17 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/659d592064836e064d30e8b939c0e1a5.pdf c8404c3527c15750f7f1ab7c2917c419 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4175 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 124-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N R 20 marca 1962 r. zmarła w K o ­ niakowie (Śląsk Cieszyński) w y b i t ­ na artystka l u d o w a M a r i a G w a r k o wa, urodzona w 1896 r . Była o n a laureatką l i c z n y c h nagród n a w y ­ stawach i k o n k u r s a c h s z t u k i l u d o ­ wej. K o r o n k i j e j r o b o t y e k s p o n o ­ wane były również n a w y s t a w a c h za granicą. W i e l e spośród n a j z d o l ­ niejszych h a f c i a r e k i koronkarek śląskich należało d o g r o n a u c z e n ­ nic M. G w a r k o w e j . W s p ó ł p r a c o w a ­ ła również z Zespołem ,,Śląsk". W ostatnich l a t a c h s p r a w o w a ł a n a d z ó r artystyczny w spółdzielni k o r o n k a r ­ skiej C P L i A w K o n i a k o w i e . Za w y b i t n e osiągnięcia w dzie­ dzinie r o z w i j a n i a s z t u k i r e g i o n a l n e j i w pracy społecznej M . G w a r k o w a odznaczona była S r e b r n y m Krzy­ żem Zasługi. P o g r z e b j e j o d b y ł się na koszt M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki. 19 lutego 1962 r. zmarła w T a ­ tarach (pow. Ostrołęka) M a r i a K o nopkowa, u r o d z o n a w 1880 r . N a ­ leżała ona d o n a j z d o l n i e j s z y c h i najbardziej c z y n n y c h t w ó r c z y ń l u ­ dowych n a t e r e n i e Kurpiowszczyz­ ny. W y k o n y w a n e p r z e z nią t k a n i n y , hafty, w y c i n a n k i , f i g u r k i z c i a s t a i pisanki w i e l o k r o t n i e nagradzano' na konkursach i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej. O d 1960 r. Konopkowa otrzymywała stałą z a p o m o g ę M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i S z t u k i . O s t a t n i e wyróżnienie — I n a g r o d ę n a k o n ­ kursie pieczywa obrzędowego — otrzymała na kilka dni przed śmiercią. Izba z a m i e s z k i w a n a przez K o ­ nopkowa jest j e d n y m z najlepiej zachowanych t r a d y c y j n y c h wnętrz kurpiowskich i została o s t a t n i o w y ­ korzystana j a k o t z w . „ I z b a Pracy Twórczej" C P L i A . Wystawa została przygotowana bardzo s t a r a n n i e przez m g r Ewę Jęczalik, k t ó r a j e s t r ó w n i e ż autorką k a t a l o g u . Z a w i e r a o n interesujący wstęp (wprowadzający w zagadnie­ n i a r z e ź b y l u d o w e j D o l n e g o Śląska i referujący w ogólnym zarysie s t a n badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m ) , s z c z e g ó ł o w y s p i s eksponatów (z p o ­ d a n i e m numerów inwentarza) oraz 8 t a b l i c z f o t o g r a f i a m i rzeźb. W o b e c dużej wartości n a u k o w e j zarówno samej w y s t a w y j a k i k a ­ talogu, t y m bardziej p r z y k r y jest jego w y j ą t k o w o n i e e f e k t o w n y w y ­ gląd. W y d r u k o w a n o k a t a l o g na p a ­ pierze n i e m a l „gazetowym", ilustra­ cje — b a r d z o źle w y k o n a n e — za­ łączone są n a o s o b n y c h k a r t k a c h . O d b i j a t o rażąco o d k a t a l o g ó w este­ tycznie wydawanych przez inne muzea. * W M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ z n a n i u czynna była w m a r c u w y ­ stawa pt. „Polskie malarstwo i rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n a ze z b i o r ó w w ł a s n y c h m u z e u m w g sce­ n a r i u s z a m g r a S t . Błaszczyka. W Muzeum Gliwickim otwarto stałą w y s t a w ę śląskiej s z t u k i l u ­ dowej od X V I I I w. do czasów współczesnych. Z g r o m a d z o n o kilka­ set eksponatów reprezentujących wszystkie dziedziny plastyki ludo­ w e j : b u d o w n i c t w o , sprzęty c o d z i e n ­ n e g o użytku, g a r n c a r s t w o , w y r o b y ze skóry i żelaza. W i e l e miejsca poświęcono s t r o j o m i w y r o b o m j u ­ b i l e r s k i m . Pokazano również pla­ s t y k ę o b r z ę d o w ą , m a l a r s t w o i rzeź­ bę. * O d l i s t o p a d a 1961 r. M u z e u m wystawy w Sandomierzu posiada wystawę etnograficzną, z o r g a n i z o w a n ą dzięki Wśród w y s t a w sztuki l u d o w e j s t a r a n i o m M u z e u m Świętokrzyskie­ San­ w I k w a r t a l e b r . należy o d n o t o w a ć g o w K i e l c a c h , M u z e u m w przede w s z y s t k i m k i l k a interesują­ d o m i e r z u i P r e z y d i u m P R N w S a n ­ Scenariusz i naukowe cych ekspozycji zorganizowanych domierzu. opracowanie wystawy — mgr M a ­ przez muzea. plas­ Muzeum E t n o g r a f i c z n e w e W r o ­ r i a n P d k r o p e k , o p r a c o w a n i e — inż arch. Zbigniew cławiu zorganizowało w y s t a w ę d o l ­ t y c z n e nośląskiej rzeźby l u d o w e j o d X V M I W i l m a . * do ok. poł. X I X w . E k s p o z y c j a b y ­ Działalność i konkursy muzeów — ła p r o j e k t o w a n a — p o wystawie śląskiego m a l a r s t w a n a s z k l e — jako jedna z c y k l u w y s t a w m o n o ­ graficznych poświęconych plastyce ludowej na D o l n y m Śląsku. S t a n o ­ wi ona przede wszystkim próbę przedstawienia i usystematyzowa­ nia zgromadzone w muzeum ma­ teriału z a b y t k o w e g o . P o k a z a n o o k . 70 obiektów rzeźby w d r z e w i e i kamieniu, reprezentujących sztukę religijną w s i dolnośląskich, oraz ule f i g u r a l n e . К A dowe, pisanki i zabawki. Osobny dział s t a n o w i ł y p r a c e rzeźbiarzy i m a l a r z y amatorów. W M u z e u m w Żywcu zorgani­ z o w a ł o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a w perspektywie rozwojowej". Na w y ­ s t a w i e p o k a z a n o współcześnie w y ­ konane wycinanki i kwiaty z ko­ l o r o w y c h bibułek. E k s p o n a t y zebrał w drodze penetracji terenowej w p o w i a t a c h Żywiec i Sucha — d y ­ rektor muzeum, J. Studencki. * Wydziały Kultury przy PRN, woj. katowickiego, pod patronatem Wydziału K u l t u r y P r e z y d i u m W R N i poszczególnych muzeów, z o r g a n i ­ zowały k o n k u r s n a z a b a w k i i pa­ miątki regionalne. W konkursie m o g l i uczestniczyć z a r ó w n o p r a c u ­ jący z a w o d o w o w danej dziedzinie, j a k i a m a t o r z y . Pokonkursową w y ­ stawę zgromadzonych zabawek u rządzono w M u z e u m w C h o r z o w i e . I nagrody nie przyznano. Cztery nagrody Iii przyznano: Kubaszczykowi, Anczykowi, Niemcowi i Glu­ zie. * W l u t y m o t w a r t a była w Z a ­ kopanem wystawa p t . „Sztuka i rękodzieło P o d h a l a " , zorganizowana przez C P L i A i C B W A . Komisarz w y s t a w y i a u t o r k a scenariusza — W a n d a Gentil-Tippeńhauer. P o d s t a ­ w o w ą częścią w y s t a w y była tra­ d y c y j n a i współczesna s z t u k a g ó ­ r a l s k a : snycerka w drzewie, zdob­ n i c t w o w m e t a l u , h a f t y i stroje, ceramika, wreszcie malarstwo na szkle. W ś r ó d współczesnych m a l o ­ w i d e ł n a szkle w y r ó ż n i a j ą się szcze­ g ó l n i e b a r d z o interesujące obrazy m a ł o znanego, zmarłego w 1960 r, artysty plastyka, K u b y Kostynowicza. N a w y s t a w i e p o k a z a n o rów­ nież p r a c e uczniów L i c e u m T e c h ­ nik Plastycznych im. Antoniego K e n a r a (rzeźba w d r z e w i e , cera­ m i k a ) o r a z Z a s a d n i c z e j Szkoły Z a ­ wodowej ( t k a n i n a , k o r o n k i ) . Obie szkoły n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i r e ­ g i o n a l n y c h . D o interesujących eks­ ponatów należały również prace zakopiańskich artystów plastyków z zakresu z d o b n i c t w a wnętrz. K a t a l o g w y s t a w y w y d a n y przez M u z e u m Ziemi Szamotulskiej w ( K r a k ó w 1962. 48 s, n l b . Szamotułach urządziło p o d k o n i e c C B W A 1961 r. w y s t a w ę w i e ń c ó w d o ż y n k o ­ o r a z w k ł a d k a w jęz. f r a n c u s k i m ) w y c h , połączoną z k o n k u r s e m n a z a w i e r a w s t ę p pióra Józefa G r a ­ b o w s k i e g o , szczegółowy spis e k s p o ­ najładniejszy wieniec. natów o p r a c o w a n y p r z e z W . G e n t i l - T i p p e n h a u e r oraz liczne ilustra­ cje. Strona wydawnicza katalogu się w y s o k i m poziomem W M u z e u m w Chorzowie o t w a r ­ odznacza ciekawy t o w s t y c z n i u w y s t a w ę s z t u k i l u d o ­ z a r ó w n o ze w z g l ę d u n a w e j . P o k a z a n o e k s p o n a t y z z a k r e s u układ g r a f i c z n y , doskonałe i l u s t r a ­ r z e ź b y i m a l a r s t w a , m a s k i o b r z ę - cje, j a k dobrą jakość p a p i e r u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4a58ac0651f33df366653dad568d15.pdf 8cd56772098d797625081a5b6e4202ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4176 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Language A language of the resource ros, ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED F B Y T H E A R T INSTITUTE N. 2 YEAR BOOK SUMMARY Woźnowski DECORATIVE 1 126 BUTTER L K OF T H E POLISH XVI A ACADEMY R T O F SCIENCES 1962 OF ARTICLES m a s o n r y o w i n g t o t h e s a n d s t o n e a v a i l a b l e i n these parts. This c r a f t w a s handed d o w n f r o m generation to generation i n some families. I n o r d e r t o c a r r y out O w i n g t o the lack o í w o r k s o n decorative butter this h e a v y w o r k , t h e stone masons f o r m e d p a r t n e r ­ m o u l d s , t h i s a r t i c l e i s based , a b o v e a l l , o n m a t e r i a l s h i p s . T h e y m a d e t h e f a m o u s m i l l stones, stones c o l l e c t e d toy t h e a u t h o r i n v a r i o u s p a r t s o f P o l a n d f o r e l e c t r i c m i l l s , t r e a d m a l l s a n d w i n d m i l l s a n d also and f o u n d i n m u s e u m s . T h i s m a t e r i a l ( a b o u t 210 stones f o r s h a r p e n i n g a x e s a n d s c y t h e s . T h e r e w e r e specimens) i s enough t o give a general description s o m e w h o s p e c i a l i z e d i n g r a v e s t o n e s a n d crosses a n d of t h e t e c h n i q u e a n d o r n a m e n t a t i o n a p p l i e d . T h e s e others w h o p r o d u c e d b u i l d i n g stone. U n t i l t h e First m o u l d s w e r e used t o shape l u m p s o f b u t t e r a n d t o W o r l d War, t h e Hungarians a n d t h e Slovaks were measure amounts. T h e o r n a m e n t a t i o n is o n t h e inside o f t h e m o u l d and is impressed o n t h e t o p of i m p o r t a n t customers f o r t h e i r p r o d u c t i o n , then came J e w i s h " m i d d l e m e n " a n d , o f course, t h e l o c a l people t h e l u m p o f b u t t e r . T h e m o s t f r e q u e n t l y used w e r e w h o p u r c h a s e d t h e i r p r o d u c t s a t t h e fairs. Despite p r e s s - m o u l d s ( f i g . 1—4). T o o b t a i n f i g u r e s (lambs, the various d i f f i c u l t i e s experienced b y t h e Łemkowie h e a r t s ) f i t t i n g m o u l d s w e r e used ( f i g . .14), a n d p a t s due t o t h e complicated political situation resulting a n d r o l l e r s w e r e a l s o used f o r i m p r e s s i n g t h e p a t t e r n on t h e s u r f a c e o f t h e l u m p o f b u t t e r . T h e u s e o f f r o m t h e t w o w a r s , s t o n e m a s o n r y is s t i l l a t r a d e m o u l d s d e v e l o p e d i n t h e second h a l f o f t h e 1 9 t h t h e r e t i l l t h i s v e r y d a y , a l t h o u g h t h e r e a r e n o t n e a r l y so m a n y s t o n e m a s o n s n o w as t h e r e o n c e w e r e . century a n d they remained very popular till t h e outbreak o f t h e First W o r l d War. A t present they are v e r y r a r e l y used, w i t h t h e exception o f m o u l d s Jacek Olędzki — SYMBOLICAL W A X OFFERINGS for d i v i d i n g b u t t e r i n t o portions. These decorative FROM T H E VILLAGE OF KADZIDŁO (KURPIE) butter m o u l d s w e r e used i n n o r t h e r n , western a n d The archaic symbolical ritual o f votive offerings south-eastern Poland. Most o f t h e m w e r e gouged o r has o n l y existed i n t h e village o f Kadzidło ( i n the t u r n e d : a) l o n g ( f i g . 1, 8, .12. 13, 15, P l a t e I ) , b ) s q u a r e K u r p i e r e g i o n ) s i n c e 1957. I t w a s i n t r o d u c e d b y ( P l a t e I I ) . c ) r o u n d (Ic, 3a, b , 4, 10, 1 1 , P l a t e I I I , I V ) , F a t h e r M i e s z k o , w h o h a s a l o t t o h i s c r e d i t i n t h i s d) i n g o t s h a p e d . A m o n g t h e r o u n d f o r m s , t h e r e a r e : area. H e i n t r o d u c e d i t p a r t l y w i t h t h e i n t e n t i o n of c u p - s h a p e d ( f i g . 4) w i t h o u t d e c o r a t i o n , b o w l - s h a p e d restoring ancient traditions, partly following the ( f i g . 3a) w i t h r i c h l y d e c o r a t e d base, w i n e - g l a s s s h a p e d e x a m p l e Of n e a r b y B r o d o w e Ł ą k i , w h e r e t h i s ritual (fig. 3 b ) , a n d c y l i n d r i c a l ( f i g . 6, 7). F i t t i n g m o u l d s , i s p r a c t i s e d , a n d p a r t l y as a n e x p r e s s i o n o f h i s c o m p o s e d o f t w o h a l v e s ( f i g . 5) w e r e used f o r a n o t h e r interest i n t h e everyday affairs o f h i s parishioners. purpose. T h e y w e r e n d t f o r m e a s u r i n g b u t t e r , b u t This r i t u a l is p a r t o f t h e ceremony connected w i t h o n l y f o r d e c o r a t i o n ( f i g 14, 9), s h a p i n g f u l l f i g u r e s , the feast o f S t . Roch a n d i s l i n k e d u p w i t h t h e particularly t h e popular lambs. c u s t o m o f blessing c a t t l e w i t h incense, a custom W h i c h i s o b s e r v e d o n t h e m o r n i n g o f t h i s feast. T h e The butter moulds were made of wood b y a actual ritual o f symbolical votive offerings takes carpenter, after w h i c h t h e pattern w a s gouged o u t place i n t h e i n t e r v a l between t h e v o t i v e Mass a n d inside. T h e decorative m o t i f s used a r e t y p i c a l o f the S u n g Mass a n d consists i n w a l k i n g r o u n d t h e the technique used i n decorating w o o d . T h e y a r e altar c a r r y i n g t h e votive offerings three times. The various c o m b i n a t i o n s o f s i m p l e elements. M o t i f s a n d r i t u a l ends w i t h a p r a y e r t o S t . Rodh t o t a k e care features w h i c h a r e characteristic f o r t h e given of t h e livestock. r e g i o n c a n b e o b s e r v e d , as w e l l a s a n u m b e r o f common features. I n t h e moulds f o r pressing butter, T h e v o t i v e o f f e r i n g s a r e h i r e d f r o m t h e „brat h e w h o l e o f t h e i n s i d e w a s d e c o r a t e d : t h e sides s t e w n y " f o r t h e payment o f a fee a n d a r e returned being covered w i t h notches, w h i l e t h e m a i n m o t i f to t h e m after t h e r i t u a l is over. T h e fact that n o t w a s c a r v e d o u t o f t h e b o t t o m , o f t e n w i t h a n o r n a ­ m a n y o f t h e p a r i s h i o n e r s p a r t i c i p a t e i n t h e ritual mental border ( f i g . 13). T h e c o m p o s i t i o n Of t h e accounts f o r t h e fact that t h e n u m b e r o f votive o r n a m e n t a t i o n d e p e n d e d o n t h e shape o f t h e m o u l d . o f f e r i n g s i s r a t h e r s m a l l ( a b o u t 50). A l l o f t h e m a r e I n t h e r o u n d forms, a x i a l patterns prevailed (Plate t h e w o r k o f t w o persons. T h e y t a k e t h e f o r m o f a l l IV), characteristic of plant ornamentation, a n d the animals kept i n the farms of t h e surrounding centrifugal patterns, characteristic of geometrical d i s t r i d t , e v e n d o g s ( f i g . 7). w h i c h a r e n o t f o u n d i n ornamentation. I n t h e long-Shaped moulds, the o t h e r v o t i v e o f f e r i n g s because t h e d o g i s r e g a r d e d composition is either horizontal o r vertical. W i t h as a n „ i m p u r e " a n i m a l . O n t h e o t h e r h a n d , there the v e r t i c a l compositions, s y m m e t r i c a l p l a n t patterns are n o symbolical figures representing m a n , his prevail (Plate I ) . I n horizontal patterns (Plate I I ) h e a l t h a n d f e r t i l i t y , a s t h e r e a r e i n B r o d o w e Łąki. there is a tendency t o d i v i d e t h e plane i n t o t w o A l l the v o t i v e Offerings a r e made o f bees-wax. Their parts, each o f W h i c h h a s a c e n t r a l o r n a m e n t o n a s h a p e i s d e f i n e d b y t h e g e n e r a l f o r m o f t h e piece c o m m o n a x i s ( f i g . 3—7). W h e r e f i g u r e m o t i v e s a r e o f w a x , a s i s t h e c u s t o m i n t h e K u r p i e region. used, t h e y f i l l t h e w h o l e s q u a r e p l a n e . However, there i s plenty o f freedom i n modelling The ornamentation o n t h ebutter rollers is usually the details a n d t h e votive offerings a r e n o t so striped, a n d sometimes a rhythmic figure motif e l a b o r a t e as t h e y a r e i n B r o d o w e Ł ą k i . arrangement (Plate V I ) . Krystyna Kaczko — W I N C E N T Y S Z Y M A — FOLK Krystyna Marczakowa — T H E FOLK STONE S C U L P T O R F R O M R A C H O W I C E (Gliwice District) MASONRY O F T H E ŁEMKOWIE The a u t h o r gives a p e n p o r t r a i t o f Wincenty ( b o r n 18186). H e c a m e f r o m t h e v i l l a g e o f R a c h o w i c e T h e poor crops i n t h e r e g i o n i n h a b i t e d b y t h e Ł e m ­ i n Silesia a n d d i d c a r v i n g f r o m his earliest childhood k o w i e ( s o u t h - e a s t e r n p a r t o f I^zeszow Voivodsihip) days. T h e o l d e s t o f h i s w o r k s t h a t h a v e b e e n preser­ made their economic situation difficult a n d this v e d a r e f o u r b a s r e l i e f s o r n a m e n t i n g t h e doors of forced t h e m t o take u p h a n d i c r a f t s , m a i n l y stone Mieczysław MOULDS — O �wardrobes and several crosses i n h i s v i l l a g e ( f i g . 2), which were done a t t h e b e g i n n i n g o f t h e p r e s e n t century. I n his l a t e r w o r k s , a p a r t f r o m f i g u r e s o f the saints, the m o t i f o f t h e w o r k o f t h e m i n e r is seen several t i m e s i n h i s c a r v i n g s ( f i g . 4, 7). A l l his sculptures a n d c a r v i n g s a r e e x e c u t e d i n soft wood and covered w i t h p o l y c h r o m e . I n a d d i t i o n t o his carvings a n d s c u l p t u r e s , S z y m a also m a d e w o o d e n toys. His w o r k , w h i c h d i d n o t w i n r e c o g n i t i o n i n his own m i l i e u , is n o w t o be seen i n t h e c o l l e c t i o n s of the Museum a t G l i w i c e . Krystyna Marczakowa — EXHIBITION KOPOLSKA F O L K A R T A T L U B L I N OF WIEL­ The rapid u r b a n i z a t i o n o f t h e W i e l k o p o l s k a r e g i o n accelerated t h e d i s a p p e a r a n c e of c e r t a i n t r a d i t i o n a l forms of f o l k a r t t h e r e . M a n y r e l i c s o f t h i s a r t w e r e destroyed d u r i n g t h e wair. T h i s b e i n g t h e s i t u a t i o n , the e x h i b i t i o n o f W i e l k o p o l s k a f o l k a r t , o r g a n i z e d thanks to the g r e a t e f f o r t s o f w o r k e r s o f t h e W i e l ­ kopolska museums, w a s a n e x c e p t i o n a l o p p o r t u n i t y to become f a m i l i a r w i t h t h e l a r g e a n d v a r i e d c o l l e c ­ tion of e x h i b i t s , m o s t o f t h e m o n s h o w f o r t h e f i r s t time. The w o o d c a r v i n g s w e r e o f g r e a t a r t i s t i c v a l u e , particularly t h e w a y s i d e s h r i n e s w i t h t h e h e a d o f the Sad C h r i s t (fig. 2—4). T h e p a i n t i n g s o n glass i n the W i e l k o p o l s k a r e g i o n w e r e m o s t l y i m p o r t e d f r o m the Sudeten f o o t h i l l c o u n t r y . O n t h e o t h e r h a n d , t h e set of p i c t u r e s o n l i n e n a n d p a p e r t e s t i f i e d t o t h e widespread o c c u r r e n c e o f t h i s a r t i n t h e W i e l k o p o l ­ ska region. A s r e g a r d s t h e f o r m a l a n d i e o n o g r a p h l c aspect, they a r e s i m i l a r t o t h e p i c t u r e s f r o m c e n t r a l Poland a n d i n t h e east a n d s o u t h o f P o l a n d . T h i s П О Л Ь С К О Е is m o s t p r o b a b l y d u e t o t h e i n f l u e n c e o f p i c t u r e s b r o u g h t h e r e b y p a i n t e r s a n d p i c t u r e dealers f r o m S k u l s k a ( K u j a w y ) ( f i g . 11, 12). T w o c a r v e d d i s t a f f s o n s h o w a t t h e e x h i b i t i o n ( f i g . 15) s h o w i n g t h e i n f l u e n c e of w o o d c a r v i n g s f r o m c e n t r a l P o l a n d a n d S i l e s i a c o n f i r m t h e thesis t h a t o r n a m e n t a l w o o d c a r v i n g was o r i g i n a l l y a general f o r m o f o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r P o l a n d a n d t h a t t h e f a c t t h a t i t is n o t g e n e r a l l y f o u n d t o d a y is d u e t o t h i s a r t h a v i n g d i e d o u t i n s o m e areas. T h e c e r a m i c w a r e o n s h o w , m o s t o f t h e e x h i b i t s b e i n g 1 9 t h c e n t u r y pieces ( f i g . 18) g i v e a good idea o f t h e o l d k i n d s o f p o t t e r y once p r o d u ­ ced i n w o r k s h o p s n o l o n g e r e x i s t i n g a n d i n some cases f r o m w o r k s h o p s t h a t a r e s t i l l i n p r o d u c t i o n t o d a y . I t w a s o n l y p o s s i b l e to b e c o m e a c q u a i n t e d w i t h t h e grey p o t t e r y once nroduced i n this region thanks to reconstructions of o l d forms executed specially f o r the organizers of t h e e x h i b i t i o n b y c o n t e m p o r a r y p o t t e r s ( f i g . 16). Ewa Fryś-Pietraszkowa — CRACOW FOLK POTTERY COMPETITION AND VOIVODSHIP EXHIBITION Pottery, w h i c h w a s once a v e r y widespread craft i n Cracow Voivodship, m a i n l y represented b y richly p a i n t e d glazed ceramic w a r e , began to decline i n t h e m i d d l e o f t h e 19;h c e n t u r y a n d t h i s process h a s b e e n c o n t i n u i n g e v e r since, t h e n u m b e r o f p o t t e r y m a k i n g c e n t r e s g e t t i n g less a l l t h e t i m e . S e v e n t e e n c e n t r e s ( o u t o f t h e 23 e x i s t i n g ones) e n t e r e d f o r t h e l a s t c o m p e t i t i o n . S o m e o f t h e p o t t e r s used f o r m s t h a t are n o longer used i n practice a n d others made efforts to meet the domands of the modern customer ( d e c a n t e r s , w i n e - g l a s s e s , b r e a k f a s t sets). Н А Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК № 2 ГОД И З Д А Н И Я X V I Р 1962 Е 3 Ю М Е Мечислав Вожновский — У К Р А Ш Е Н Н Ы Е Ф О Р М Ы ДЛЯ М А С Л А . Ввиду того, что нету е щ ё работ, к а с а ю щ и х с я украшенных форм д л я масла, с т а т ь я основана, прежде всего, на м а т е р и а л е собранном в ц е н т р а х производящих эти ф о р м ы , и на м у з е й н ы х э к с п о ­ натах. Этот материал п о з в о л я е т в ы в е с т и о б щ у ю х а р а к ­ теристику применяемой т е х н и к и и орнамента ( о к о л о 210 объектов). Рассматриваемые нами ф о р м ы с л у ж и л и д л я моделировки г л ы б м а с л а и отмеривания о п р е д е л ё н ­ ного его количества. В н у т р е н н я я п о в е р х н о с т ь ф о р ­ мы была покрыта орнаментом, п р е д н а з н а ч е н н ы м для штамповки п о в е р х н о с т и масла. О ч е н ь часто употребляли ф о р м ы т.н. т и с н ё н ы е (рис. 1—4). Д л я выделки ф и г у р у п о т р е б л я л и составные ф о р м ы ( ф и ­ гурки ягнят, сердца) — (рис. 14), т о ж е у п о т р е б л я л и плоские п л и т ы и в а л и к и , к о т о р ы м и о т б и в а л и о б ­ разец на поверхности готовой г л ы б ы масла. Ф о р ­ мы развивались во I I п о л о в и н е X I X века и б ы л и популярны в п л о т ь до н а ч а л а I мировой войны. Ныне почти совсем в ы ш л и из обихода, за и с к л ю ­ чением формочек у п о т р е б л я е м ы х д л я д е л е н и я м а с ­ ла на определённые порций ( д о л и ) . Украшенные ф о р м ы н а х о д и м на территории с е ­ верной, западной, ю г о - в о с т о ч н о й П о л ь ш и . В б о л ь ­ шинстве с л у ч а е в это ф о р м ы д о л б л е н н ы е и л и т о ч ё ­ ные: а) п р о д о л г о в а т ы е (рис. 1, 8, 12, 13, 15, — Т а ­ блица I), б) к в а д р а т н ы е ( Т а б л и ц а I I ) , в) к р у г л ы е (Таблица H I , I V — рис. l a c , ЗаЬ, 4, 10, 11), г) г л ы б о ­ образные. Среди к р у г л ы х ф о р м в ы д е л я ю т с я ь к р у ж - к о о б р а з н ы е (рис. 4) — не и м е ю щ и е декораций, т а з о о б р а з н ы е (рис. За), и м е ю щ и е богато у к р а ш е н н о е донце, р ю м к о о б р а з н ы е (рис. 36), т и с н ё н ы е (рис. 6,7). Д р у г о е н а з н а ч е н и е и м е л и составные ф о р м ы (со­ с т о я щ и е из д в у х п о л о в и н о к — рис. 5). И м и не от­ м е р и в а л и масла, и м е л и л и ш ь декоративное н а з н а ­ чение (рис. 14,9), м о д е л и р у я п о л н ы й р е л ь е ф ф и г у ­ рок, особенно ф и г у р о к ягнят. Ф о р м ы д л я м а с л а в ы д е л ы в а л и из дерева на столярном станке, затем д о л б и л и внутри и у к р а ­ шали. В п р и к л а д н о м искусстве н а х о д и м детали, т и п и ­ ческие д л я т е х н и к и у к р а ш и в а н и я по дереву. Орна­ м е н т ы состоят из р а з н ы х к о м б и н и р о в а н н ы х п р о с т ы х д е т а л е й . М о ж н о заметить в них мотивы и х а р а к ­ т е р н ы е ч е р т ы , свойственные этому округу — м о ж н о заметить т а к ж е много с о в м е с т н ы х черт. В ф о р м а х д л я прессовки масла у к р а ш и в а л и всю в н у т р е н н ю ю часть, б о к о в ы е стенки п о к р ы в а л и нарезями, на д н е н а х о д и л с я ц е н т р а л ь н ы й мотив, очени часто д о п о л н я е м ы й береговым орнаментом (рис. 13). К о м п о з и ц и я орнамента зависела от ф о р м ы п л о с ­ кости. В к р у г л ы х ф о р м а х доминирует осевая с и ­ стема ( Т а б л и ц а I V ) , х а р а к т е р и з у ю щ а я р а с т и т е л ь ­ н ы й орнамент и ц е н т р а л ь н а я система, которая х а ­ рактерна геометрическим орнаментом ( Т а б л и ц а I I I ) . В п р о д о л г о в а т ы х ф о р м а х орнамент в ы п о л н е н в г о р и з о н т а л ь н о й и л и в е р т и к а л ь н о й композиции. В к о м п о з и ц и и в е р т и к а л ь н о й находим, п р е и м у щ е ­ ственно, симетрический орнамент (образцы р а с т е ­ ний) — ( Т а б л и ц а I ) . В г о р и з о н т а л ь н о й композиции ( Т а б л и ц а I I ) заметна тенденция р а з д е л а плоскости 127 �на две части, в к а ж д о й н а х о д и т с я ц е н т р а л ь н ы й орнамент на совместной оси (рис. 3—7). И с п о л ь з у е м ы е тут ф и г у р н ы е мотивы, з а п о л н я ю т п о л е п р я м о у г о л ь ­ ника. Орнаменты в а л и к о в х а р а к т е р н ы системой полос, и л и ритмическим р а с п о л о ж е н и е м мотивов, п р е и м у ­ щественно ф и г у р ы х ( Т а б л и ц а V I ) . И з исследовании по каменной с к у л ь п т у р е на т е р р и ­ тории Л э м к о в . Ч . 1. К р и с т и н а М а р ч а к — Н А Р О Д ­ НОЕ К А М Н Е Д Е Л Ь Е У ЛЕМКОВ. Н и з к и е с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е у р о ж а и на з е м л е Л э м к о в (юго-восточная Ч а с т ь Ж е ш о в с к о г о в о е в о д ­ ства) б ы л и п р и ч и н о й т я ж ё л о г о э к о н о м и ч е с к о г о п о ­ л о ж е н и я , заставившего и х з а н и м а т ь с я ремеслом, г л а в н ы м образом к а м н е д е л ь е м г и з - з а б л и з о с т и п е с ­ чаника. Это р е м е с л о у д е р ж и в а л о с ь в н е к о т о р ы х семьях в течение н е с к о л ь к и х п о к о л е н и й . Д л я п р е ­ одоления т я ж е с т е й к а м е н о т ё с ы о б ъ е д и н я л и с ь в „ к о м ­ пании". Они выделывали славные мельничные жернова, жернова д л я к о н н ы х приводов, д л я э л е к ­ трических мельниц, т о ч и л ь н о е камни д л я топоров и кос. Одни д е л а л и н а м о г и л ь н и к и и к р е с т ы , д р у г и е ж е и з г о т о в л я л и с т р о и т е л ь н ы е камни. Д о 1 мировой войны с е р ь ё з н ы м и п о т р е б и т е л я м и п р о д у к ц и и б ы л и венгерцы и словаки, затем п о с р е д н и к и - е в р е и и, конечно, окрестное н а с е л е н и е на р ы н к е . Несмотря на р а з н ы е трудности, в о з н и к ш и е из с л о ж н о й п о л и т и ч е с к о й обстановки, я в и в ш е й с я р е ­ з у л ь т а т о м д в у х войн, каменотёсное р е м е с л о , п о с т е ­ пенно замирающее, с у щ е с т в у е т у Л э м к о в , по с е ­ годняшний день. Яцек Олендзкий — С И М В О Л И Ч Е С К И Е Ж Е Р Т В Ы ИЗ В О С К А В ДЕРЕВНЕ К А Д З И Д Л О ( К У Р П Е ) Архаический ритуал символического ж е р т в о ­ приношения с у щ е с т в у е т в деревне К а д з и д л о (в К у р п я х ) л и ш ь с 1957 года. В в ё л его в этой местности ксёндз-каноник М е ш к о : частично с намерением в о с ­ кресить старинную традицию, частично с л е д у я п р и ­ меру, л е ж а щ и х п о б л и з о с т и , Б р о д о в ы х Л о н к , где этот обряд выступает, а т а к ж е , отчасти, к а к п р о я в ­ л е н и е интереса к п о в с е д н е в н ы м д е л а м п р и х о ж а н . Этот обряд в составе т о р ж е с т в , с в я з а н н ы х с и н ­ д у л ь г е н ц и е й в день св. Р о х а . Н а м е р е н и е м его я в ­ л я е т с я о к у р и в а н и е и п о с в я щ е н и е скота, к о т о р ы е происходят ранним у т р о м в этот день. Зато сам обряд с и м в о л и ч е с к о г о ж е р т в о п р и н о ш е н и я совер­ шается во время п е р е р ы в а м е ж д у обедней а п о з д н е й ( л и т у р г и е й ) и з а к л ю ч а е т с я в троекратном обносе приношений вокруг а л т а р я и з а к а н ч и в а е т с я м о ­ л и т в о й к св. Р о х у , с п р о с ь б о й п о к р о в и т е л ь с т в о в а т ь ж и в о м у инвентарю. П р и н о ш е н и я , о п л а ч и в а е м ы е , берут у „ б р а с т е в н ы х " и им ж е в о з в р а щ а ю т с я п о с л е обряда. М а л о е ч и с л о у ч а с т в у ю щ и х в обряде п р и х о ж а н п р и в е л о к тому, что к о л и ч е с т в о п р и н о ш е н и й н е б о л ь ш о е ( о к о л о 50). В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы 2 л ю д ь м и . Приношения представляют животных, которых можно увидеть в окрестных хозяйствах, находится д а ж е ф и г у р к а собаки (рис. 7), к о т о р у ю о б ы ч н о о п у с ­ кают п р и и з г о т о в л е н и и п р и н о ш е н и и в д р у г и х м е с т ­ ностях, так к а к собака я в л я е т с я „ н е ч и с т ы м " ж и в о т ­ ным. Нехватает, зато, символов, о т н о с я щ и х с я к ч е ­ л о в е к у , его з д о р о в ь ю и плодовитости, к о т о р ы е в ы ­ ступают в Б р о д о в ы х Л о н к а х . В с е п р и н о ш е н и я с д е л а н ы из п ч е л и н о г о воска. И х форма начертана о б щ и м с и л у э т о м г л ы б ы , с д е ­ л а н н о й по традиционной (в К у р п я х ) конвенции. Трактовка д е т а л е й о ч е н ь у с л о в н а я и н е п о д в е р г а е т ­ ся такому развитию, к а к о е встречаем в Б р о д о в ы х Лонках. Кристина К а ч к о — В И Н Ц Е Н Т Ы ШИМА-НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ Р А Х О В И Ц (ПОВЯТ ГЛИВИЦЫ) А в т о р статьи н а ч е р т а л а образ народного с к у л ь тора, у м е р ш е г о в 1946 году. Ш и м а , р о д и в ш и й с я 128 в 1886 году в с е л е Р а х о в и ц ы в С и л е з и и , з а н и м а л с я ваянием с р а н н е г о детства. Самой ранней, с б е р е ­ ж ё н н о й его работой я в л я ю т с я 4 барельефа, укра­ ш а ю щ и е двери ш к а ф а , а т а к ж е н е с к о л ь к о крестов в д е р е в н е (рис. 2) — с д е л а н ы х в н а ч а л е нащего с т о л е т и я . В с к у л ь п т у р а х п о з д н е й ш е г о времени кроме ф и г у р с в я т ы х , н е с к о л ь к о р а з п о я в л я е т с я тема труда горняка (рис. 4, 7). В с е с к у л ь п т у р ы и з г о т о в л е н ы из м я г к о г о дерева и п о к р ы т ы п о л и х р о м и е й . К р о м е скультур изготовлял Шима дервянные игрушки. У м е р в 1946 году. Е г о т р у д ы , к о т о р ы е н е б ы л и п р и ­ з н а н ы в его собственной среде, н а х о д я т с я сейчас в коллекции гливицкого музея. Кристина Марчак — В Ы С Т А В К А ТВОРЧЕСТВА ВЕЛЬКОПОЛЬСКИ ПОЛЬШИ) НАРОДНОГО (ВЕЛИКОЙ Б ы с т р ы й процесс у р б а н и з а ц и и на территории Велькопольски, привёл к у с к о р е н и ю замирания н е к о т о р ы х т р а д и ц и о н н ы х ф о р м народного т в о р ­ чества. В о е н н ы е д е й с т в и я п р и ч и н и л и с ь к о п у с т о ­ ш е н и ю п а м я т н и к о в этого творчества. В этой с и ­ туации, в ы с т а в к а народного творчества В е л ь к о п о л ь ­ ски, у с т р о е н н а я в е л и ч а й ш и м у с и л и е м работников м у з е е в В е л ь к о п о л ь с к и , даёт и с к л ю ч и т е л ь н у ю в о з ­ можность познакомиться с большими и всесторон­ ним к о м п л е к т о м экспонатов, п о к а з а н н ы х , в б о л ь ­ шинстве, в п е р в ы й раз. В ы с о к и м и х у д о ж е с т в е н ­ н ы м и качествами о т л и ч а л а с ь э к с п о н и р у е м а я с к у л ь п ­ тура по дереву, особенно с т о л б ц е в ы е ( с л у п о в е ) ч а ­ совенки с о б л и к о м И и с у с а О з а б о ч е н н о г о (рис. 2—4). Ж и в о п и с ь на с т е к л е , к о т о р у ю встречаем на т е р р и ­ тории В е л ь к о п о л ь с к и , з а в е з е н а сюда, п р е и м у щ е с т ­ венно, и з районов, р а с п о л о ж е н н ы х у подножья Судетов. Зато, к о м п л е к т к а р т и н на п о л о т н е и на бумаге свидетельствовал о хорошем ознакомлении с этим творчеством на территории В е л ь к о п о л ь с к и . Ф о р м а л ь н о и и к о н о г р а ф и ч е с к и эти к а р т и н ы с х о ж и с к а р т и н а м и из средней, восточной и ю ж н о й П о л ь ш и , ч т о п р о и з о ш л о , повидимому, под в л и я н и е м д о в о з и ­ м ы х сюда к а р т и н д р у г и х х у д о ж н и к о в и торговцев картинами из С к у л ь с к а ( К у я в ы ) — рис. 1 1 , 12. П о м е щ ё н н ы е на в ы с т а в к е 2 п р я с л и ц ы , навя­ з ы в а ю т в своём резном орнаменте к и с к у с с т в у р е з ь ­ б ы из С р е д н е й П о л ь ш и и С и л е з и и (рис. 15). Это п о т в е р ж д а е т тезис, ч т о п р и к л а д н о е искусство по д е р е в у б ы л о , п е р в о н а ч а л ь н о , распространено в целой П о л ь ш е , а его современное н е р а в н о м е р н о е распро­ странение я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м з а м и р а н и я этой о т р а с л и в н е к о т о р ы х р а й о н а х страны. Э к с п о н и р у е м ы й к о м п л е к т керамики, состоящий, п р е и м у щ е с т в е н н о , из экспонатов X I X века (рис. 18), п о з в о л и л с о р е н т и р о в а т ь с я в д а в н е й ш е м производ­ стве центров, п е р е с т а в ш и х у ж е п р о и з в о д и т ь , но и т а к и х , к о т о р ы е п р о и з в о д я т п о с е г о д н я ш н и й день. М о ж н о б ы л о о з н а к о м и т ь с я с серой к е р а м и к о й ког­ д а - т о п р о и з в о д и м о й на этой территории, однако, т о л ь к о б л а г о д а р я р е к о н с т р у к ц и и с т а р ы х форм, сде­ л а н ы х п о п о р у ч е н и ю организаторов (рис. 16). Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а — К О Н К У Р С И В Ы С Т А В ­ К А НАРОДНОГО ГОНЧАРНОГО ДЕЛА КРАКОВ­ СКОГО ВОЕВОДСТВА. Г о н ч а р н о е д е л о •— п р е д с т а в л е н н о е здесь, преиму­ щественно, к р а ш е н о й к е р а м и к о й — б ы л о некогда о ч е н ь р а с п р о с т р а н ё н н ы м р е м е с л о м в Краковском воеводстве, а его з а м и р а н и е д а т и р у е т с я с полови­ н ы X I X в. и н е п р е р ы в н о п р о д о л ж а е т с я процесс постепенного з а м и р а н и я его центров. В последнем к о н к у р с е у ч а с т в о в а л и г о н ч а р ы из 17 центров (из о б щ е г о к о л и ч е с т в а 23 д е й с т в у ю щ и х центров). Ч а с т ь авторов и з г о т о в и л а ф о р м ы , к о т о р ы е уже в ы ш л и из обихода, а н е к о т о р ы е д а ж е пробовали н а к л о н и т ь с я к н у ж д а м современного потребителя ( г р а ф и н ы , р ю м к и , сервировка д л я завтрака). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f572c8eb3ac9b794e889d5bae8b689a.pdf 1d2d949602140bd394b4d6917165bbae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4177 Title A name given to the resource Spis tresci/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Longin Malicki Sztuka tle ludowa Pomorza zbiorów Muzeum Gdańskiego na Pomorskiego w Gdańsku Feliks Markowski Zabytki fiach Feliks Markowski Bolduan Ziemi Wiktora Architektura w Tadeusz 131 pracach Kaszubskiej w litogra­ Gosienieckiego ludowa Katedry Polski . 176 północnej Architektury i Pla­ n o w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Gdańskiej 181 Materiały do Slowińców 184 bibliografii sztuki ludowej RECENZJE Maria Przeździecka Ksawery Piwocki Wilhelm Gaerte: Volksglaube uchtum Ostpreussens Roman Reinfuss ka ludowa und i J a n Swiderski: w Polsce" Bra­ 185 „Sztu­ 185 kronika 187 summary of articles 189 Pe3K>Me 191 Na okładce Gryf „skrzypiec diabelskich", zdobiony drewnianą maszkarą. Miechucino, pow. Kartuzy. Wl. Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. Fot. Adam Podlewski. Na stronie tytułowej: Gołąbek, drzewo, papier. Mirachowo, pow. Kartuzy. Fot. Adam Podlewski. 'A', 'ose �polska sztuka ludowa K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N R O K X V I 1 9 6 2 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i wódki, prof, d r R o m a n Rednfussi, prof, d r T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r Antna Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny : Maria Klukowska, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red..: I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db74ea80fd7fe48c7afded37ecf6a600.pdf 2db4e557e4c3ae47efeaacbe09146fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1793 Title A name given to the resource Sukces wśród najuboższych.Chicagowscy Indianie i ich elita / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 JANUSZ MUCHA Uniwersytet Jagielloilski SUKCES WŚROD NAJUBOŻSZYCH. CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 1 Wstęp Indianie amerykańscy to jedna z naj uboższych grup etnicznych 2 w Stanach Zjednoczonych. Istnieje wiele raportów dotyczących ich sytuacji. Niektóre wspominane były w literaturze polskiej 3. Przypomnijmy kilka faktów odnoszących się do lat sześćdziesiątych. W 1967 roku 90% mieszkań, w których żyli Indianie, znajdowało się ponieżj dopuszczalnej w USA granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynoEiił 30 dolarów, podczas gdy dochód rodziny nie-indiańskiej wynosił 130 dolarów. Bezrobocei w rezerwatach szacowano na 46% osób zdolnych do pracy. Wskaźnik zachorowań na cukrzycę był wśród Indian 7 do 15 razy (w różnych rezerr'watach) wyższy, niż u nie-Indian. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, podczas gdy pozostali Amerykanie 71 lat 47. PCld koniec następnej dekady Indianie nadal należeli do najuboższych grup etnicznych Ameryki 5. Wielu Indianom, ale też wielu na temat tej zbiorowości. l Badanid, których częściowe rezultdty publikowane są w tym tekście, sfinansJwane zastaly przez American Council of Learned Societies, któremu winien jes'_cm wdzięczność_ Przede wszystkim jednak podziękowania należą się tym wszystkim Indianom chicagowskim, z którymi rozmawiałem. 2 Terminu "grupa etniczna" używam tu w szerokim znaczeniu, obejmującym zarówno zbiorowości wyodrębniające się od otoczenia społecznego swymi cechami narodowymi, religijnymi, jak i "rasowymi". Por. na ten temat mój artykuł Prze- obrażenia społeczeństw wieloetnicznych pod wpływem konfliktów etnicznych, w: Za- pod redakcją Hieronima Kubiaka i Andrzeja K. Palucha, Wrocław, Ossolineum 1'980_ 3 Por. np. mój artykuł Z prerii na ulicę. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, "Lud", t. 69, 1985. 4 POI'. np. Gerard Littman, Alcoholism, Illness, and Social Pathology among American Indians in Trans'tion, w: American Journal of Public Health and the Nation's Health" 60, 9, September 1970, s. 1771; Bruce A. Chadwick, The Inedible Feast, w: Native Americans Today: Sociolo[lical Perspect;ves, ed. by Howard M. Bahr, Bruce A. Chadwick and Robert C. Day, New York 1972, s. 13.2. "Par. Thomas Sowell, with the assistance of Lynn D. Collins (ed.), Essay.' and Data on American Ethnic Groups. The Urban Institute 1978, ss. 257 - 58. łożenia teorii asymilacji, �134 Janusz Mucha instytucjom rządowym, wydawało się, że wyjściem z dramatycznej sytuacji w rezerwatach byłaby emigracja zarobkowa do wielkich miast, połączona z możliwie częstymi wizytami "w domu", to znaczy w rezerwacie. Zróżnicowanie społeczne tradycyjnych społeczności plemiennych to głównie podział według płci, wieku , podział na kasty, klany, grupy pokrewieństwa 6. W miejskich społecznościach zbiorowości genetycznie plemiennych utrzymać się mogły faktycznie tylko tradycyjne związki rodzinne. Włączenie się Indian do życia w ramach nowoczesnego podzi:llu pracy spGwGdowało pojawienie się nowego, w przyp3dku tej grupy etnicznej, charakterystycznego dla miasta, zróżnicowania społecznego. Według raportów z przeprowadzonych w latach 1~68 i 1969 badań indiallskiej społeczności Chicago, podzielić można ją było na trzy podstawowe kategorie społeczno-ekonomiczne. Około 70% Indian miało należeć do mało stabilnej społecznie zbiorowości osób zajmujących sif; dorywczą, niewykwalifikowaną pracą fizyczną (daily-pay labor), około 20% do ustabilizowanej klasy robotniczej, a 10% do klasy średniej, rozproszonej wśród klasy średniej całego miasta 7. W tym tekście interesować mnie będzie głównie ta ostatnia grupa. Jak wiadomo, w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie istnieją obecnie 173 indiańskie grupy kulturowe 8. Mimo tej różnorodności, wci'1ż trwają, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim grupom india/lskim, których szczególne natężenie pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Wymieilmy tylko kilka z nich: hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych i do mieszania się w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wagi do systemu pokrewieilstwa, z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności przede wszystkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroko rozumianą rodzinę; traktowanie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dO'piero potem pieniądze; niechęć do współzawodniczenia z nie-Indianami; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja Por. np. Raymond Firth, Spoleczności l1ldzkie. Wstęp do antropologii społecz1965 (1'956), ss. 114 - 46; Harold E. Driver, Indians of North l1merica, Chicago and London 1'9'75(1961), ss. 330 - 4-1, Abraham Rosman and Paula G. nubel, The Tapestry of Culture. An Introduction to Cultural Anthropology, Nc's York 1985, ss. 49 - 9':1. 7 Par. George D. Scott, John K. Whitc and Estelle Fuchs, Ind 'ans WId t heir Education in Chicago, w: National Study of American Indian Education. Serics II, NO.2. 1969, ss. 2 -7; Estelle Fuchs and Robert J. Havighurst, To Ure on lhis Earth. American Indian Education. Garden City, NY 1973, ss. 107 - 09. s Par. Edward H. Spicer, The American Indians. Cambridge, Mass and London, England 1982, s. 13. 5 nej, Warszawa �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 135 czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to co jest tam 9. Te cechy kulturowe utrudniają Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi grupami etnicznymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. W każdej grupie, nawet naj uboższej i naj gorszej przystosowanej do życia w Jej społecznym otoczeniu, istnieć muszą i istnieją ludzie, którzy w opinii własnej i opinii innych członków grupy odnieśli sukces. Celem tet{0 tekstu jest przeanalizowanie wzorów sukcesu WŚTód amerykal'l.skich indIan mieszkajqcych w wiekim mieście. Zimą roku 1982 i wiosną roku l (;2:1 przeprowadziłem długie wywiady z 34 Indianami żyjącymi w Chicago, będącymi, wedle moich informacji, ludźmi sukcesu. Niektóre ich nazwiska znalazłem w rozdziale "Indiański biznes" w broszurze American Indian Community Se'rvice Directory, wydawanej przez niewielką indiańską uczelnię chicagowską o nazwie NAES College (wydania z roku 1981 i 1982). Inne nazwiska podali mi sami Indianie. Zainteresowany byłem rozmowami tylko z tymi ludźmi, którzy zdaniem własnej społeczności odnieśli sukces w swej zawodowej działalności poza-indiańskiej, ale równocześnie znani byli jako członkowie tej społeczności. Kilka osób nie chciało ze mną rozmawiać, podając różne powody. Gdy pytałem o dalsze nazwiska, po odbyciu wspomnianych 34 wywiadów, okazywało się, że otrzymywałem wciąż te same, znane mi już nazwiska. Z tego względu przypuszczać można, że w liczącej 5 do 10 tysięcy osób społeczności indiańskiej w Chicago istnieje tylko kilkadziesiąt osób, o których wiadomo, że w swej poza-indiańskiej działalności odnieśli sukces, nie asymilując sie przy tym w pełni. Być może więc zbiór osób, z którymi rozmawiałem, jest reprezentatywną (choć nie dobieraną losowo) próbą interesującej mnie tu zbiorowości. Gdy mamy do czynienia z tak małą liczbą osób jak trzydzieści cztery, niemożliwe jest prowadzenie jakichkolwiek subtelnych analiz statystycznych. Nie chodzi mi zresztą o przedstawienie danych statystycznych. Moim celem jest tylko analiza pewnych wzorów działalności, uważanej za reprezentującą sukces przez członków bardzo biednej i słabo dostosowanej do nowoczesnego przemysłowego społeczeństwa zbiorowości etnicznej. Historię samej tej zbiorowości przedstawiłem w artykule cytowanym w przypisie trzecim. Podane są w nim też inne źródła informacji Por. np. Richard G. Woods and Arthur M. Harkins, Indian Ameri~'a1}s in Minneapolis 1968, s. '8; Wilcomb E. Washburn, The Indians in America, New York et al. 1975. ss. 12 -21, Ill; Murray L. Wax and Rosalie H. Wax, Religion among American Indians, w: .,The Annals of the American Academy of Political and Social Sciences", vol. 436, March 1978, ss. 28 - 30; Rosalie H. Wax and Robert K. Thomas, American Indians and White People, "Phylon" XX, 4, Winter 1961, ss. 306, 310 - 12. 9 Chicago. �Janusz Mucha 136 2. I n d i a ń s k i e c h a rak t e r y s t Yk i badan ej p rób y Indianie, z którymi przeprowadzane były wywiady, reprezentują 17 plemion, ale ich większość pochodzi z czterech plemion. Mamy tu więc siedmiu Chippewa, czterech Winnebago, trzech Sioux i trzech Cherokee. Chippewa and Sioux to od lat jedne z największych "plemion chicagowskich" 10. Dwadzieścia pięć osób urodziło się w rezerwatach (dwie z nich oświadczyły, że stało się to przez przypadek, ale oba te "przypadki" polegały na tym, że rodzice przybyli specjalnie do rezerwatu, aby dziecko urodziło się "w domu" i rodzina spędziła tam później co najmniej sześć miesięcy). Pięć innych osób urodziło się w małych wioskach indiańskich ulokowanych poza rezerwatami. Tak więc tylko cztery osoby nie urodziły się w społeczności indiańskiej. Trzydzieści jeden osób zarejestrowanych było w swoich plemionach. Pozostałe trzy nie były zarejestrowane z powodów biurokratycznych. Dwadzieścia sześć osób oświadczyło, że są Indianami pełnej krwi, a pozostali mieli w sobie od jednej czwartej do trzech czwartych krwi indiańskiej. Jedenaście osób zadeklarowało, że mówiły one biegle w swoim języku plemielmym. Siedemnaście innych osób było w stanie porozumiewać się w tym języku, choć z mniejszymi lub większymi trudnościami, a sześć osób nie znało wogóle swego języka. Dwadzieścia osób było kiedyś, lub w ostatnim czasie, bardzo aktywnymi członkami chicagowskiej społeczności indiańskiej, podczas gdy pozostali to mniej lub bardziej bierni jej członkowie. Bierność oznaczała tu, że uczestniczyli oni w pow-pow kilka razy w roku (tańce powo-wow odbywają się w Chicago około 15 razy w roku), bądż też, że uczestniczyli rzadko w rutynowych imprezach indiańskich, ale na przykład wystawiali swe prace na wystawach .organizowanych przez chicagowskie stowarzyszenie artystów indiańskich. 3. I n n e c h a rak Indianie, t e r y s t Y k i P rób y z którymi rozmawiałem, to przede wszystkim mężczyzll1 (23) w wieku od 40 do 50 lat. Sześć osób miało mniej niż 40 lat, a osiem więcej niż 55 lat. Trzy osoby były już na emeryturze; trzy były czasowo bezrobotne (lata 1982 i 1983 to okres wielkiego bezrobocia \'1 stanie Illinois, a zwłaszcza w Chicago), ale poprzednio pracowały stale i bez 10 POr. np. Woods i Harkins, op. cit., s. 20. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 137 kłopotów; szesc osób pracowało we własnych, mimo iż bardzo niewielkich, przedsiębiorstwach, a pozostali byli wysoko wykwalifikowanymi robotnikami bądź pracownikami umysłowymi. Piętnaście osób przybyło do Chicago, gdy nie mieli jeszcze 20 lat, a trzynaście osób między 21 a 30 rokiem życia. Tylko cztery osoby z tych dwćch grup oświadczyły, że miały jakieś problemy z adaptacją do miejskiego życia w Chicago. Trzy osoby przyjechały do Chicago w ramach organizowanej przez BuremJ of Indian Affairs akcji przesiedleń 11. Siedemnaście osób było właścicielami domów lub mieszkań, w których żyły. Pozostali wynajmowali mieszkania o zupełnie przyzwoitym, nawet jak na warunki amerykańskie, standarcie. Ponad jedna czwarta próby (9 osób) miało co najmr:iej akademicki stopień bakałarza (B. A. lub B. Sc.), a ponad jedna trzecia próby (12 osób) studiowała kiedyś na wyższych uczelniach, ale nie uzyskała żadnego stopnia akademickiego. Trzy osoby nie ukończyły nawet szkoły średniej (high-schooL), uważanej w Ameryce za szkołę niezbędną dla otrzymania jakiejkolwiek stałej pracy. Pozostałe dziesięć osób ukończyło szkołę średnią oraz kursy zawodowe różnego typu i różnej długości trwania. Niezbędne jest wspomnienie w tym miejscu problemu alkoholizmu, do którego z konieczności trzeba będzie kilkakrotnie wracać. Nie pytałem moich rozmÓwców o nic na ten temat, ale dziesięć osób (ośmiu mężczyzn i dwie kobiety) samych oświadczyło mi, że miało w swoim życiu poważne problemy związane z nadużywaniem alkoholu. Pięć z tych osób znalazło się w jakimś okresie w stanie nałogowego alkoholizmu i żyło na ulicy w społeczności alkoholików (skid row). Trzy z tych pięciu osób są obecnie "niezależnymi biznesmenami". Sześciu mężczyzn (z ośmiu) stwierdziło, że ich problemy alkoholowe narodziły się lub poważnie rozwinęły w czasie służby wojskowej. 4. P r z e s z k o d Y d o p o k o n a n i a Jak wspomniałem w poprzedniej części tego tekstu, droga większości indial'lskich ludzi sukcesu z Chicago do pozycji zajmowanych obecnie nie była szczególnie zawikłana. Niektórzy z nich napotykali jednak trudności, które mogą być typowe dla innych Indian, tych, którzy nie osiągnęli w mieście sukcesu. Cztery osoby, z którymi rozmawiałem, wspominały o trudnościach z zaadaptowaniem się do miejskiego życia w Chica11 Na temat tej akcji piszę w pracy cytowanej w przypisie nr 3. �138 Janusz Mucha go. Trzy z nich uznały, że organizacja przestrzeni miejskiej, oparta na zasadach innych niż te, do których wcześniej przywykły, przyczyniła się do ich wstępnych niepowodzeń zawodowych i ogólnie - życiowych. J eden z tych ludzi, dziś uznany indiański 8rtysta-malarz, podkreślił jednak inny czynnik jako znacznie istotniejszy. Przybył on do Chicago prosto z rezerwatu, korzystając z organizowanej przez BIA akcji przesiedleń, gdy miał 22 lata. Po raz pierwszy w swym życiu znalazł się tu w środowisku prawie całkowicie pozbawionym Indian. Jak wspominał, samotność była dla niego najwnżniejszym problemem. Nie było trudno przezwyciężyć ją, ale trzeba było by w tym celu zacząć uczqszczć'..ć;do "indiańskich barów". Na to jednak nie miał jeszcze wtedy ochoty. Inny mężczyzna, obecnie projektant elektrowni, po uk0l1czeniu szkoły podstawowej w rezerwacie, poszedł do szkoły średniej umieszczonej poza. jego granicami. Mówił wówczas przede wszystkim swym własnym, plemiennym językiem, a w niewielkim zakresie łamaną angielszczyzną. Porządne nauczenie się angielskiego zajęło mu ponad rok. W Chicago, dokąd przybył po ukończeniu szkoły średniej, w wieku 18 lat, nie mógł przystosować się do "psiego świata" białych ludzi, którzy "szczekali na siebie i gryźli się nawzajem". W końcu nauczył się pracować z nimi, ale do dziś żyje w prawie zupełnej izolacji od nich. Ale nie było łatwo nauczyć się nawet współpracować z białymi. "Biała" koncepcja czasu dopuszcza sytuację, w której ludzie rządzeni są przez swe zegarki. Koncepcji tej przybysz nie był w stanie zrozumieć. W końcu przyzwyczaił się do "białego pojęcia czasu", a nawet doszedł do przekonania, iż jest to jedyna trafna koncepcja wtedy, gdy współpracować ze sobą mają duże grupy ludzi. (Do podobnego wniosku doszło po latach również paru innych Indian, z którymi rozmawiałem). Przez około dziesięć lat był na krawędzi wyrzucenia z pracy za stałe spóźnianie się. Uratować go miało bardzo solidne wykonywanie obowiązków wtedy, gdy był w pracy. Inną, bardzo ważną przeszkodą, którą wielu amerykańskich Indian musiało przezwyciężyć, było pijaństwo. Według Littmana, w latach sześćdziesiątych, wśród Indian ,,44% śmierci osób dorosłych związane było z użyciem alkoholu, a 3 (14%) spośród 22 śmierci dzieci było skutkiem nadużycia alkoholu przez rodziców" 12. Następna dekada nie zmieniła sytuacji. "Współczynnik śmiertelności Indian z powodu marskości wątroby jest mniej więcej trzy razy wyższy niż taki współczynnik dla całej ludności USA. Aresztowania wywołane nadużyciem alkoholu są liczniejsze, a wywołane nadużyciem alkoholu śmiertelne wypadki drogowe są znacznie częstsze wśród Indian w porównaniu z innymi grupami. Ponadto, współczynnik samobójstw wśród niektórych grup indiańskich 12 Por. cytowana praca tego autora, s. 1771. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 139 wydaje się być bezpośrednio powiązany z wysokim poziomem spożycia alkoholu" 13. Prawie jedna trzecia próby musiała stawić czoła wspomnianemu problemowi. Wszyscy oni zdołali go przezwyciężyć. Interesujące są ?arówno drogi, które prowadziły Indian do alkoholi7.ri1u, jak i sposoby wydobywania siC;z niego. Wcześniej przedstawiłera pewne ogólne infarmncje na temat tych osób, z którymi rozmawiałem, a które kiedyś piły. Obecnie chciałbym skoncentrować się na wzorach picia i przezwyciężania alkoholizmu. Prezentowanie tych kwestii nie ma na celu podtrzymywania tradycyjnego w literaturze amerykailskiej obr2zu Indianina-pijo.ka, Jecz rna wskazać pewne źródła problemu, a także możliiNości pozbycia się go. Z grubsza biorąc, moglibyśmy mówić o "indiańskich" i "nie-indiańskich" początkach nadużywania alkoholu wśród badanych Indian. Moim zdaniem do pierwszej grupy zaliczyć można cztery, a do drugiej sześć osób. Rozpocznijmy od tych powodów picia, które są w znacznej mierze, choć nigdy jedynie, związane z faktem bycia Indianinem. Dwóch mężczyzn rozpoczęło nadużywanie alkoholu - choć, jak twierdzili, nie był to jeszcze alkoholizm - w wojsku, a więc w środowisku nie-indiańskim. Pfźniej jednak znaleźli się w Chicago, nie mogli przyzwyczaić się do życia miejskiego, do samodzielności, samotności, wywołanej brakiem innych Indian. Tutaj dopiero różnice między obyczajami indiańskimi a obyczajami tkwiącymi w dominującej kulturze białego człowieka nabrały jaskrawego charakteru. Mężczyźni ci znaleźli sposób na rozwiązanie swoich kłopotów pijąc w czasie wolnym od pracy. Piątkowo-sobotnie intensywne picie ciągnęło się w ich przypadku przez ponad dziesięć lat. Trzeci mężczyzna uczęszczał do średniej szkoły poza rezerwatem, z białymi Amerykanami. Oni wiedzieli znacznie więcej niż on o tym wszystkim, co się w szkole liczyło. Oni byli lepszymi uczniami, zachowywali się zawsze o wiele swobodniej niż on. Miał poczucie niższości. Przezwyciężyć mógł je jedynie przy pomocy alkoholu. Tylko picie dawało mu odwagę, której potrzebował w kontaktach ze swymi kolegami. Służba wojskowa umocniła tylko ten nawyk. Jedna kobieta, należąca do tej grupy, wychowana była w swej kulturze plemiennej przez bardzo tradycyjną i autorytarną matkę. W jej rodzinie, czy - szerzej mówiąc - w jej rezerwacie, dbano o dzieci w sposób właśriwy, ale brakowało tam czułości i ciepła. Kobieta "-a potrzebowała jednak owego ciepła i czułości. Wychowanie spowodo\ 'ało, że rozluźnić się nie mogła bez dodatkowego silnego bodżca. Gdy lJ liała 13 '1978, Alan L. Sorkin, s. 5Q. The Urban American Indian, Lexington, Mass. and Toronto �140 Janusz Mucha kilkanaście lat okazało się, że takim,' bardzo jej potrzebnym środkiem może być alkohol. Później dorosła, wyszła za mąż za białego i przestała pić. Żyła przez całe lata jako zamożna reprezentantka klasy średniej, mieszkająca z mężem w eleganckiej dzielnicy. Po siedmiu latach pobytu w Chicago natrafiła przypadkiem na plakat z2.cl:ęcający do udziału w pow-wow. Zaczęła uczestniczyć w spotkaniach w instytucjach indiańskich i bardzo pragnęła zaprzyjaźnić się z Indianami. Ci jednak nie chcieli jej zaakceptować z uwagi na jej pozycję klasową i miejsce zamieszkania. Zaczęła więc uczęszczać do "indiańskich barów", zapraszała pijących i pijanych Indian do swego i swego męża eleganckiego mieszkania. Przyjaźni tym sposobem nie znalazła, wyrzucono ją natomiast za pijaństwo z kierowniczego stanowiska w banku. W końcu jednak doszła do siebie, znalazła nową, dobrą pracę w innym banku, a równocześnie stała się szanowaną aktywistką kilku indiańskich organizacji. "Nie-indiańskie" początki nadużywania alkoholu są częstsze w analizowanej tu próbie ludzi sukcesu. Podobnie jak w poprzedn:m przypadku, choć nieco inaczej, powiązane są one głównie ze służbą wojskową. Trzech mężczyzn rozpoczęło picie w siłach zbrojnych nie dlatego, że czuli się samotni bez innych Indian, lecz dlatego, iż picie uważane tam było za jedyny, społecznie akceptowany, sposób spędzania wolnego czasu. Jedna osoba zaczęła pić ze swym ojcem, Indianinem, który pracował z białymi jako robotnik przy budowie kolei, a później ośrodków uniwersyteckich. Był on solidnym pracownikiem, ale podobnie jak jego koledzy, spędzał większość czasu z dala od domu i jedyną rozrywkę znajdowali oni wszyscy w piciu. Piąty mężczyzna, którego indiańska matka także piła wiele, zaczął sam picie z białymi kolegami w szkole średniej. Pił od tego czasu niemal bez przerwy przez ponad dwadzieścia pięć lat. Jedyna kobieta należąca do tej kategorii piła dość dużo ze swymi białymi koleżankami przez około cztery lata, dopóki nie wyszła za mąż i nie zaszła w ciążę. Pięć osób (tylko mężczyźni) z mojej próby znajdowało siG kiedyś w chicagowskim skid row, a więc w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików. Tylko jedna z tych osób należy do grupy o "indiańskich" początkach i powodach alkoholizmu. Jednakże wszyscy oni spotkali na ulicy innych alkoholików - Indian. Każdy z przypadków owych pięciu osób jest bardzo interesujący, ale tu skoncentrujemy się na jednym z nich. Jest to przypadek Indianina (nazwijmy go Johnem), będącego obecnie uznanym artystą, pracującego we własnym studio. Jako młodzieniec mieszkał w dużym mieście w Teksasie, gdzie ukończył szkołę średnią. Już w szkole pił z kolegami. Po zdobyciu dyplomu wyjechał do Kalifornii i spędził tam osiem lat stale pijąc. W ogóle nie może sobie �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 141 przypommec pierwszych trzech lat pobytu w tym stanie. Pamięta natomiast, że później pracował przez rok jako drukarz, upijając się co tydzień. Po roku dostał płatny urlop, jedyny w życiu, ale nie mógł sobie przypomnieć tego, co robił przez cały następny rok. Wrócił później do Teksasu, gdzie pracował dorywczo i pił codziennie. Pamięta on też, że około dwadzieścia lat temu przyjechał ze stanu Kolorado do Chicago i tu kompletnie pijany wypadł z pociągu. Następnie dziesięć lat spędził John na ulicy z innymi nałogowymi alhokolikami. Wiele razy był aresztowany, wiele dni i nocy spędził w więzieniu. Był wówczas zadowolony, gdyż było mu ciepło i nie był głodny. Często bywał zabierany do szpitali, gdyż alkohol zniszczył mu zdrowie fizyczne i psychiczne. Jedna z ulicznych społeczności nałogowych alkoholików znajduje się na Wilson Avenue w dzielnicy Uptown, gdzie mieszka znaczna część chicagowskich Indian. Tu również John dotarł. Po raz pierwszy cd czasu dzieciństwa spotkał Indian i wiele czasu spędzał pijąc między nimi i z nimi. Razem z nimi otrzymywał też pomoc od indiańskich instytucji i organizacji, jak na przykład American Indian Center czy S1. Augustine's Center. Ich pracownicy socjalni próbowali wytłumaczyć mu, że czas już na porzucenie picia i wzięcie się w garść. Ale on czuł się dobrze pijąc na ulicy ze znajomymi. Kierując się radami wziął jednak udział w kilku spotkaniach, jednego z paru w Uptown, klubu Anonimowych Alkoholików (AA). Nie lubił jednak wówczas tych spotkań. Ostatni raz, gdy po miesiącu spędzonym na oddziale psychiatrycznym jednego ze szpitali w Uptown wyszedł na ulicę, zdał sobie sprawę z tego, że miał już 45 lat, nie posiadał zupełnie nic, był ciężko chory, a ważył 25 kilogramów. Miejski wydział szkolenia zawodowego dał mu pomoc finansową i skierował go do ośrodka rehabilitacyjnego prowadzonego przez charytatywną organizację żydowską. Pracował w nim około jednego roku i to z trudnościami, gdyż z jednej strony ciągnęło go do picia, a z drugiej zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństw, związanych z piciem wciąż był przecież poważnie chory, miał na przykład poważne problemy z koordynacją pracy rąk. Przebywanie w ośrodku zobowiązywało go do uczestnictwa w spotkaniach klubu AA. Dopiero po kilku latach doszedł do wniosku, że spotkania te miały ogromne znaczenie dla jego powrotu do równowagi psychicznej. Pracujący w ośrodku rehabilitacyjnym psycholog zorientował się, że ręce Johna są słabe i nie wyćwiczone, ale zręczne i wysłał go na kurs artystycznego wiązania węzłów. Po ukończeniu szkolenia John zaczął wytwarzać sznurowe wieszaki na kwiaty, sprzedawał je, kupował sznur, robił nowe wieszaki, itp. Ośrodek rehabilitacyjny wysłał też Johna do lokalnej dwuletniej uczelni, którą ukończył w terminie. Przez cały ten czas żył z zasiłku dla bezrobotnych. Po �142 Janusz Mucha otrzymaniu dyplomu uczelni podziękował organizacjom charytatywnym, które się nim opiekowały i zrezygno,wał z dalszej pomocy finansowej. Na spotkaniach AA przekonano go bowiem, że powinien sam się utrzymywać, a nie obciążać sobą społeczeństwo. Nikt nie mógł go teraz zrozumieć - pracownicy socjalni zetknęli się po raz pierwszy z osobą, która z własnej woli rezygnowała z zasiłku i chcieli wysłać go do psychoanalityka. Również i później niewiele osób mogło go zrozumieć. Wszyscy patrzyli na niego jak na wariata, gdy po roku samodzielności wypełnił dobrowolnie i uczciwie deklarację podatkową. Obecnie John wynajmuje pracownię i sklep, zarabia wystarczająco, aby żyć dostatnio i wygodnie, studiuje psychologię na jednym z chicagowskich uniwersytetów i zbliża się do otrzymania stopnia bakałarza. Jest też uważany za jednego z najbardziej interesujących artystów indiańskich w mieście. Cztery aspekty powyższej historii są charakterystyczne dla tych wszystkich Indian, którzy kiedyś przeszli przez "skid row", a później osiągnęli sukces. Po pierwsze, nie znaleźli się tam dlatego, że byli Indianami. Po drugie, sami musieli podjąć decyzję o tym, że czas już rzucić picie; jak to zwykle bywa, podjęcie decyzji było łatwiejsze niż cały proces jej realizacji. Po trzecie, ważnym czynnikiem pomagającym im w powrocie do trzeźwego życia był program AA. Niektórzy z nich wciąż uczestniczą w tym programie. Po czwarte, pozbycie się narogu byłoby niemożliwe bądź poważnie utrudnione bez życzliwości instytucji opiekuńczych i ich pracowników socjalnych. Ci członkowie mojej próby, którzy byli kiedyś alkoholikami, ale uniknęli "skid row", zawdzięczają pozbycie się nałogu z jednej strony swej własnej "sile moralnej", a z drugiej zwierzchnikom, przyjaciołom i krewnym. Powody, dla których tak szeroko przedstawiam tu problem alkoholizmu wśród Indian leży w jego "ideologicznym" znaczeniu. Zgodnie z powszechnymi, również wśród samych Indian, przekonaniami, (1) Indianie są bardziej niż inne grupy etniczne podatni na działanie alkoholu, (2) częściej niż przedstawiciele innych grup etnicznych spotkać ich można w "skid row", i (3) w ich przypadku jest praktycznie rzeczą niemożliwą wydostanie się ze wspomnianej, ulicżnej społeczności nałogowych alkoholików. Nie mam żadnych kwalifikacji dla podejmowania dyskusji w pierwszej sprawie, ale zdaniem cytowanego wcześniej Sorkina, "nie istnieją dowody na jakąkolwiek nadzwyczajną fizjologiczną wrażliwość na alkohol ze strony jakiejkolwiek grupy etnicznej, włączając w to Indian" 14. Zwrócić chciałbym też uwagę na to, że nic nie wskazuje jak na razie na to, aby Indianie "czystej krwi" mieli większe problemy 14 Ibid., s. 57. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 143 z alhokolem, niż w pełni uważane za Indian osoby, mające znacznie mniejszy ułamek krwi indiańskiej. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie, to nawet dobre antropologiczne studia nad "skid row" nie wyjaśniają go w pełni 1G. Przedstawione powyżej przykłady pokazują natomiast, że trzecia teza nie jest prawdziwa. Wydostać się ze "skid row" jest bardzo trudno, ale jest to możliwe. Dostanie się tam oraz wydostanie się stamtąd nie jest w żaden sposób związane z faktem przynależności do takiej czy innej grupy etnicznej. Nawet jeśli ktoś dostał się na "skid row" i jest Indianinem, może później zdobyć wyższe wykształcenie i osiągnąć zawodowy i życiowy sukces. Istnieje dość popularna opinia, w ostatnich latach jednak podważana 16, że dyskryminacja rasowa i etniczna może być istotnym powodem niepowodzeń członków mniejszościowych grup etnicznych w przemysłowej Ameryce. Z tego względu konieczne jest w tym miejscu przyjrzenie się tej kwestii na omawianym tu przykładzie indiańskich ludzi sukcesu. Zdaniem Benny Bearskina, z którym wywiad przeprowadził Studs Turkel17, tylko ci Indianie są w Ameryce dyskryminowani w pracy zawodowej, którzy sami aktywnie się do tego przyczyniają złym wykonywaniem obowiązków. Bearskin to kultywujący tradycyjne wartości Indianin Winnebago/Sioux, od dziesięcioleci aktywny przywódca chicagowskiej społeczności indiańskiej, a przy tym pracujący od lat jako spawacz przy budowie wielkich kotłów. Indianie z St. Paul w stanie Iv1innesota, badani przez Harkinsa i Woodsa, nie czuli się dyskryminowani (choć ich przywódcy mieli w tej kwestii przeciwną opinię) 1$. Według Chadwicka i Bahra, "Hipoteza, mówiąca iż wysoki poziom bezrobocia Indian amerykańskich w powiecie Umatilla był konsekwencją dyskryminacji ze strony pracodawców, nie uzyskała żadnego poparcia. Zadna z trzech miar dyskryminacji wymierzonej przeciw Indianom nie była znacząco skorelowana z którąkolwiek z miar bezrobocia" 19. Faktem jest równocześnie, Por. np. Hugh Brody, Indians on Skid Row. The Role of Alcohol and CommuProcess of Indian Urban Migrants, Ottawa 19'71; MerrU Singer, Family Comes First: An Examination of the Social Networks of Skid Row Men, w: Enman Organization 44, 2, Summer 19,85. 16 Par. np. William Julius Wilson, The Declining Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions. Chicago <Ind London 1'980 (1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880. Berkeley et al. 1980. 17 Par. Studs Turkel, Division Street: America, New York 1967, 55. 1J4 - 42. 18 iArthur M. Harkins and Richard G. Woods, Indian Americans in St. Paul: An Interim Report. Minneapolis 1970, s. 16. 19 Bruce A. Chadwick and Howard M. Bahr, Factors Associated with Unemployment Among American Indians in the Pacific NorthWest, w; "Phylon" XXXIX, 4, Winter 1978, s. 364. 15 nity in the Adaptive �Janusz Mucha 144 iż w wielu miejscach, na przykład w okręgach wiejskich, w małych miastach, a nawet w niektórych metropoliach, dyskryminacja ma miejsce 20. Indianie, z którymi rozmiawiałem, podzielają wspommaną opImę Bearskina. Dwudziestu jeden spośród nich (trzy piąte) oświadczyło, że nigdy i nigdzie nie byli dyskryminowani z powodu swych cech etnicznych. Niektórzy wyraźnie stwierdzali, podobnie jak Bearskin, że autorami opinii a dyskryminacji Indian są sami ci Indianie, którzy z różnych powodów nie byli w stanie pracować w sposób zadowalający. Byli oni wyrzucani z pracy z powodu złego wykonywania swych zadań, ale interpretowali to jako dyskryminację etniczną. Inni ludzie, z którymi rozmawiałem, pamiętali różne rodzaje dyskryminacji wymierzonej przeciw nim. Trzy osoby wspominały "żarty etniczne", ale nie podchodziły do nich poważnie i same je opowiadały, nie uważając ich za dyskryminację. Osiem osób (jedną czwartą) dotknęła jednak prawdziwa dyskryminacja, ale poza Chicago, głównie w regionach Stanów Zjedncczonych zamieszkałych przez wielu Indian. Niektóre z tych ośmiu osób nie były obsługiwane w barach i restauracjach właśnie dlatego, że były Indianami. Inne miały z tego powodu kłopoty ze znalezieniem pracy, albo z odpowiednim dla stażu, doświadczenia i kwalifikacji awansem. Tylko dwie osoby uznały, że dyskryminowano je w Chicago. Jedna z nich, mechanik, powiedział mi, że nawet gdy bardzo dobrze pracowału, niektórzy majstrowie stale ją poprawiali po to, aby pokazać, że Indianie nie pracują tak, jak powinni. Osoba ta nie wiązała powyższych faktów z dyskryminacyjną atmosferą Chicago, lecz raczej z antagonizmem rniędzy Indianami a białymi imigrantami z Appalachów (tzw. hillbillies), stanowiącymi skądinąd bardzo interesującą grupę kulturową 21. Inny mężczyzna, spawacz kotłów, powiedział mi, że nie wie nic o jakiejkolwiek otwartej dyskryminacji, ale zaobserwował, że choć od lat bardzo dobrze pra- 20 Par. np. Howard Discrimination Against Winter 19172, s. 4 - 11. M. Bahr, Urban Bruce Indians m A. Chadwick, Seattle, w: and The Joseph Indian H. Strauss, Historian 5. 4, 21 Na temat tej grupy, zarówno jej imigracji do Chicago, jak i naturalnego środowiska kulturowego pisał na przykład Clarus Backes w serii artykulów zatytułowanych: Uptown: The Promised Land, w: "Chicago Tribune Magazine" 22 September 1968; Poor People's Power in Uptown, tamże, ,29 September 1963; Appalachia: The Source, tamże, 8 October 1968. O jej migracji do innych wielkich miast informują na przykład prace: Phillipp Obermiller and Robert Oldendick, Political Activity among Appalachian Migrants, w: "Social Science Quarterly" 65, 4, December 1984'; czy Martin N. Marger and Phillipp J. Obermiller, Urban Appa- lachians Ethnicity, and Canadian Maritime w: "International Journal Migrants: A Comparative of Comparative Study of Sociology, XXIV, Emergent 3 - 4, 1983. �CHICAGOWSCY INDIANIE 145 I ICH ELITA cuje, nigdy nie został majstrem, ani starszym cechu. Te istotne w jego zawodzie pozycje zajmowane były zawsze przez białych. Jak viidać z powyższego, etniczna dyskryminacja przeciw Indianom nie może być uznana za istotną barierę utrudniającą im zawodowy sukces w Chicago. 5. I d e a ł s u k c e s u dowisku u a m e l' y kań skich I n d i a n w Ś l' 0- miejskim Uderzające jest to, że gdy Indianie dyskutują nad ideałem sukcesu, są zarówno bardzo realistyczni, jak i pozostają pod wpływem dominujących w Ameryce standardów. Realizm i bardzo niski poziom aspiracji materialnych odzwierciedlone są na przykład w takich deklilracjC1ch, jak ta, iż rzeczywiście liczy się nie tyle wykształcenie i zamożność, co osobista uczciwość i poszanowanie podstawowych zasad moralnych. Innym przykładem tej, kategorii jest pogląd, iż osiągnięcie sukcesu omacza możliwość utrzymania siebie i swojej rodziny oraz życie zgodne z własnymi zasadami, nawet jeśli ktoś utrzymuje się dzięki niewykwalifikowanej pracy fizycznej. Realizm, niski poziom aspiracji materialnych, ale i wpływ dominujących w Ameryce standardów, odzwierciedlane są i przez przeciwstawne deklaracje: sukces to stanie się niezależnym biznesmenem, ale Indianie wychowani są w taki sposób, że nigdy nie staną się bizne~menami. Tak więc, przynajmniej w tym pokoleniu, nie osiągną sukcesu. Spotyka się wprawdzie indiańskich ludzi sukcesu - dobrze wykształconych i zamożnych prawników i hiznesmenów - ule kompletnie się oni zasymilowali i nie przyznają się do swej indiańskości. Najbardziej charakterystyczne dla mojej próby są jednak nieco inne opinie. Zgodnie z jednym wzorem, jeśli chodzi o sukces, nie ma żadnych różnic między Indianami a nie-Indianami. Dobre wykształcenie i dążenie do uzyskania osiągnięć są dla każdego człowieka gwarancją sukcesu. Gdy przeciętne wykształcenie Indian będzie w końcu znac7l1ie wyższe, będą oni mogli dostać znacznie lepszą pracę, a równocześnie będą oni lepiej zdawać sobie sprawę z zakresu szans. Zgodnie z innym wzorem, Indian obowiązują inne wymogi odnoszące się do przynoszącego sukces życia w miastach amerykańskich. Indianin powinien oczywiście być w stanie utrzymać siebie i swą rodzinę, mieć stałą pracę oraz unikać alkoholu. Musi jednak równocześnie utrzymywać plemienne i ogólno-indiańskie wartości i sposoby życia, pomagać innym Indianom, dzielić się pieniędzmi i czasem z innymi Indianami, działać na rzecz swego plemienia w rezerwacie oraz na rzecz miejskiej społeczności indiańskiej. Ten ostatni wymćg jest najbardziej popularny wśród osób, z którymi rozmawiałem. 10 "Lud" - t. 71 �146 Janusz Mucha Przedstawiony ostatnio wzór sukcesu jest moim zdaniem ogromnie istotny i może służyć jako częściowe wyjaśnienie faktu, iż tak mało jest indiańskich ludzi sukcesu, znanych i akceptowanych przez własną społeczność. Po to, aby osiągnąć sukces w normalnym, amerykańskim życiu, konieczne jest zainwestowanie znacznej ilości czasu i wysiłku. Trudno tu nawet dzielić własny czas ze swą rodziną, a gdy pretensje do czasu danej osoby zgłasza również bardzo wymagająca wspólnota etniczna, sytuacja staje się bardzo trudna. Jak się jednak okaże, nie jest ona beznadziejna. Nacisk na wartości plemienne, a także ogólno-indial1skie, będący ważnym elementem ideału sukcesu Indian, nawet miejskich, ma niewątpliwe pozytywne konsekwencje społeczne dla utrzymania społeczności indiańskich, a także dla kulturowej i społecznej tożsamości pnących się po społecznej drabinie Indian. Niski poziom aspiracji, zarówno materialnych jak i związanych z formalnym wykształceniem, niesie jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa. Jest on oczywiście nie tylko przekładem na współczesny język niektórych tradycyjnych elementów kultur, ale także reakcją obronną w sytuacji, w której Indianie stanowią ekonomiczne i społeczne dno społecznej hierarchii. Oznacza to jednak również, że człowiekowi, który osiągnął sukces materialny, trudno pozostać człon-kiem społeczności etnicznej. Kilka osób, z którymi rozmawic\łem, kładło nacisk na to, że biznesmeni indiańscy, czy szerzej Indianie należący do amerykańskiej klasy średniej, nie są lubiani w American Indian Center (zarówno przez personel, jak i przez osoby korzystające z jego usług) i w innych instytucjach etnicznych. Kilku indiańskich biznesmenów zwróciło mi uwagę na to, że instytucje i organizacje indiańskie rzadko zamawiają u nich jakieś usługi, choć mogłoby to być korzystne dla obu stron. Model Indianina, który po to, aby osiągnąć sukces życiowy, nie musi być ani bogaty, ani wykształcony, przekazywany jeE:t też przyszłym pokoleniom indiańskich przywódców w Chicago. Gdy zwiedzałem średnią szkołę a nazwie Little Big Horn American Indian High-school, będąsą częścią składową jednej z normalnych średnich szkćł chicagowskiej dzielnicy Uptown, byłem zdumiony częstą nieobecnością wielu Liczni6w oraz tym, że ogromny ich procent zupełnie porzuca szkołę. Biała nauczycielka, bardzo życzliwa wobec swych uczniów i wobec kultur indiańskich, wyjaśniła mi, że szkoła nie chce upierać się przy star.dardach typowych dla klas średnich i że po to, aby być dobrym człowiekiem, nie musi się być absolwentem szkoły średniej. Tego typu nadopiekuńczy i pozornie liberalny sposób rozumowania i działania ma oczywiste ,m- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 147 tyliberalne czy nawet konserwatywne konsekwencje 22, utrzymując Indian na dnie społeczeństwa. W rezultacie takiej polityki szkoła nie kładzie silnego nacisku na poziom wykształcenia, jaki zapewnia swym uczniom. Bardziej ambitni rodzice, nawet ci, którzy byli na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych radykalnymi bojownikami o prawa Indian do odrębności kulturowej, wypisuJą dzieci z tej szkoły i przenoszą je do lepszych placówek oświatowych. Little Big Horn jest szkołą coraz mniejszą, i jeśli nic się nie zmit.'ni na lepsze, zostanie ona zamknięta. Ilość instytucji indiańskich w mieście zmniejszy się. Nie ma powodu sądzić, że chicagowscy Indianie są nieśwIadomi konsekwencji wspomnianego modelu aspiracji. Jednakże wykształcenie, rozumiane jako kanał awansu społecznego jednostki, nie jest dla nich, a przynajmniej dla bardzo wielu spośród nich, wartością n2jwyżsZą. Są przecież wartości co najmniej równie istotne, jak na przykład podtrzymywanie więzi społecznej w wielkiej grupie rodzinnej, wzajemna pomoc. Indianie mogą być też świadomi faktu, iż wykształcenie nie gwarantuje im wyższego statusu zawodowego. Na podstawie badań empirycznych, Chadwick i Bahr stwierdzają, że "wzrost osiągnięć w dziedzinie wyc;:ształcenia wśród Indian w prowincji Alberta w Kanadzie nie był powiązany ze spadkiem bezrobocia i z redukcją wydatków na pomoc socjalllą, lecz te ostatnie rosły nadal". To samo dotyczyć miało Kaliforni w USA 2:;. Do tej kwestii jeszcze wrócę. 6. W z o l' Y s u k c e s u z aw od ow eg o Wiedząc już, jakiego typu przeszkody musieli Indianie przezwyciężyć i jak wyobrażali sobie oni sukces człnków własnej grupy etnicznej, możemy przeanalizować faktyczne wzory ich zawodowego sukcesu Emerytów rozważać będziemy w takich kategoriach zawodowych, do jakich należeli przez znaczną część swego życia zawodowego. Otrzymamy w ten sposób pięć grup: bezrobotni; robotnicy; technicy; pracownicy umysłowi i osoby pracujące na własny rachunek ("niezależni biznesmeni"). Pierwsza grupa, Indian obecnie bezrobotnych, ale równocześnie uważanych za ludzi sukcesu, jest w mojej próbie bardzo mała, ale jest też bardzo interesująca. Powstaje przede wszystkim pytanie, dlaczego inni !la tcn temat np. Lewis Coser, Unanticipated Conservative Consequences w: Social Problems 16, 3, D6'9. '3 Erucc Chadwick i Howard Bahr, cyt. praca,' s. 357; por. też Rosalie and Murray Wax, Ind an Edue alien for iVhat?, w: The American Indian Today, ed. hy Stuart Levine and Nancy Oestrich Lurie, Ealtimore 197'2 (l~N}5), ss. 257 - 67. ~, FOL of Li'Jeral 10' Thcoriz,'nr;, �148 Janusz Mucha ludzie uważali te osoby za przykłady sukcesu w swojej społeczności etnicznej (ci Indianie, którzy mnie do nich skierowali, świadomi byli ich ówczesnego statusu). Gdy popatrzymy na indiańską stronę działalności tych bezrobotnych okaże się, że mogą oni być dobrymi modelami osobowościowymi dla swej społeczności. Jedna kobieta była przez kilka la t prezesem zarządu American Indian Center, Q i później znana była tarn z silnego charakteru. Kilka lat temu jej córka, obecnie studentka prawa jednego z najlepszych uniwersytetów Wschodniego Wybrzeża Stanów, zdobyła tytuł Miss Indian Chicago. Jeden mężczyzna uczy swego języka plemiennego w Newberry Library w Chicago i przygotowuje przekład na język angielski opowieści i legend ze swego rezerwatu. Inny mężczyzna jest członkiem jednej z grup muzycznych w American Indian Center i wraz z nią gra na bębnie i śpiewa podczas k:,żdej );0:;'-7(;011'. Wykształcenie wspomnianych trzech osób określić można jako ;")[ZCciętne w warunkach amerykańskich. Kobieta ukończyła szkołę ~;rcdniił, a później kilka kursów zawodovvych i roczną szkołę dla sckret2i'ck. Pierwszy mężczyzna studiował przez kilka lat na jednym z chicagowskich uniwersytetów, którego nie ukończył ze względów finansowych. Drugi mężczyzna po szkole średniej uczęszczał przez jeden rok do szkoły technicznej. Przebieg pracy zawodowej tych osób również uznać można za dobry. Kobieta pracowała w kilku różnych instytucjach, a później była asystentem do spraw indiańskich w odniesieniu do trzech stanów Środkowego Zachodu podczas spisu ludności w roku 1980. Z uwagi na bId, iż miała już ponad 50 lat, trudno jej było po ukoI1.czeniu spisu znaleźć nową stałą pracę. Zastanawiała się więc nad sprzedażą swego eleganckiego i obszernego mieszkania i nad przeprowadzeniem się do swego rezerwatu, gdzie spodziewała się znaleźć dobrą pracę. Pierwszy mężczyzna pracował kiedyś jako robotnik budowlany, technik w laboratorium, póżniej kierownik laboratorium. Przedsiębiorstwo, w którym pracował do roku 1982, straciło zamówienia rządowe i zostało rozwiązane, a on wraz z wieloma innymi pracownikami stracił pracę. Historia drugiego mężczyzny była podobna. Podsumowując dominujący w tej nielicznej kategorii wzÓr można powiedzieć, że niekorzystna sytuacja ekonomiczna w Ameryce, a zwłaszcza w Chicago, na początku lat osiemdziesiątych spowodowała, że te osoby, aktywne w życiu społeczności indiańskiej i pracujące wcześniej bez kłopotów, nagle znalazły się bez pracy. Następna grupa to robotnicy. Było ich w mojej próbie siedmioro. Troje z nich nie ukończyło szkoły średniej, chociaż jedna uczyła się na kursach, po których mogła uzyskać ekwiwalent dyplomu szkoły średniej. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 149 Następne trzy miały średnie wykształcenie, a siódma osoba studiowała kiedyś przez kilka semestrów w kilku uczelniach poza Chicago. Zawody tych ludzi to: spawacz kotłów, robotnik budowlany, hydraulik, kierowca, ślusarz. Więcej niż połowa tych osób była kiedyś lub obecnie bardzo aktywnaw życiu chicagowskiej społeczności Indian. Wzory kariery zawodowej tych robotników nie były szczególnie skomplikowane ani interesujące, z wyjątkiem dwóch osób. Jeden mężczyzna, urodzony w rezerwacie w Kanadzie, przybył do Chicago gdy miał 20 lat. Szybko znalazł pracę w fabryce. Nie był jednak zadowolony z płacy, zmienił więc fabrykę i w tej drugiej pracuje przez ostatnie dwadzieścia pięć lat. Jego żona jest również Indianinem kanadyjskim i robotnikiem fabrycznym. Oboje zarabiają dobrze, nie mają dzieci i w interesujący sposób wydają oszczędności. Kupują domy w Chicago i z dużym sukcesem grają na giełdzie. Równocześnie za własne pieniądze prowadzą rekonstrukcję plemiennego cmentarza w Kanadzie, gdzie spędzają też wszystkie wakacje, pracując za darmo dla plemienia. Oboje mają bardzo niskie wykształcenie (ani żona, ani mąż nie ukończyli szkoły średniej, ale obecnie na specjalnych kursach przygotowują się ~o egzaminu, dającego uprawnienia podobne do uprawnień uzyskiwanych po szkole średniej). Prenumerują jednak gazety, których robotnicy chicagowscy, nawet ci ze średnim wykształceniem, w zasad,de nie czytają:" "Chicago Tribune" oraz "Wall Street Journal". Inny interesujący moim zdaniem przypadek dotyczy mężczyzny, który tuż po ukończeniu szkoły średniej przybył do Chicago w roku 1923. Od tego czasu stale tu pracował aż do emerytury w roku 1980. Podczas prawie sześćdziesięciu lat swego życia zawodowego robił najróżniejsze rzeczy. Był kowalem w fabryce, zawodowym graczem w baseball, sprzedawcą w sklepie sportowym, inspektorem do spraw mostów w komunalnym wydziale dróg i oczyszczania miasta, stanowym dyrektorem programu wypoczynku instytucji Work Progress Administration, dyrektorem programu wypoczynku w stoczni wojskowej na Jeziorze Michigan podczas drugiej wojny światowej, a w końcu sprawaczem kotłów. Przez całe swe życie był bardzo aktywnym członkiem chicagowskiej r::połeczności Indian. Pod koniec lat dwudziestych był jednym z organizatorów pierwszego klubu indiańskiego w Chicago. W latach trzydziestych był współorganizatorem stowarzyszenia Indian Service League i pierwszej indiańskiej drużyny koszykówki. W latach czterdziestych był współtwórcą organizacji religijno-kulturalnej pod nazwą Longhouse 2~. W latach 1953 i 1960 był jednym z chicagowskich delegatów na doroczne konfe2' Na temat wszystkich tych organizacji tyku:e cytowanym w przypisie nr 3. więcej informacji znaleźć można w ar- �150 Janu.sz Mucha rencje wielkiej organizacji pod nazwą National Congress of American Indians. W roku 1961 był jednym z indiańskich współorganizatorów konferencji Indian całej Ameryki, odbytej na Uniwersytecie Chicagowskim pod patronatem wybitnego antropologa Sola Taxa. Później był członkiem zarządu American Indian Center, a także kilku innych organizacji swej społeczności etnicznej. Następna grupa indiańskich "ludzi sukcesu" z Chicago to "technicy". Składa się ona z pięciu osób - jednej kobiety i czterech mężczyzn, jest więc mniejsza niż grupa robotników. Trzy z tych osób to technicy w laboratoriach elektronicznych i szpitalnych, jeden to sierżant piechoty morskiej, a kobieta jest dyplomowaną pielęgniarką. Wszyscy oni ukońcZyli szkołę średnią i tylko sierżant nie kształcił się dalej (był on jednak bardzo młody i zamierzał podjąć dalszą naukę). Pielęgniarka miała akC'.demicki stopień RSc. ze swej specjalności, jeden mężczyzna studiował kiedyś przez kilka semestrów inżynierię na jednym z chicagowskich uniwersytetów, a później uczył się malarstwa w American Academy of Arts. Inni również uzupełniali wykształcenie w szkołach zawodowych lub uczelniach. Dwie o50by były kiedyś lub ostatnio bardzo aktywne w społeczności indiańskiej Chicago, reszta zaś uczestniczyła w różnych imprezach w mniej lub bardziej bierny sposób. Wszyscy przychodzili od czasu do czasu na pow-pow, a dwóch dość biernych członków było znanymi indiailskimi artystami. Najbardziej interesująca jest historia pielęgniarki. Nazwijmy ją Mary. Ukończyła ona w młodości Indian Haskell Institute, słynną uczelnię indiańską (wówczas szkołę średnią, dziś półwyższą), znajdująq się w Lawrence w stanie Kansas. Studiowała później przez trzy lata w pro,,,,,adzonej przez kościół luterahski uczelni dla pielęgniarek i po skończeniu jej została dyplomowaną pielęgniarką. W roku 197B, dwa lata przed emeryturą, pojawiła się możliwość uzupełnienia wykształcenia i uzyskania stopnia bakałarza. Nikt jej do tego nie zmuszał. Z jej dotychczasowym wykształceniem i praktyką było to zupełnie zbyteczne. Chciała jednak przekonać się, czy potrdi się jeszcze uczyć. Ukończyła kilka dodatkowych kursów i stopień uzyskała. Pielęgniarka przybyła do Chicago w latach czterdziestych i od tego czasu aż do emerytury była bardzo aktywna w społeczności indiańskiej. Była członkiem plemiennego klubu Winnebago, przez jedenaście lat była .członkiem zarządu American Indian Center, przez kilka lat byb redaktorem miesięcznika "The V/arrior", wydavvanego przez Centrum. Mary pracowała jako pielęgniarka w wielu instytucjach -- w Czerwonym Krzyżu, w fabrykach, w szpitalach, na plażach miejskich. W roku 1965 St. Augustine's Center for the American Indians otrzymał ftmdusze w ramach rządowego programu walki z nędzą i zatrudnił ją jako �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 151 opiekuna społecznego. Pracowała tam przez siedem lat. Nie mogła jednak dłużej znieść sytuacji, na którą patrzyła z bliska. Była przygnębiona tym, że Indianie nie umieją i nie chcą sami wyrywać się z nędzy, że są rodziny mieszkające od trzech pokoleń w Chicago i stale korzystające z pomocy socjalnej. Ludzie ci znajdowali setki powodów mających udowodnić absolutną niemożliwość wydostania się ze swej trudnej sytuacji o własnych siłach. Mary zrezygnowała z tej pracy i kilka ostatnich lat przed emeryturą pracowała znowu jako pielęgniarka w szpitalu. Zaraz po przejściu na emeryturę pojechała na trzy tygodnie na wycieczkę do Europy. Chciała oglądnąć wszystkie te zabytki, o jakich niedawno uczyła się uzupełniając wykształcenie. Po powrocie z Europy udała :się na dwa lata na wyspę Dominikę, gdzie pracowała jako ochotnik VI ramach rządowego programu Korpus Pokoju. Gdy wróciła do Chicago tuż przed moją rozmową z nią, zaczęła ponownie rozglądać się za jakąś interesującą pracą. Znowu chciała robić coś dla chicagowskich Indian. Czwartą grupą indiańskich ludzi sukcesu jest w mojej próbie zbiór pracownikć,w umysłowych, obejmujący urzędników, kierowników, projektantów i asy'stentkę uniwersytecką. Zbiór ten jest dość duży. Składa się z dwunastu osćb: 'Siedmiu kobiet i pięciu mężczyzn. Ludzie ci są, co oczywiste, lepiej wykształceni, niż członkowie zbiorów omawionych poprzednio.Dwie osoby mają stopień magisterski, cztery osoby stopień bakałarza. Jedna osoba ukończyła Institute of Lettering and Design, a także American Academy of Arts, dwie o'soby spędziły co najmniej jeden rok w wyższej uczelni, a pozostałe trzy ukończyły tylko szkołę średnią i kursy zawodowe. Prawie wszystkie te osoby były bardzo aktywne w społeczności indiallskiej. Tylko dwie osoby uznać można za dość bierne, ale jedna z nich to artysta sale wystawiający swe prace n'1 wystawach sztuki indiańskiej, a druga pracowała bardzo aktywnie jako ochotnik podczas wszystkich wakacji dla 'swego plemienia w Kanadzie. Wśród osób szczególnie aktywnych było trzech byłych członków zarządu American Indian Center, w tym dwóch byłych prezesów tego zarządu. Inni byli również działaczami tego centrum, a także takich stowarzyszeń, jak Native American Committee, czy Indian Council Fire. Co bardzo interesujące, dziewięć spośród tych dwunastu osób pracowało kiedyś, na którymś z etapów swej kariery zawodowej, albo dla swego własnego plemienia, albo w jednej z instytucji indiańskich w Chicago, jako płatni funkcjonariusze. Wtedy jednakże, kiedy z nimi rozmawiałem, pracowali zawodowo w rozmaitych prywatnych, stanowych lub federalnych instytucjach w Chicago. Zbiór pracowników umysłowych jest dość duży i prawie równo podzielony między mężczyzn i kobiety, i dlatego przedstawię tu bliżej jeden przypadek kariery kobiety i jeden przypadek kariery mężczyzny. �152 Janusz Mucha Kobieta, którą nazwiemy Anną, spędziła prawie całe swe życie w Chicago i jego suburbiach. Stopieil bakałarza z socjologii uzyskała na jednym z najlepszych uniwersytetów miasta, a później została zatrudniona przez sąd dla nieletnich jako opiekun osób mających wyrok z zawieszeniem. Pracowała tam dwa lata, po czym wyszła za mąż i przez 19 lat nie pracowała. W eleganckim przedmieściu Chicago wychowywała dzieci. Po rozwodzie ukoilczyła studia magisterskie z filologii angielskiej na jednym z uniwel'Sytetów i zaczęła uczyć angielskiego w lokalnej dwuletniej uczelni w miejscowości, w której posiadała dom. Przez jeden rok pracowała później jako nauczycielka w indiailskim oddziale szkoły podstawowej w Uptown, a następnie uczyła znów w swej miejscowości. Po pewnym czasie zaproponowano Annie pracę wykładowcy na uniwersytecie, a następnie została starszym asystentem na studiach magisterskich. Przygotowuje równocześnie doktorat. Po jego obronieniu planuje zostać profesorem w instytucie studiów indiailskich w którymś z uniwersytetów, gdziekolwiek otworzy się taka możliwość. Ona sama, a także jej matka i dzieci, są bardzo aktywni w społeczności indiailskiej w Chicago. Drugim przykładem z tej grupy jest mężczyzna, który urodził się i wychował w indiailskiej wiosce w nie dalekim od Chicago stanie Michigan.Nazwijmy go Adamem. Gy był uczniem szkoły średniej, musiał równocześnie pracował jako pomywacz w restauracji, aby zarobić na utrzymanie. Po ukoilczeniu szkoły przez kilka lat 'służył w marynarce wojennej. Następnie pracował kilka lat w samochodowej firmie General Motors i ukoilczył w tym czasie (ze stopniem Associate) instytut prowadzony przez to przedsiębiorstwo. W General Motors Adam rozpoczął karierę jako kierowca na torze prób, a ukoilczył jako kierownik średniego szczebla. Następnie pracował na stanowiskach dyrektorskich w kilku innych firmach produkujących różne maszyny. Był póżniej przez jeden rok dyrektorem jednego z centrów indiailskich w stanie Michigan.Ośrodek ten Adam sam zorganizował na prośbę starszyzny swego plemienia. Po roku przegrał konkurs na stanowisko, które zajmował dotąd. Sam wprowadził zasadę, że formalne wykształcenie musi być ważnym kryterium doboru dyrektora, a zgłosił się jeden kandydat ze znacznie lepszymi formalnymi kwalifikacjami. Przez następne lata pracował więc jako dyrektor kilku innych instytucji indiailskich w Waszyngtonie. Był także w tym mieście, a później w Chicago, dyrektorem rządowych agencji zajmujących się sprawami Indian. W Chicago nie jest on bardzo aktywny w życiu miejskiej społeczności indiailskiej, gdyż możliwy byłby konflikt interesów między działalnością społeczną a działalnością zawodową. Był jednakże jakiś czas (dopóki taki konflikt się nie ujawnił) członkiem zarządu American Indian Health Service. Ukoilczył in- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 153 diański NAES College ze stopniem bakałarza i działa w stowarzyszeniu absolwentów tej uczelni. Ostatni, wyróżniony przeze mniej zbiór indiańskich ludzi sukcesu, to "niezależni biznesmeni", czy raczej osoby pracujące "na włalsny rachunek". Jest ich siedmioro: dwie kobiety i pięciu mężczyzn. Ich wykształcenie jest stosunkowo wysokie, choć niższe niż w poprzednio omówionej kategorii - dwie osoby miały stopień bakałarza, jedna kończyła właśnie studia prowadzące do' tego stopnia, dwie osoby ukończyły dwuletnie uczelnie typu "business college" i tylko dwie szkołę średnią i kursy zawodowe. Zakłady, jakie osoby te prowadziły, miały bardzo różny charakter. Wszystkie były jednak bardzo małe. W żadnym z nich liczba pracowników nie przekraczała dziesięciu osób. Dwóch Indian było współwłaścicielami firmy zajmującej się handlem wysokogatunkową stalą, jeden był właścicielem firmy hydraulicznej, jedna osoba prowadziła własną restaurację, jedna kobieta, wraz z trojgiem przyjaciół, prowadziła wspólną firmę produkującą filmy video, jedna miała zakład fryzjerski, a jeden mężczyzna był artystą pracującym we własnym stud:o. Z wyjątkiem fryzjerki, wszystkie te osoby zaczęły działalność na własną rękę stosunkowo późno, na ogół po dość długiej karierze jako soby na kierowniczych stanowiskach w przedsiębiorstwach tej samej branży. Połowa grupy "biznesmenów" to ludzie w przeszłości bardzo aktywni w indiańskiej społeczności Chicago. Pozostali nie byli nigdy działaczami, ale nikt z nich nie był zupełnie bierny. Przyjrzyjmy się nieco bliżej jednemu przykładowi. Mężczyzna, Bill, urodził 'się w rezerwacie w Oklahomie. Po szkole średniej i "business college" spędził wiele czasu w marynarce wojennej, a później w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików w Chicago. Po szczęśliwym wyleczeniu się z nałogu, co zajęło mu również nieco czasu, bill został bardzo znanym, choć równocześnie bardzo kontrowersyjnym przywódcą Indian chicagowskich. Pracował na stanowiskach kierowniczych kolejno w kilku przedsiębiorstwach zajmujących się handlem różnymi gatunkami stali, wykorzystywanej w różny sposób i w różnym celu. Był szefem biura, specjalistą od spraw handlowych, a nawet członkiem zarządu jednego z nich. Gdy Bill nauczył się już wiele o przemyśle stalowym i o handlu, zdecydował z przyjacielem-Indianinem, pracującym w tej samej branży, że czas otworzyć własną firmę. Przy pomocy państwowej instytucji SmalI Business Administration, a także niewielkiego stowarzyszenia American Indian Business Association, mając świetne rekomendacje od poprzednich pracodawców, otrzymał pożyczkę bankową. W końcu otworzył z przyjacielem firmę, która powoli, ale sy'stematycznie rozwija się. Początkowo działała ona w oparciu o specjalne przepisy ułatwiające �154 Janusz Mucha funkcjonowanie małych przedsiębiorstw będących własnością przedstawicieli upośledzonych mniejszości etnicznych, ale wkrótce te przywileje przestały być potrzebne. 7. W n i o ski. a problematyka N a jn iższe sukcesu war stw Y I n di a n m iej sk ich Spośród trzydziestu czterech osób, z którymi rozmawiałem, dziewiętnaście (bądź dwadzieścia jeden, jeśli dodamy dwie spośród trzech osób bezrobotnych) należą do indiańskiej "klasy średniej", to znaczy do kategorii pracowników umysłowych i "biznesmenów". Stanowią więc oni ponad połowę mojej próby chicagowskich Indian będących ludźmi sukcesu. Indiańska klasa średnia to zbiorowość, która według wspomni8.nych na początku tego tekstu badań z lat 1968 i 1969 stanowiła około lGo/~ całej społeczności chicagowskich Indian. Dla autorów raportćv.J ze wspomnianych badań bardzo interesującym faktem było to, że zarówno najlepiej zasymilowani Indianie, jak i najaktywniejsi przywódcy społeczności etnicznej rekrutowali się właśnie z tej nielicznej grupy. W moich badaniach nie byłem zainteresowany najbardziej zasymilowanymi Indianami. Jeśli więc ich z konieczności pominiemy, to i tu widać fakt, iż ludzie mający wyższe pozycje społeczne i wyższe wykształcenie znajdują się częściej wśród przywódców spoleczności etnicznej, niż inne osoby. Jak przypominałem wcześniej, według cytowanych badań około 7G% społeczności chicagowskich Indian to mało stabilna zbiorowość os6b zajmujących się dorywczą, niewykwalifikowaną pr~cą fizyczną (doily-pay l' bor). Nie wiadomo, jak wielka jest dziś ta zbiorowość, ale nie wydaje mi się, aby w czasie recesji ekonomicznej początku lat osiemdzie:-;iątych była cna mniejsza. Analiza tej grupy ma ogromne znaczenie z uwagi na jej wielkość, a badania wzorów sukcesu Indian mieszkających w Chic~go ma, moim zdaniem, sens głównie dlatego, że pokazuje drogi, jakimi również inni Indianie mogliby poprawić swą pozycję społeczną. Indianie migrują wciąż z rezerwatów do wielkich miast. Same 1'ezerw~ty ulegają jednak ciągłym zmianom, a liczba przybyszów jest teraz zriacznie mniejsza, niż była w trakcie trwania rządowego progromu przesiedleń. Ci, którzy przybywają obecnie do wielkich miast, są przypu::zczalnie lepiej przygotowani do asymilacji do życia miejskiego (nie mówię tu o procesie tracenia przez nich tożsamości indiańskiej, który zresztą też zachodzi, ale jest inną sprawą), niż byli ludzie imigrujqcy tu wielkimi falami przed dziesięcioleciami. Można by więc postawić hipotezę, iż gdyby nie okresowe załamanie gospodarcze i trwalsze od nie·· �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 155 go duże bezrobocie, Indianom łatwiej byłoby obecnie o sukces w wielkim mieście. Na początku tego artykułu wspomniałem o pewnych cechach, które zdaniem amerykańskich antropologów są wspólne "kulturom indiańskim" i które czynią Indian osobami, którym trudno współzawodniczyć z innymi grupami w nowoczesnych, miejskich i przemysłowych sytuacjach. Popatrzmy jeszcze raz na te cechy w chwili, gdy znamy już pewne wzory sukcesu u tych Indian, którzy w taki czy inny sposób podtrzymują swą indiańską tożsamość i w mniejszej lub większej mierze uczestniczą w życiu społecznym swej grupy etnicznej. Według antropologów, oparta na kręgu koncepcja czasu i przestrzeni była ważną barierą kulturową przeszkadzającą Indianom w adaptacji do nowoczesnego życia przemysłowego. Nie można lekceważyć tego rysu kulturowego, ale też w świetle wyników prezentowanego tu sondażu wydaje się, że wspomniany wpływ jest obecnie mocno wyolbrzymiany. "Przesadna" hojność i dzielenie się własnymi pieniędzmi i czasem z innymi Indianami mogłoby być faktycznie istotnym proglemem w egoistycznym społeczeń'stwem. W opinii wielu tradycyjnych Indian, kt6rym udało się osiągnąć 'sukces w mieście, te idee hojności i dzielenia się są żywe głównie jako idee, ale nie jako praktyka. (Moje własne doświadczenia z jednego z rezerwatów w stanie Wisconsin skłaniałyby mnie do poglądu, że sytm:cja w rezerwatach je~t wciąż bliższa tradycji). Niechęć do współzawodnictwa z nie-Indianami wydaje się istotną barierą psychologiczną, utrudniającą sukces w mieście, w którym Indianie to tylko bardzo drobna mniejszość. Pewne refleksy tej postawy i ich konsekwencje widoczne były w przedstawionych powyżej przykładach. Z drugiej strony jednak, wydaje mi się, że postawa ta nie jest dziś bardzo popularna wśród Indian. Wielu ich mówi raczej, że nie są niczym gorszym od białych. Ci, o których mówi ten artykuł, pr{bują to udowodnić, inni znajdują liczne powody wyjaśniające to, że w kontaktach z białymi jednak przegrywają. Fakt, iż tak wielu Indian zajmuje się dorywczą, ciężką, niewykwalifikowaną pracą fizyczną powoduje, że nie całkiem przekonuj a, mnie tezy, iż praca dawać musi Indianom przede wszystkim zadowolenie, na dalszy plan odsuwając gratyfikację finansową. Oczywiście, możemy interpretować pracę dorywczą jako ten rodzaj działalności, który nie jest powiązany z jakimkolwiek dłuższym niż jeden dzień zobowiązaniem wobec pracodawcy i daje "pracownikowi" wolność udania się "do domu" wtedy, gdy sobie tego życzy i do pracy tylko wtedy, gdy uzna to za niezbędne. Ci ludzie, którzy utrzymają taką postawę wobec pracy i uważać ją będą za jedną z istotnych cech tożsamości indiańskiej, nie będą w stanie osiągnąć w mieście sukcesu. Jednakże, co istotne, wśród Indian, �156 Janusz Mucha z którymi rozmawiałem, nie spotkałem wcale przykładu takiego interpretowania indiańskości. Co więcej, ludzi ci, uważając rodzinę za jedną z naczelnych wartości (choć wskaźnik rozwodów był wśród nich ogromny) sądzili, że znacznie bardziej indiańską cechą jest 'Stałe dbanie o własną rodzinę, niż bardzo częste i nie planowane jeżdżenie tu czy tam, nawet jeśli chodzić miało by o podróże między rezerwatem a miastem. Według osób należących do mojej próby, to nie plemienne kultury indiańskie przeszkadzają Indianom w przynoszącym sukces współżawodnictwie z innymi grupami etnicznymi, lecz raczej zanik kultur plemiennych tak w miastach, jak i w wielu rezerwatach. Wróćmy jednak raz jeszcze do Indian - ludzi sukcesu. Byli oni zgodni w opinii, która może różnić ich poważnie od tradycyjnej samoidentyfikacji Indian, przeciwstawiających swą kulturę kulturze grupy dominującej. Wszyscy ci Indianie, którzy albo w przeszłości, albo obecnie, byli bardzo aktywnymi przywódcami swej społecznoścj, zapytani byli przeze mnie o to, w jaki sposób udawało im się godzić solidną pracę w mniej lub bardziej "białym" świecie z równoczesnym aktywnym uczestnictwem w życiu społeczności etnicznej. Wszyscy oni odpowiedzieli, że Indianami byli jedynie wiecz.orami i w ciągu weekendów. W biurze, laboratorium czy w fabryce byli pracownikami, a nie Indianami. Tak więc, indiańskość to ich zdaniem tylko jeden z aspektów osoby ludzkiej. Jest to aspekt ważny, ale i inne mają znaczenie. Ci ludzie, z którymi rozmawiałem i którzy nie byli w stanie łączyć pracy zawodowej i pracy społecznej w środowisku indiańskim, redukowali tę drugą lub nawet rezygnowali z niej i koncentrowali się na pierwszej. Tylko cztery 'osoby mogły być, w pewnym sensie i w pewnym zakresie, Indianami nawet w czasie pracy zawodowej. Ich przykład pokazuje warunki, w jakich jest to możliwe. Osoby te były prezesami lub bardzo ważnymi (głównie ze względu na swą pracę zawodową) członkami zarządu American Indian Center. Z tego względu uczestniczyć musieli w wielu konferencjach odbywających się w czasie ich godzin pracy zawodowej. Było to możliwe, ale tylko dlatego, że równocześnie zajmowali oni względnie niezależne, kierownicze stanowiska w firmach, w których byli zatrudnieni. Dawało im to pewną elastyczność i możność dysponowania własnym czasem pracy. Wszyscy byli jednak również bardzo dobrymi pracownikami i ich zwierzchnicy zdawali sobie >sprawę z tego, że przedsiębiorstwo nic nie straci w wyniku ich chwilowej i niezbyt częstej nieobecności. Ten sposób łączenia działalności społecznej i zawodowej jest oczywiście ograniczony do bardzo wąskiej grupy Indian. Zdaniem niektórych z tej mniejszości, kierowanie sprawami indial1skimi i kierowane ludźmi w pracy zawodowej nie muszą utrudniać się nawzajem, ale mogą się wspomagać, z uwagi na kumulację doświadczeń. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 157 Gdy Indianie, z którymi rozmawiałem, pytani byli a to, co mogło by pomóc innym członkom ich zbiorowości etnicznej w osiągnięciu sukcesu, podkreślali oni dwie naczelne wartości. Pierwsza to idea (w ich opinii ogólno-indiańska) samowystarczalności, polegania w swym życiu tylko na sobie i na swej własnej pracy, a nie na instytucjach opieki społecznej - państwowych lub nawet indiańskich. Drugą wartością jest wykształcenie. Indiańscy ludzie sukcesu byli bardzo krytyczni wobec chicagowskiego indiailskiego systemu edukacyjnego, który część z nich sama kiedyś budowała. Jakość wykształcenia i te dziedziny studiów, które najlJcłniej odpowiadają zapotrzebowaniu ze strony rynku pracy, powinny być ich zdaniem rozwijane w pierwszym rzędzie. Nacisk na wykształcenie wydaje się tu bardzo istotny, choć optymizm jest chyba przedwczesny wśród tych, którzy wiążą z nim wielkie nadzieje. Wspominałem już o tym wcześniej. Też niektóre najnowsze prace z zakresu ::;Ludiówetnicznych sugerujel, że rozwiązanie sytuacji naj uboższych grup poprzez rozwój ich edukacji nie musi być ani proste, ani oczywiste. Zdaniem Liebcrsona, który badał w szczególności sytuację czarnych Amerykanów, podnoszenie przez nich wykształcenia często ni~ gwarantuje lepiej płatnych posad 25. Zajmował się on przede wszystkim sytuacją panującą przed wprowadzeniem w Ameryce systemu ,.affirmative action" 26 i w czasie, gdy rasowa dyskryminacja była bardzo silna. Obecna sytuacja Indian jest oczywiście inna. Dyskryminacja na ynku pracy nie jest silna, ale rynek pracy się zmienil, a bezrobocie, nawet wśród wykształconej młodzieży, jest wysokie. Inna sprawa jest jf::!dnakw tym miejscu ważniejsza. Stephen Steinberg, interesujący się między innymi żydowską i wIoską grupą etniczną w Ameryce, doszedł do wniosku, że poziom wykształcenia danej grupy jest jedną z konsekwencji jej pozycj: ekonomicznej 27. Według danych, jakie przedstawił, poprawa sytL:acji ekonomicznej jest koniecznym (choć nie wy'starczającym) wMunkiem wstępnego awansu edukacyjnego, który później ułatwia dalszy awans ekonomiczny grupy. Jeśli Steinberg ma rację, to Indianie amerykailscy, jako grupa etniczna, mogą osiągnąć sukces edukacyjny w skali masowej tylko wówczas, gdy ich ogromna najniższa warstwa robotników żyjących z dorywczej pracy oraz z zasiłków zostanie wyeliminowana. Ta indiailska "underclass" to oczywiście tylko drobna część ogólnoamerykańskiej najI Paf. cytowana praca Liebersona, zwłaszcza część druga, ss. 123 - 252. System ten wymaga od instytucji państwowych i korzystających z rządowych zamówiel1 lub dotacji zatrudniania przede wszystkim członków upośledzonych grup mniejszościowych. ~7 Par. jego pracę: The Ethn;·c Myth. Race, Ethnicity and C!ass in America, Easton 1381, ss. 1'28- 50. 2:; 20 �158 Janusz Mucha niższej warstwy ekonomiczno-społeczno, omawianej na przykład w cytowanej tu wcześniej książce Williama J. Willsona. Według tego autora, po to, aby pomóc amerykańskim biednym grupom etnicznym (interesuje się on głównie Murzynami), nie trzeba podejmować żadnych specjalnie do nich adresowanych programów opieki społecznej. Konieczna jest raczej odbudowa gospodarki i taki program szerokich reform ekonmicznych, który prowadziłby do pełnego zatrudnienia mieszkańców gett i do dania im szansy utrzymania się na przyzwoitym poziomie. Nawet jeśli wszyscy trzej wspomniani tu uczeni mają rację, nie musi to oznaczać, że miejskie społeczności indiańskie (tekst ten nic brał pod uwagę Indian mieszkających w rezerwatach) będą musiały przez całe dziesięciolecia czekać na to, aż ci ich przedstawiciele, którym udaje się osiągnąć sukces, będą stanowili większą ich proporcję. Zmiany świadomościowe, jak na przykład odmowa akceptacji "kultury nędzy", nacisk na wykształcenie, mają swoje znaczenie. Podobnie istotne wydają się być solidarność ogólnoindiańska i podjęcie działalności politycznej tak na lokalnym, jak i na ogólnokrajowym forum. Janusz Mucha AMERICAN INDIAN SUCCESS IN THE URBAN SETTING (summary) This paper aims to present the patterns of American Indian success ill an urban setting. American Indians are one of the poorest ethnic groups in America, but like any other group, they have their own relatively successful membef"s. In the Winter of 1982 and the Spring of 1983, the author interviewed thir~y four persons who were considered by the Indian community in Chicago as successful in their professional life and were also well known to this commun:ly. The charecteristics of this sample group are presented in the paper. The obstacles that Ind"ans had to overcome, including difficulties with adaptation to urban life, drinking and discrimination, are discussed. The ideal of the success of American Indians in the city, presented by the intervieved persons, is discussed. The author attempts to find out to what extent this ideal is reflected in actual occupational career patterns of Indians. He divided his sample into five categories: recentiy unemployed persons, blue-collar workers, technicians, office workers, and independent businessmen, and then presented some characteristics of each group. as well as examp:es. At the end of the paper. the problem of the success of the whole urban Indian community, individually and as a group. is discussed in relation to the recent socia-economic situation. tr. J. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced3e958179d425c9727c8362914df74.pdf ef0fb5e9e517a9c1a6741a702cecab88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia szwedzka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1792 Title A name given to the resource Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925 / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 II. ARTYKUŁY, MATERIAŁY WALDEMAR KOPCZYŃSKI Szczecin TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ W LATACH 1900 -1925 Celem mmeJszego opracowania jest ukazanie tendencji badawczych w etnologii szwedzkiej w okresie pierwszego ćwierćwicza XX wieku. Starano się jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż był to okres kształtowania się etnologii szwedzkiej jako samodzielnej nauki, wyemancypowanej z innych nauk społecznych óW1czesnejSzwecji. Do początków XX wieku w Szwecji dominowały zasadniczo dwa nurty badań ludoznawczych: a) badania amatorskie, które prowadziła grupa dobranych informatorów terenowych i entm;jastów rodzimej sztuki ludowej oraz b) badania pracowników muzealnych, gromadzących materiały terenowe dla potrzeb muzealnych archiwów. Można śmiało stwierdzić, że XIX wiek był "złotym okresem "dla szwedzkiego muzealnictwa 1 jak i początkiem kształtowania się szwedzkiej myśli etnologicznej 2. Wiek XIX to zainteresowania badaczy rodzimą kultmą chłopską, zainteresowania rozwijające się na tle badań językoznawczych. Początek XX wieku w etnologii szwedzkiej to okres pojawienia się zdolnej grupy młodych badaczy, w pmcy których inspirowały teoretyczne i metodologiczne publikacje przedstawicieli szkoły historycznej , zwłaszcza F. Graebncra i B. Ankermana 3. 1 Patrz np. A. A. Bringeus, Artur Hazelius and the Nordic Museum. "Ethnologia Scandill1avica" 1974, s. 5 -116. 2 Przykładem może być np. praca G. O. Hylten - Cavalliusa pt. Wdrend och Wirdare (tom I z roku 1863, tom II z roku 11868) uznawana w Szewcji za pierwszy podręcznik do nauki etnolog~i. 3 Przesłanki d dyrektywy metodologiczne szkoły historycznej sformu)bwał F. Graebner w pracy pt. Methode der Ethnologie wydanej w 191il roku. �128 Waldemar Kopczyński Jednym ze zwolenników teorii przenikania wytworów kulturowych na gruncie etnologii szwedzkiej był S. EriX!on, który roz.począł swoje badania osad chłopskich w roku 1912.4 Jego badania nad zabudową skandynawską charakteryzują się częściowo formalną typologią, częściowo teor·ią kulturowo - geograficznych przemieszczeń.5 S. Erixon uważał, ze gospodarstwo duńsko-skańskie zgadzało się z niemieckim, i że było ono zainspirowane frankońskim. Warto wspomnieć, że terminy nucLear family i grand family zostały wprowadzone do etnologii szwedzkiej właśnie przel. S. Erixona w jego interesującym dziele Garden och Jamiljen z roku 1921.6 S. Erixon związany był pracą badawczą z Nordiska Museet w Sztokholmie, które to muzeum od 1906 roku wydaje etnologiczne czasopismo "Fataburen", pierwszy znaczący periodyk naukowy etnologów szwedzkich. Skoro mowa o czasopismach etnologicznych ukazujących się w interesującym nas okresie, to należy wspomnieć o "Folkminnen och Folktankar", "Rig", "Bygden". Obok S. Erixona poważn y wpływ na rozwój szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 wywarł N. Lithberg. Według tego badacza, badania etnolog.iczne nie powinny dotyczyć jednego tylko obsza.ru kulturowego, powinny wychodzić poza granice danego obszaru. W badaniach etnologicznych N. Lithberg zwraca uwagę na zapożyczenia kulturowe i dyfuzję, a kulturę ujmuje perspektywicznie. Etnologia jest dla niego historią kulturJ Przedstawicielem etnologii szwedzkiej uprawianej na gruncie bada!'l lingwistycznych jest w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku K. B. Wiklund, badacz lapońskich dialektów północnej Szwecji. Praca K. B. Wiklunda jest przykładem żywych zainteresowań kulturą lapońską. Z innych badaczy interesujących się Lapończykami należy wymienić E. Kleina i A. Hamberga. Pierwszy zajmował się formami budownictwa lapońskiego, drugi forma·mi zagród Lapończyków górskich i morskich. Szamanizmem wśród Lapończyków zajmowali się E. Reuterskiold, H. Rosen i G. Hallstrom. M. MinH1hagen., Bondens bostad. En studie rorande boningsliingans form, och foriindring i sydostra skane. Lund 1973, s. 13. 5 E. Erixon., Nagra bidrag till det Nordiska husets historia. "Fataburen" 1917. zeszyt 4, s. 145 -198. 6 O. Lofgren., Family and Household among Scandinavian Peasants. "Ethnologia Scandinavica" 1974, s. 19. 7 N. Lithberg., Allmogeforskningen och etnologien. "Fataburen" 1919, zesz~·t l i 2, s. 15. 4 funktion �TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 129 Cikawą pracą omawianego okresu jest dzieło P. G. Wistranda Svenska fo~kdriikter z 1907 roku. Jest to praca, która zawierała pierwszy usystematyzowany opis regionalnych strojów ludowych Szwecji. Technologią produkcji wśród szwedzkiej społeczności chłopskiej interesował się N. Keyland, podobnie jak S. Erixon pracownik Noriliska Museet. Budownictwem i wsiami kościelnymi w Szwecji zainteresował się S. W.allin 8 a także J. Hadorphs. Badaczem wierzeń ludu szwedzkiego był T. Norlind, którego praca Svenska a~mmogens liv i fo~ksed, folktro, och folkdiktning (1925) stanowiła przedmiot dyskusji wśród etnologów szwedzkich. Wśród tych badaczy, którzy zasługują na uwagę z racji ich wkładu w rozwój szwedzk~Ej myśli etnologicznej, wymienić należy C. W. von Sydova, działającego naukowo w Lund i Goteborg. Jako współtwórca Instytutu Etnologii przy Uniwersytecie w Lund (1920) interesował się żywotnością tradycji wśród społeczności chłopskiej Szewcji, wypracowując metody badawcze i terminologię przyjętą przez etnologów w badaniach nad żywotnością tradycji ustnej i pisanej.9 Inny szwedzki etnolog E. Hammarstedt, współpracownik A. Hazeliusa zasłynął z wydanego w 1905 roku dobrze zredagowanego kwestionariusza, który dotyczył obrzędów bożonarodzeniowych w Szwecji. Znany etnolog szwedzki S. O. Jansson nazywa nawet E. Hammarstedta "twórcą szwedzkiej etnołogii".1° Z powyższego jasno wynika, że wśród pierwszych generacji ebnologów sz.wedzkich przedmiotem prowadzony'ch badań była kultura rodzima. Baciacz.;omawianego okn~su dążyli do etnologicznej charakterystyki poszczególnych regionów Szwecji jak i do globalnego ujęcia kultury narodowej. Zainteresowania te nabierały charakteru systematycznych badań terenowych, co w konsekwencji doprowadziło do zebrania imponującego i interesującego ffiJ.teriału dokumentacyjnego. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z faktu iż "tradycje zbieraczy musi,ały przyczynić się do tego, że pewne typu narzędzi i sprzętów są bogato reprezentowane, podcza gdy innych nie ma wcale" 11. 8 S. Wallin., De svenska prcistgardarna som objekt kult1!'rhistorisk forskning. "Fataburen" 1915, z. 4, s. 129 -142. 9 Zob. G. Berg .. Erforschung der schwedischen Volkskultur. (w:) Schwedische Volkskundc. Quellen. Forschung. Ergebnisse. Praca pod red. S. Svenssona. Stockholm 1961, s. 23. 10 Patrz S. O. Jansson., KulturQrenzen und Kulturwege. (w:) Schwedische Volks- kzmae. Quellen. op. cit., s. lOS. Patrz N. A. Bringeus., t. XXI, z. I, 1977, s. 39. 11 8 "Lud" - t. 7l Krytyka źródeł etnologicznych. "Etnografia Polska" �130 Waldemar Kopczyński Drugim kierunkiem badań szwedzkiej etnologii omawianego okresu było badanie kultur pozaeuropejskich. Na tym polu zasłynął wybitny amerykanista - etnolog, wytrawny badacz terenowy E. Nordenskiold, który w latach 1905 - 1914 prowadził badania wśród Indian Peru, Boliwi i Brazylii. E. Nordenskiold, uznawany słusznie za "ojca" szwedzkich badań amerykanistycznych 12, zgromadził unikalne zbiory kultur indiańskich wraz z cenną dokumentacją fotograficzną. W roku 1919 utworzono na sztokholmskim uniwersytecie pierwszą w kraju katedrę etnologii. Od tego czasu etnologia staje się odrębną nauką. Posiadając status nauki uniwersyteckiej ma jednocześnie własny program badań i metodologię. Tak jak przed utworzeniem katedry etnologii tak i w późniejszym okresie przedmiotem badań pozostanie rodzima kultura chłopska i rybacka z jednej strony i kultury pozaeuropejskie z drugiej. Badania kultur pozaeuropejskich nie były oczywiście dominujące a prowadziła je niewielka grupa szwedzkich etnologów ze wspomnianym E. Nordenskioldem na czele. W omawianym okresie w tworzeniu pierwszych śmiałych hipotez etnologicznych odgrywa tzw. teoria dyfuzji wytworów kulturowych reprezentowana przez niemiecką szkołę historyczną. Podobna sytuacja ma miejsce również w innych krajach skandynawskich, a zwłaszcza w Danii. Charakterystyczne w rozwoju szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 stają się wspólne spotkania etnologów skandynawskich. Pierwszy taki zjazd odbył się w Sztokholmie w roku 1920, wcześniej kontakty etnologów skandynawskich odbywały się na zasadzie wspólnych badań, wystaw czy opracowań naukowych. Myśl współpracy szwedzkich etnologów z kolegami z innych krajów zostanie wprowadzona w życie zwłaszcza przez S. Erbwna i jego młodszych kolegów. Na koniec niniejszych rozważań można pokusić się o stwierdzenie, że lata 1900 - 1925 były okresem, który stworzył podstawy do istnienia etnologii jako samodzielnej nauki o statusie uniwersyteckim. Utworzenie katedry odbiło się na poziomie prowadzonych badań etnologicznych i publikacjach naukowych. Przedmiotem prowadzonych w tym okresie badań była rodzima kultura chłopska, jej poświęcono najwięcej studiów, co pozwoliło późniejszym generacjom szwedzkich etnologów nakreślić areały kulturowe obszaru Szwecji 13. 12 Patrz s. H. Wassen., Commemorating Erland Nordenskiold. "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck" 1977, s. 13. 13 Zob. np. O. LOfgren., Historical perspectives On Scandinavian Peasantries. "Annual Review Anthropology" 1980, vol. 9, s. 206 i in. �TENDENCJE WALDEMAR RESEARCH BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 131 KOPCZYŃSKI TRENDS IN SWEDISH ETHNOLOGY IN THE YEARS 1900 - 1925 (summary) Research trends in Swedish ethnology between 1900 and 1925 have been discussed in the paper, emphasizing that it was a period of establishing ethnology as an independent scientific discipline with university status ~the Department of Ethnology at the University in Stockholm, Sweden" has existed since 1919)., It has been pointed out that the first generations of Swedish ethnologists started research on: a) home folk culture (S. Erixoll:, N. Keyland, C. W. von Sydow, E. Hammarstedt), and b) extra-European cultures (E. NordenskiOld). It has been stressed simultaneously that the so-called theory of diffusion of cultural products (N. Lithberg and S. Erixon) played a role in the formation of the first hypotheses within' Swedish ethnology between 1900 - 1925. In the paper., attention has been pa'id to the phenomenon of scientific research contacts of Swedish ethnologists (most often they were the workers of museums) with ethnologists from other Scandinavian countries. This interesting idea of cooperation has been popularized by S. Erixon and his followers. I· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d722794d321c2b40e2ffc5acc09ea21.pdf e0e92e26afdf60574fb714191ceccb36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1790 Title A name given to the resource Kilka uwag o pewnej brytyjskiej recepcji dzieła Lévi-Straussa / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.97-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 MICHAŁ BUCHOWSKI UAM Poznań KILKA UWAG O PEWNEJ BRYTYJSKIEJ RECEPCJI DZIEŁA LEVI-STRAUSSA Zarówno Claude Levi-Strauss, jak i Edmund Ronald Leach - a ci właśnie uczeni będą przedmiotem niniejszych uwag - należą do najbardziej znanych postaci współczesnej antropologii światowej. I tak np., według danych zaczerpniętych z Social Sciences Citation Index, w okresie od stycznia do sierpnia 1981 roku spośród antropologów na Levi-Straussa powoływano się najczęściej, bo 234 razy; drugie miejsce na tej liście zajął Gregory Bateson (168), zaś trzecie Leach (133). Dość wyraźnie dystansowali oni pozostałych reprezentantów swej dyscypliny 1. W sposób pośredni świadczy to o wpływie, jaki badacze ci wywierają na potoczne myślenie antropologiczne - zapewne nie tylko obecnej dekady. Fakt, że poza nimi w czołówce cytowanych osób znajduje się szereg badaczy kwalifikowa,nych do grona strukturalistów (np. Mary Douglas, Victor W. Turner, Rodney Needham) staje się jednocześnie wyrazem rozpowszechnionego raczej sądu o przemożnym wpływie tego kierunku na oblicze etnologii II połowy XX stulecia 2. Opinia, że wymienieni powyżej Brytyjczycy (choć Turner i Dougla.s znaczną część swych karier naukowych spędzili w Stanach Zjednoczonych), by odwołać się do nazwisk najbardziej znanych, są strukturalistami, byłaby \wielkim uproszczeniem. kh zastosowania strukturalizmu są nie tylko dalece zróżnicowane, ale i krytyczne. Rzeczą zrozumiałą wydaje się, że na stanowiska metodologiczne tych badaczy wpływ wywarła szkoła funkcjonalna i to w obydwu jej wariantach podstawowych - Bronisława Malinowskiego i Alfreda R. Radcliffe-Browna. Każdy z grona tych "strukturalistów" akcentował ponadto inny aspekt te1 A. Kuper, Anthropology and anthropologists. The moden! British scho'Jl, London 1983, s. 186. 2 Batesona trudno uznać za strukturalistę; ponadto związalI1Y jest on bardziej z nauką amerykańską. Niemniej jego pierwsza Naven (1936), odegrała ważną rolG w przełamaniu funkcjonalistycznego opisu i wyjaŚil1iiania faktów kulturowych i była w pewnym sensie prekursorska dla orientacji strukturo-funkcjonalizmu, a przede wszystkim istotna w kontekście sporu o charakter relacji między empirią a abstrakcją. który pojawi się w dalszej części tekstu. " "Lud" - t. 'J1 �98 Michal Buchawski go typu spojrzenia na kulturę: Needham podkreślał dualizm kodów kulturowych, Douglas kładła nacisk na anomalię i tabu, Turner natomiast na emotywną funkcję działań symbolicznych i strukturę rytuału 3. Przedstawienie wpływu, jaki LENi-Strauss wywarł na antropologię społeczną w Zjednoczonym Królestwie, byłoby przedsięwzięciem tyleż ponętnym i interesującym, co i ambitnym, znacznie przekraczającym możliwości penetracyjne tego szkicu. Stawiam sobie przeto zadanie o wiele bardziej powściągliwe, a przy tym właściwie w większej mierze wykazujące oryginalność programu antropologicznego Leacha. Poprzez zrelacjonowanie cech najwaimiejszych jego prac, ze szczególnym uwzględnieniem zasadniczych punktów zbieżnych i rozdźwięków zachodzących między wizjami badawczymi obydwu uczonych, przedstawić chciałbym wybrane kwestie recepcji hipotez francuskiego etnologa nu gruncie brytyjskim. Przy okazji przekonać się będzie można, jak bez krępującego naśladownictwa, można próbować wypracować własne tezy korzysbjąc z bogatych zasobów czyichś myśli. Dorobek Levi-Straussa jest na polskim gruncie stosunkowo dobrze znany, czego częściowym wyrazem są chociażby artykuły prezentowane w tym tomie. Znacznie gorzej przedstawia się jednak sytuacja jeśli chodzi o znajomość osiągnięć współczesnej brytyjskiej antropologii społecznej, w szczególności zaś jej orientacji strukturalizującej 4. Ten właśnie motyw sprawia, że w przedstawieniu związków Leacha z paryską ortodoksją strukturalizmu odwoływał się będę przede wszystkim do prac autora biografii naukowej Levi-Strauss. Ta "metoda nie wprost", jakby to można określić, służąca ukazaniu wielkości dzieła prekursora antropologii strukturalnej, ponieważ ujawnia ona moc oddziaływania jego idei na empiryczny bastion funkcjonalizmu, ma zatem swój cel uboczny - przybliżenie czytelnikowi pojskiemu fragmentu osiągnięć tej mało znanej (w stosunku do osiągnięć) gałęzi antropologii rodem z Wysp Brytyjskich. Jeśli tylko uda mi się zrealizować te skromne zamierzenia (które dla specjalistów w tej problematyce wydać się mogą momentami aż nazbyt oczywiste), to przesłanie tego szkicu uznać będzie można za wypełnione. 3 Przykłady takich prac: R. Needham (ed.), Right and lejt: essays in dual sym- bolic classijication, Chicago 1973; M. Douglas, Purity and danger. An analysis oj the concepts oj pollution and taboo, LO'l"l'don1966; V. Turll1er, The 'ritual process. and anti-structure, Chicago 1969. Wykładnią tego są tłumaczenJia {a właściwie ich brak) prac reprezentantów tej dyscypliny na język polski. Tak naprawdę ostatnią pozycją okazuje się szkic autorstwa E. Leacha Levi-Strauss, Warszawa 1973 (oryginał <lll1gielskiiz roku 1970~). Wskazując na tą kilkuniastoletnią lukę mam oczywiście na myśli bardziej wspólczeSll1Ydorobek antropologów brytyjskich. Structure 4 �KILKA UWAG •.. 99 Rozważania nasze rozpocząć wypada od kwestii wyjątkowo złożonej ale i chyba najbardziej znanej - stosunku do e m p i r i i. C.. G. Seligman wyraził się ponoć, iż: "Badania terenowe w antropologii są tym, czym krew męczeruników dla Kościoła"". Pogląd ten jest powszechnie akceptowany i na ogół respektowany, natomiast badania terenowe uznaje się za swego rodzaju rytuał inicjacyjny prawdziwego antropologa. Rosemary Firth posługuje się w tym względzie metaforą obrzędu przejścia; adept ant.ropologii przygotowuje się wpierw do porzucenia swego statusu laika, następnie udaje się do badanej społeczności (faza liminalna), by w k~ńcu wrócić do środowiska akademickiego i - po napisaniu pracy - być uznanym za prawdziwego antropologa 6. Podobny pogląd, przynajmniej na płaszczyznie zasady ogólnej, podziela Levi-Strauss. Jego wywody w tym względzie w sposób jednoZJnaczny świadczą o randze jaką przywiązuje on do pracy w terenie dla formułowania hipotez badawczych; badania takie są też jedną z "cech dystynktywnych" etnografii wśród innych nauk. Myślę, że odpowiednie cytaty najlepiej zdadzą z tego faktu sprawę. W swej polemice z Gurvitchcm 7 L(~vi-Strauss pisał np.: "Zaden z nas (antropologów - M. B.) nie usiłował nigdy zastąpić przez zastygły typ czy strukturę tej drgającej rzeczywistości. Poszukiwanie struktur występuje w drugiej fazie, gdy - po przeprowadzeniu obserwacji tego, co iSltnieje - usiłujemy z tego wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają porównywać i porządkować" (s. 421). Zaś kilka stron dalej zwierza się: "Spędziłem najpiękniejsze lata mojego życia badając pewne «zbiorowe jednostki makrosocjologiczne». Ale gdy je wspominam, nie potrzebuje; barbarzyriskiego zwrotu, który obraża uszy i człowieczeństwo; wspomnienie moje określa je bowiem imionami: Kaduweo, Bo1'01'0, Nambikwara, Munde, Tupi-Kawahib, Mogh i Kuki a każde przypomina mi jakieś miejsce na ziemi, jakiś wycinek moich dziejów i dziejów świata (... ). Oto moi świadkowie, wystarczający, by pokazać związek moich poglądów teoretycznych z rzeczywistością (... )" (s. 427- B). I choć wielu egzegetów autora Smutku tropików lekceważy fakt jego bytności wśród społeczeństw pierwotnych, to przecież nie sposób uznać go za "badacza gabinetowego". Prawdą pozostaje jednak, iż terenowe doświadczenia Levi-Straussa znacznie odbiegają od tych, które stały się udziałem wielu antropolo5 Department of Anthropology 1972- 73, London School of Economics 1972, s. ·1, za: L M. LeWlis, Religion in context. Cults and charoisma, Cambridge 1986, s. 1. 6 R. Firth. From wife to anthropologist, w: S. T. Kimball, J. B. Watson (eds.)·,. Crossin(J cultural boundaries, San Francisco 1972, s. 10 - 32. 7 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, r. XV. ,. �100 Michal Buchowski gów brytyjskich. Czyż można zasadnie porównywać jego kontakty z południowoamerykańskimi Indianami z dogłębnością studiów przeprowadzonych przez - powiedzmy - Turnera wśród Ndembu w Afryce? Generalnie rzecz biorąc, etnolodzy francuscy reprezentowali raczej typ wielokrotnych, ale krótkotrwałych wizyt w terenie, podczas gdy Brytyjczycy preferowali jednorazowe, lecz długie pobyty 8. Była to przypuszczalnie jedna z przyczyn ukształtowania się różnych typów antropologii. Analogicznie niejako sądzi się zresztą, że społeczeństwa badane przez poszczególnych uczonych wywierały swe piętno na prezentowanych przez nich teoriach. Ian M. Lewis uważa więc, że na strukturalistyczne tezy Levi-Straussa wpłynęła m. in. sytuacja społeczeństw jakie badał: przez stulecia dziesiątkowanych i wypieranych, poddanych wpływom innych kultur, zachowujących w swych umysłach pewne res~~ myślowe, wykorzystujących, jak ów bricoleur, wszelkie znajdowane elementy do tworzenia całości kulturowych 9. Już na tym wstępnym poziomie Leach wysuwa w sLosunku do autora Myśli nieoswojonej swe zastrzeżenie. Ponownie zilustrujmy to może wypowiedziami osobistymi, wziętymi zresztą z pracy przełożonej na język polski 10. ,,( ... ) Russowscy «szlachetni dzicy», którzy pojawiają się na kartach prac Levi-Straussa, zamieszkują świat bardzo oddalony od brudu i smrodu, stanowiących przecież normalne warunki pracy antropologa prowadzącego badania w terenie. (... ) Levi-Strauss podczas wszystkich swoich podróży po Brazylii nigdy nie pozostawał w jednym miejscu dłużej niż kilka tygodni, nigdy też nie był w stanie przeprowadzić z żadnym z tubylczych informatorów swobodnej rozmowy w ich własnym języku" (s. 18 - 19). Pobieżny kontakt może prowadzić do zbudowania modelu, ale po dłuższym pobycie okazuje się, iż był on niewiele wart i rzeczy są o wiele bardziej skomplikowane, niż to na początku wydawało. "Levi-Strauss nigdy nie miał okazji przeżyć tego demoralizującego doświadczenia, wobec czego nigdy też nie porusza związanych z nim zagadnień" (s. 19). W konsekwencji tworzone przezeń modele nie są adekwatne w stosunku do rzeczywistości. ,,(... ) Levi-Strauss znowu ulega do tego stopnia fascynacji logiczną perfekcją opisywanych «systemów», że traci z pola widzenia fakty empiryczne" (s. 113). "Logiczne dowody ilustrowane są przez odpowiednie dane etnograficzne, ale nie zwraca się zupełnie uwagi na przypadki negatywne (... )" (s. 118). Przykłady te w sposób wystarczający chyba ujawniają stosunek Leacha, 8 A. Richards, African systems 2, no. 2, 1967, s. 286 - 98. G 1. M. Lewis, op. dt., s. 9. 10 E. Leach, op. cit. of thought: an Anglo-French dialogue, "Man" �KILKA UWAG ..• 101 Jego brytYJskich kolegów, do statusu empirii w koncepcji Levi-Straussa. Jednakże tak poważna kwestia nie mogła się sprowadzać jedynie do pytania o charakter i intensywność prowadZ'OlIlych badań. Podłoże tego "konfliktu" posiada swe o wiele bardziej głębokie przesłanki. JUl w pisanym w latach wojny artykule Jinghpaw Kinship Terminology Leach zwraca uwagę, iż należy wyraźnie oddzielać przynajmniej trzy poziomy uzyskiwanych danych: fak1tyczne zachowania, statystyczną średnią tych zachowań i model tubylczy 11. Podkreśla on tym samym, jak rćżnych poziemów dotyczyć mogą teorie konstruowane przez badacza, jak łatwo - bez wnikliwych obserwacji - można je mylić, a przez to, jak dalece modele badawcze odbiegać mogą od trafnych rekonstrukcji rzeczywistości. W swej pracy Political systems of Highland Burma 12 ujawnił, jak różne są postulowane wzorce od bieżących wyborów oraz jak symbole, wyrażone najczęściej w rytuałach, służą jednostkom jako układ odniesienia sankcjonujący podejmowane działania, poprzez które realizują one swe dążenia polityczne. Ta ostatnia praca okazała się też formą dialogu z tezami Levi.-Straussa oraz jego traktowaniem danych empirycznych. Część' fundamentalnego dzieła antropołoga francuskiego Les structures elementaires de la Parente 13 (zwłaszcza r. 15 i 16) dotyczyła społeczności Kachin w Birmie, na pograniczu z Assamem i Junanem. Właśnie tam, w latach 1939 - 43 (z przerwami), prowadził swe badania Leach; w etnografii tego terenu czuł się zatem dostatecznie kompetentny. Tymczasem Levi-Strauss operował jedynie danymi zapośredniczonymi (głównie: W. J. S Carrapiett, C. Gilhodes, O. Hanson, H. J. Wehrli). Konkluzje do jakich dochodził badacz francuski nie zgadzały się z obserwacjami angielskiepo terenowca. "Z bezpośredniego doświadczenia - pisze on - wiedział~!1', że znaczna część e'tnografii, na której opierał się Levi-Strauss, była całkowicie błędna, ale z tego samego bezpośredniego doświadczelIlia wied7iałem też, iż liczne jego odkrycia dotyczące tego społeczeństwa były niezwykle wnikliwe" 14. Przypomnijmy może z grubsza przedmiot tego sporu. Levi-Strauss użył społeczności Kachin jako przykładu echange generalise. Struktura tego społeczeństwa reprezentuje unilinearny, a konkretnie patrylinearny typ pochodzenia rodowego z matrylateralnym, asymetyrcznym syl E. Leach, Jinghpaw k'nship terminology, w: E. Leach, R.ethinking anthropo1961, s. 30. Jest to przedruk z J. R. A. L z roku 1945, który ukazał się dopiero w roku 1950. 12 E. Leach, Political systems of Highland Burma, London 1954. 13 C. Levi-Strauss, Les structures elementaires de la Parente, Paris 1949. l4 E. Leach, Social anthropology, Fontana: Glasgow 11982,s. 44. li logy, London �102 Michal Buchowski sternem małżeństwa kuzynów przeciwległych. System taki powoduje, że dwie grupy lokalne pozostają ze sobą w ciągłej relacji "dawców żon" i "biorców żon", a zatem jedna z grup uiszcza stale opłat<: malżeń.ską drugiej z nich. Levi-Strauss dochodzi m. in. do wniosku, iż: kolo włączonych w to grup musi się zamykać, dobra materialne krqżą VI jednym kierunku, zaś kobiety w drugim; sugeruje ponadto, że w systcinic wartości społecznych kobiety cenione są wyżej od d':lbr m:tLClialnych i a randze społecznej decyduje posiadana ich ilość; poligamia prowad.ći do destabilizacji egalitarnego systemu i ksztsłtow:mi:, pocbLlW indYJskiego systemu kastowego (reprezentowanego przez pj~ć zu.sadniczych klanów). Do innych konkluzji dochodzi Leach. W rzeczywistości system złożony jest z wodzów, arystokracji i gminu tworzących lokalne jednostki krewniaczo-polityczne uwikłane w sieć wzajemnych relacji. Uleg:l on również cyklicznym przekształceniom od bardziej demokratycznego gwnlao, po hierarchiczne gumsa. Ranga społeczna zależy cd nJg;omadzonych dóbr, a nie kobiet; oznacza to, że grupy "dawców żon" posiadają wyższy status od "biorców żon". Opłata małżonka (bydło) jest natychmiast niemal konsum1owana przez producentów na wydawanych przez wodzów uroczystościach; od częstotliwości ich wystawiania, nie zaś ilości posiadanych sztuk bydła, zależy status społeczny. Systemowi jdw takiemu nie grozi samodestrukcja a immanentne sprzeczności, nie dające się wyjaśnić przy pomocy teorii wymiany uogólnionej, rozwikłać można bez wykraczania poza sam system. To pewne oderwanie od empirii prowadziła Levi-Straussa do spekulacji na temat ewolucyjnych przekształceń odległych przestrzennie systemów pokrewieństwa. Jeśli więc jego analizy wniosły do dyskutowanego zagadnienia bardzo wiele cennych ustaleń, to jednak nie uniknął on błędów, które zdaniem Leaeha wynikały z traktowania systemu pokrewieństwa w oderwaniu od systemów ekonomicznego, terytorialnego i politycznego 15. Późniejsze wydania ich dzieł oraz inne prace świadczą o tym, żr: w kwestii tej nie ustąpił właściwie żaden z nich 16. Levi-Strauss kon- 15 For. E. Leach, plications oj Political materilateral systems ... , op. cit.; cross-cousin E. Leach, 'The structurai imw: E. Leach, Heihinkinu anthroartykułu z roku 1951). Oczywiście, s~1 marriage, op. cit., s. 54 - 104 (jest to przedruk to jedynie wybrane momenty ich polemiki. lu Swiadczy o tym choaiażby fakt że w przypadku ~Htykulu wymienioncgo w przyp. 15 Leach nie wprowadził żadnych poprawek, czy też jego wypowiedź z roku 1982 (przyp. 14). Ze swej strony Levi-Strauss starał sil; odeprzc(- szereg zarzutów Leacha w poprawianej wersji Elementarnych strlLktHr z roku lD67. Tłumaczenie angielskie: The elementary structures oj kinship, Boshm lD(i9, zwłaszcza strony 234 - 245. W argumentacji swojej Levi-Strauss wkazuje przede wszystkim :1a pology, �KILKA UWAG ... 103 sekwentnie zainteresowany był bardziej w ideach, a nie w empirii i sądził, że to Leach musiał się pomylić w swych badaniach. Ten ostatni zaś, jako badacz wychowany w tradycji Malinowskiego, uznał, że w tym względzie i w tym sensie jest tak samo empiryczny, jak inni badacze z Wysp Brytyjskich. Siłą rzeczy powracamy tutaj do problemu już sygnalizowcHlego -- relacji modelu (tak tubylczego, jak i badacza) do rzeczywistości. Leach odróżnia wyraźnie idee od faktów i z pełną świadomością potrafi uwzgl(:;dniać obydwa te aspekty. "Obserwujący musi .-zaznacza on rozróżniać między tym, co ludzie rzeczywiście robią, ,J. tym, co ludzie mówią, że robią; tzn. między indywidualnie interpretowanym normalnym zwyczajem z jednej strony, a normatywną zasadą z drugiej" li. Hzeczone skoncentrowanie się przez Levi-Straussa na ideach znajduje swój wyraz w jego poglądzie nakazującym traktować rzeczywistość jako niedoskonałe odbicie strukturalnych wzorów. Wygląda to czasami tak, jakby ten pierwszy na podstawie badań empirycznych budował modele wyjaśniające, natomiast drugi - odwrotnie -dla abstrakcyjnych modeli (strukturalnych wzorców) poszukiwał wspierających je danych. Wykorzystując tutaj niezwykle trafną analogię zaczerpniętą z muzyki, tak chętnie stosowaną przez Levi-Straussa, a tak przystępnie objaśnioną przez Leacha w jego Culture and Communication (r. 9), powiedzieć można, że etnolog francuski rekonstruuje (ustanawia, komponuje - jak bricoleur, ze znajdowanych elementów!?) partytury dzieł muzycznych i niezbyt obchodzą go wykonania poszczególnych orkiestr, poszczególne koncerty; antropolog brytyjski zaś poprzez analizy jednostkowych wykonań muzycznych i towarzyszących im okoliczności pragnie odtworzyć partyturę, którą jej odtwórcy w rzeczywistości się kierują. Spostrzeżenie to dotyczy nie tylko zagadnienia systemu Kachin, lecz całokształtu twórczości obydwu badaczy. W praktyce badawczej granica ta bywa delikatna i zawiła, lecz jej konsekwencje epistemologiczne są oczywiste. Problem powyższy pociąga za sobą, lub raczej zawiera w sobie, kwestię następną - k o n t e k s t o w ość zjawisk kulturowych. W koncepcji strukturalistycznej założona jest ona z góry. Każdy element struktury określa się przez jego położenie w obrębie jej całości i w powiązaniu z innymi jej elementami. Wyraźmy to może słowami Leacha, który nawiązując do wprowadzonej przez siebie terminologii pisze: "W systemie to. że szereg wywodów Leaeha jest ehybionyeh, że przypisuje on mu rzeczy, któ·:'ych on sam nie napisał i że nie podważa on wcale ogólnej trafności rekOinstrukej:i systemu Kachin. tym bardziej zaś wymiany uogólnionej. Por. też Levi-Strauss, Antropologia stTltkt!lralna, op. cit., s. 415 (przyp. 24); C. Levi-Strauss, Structural vol. II, New York 1978,s. 83 oraz 111 - 112 (przypis 1). 17 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130. �104 Michal Buchowski komunikacji pozawerbalnej ozna1ki, ,podobnie jak cząsteczki dźwiękowe w języku mówionym, nie mają znaczenia jeśli występują w izolacji, lecz tylko wówczas, gdy stanowią elementy układów. Znak lub symbol nabiera znaczenia tylko wtedy, gdy odróżniony jest od jakiegoś innego przeciwstawnego znaku lub symbolu" 18. Współczesne podejście do badań jest zdaniem tego badacza - funkcjonalistyczne. "Obecnie każdy szczegół zwyczaju postrzega się jako część całości; uznaje się, że detale rozpatrywane w izolacji pozbawione są znaczenia tak samo, jak odosobnione litery alfabetu" 19. Choć jednak pojęcie kontekstowości występuje w obydwu teoriach, to znacznie się ono różni. Znajduje to swe odzwierciedlenie w postawie omawianych tu antropologów. Dla Levi-Straussa kontekst oznacza raczej miejsce określonego elementu w szeregu permutacji tego samego typu. Leach kontekst ujmuje w duchu funkcjonalistycznym, co pociąga za sobą rozpatrywanie każdego wzoru strukturalnego w obrębie całokształtu zjawisk kulturowych. "Dla mnie - podkreśla on - «kultura» jest pojęciem istniejącym wyłącznie jednostkowo Permutacje i transformacje uwzorowanych struktur, które uznaje za interesujące, nie są tym, co ujawnia się, gdy porównujemy skrajnie odmienne systemy SpDłeczne, ale tym, co znajdowane jest w pojedynczym systemie ::połecznym, zarówno synchronicznie, w danej określonej fazie jego historii, jak i diachronicznie, w trakcie jego historycznego rozwoju" 2il. Przywołany uprzednio przykład systemu pokrewieństwa u Kachinów może znowu być ilustracją tej rozbieżności ~aryski uczony bez specjalnych skrupułów odwołuje się do form pokrewieństwa innych społeczeństw azjatyckich i indoeuropejskich, by tylko móc wesprzeć swoje generalne tezy, traktując system Kachin jako jedną z permutacyjnych możliwości systemu społecznego. Antropolog z Cambridge (choć Political Systems pisał pracując jeszcze na LSE) stara się wyjaśniać zasady funkcjonowania struktury Kachin poprzez uwzględnienie partykularnego kontekstu całości zjawiska z jego uwikłaniami w zagadnienia polityczno-ekonomiczpe i światopoglądowe; nie wyizolowuje - jak twierdzi - systemu zawierania małżeństw, wymiany kobiet na inne dobra. Przyjęcie tych odmiennych zasad postępowania badawczego oraz założeń wyjściowych pozwala Levi-Straussowi na nie1ograniczone wędrówki po kontynentach, co tak krytykuje Leach, zaś temu drugiemu nakazuje pozostawanie w jednorodnym kontekście (co bynajmniej nie wyklucza metody porównawczej). 18 -E. Leach, Cultlire and communictation. The logic by which symbols are con- nected, Cambridge 1976, s. 49. 19 Ibidem, s. 1. 20 E. Leach, Introduction, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist myth, Cambridge 1983, s. 1. tions of biblical interpreta- �KILKA 105 UWAG •.• Dlatego też autor Mythologiques może deklarować poszukiwanie struktur uniwersalnych i globalnych, a Leach jedynie struktur właściwych określonym społecznościom z możliwością wskazania pewnych ogólnych zasad budowania modeli świata i społeczeństwa. Dotychczasowe wywody mogą właściwie prowadzić do negacji osądu, iż Edmund Leach jest kontynuatorem idei Levi-Straussa po drugiej stronie kanału La Manche. Ukazują one bowiem różnice w podejściu analitycznym obydwu badaczy. Spróbujmy zatem pokazać te elementy koncepcji strukturalistycznej, które znajdują swe odzwierciedlenie i zastoS:::lwanie w praktyce antropologicznej autora Kultury i komunikowania. Istnieją bowiem niechybnie jakieś przesłanki pozwalające na określanie zespołu propozycji teoretycznych szeregu antropologów społecznych, wśród nich Leacha, mianem neostrukturalizmu brytyjskiego. Leach zresztą wielokrotnie przyznaje się do długu wdzięczności zaciągniętego wobec swego francuskiego mistrza. "Levi-Strimss potrafił często dostarczyć mi pomysłów nawet wtedy, gdy w rzeczywistości nie wiedziałem co mówi" 21: "Najpierw antropologii nauczyli mnie Malinowski i Firth. Oznacza to, że na początku byłem «czystym», empirycznym funkcjonalistą. Znacznie później wpłynął na mnie przemożnie wielce nieempiryczny strukturalizm Levi-Straussa" 22. To ostatnie stwierdzenie zdaje się zresztą po części odzwierciedlać sytuację natury ogólniejszej. "Antropologia brytyjska pisze Kuper - zawsze czerpała swe fakty z Imperium, lecz jej teorie tradycyjnie pochodziły z Francji" 23. Tak np. było z Radcliffe-Brownowską interpretacją Durkheima; podobnie być może stało się też z Leachowską recepcją Levi-Straussa. Jednej z głównych poszukiwanych przez nas zbieżności upatrywać należy chyba w pojęciu s t r u k t u r y. W ujęciu strukturo-funkcjonalizmu, głównie oksfordzkich kontynuatorów Radcliffe-Browna, stosowano ten termin w rozumieniu zbliżonym do biologicz.nego. Użycie autora Dróg masek odwołuje się do tradycji wypracowanej przez lingwistów i folklorystów; nawiązuje ono do matematycznego pojmowania struktury 24. "Moje osobiste użycie pojęcia «struktura» w antropologii społecznej pisze Leach - jest (... ) różne zarówno od użycia rozwiniętego przez Radcliffe-Browna i Fortesa (... ), jak i Levi-Straussowskiego zastosowania transformacyjnego zapożyczonego z Jakobsonowskiej fonologii, choć mój inżynieryjny punkt widzenia zbliżony jest bardziej do tego drugie21 E. Leach, Introduction, w: E. Leach (ed.), The structural of myth and structural, op. cit., study totemism, London 1967, s. XVII. E. Leach, Social anthropology, A. Kuper, op. cit., s. 168. 24 Par. E. Leach, Introduction, s. XVI. 22 op. cit., s. 4~. 23 w: E. Leach (ed.), The �106 Michal Buchowski go, niż pierwszego" 2f>.To poszukiwanie struktur "rządzących" danym systemem, choć o tak zróżnicowanym zasięgu - uniwersalnym w przypadku Levi-Straussa, partykularnym w przypadku Leacha - łączy obydwu uczonych. U podłoża tego typu postawy leży wspólny dla całego strukturalizmu pogląd określany przez Ernesta Gellnera "emancyjnym" 26. Powierzchnia zjawisk jest tylko zewnętrznym przejawem ukrytych praw i struktur, które są właściwym przedmiotem poszukiwań; ich odkrycie i opisanie pozwala na wyjaśnienie wszelkich fenomenó\v. Krytykując tradycj~ oksfordzką napisał Leach, że: "Funkcjonalizm w sensie matematycznym nie interesuje się powiązaniami między częściami całości, lecz zasadami dzii'llania systemów częścio"vych" 27. Po latach pracy deklaruje zaś co następuje: "To, co interesuje mnie jako antropologa społecznego, to nie tylk:> fakt, że istoty ludzkie zachowują się na wiele nieoczekiwanych sposobów, ale to, że uwzorowanie tych różnic w zachowaniu także się różni; to właśnie ciągłość i zmienność w tych leżących u podstaw wzorach jest w centrum mojego zainteresowania. To raczej uwzorowanie, a nie powierzchowna forma zachowania społecznego jest tym, co przenosi znaczenie" 28. I chociaż także w ujęciu "struktury" rysują się wskazane rozbieżności, to niewątpliwie jest to pojęcie wiążące obydwa stanowiska 29. W kontekście tego, co odnotowaliśmy dotychczas, zrozumiałym chyba wyda się fakt, że zasadniczym zapożyczeniem (bądż zbieżnością, gdyż Leach podkreśla często, iż do wielu ustaleń dochodził niezależnie, co wynikać mogło z jego znajomości idei transformacji i algebry binarnej ze studiów inżynieryjno-matematycznych; niemniej - jak już podkreślono E. Leach, Glimpses of the unmentionable in the history of British social an"Annual Revliew of Anthropology", vol. 13: 1984, s. 10. 26 E. Gellner, What is structuralisme?, w: Theory and explanation in archeology, London 1982, s. 99 - 100. 27 E. Leach, Rethinking anthropology, op. cit., S, 6. 28 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 176 - 7. 29 Levi-Strauss uważa, że pojęaie struktury, choć tak różnic rozumiane przez poszczególne orientacje antropologiczne, okazało się niezbędne dla dalszego rozwoju tej dyscypliny. Dlatego w okresie wojny wielu badaczy, jak np. on i Fortes, doszli do niego niezależmie (por. LeV'i-Strauss, Antropologia 'strukturalna, op. cit, s. 424). Dodajmy, że w oryginalnej wersji rozdZJiału XV zamieszczonego w Ant1'opologii strukturalnej, który ukazał się w: A. L. Kroeber (cd.), Anthropology to-dali, Chicago 1953, s. 524 - 533, na str. 525, po zdaniu "W żadnym przypadku nie może ona zatem być sprowadzana (struktura społecz,na M. B.) do całokształtu stosunków społecZJnych w danym społeczeństwie" {s. 367 tłum. polskiego) następownł przypis, który głosił, że "Ta sama lidea okazuje się przenikać godne uwagi studium E. R. Leacha «Jinghpaw kinship terminology>,". Zapewne świadczy on o pokrewieństwie pojmowania struktury społecz,nej jakie Levi-Strauss dostrzegał w pracy Leacha. W Antropologii strukturalnej przypis ten nie został zamieszczony. 25 thropology, �KlLKA uwAG ... J07 - nie umniejsza on przy tym roli Levi-Straussa w formowaniu się jego stanowiska teoretycznego) zaczerpniętym z dorobku Levi-Straussa, jakie pojawia się w koncepcji Leacha, okazuje się metoda - m e t o d a s t r uk t u r a l n a. Kolejnym przedsądem o charakterze filozoficzno-światopoglądowym leżącym u podłoża tej metody jest pr:wkonanie, że kultura stanowi system kOli1Unikowania, iż jej wytwory dadzą sic; interpretować jako akty k () ill U n i k o wan i a, ciągła wymianu komunikatów. To fundamentalne z~)ło'LenieLćvi-Straussa Leachakceptuje jako jedna z mQżliwOści in1t.:rprebcji zjawi~k społec~no-symboVcznych. Część jego prac pisana jest właśnie w takim "komunikacyjnym" duchu 3Q. rvletoda powyższa, wsparta owym założeniem, że kultura stanowi w pewien sposób uporządkowaną całość, pozwala na dekodowanie występuj<lcych \v nicj relacji strukturalnych. WzbO\"acenie jej o umiejętnie wkon~ponowa:1c w całość analizy kategorie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa oraz communitas Victora Turnera zezwala Leachowi na formułowanie rozwii)zań starych problemów antropologicznych. Za takie uznać można chociażby błyskotliwe propozycje interpretacyjne totemizmu, kazirodztwa czy składania ofiary zawarte w CuUure and Communication. Posta',va polegająca - generalnie - na wykorzystaniu metody strukturalnej, przy jednoczesnym zaniechaniu wielu elementów "filozofii' tego kierunku wyraża się dobitnie w Leachowskim traktowaniu Biblii jako mitu. Pismo Święte, jego zd3Jniem, przedstawia te same cechy strukturalne, co opowieści mityczne społeczeństw pierwotnych; są to np. zasady kontradykcji, transformacji metaforycznych i metonimicznych grup wątków tematycznych. Przyjęcie metody strukturalnej umożliwia mu zatem rzucenie nowego światła na problemy biblioznawstwa. Spojrzenie na Biblię jako na tekst mityczny różni go jednak ponownie od Levi-Straussa. Przyjęcie metody nie oznacza automatycznie akceptacji całości wizji kultury i społeczeństwa. Momentem wyjściowym jest tu choćby odmienne definiowanie mitu. Leach, w nawiązaniu do Malinowskiego, uznaje mit za sposób waloryzacji światopoglądowej podejmowanych działail, opowieść z przeszłości prawdziwą dla wyznawców danej kosmologii; to samo dotyczy Starego i Nowego Testamentu: "Traktuję tekst bibli:iny jako mitologię a nie historię" 31. Levi-Strauss przyjmuje natomiast, iż mit jest pewn~ Lmtastyczną opowieścią. Samo zajęcie się przez Leacha tekstem 8iblii jest konsekwencją odrzucenia podziału społeczeństw 30 Czego wyraz daje choCIiażby w Culture and comm1tnication, op. cit. Patrz szczególnic r. 1: ,.f<:mpiryśc; a racjonaliści: transakcje ekonomiczne i akty komunikowania", s. :1- 7. 3\ E. Leach, Why did Moses have a sister?, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist ... , OJ). cit., s. 39. �108 Michal Buchowski na "zimne" i "gorące", preliterackie i literackie, zygce poza historią i w historię uwikłane. Przynależność Biblii do tradycji społeczeństw literackich wyklucza niejako stosowalność metod antropologicznych w odniesieniu do wytworu będącego w pewnym sensie "zapisem społeczeństwa gorącego". Tymczasem odrzucenie przez Leacha sztucznego - w jego opinii - podziału społeczeństw i ich wytworów kulturowych, czyni możliwym podjęcie takich studiów. Przyznać trzeba, że rezultaty tego potrafią być fascynujące. W biblijnych przypowieściach, tak jak w innych przypadkach, "Analizujący (... ) musi znaleźć sposób odkrycia sensu za nonsensem" 32. Na koniec tych rudymentarnych uwag spróbujmy je zreasumować. Nie ulega zatem wątpliwości, iż (1) strukturalizm Levi-Straussa wywarł wpływ na koncepcję antropologii społecznej uprawianej przez Leacha, co ten ostatni przyznaje. Wpływ ten dotyczy tak (2) pewnych przesądzeń ogólnofilozoficznych, jak np. "emancyjnego" poglądu na zjawiska społeczne, "komunikacyjnej" wizji kultury, (3) rozumienia niektórych pojęć analitycznych, np. struktury, jak i (4) stosowania metod analitycznych służących wyjaśnianiu zagadnień antropologicznych. Zachodzące różnice, które korzeniami swoimi sięgają tradycji funkcjonalizmu, polegają głównie na: (1) odrzuceniu generalnej "filozofii" strukturalizmu, zwłaszcza zaś poglądów na temat uniwersaLności struktur myślowych; (2) partykularnym zasięgu rekonstruowanych struktur; (3) rozpatrywaniu zjawisk kulutrowych i społecznych w ich jednorodnym i kompleksowym kontekście, zarówno diachronicznym, jak i synchronicznym; zdecydowanym nacisku kładzionym na związek abstrakcyjnych teorii ze zja\viskami empirycznymi i - co jest konsekwencją tego punktu - (5) silnym podkreślaniu statusu badań terenowych w całokształcie procedury poznania an tropologicznego. Akceptacja tak heterogennych założeń zezwala Leachowi na deklarację, iż ". " jeśli mój rodzaj antropologii społecznej może być uważany tak samo za «strukturalistyczny», jak i «funkcjonalistyczny», to dzieje się talk, gdyż czuję, że strukturalizm Levi-Straussa, który zwraca baczną uwagę na semantyczne uwzorowanie pojęć operujących jako idee normatywne, daje nam nowy wgląd do (... ) tradycyjnych problemów" 33. Cytat ten, podobnie jak przedłożone w tym szkicu uwagi, wskazuje też na możliwość "zaślubin" funkcjonalizmu brytyjskiegog z francuskim strukturalizmem. Jest on też, tak jak cała postawa badacza Leacha, którą usiłowano zaledwie zarysować, przykładem próby twórczej reinterpretacji dzieła stworzonego przez bohatera tego tomu - Levi-Straussa. 32 E. Leach, approaches to the study of the Bible during D. A. Aycock, Stru:tural'st., op. cit., s. 25. E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130 - 131. twentieth 33 Anthropological century, w: E. Leach, the �KILKA MICHAŁ 109 UWAG ... BUCHOWSKI A FEW REMARKS ABOUT THE BRITISH RECEPTION LENI-STRAUSS OF THE WORK OF (summary) In the paper the author traces the main spheres of influence of Levi-Strauss hypotheses on social anthropology which is practised by Edmund Leach. He shows that this influence concerns: l) some views of a general-philosophical nature, e.g., the "emanative" view (in the understanding of E. Gellner) on social phenomena, the possibility to accept the point of view of culture as a set of "communictative acts"; 2) the understanding of some analitical notions, e.g., of the notion of structure; 3) selective application of the structural method for the examination of ethnographic materials (including the Bible). There have also been presented some differences which, in many cases, are the result of the influence of the tration of British functionalism on Leach's attitude towards research. There should be included among the main divergencies: l) renunciation of the general "philosophy" of structuralism, particularly outlooks on the universality of structures of thinking; ,2') declaration for a local range of reconstructed structures; 3) investigation of social and cultural phenomena in their homogeneous context (both diachronic and synchronic); 4) a decided emphasis made on the relationship between theory and practice, and 5) an emphasis on the importance of field work within the whole research procedure of a social anthropologist. The entire text of Leach, on the one hand, conveys the attractiveness of Levi-Strauss structural anthropology, and on the other hand, points to the originality and consistency of Leach's anthropology. He has succeed in formulating a research program which refers to functional and structural traditions that are apparently contradictory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16579c9ff542890685f1135b3d6f45f9.pdf f7014f290522002f61759df752d34746 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Chantowie - kultura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1797 Title A name given to the resource Polskie zainteresowania kulturą Chantów (XVI-początek XX w.) / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.191-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Uniwersytet Łódzki POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW (XVI - początek XX w.) Dwoma naj bliżej spokrewnionymi z Węgrami narodami są mieszkający w dorzeczu rzeki Ob Chantowie IMansowie 1. Typ antropolqgiczny współczesnych Chantów i Mansów bardzo poważnie różni ich od Madziarów. Pamiętać jednak trzeba, że rozdzielenie się tych ludów nastąpiło znacznie dawniej niż przed tysięcleciem, a przez ten okres czasu zarówno Węgrzy, jak i tzw. Obi-ugryjczycy mieszali się z różnymi innymi ludami. Natomiast języki ich zalicza się do wspólnej grupy ugryjskiej 2. Ongiś, w daleki€j przeszłości, zarówno jedni jak i drudzy zamies~iwali wschodnioeuropejskie tereny nad Wołgą i Kamą. Później Madziarzy ruszyli ze swych siedzib na południowy-zachód, aby wreszcie za Karpatami, na Nizinie Panońskiej, znaleźć sobie nowe siedziby. Chantowie i Manwwie, między którymi w tamtych czasach różnice językowe były bardzo małe, pozostali nad Kamą, na obszarze zwanym wówczas Jurgią lub Jurgą. Kponika kijowSka pod 1096 r. notuje opowiadanie Diuriata Rogowicza z Nowogrodu a mieszka11cach tej krainy Jugorach, prawdopodobnie ludach jugryjskich, ale być może samodyjskich 3. Z kolei również i arabscy autorzy piszący w XIII w. o ludach północno-wschodniej Europy oraz z północI'o-zachodniej Azji wspominają o krainie Jura, do której z ziem Nadwołżańskich Bułgarów dojechać było można na saniach ciągniętych w psy. Arabscy pisarze wspominali również a prymitywnych nartach, jakich wówczas używali mieszkańcy krainy Jura. Na temat położenia owej krainy Jugra czy też Jura istnieją różne hiHelsingfors .1883; S. Patkanow:-' 1897; S. Patkanow, D. R. Dialekte, Budapest 1911; G. Starciew, Ostjaki. Socialno-etnograficzeskij oczerk, Leningrad 1928; W. K. Sztiejnic, Chantyjskij jazyk, {w:] Jazyki i pismlennost' narodow Siewiera, Leningrad 1937, t. 1; W. Steinitz, Ostjakisches Worterbuch, Helsinki 1949, t. 1-2; M. A. Siergiejew, Narody Obskogo Siew;em, Nowosibrsk 1953; N. M. Kokosow, W. Nikulun, W. I. Charin, Chant y-Mansijskij nacionalnyj okrug, Swierdlowsk 195 6. 2 P. Hajdu, Narody i języki uralskie, Warszawa 1971, s. 13'8 - 186. ł B. Trautman, Die altrusiche Nestorchronik, Leipzig 1931, s. 167 - 168. l A. Ahlquist, Die Irtyschostjaken Fuchs, Laut- und Unter Wogulen und Ostjaken, und ihre Volkspoesie, St. Petersburg Formenlehre der sii,d-ostjakischen 1 �192 Władysław Baranowski potezy 4. Przypuszcza się jednak, że w' końcu XI w. nazwa ta odnosiła się do obszarów leżących na zachód od Gór Uralskich, a wiGc w północno-wschodniej Europie. Frawdopodobnie jednak później, w XII i XIII w., zarówno ludy Komi (Zyrianie) jak i Rosjanie z Wielkiego Nowogrodu poczęli napierać na ziemie Jugrii, której mieszkańcy przesuwali się coraz bardziej na \vschód, aż poza Ural, na pl awie niezamieszkałe tereny północno-zachodniej Syberii. Prawdopodobnie pewna ich część została po zc1chodniej stronie Gór uralskich, ale nie przedsbwiajilc wic;kszej siły zostali wchłonięci przez żywioł osadników rosY,iskich czy też przez ludy Komi. Przewnżająca jed!l'lk czę,~ćdawnych mies'zkańców Jugrii przeniosła się na północno-zachodnie ziemie Syberii. W końcu XV w. ziemie te dost<:\ły się pod zwierzchnictwo Moskwy. Były to więc pierwsze podboje państwa rosyjskiego na azjatyckim terenie. Z drugiej strony, od południa, w tym samym niemal czasie na ziemie Jugrii szła ekspansja Tatarów z chanatu syberyjskiego. Rywalizacja ta jednak szybko została zakończona, a zwycięskie oddziały J enmaka włączyły chanat syberyjs,1<i do ziem podległych Moskwie. Nazwa nadawana Mansom, zajmującym prawdopodobnie zachodnie czy też południowe części Jurgii, Wogułów, pojawia się po raz pierwszy w końcu XIV stulecia. Natomiast nazwa mieszkających bardziej na północy i wschodzie Chantów, zwanych Ostiakami, występuje dopiero w źródłach w XVI w. Słowo Chanti ma odpowiednik w węgierskim słowie ltad, obecnie: wojsko, ongiś: plemię. Bardziej skomplikowana jest nazwa Ostiaków, pod którą w przeszłości podciągano nie tylko Chant ów, ale również i niektóre inne ludy. Np. nazwa Jienisiejskich Ostiaków dotyczyła zupełnie odrębnego pod względem językowym ludu Ketów (obecnie jest ich tylko około 1 tysiąca), natomiast nazwa Narymscy Ostiacy odnosiła się do Selkupów, ludu należącego do grupy językowej samodyjskich (samojedzkich) rodziny uralskiej. Niekiedy jednak dotyczyła ona Chantów. Podporządkowanie Chantów władzy państwa rosyjskiego nie spowodowało większych zmian w ich życiu. Carskiej administracji obowiązani oni byli tylko płacić specjalną daninę, tzw. jasak, oddawaną w skórach cennych zwierząt, najczęściej soboli. Natomiast im samym zostawiono bardzo daleko idącą autonomię wewnętrznego życia. Na czele niezbyt 4 W. N. Czerniecow, Oczerk etnogienieza obskich jngrow, "Kratki je Soobszczeni ja Instituta Istorii Matierialnoj Kultury Akademii Nauk SSSR", 1941, t. 9; tenże, Driewnjaja istorija Niżniego Priobja, Moskwa 1963; A. P. Smirnow, W. 1. Moszinskaja, W. N. Czerniecow, 1. M. Zołtariew, Knltura driewnich plemien Priuralja i zapadnoj Sibiri, Moskwa 1957; Por. też W. N. Czerniecow i W. 1. Moszyńska, W po- szukiwaniu Od Wołgi starożytnej ojczyzny do Oceanu Spokojnego, ludów ugryjskich, Warszawa [w:] Sladami 1958, s. 219 - 256. dawnych kultur. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 193 licznych plemion dali wodzowie, zwani niekiedy przez Rosjan książętnmi, przcwr wic dziedzicznymi, niekiedy jednak obierani przez ogół mieszkanców. Zagadnieniem spornym jest to, czy w tamtych czasach wśród Chantów istniały już stosunki feudalne, czy chantyjscy ks.iążęta byli j:J~ feudahll11i ". Najprawdopodobniej jednak panowały tam dopiero stosunki sprzyjające \'v'ytworzeniu się feudalizmu, które zresztą nigdy się tc;m r:ic rCt.vv'inęly. Wysoki jasak, który musieli płacić Chantowie, a także różnego rodzaju nadużycia ze ~:trony administracji carskiej, powodowały niezado\·volenic. Do Z!1D.cznego ruchu powstańczego, który ogarnął liczne ludy póJr;ocno-zachodnicj Syberii, doszło w 1607 r. Powstańcom chantyjskim udało ~::ę n3wet z:Jj[~Ćcc:adę Bcrewwo (Bieriozowo). W 1609 r. ruch ten jedm<", został ~tlumioi1Y 6. Oprócz administracji carskiej we znaki dawała się również Chan tom dzi:lłalno:~ć nje~lczciwycll kupców rosyjskich i zyriailskich, którzy za bezc~n ~kupywali od nich skóry zwierząt futerkowych, najczęściej ofiarując z" rlie małowarto;;eio,vc towary rzemieślnicze lub przemysłowe, a wreszcie tak atrakcyjną dla ludzi północy wódkę. Niezadowolenie wzbudzała dzic1łoJno;;ć IZo,ścioła prawosławnego, który bezwzględnymi metodami próbował Chuntów chrystianizować. R,lrdzo poważne zmiany zaszły w życiu Chantów po Rewolucji PaździpLTl.ikowej 7. Władze z całą energią zajęły się pozornie skazanym na vvym-:ncie mClleńkim narodem. Zorganizowana została należyta opieka lekar::ka, pow~taly szkoły z wykładowym językiem chantyjskim, poczęto wydawać w tym jc;zyku książki i czasopisms. Nastąpiły również wielkie zmi2ny w życiu gm;podarczym. W 1931 1'. utworzony wstał Narodowy Okrc;'~ Char.tyj~·'w-Mansyjski, którego stolicą stało się nowo wybudov.'une miasto Chanty-Mansijsk. Naród, któremu przed Rewolucją Paźs. W. Bachruszin, Ostjackije i wogulskije kniażestwa w XVI - XVII ww., Por. też N. N. Stiepanow, K woprosu ob ostjako-wogulskom fieodal zm;e. ,.SowieŁskaja EŁnografija", 1936, nr 3, s. 19 - 3'5. f; E. D. Prokofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody Sibiri, Moskwa-Leningrad 1956, s. 57-1. , Odnośnie do zmian zachodzących w życiu narodów północnych po Rewolucji 1917 r.; Por. D. K. Zielenin, Narody Krajniego Siewiera posZe W;elikoj Oktjabrskoj Soc:"alisticzeskoj Riewoljuci;, "Sowietskaja Etnografija", 1'93'8, nr 1, s. ,15- 52; I. S. Gudkow i W. W. Sienkiewicz, Soc:alizm w bytlL chantow, "Sowietskaja Etnografija", 19 O, nr 4, s. 78 - 99; M. A. Siergiejew, Malyje narody Siew;era w epochu w'.'':alizma, tamżc, 194'7, nr 4, s. 126 -15-8; tenże, SociaZ;sticzeskoje stroitieZstwo u narodnostiej S ewernoj Sibiri i Dalniego Wostoka, [w:] Narody Sibiri, s. 513 - 569; F. Naumow. Prieobrażen"je malych narodow Obskogo Siew tera k socialisticzeskoj kulturie, "Woprosy Istorii", 19'7'4, nr l, s. 31 - 43; I. S. Gurwicz, Polwieka aVltonomii narodnostiej Siew. era SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1'980, nr 6, s. 3 - 16 i n. 5 Leningrad 13 "Lud" 1925. - t. 71 �194 Władysław Baranowski dziernikową liczni uczeni przepowiadali szybkie zniknięcie, zupełnie dobrze rozwija się, a liczebność jego wzrasta 8. Według danych ze .spisu ludności w 1959 r.9 Chantów było w Związku Radzieckim 19,4 tysiące, według zaś spisu z uno r. 21 tysięcy 10. Pierwszą polską relację o tym dalekim kraju leżącym na styku dwóch kontynentów, Azji i Europy, dał znakomity humanista, profesor uniwersytetu krakowskiego, Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą 1l, który był zarówno wybitnym geografem, histrykiem, jak i lekarzem. W 1517 r. wydał on w Krakowie niewielkie dzieło historyczno-geograficzne pt. Ttractatus de duabus Sarmatii, Asiana et Europiana et de contentis in eis, które przez długie lata dawało podstawowe informacje dla czytelników zachodnioeuropejskich a wschodniej Europie oraz północno-zachodniej Azji. Cieszyło się też ono olbrzymią poczytnością, tłumaczone było na różne języki europejskie, doczekało się też okołu dwudziestu wydań 12. Przez długie też lata było ono naj poważniejszym żródłem dla czytelnika zachodnioeuropejskiego o ziemiach leżących w reJonie Gór Uralskich. O Jugrii. pisał Miechowita w wielu m;ejscach swej pracy; Podawaj on nawet jej odległość od niektórych miast rosyjskich, a więc "odległej od Moskwy () 500 wielkich mil niemieckich w kierunku na północy wschód" 13 lub też, że od "Ustiugi (Wielikij Ustjug) do Jugrii 500 wiorst" 14. Z tych zresztą mało precyzyjnych danych wynikałoby jednak, że owa Jurgia leżała na wschód od Gór Uralskich. Miechowita kilkakrotnie zaznaczał, że Węgrzy, zanim przybyli na teren Panonii, zamieszkiwali właśnie kraj zwany Jugrą, albo Jurgią L, B Bardzo niechętnie ustosunkowany do Związku Radzieckiego uczony estoński, Villem Emits w 1938 1". pisał: "Obecnie w ZSRR robi się dużo dla popr;,wy ich bytu. Stworzono tam dość rozległą sieć spółdzielczą, szkolną. organizacje o charakterze kulturalno-społecznym, organizowano służbę zdrowia, przeprowadzono wzg~ęjną komunikację na tych niezmiernych zresztą przestrzelliach, założono telefony, rozpoczęto również hodowlę różnych roślin kulturainych, co dotąd uważane było tam za niemożliwe", V. Ernits, Polska a Hgrofinowie i ruchy ngroJiilskfe, Warszawa 1938, s. 15. 9 Atlas narodow mira, Moskwa 1964, s. 158. 10 Słownik geografii ZSRR, Warszawa ,1974, s. 116. 11 K. Buczek, Maciej Miechowita jako geograf Europy Wschodniej, iw:] Maciej z MiechOwa 1457 - 1523. Historyk, geograf, lekarz, organ:zator 1lail.'<Ż, Wrocław-Warszawa 1960, s. 75 - 157. 12 H. Barycz, Wstęp, [w:] Maciej z Mzechowa, Opis Sarmacji Azjatyckie) i EHropejs:-'żej, Wl"Oclaw 1972, s. 5. )3 Maciej z Miechowa, op. cit., s. 51. 14 Tamże, s. 74. 15 Tamże, s. 44. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANT()W 195 W innym miejscu autor ów pisał: "noszą nazwę od Jugrii, krainy scytyjskiej i aż do naszych czasów Czesi, Polacy i Słowianie nazywają ich Hungrami bądź IIugami lub Hungarami . " Jugrowie na Węgrzech mają taki sam język i ostrą wymowę jak Jugrowie mieszkający w Jurgii scytyjskiej. Tyle, że Węgrzy Panonii są chrześcijanami, mają większą kulturę i żyją w dostaku, gdy Jugrowie scytyjscy dotąd są poganami pozbawionymi kultury ... Jugria leży najbardziej na północy i nie ma w niej bardzo wysokich i niedostępnych gór. W rzeczywistości w Jugrii są góry pokryte gęstymi lasami, ale dostępne i łatwe do wejścia, średniej wielkości, skaliste i kc:mieniste, jakie są na całej Północy na krańcach ziemi graniczącej z Oceanem Północnym ... Jugrowie w Jugrii scytyjskiej nie upr&wiają ziemi, nic sieją, nie mają chleba, wina, 'ani piwa, żyją nędznie VI l<\sach i podziemnych jamach, żywią się rybami i mięsem zwierząt, odziewają się futrami różnych zwierząt. Jugrowie są poddanymi ks:ęcia moskiewskiego i jako daninę składają mu futra soboli, lisów polarnych i innych podobnych zwierząt, bo nic innego nie mają ... " 16. W innym znów miejscu Maciej z Miechowa stwierdzał: "Jugrowie, mil'szkaj[)cy bliżej Oceanu Północnego, łowią ryby i chwytają morskie psy i cielęta. Z ich skór robią bicze, torby i worki, a tłuszcz przerabiają i sprzedajCJ. W Jurgii ... są góry średniej wielkości, a nie góry bardzo wysokie, jak niektórzy pisali. Po tych niewysokich górach, ciągnących się na całej Północy, wzdłuż wybrzeża Oceanu, wspinają się wychodząc z morzu ryby zwane mors ... Ludzie tamtejsi chwytają je i zabierają zęby dość duże, szerokie, białe i bardzo ciężkie. Wiozą je potem do 1\/10skali na sprzedaż, a 1\:loskale i sami ich użyvvają i wysyłają też do Tatarii i Turcji do wyrobu rękojeści mieczy, szabli i noży. Ciężar takiej rękojeści powoduje więk:;zy i silniejszy cios i dlatego biorą je ludzie, którzy tn?, walczą i zabijają ... W Panonii Jugrowic sq chrześcijanami, ic~ protoplaści w Jugrii są poganarr.i. Wqgrzy w Panonil [:"ą ogładzeni i kulturalni, mają dostęp do wszelkich dóbr, ale w ogóle Jugrowie są ludźmi leśnymi, dzikimi i żyjqcymi nędznie w dzikiej krainie ... " 17. Trzeba przyznać, że opis Obi-ugryjczyków, chociaż może nie jest zbyt dokładny, to jednak nie zawiera żadnych błędów. A l1Qwet taki pozornie nonsensowny zwrot, Ż2 mieszkańcy Jugrii żyją "nędznie w lasach i podZi'~;'l.'/(;ll >mach" jest naj zupełniej uzasadniony. Przecież jeszcze w XIX i w pierw~:zych btach XX w. wiele zimowych domostw Chantów stanowiły prymitywne budynki wpuszczcne dość głęboko Vv ziemi.ę 18. lB 1; Tamże, s. ;),1 - 55, Tamże, s. 7'; - 78. 1': For. np, W. N, Czernicow, Czum, s. 85 - 92; Z. P. SokoloWCl. O~)Sko-lLgorskije 13° "Sowietskaja Etnografija", 193n, nr 6, żiliszcze i jego ustrojki, Moskwa 1957, �196 Wladyslaw Baranowski IvIiechowita nie odbywał podróży do dalekich krajów uralskich. Nasuwać się więc może pytanie, skąd czerpał on swe wiadomości. Wysuw~me są przypuszczenia, że opierał się on na relacjach os6b, ktćre przebywały na tamtych terenach, lub też na informacjach od moskiewskich lub tatarskich jeńców wojennych 19. W połowie XVI w. o kraju Jugra, z którego ongiś wyszli Węgrzy, wspominał Marcin Bielski 20. Z kolei znów włoski autor przebywający na terenach Polski i Litwy, Aleksander Gwagnin, pisał o północnych ludach, a wśród nich prawdopodobnie i oChantach, U::,rz'j' 7.ywili się głównie upolowanymi zwierzętami i rybami, nie znali rolnicl\va, a bQdąc poddanymi władcy rosyjskiego składali mu trybut z futer 21. Polakiem, który w trzecim ćwierćwieczu XVII stulc:.:ia dc.:l '..ickawy opis Chnntów i Mansów, był Adam Kamieński-Dlużyk. Podczas \'I()jcn polsko-rosyjskich dostał się on do niewoli i został wysłcmy na Sji;cri:::. Póżniej, po powrocie do kraju, przygotował on op:s swej wGdrów},j, w którym zamieścił bardzo bogaty materiał dotyez"lcy różnych hld6w .sybersyjskich. Opis ten pozostawał niewydanym aż do lat siedemdziesiątych XIX w. 22 Adam Kamieński-Dłużyk odbył podróż aż po najd2lsze kresy panowania rosyjskiego na Dalekim Wschodzie 23. Przejeżdżając przez ziemie zamieszkiwane przez Mansów i Chantów, z zainteresowaniem obserwował te egzotyczne dla niego ludy. Pisząc o Chantaeh autor ten zwracał uwagę, że najważniejszym ich zajęciem było łowiectwo i ryboEstwo ("Ci nie sieją, nie orzą, tylko rybami żyją, a ptactwem, któncgo tam moc wielka, mianowicie łabędzie, gęsi, kaczki ... Ryby sobie wędzą na zimę s. 5 -15; taż, K istorii żiliszcza obskich Hgrow, .,Sowictskaja Etnografija", 1957. nr 2, •. 88-105 i in. 19 Barycz, op. cit., s. 19. 20 M. Bielski, Kronika to jest h:storyja świata, Kraków 1551, s. 434. 21 A. Gwagnin, Kronika Sarmaciej europskiej, Kraków 1611, ks. 7, s. 17 - 18. 2~ A. Kamiel1ski-Dłużyk, D;aritlsz więzienfa moskiewskiego miast i miejsc spisany, Iw:) Warta. Ksiqżka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskicmll, proboszczowi przy płaństwa w dniu s. 3-8:2- 338. Wojc:eclia tJ) Poznaniu 1874 r. od jego przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, 50-letnie(Jo l:a- Poznal1 1874. tej relacji por. B. P. Polewoj, Zabytyj istocznik po etnografii O soczinienii Adama Kamienslwgo-Dlnżika, "Sowiebkaja Elnografija", 1965, nr 5, s. 122 - 1:29; Z. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii. "Poznaj Świat", 1966, nr 3, s. 33 - 36; A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", l'!lI68, t. 12, s. '81; tenże, Wklad Polaków w badaniach nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", 1'968, t. 51, cz. 2, s. 511; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław ,1972, s. 12'9-130; S. Kałużyński, Najstarsza polska relacja z wędrówek na Syberię, :[w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa 1'969, t. 3, s. 67 - 82 i in. 23 Sibiri O znaczeniu koścżele Św. 23 kwietnia XVII wieka. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 197 rozmaite i tłustość rybię zbierają w naczynie z brzozowej skóry wyrobione, po cerbrów dwa; to piją ciepło po kwarcie, co nam było w podziwieniu wielkim"). Polski autor zwracał uwagę, że Chantowie sporządzali sieci z włókna pokrzywy. Podał on również trochę informacji o odzieży Chantów ("Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie"). Pisał on też o tym, że niekiedy Ostiacy nosili koszule utkane z włókna pokrzyw. Podawał on równiez informacje o pożywieniu Chant6w, w którym coraz to poważniejszą rolę odgrywał chleb. U ludności rosyjskiej wymieniali oni bowiem złowione ryby za chleb, albo raczej za mąkę. Kamieński-Dłużyk podawał również ciekawe informacje o spożywaniu przez Chantów trujących grzybów, które powodowały u nich stan halucynacji ("jadają jakieś bedłki na kszt8.łt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką, to u nich bankiet najlepszy"). Ciekawe były informacje Kamieńskiego o czci jaką oddawali Chantowie poszczególnym ptakom ("bo różnie wierzą i w łabędzie, i w kaczki, i w żórawie; bogami ich nazywają; a w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewa obleką, skórę i temu się modlą i kłaniają"). Otóż prawodopodobnie wzmianka ta dotyczy totemistycznych wierzeń Ostiaków. Uważali oni, że poszczególne rody wywodziły się od różnych zwierząt lub ptaków, którym jako przodków danego rodu należało oddawać specjalną cześć. Drobne informacje o Chantach podał wzięty do rosyjskiej niewoli w 1707 r. i zesłany na Syberię polski oficer Ludwik Sienicki, które je opublikował w wydanej w 1754 r. w Wilnie książce pt. Dokument osobliwego mi/osierdzia Boskiego. Pisał on, że Chantowie zajmują się głównie rybołóstwem, że odzież wyrabiają częściowo ze ściągniętych skór dużych ryb. Pewna przesada była w jego informacji, że "wodę za boga adorują" 24. Drobne informacje o Chantach podał zesłany w końcu XVIII w. na Syberię oficer wojsk kościuszkowskich Józef Kopeć. W swych pamiętnikach zamieścił on trochę, niezbyt zresztą istotnych, informacji o Chantach 2;;. Sporo wiadomości o Chantach zamieścił w swej pierwszej polskiej książce o Syberii, wydanej w Warszawie w 1837 r., Józef Kobyłecki. 2~ L. Sienicki, Dokument osobliwego m;losierdzia Boskiego, Wilno 1754, s. 9; Por. też A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, "Etnografia Polska", 1970, t. 14, zesz. 1, s. 86 - 87; tenże, Op'sanije Sibirii XVIII w. Materiały L. Sienickogo o sibirskich aborigienach i ich kulturie, "Sowietskaja Etnografija", 1972, nr 2, s. 32 - 33; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, s. 146. 25 J. Kopeć, Dziennik, Berlin 1863, s. 238 - 239. �198 Wladyslaw Baranowski Był on oficerem artylerii rosyjskiej stacjonującej w Warszawie. Po wybuchu Powstania Listopadowego nie chcąc uczestniczyć w walkach z rodakami, poprosił o wysłanie go na inny teren. Odkomenderowany został do Tobolska na Syberii. Tam jako adiutant dowódcy okręgv. artyleryjskiego odbywać musiał liczne podróże służbowe 26. Kobyłecki w swej książce o Syberii poświęcił Ostiakom sporo miejsca. Prawdopodobnie przebywając przez dłuższy okres czasu w Tobolsku, służbowo był wysyłany na tereny zamieszkiwane przez ten lud. Informacje więc jego dotyczące tych Obi-ugrów czynią wrażenie jak najbardziej prawdziwe. Trochę miejsca poświęcił Kobyłecki sprawie pożywienia Ostiaków. Podobnie jak i autorzy rosyjskich relacji o tym ludzie stwierdzał, że w przygotowywaniu zimowych zapasów bardzo dużą rolG odgrywają zapasy ze złowionych w ciepłym sezonie ryb. Chantowie stosowali trzy sposoby przygotowywania ryb na zimę: suszyli je wi~:c na słońcu, rozgotowywali w dużych kotłach i sporządzali z nich rodzaj bulionu, lub też wysuszone ryby sproszkowywali. Nadmieniał on również, że Chantowie chcąc się znaleźć w stanie zamroczenia czy też ekstazy, pili specjalny napój przyrządzony z muchomorów, po którym dostawali zresztą później bardzo silnych bólów głowy. A więc było to powtórzenie tego, o czym pisał Kamieński-Dłużyk. W sposób dość powierzchowny opisywał Kobyłecki odzież Chantów. Zaznaczał, że najważniejszą rolę odgrywały w niej wyroby wyprodukowane ze skóry. Jednocześnie jednak używali koszul z zakupionych materiałów tekstylnych, najczęściej granatowego koloru, na które dopiero zakładali luźną wierzchnią odzież szytą z jeleniej skóry. Zaznaczał również Kobyłecki, że są oni bardzo niechlujni. Jako zimowe mieszkania mieli Chantowie na północy specjalnie wykopywane w ziemi doły, na których ustawiali coś w rodzaju zadasLenia. Na południu, gdzie częściej stykali się z dawna tam osiadłą ludnością rosyjską czy też tatarską, budowali drewniane chaty 27. źli J. K. (Kobyłecki), Wiadomość o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, Warszawa 1837, s. 160 - ,1'65; O autorze tym por. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Kraków 1884, s. 150 - 151; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928, s. 170 -171; W. Armon, Kobyłecki Józef, [w:] Polski słownik bio.graficzny, Wrocław 196'7 - ,196r3, t. 13, s. 179; A. Kuczyński, Syberyjsk'e podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Świat", 1'96'9, nr l, s. 33 - S16; tenże, Syberyjskie szla1<:i, Wrocław 1'972, s. 241 - 253; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975, s. 157; W. Baranowski, Pierwsza polska książka a Syberii, "Acta Universitatis Lodziensis", 1977, seria l, z. 16, s. 69 - 75. 27 Odnośnie tego typu budownictwa u Chantów por. Z. P. Sokolowa, Obsko-llgorskije doszczatyje postrojki, "Kratkije Soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR", 1959, t. 31, s. 60 - 67. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 199 Wśród Chantów niemal powszechny był zwyczaj płacenia za żony specjalnej opłaty. Według Kobyłeckiego, wynosiła ona mniej więcej wartość sumy 30 - 50 rubli. Ulubioną zabawą Chantów było urządzanie pantomimy, w której naśladowali zachowanie się różnych zwierząt i ptaków. Niekiedy zresztą w tych zalecaniach się Chantów udających parę zwierząt występowały pewne elementy seksualne. Kobyłecki podkreślał, że w wierzeniach Chantów bardzo dużą rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Było to zresztą zjawisko znane również i u innych ludów północnej Azji, lub nawet Europy 29 i Ameryki 30. Skóra niedźwiedzia odgrywała również bardzo poważną rolę w uroczystych przysięgach Chantów. Kobyłecki nie był nastawiony na to, aby przedstawić całą kulturę ludową Chantów. Podał jednak sporo informacji dotyczących różnych dziedzin ich życia. Bardzo obszerną relację o Chantach i ich kulturze dała polska autorka z pierwszej połowy XIX w., Ewa z Wendorfów Felińska 31. Pochodziła ona z ziemiaMkiej rodziny z terenu Białorusi. Jako osiemnastoletnia dziewczyna poślubiła wołyńskiego ziemianina, rodzonego brata znanego literata Alojzego Felińskiego 32. Po śmierci małżonka przebywała ona w żywym ośrodku kultury polskiej, jakim był wówczas Krzemieniec. Na terenie tego miasta związała się z działalnością niepodległościową. W związku ze sprawą Szymona Konarskiego 33 została aresztowana i zesłana do osady w północno-zachodniej części Syberii, Berezowa (Bieriozowa), leżącej na terenach zamieszkiwanych przez Chantów. Pozostawała tam w latach 1839 - 1841. Jeszcze we wczesnej młodości pisała ona pamiętnik, który został wydany znacznie później 34. Również na zesłaniu w Berezowie i w Saratowie pisała ona swe wspomnienia, które częścio28 Odnośnie tego problemu istnieje bardzo bogata literatura. Dokładny wykaz jej w pracy H. J. Paproth, Stlldien iiber das Biirenzeremoniell, Biirenjagdritten und Burenfeste bei den tungusischen Volkern, Uppsa~a 1976, s. 333' - 360. 29Por. np. J. Witort. Z nad Morza Białego, rękopis Biblioteki Zakladu Narodowego im. OssoliiJkich we Wrocławiu, nr 7246. :l" Por. np. B. Kohutnicki, Podobieństwo elementów kliltu niedźwiedzia u ludów pólnocnych obszarów Ameryki i Azji, "Etnografia Polska", 1'965, t. 9, s. 332 - 33ł. 31 Por. P. Chmielowski, Ewa z Wendorfów Fealińska, [w:] Autorki polsk'e tviel<:u X IX, Warszawa 1'885, s. 4·85 - 541; A. Jelski, Sylwetki zasłużonych niewiast polskich z nad Niemna, Dniepru i Dżwiny, Wilno 1906, s. 4 - 12; T. Tarkowski, Felińska Ewa, Iw:] Polski słownik biograficzny, Kraków 194.3, t. 6, s. 407 - 408. 32A. Bar, Faliński Aloizy, [w:] POlski słownik biograficzny, t. 2, s. 408 - 410. 33Por. A. Barszczewska, Szymon Konarski, Warszawa 1976, s. 180 - 181. 3~E. Felińska. Pamiętniki z źycia, Wilno 1856 - 18,60, seria l, t. 1 - 3; seria II, t. l - 2. �200 Władysław Baranowski wo drukowane były w wileńskim periodyku "Athenueum", w latach 1845 - 1849, w skróconej formie książkowej ukazały się drukiem w 1850 r., a w całości w latach 1852 - 1853, również w Wilnie 35. Pamiętniki te zostały następnie przetłumaczone na język angielski i trzykrotnie wydawane drukiem w Wielkiej Brytanii 36. Z angielskiego przekładu przetłumaczono je na język duński 31. Dzięki więc tym przekładom zachodnioeuropejscy czytelnicy mogli się zapoznać z życiem Chantów. Mimo jednak tego, że Felińska, podobnie jak i większość panien z ziemiańskich dworów otrzymała tylko domowe wyksztułcenie, była ona jednak prawdopodobnie dobrze oczytaną w stosunkowo nielicznej jeszcze wówczas literaturze ludoznawczej. Problematyka ta wyrażnie ją zresztą interesowała. Z pewnością najwięcej miejsca w swych pamiętnikach przeznaczyła ona dla opisów kultury ludowej syberyjskich Rosjan 38. Opisywała również życie i kulturę przebywających w okolicach Bel'ezowa Chantów. Języka chantyjskiego nie znała. Możliwości więc porozumienia ze słabo znającymi rosyjski syberyjskimi autochtonami była mocno ograniczona. Bardzo często jednak, czy to w samym Berezowie, czy w jego okolicach, czy też podczas drogi powrotnej na brzegach rzeki Ob, stykała się ona z Chantami, obserwowała warunki ich życia, kulturę materialną czy też zwyczaje. Zbierała o nich informacje od znających język chantyjski mieszkańcach Berezowa. Notowała zasłyszne od tamtejszych bajarzy chantyjskie legendy. W sumie podała ona znaczny i bardzo ciekawy materiał odnoszący się do życia i kultury tego syberyjskiego narodu. W swych pamiętnikach zamieściła Felińska liczne opisy zewnętrznego wyglądu Chantów. "Ostiak całą swą powierzchownością tak się różni od ludzi, na których zwykliśmy patrzeć, że trzeba koniecznie go widzieć, aby sobie zrobić dokładne wyobrażenie, jakie sprawia widok tej szcze35 E. Fellińiska. l,Vyjątki z dziennika pisanego w Berezowie, "Athenaeum", 1845, cz. 3; vVspomniEnia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, tamże, 1849, cz. 4- 6; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wilno 1850; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wi'1no 1852 - 1853, 't '1 - 3; Por. lCCe:lzjoe z 'nid'1: K \V1tte, "Gazeta WI2!T'Szawlska", 1850, nr 2'71; F.Z. (Zieliński), "BibJi.ol~,eku Warsz<l'W:slka", 1'851, cz. 2; J. L Kraszew:sk1i, "Ga,zeta Wa1rszawska", 1853, nr 82, 87, 286; "P:.zegląd Pc'?,nań>:ki", 1853, n:r 169; "Gazeta Codz:i:cfma", 1853, nr 21'2 i im. 36 F. Lach-Szyrma, Revelations of Siberia by a banished Lady, wyd. I, LondOil1 1852, t. 1 - 2; wyd. II, LOJ1Jd·Otn 1853, t. 1 - 2; wyd. III, LandOin 1854, t. 1 - 2. O tłumac-u :['ej książki na język alDi.gielski pCJI' W. Choj,naeki, J. Dąb1'OlWlSki, KI'Y'sltyn L<hch-Szyr:ma. SYn ziemi ma,zurskiej, Ols,:?Jtyn 1971, s. 1.94- 196. . 3; C. SCreiTlZ~m, Siberien skildret of en forvist polsk Dame, K(}penh2,g.~'>n 1855. 33 W. Ba:r,aalowski, Polskie relacje o rosyjskiej kuJturze ludowej 1831 - 19;:0 (w dru,ku). . �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTÓW 201 gólniejszej postaci" 39. Nie posiadali oni na twarzy żadnego zarostu, "mężczyźni tego narodu zwykli wyrywać sobie z brody włosy póki~ aż te stracą władzę odrastania, 00 czyni ich twarz nieporosłą, jak u kobiet, niewydelikacając wszakże rysów i robiąc ich grubość wydatniejszą. Włosów na głowie nie postrzygają, tylko rozdzieliwszy środkiem głowy na dwie różne połowy, splatają je przy uszach w dwa warkocze; inni mniej schludni spuszczają je na plecy w nieładzie. Niektórzy w splątane warkocze wplatają także sznurki paciórek. Na szyję zawieszają także sznurek szklanych dużych paciórek, na którym pospolicie zawieszają mosiężny krzyżyk, jako świadectwo, że należą do obrządku chrześcijańskiego". Bardzo często Chantowie, zarówno mężczyźni jak i kobiety, stosowali tatuaż na twarzy przez nakłuwanie odpowiednich wzorów igłą wpuszczając pod skórę błękitną farbę. W nadzwyczaj dokładny sposób opisywała Felińska odzież Chantów 40. Trzeba też stwierdzić, że o sprawach tych pisaał ona z dużym znawstwem 41, które, być może, spowodowane było poważną edukacją krawiecką, jaką otrzymywała każda panna z ziemiańskiego dworu na kresach. Warto tu może dodać, że Felińska zwracała uwagę, że odt.ież ta, wykonana zwykle ze skóry renów, wyprawiana domowymi sposobami z pomocą tłuszczów rybich, powodowała, że "Ostiacy nieznośnie śmierdzą właściwym sobie odorem. Jeżeli Ostiak wejdzie w dom jakikolwiek mimo wietrzenia i kadzenia, trudno pozbyć się smrodu przez pół doby" 42. Sporo informacji podała Felińska odnośnie do odżywiania Chantów. Zwracała uwagę, że bardzo często nie czynili oni odpowiednich zapasów na zimowe miesiące co powodowało, ie niejednokrotnie stawali się ofiarami głodu. Wówczas zdarzały się nawet wypadki ludożerstwa 43. "Rząd zapobiegając podobnym wypadkom, utrzymuje w Berezowie magazyn zaopatrzony w mąkę, każąc przedawać po cenie umiarkowanej, ale familie tylko bliżej mieszkające Berezowa mogą korzystać z tego dobrodziejstwa ... Dodać do tego trzeba, że Ostiacy nie mają pieców, nie umieją piec chleba i nie są przyzwyczajeni robić z mąki innego pokarmu, jak Felińska, op. cit., wyd. WOOo 185'2, t. 1, s. 169. Ta:ni;e, t 1, 'S, 170 - 173. II W świetLe radzieckich badań €ItnograficZIl1y·ch wy,raM]lle w1dać ja.k doikładne hyly oP'lsy Feliń.'ikiej -doityc.zą.ceodzieży Ch3ll,tów. Por. np. W. F. Pryitkowa, Typy wierchniej odió:dy narodow Siewiera, "Kra:tJkaje Soobszenlija Instituta Etno.grafii Akiatdieml~ N<1uk SSSR", 1952, t. 15, s. 18 - 212; !Jaż, Odieżda chantow (XVII - XX ww.), "Sbo.Tlnik Musiej<1 AnhopollOlgii .i EUTlJogra.fii!i' Akadiemi.i Nauk SSSR", 1953, t. 15, 39 tO s. 123 - 2:J3i t2 43 i,n. Felit'lska, op. cit., t. 1, s 123. Tamże, t. 1, s. 263 - 265. �Wladyslaw 202 Baranowski podkłócenia polewki, w której zgotowała się ryba" 44. Kilkakrotnie w swych pamiętnikach zwracała uwagę Felińska na to, że Chantowie "nie gardzą żadnym jadłem; jedzą co tylko jeść się daje i w organizm ludzki przyswoić może. Psy są mniej wymyślne niż Ostiacy. Mięso lisie, wronie, niedźwiedzie, kiszki, zdechliny, ryby śmierdzące, wszystko to jedzą czy to w stanie surowym, czy zgotowane. Jednak częściej surowe" 4.,. Podawała również Felińska informacje a niektórych potrawach przygotowywanych przez Chantów. Opisywała również, jak podczas zimy koczujący blisko Berezowa Chantowie chodzi po rosyjskich domach i z głodu zbierali rf żnego rodzaju odpadki, pomyje itp. A utorka omawianych pamiętników zwracała uwagę na pijaństwo, które dla Chantów było straszliwą plagą. "Ostiak, gdy w Dim namiętność jest już rozbudzona, odda ostatniego lisa za kilka kieliszków wódki". Zwracała również uwagę na to, że często wykorzystywali to rosyjscy kupcy, którzy mimo zakazów władz "nadużywając słabość tych biednych ludzi, podwożąc im skrycie ten zgubny napój wydzierają im owoc ich pracy" 46. W pamiętnikach Felińskiej znalazło się kilka opisów czumów i drevvnianych domów zamieszkiwanych przez Chantów prowadzc:c~ch b::rdziej osisdły tryb życia oraz wyposażenia wnętrz. Oto np. opis letniego przenośnego pomieszczenia: "małe szałasy z kory brzozowej, podobne do szater cygańskich bez drzwi, bez okien, to domy letnie Ostjaków. " Przywykłszy do mnóstwa sprzętów po domach naszych, które się wydają nieodbicie potrzebnymi, trudno sobie wystawić, jak małem człowiek obejść się może. Naczynko z kory brzozowej do czerpania wody, necułeczki z tegoż samego materiału, kilka takichże łyżek i kilka skór z renów, otóż i cał;' majątek, wystarczający na potrzeby fami!ii" 47. f\. oto opis innego siedliska Chant6w: "Była to chałupa z drzewa, do p:-.!owy wpuszczona w ziemię, wszakże bez okien. Dach był pokryty drzewem i narzucony po wierzchu ziemią. W górze wyrobiony otwór, służyło to do ujścia dymu. Światło się wdzier2ło przez ten otwór, jak przez drzwi otwarte. W rogu izby stało ognisko ... Nad ogniskiem był zawieszony kocioł żelazny ... Pod ścianą w głębi leżały drwa równo ułożone w kształcie sofy, czy ławy. Na nich pokładzione były skóry z renów. Widno, że to służyło i do siedzenia i za łoże dla familii. Na prawo stała duża skrzynia, obita blachą, i jeszcze ze dwa podobnychże małych kufereczków, dowód zamożności gospodarza ... w kącie stało wiaderko H 4S 46 ·17 T,a<:nże, :t. Tamże, t. Tamże, t. Tamże, t. l, s. 26,2. l, s .. 103. Por. ;też t. l, s 124. 1, s 2'57. 1, s. 121. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 203 z kory brzozowej, czerpaczka i łyżki z tegoż materiału, necułeczki kilka czerepów: otóż i cały sprzęt bogatego Ostiaka" 48. Zamieściła Felińska również opis innego typu siedliska Chantów: "Była to chata drewniana, trochę większa od zwykłych chat naszych chłopów, ale cztery ściany składały cały dom. Nie było ani sieni, ani żadnego innego przybudowania. Nie było też okien w tej chacie. Drzwi bardzo niskie służyły za wyjście dla ludzi, otwór w dachu Sblżył za wyjście dymu. Przez ten otwór, równie jak przez drzwi, wciskało się trochę światła, resztę ciemności rozpędzał ogień. Na środku jurty był kwadrat podniesiony nad ziemię, jak by nasza kuchnia. Boki tego kwadratu, zabudowane drzewem, między które nasypano ziemi i ubito. Na środku tego kwadratu nakłada :::ię ognisko, boki próżne zastępują miejsce stołu, pod .ścianami były ławki z grubego drzewa, przeznaczone zapewne do spania, a może i do siedzenia" 49. Pedała również Felińska trochę informacji a rzemieślniczej produkcji domowej Chantów 50. Tak w~ęc omawiała sprawę wyrobu płótna, sznurów i sieci z włókien tamtejszych pokrzyw. Były one znacznie większe niż te, które Felińska spotykała w kraju. "Zadziwiła mnie n2dzwyczajna bujność tej rośliny, przechodziła bowiem wzrostem wysokie konopie. Włćkna były długie i bardzo mocne, ale grube". Oglądała również Felińska płótno tkane z włók:cn pokrzyw, "było ono dobrze, gęsto wyrobione i zdawało się wyglądać mocne jak skóra, tylko żółtawe" 51. Trochę, chociaż niezbyt dużo informacji podała Felińska a myśliwstwie Chantów. Dość dokładnie opisywała odwagę z Jaką atakowali oni tylko z nożem rozjuszonego niedźwiedzia 52. Jednym z podstawowych zajęć Chantów był chów renów 53. Otóż sprawom tym poświęciła Felińska w swych pamiętnikach dość dużo miejsca, a informacje jej były zgodne z tym, co podaje literatura etnograficzne i zootechniczna dotycząca tych zagadnień 54. W nadzwyczaj dro" Tamie, t. 1, s. 122 - 123. Tan1żc, t 2, s. 28. so Odn:Jśnie tE,go -p!'oh1ernu p:)r. U. Si-re1itl;s, Domasznyje riemiesla. ostjak.ow i wovU/ow, "Jeżegockiik 'Dolbohlkogn Gubierll1ja,lnQg.o ML~s;ieja", 1905, wyp. 15; 1906, wyp.16 SI Fcblska, op. cit., t. 2, s.29. "~ T<.Lm2:e, it. 1, s. 167. 5:l Tamże, t l, s 201 - .'W9. -ł!1 a driewnosti i proisehożi porodoobrazowanija domaszniclJ iiwotnyC'h, Mo;skwa-Lcmi'lngf'ad 1940, t. l, s. 171 -189; G. M. Wa,i'Jewicz i M G. Lewi'n, 'l'ipy oleniowodst'Wa i ich proisehożdienije, ,,8ow.ietiEikaja Etnogl'a[ija", 1955, nr 1, s. 63 - 92: E. P. P,I'olkofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody :Jibiri, 5. 580 - 5&1; G L. Karicw, Oczerki po istorii Tazwitija seiwiernogo olenieU'odstwa, ArchCl,ngielsk 1958, s. 7 - 45; Ist,oTiko-e-tnografiezeskij atłas Sibiri, Moskwaó I dicnni PJr. niP A. M. Zol'OI~o:riewi M. G. Lewin, K woprosu oleniewr;dstwa, [w:] Problemy pT'oisehożdieni.ja, ewoljueii �204 Władysław Baranowski biazgowy sposób podawał jak należało postępować z renami, które na miesiące letnie należało przeganiać w chłodniejsze okolice w górach. W bardzo dokładny sposób opisywała też Felińska uprząż zakładaną na reny, konstrukcje lekkich sań, do których były one zaprzęgane. Z dużą dokładnością podawała jaką wartość i do czego się nadawały skóry z zabitych młodych czy też starszych renów, jaką wartość przedstawiało mięso z tych zwierząt, jakie ich części uchodziły za największe przysmaki itp. Sporo informacji podała Felińska odnośnie wewnętrzne~ organizacji chantyjskiego środowiska. Były to z pewnością informacje pochodzące ze sfer terezowskich urzędników, którym podlegała przeważająca część tego ludu, zamieszkująca olbrzymi powiat, którego ośrodkiem była właśnie ta osada. Wątpić bowiem należy, aby o tamtych sprawach informowała się autorka pamiętników od samych Chantów, przeważllie nie znających zupełnie, albo bardzo słabo język rosyjski. Pisała więc o podziale Chantów na tzw. watahy, o zakresie władzy i obowiązków, jakie mieli ich naczelnicy. Do dziś dnia nadzwyczaj kontrowersyjnym zagadnieniem jest sprawa władzy, jaką posiadali tzw. ostiaccy książęta oraz genezy wytworzenia się tej instytucji 55. Felińska zamieściła sporo materiału odnośnie np. uprawnień czy też ceremoniału, jaki zachowywał tzw. książę obdorski, uważany w tamtych czasach za najwyższego naczelnika Chantów z północno-zachodnich kresów Syberii. Sporo informacji podała też omawiana autorka o opłatach w futrach zwierząt, które Chantowie, tak jak i inni syberyjscy autochtoni, musieli składać, jako tzw. jasak na rzecz skarbu państwa. Poruszała również Felińska sprawę małżeństw wśród Chantów. Szczególnie dokładnie omawiała sprawę opłat jakie pan młody lub jego rodzina musiała wnosić oblubienicy. Zwracała również uwagę. że dawniej zdarzały się wypadki, że bogaci autochtoni mieli więcej niż po jednej żonie. Od czasu jednak rozpowszechnienia się chrystianizmu zwyczaje te prawie zupełnie zanikły 57. Towarami, które Chantowie nabywali głównie u rosyjskich kupców -Leningrad chantow 1961, s. 11 - 54; M. W. Lukin, Matierialy XIX-lO gody XX w.), "Sowielskaja (koniec p ooleniewodstwu wostocznych Etnolgrafija", 1979, !nr 6, s 1tO- - 1:20 i in. 55 P,1)r. np. Dachru'lzin, op. cit., s. 17 - 83; Sli'lepal1JC>N, op. cU., s. 19 - 35 i in. POlr też Z. P. Sokolowa, Socialnaja organizacija chan/ow i mansi w XVIII - XIX w., Moskwa 1983, s. 119 - 163. 56 Felil1:s:ka, op. cit., t. l, EJ 1112- 113. 57 Tiamże, s. 174 - 175. OdnoŚ/nie dwu- lub wielożeilstwa w dawl1Jie}szych cw'salch u Chan;tów por Z. P. Sokołowa, Bracznyj wozrost u chantow i mansi w XVIII- XIX w., "Sowietskaja E tl1Jografija", 1982, llIr 2, s. 75. 1 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 205 były: mąka, tytoń, wyroby metalowe, jak np. noże, siekiery, gwoździe, "blaszki mosiGżne służące do ozdób", różnokolorowe szklane paciorki oraz "perkale, kitajki i sukna w jaskrawych kolorach". Handel z Chantami przynasil rosyjskim kupcom bardzo poważne dochody. Np. według 1"eliilskiej w pud żytniej mqki, który w Berezowie przedstawiał wartość 30 - 70 kopiejek, otrzymywało się skórę z piesaka, która na miejscu w Berczowie miała wartość 3 rubli. W wymianie jednak handlowej istniały specjalnc zwyczaje. Oto "aby handlować z tymi narod8mi koczującymi trzeba nauczyć siG ich j<:;zyka, poznać obyczaj każdej familii" 58, Według Faliilskiej, Chantowie VI małym jeszcze stopniu zorientowani byli w znaczeniu pieniędzy. "U nich wyraz wartość odnosi się do futer ... ". Skóra wiewiórki (białki) miała wartość 20 kopiejek, gronostaja 40 kopiejek, piesClka 3 rubli. Kupując różne towary od rosyjskich kupców Ch2ntowie nic pytali się nigdy o cenę w pieniądzach, ale w ilości różnych skór ;'9. Można tu zresztą dodać, że ten sposób prowodzenia wymiany handlowej znany był u wielu ludów półno~y, między ji111ymirównież u Korni (Zyrian) 60. Sporo informacji podała Felińska o wierzeniach Chantów. W okresie, w którym przebywała ona w Berezowie, formalnie byli już oni wyznawcami prawosławia. Chrystianizacja ich była jednak bardzo powierzchowna i ogranicza la się przeważnie do cerkiewnego ślubu, chrztu dziecka oraz noszenia otrzymr.nego podczas tej uroczystości krzyżyk}. J edilGcześnie jednak w środowisku chnntyjskim relikty szamanizmu pozostały bardzo silne. W mniemaniu Ostiaków nie zachodziły specjalne konflikty między wierzeniami jednej czy też drugiej religii. Niemal każdy z Chantów, "aby z2dość uczynić wymaganiom obu obrzędów, godzi jak może dawną wiarę z newoprzyjętą". Bardzo często noszono więc na piersiach krzyżyk, a jednocześnie oddawano cześć domowym bóstwom, wyrabianym z drewna człekokształtnym figurkom. 'Irochę miejsca poświęciła Felińska opisom reliktów wierzeń chantyj~kich związanych z kultem drzew, a szczególnie starych modrzewi. Sama zresztą była naocznym świadkiem takiego rytualnego obrzędu oddawania czci starym drzewom modrzewiowym, jak podawał "obróconym twarz4 ku nawisłym modrzewiom, robiących jakieś pantomimy i bełkocących coś w języku dla mnie niezrozumiałym" 61. Felińska, op. cit., t. l, s. 112- 113. Felifls,k'a, Op. cit., t. 1, s 102. 6~ Por. np. A. S. Zabojew, Driewnij "dienieŻ'nyj" sczot komi, "Sowietskaja E't'D.ograDija", 1978, il, 1, s. 10:3 - 109. Ul Fclili!"ka, Op. cit., t l, s. 14'7. Odno:5nle wier.zeń rel-igijnycth Cha'!lJtów poor. K. F. K<l,-jalainen, Die Rerligion der Jurga-Volker, "Folkloce FellorłJ's OornmUJnicat;,ons", 19~1 - 1927, nr 41, 44, 63; W. Sleinitz, Totemismus bei den O$tjaken in Si5:; 59 �206 Władysław Baranowski Pisała rówmez Felińska o rozpowszechnionym wśród Chantów, podobnie jak i wśród innych ludów północnej Syberii i Ameryki 6~, kulcie niedźwiedzia. Jak wspominała, "Ostiacy mają także dla niedźwiedzi pewną cześć religijną; wszakże po zabiciu jedzą ich mięso, nie omieszkając jednak nigdy po zdjęciu skóry przeprosić za swą zuchwałość; odjqte łapy umieszczają obok swych bogów domowych, wyrządzając im cze~ć religijną" 63. Sporo informacji podała również polska autorka o roli szamanów w życiu chantyjskiej społeczności. Felińska interesowała się również bogatym folklorem chantyjskim H. Nie znając języka tego ludu, korzystała z opowiadań rosyjskich zawodowych opowiadaczy bajek, które słuchała podczas długich zimowych wieczorów w Berezowie. W swym pamiętniku zanotowała ona rbwnir'Ż dwie bajki chantyjskie £5. Naturalnie, można mieć pewne zastrzeżenia C7.ytekst ich został wiernie przekazany przez narratorów, czy nie nastąpiły tu pewne wzbogacenia fabuły, dostosowania ich do wymogów rosyjskich słuchaczy. Z pewnością jednak były to pierwsze teksty chantyjskiego folkloru podane w języku polskim. W okresie kiedy Felińska notowała swe obserwacje dotyczące Chantów lub nawet i wcześniej, wielu Rosjan opisywało ich życie i kuHurę. Mimo to bardzo dokładne relacje polskiej autorki ocenić~można jako jedne z najciekawszych. A wreszcie nie bez znaczenia jest i to, że pamiętniki polskiej autorki cieszyły s:ę dużą poczytnością w innych krajach Europy i one też informowały czytelników z Zachodu o tym molel1kim syberyjskim narodzie. W 1840 r. za działalność patriotyczną zesłany został na teren zachodniej Syberii Rafał Błoński, który tam przebywał przez 17 lat foG. birien, "El11il1G;3", vxmij tL obsk.ich s. L,11 - 233 i 0'11. 1938, s. ugroli" 125 - 140; Z. P. SokobN<t, "SbO'rnik Ml1'Zic~a A"tr-;;.pologoj i Eitinogr<1fii", Pieriezytki ricligioznuch 1970, wierot. 27, 'iZ IdO':'macje te sązgo'dine z zebramymi z,na'czmie .pó~n'icj maftcr~l,ilami, pJC R. Mitus'oNa, 1'vliedw:cżyj prazdnik u aganskich ostjalww Surgutskogo rajona, "Te>DJllskij Kraj", 1926, !nr l; I L A\vdiej.Ciw, Dramaticzeskije prieds.tawLenija na miedwicżem prazdnik1e u mansi, "SOWiEI~iSJ\I:j Siewier", 63 Fei:ió.:lk,~, op. cit., t. l, s'. liI Od:1o~:-:l:c z tego ,,i'lc;lnu b:.tdail etno7;ajii, is;orii, foUdcru }9,,9, nr 2, s HU - 207. 65 61i 1935, nr 3 - 4 i in. 167, i jazy ku zakresu 1:}::)r. chantow Feliń3ka, op. cit., t. l, s. 213 - 2:.25. lVI. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Bl01iski Rafał, [11/:] PoLski sŁownik b,iograficzny, Syber'yjskie s:laki, s. ,263 - 263 i in. N. P. Niek;)~~lkij, i mansow, Ob:or "So·.vietskaja li-tieratul'Y pJ EiJ!:'og.-a£ija", Krak6w 1928, 's. 206 - Z09; Z. Balicka, Kraków 1936, ,t. 2, s. 1'39; Kuczyński, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 207 CHANTOW W swych pamiętnikach 67 podał on znaczny materiał do kultury Chantów, których życie dobrze poznał. Pisał więc o sposobach poruszania się tych autochtonów po śniegu przy pomocy nart. Sporo miejsca poświęcił miślistwu. Podkreślał, że byli oni doskonałymi strzelcami z łuków. Z pewnym zdziwieniem notował, że niejednokrotnie zgłodniali na polowaniu żywili się oni surowym mięsem ("zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód krew wysysa, a potem zjada surowie rnięso" 68). Podał on również trochę informacji o praktykach religijnych Chantów oraz o działalności szamanów. Wspomniał również o rezydujących w Obdorsku książętach ostjackich, z którymi się jednak nie stykał, gdyż w tamtej miejscowości nigdy nie był, a informację ó nich zaczerpnął prawdopodobnie z opowiadań syberyjskich Rosjan 69. Informacje o Ostiakach podawał zesłany na Syberię w 1814 r. Rufin Piotrowski. Pisał więc o terenach na których zamieszkują Chantowie, o ich koczowniczym trybie życia, o powierzchownej chrystianizacji, o skłonnościach do pijaństwa. Wspominał też o rosyjskich kupcach, którzy pływali po rzekach z beczkami wódki na łodziach. W cyniczny sposób za niewielkie ilości wódki, którą Chantowie wypijali na miejscu, uzyskiwali od nich drogie futra zwierząt. Niekiedy jednak takie transakcje koilczyły się tragicznie dla tych szalbierzy, "gdyż Oshaki raz dobrze podochociwszy ciągle się domagają o wódkę, i to już hez zamiany za skóry, a gdy jej zabraknie, lub kiedy oszust chce jej zostawić dla nowego obłovvu, o to wcale nie pytają i chcą ją mieć jakimkolwiek sposobem; przemocą wGwczas ]JTornyszlennik odbiwszy od brzegu odlJływu, lecz Of.:tjaki albo na swoje łódki siadają, albo wprost rzucają się wpław do rzeki (a swymi łódkami zręcznie kierują i c10brze pływają) i gonią za uciekającym, c; gdy go dopadną, to i wódkę wypiją i futra odbiorą i promy~zlennik2 utopią lub zabiją. OstiBk pijany to ~zdony człO\viek" 70. Wspominał również Piotrowski o syfilisie, kbry czynił straszliwe spustoszenie wśród Chantów. "Zimny klimat, życie nędzne i kOCZ'.ljące, brak zupełnie między nin~i samych lek;:;rzy zn8jących się na tej chorobie, zupełne prawic niepodobieństwo poddania tych pokoler\ pod pewne U'.t2.Wy porządku i zmuszenie ich do uległości przepisom h~gienicznym, \vszy,·tko to przerażającym sposobem sprzyja rozwijaniu się tej niebezpiecznej zarDZy tak dalece, że połowę tej całej nieszczęśliwej ludności n; Pobyt na Syberii RafaŁa BŁDńskiego K!'a:ków 1867, ·,..,yd. II, Krakow 1873. nl Wyd II, 6l TU'll;':e, ;0 R l,. przez niego samego w Rzymie opisany, 33. s. 34. Piob·O\\',k'. Pamiętniki z pobytu na Suber/Ii, P:clZna!'l 1861, t. 2, s. 248. �Władysław 208 Baranowski płci obojga można uważać za dotkniętą tą chorobą, która zwykle się kończy przedwczesną śmiercią. Jeżeli można wierzyć świadectwu niektórych lekarzy, ktćrzy się nad skutkami tej zarazy między tą ludnością zastanawiali, można prawie być pewnym, że jeżeli rząd naprędce zaradczych jakich środków nie użyje, w przeciągu lat kilkudziesi(~ciu ta ludność nieszczęśliwa Ostiaków w wielu okolicach zupełnie się wypleni" i1. Również podawał Piotrowski informacje o technice przenoszenia się Chantów z miejsca na miejsce 12. Pisał również Piotrowski o myśliwstwie Ostiaków i innych ludów północno-zachodniej Syberii. Wspominał, że podst&wowe zn,lc;~enie miały u nich łuki, wielu już jednak z nich posiadało strzelby. Polowania najczęściej urządzcme były zimą, gdyż myśliwy korzystać; \VÓWCZ"s rnogli z nat. "Lyże, ktćre na własne widziałem oczy, były dr('wniane, mhły długości m jmniej trzy łokcie, a szerokości sześć do ośmiu Celli; w całej swej długości i ,'zerokości dla zmniejszenia cil;żaru były wyżłobione, a ściany boczne i spodnie były bardzo cienkie, koniec paedn i zaGstrzony i na kształt płozów u sani nieco w górę podniesiony. Na saP-lym środku długości łyż z wierzchu jest poprzecznik z rzemienia dość c;zeroki, pod też poprzecznik podsadzają się nogi, często te łyże zapewne, aby się lepiej ślizgały, podbijają skórą łosią lub jelenią szerścią do śniegu" i3. Na polowania wychodzili Ostiacy całymi grupami. Po zabic1u z\vicrzęóa zostawiali go na miejscu i gonili za następnym. Mieli zresztą pewność, że żaden myśliwy z innej grupy go nie ruszy, gdyż "byłaby to wielka kradzież, za którą między sobą surową wymierzają sprawiedliwość" 74. J ak stwierdzał Piotrowski, Ostiacy potrafili odbywać b3rdzo dalekie drogi, kierując się "tylko po gwiazdach i słońcu". Docierali więc nawet z bardzo odległych miejscowości do Archangielska, przebywając w jedną stronę po tysiąc pięćset wiorst. Podawał również Piotrowski informacje o odzieży ostiackiej. Niektórzy z nich przywdziewali już co prawda odzieży rosyjską. najczęściej jednak odziewali się w skóry 75. Opisywał również Piotrowski jak postępowali Ostiacy, gdy podczas podróży lub polowania zaskoczyła ich śniegowa zadymka. Otóż kładli się oni na śniegu, twarzą ku dołowi. Śnieg ich przysypywał, (lle zć1razem chronił od wiatru i mrozu. 71 72 73 74 75 T2Jrnże, t. Tamże, It. Tamże ,t. Ta,m,,"e, t. Tamie, t. 2, s. 249. 2, s. 249. 2, s. 249 - 250 2, s. 250. 2, 13. 251 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTUR"\ CHANTOW 209 Trochę miejsca poświęcił również Piotrowski ostiackiej hodowli renów. Podawał również ów autor informacje o używaniu do zaprzęgów psów 76. Trochę informacji o Chantach podał dawny zesłaniec syberyjski, autor specjalnej pracy o Zabajkalu, Agaton Giller. W drodze na teren Wschodniej Syberii przejeżdżał przez tereny zamieszkiwane przez Chantów i prawdopodobnie się z nimi stykał. Pisał zresztą w następujący sposób: "Ostiak w tomskiej guberni, którego ufność udało mi się pozyskać, opisywał mi następnie wróżby swoich szamanów". Te zresztą informacje dotyczące wróżb tamtejszych szamanów przedstawiały też chyba największą wartość w relacji Gillera o Chantach. Pozostałe informacje były n ••tomiast stereotypowe i dotyczyły takich spraw jak prymitywnie wyznawanego przez nich christianizmu, zupełnej zależności żon od mężów, porzucania niedołężnych i chorych, typowych cech tego ludu ("lud niechlujny, leniwy, chytry") itp. 77 Bardzo cenny materiał dotyczący myśliwstwa i rybołówstwa w tzw. Narymskim Kraju w dorzeczu środkowej Obi dał Julian Biesiekierski 78. Za udział w Powstaniu Styczniowym zesłany został na Syberię, gdzie przebywał w Narymie. Do kraju wrócił dopiero w 1870 r. Bieskierski był zapalonym myśliwym. W "Kalendarzu Myśliwskim Ilustrowanym" za lata 1903 i 1904, opublikował on artykuł o myśliwstwie w Naryniskim Kraju 79. Wspominał tam zarówno o swych własnych przygodach, jak również o technice łowieckiej i rybackiej stosowanej przez miejscową autochtoniczną ludność. I tu nasuwają się problemy z Jakimi ludami syberyjskimi stykał się Biesiekierski. W swych wspomnieniach wymieniał on Ostiaków i Tunguzów. Nasuwa się jednak pytanie, czy wymienieni przez Biesiekierskiego Ostiacy byli Chantami, czy też częściowo może Selkupami (lud mówiący językiem grupy samodyjskiej), których ze względu na wiele wspólnych cech kultury w tamtych czasach nazywano również Ostiakami 80. Na terenie Kraju Narymskiego mieli swe siedziby zarówno jedni jak i drudzy. Tamże, t. 2, s. 252. O zmaozcmiu psich z<liprzęgów W życiu ludów północnej p~r. Istoriko-etnograjiczeskij atlas Sibiri, s. 55 - 77; M. G Le1wJil!1, O proischożdienii itipach uprajżnogO sobakowodstwa, ,,8awiiret:olkaja Et,nO'gmifija", 1946, nr 4, '.s. 75 - 106. 76 Syberii 77 A. Giller, Opisanie Zabajkalskiej Krainy w Syberyi, Up~k 1867, t.2, s. 294- - 295 J. W. Koby1ań.srki, Biesiekierski Julian Lambert, ~w;] Polsloi słownik biograKraków 1936, t. 2, .s. 89 - 90. 79 J Briresiekierski, Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Nary.mie", "Kalendarz Myśliwski Ilustrowany", 1903, s. 87 -1M; 1904, s. 66 - 84. 80 Hajdu, op. cit., s. 151. 73 jiczny, 14 "Lud" - t. 71 �210 Wladyslaw Baranowski Materiał dotyczący myśliwskich sposobów Ostiaków (a więc z pewnością zarówno Chantów, jak i Selkupów) podany przez Biesiekierskiego był bardzo duży. Opisy podane przez tego autora posiadają znaczną wartość dla badań nad techniką myśliwską autochtonicznej ludności tamtych terenów w sześćdziesiątych latach XIX stulecia. Pisał ją zresztą znakomity znawca problematyki myśliwskiej, który doskonale zdawał sobie sprawę z wartości różnych sposobów działalności łowieckiej. Stosunkowo mniejszą wartość przedstawiają opisy tego dutora dotyczące techniki rybackiej Ostiaków. Wreszcie inne informacje o Ostiakach, jak np. o prymitywnych ich warunkach mieszkalnych, braku higieny i in., nie przedstawiają większej wartości dla badań nad kulturą tego ludu. Sporo informacji o Chantach, które docierały nie tylko du krajowego, ale również i zagranicznego czytelnika, podał Ludwik Niemojowski 81. Zamożny ziemianin z Wieluńskiego, jeszcze jako młody człowiek zajmował się działalnością literacką. Już wówczas wykazywał on zainteresowania problematyką etnograficzną odbywając wędrówki po kraju mających na celu "zbieranie legend ludowych" 82. Za powiązania z działalnością Powstania Styczniowego został skazany na śmierć, który to wy~ok został następnie zamieniony na syberyjskie zesłanie 83. Przebywał początkowo na terenie północnej części guberni jenisiejskiej, następnie zaś bardziej na południu. Przez pewien czas pracował u kupca, z którego polecenia odbywał liczne podróże po bliższych czy nawet i dalszych okolicach Syberii. Czy to podczas drogi na zesłanie, czy też póżniej podczas pobytu w północnej części guberni jenisiejskiej, czy nawet podczas podróży służbowych odbywanych z polecenia swego pryncypała kupca, mógł Niemojowski zapoznać się z Chantami. Prawdopodobnie była to jednak znajomość dość powierzchowna. Przypuszczalnie nigdy nie mieszkał wśród Chantów, nie poznał też ich języka. Natomiast Niemojowski był inteligentnym i bystrym obserwatorem. Podczas niezbyt długiego obcowania z przedstawicielami ludności chantyjskiej potrafił zauważyć specyficzne 81 H. Ludwika Syberii polsko-r9syjskich Niemojowski w w Polscy [N:] badacze H. Cederbaum, "Odgłosy", 1971, kultury 11976, s Wrozlaw-Gdańsik biograficzny, Jakutów, z tlam/ego Powstanie 1863, 1864, 1865 i 1866,Warszawa słownik W'roc!aw świata, styczniowe. 1917, s. 46 - 47. I[W:] Wyroki Historia [w:] R 14, nr "Obrazki 1974, If]r 10, s. Niemojowskiego, etnografii, Polski Ltisty 316. Hu:naln'i;sityczny", Ludwika dziedzinie 82 L. Nierr.<Jj:Jwski, W'ar!Slzawa 1881, t. 1, 'S 8~ "Pr.zel?)ląd pmca0h Ludwik, Literat-powstaniec, s2'l.aki, s. 378 - 379; H. M. MałgOlwlslka, Syberyjsk.ie Niemojowskiego, Etnograji,a W. Arme'n, Nieznany KOIll"lkows.ki, s. 10; Kuczyńl,lki, 7, Syberii" 129 - 139; taż, kontalotów 107 -115; taż, Wrocł<alw 1978, t. 23, s" 28 - 29; 1977, s. Powieści 36 - 37. i szkice audytoriatu obyczajowe, polowego z lai �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 211 CHANTÓW cechy ich kultury. Z pewnością też zbierał o tym informacje od Rosjan, czy też nawet i od własnych rodaków, dobrze znających to środowisko. A wreszcie nie można pomijać i tego, że Niemojowski był oczytany w literaturze rosyjskiej dotyczącej autochtonicznej ludności syberyjskiej. Prawdopodobnie jeszcze podczas pobytu na Syberii, czy też Z8L,Z po powrocie do kraju, napisał on pracę pt. Pierwotne plemiona Syberii, kt:'Jra w 1Sn r. zostala opublikowana w periodyku "Wędrowiec" 84. Znalazł się tam znaczny ustęp o Chantach. Rozprawa ta weszła następnie do zbiorowego tomu () Syberii różnych prac tego autora, wydanym w 1375 r. s;; W 1lHl3r. ukzała się angielski przekład tej książki 86. Poaane przez Niemojowskiego informacje o Chantach były jednak dość powierzchowne. W porównaniu z bardzo poważnymi badaniami rosyjskich uczonych prowadzonych już w tamtych latach nad autochtoniczną ludnością Zachodniej Syberii, nie posiadały też one większej wartości. Natomiast z pewnością zasługują na uwagę ze względu na poczytnośc tego autora zarówno w Polsce, jak i w krajach anglojęzycznych. Wpływały też one na ukształtowanie się stereotypu Ostiaka z2równo w społeczeństwie polskim, jak i zachodnim. A wreszcie o Chantach pisało wielu innych jeszcze polskich pamiętnikarzy, którzy w drugiej połowie XIX w. zesłani zostali na Syberię. Pisali więc o nich Stanisław Krupski (X. Purk) 87, Ferdynand Władysław Czaplicki 89, Ignacy Drygas 90, Apolinary Świętorzecki 9\ Jakub Gieysztor 92, Jan Stanisław Jodłowski 93, Wacław Sieroszewski 94, August Iwański 9': i wielu jeszcze innych Polaków. Były to przeważnie dość krótkie powierzchowne wspomnienia więźniów gnanych na zesłanie przez tereny, na których spotykało się Chantów. Wartość też tych pobieżnych ~postrzeżeń, dokonywClnych nawet przez ludzi o wyraźnie etnograficznych zi'linteresowal~i~ch, jDk np. Sieroszewskiego, była przeważnie niewielka. " Pierwotne L. Nicn:oj<)wski, plemiona S. Krup"ki s.• :3 - 46. bi C, F Czap:licki, 1~71, S. 108 - 14,. (X. II Purk), a lrtyszu, Luźne karty KJmków "WędrOlw.iec", Syberii, s. 154 - 155. 8.; T. ,.;i:'~I.W)jolwski, ObraZJki SybeT'ii, Warszawa ; L. Niem.;jowk:i, Siberian Piatures, London :18721, se:rcla. 2" t 6, 1875, s. 78 - 84. t. 1, 1883, pamiętnika zbiega So 1123- 135. z Sybiru, Lipisk 1869, s. 51 - 59; Itenże, Obr,az Syberii, 1877, K,raków F. Le wi:.c:ki, Niewola, Urywe1k z pQll7l.iętnika SybirCLka, Lwów 1877, s. 66 _ 67. 1. n"ygoh, WS)Jomnif'"lia chlopa powSJtańe-a, Kraków W13, 5 74 - 76. !I. Z. K,owct.lcwsk:l, Ze 'w-;)Jomnień wygnańca, WiłrJIo 1912, s. 121 - 1:2.(2:. "" Pamiętniki .1aK.óba Gieysztora z lat 1857 - 1865, Wli:l:no 11913, -s. 233. ~3 J.J (J. S. Jodłowski), Wspomnienia z dalekiej północy, Kl'osno 1909. H D" "' W. y, Sic.po.S.ZC!W.'lki, Pamiętniki. soni:>.", Pamiętniki A. Iwańsk: W.spomnienia, [w:] Dzieła, Krwków 1959, 1968, s. 202:. 1832 - 1876, Wars.zawa 5.231 �212 Wladyslaw Baranowski Ks. Jan Chyliczkowski 96, przebywający na Syberii prawdopodobnie w następnych latach po Powstaniu Styczniowym, już po powrocie do kraju w 1898 r. opublikował książkę o Syberii. Chantom poświęcił on spory ustęp 97. Oparty on był jednak nie na własnych obserwacjach autora, a prawdopodobnie na nie najlepiej zresztą dobranej literat'Hze rosyjskiej dotyczącej tego zagadnienia. Nie posiadał on też poważniejszego znaczenia naukowego. Polską uczoną, która interesowała się Chantami, była Maria Antonina Czaplicka 98. Wyjechała ona jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego do Anglii i związała się z tamtejszymi uniwersytetami pracując w zakresie etnologii nad różnymi ludami syberyjskimi. W latach 1914 - 1915 brała udział w wyprawie naukowej zorganizowanej przez uniwersytety brytyjskie i amerykańskie. O Chantach pisała marginesowo w szeregu swych prac poświęconych ludom syberyjskim 99. Opracowała również o nich syntetyczny specjalny artykuł, w którym szczególnie uwzględniła problemy ich etnogenezy, kultury materialnej, kultury społecznej i wierzeń. Opublikowany on został w wielkiej brytyjskiej encyklopedii religioznawczej 100. A wreszcie trzeba wspomnieć, że jednym z najwybitniejszych badaczy Chantów był uczony-samouk, o którym trudno jest powiedzieć, czy był Polakiem czy też tylko Rosjaninem polskiego pochodzenia, Aleksander Dunin-Horkawicz. Od 1890 r. pracował w służbie leśnej w północnej części guberni tobolskiej. Bardzo blisko zżył się on z tamtejszymi autochtonami. Był autorem napisanego w języku rosyjskim fundamentalnego dzieła typu tzw. krajoznawczego o północnej części guberni tobolskiej, wydanego w latach 1904 - 19111°1, a także szeregu mniejszych prac, z któ96 ności O tY:ffi Syberii sYJskich w aubOtrze por. W. Baranowski, iD ksiażce dzifdzinie Jana Pruba Chyliczkowskiego, etnografii. 1976, s. 23 - 312. 97 J. Chyli'Ozko\vski, Syberia Materiały pod zarysu z konferencji względem etnografii [w:] Historia we etnograficznym, rosyjskiej kontaktów Wrodawiu, lud- polsko-ro- Wrodaw administracyjnym, WŁocławek 1898, s 2:66- 275. 98 K Dohrowolslki, Czaplicka Maria Antonina, [w:] Polski słownik biograficzny, Kraików 1938, ,t. 4, s. 173; Z. SJolko1ewicz, Miejsce ettnograjii polskiej w nauCe obcej (do 1939 r.), [w:] llistoria etnografii polskiej, WmcłaJw W73, s. 176 - 177i in. 99 M. A. CZiaphcka, Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, Oxford 1914; taż, The Influence of Environment upon the Religi.ous Idea and Practices of the Aborigenes of Northern Asia, "Folk-Lolre", London 1914" vol. 25; taż, My Siberian Year, London 1916; t1a'ż, Sibierw. Siibiri,aks. S'iberian, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1920, vol. 11 i in 100 M A. Czalplicka, Osty kas, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1917, vol. 9, s. 575 - 58l. 111 A. A. Dunin-Gorka1wic,z, Toboliskij Siewier, S. PiEJtierburg 1904, t. 1; Tobołsk 1910, t. 2, Toil:J/o!lsk1911, t. 3. roln'iczym i przemysłowo-handlowym, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 213 CHANTOW rych częsc pozostała w rękopisie 102. Zamieścił on w nich olbrzymi materiał etnograficzny dotyczący Chantów. Nic więc dziwnego, że dzieło Dunin-Horkawicza wymieniane jest jako jedna z podstawowych pozycji dotyczących kultury tego ludu 103. Natomiast zagadnieniem bardzo trudnym i skomplikowanym, wymagającym odrębnych studiów monograficznych jest to, czy ów Polak z pochodzenia, tak bardzo zżyty ze środowiskiem północno-zachodniej Syberii, który nigdy nie wrócił do kraju (zmarł w 1927 L), zachował poczucie przynależności narodowej, czy też uległ zupełnej rusyfikacji. Lista polskich autorów relacji czy też drobnych wspominków o Chantach jest znaczna. Na poważniejszą uwagę zasługuje jednak dla pierwszej połowy XVI w. Maciej z Miechowa, dla pierwszej połowy XIX w. Ewa Falińska i być może, o ile uda się stwierdzić, że można go uważać za Polak, dla końca XIX i początku XX w. Aleksander Dunin-Horkawicz. Porównując polskie relacje dotyczące Chantów z dziewiętnastowiecznymi lub nawet i dwudziestowiecznymi materiałami, które wyszły spod pióra rosyjskich, czy też i innej narodowości autorów, trzeba stwierdzić, że nasi obserwatorzy i badacze pisali wiernie i rzetelnie o życiu tego małego ugryjskiego ludu. Z pewnością pomijane przez naukę radziecką pisane w języku polskim relacje, których wiarygodność nie wzbudza zastrzeżeń, mogą poważnie wzbogacić stan wiedzy o tradycyjnej kulturze Chantów. A wreszcie wspomnieć trzeba, że relacje te zapoznawaly polskiego czytelnika z życiem tego syberyjskiego ludu, że wreszcie dzięki przekładom prac Felińskiej i Niemojowskiego kształtowały one obraz Chantów w zachodnioeuropejskiej opinii. WŁADYSŁAW BARANOWSKI POLISH INTERESTS OF THE CHANTS' CULTURE (summa'ry) I'n Po.lish li,1,craiur-c concerining non-EuropeaJl1 lteJI1rIii()/f.).eis' ;tJhere aTe I1JUmerous desarlpti0111S OlE Sihe'Jiiail1natiOin\S P,olish s-our-eels de:scriiibing ,one of Ithem, thalt is the ~~,lion of Chant.s, hove beelrl presenlted li'n this paper. These souree!s c-o;njsi~texclusively of rcopolks written by peqp.le 'who for vairHlo\.llS reasons stayed in .'that reg-ioin, 102 W. I Wasiiiew, 1. P. Pribylslkicj, Diejatielnost' A. A. Dunin-Gorkawicza Etnografii Obskogo Siewiera, "T,rudy In:siti,tUJtaEtnograf.ili im. N. N. Mikuoho-Kakraj.a", J 9~2, nowaja Blie.rl~ja,It. 110, s. 141 - 146. u: oblasti 103 E. D. Prokto.fiewa, Chanty i mansi, [w:] Narody Sibiri, s. 1003. �214 Władysław Baranowski They have been presented chronologically in the paper (from the XVIth century lo lthe beghlinJiJn:gof the XXth icenlturry), from the point of view of the~r a9plicaitioDi to cCillitempo,rary 'ethnograophi1ca,1rei:>'earch The 'a'urtho,s of rClportts dLscHs'sed LTIthe paper are the f'Ol1aWling: Maciej f,Dom Mieohow, Adam Kamień5kii-Dłużyk, Józef Kopeć, Józef Kobyłecki, EW,a Felin~ka, Rafał Błońs:ki, RuHn Piotrowski, Agaton Gi/llier, LudwLk Bie.S'ieberski, Ludwik Niemojewsk1i, Antoni<lla CzapHcka, Alek.sander DunilJ1-Hork!aWl~cz.In 'bheir reporlbs they devoted most a'tiCJnti'on :to the problems of ,matelri:a,l culture and the belief,,, of Chants. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d4c375e7f6b8055f61133dbbbe1bb30.pdf 766b5bdc70a8d9b5ffd23c040af91c54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1935 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne mniejszości etniczne i narodowe - Polska Karaimi polscy - obrzędy rodzinne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1796 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna u Karaimów polskich / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.171-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 GRZEGORZ FEŁCZYNSKI UAM Poznań OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH Karaimi przybyli na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego z Krymu w XIV w. Osadzono ich zwłaszcza w miejscowościach na granicy z państwem Zakonu Kawalerów Mieczowych, ale też sporo było ich gmin (dżamatów) w innych częściach Litwy i na Rusi. W ciągu wieków wielokrotnie zasłużyli się dla Rzeczypospolitej, dlatego władcy Obojga Narodów nie szczędzili im przywilejów. Z oddaniem trudnili się zaWDdem wojskowym, od końca XVII w. zaś częściej już rolnictwem, wielu było też wśród nich wybitnych uczonych. Ponieważ brali oni czynny udział w licznych wojnach i nie mieszali się z ludnością otaczającą oraz z różnych powodów wielu z nich emigrowało - przy końcu w. XIX ostało się tylko pięć dżamatów: w Trokach, Wilnie, Poniewieżu, oraz w Łucku i Haliczu. Mieszkało w nich nieco ponad tysiąc osób. Po II wojnie światowej około trzystu Karaimów osiedliło się w Warszawie, Trójmieście, Wrocławiu i Opolu. Religia jaką wyznają Karaimi - religia karaimska (etnonim grupy jest zarazem jej konfesjonimem) powstała w VIII w. w zajętej przez Arabów Persji. Jej założycielem był Żyd Anan ben Dawid. Wystąpił on przeciwko supremacji tradycji spisanej w Talmudzie. Twierdził, że tylko Biblia jest jedynym dokumentem Objawienia. Środowisko żydowskie uznało go za heretyka, znalazł on jednak wielu zwolenników, których zorganizował w osobną sektę. Sekta ta zaczęła się szybko upowszechniać w krajach opanowanych przez Arabów wchłaniając wiele elementów islamu, a nawet chrześcijaństwa. Misjonarze nauki Anama ben Dawida dotarli też do państwa Chazarów w dolnym biegu Wołgi i nawrócili na swoją wiarę część jego ludności. Po upadku Chazarii, pochodzący prawdopodobnie z dwóch tureckich ludów: z Chazarów i Kumanów wyznawcy karaimizmu przetrwali na półwyspie krymskim jako grupa wyznaniowa i także etniczna. Właśnie część z nich przeniosła się w XIV w. na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powyższe wprowadzenie historyczne, z konieczności niezmiernie pobieżne, było nieodzowne, gdyż Karaimi polscy nie są w Polsce zbyt dobrze znani. A minęło właśnie sto osiemdziesiąt lat od wydania pierwszej polskiej pracy na ich temat: Tadeusza Czackiego Rozprawy o Ży1~· �Grzegorz 180 Pelczyński dach i Karaitach. Bardziej systematycznie zajęto się tym ludem dopiero w drugiej połowie XIX w. Uczonych zainteresował przede wszystkim język Karaimów i ewentualnie ich literatura 1, także antropologia 2 i historia 3 dotycząca zwłaszcza ich etnogenezy. Najwybitniejsi karaimoznawcy rekrutowali się z samych Karaimów: Abraham Firkowicz, Setaja Szapszał, Ananiasz Zajączkowski, Szymon Firkowicz, Aleksander Mardkowicz, Włodzimierz Zajączkowski, do dziś działa jeszcze Simon Szyszman i Aleksander Dubiński. Najwięcej o tym niewielkim ludzie opublikowano w międzywojniu. Ukazywał się wtedy w Wilnie periodyk "Myśl Karaimska", w jego zeszytach znalazły się bezcenne wprost materiały, zwłaszcza historyczne. Literaturą zaś przeważnie zajmowało się czasopismo "Karaj Awazy" ("Głos Karaima") wydawane w Łucku. Nie zajęli się jednak Karaimami etnografowie, a wydają się oni przecież wymarzonym przedmiotem badań etnograficznych. Postulował je zresztą wybitny turkolog i znawca Karaimów Tadeusz Kowalski 4, lecz na próżno. Kilka przyczynków z zakresu etnografii tej grupy etnicznej zawdzięczać należy orientalistom. W tym artykule o obrzędowości rodzinnej Karaimów oczywiście zostało wykorzystane wszystko - a więc bardzo niewiele, co na ten temat napisano. Przede wszystkim jednak artykuł został oparty na materiałach ż badań przeprowadzonych w latach 1985 - 1986 wśród warszawskich i wrocławskich Karaimów, które dotyczyły całokształtu ich tradycyjnej kultury. Kultura ta była jeszcze w pełni żywotna w ostatnich dziesięcioleciach okresu zaborów, zaś w okresie międzywojennym dostrzegalne w niej były już pewne objawy zanikowe. A ponieważ nie zajmowano się nią prawie wcale, wiele zagadnień z nią związanych jest nadal niezrozumiałych. Należy mieć nadzieję, że się to zmieni. Obrzędy związane z trzema przełomowymi momentami życia: z narodzinami, założeniem rodziny i śmiercią, karaimska kultura wytworzyła z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji. Elementy te wywodzą się z kultury ludów tureckich, ludów zamieszkujących LitwG i zachodnią Ukrainę, z Biblii, wreszcie z kultury zachodnioeuropejskiej. Choć 1 A. Dubióski, Początki zainteresowań językiem i literaturą karaimską w do końca XIX wieku, "Przegląd Orienltalistyczny", n'[ 2, 1959, s. 135 -144. Tegoż, Z dziejów badań nad językiem i literCLturą karaimską (Od końca XIX w.) "Przegląd Orientalistyczny", nr 2, 1960, s. 145 - 156. 2 J. Czekanowski, Z zagadnień antr-opologii Karaimów, "Myśl Karaimska", it 2, 1M?, s. 3 - 2-3. :1 A. ZajączkoW'ski, Karaims in Poland, Warszawa W61. S. Szyszman, Le Kara'isme ses doctrines et Son 'histoire, Lausanne 1980. 4 T. Kowalski ,Najpilniejsze zadania karaimoznawstwa, Wilno 1936, s. 12 - 13. nauce europejskiej �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW 181 POLSKICH tylko te tureckie - chyba naj liczniejsze - są rodzime, pierwotne, to jednak wszystkie tworzą spójną całość. Obrzędy przyjęcia do społeczności karaimskiej nowonarodzonego chłopca były bogatsze niż obrzędy przyjęcia dziewczynki. Wynikało to pewnie z wyraźnie wyższej rangi, jaką mieli w tej społeczności mężczyźni. Istniał zwyczaj, znany w turecczyźnie, nie wymieniania ani przez rodziców, ani przez najbliższych krewnych imienia dziecka przed jego narodzeniem i przez pierwszy tydzień po nim, aż do uroczystego nadania imienia w świątyni (kienesie) 5. Chłopcom dawano imiona starotestamentowe, dziewczynkom zaś tureckie, na przykład Gulusz (Uśmiech) czy Altyn (Złoto). Jednakże zwyczaj ten pod koniec XIX w. zaczął zanikać. Karaimi coraz częściej nazywali dzieci takimi imionami, jakie nosili ich chrześcijańscy sąsiedzi, do czego mieli oni w Cesarstwie Rosyjskim specjalne prawo, w przeciwieilstwie między innymi do Żydów 6. Nierzadko zdarzało się, że dorosłe osoby zmieniały sobie imię ze starotestamentowego czy tureckiego na polskie. Obrzędy związane z narodzeniem się chłopca polegały przede wszystkim na jego obrzezaniu, dokonywano je zgodnie z nakazem biblijnym, gdy miał on osiem dni (Rdz 17, 10 - 14). Obrzezanie miało być znakiem przymierza między człowiekiem a Bogiem. Na Litwie obrzezanie odbywało się w domu. W ceremonii uczestniczył knmata czyli ojciec chrzestny, dwie matki chrzestne zwane kumama, ojciech chłopca i mael - rzezak, którego funkcję spełniał najczęściej lekarz, niekoniecznie Karaim. Chłopca ubierano w to, co przyniosły matki chrzestne. "Kuma ta" siadał w fotelu, a do niego podchodziły chrzestne z dzieckim, on brał je na ręce. Odmawiano przeznaczone na tq okazję modlitwy. Kiedy przystępowano do obrzezania mDtki chrzestne -- jedyne obecne przy tym obrzędzie kobiety, musiały się odwrócić. VVicrzono, że jeśli chłopiec podczas samej operacji głośno krzyczy, to znaczy, że przed sobą ma długie życie. Po tej ceremonii odbywało się przyjęcie ella rodziny. Imię nadawano chłopcu w czasie najbliższego nabożeństwa. Bywało, że z dziewczynką postępowano podobnie, to znaczy "kumata" brał ją z rąk matek chrzestnych, modlono się nad nią, nie dokonywano jednak klitorydektomia. Ale obrzęd taki nie był konieczny. Za- A. 5 Zająezkowski, Karaimi na Wołyniu, "Ro!ez.nlik Wołyńs.Wi", t. 3, 1933, s. 158. ft Zizn' C. Panpulov i C. Nejman, nr 2, 1912, s. 77. Ol, Christianskija imena i Kraimy. "Karaimska ja �182 Grzegorz Pelczyński leżał właściwie od zamożności rodziców. Dziewczynkom także nadawano imię w kienesie. Inaczej przebiegały uroczystości narodzinowe w dżamacie halickim. Karaimi haliccy, a także do pewnego stopnia łuccy, różnili się nieco od swych rodaków z Litwy. Różnice te w XIX w. ugruntowywało dodatkowo oddzielenie Halicza od pozostałych gmin zaborczą granicą. Obrzędy narodzinowe u Karaimów halickich opisał J. Grzegorzewski 7 Kiedy urodził się chłopiec, jego ojciec zawiadamiał o tym kapłana (hazzana), ażeby ten dał mu odpis "sir łamaałotłar" czyli pewną część psalmów stopni (Ps 120 - 134). Kartki z psalmami zawieszał następnie w tej izbie, gdzie się jego syn urodził: na ścianach, nad łóżeczkiem, na firankach, którymi po narodzeniu zasłonięto owo łóżeczko. Nazajutrz ha zzan modlił się w kienesie za położnicę. Gdy dziecko miało siedem dni, ojciec zapraszał krewnych i znajomych na wigilię obrzezalną, mijałowyj kece. Najpierw recytowano psalmy, a później zasiadano do zastawionego jadłem i napojami stołu. Śpiewano przeznaczone na tę okazję pieśni: "Jehi szałom bechełenu" i "Ej J eruszłem". Następnego ranka ojciec przychodził do świątyni z ojcem i z matką chrzestną i z dwoma młodzieńcami, którzy się nazywali sołowij kumłar. Dziecko niósł ojciec chrzestny. Przed drzwiami kienesy, brał je starszy sołowij kum i wnosił do środka. W kienesie podawał je młodszemu, który siadał w fotelu. Obrzezania dokonywał sam hazzan za pomocą specjalnego, obosiecznego nożyka, a krwią pomazywał czoło chłopca i także błogosławił go rozpościerając nad nim swe dłonie. W czasie tego obrzędu podawano dziecku pałec do ssania umaczany w pobłogosławionym sorbecie z miodu i rodzynek, który wszyscy obecni uprzednio próbowali. Śpiewano też pieśni obrzezalne, a nadto "Jighdał mechołeł koł". Potem ojciec zapraszał wszystkich na przyjęcie. Kobieta była uważana za nie czystą po urodzeniu chłopca przez sześć tygodni, a po urodzeniu dziewczynki przez dwanaście. (Kpł 12, 1 - 5). Po tym okresie odbywało się jej oczyszczenie. Współcześnie tradycyjna obrzędowość związana z narodzinami została u Karaimów zupełnie zarzucona. Doszedłwszy do odpowiedniego wieku Karaimi zawierali małżeI1stwa. Jeszcze kiedy dżamaty były liczniejsze, a przez to możliwości kojarzenia par większe, Karaimi żenili się młodo, nawet przed dwudziestym rokiem życia. Ale później wiek nowożeI1ców się przesunął, w dwudziesto- 7 J. Grzegorzewski, Caraimika. Język ny", t. 1, cz. 2', 1'9,16 - 1'91,8, s. 294 - 2'96. Łach-Karaitów, "Rocznik Orientalistycz- �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 183 leciu międzywojennym najczęściej zawierano małżeństwa między dwudziestym piątym a czterdziestym rokiem życia. Karaimi bardzo ściśle przestrzegali małżeńskiej endogamii, co przyczyniło się znacznie do przetrwania ich etniczności. Nie było to wcale łatwe, nie tylko ze względu na małą ich liczbę, lecz także dlatego, że mieli oni sporo dotyczących parzenia się zakazów 8. Generalnie zakazy te wynikały z praw zawartych w Biblii (Kpł 18, 7 - 18), jednakże swoiście je interpretowano. A więc, rzecz jasna, zabronione były małżeństwa z ojcem, z matką, bratem siostrą, synem i córką. Także z następnymi krewnymi ich krewnych, a więc z bratem lub siostrą ich ojców bądź ich matek, z córką bądź synem ich synów, z córką lub synem ich córki, z córką lub synem siostry, synem czy córką braci. Dwóch krewnych nie mogło wchodzić w związki z dwiema innymi blisko spokrewnionymi osobami, na przykład ojciec i syn z matką i córką. To ostatnie uchylił Zjazd Karaimski, który odbył się w 1910 r. w Eupatorii. Mężem i żoną, podobnie jak u muzułmanów, nie mogło być rodzeństwo mleczne. Nie obowiązywało prawo lewiratu uchylone niejako przez księgę Rut (Rt 1). Wobec tylu przeszkóc;l niejednokrotnie z braku odpowiedniej kandydatki na żonę w swoim dżamacie, niejeden mężczyzna w celach matrymonialnych wyprawiał się do innych, nawet na Krym. Brak natomiast inicjatywy w tej materii prowadził nieraz do przymusowego celibatu. Od połowy XIX w. zawierano coraz częściej małżeństwa mieszane, przeważnie karaimsko-polskie. Początkowo spotykały się one z negatywną oceną, lecz z czasem, zwłaszcza w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy nie należały już do rzadkości, były tolerowane. Ci, którzy złamali zasadę endogamii, nadal należeli do społeczności karaimskie,j, Natomiast dzieci ich, chociaż mogły utrzymywać kontakty towarzyskie ze swymi karaimskimi krewnymi, to jednak bezwzględnie nie były uważane za Karaimów. Pary małżeńskie dobierały się w zasadzie bez ingerencji rodziców, lecz wymagały ich aprobaty. Od przyszłego współmałżonka oczekiwano nade wszystko uczciwości, pracowitości i pobożności, Małżeństwa karaimskie były na ogół bardzo trwałe i zgodne. Dopuszczalne były co prawda rozwody, lecz zdarzały się one bardzo rzadko. Przyczyną do rozwodu mogły być fizyczne lub umysłowe niedostatki żony. Kiedy chłopak i dziewczyna postanowili wziąć ślub, powiadamiali oni o tym swoich rodziców prosząc o zgodę. Następnie udawali się oni s M. Allerhand, nr l. 1931, s. 1-17. Das Eherecht der polnischen Karaim, "Zeitschrift fur Ostrecht", �184 Grzegorz Pelczyński do hazzana, aby ustalić datę ślubu. Wtedy to narzeczony zwyczajowo deklarował muhurmacher, czyli jakby zapłatę za jej dziewictwo, najczęściej w pieniądzach. Wpisywało się ją później do intercyzy zwanej szatar, a w razie rozwodu trzeba ją było żonie wypłacić. Po ustaleniu daty ślubu w każdą sobotę w domu narzeczonej gromadziły się panny, a w domu narzeczonego kawalerowie na wieczorkach towarzyskich. U narzeczonej bawiono się przy obficie zastawionym słodyczami stole, śpiewano też i tańczono. Narzeczony natomiast oprócz słodyczy podawał wino. Po kilku tygodniach oficjalnego narzeczeństwa następował wreszcie dzień ślubu. Jak pisze Kowalski 9, przypadał on zwyczajowo w czwartek, a poprzedzało go kilka dni przygotowań. Krzątającym się w kuchni w domu narzeczonego i w domu narzeczonej kobietom nieraz towarzyszyła kapela. Rano, w dzień ślubu, narzeczony wraz z drużbami udawał się do łaźni. A około południa w domu narzeczonej albo w domu gmi'nnym, jeśli takowy się znajdował, odbywał 'się kieleśmiak. Słowo to tłumaczy się jako zaręczyny, ale właściwie chodzi tu o ślub cywilny. Uczestniczył w nim Zarząd Duchowny gminy z hazzanem na czele, drużbowie i druhny oraz wszyscy zaproszeni goście. Zarząd Duchowny sadowił się za jakby prezydialnym stołem, osobno siadali starsi i osobno młodzież. Na dany przez hazzana znak, narzeczeni zbliżali się do nicgo. Na stole znajdował się talerzyk z obrączkami, Pięcioksiąg, "szatar" i kielich wina. Hazzan zapytywał narzeczonego: "W jakim celu wezwuleś nas tutaj?" Na co on odpowiadał: "Ażeby szanowni zebrani zechcieli ~yć świadkami, że ja chcę pojąć za żonę obecną tutaj ... ". Hazzan znów pytał: "Czy chcesz ją pojąć z własnej i nie przymuszonej woli?" Narzeczony odpowiadał "Tak". W czasie tego dialogu narzeczony jedną dłoń trzymał na Pięcioksięgu, a drugą na talerzyku z obrączkami. Z kolei hazzan o to samo pytał narzeczoną. Potem hazz;::mdawał im do podpisania "szatar", podpis składał też on sam oraz wszyscy zgromadzeni. jako świadkowie. "Szatar" był deklaracją pewnych powinności męża w stosunku do żony, dlatego był on jej wręczany i ona go przechowywała. Zwykle chodziło o powinności rzec można oczywiste, ale czasami "szatar" był typowo mieszczańską intercyzą pełną szczegółowych ustaleń majątkowych. Spisywano go nieraz na pergaminie, a jego marginesy ozdabiano. Dokument ten .składano we czworo i wkładano między jego części monetę. Zwyczaj zabraniał rozkładania go i czytania. Ale ponoć nie prze9 T. Kowalski, Pieśni obrzędowe Orientalistyczny", t. 3, '1927, s. 2216. w narzeczu Karaimów z Trok, "Rocznik �OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 185 strzegano tego, gdy chcąc ponownie sporządzić nowy "szatar" nie wiedziano, jak się do tego zabrać. Dawniej, według Kowalskiego lO, obrączki i niekiedy dwa wisiorski na talerzyku związane były czerwoną, jedwabną nitką. Na stole też stał kielich wina, nad którym hazzan po dialogu z narzeczoną odmawiał modlitwę, i do którego wkładał obrączki czy wisiorki przywiązane do srebrnej łyżki i podawał narzeczonej. Po podpisaniu intercyzy następował wybór marszałka weselnego, "atamana", to znaczy było już zwykle wcześniej wiadome, kto ze starszych będzie piastował jego urząd. Wybór ten polegał na tym, że jeden z kawalerów zapraszał go uroczyście do grona młodych i przyrzekał mu w ich imieniu posłuszeństwo. Wówczas świeżo obrany "ata.man" przesiadał się do młodzieży. Oznaką władzy marszałkowskiej była laska zrobiona z trzech prętów wierzbowych, splecionych razem i związanych czerwonym jedwabiem, u góry ozdobiona mirtem i kwiatami. Sporządzały ją i wręczały drużki. Pomocnikami marszałka były dwie wybrane wcześniej marszałkowe oraz starszy drużba. Według innej wersji, zdaje się późniejszej, "ataman" dzierzył już swoją laskę od początku obrzędu "kieleśmiak" i w ogóle zasiadał wraz z hazzanem i starszyzną gminy. Po podpisaniu "szataru" uderzał laską narzeczonego, niejako pasując go na męża. Ten zaraz potenl rzucał się do ucieczki, gdyż czyhali na niego koledzy chcąc kuksańcami wyrzucić go z grona kawalerów. Miało to charakter zabawy. Na stole, przy którym siedzieli młodzi z "atamanem", zjawiało siG wino. Zaczęto wnosić uroczyste toasty. Tymczasem marszałkowe rozplatały pannie młodej włosy, a następnie sm2rowały je umoczoną w rozcieńczonym miodzie bądź wodzie kolońskiej obrączką. Jeden z młodziel1ców zaczynał wtedy śpiewać długą, tęskną pieśil "Muzuhuł kielil1" ("Smutna narzeczona"), czasami przy wtćrze skrzypiec. ]\'1arszałkowe z -kolei prowadziły dziewczynę przed oblicze rodziców, marszałek to samo czynił z jej przyszłym mężem, a rodzice udzielali im błogosławieóstwa. Po nim sadzali ją na krześle i podawali na tacy karawaj - dużą bułkę pieczoną na uroczystość weselną i znaną też ludności otaczającej Karaimów 11, spoczywał on wśród słodyczy i monet, na nim zaś umieszczano podarunek od narzeczonego oraz welon z białej gazy. Podchodzili do niej hazzan i pan młody, i biorąc za dwa rogi welon, wkładali jej na głowę. IIazzan następnie zaczynał odmawiać modlitwę. Pan młody z "atamanem" i drużbami wychodził. Szedł do swego domu, aby się ubrać do 10 11 Ibidem, s. 224 - 225. Porównaj na przykład passim. O. Kolberg, Białoruś-Polesie, Wrocław-Poznań 1968, �186 Grzegorz Pelczyński ślubu, a oni mieli mu w tym pomagać. A jego przyszła żona z druhrami tańczyła jeszcze przez jakiś czas. Potem wychodziła z nimi do innego pomieszczenia i tam następowało jej ubieranie. W XX wieku, przynajmniej na Litwie, obrzędy po błogosławieństwie rodziców były nieco uproszczone. Otóż gdy marszałkowe posmarowały obrączką umoczoną w wodzie kolońskiej włosy panny młodej, czynili to samo po nich wszyscy obecni. I w tym czasie dziewczęta-druhny przypinały chłopcom do klap marynarek bukieciki białych kwiatów. Któremu chłopakowi dziewczyna bukiecik przypięła, ten był Jej partnerem. Dwie pierwsze najważniejsze pary drużbów dobierano jednak już wcześniej z najbliższej rodziny. Pana młodego ubierali jego drużbowie i "ataman". Nacierali przedtem jego ciało winem. Musiał on też uklęknąć na kożuchu wywróconym futrem na wierzch i przyjąć błogosławieństwo marszałka i wysłuchać jego pouczeń odnośnie do obowiązków męża. W późniejszym okresie wino zaczęto używać już tylko do picia, a pouczenia przybrały formę dowcipów i żartów. W tym samym czasie marszałkowe i druhny ubierały pannę młodą. Przedtem skrapiały jej ciało wodą kolońską. Kiedy włożyły jej pończochy, przewiązywały je nad kolanami sznureczkami zrobionymi z kilku skręconych pasem wełnianych nici. Marszałkowe udzielały jej również pouczeń co do jej przyszłego stanu, ale czyniły to z powagą. Państwo młodzi spotykali się przed kienesą, dokąd się udawali konnymi pojazdami w asyście tych, którzy ich ubierali. Od drzwi kienesy rozpoczynał się powolny pochód w stronę ołtarza: Pana młodego prowadziły pod ręce druhny z pierwszych dwóch par, a pannę młodą drużbowie. Jeśli moda nakazywała szyć suknie ślubne z długim trenem, to niósł go za nią mały chłopczyk. Za młodymi postępował marszałek ze swoimi pomocnicami, rodzice i inni. Śpiewano wtedy pieśń "Piel' chatanej". Przed ołtarzem czekał na oblubieńców hazzan. Ci, doszedłszy do niego, klękali na znak szacunku, wstawali i rozpoczynała się ceremonia ślubna. Duchowny najpierw zadawał im pytania dotyczące ich postanowień, na ich serdeczne palce zakładał obrączki i na koniec udzielał im uroczystego błogosławieństwa. Oni znowu klękali, wstawali i odchodzili od ołtarza już jako małżonkowie. Istniał zwyczaj, że przy pierwszych krokach każdy z małżonków starał się przeciągnąć drugiego na swoją stronę, co miało zapewnić przewagę we wspólnym życiu. Miało to też charakter zabawowy. Jeszcze w kienesie składano nowożeńcom życzenia. Potem wszyscy goście jechali do domu panny młodej na ucztę weselną. Wesele u Karaimów - taj, jak gdzie indziej stanowiło sposobność do okazania swojej zamożności, toteż nie szczędzono na nie wydatków �OBRZĘDOWOSC RODZINNA U KARAIMOW POLSKICH 187 i starań. Przede wszystkim przyrządzano mnóstwo ulubionych przez Karaimów potraw z baraniny. Stąd mawiano w Łucku: "Kerti toj: nece awuz, anca koj" ("Prawdziwe wesele: ile gości, tyle baranów zarżniętych"). Przygotowywano też rozmaite słodycze, między inynmi chałwę, także trunki. Przed nowożeńcami stawiano karawaje. Jeden z nich, zwany reszetka, pieczono w domu panny młodej i miał on kształt okrągły, drugi, prostokątny, pochodził z domu pana młodego i zwał się ładoszka. Karawaje pieczono z drożdżowego ciasta i ozdabiano warkoczykami i różyczkami z tego ciasta. Na reszetce między czterema, przecinającymi się na środku warkoczykami, jest symetrycznie ułożonych osiem różyczek, na przecięciu zaś, na środku bułki znajduje się dziewiąta. Podobnie ozdobiona jest ładoszka. Kiedy wszyscy goście zasiedli do stołu, hazzan błogosławił wino i chleb, czyli karawaje. Potem ten weselny chleb dzielono na kawałki, CI każdy musiał go wraz z winem spróbować. VI/dniu ślubu młodzi pościli i dopiero przy weselnym stoJe mieli oni prawo cokolwiek zjeść. To, co im najpierw podawano po karawaju i winie, musieli w całości spożyć we dwójkę. "Ataman" pierwszy wznosił toast i wygłaszał przemówienie. Przez całe wesele dbał on o porządek i o to, aby goście dobrze się bawili. Do tańca przygrywała kapela. Karaimi polscy nie mieli własnych tańców w przeciwieństwie do swoich rodaków z Krymu (znany taniec krymski kajtarma) i w tej dziedzinie korzystali z kultur ich otaczających. W T~okach jeszcze w dwudziestoleciu popularny był lancier (kadryl) przyniesiony ponoć przez żołnierzy napoleońskich w 1812 1'. i w tym czasie bardzo modny na całej Litwie, lecz zachowali go tylko Karaimi. O północy następowało zdjęcie welonu. Ta, która go nosiła, siadała na krześle pośrodku sali, a do niej podchodził hazzan i marszałkowe. Odpinały one welon, a kapłan odmawiając modlitwę zdejmował go i podawał jednej z marszałkowych, druga wpinała w jej włosy kwiat, a tamta rzucała welon pannom. Która go pierwsza złapała, ta naj prędzej miała wyjść zamąż. Znany ten zwyczaj miał zapewne świeższą datę. Dawniej, gdy panna młoda wstała z krzesła już bez welonu, kawalerowie łapali panny i usiłowali je na nim posadzić. Którą się udało pierwszą posadzić, ta miała pierwsza porzucić swój panieński stan. Młodą otaczały kołem zamężne kobiety i wokół niej tańczyły i śpiewały. Na tym zwykle kończył się pierwszy weselny dzień. Goście może się jeszcze jakiś czas bawili, lecz niebawem się rozchodzili. Nowożeniec na noc zostawał u swojej żony. Następnego dnia z rana zjawiali się znowu goście. "Ataman" miał �Grzegorz Pelczyński 188 obowiązek obudzić młodych małżonków. Znowu ucztowano, znowu śpiewano i tańczono przy wtórzp kapeli. Na Litwie podawano krupnik specjalnie przyrządzoną wódkę, li0dawano go we flaszkach obwiązanych czerwoną wstążeczką. Przed wieczorem, jeżeli był to piątek, wszyscy udawali siG do swoich domów, także pan młody. O zmierzchu zaczynała się sobota dzień święty dla Karaimów, którą nie godziło się obchodzić huczną z8bawą· Nie godziło się też, jak zresztą w każde święto, zbliżać do kobiety. W sobotę rano marszałek i drużbowie wiedli nowożeńca do kienesy. To samo marszałkowe i druhny czyniły z młodą mężatką. Oboje mieli już w świątyni przygotowane miejsca. W czasie nabożeństwa modlono się w ich intencji. A wieczorem znów się spotykano na "uHu toj szabataj" ("wielkim sobotnim ucztowaniu"). W zależności od zamożności rodzin nowożeńców, wesele mogło trwać nawet jeszcze kilka dni. Obecnie bardzo rzadko mają Karaimi okazję do spotkania się na uroczystościach ślubnych i chociaż dokładają staraó, nie są już one takie, jak dawniej. Nieczynne są już kienesy, ostatni w Związku l~adzieckim karaimski kapłan, Szymon Firkowicz, zmarł w 1982 L, ostatni na świecie, dziewięćdziesięcioletni Rafał Abkowicz mieszka we Wrocławiu. Obecnie częściej niestety społeczność ta gromadzi się na uroczystościach pogrzebowych, już też odbiegających od tradycji. Wszelkie kontakty z nieboszczykiem czyniły Karaimów nieczystymi (Lb 19, 11 - 16). Niemniej jednak w razie śmierci kogoś z najbliższych pokalania nie szło uniknąć. Należało umyć zwłoki, ubrać Je (dawniej zawijano je tylko w prześcieradło) i umieścić w trumnie. Nieboszczyka leżącego w trumnie przykrywano wyczesanym lnem. Najbliższą rodzinę zmarłego obowiązywały bardzo surowe przepisy dotyczące żałoby. Musieli czuwać oni przy zwłokach siedząc na specjalnych niskich taboretach aż do dnia pogrzebu, ubrani na czarno. Nie mogli oni w tym czasie wykonywać żadnych innych czynności. Jedzenie przynosili im krewni. W trakcie czuwania przy nieboszczyku paliła się cały czas świeca. Nie wolno jej było zgasić, musiała się ona do końca dopalić, a nową zapalano od dogasającej. W niektórych rodzinC1ch w chwili zgonu zatrzymywano wskazówki ściennego zegara oraz za~łaniano lustra, co zostało niewątpliwie przejęte od chrześcijańskich sąsiadów. Jeszcze w pierwszej połowie XIX w. Karaimi haliccy do czuwania przy zwłokach wynajmowali Żydów. Jest to tym bardziej zaskakujące, że obydwie grupy były do siebie na ogół ustosunkowane nieprzychylnie. Z usług Żydów zrezygnowano w Haliczu w 1839 r. 12 12 B. Janusz, Karaici w Polsce, Kraków 192,7, s. 72. �OBRZĘDOWOŚC RODZINNA U KARAIMÓW POLSKICH 189 W dzień pogrzebu, kiedy już wynoszono trumnę, wyprowadzano też żałobników, co dokonywali opiekujący się nimi krewni. Udając się na cmentarz uczestnicy pogrzebu nie mogli odwiedzać żadnych innych grobów. Po złożeniu trumny do grobu, uczestnicy ceremonii rzucali na nią po garści ziemi. Odmawiano też modlitwy, którymi kierował hazzan. Po pogrzebie wszyscy myli ręce, jal< zresztą po każdym przyjściu z cmentarza. Czyniono to w domu, gdzie urządzano stypę. Brali w niej udział, oprócz najbliższej rodziny zm"lrłego, ts.kże ha zzan oraz dalsi krewni i znajomi. Wszyscy oni siadali przy stole, żałobnicy na swoich niskich taboretach. Na stole znajdowało się tylko wino w kielichu i chleb. Hnzzan odmawiał modlitwę nad winem i chlebem, próbował je, po czym podawał rodzinie nieboszczyka, aby również je spróbowała. Ostatni, do którego doszedł kielich, wypijał zawsze wino do końca. Po tym obrzędzie dopiero wnoszono jedzenie. Typowa żałobna potrawa u Karaimów, znana też Tatarom polskim, to jajma, jest to placek pieczony pół na pół z mąki pszennej i kukurydzianej z dodatkiem maku. Mak również dodawano do innych ciast podawanych na stypie. Przez cały tydzień po pogrzebie najbliższa rodzina zmarłego nadal nie robiła właściwie niczego poza siedzeniem na swych niskich stołkach i wspominaniem nieboszczyka. Po tygodniu przychodził hazzan, a z nim krewni. Znów modlił się nad winem i chlebem, które tak samo, jak na stypie, spożywał on i rodzina zmarłego. Z kolei krewni wyprowadzali ich z domu, a ich taborety odwracali do góry nogami. Na obrzęd spożywania wina i chleba zapraszano jeszcze duchownego w pierwszą miesięcznicę i rocznicę śmierci. Cmentarz karaimski - zerat pokrywała zwykle bujna roślinność, gdyż zwyczaj zabraniał usuwania z niego czegokolwiek, a zwłaszcza ścinania drzew. Nie mógł ulec likwidacji żaden grób, nawet bardzo stary i prawie nie do zauważenia w gęstwinie roślin. Karaimi mieli głęboki szacunek dla miejsc, gdzie doczesne szczątki ich zmarłych oczekiwały zmartwychwstania. Dlatego też jeździli modlić się na zeraty do miejscowości dawno już opuszczonych przez Karaimów, do Kukizowa i do Lwowa. Wielką świętością dla Karaimów polskich i krymskich był cmentarz w dolinie Jozafata nieopodal twierdzy Czufut Kale na Krymie pamiętającej pradawl1C!świetność tego ludu. Na cmentarz ten przewożono zmarłych z Li twy i z Rusi, którzy pragnęli być pochowani w ziemi przodków. Znajdują się tam też pomniki ku czci zmarłych pochowanych gdzie indziej zwane Joldży taszy. Nagrobek karaimski ma kształt prostokątnej płyty, za nlą, po kilkunastocentymetrowej przerwie znajduje się grób. Na płycie umieszczano imię i nazwisko nieboszczyka, lata, w których żył oraz epitafium, wszy- �190 Grzegorz Pelczyński stko to w języku karaimskim bądź hebr~jskim. Epitafia te ze wschodnią emfazą wyrażały ból po śmierci bliskiej osoby, jej niebywałe zasługi i cnoty. Na nowszych nagrobkach, na przykład na karaimskIm cmentarzyku w Warszawie, są one znacznie skromniejsze, na przykład: "Tynczłych anyn dżanyna" - "Spokój jego duszy". W każdą rocznicę śmierci zapalano świecę na cześć zmarłego i modlono się a jego zbawienie. Gdy zaś nawiedzano jakiś grób na cmentarzu, to zanim rozpoczęto modlitwę, dotykano grobu przez chusteczkę. Chusteczkę tę potem starannie płukano w pobliskiej rzece czy jeziorze. Do obrzędów rodzinnych u Karaimów można jeszcze zaliczyć urodziny, choć zdaje się nie wszyscy je obchodzili. Była to pewnie dosyć nowa praktyka. W dniu urodzin krewni i znajomi składali jubilatowi życzenia i uczestniczyli w urządzanym przez niego przyjęciu. GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI F AMIL Y CUSTOMS AT POLISH KARAITES (summary) The Karaites came from Crimea to the Lithuanian-Polish territories in the X~Vth century. As far back as during the interwar period, the culture of this group was vivid in five centers: Troki, Vilnius, Poniewież (Kaunas Lithuania), Łuck and Halicz. It is confirmed by their traditional family customs which are preserved there and are unknown to ethnography. In this custom, biblical tradition, motifs known to other Turkish people or to the nations that live in their neighborhood can be easily noticed. Contemporary Karaites, about 200 of whom live in the Polish People's Republic, still attempt to pursue, in so far as they can, their old customs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fba0635dafec629e43d207566d21ca.pdf e53f0912caf98d6b42bd9ccbd4a33379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1934 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura społeczna pogrzeb Tunezja - obrzędowośc pogrzebowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1795 Title A name given to the resource LUD 1987 t.71 Obrzędowość pogrzebowa w Tunezji / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s. LUD 1987 t.71,s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 ANNA BARSKA Opole OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI W sferze życia rodzinnego ważne miejsce zajmują zachowania związane ze śmiercią. W każdej kulturze wyłączeniu jej członka ze społeczności żyjącej towarzyszy obrzędowość sankcjonowana obyczajem. Wyznawcy religii Mahometa odejście pojmują jako wyrok opatrzności boskiej, który należy przyjąć ze spokojem i powagą· Przedmiotem naszych rozważań są obyczaje i obrzędy pogrzebowe jakie występują na obszarze północnej Tunezji 1. Mieszkańcy tego małego państewka (6,5 mln ludności) są w większości wyznania muzułmańskiego. W momencie uzyskania niepodległości (1956 r.) islam uznany został za religię państwową i czynnik zespalający społeczeństwo. Chociaż życie polityczne i społeczne charakteryzuje świeckość, to fakt przynależności religijnej państwa został zadekretowany w konstytucji uchwalonej 1 czerwca 1959 r. w artykule 1. W dokumencie tym w artykule 37 podkreślono również, że stanowisko prezydenta może pełnić tylko muzułmanin. W tym kręgu kulturowym śmierć pojmuje się jako przejście z ciała żywego w stan pozbawiony życia, symbolicznie neutralny. Zabezpieczenie interesów własnych i umierającego wymaga od rodziny spełniania określonych praktyk. Dlatego też zgromadzona wokół łoża rodzina zobligowana jest do recytacji odpowiednich fragmentów Koranu, akcentując zwłaszcza wyznanie wiary: "Nie ma Boga prócz Allacha, a Mohamet jest l Usltalenia zawart-e w arlt)'1kule poooodząz obserwacji :i rOLmów przeprowa.ctl,onych w Tunisie i okolicach w Jataoh 1983 - 11984. Najcem;l1Jiejsze informacje uzydkalIlo ·od dwóclh m~elszkalIlek sto~iicy TUlnezji (rok urodz. 1926 i 1930). PO!ZD:stałiinterlokuto'rzy niechętntie li wymijająco odpowiada]i na, SJtarwi,ane~m py1;ania {) obrzędach pogrzebowych. Ich positawę można wyja,śn<ić koncepcją s:tylu żyiCia oiklreślającą sprawy rodzill1ne jako 'tlalbu. Ponadto wykorz)'1stano lIlas!tępują,ce pozycje ISIOCjOl<Jgkzno-eILnograiiczme: M. Chebel, Le CO'I1PS dans la tradition au Maghreb, Paris' 1984, cd. PUF; J. Quemeneu'r, Rites et coutumes juneraiirelS de Tunis, "lBLA" 1964, nil' 106 - 1e7, s. i2l33 - 244 (Jteks,t arabsko-francuski); K. T,mar:zize1;, Tunisie. Rites et cerem.onies, TU!rllLs1<9'79, ed. MaliLs.onTUlI1~sQerune, iS. 63 - 69; Mały Słownik ku !tury świata arabskiego, Wa'11Szawa '1971; H. de MoIntety, Femmes de Tunisie, Paris 1958, ed. MOu!tOll1, s. 50 - 51; P,or. też: E. SZ)'1mańs'ki, Zwyczaje, obrzędy i symbOle religijne w islamie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Warszawa ~978, s. 504 - 512. �172 Anna Barska jego wysłannikiem" (La ilaha illa'Llah wa-Muhammad rasul'Llah). Równocześnie dokonuje się wielu zabiegów ułatwiających zejście: na szyję kładzie się trochę wody czerwonej, a w usta wlewa kilka kropli miodu i niewielką ilość wody 2. Czynność ta wiąże się z przekonaniem, iż w godzinie agonii dusza opuszcza ciało poprzez usta, osuszając je. Miód i woda w tej sytuacji mają na celu umożliwić nadejście śmierci, a także ochronić umierającego przed ingerencją szatana. Ręce, stopy i głowę układa się na jednym poziomie, aby zachować sylwetkę. Zamyka oczy, a w razie potrzeby i usta za pośrednictwem chustki podtrzymującej szczękę. Pozostawienie otwartych tych organÓw może w świetle panujących wierzeń spowodować śmierć kogoś bliskiego. Dzieci w tym czasie przebywają poza domem; z reguły u sąsiadów lub krewnych, idzie o to, aby nie słyszały i nie widziały momentu zejścia. Po stwierdzeniu zgonu metodami ludowymi 3 nieboszczyka przenosi się z łó*a na dywan lub matę i kładzie na środku izby, pozbawia się go szat, przykrywa prześcieradłem i rozprostowuje nogi, w konsekwencji czego przybiera on postać określoną jako "wydłużenie zwłok". Wokół umarłego rozkłada się materace, dywaniki i maty, na których czuwają bliscy. Przy głowie zapala się świece i stawia chleb. Pomieszczenie, w którym spoczywa zmarły, nie ma sprzętów, a drzwi pok!yte są suknem. Jeżeli zgon nastąpi wieczorem, wówczas zmarły pozostaje w obrębie domu całą noc. Towarzyszą mu kobiety i recytatorzy Koranu. Ważnym elementem obrzędowości pogrzebowej jest ceremoniał umycia ciała 4. W tym celu przygotowuje się specjalną deskę oraz ciepłą wodę w ilości dwóch lub czterech dzbanów. Zwłoki ułożone na podwyższeniu poddawane są trzykrotnemu polewaniu wodą, równocześnie nieboszczykowi obcina się paznokcie, wąsy, goli brodę, pachy, wkłada watę 2 Miód w :kulturze Maghrebu, Z'W1.ac5,zcza wś'ró<:! iilluzJUłmanów, posiada 'różnorod.ne Itnterpreta'cje. T€fn słod,kii proid'Uktt w)'!sltępuje Z<łTaW,DlO w obrzędowośd we1S€,lnej jalk i pogrzebowej. Podaje się go panu młodemu jako §rodeJk zwiększający popęd płciowy (act'rodyziJaik),ale rÓWIIlocześni.e zabiega się, aby ipaJIllnamłoda me ujrzała kirolPli tego płynu, gdyż w Iteu uroCZylSItościiSltanaw1 <m dl'a Il'liiejzłą wróżbę. Natomiast wysłany prZled ślubem Uichod~ za znak LSiZ'Częśliwy(porte-bonheur) Zwyczajowo spOiŻywa się go w c=ie prakityk pogrrebowycl1. Por. E. WestcT'ffialfck, Les ceremo17Jies du manage au Maroc, Pa,ris 19:al, s. 24, ed. Leroux. 3 SUaU'lI umieroljącego :bada się poprzez: - SlprawdzenJe żyły, która przechodzi pod pOObródkiem; jej puliSlowamie świadczy O'żydu; - prZyikłada.nlie 'Lusterka do rust i nQsa, a mll9tępni'e obser,wowanie jego powierzchonli, pojawienie slię pary sYgIIlalizruje funkcj<Jinawa,nlie or:gan,j~mu. Uśmiech na twarzy umiemjąceJgo w momencie wydalw~ia <JisltaJbnie.go ItclhJ1'ienia iJnltellPUetujesię jalw wejście do raju. �OI3HZWDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI 173 w oczy, uszy i odbyt. W czasie ablucji odmawia się odpowiednie fragmenty Świętej Księgi. Kolejną czynność stanowi opasanie szczęki kawałkiem materiału z bawełny, inne rodzaje tkanin są zabronione. Również nie upiększa się nieboszczyka biżuterią oraz nie chowa w trumnie, a jedynie zawija w całun. Strój umarłego, zgodnie z konwencją religijną, cechuje skromność, a zatem są to spodnie, tunika i turban. Liczba owych szat musi być nieparzysta (3, 5, 7), a także szyta ręcznie. Latem pochówek odbywa się tego samego dnia, kiedy nastąpił zgon, natomiast zimą następnego. Poprzedzają go nieustanne modlitwy. Grupy recytujących zmieniają się, każda z nich musi być nieparzysta. Zmarłego, zawiniętego w całun, a następnie w dywan, przenosi się przez drzwi i kładzie na noszach. Równocześnie formuje się kondukt pogrzebowy złożony wyłącznie z mężczyzn. W tym czasie kobiety przebywające w oddzielnej izbie opłakują zmarłego. Konwój kieruje się do meczetu albo zmierza prosto na cmentarz, gdy odpowiednie modlitwy zostały odmówione w domu. Wypada zaznaczyć, iż wprowadzenie zwłok kobiet do meczetu ma miejsce tylko wówczas, gdy pochówek odbywa się w piątek. W kondukcie uczestniczą lektorzy Koranu, akompaniatorzy, osoby niosące zwłoki i rodzina. W trakcie drogi zmieniają się transportujący, gdyż przenoszenie ciała zmarłego w mentalności grupy traktuje się jako cel dobroczynny, chwalebny, dlatego też nikt nie unika tej zaszczytnej funkcji. W pogrzebie biorą udział również przyjaciele i sąsiedzi, a także dołączają się znajomi, tworząc w ten sposób spory tłum. Jak już wspomnieliśmy, manifestacja ta pozbawiona jest kobiet. W czasie drogi rodzina zmarłego zatrzymuje się i przyjmuje kondolencje od tych, którzy nie mogą wziąć udziału w grzebaniu zwłok. Cmentarz z reguły znajduje się na skrzyżowaniu dróg na małym pagórku, widziany z różnych stron. Jego obecność sygnalizują miejsce ann biel grob{jw. Ciało składa się do uprzednio wykopanego dołu o głębokości 120 cm, s~ćcrokości 60 cm i długości odpowiadającej wymiarom nieżyjącego; głowa winna być skierowana w stronę Mekki 50 Zwłoki za~ W rytuole ablucji obo'wiiązuJe zasada płoi, śdi,śle przes'brzegana W świecie dojrzałych mę;,c;yzn j kobiet. Brak naitormiast precyzyjnych ustaleń w tej sprawie '.V pC'ZYIJ:ldkudzil'cka. Wprawdzie obyczaj nakazuje po:stępowanie idell1tyczne jak wobec dO"o,;)y::h, jedl"\k w ć'y'tuacjach szczc>gó1nych norma ta może być złamGll1a i nie wy\Vołu.;~' C;),l"wnL) fakt mycia dziewczynki przezmężezyznę, a chłopca .v·zez kobietę. OC'))};l zajmująca 'Się myc1iem oiała zobowliązall1la jest przygotować umarłe:",..! ,'trój, atclk7.e przy!Ząd-zić wonności, kitórynlli są m. in. żywica piskacjowa, P'lczki róźy i goździki. Pachnidłami tymi posypuje się sz'czególnie czułe i wrażliwe C7G~CI ci"b 5 W,s.zelkie C7y:ności rytualne należy ls'pełnić poprrez zwrócenie się twarzą w kierunku Me,kki, jednego z ,trzech wielkich ośr,od-ków pielgrzymowtmia muzułmanów. �174 Anna Barska winięte w całun i złożone w grobie pokrywa się kamieniami i ziemią· Sposób ułożenia kamieni sygnalizuje płeć nieboszczyka. Na grób mężczyzny ustawia się dwa w formie stożka, natomiast w przypadku kobiety dostawia się trzeci na poziomie środkowym. Obrzędowość na cmentarzu w dniu pogrzebu zamykają kondolencje składane bliskiej rodzinie zmarłego. Czynność ta nie dotyczy krewnych, uczynienie takiego gestu uznano by za nietakt. Wyrazy współczucia kuzyni zobligowani są złożyć dopiero w domu żałoby po powrocie z pogrzebu. Ważnym filarem islamu jest jałmużna (zakat) 7. Ten podstawowy obowiązek muzułmanina towarzyszy również śmierci. Kobiety odwiedzają miejsce wiecznego spoczynku następnego dnia po pogrzebie przynosz,.ąc ze sobą specjalnie wypieczony na tę okoliczność chleb, który rozdają biednym i żebrakom, co z kolei stanowi formę jałmużny w intencji nieboszczyka. Tę samą czynność powtarza się 3, 7 i 40 dnia po zgonie. Informatorzy przywoływali wierzenie, iż pominięcie tej formy ceremoniału może wywołać negatywną interwencję ze strony zmarłego. Pamięć o tych co odeszli tkwi mocno w świadomości społeczeństwa. Świadczą o tym zwykłe wizyty na grobach bliskich w czwartki oraz uroczyste z okazji następujących świąt muzułmańskich: Ramadan 8, Małe Święto 9, Wielkie Święto związane z ofiarą baranka 10 i L'Achoura 11. " W IkiońcO'wej fazie ceremoniaŁu pogrzeboiwe'go Ie mueddeb przyJkłada ucho do ziemi, a,by upewlnl'Jć s'ię czy dusza zmalrłego już odle'di1ała. Sytua'cję tę opisuje E. de MOLrtiety,op. cit., s. 50. 7 JaŁmużna (zakat) to fOifma O'czyszc.wnia się i CzęSClOwego zwróc·enia nagl"omaidzolrlyoh dóbr Bogu. Rfl21limcja itiego filal'u odbywa się w czasie 'świąt muzułmańskich, a Itraikże jeslt nli1eodłączlnym atTybu'tem obrzędowoś{~i pOIgrzebowej. D Ramadan (palący) dZliewliąty mies1iąc według 'kalendarza muzuŁmańskiego. W świeiUe zaleceń P!l"o,poikawmiesiąlcu tY'm obowiązuje PO[\l od ws'dhodltl do zach:)du :słońca, a także pOIW,sbrz)'lmywalniesię od pcilenia papierosów i ,,>toslunków seksualnych. Kito złami e tę zasadę, uchodzii za. Iniiewielrcę. Post sita:nowi dla wyznawców religii Mahon'1eta Hu!j'lepszą fonmę pokuty za popeł,nione grzechy w diągu rf'ku. ZWOllDlielniz tego olbo,wiązku są 'ludzie s'taJfzy, chorzy, rk,obie'ty w ciąży, mat,ki kwrmiące, ,a t,a,kże podrói.i"i,. Posiłek spożywany wieczo·mm wini'8ln być skrDmny, 'W p;'aiktyce są to przyjędia, na kltórych kons1umuje :siię z!nalczmliiewięcej niż przeciętnie 9 Małe Swięlto (L'Aid as Saghir) zwalne też Swięittelm ZaikJońcwnia, pOInieważ rozpOICzynla'"lię IW i(Jlslt,atniąnoc 'ramadaJl1Itl i Itrwa dwa dni. Zwinlsituje je również tzw. al-fan.tasijja, czyli popis jazdy kJo'l1lnejli IStrzlc1alniez brOnli pa.lnej. Oczywiście, jak każde śWlięto muzułmańskie oibe,jmuje ono modliltwę, w tym przypadku na wolnym powieitlrzlU, ktĆi.·ą z kolei winino poprzedzać rozdzielenie biednym jałmużlny tzw. "przi2rwania pO'J~u". W spo~kalniach "oidzlilnny'ch domi,nltlje atmosfera r<:1',dości .i wesella. W 1984 w cenrtrum miasta TUlnilSUoglądano realizalcję oby'cza;ju z-namLonująceg,Q !ten ,dzień, a nazywanego poltocZinie "świętem dZJieci". Od rodziców �OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA W TUNEZJI 175 W tych szczególnych dniach zapala się świece oraz kadzidła. Niekiedy na gałęziach drzew zawiesza się vota w postaci małych strzępów z lnu, jedwabiu lub flaneli. U wezgłowia umarłych stawia się żywność i zbiorniki napełnione pewną ilością perfum lub wody. Wiktuały te zostaną zabrane przez potrzebujących 12. W świetle tradycji maghrebińskiej groby winny cechować prostota, skromność w przeciwieństwie do obyczajowości europejskiej. Pomimo owych zakazów widzi się mauzolea i pomniki. Istotnym zjawiskiem kulturowym w krajach Maghrebu jest stypa. Zgodnie więc z obowiązującym wzorem naj bliższa rodzina przy wsparciu krewnych i przyjaciół przygotowuje posiłek. Uroczystość ta fetowana jest trzykrotnie, a mianowicie trzeciego, siódmego i czterdziestego dnia po zgonie. To specyficzne spotkanie wymaga określonych potraw, a także recytacji odpowiednich fragmentów Koranu. W tym celu zabija się barana, co stanowi formę ofiary w intencji zmarłego, gotuje się kus-kus 13. O swoistej atmosferze decydują elementy smutku, wspomnienia o tym, który odszedł, modlitwa, a także pojawiające się tematy nawiązujące do spraw życia codziennego. Oczywiście, jak każde przyjęcie wyznawcy religii Mahometa, tak też i stypa pozbawione są alkoholu. Część żywności przygotowanej rozdaje się w formie jałmużny. Po czterdziestym dniu od momentu śmierci zaprzestaje się żałoby. Wdowie wolno wstąpić w kolejny związek małżeński po upływie wym&'ga sit; ofiarow.ania p~€zentu kaŹide:mu d'ziecku ,a ~akże nowego ubranka. SpeŁnienie tej .powi.!1ll1JOśd <it:;,k>umeru uje fa.togt"'2ai:a.,ale mlie zwyczajna, gdyż musi ją wyróimfj'ać Un, na jakim została wykonana. Z,nakiem szczególnym są dekoracje wzbogacone eleme<nta:mi religijnymi, :bądź pomnik wieł,kkgo myśoliciela średnio\\'iecznego, urodzonf'go w Twnlj;s~e- Ibn ChallduJila. lO Wie,lkie Swiiętto {L'Aid o<ll-Kbilr) zwane też Świętem OIDa,r. Przypada ono na dziesią'ty odzień miesją~ dhu'l-hidż:cEa i trwa obecnie dwa dini'. Swięto ltio zostało ustanowi·one dla ·uc.zczlelllEiadlllia, w któ7ill pii'eilgrzymk,a ,slkłada o!fiary ze zw;erząlt w doliniie Mina. SpOlSób za'fzyna>nia wyb:-anego zwier.zęc.ila,o!fiaonnego musi mieć ciharak,te'r ry,t'Ualny. Swięlbo to ,ma \!la celu 'UJma'onia'nie więzi rodzinnych, a zwłaszcza ws.zys.tkiich wierzących wyzna'wców Allacha 11 L'Achoura dziiesiąty dzień pierwszego miesiąioa muhiaI1raan według kalendarza muzułmańskiego. WyróŹiillia g·o świiąteczlność. Jest /to 'czas zalbawy i równocześnie r'ozdaw<Jnia jałmuż,nyoraz odwiedzanie g,-'obów. Wiąże się m. in. ze stworzeniem Adama, pr.zyj~cie je,go skl'U'ohy oraz uratowanlie Noego; a także upamiętnia tragioc,mą śmie.rt' Hus,seina, W'l1IukaPr,xoka. 12 M. Chab€~, o·p cit., s. 69. 13 ku-s-kus narodowa potrawa Maghrebu. PodLS~awę stanowią dr'Oibnhrbka kasza, mięso (bar<lll'li.r.a,wołolwina lub drób) i jat!'Zyrr1Y.Przygotowuje się ją w dwuczęściowym g<l';rrku, gol~ująC os'Olboo jarzy,ny i mięso, 'l1atOi_TIJaslt IDal5zęwsypuje slię na tę część górną w f,ormie silta i ()lna !I1asąc.za się loJp'arami war.zywil1o-miięsnymi Osobno pczynądza sl:ę bardino ostry SOS, w skład kltórego wilinno wchodzić około dwadzieścia pr.2ypT<1W. �176 Anna Barska trzech miesięcy od daty zgonu jej męża. A zatem żałoba dla żony wynosi około sto dni. Zachowanie to wynika z zapisu koranicznego, zabraniającego wdowie zawarcie związku małżeńskiego i równocześnie nakazującego życia w czystości aż do wygaśnięcia tego czasu, który wykluczy jej ewentualną ciążę. Przez długi okres po śmierci ojciec i rodzina odwiedzają grób zmarłego, ma to miejsce z reguły w czwartek po południu 14. Oddanie szacunku przejawia się polaniem grobu wodą. Istnieje też obrzęd rzucania ziarenek prosa na mogiłę. Rytuały te funkcjonują już bezrefleksyjnie. W przeciwieństwie do tradycji europejskiej nie składa się kwiatów. Podczas trwania żałoby kobiety z rodziny zmarłego nie noszą jasnych kolorów, lecz ciemne, a także nie malują się henną 15. W Maghrebie, a zatem i w Tunezji spotyka się rodziny, które właśnie kolor biały traktują jako symbol żałoby. Sytuację tę poświadcza tekst cytowany przez Kamela Tmarzizet: ° :gens diu Maghreb V'OIUS aves oompri,S! Grace a vOitre intelligence une chose subtile. Pour IPleurer vas morts, VOULS portez 'Ie blanc Paraissant peUl1:- atne daJ!1lsun accoutrement etmnge. Vous aves iI'a,j'S!Ofl', Ie blanc est la vra~e ;{X)uleurdu deuil Quel deuiH est plUS!!triste que la blancheur: des che'Veaux?" ,,0 ludzie Maghrebu wy zrozumieti'ście Dzięki waS'zej iJJJteligencji rzecz subtelną Opłakując waszych zmarł)'lch nO'S1idebiel Ukazując być mo·że dziwność stroju MaICier.alcję, biel jeSlt prawdziwym kolorem IXJlZpaczy. Bo cóż smubni1ejszcgo niż białość włosów. 16 Innym problemem na jaki należałoby wskazać, to nakazy i zakazy. W świetle informacji uzyskanych od interlokutorek wiadomo o trzydniowym zakazie gotowania potraw w domu, w którym n3.stąpił zgon dorosłego członka rodziny. Zachowanie to określono mianem .,destruction de la marmite" (rozkład rondelka). Wszelkie posiłki spożywane przez żałobników pochodzą od bliskich i przyjaciół. W pierwszą noc przesy14 Czyli w przeddzień pią!tku, dmli'Clw··oczysiego w TeLgii muzułmańskiej. W o·wym dniu śWliątecznym w południe odbY\Wli siĘ zbiorowa modlitwa w meczecie, po której imam wygłasza kazalillie. 15 Henna to proszek uzyskaJ!1Y z wy.;uszonyC:h lij:s.l:ków krzewów rosnących w -regionach Itropikalnych (Lythrariacees). Pudrem tym koloru żółtego lub czerwonego muzułmanie malują s'topy, dlonie i włnsy. Zabieg ma na cełu ochronę zdrowia, pomyślność i szczęście. Niewątpliwie jest lto środek bakteriobójczy, zabezpieCza slt.opy, balrdzo c.zęsito,nJieosłonięte li dlolnie przed [infekcją. 16 K. Tmalrzize1t, op .cit., s. 69. �OBRZJ;DOWOŚĆ .POGRZEBOW A W TUNEZJI 177 la się czuwającym zupę (sorbę) 17, jajka, chleb i oliwki. Rano natomiast są to jajka i mleko. Niezjedzone wiktuały przekazuje się jako jałmużnę \V intencji zmarłego. Wiele z przywołanych zachowail praktykuje się bezrefleksyjnie. Realizacja ich wynika z przekazu pokoleniowego. Obrzędowość pogrzebowa, zgodnie z nakazem obyczaju, charakteryzuje się prymatem mężczyzn; kobiety w tego typu rytuałach zajmują pozycję marginalną. Angażuje się je tylko w niektórych momentach, a konkretnie zezwala się im na nocne czuwanie, przygotowanie wody do umycia ciała nieboszczyka, wyrażenia żalu. Zakaz bezwzględny dotyczy towarzyszenia zmarłemu w jego ostatniej drodze. Zaduma nad grobem może mieć miejsce dopiero następnego dnia po pochówku. W zestawieniu z całą obrzędowością rodzinną zachowania pogrzebowe odsyłają ją w cień, nie pozwalają jej nawet podkreślić zbyt mocno własnej obecności. W ostatniej drorize kobiety, jeżeli grzebanie jej zwłok przypadnie w inny dzień niż piątek, kondukt pogrzebowy omija meczet. Muzułmańska obrzędowość pogrzebowa na przestrzeni dziejów nie uległa większym zmianom i nadal w środowisku tunezyjskim ma określony schemat, chociaż niektóre zabiegi zostały poddane mutacji. Pewnej ewolucji uległ sposób transportowania nieboszczyka nu cmentarz. Obecnie można spotkać, oprócz zwyczajowych noszy, konwojowania zmarłego samochodem. A zatem elementy ceremoniału są jedynie wzmacniane i potęgowane w zależności od stanu majątkowego rodziny. W świetle poczynionych spostrzeżeń zauważa się szczególny stosunek społeczeństwa muzułmańskiego do śmierci. Nie traktuje się tego zjawiska obojętnie, obserwuje się staranne wypełnianie rytuału towarzyszącemu wyłączeniu członka ze zbiorowości. Istotną rolę wydaje s:ę odgrywa w tej sprawie prestiż społeczny, opinia lokalna, a także obowiązki muzułmanina jako wyznawcy religii Mahometa. ANNA BARSKA FUNERAL RITE IN TUNISIA (S1.mmary) Funeral c:u.,to:ns Clnd rites practised within the Muslim culture hav2 been presented in the P'IJlc-:·. Sociological 2md e·:hnog-raph':c literature as well as con':Nsa;:":·(j·n,,canducted with l1:iheimihabitants of Tuni's and lots sl1JI"1'oundilf1garea's 17 Zupa b<:rdzo popularna w Tunezji, p~dobtnie jak kusL.iku:SI'.G-otujP '-nę ją na bazie kurcza'k<.t,przeróżnych jarzyn, z doda1tkiem czoslllku 12 "Lud" - t. 71 �178 Anna Barska between 1983 - 1984 formed the ba:s'is fQr 'the <:llnalys'is.On the basis of the reports and interviews, various os'tages associated with 'the excluSi<Jr.1of !the dead person from the commUJIJlity has been es.talblished. Maile domi'Ooance dh'<łraciterizes Ithe preselllited behavlilOlr.In this rite women assume a ,margmal role; JtJhef,une.ral IJ'IiJte its~lf puslhes >them ,imlbothe ba0k~r;)lUl1ld.D€'9piJte chal!1ges in life sity/le of Tumisian s'O'cie'ty, a traditional patteI1Il is obligaltory in <the funeral rite; lS'Odialprestige, looa.}opinion and relii/ffi'OO1 detel1mine iIt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7076ae6fa7fab3e230d05c2551411563.pdf 4039171a701c58c7e47bc45b2f572614 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kolonizacja mazurska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1799 Title A name given to the resource "Kolonizacja mazurska" i ród Sapiehów w tradycji tzw."Mazurów Wieleńskich" / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.231-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, ;1987 WOJCIECH ŁYSlAK UMCS Lublin "KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW W TRADYCJI TZW. "MAZURÓW WIELEŃSKICH" 1 Należy już na wstępie zaznaczyć, iż termin "kolonizacja mazurska" nie jest pojęciem historycznym i nie występował w dotychczasowych rozważaniach na temat tzw. "Mazurów Wieleńskich", wprowadzony tu jednak został ze względu na niezwykłe zjawisko w folklorze Wielkopolski jakim jest tradycja dotycząca pochodzenia mazurzących mieszkańców Puszczy Noteckiej osiadłych na lewym brzegu Noteci w okolicach Wielenia i Krzyża, a także na prawym brzegu Warty w okolicach WTonek 2. Ponieważ zaś, tak w literaturze przedmiotu, jak i w wspomnianej tradycji, owa kolooizacja łączona jest zawsze bezpośrednio z Sapiehami, stąd też zagadnienia te, pozornie różne i rozbieżne, muszą być traktowane łącznie. Ród Sapiehów wszedł w posiadanie dóbr w Wielkopolsce na początku XVIII wieku, wskutek małżeństwa starosty bobruj skiego, hetmana litewskiego, feldmarszałka rosyjskiego, Jana Kazimierza Sapiehy z Ludwiką Opaleńską, która to wniosła mu w posagu olbrzymie dobra (Koźmin, Rawicz, Wieleń i Radlin) 3. Same tylko "państwo wieleńskie" składało się z pięćdziesięciu pięciu wsi 4. Dobra te pozostały w rękach Sapiehów przez ponad sto lat, umacniając gospodarcze i polityczne znaczenie tej rodziny w Wielkopolsce, "pamięć tego znaczenia przechowała się w nazwie placu 1 Artykuł ten powstał w ramach szerszego opracowania dotyczącego świadomości grupowej tzw. "Mazurów Wieleńskich". 2 Przekazy źródłowe stanowiące bazę źródłową niniejszego opracowania były w każdym wypadku zapisane w warunkach "sztucznych", a więc takich, które były celowo wywołane. Stąd też kalectwo utrwalania stanowi a tym, iż poza zasięgiem badacza pozostaje cała atmosfera towarzysząca narracji w naturalnych warunkach transmisji treści folklorystycznych. Tekst zaś w takim wypadku jest w dużym· stopniu zniekształcony. Niemniej pozwalają one na sumaryczne opracowanie tradycyjnej wiedzy historycznej a pochodzeniu i późniejszej przeszłości tzw. "Mazurów Wieleńskich". 8 Sapiehowie. Materialy historyczno-genealogiczne i majątkowe, wydane nakladem rodziny, Petersburg 1894, T. 3, s. 128. 4 K. Zimmermann, Fryderyk Wielki i jego kolonizacja rolna na ziemiach polskich, Poznań 1915, t. 1, s. 255. �232 Wojciech Łysiak w Poznaniu, Sapieżyńskim do dziś dnia zwanego" - czytamy w obszernej monografii rodu 5. O placu tym w końcu XIX wieku opowiadano: 1. "Cała okolica, która jeszcze t€TaZ nazywana jest Placem Sapiehy, należała kiedyś do księcia Sapiehy i od niego też wzięła swoją nazwę. Jego obszar był swego rodzaju azylem i ci, którzy się tam udawali, oddawali się pod opiekę Sapiehów i byli bezpieczni p~zed pogonią" 6. W roku 1730 dobra wielkopolskie oddziedziczył wojewoda smoleński, Piotr Sapieha 7, który pozbywszy się w 1766 roku swych majątków litewskich, na stałe osiada w Wielkopolsce B. Ród Sapiehów w przekroju dziejów słynął zawsze z dumy rodowej, bogactwa, bezwzględności i samowoli. Byli oni prawdziwymi "królami" w swoich dobrach, tak litewskich, jak i później wielkopolskich. Cechy te ba'rdzo często przewijają się w podaniach jeszcze współcześnie opowiadanych na terenie Puszczy Noteckiej 9. We wszystkich badanych piętnastu wsiach (Hamrzysko, Biała, Mężyk, Miały, Marylin, Piłka, Nowe Kwiejce, Kamiennik, Chełst, Drawsko, Pęckowo, Zawada, Wrz€szczyna, Rosko i Chojno) inf.ormatorzy podkreślają, że to właśnie Sapiehowie byli organizatorami i wykonawcami, "kolonizacji mazurskiej". Należy jednak przy tym podkreślić, iż owa wiedza o przeszłości nie jest na omawianym tere:nie zjawiskiem powszechnym (prócz Choj:na, które nawet wówczas, gdyby taka kolonizacja miała miejsce w rzeczywistości, :nie mogło być nią objęte), bowiem na ogół mieszkańcy badanych wsi nie orientują się już w tym zagadnieniu, mimo iż - jak się to niekiedy podkreśla: "dawniej to wszyscy wiedzieli o Sapiehach i o tym jak nas tu sprowadzili" 10. Bardzo często opowiadania, a w tym wypadku raczej krótkie lakoniczne wzmianki, łączą informatorzy z zarazą, jaka panowała na tymże terenie w drugiej połowie XVIII wieku. Oto przykałdy takich wypowiedzi: 5 Sapiehowie, dz. cyt., s. 128. Platz in Posen, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 10 września 1899, R. III, nr 16, s. 64. 1 Sapiehowie, dz. cyt., s. 329. B Tamże, s. 337. 9 Na mapie folklorystycznej Wielkopolski istnieją dwa ośrodki, w których szeroko rozpowszechniona jest tradycyjna wiedza o Sapiehach. Pierwszy z nich, to omawiany tu "wie leń ski", drugi zaś to "kQźmiński" znany szczególnie z prac C. Pflanza i O. Knoopa. Ponieważ podania z okolic Koźmina w znacznej mierze noszą zbliżone cechy formalne do wieleńskich, stąd też niekiedy będę ilustrował nimi niniejszy materiał. Na uwagę zasługuje tu fakt, iż o Sapiehach opowiadano w Gołuchowie koło Pleszewa. W zapisie Otto Knoopa czytamy: "książę Sapieha miał kiedyś w swojej pysze wejść do kościoła z nakrytą głową. Wtedy czapka sama podfrunęła w górę i tam w górze pozostała", - tenże, Posener Kirchensagen, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 12, s. 573. lO inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 6 Der Sapieha �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 233 2. "Była cholera, wyniszczyła ludzi, a ten Sapieha zaczął osiedlać tu ludzi we wsiach Piłka, Pęckowo. On ich sprowadził z Mazur" 11. 3. "My wszyscy jesteśmy sprowadzeni z Mazur. Tutaj naród wymarł na cholerę i wtedy książę Sapieha sprowadził tu osadników z Mazur" 12. 4. "Jak tutaj ta cholera panowała, przede wszystkim w Pęckowie i Drawsku, przybyli tu ludzie z Mazowsza" 13. Na ogół jednak informatorzy pomijają ten historycznie uzasadniony motyw i opowiadają o kolonizacji uwzględniając zawsze w wypowiedzi Ifód Sapiehów jako warunkujący czynnik owego osadnictwa: 5. "Książę Sapieha sprowadził tu Mazurów z Mazowsza, oni tu przybyli z »pęckiem«. Osadników było pięciu. On ich tu osadził, bo musieli wykarczować las" 14. 6. "Sapieha tu pozakładał te wszytkie wsie" 15, 7. "Sapieha miał tych ludzi tu osiedlić. Tam gdzie figura stała na »kozim rynku«, to tam była pierwsza chata. Ta Sapieha ją budował" 16. 8. "Sapieha nas tu sprowadził" 17. 9. "My jesteśmy z Mazurów Wieleńskich. Dawni to tu buły bagna i osady rybackie. Wtedy sie ludzie sprowadzili z Mazur, ale czy moi przodkowie tu przyszli, to ja nie wiem" 18. 10. "Rosko datuje się od czasu jak książę Sapieha sprowadził tu 700 rodzin Mazurów z Mazowsza i osiedlił ich tutaj w Puszczy Noteckiej. Ojciec mi opowiadał, że oni byli osiedleni w Rosku, Wrzeszczynie, Pęckowie, Drawsku, Klempiczu, Obrzycku, Piłce i Kruczu. Do Roska sprowadzonych było 30 rodzin" 19. 11. "Hamrzysko nie było mazurskie. Wieś została założona w 1704 roku. Pierwszymi osadnikami byli Stochaj i Mierzwa. Wsie mazurskie zostały zaludnione osadnikami z Mazowsza sprowadzonymi przez księcia Sapiehę za Bolesława Chro'brego (sic!)" 02. Zbiorowa wiedza historyczna o pochodzeniu Mazurów Wieleńskich o nienotowanej skali w folklorze Wielkopolski zmusza do zastanowienia nad eweutalnością rzeczywistego przeprowadzenia "kolonizacji mazurskiej". Śledząc proces dziejowy na tymże terenie, kolonizacja taka wydaje się 11 12 13 Ił 15 1& 17 18 10 10 tenże, 7.08.1985, Inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, inf. Edward Kuźnicki, Miały, 0.08.1P85, inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985, inf. Sdward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, inf. Bolesław Gabski, Miały 9.08.1985, Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, inf. Antoni Zastrużny, Hamrzysko, 6.08.1985, �234 Wojciech Łysiak być teoretycznie dopuszczalną, dopuszczalna, bowiem nie dysponujemy żadnym materiałem źródłowym I(prócz folklorystyc~no-etnograficznym) potwierdzającym lub wykluczającym taką ewentualność. Od początku XVIII wieku rozwija się na terenie Puszczy Noteckiej osadnictwo olęderskie. Jednakże toczące się w tym czasie wojny (wojna północna 1700 - 1721) i towarzyszące im zarazy doprowadziły do poważnego wyludnienia się istniejących już osad. Zasiedleniem opustoszałych wskutek działań wojennych ziem zajęła się administracja pruska Fryderyka Wielkiego. Nowych osadników sprowadzano między innymi z Polski, zachęcając ich licznymi przywilejami i ulgami. Tylko z sapieżyńskiego "dominium wileńskiego" graniczącego z Nową Mmchią, zbiegło w latach 1754 - 1756, dwustu czterdziestu chłopów 21 i osiedliło się w granicach państwa pruskiego. Obrazu ~niszczenia dopełniła wojna siedmioletnia (1756 - 1762), wczasie której kraje Królestwa Pruskiego zostały zniszczone i wyludnione, zwłaszcza Brandenburgia i Nowa Marchia, graniczące bezpośrednio z posiadłośdami Piotra Sapiehy, 00 pociągnęło za sobą kolejną fryderycjańską akcję osiedleńczą kosztem sąsiednich ziem. Zorganizowano wówczas specjalne komendy organizujące i nadzorujące akcję przesiedleńczą 22. Najbliższa komenda znajdowała się w Drezdenku, której przewodniczył burmistrz Muthmann. Wskutek tej akcji najbardziej ucierpiały właśnie wieleńskie dobra Piotra Sapiehy 23. Biorąc z kolei pod uwagę tradycyjną zależność "kolonizacji mazurskiej" od Piotra Sapiehy można przyjąć, iż taka mogła mieć miejsce dopiero po roku 176624• Trudno jednak z powodu braku odpowiednich materiałów źródłowych określić rozmiary tej akcji. Badania dialektyczne Adama Tomaszewskiego wykluczają szeroką kolonizację osadnikami z Mazowsza. Pisze on bowiem: "w każdym razie jest rzeczą wykluczoną, aby ta ewentualna kolonizacja była tak masowa i silna, żeby ludności od dawna osiadłej mogła narzucić mazurzenie. Legendę o pochodzeniu mazurskim ludności spod Wielenia obalają zupełnie stwierdzone niemazowieckie cechy językowe tej ludności" 25. Dlaczego zatem w lokalnej tradycji pokutuje przekonanie, że to właśnie z Mazowsza byli sprowadzeni osadnicy? Odpowiedź na to pytanie jest K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 145. W. Konopczyński, Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947, s. 86 - 87, - podaje, że z Wielkopolski uprowadzono w ten sposób około 3000 chłopów z rodzinami i dobytkiem, 13 K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 64. 14 L. Gomolec, Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, (w:) Kultura Ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, Poznań 1964, t. 2, s.27, - informuje, iż miała ona miejsce w latach 1768- 1772, nie podając uzasadnienia tych dat. u A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleiiskich, Poznań 1936, s. 114. 11 12 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW 235 niezwykle złożona i z pewnością zasługuje na osobne opracowanie, jednakże, jak się wydaje, jednym z czynników mających niebagate1ny wpływ na roezwój tej wiedzy jest "mazurzenie" mieszkańców spod Wieltmia, które w konfrontacji z "sąsiedztwem" musiało nosić znamiona inności. Natomiast w tradycji o sprowadzeniu znacznej liczby osadników z Mazowsza może przebrzmiewać echo pamięci o licznym osadzeniu ludności w czasach kolonizacji olęderskiej, zwłaszcza, że była to ostatnia na szeroką skalę zakrojona akcja osiedleńcza na terenie Puszczy Noteckiej 26. Pierwsze lata "kolonizacji mazurskiej" zapisały się także w zbiorowej pamięci omawianej społeczności wiedzą o przywilejach oraz obowiązkach jakie nałożone zostały przez Piotra Sapiehę na tutejszą ludność. Opowiada się tu zatem, iż: 12. "Rodzina Jagiełków dostała od Sapiehów dokument uprawniający ich do połowu ryb na Noteci" 27. 13. "Książę Sapieha nadał mieszkańcom Raska prawo połowu ryb na Noteci za dwa gildeny rocznie, a później musieli u niego za to odrabiać dwa dni w tygodniu" 28. 14. "Jak Sapieha żył, to dał nam prawo do: - wypasania bydła w lasach, - mogli my dwa razy w tygodniu brać drzewo z lasu na opał, ile kto mógł unieść, - dwa razy w roku mogli my brać ściółkę z lasu, - dostawali my drzewo na budowę domów" 29. 15. "Sapieha pozwalał nam zakładać sobie w lesie pola ile tylko .kto mógł wykarczować i obrobić. Niektórzy to jeszcze mieli prawo do szukania i kopania w lesie kursztynu. Jeszcze teraz koło Pęckowa w lesie na »Jelyńcu« są doły po tych kopaczach" 30. 16. "Księciu Sapiesze musieli oddawać rocznie: - 24 guldeny czynszu, - 5 beczek miodu, - kilka garnców chmielu na piwo, - dawać musieli furmanki na osiemnaście mil odległości" 31. 17. "Dawni to tu wszystko zależało od Sapiehów. Musieli tu pańszczyznę odrabiać pięć dni w tygodniu dla Sapiehy" 32. 28 Nie można przyjąć za obowiązujący pogląd Ludwika Gomolcka, iż większość wsi w Puszczy Noteckiej leżących w dobrach Piotra Sapiehy "została w całości zaludniona nowymi osadnikami", tenże, Grupy regionalne ... , dz. cyt., s. 27,. fi inf. Ireneusz Janas, Drawsko, 7.08.85, 28 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, ze inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, sa inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 81 inf. Teodor Grześ, 8.08.1985, 12 inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, �236 Wojciech Łysiak Jeszcze wspókześnie w niektórych wsiach omawianego terenu pokutuje wiedza o częstych w nich odwiedzinach księcia Sapiehy. W całym pozyskanym materiale źródłowym informacje te są naj liczniej reprezentowane. Z pewnością tkwi w nich duża doza prawdy historycznej, której potwierdzenia nie uda się już prawdopodobnie odszukać w jakichkolwiek innych źródłach. Oto przykłady takich wypowiedzi: 1'8. "Do Kamiennika przyjeżdżał bardzo często, tu gdzie jest tartak to był jego dom" 33. 19. "Do Drawska przyjeżdżał odwiedzać tych Mazurów pięknym powozem" 34. 20. "Rosko było własnością księcia Piotra Sapiehy i on tu często był" 35. Pamięć o "kolonizacji mazurskiej" i łączącym się z nią rodem Sapiehów ZiDalazłateż wyraz w licznych podania toponomastycznych omawianego terenu. Nazwę wsi Miały wyjaśnia się tu w następujący sposób: 21. "Sapieha zakładał te wsie, on pieszo chodził tu i powiedział: »tu będziecie miały« do jakiegoś gospodarza" 36. 22. "Książę Sapieha dawni osadził w ty wsi dziewczyne po jakiś ciężkich przeżyciach i powiedział do ni: »i tu spokój będziesz miała«. Od tego jest ta nazwa naszy wsi" 37. Powstanie nazwy wsi Pęckowo lokalna społeczność interesuje następująco: 23. "Do Pęckowa najpierw przybyło czterech osadników. Oni się nazywali Naj, Przylepa, Marnot i Helak, to chyba był mój przodek. Oni przynieśli z sobą »pęcek« i stąd nazwa. Wtedy to oni wszyscy mieszkali w jednym domu, który im zbudował Sapieha" 38. 24. "Kiedy tutaj przybywali, to szli z »pęckiem«, dlatego tę wieś nazwano Pęckowo" 39. Kilka podań toponomastycznych łączy się także ze wsią Mary lin, która do roku 1935 nosiła nazwę Marianowo: 25. "Marr-ylin to zbudował ten Sapieha dla swojej kochanki, Marii. Jak on założył te wieś, to jej tutaj kazał mieszkać" 40. 26. "Marylin to wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii. Inni mówią, inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985, inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, 15 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, 36 inf. Edward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, 37 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, - obok tych dwóch podań toponomaitycznych, opowiada się tu także, iż "nazwa Miały wzięła się od rzeczki Miałki. Ona jest płytka, czyli miałka". 38 inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985. 39 inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. 40 inf. Melania Nawrocka, Kamiennik, 11.08.1985. 33 34 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 237 że to była jego kochanica, ale ja nie wiem czy to prawda, mnie wtedy tam nie było" 41. 27. "Marylin wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii, która tu dawni mieszkała przez jakiś czas, bo on jej nie chciał. Jeszcze teraz stoi ten dom drewniany, w którym ona mieszkała. Czasami Sapieha się tu zatrzymywał na noc, jak przyjeżdżał na wielkie polowania" 4"2. Lokalna społeczność pamięta jeszcze, że dawniej wieś ta nazywała się Smrodyniak, co tłumaczy się następująco: '23. ,,'fa nazwa to pochodzi stąd, że oni dawii suszyli kI'owie gówna i je brali na opał i wtedy tam tak śmierdziało" 43. Z kolei o Kamienniku opowiada się: 29. "Nazwa wsi Kamiennik pochodzi z czasów Sapiehy, jak on tu tych Mazurów osiedlał. Oni nie mieli żelaza i wytapiali rude darniową. To żelazo było twarde jak kamień. Jeszcze dzisiaj część wsi nazywają »kowalsko« 44. Na marginesie można tu wspomnieć o kilku podaniach toponomastycznych, które co prawda nie dotyczą okresu "kolonizacji mazurskiej" nie łączą się też bezpośrednio z rodem Sapiehów, jednakże wydaje się, iż zasługują na uwagę, ponieważ łączą się z omawianym terenem, a i nie były do tej pory nigdy publikowane: 30. "Piłka pochodzi od piłki do wycinania drzewa, bo jak przyszli pierwsi osadnicy, to musieli tu wszystko wykarczować" 45. 31. "Dawniej mieszkańcy tu nad Notecią zażywali dużo tabaki. Tą tabakę przechowywali w takim krowim rogu, co był płaski. To zawsze mówili: »Daj z roska«. I stąd się wzięło Rosko" 46. 32. "Ta nasza wioska to pochodzi od męża, bo jakaś kobieta koło Noteci zgubiła męża, a tam tak wrzeszczała, że teraz ta wieś nazywa się Wrzeszczyna, a tu leciała i tu go z,nalazła w Mężyku" 47. Społeczność mazurska przechowała w swojej zbiorowej pamięci także sytuacje i wydarzenia, które były manifestacją charakteru Sapiehów. Ich duma, bezwzględność, okrucieństwo i pycha rodowa znajdowały wyraz tak w krótkich informacjach, jak też w podaniach historycznych opowiadanych na omawianym terenie do dnia dzisiejszego. Przekazy te wiążą się prawdopodobnie z osobą Piotra Sapiehy, o którym opowiadano, iż miał inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985,- należy przy tym wyjaśnić, iż w wieleńskiej lini Sapiehów nigdy nie było Marii Sapiehy, &3 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, &4 inf. Melania Nowacka, Kamiennik, 11.08.1985. 45 inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985. &6 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. &7 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 41 42 �238 • Wojciech Łysiak "surowy charakter, a sposób jego postępowania często graniczył z okrucieństwem" 48. Dlatego też, jak twierdzi Otto Knoop, "stał się on przedmiotem różnorodnej twórczości, w tym podań" 49. Wiele z tych przekazów odwołuje się do rzekomej swobody obyczajowej Sapiechów, a nawet w niektórych przypadkach, rozwiązłości. W przeszłości na porządku dziennym zdarzały się wypadki uwiedzenia dziewcząt chłopskich przez panów, oficjalistów, dzierżawców i inne osoby wykorzystujące swój urząd i władzę. Zrozumiałym stąd wydać się musi, iż sprawy te, bulwersujące z pewnością najniższe warstwy społeczne, znalazły szerokie odbicie w folklorze, choć ze zrozumiałych względów niechętnie były przekazywane obcym. Folkloryści przełomu XIX i XX wieku prawie zupełnie pomijają to zagadnienie w swoich pracach 50. Nie znaczy to jednak, że informacje takie nie kursowały wśród samej społeczności wiejskiej. Wydaje się jednak, że na zagadnienie uwodzenia dziewcząt wiejskich przez dzierżących władzę należy patrzeć też z innej strony. Otóż dziewczyna wiejska traktowana była przez ewentualnych konkurentów w swojej rodzinnej wsi przede wszystkim jako siła robocza, dlatego też w niektórych wypadkach mogła oczekiwać zalotów jej pana. Jedna z moich informatorek opowiadając z przejęciem o Sapiehach w tym właśnie kontekście, dodała z zazdrością: "dawniej to były czasy!" 33. "Mówią, że ten Sapieha to był wielki »drapieżnik«. Miał on trzydzieści kobiet i jak jeszcze którą chciał, to ją brał" 51. 34. "Jak mu służący nie przyniósł kobiety, którą on chciał, to mu kamień do głowy przywiązywali i topili go" 52. 35. "W kościele Sapieha siedział na chórze i wybierał sobie panienki" 53. 36. "Ten Sapieha to był wielki nicpota. Brał kobiety jak leci. Jak się baby dowiedziały, że on przyjedzie, to się przebierały w najgorsze łachy albo uciekały do lasu, te stare też, żeby mu nie wpaść w oko. On to stawał w kościele na chórze i je sobie wybierał" 54. 37. "Sapieha miał prawo do pierwszej nocy, które zawsze wykorzystywał i nie było na to rady" 55. 38. "Hrabia Sapieha za pokuty miał zbudować kDściół w Piłce i wtedy kościół drewniany został przeniesiony z Kamiennika do Piłki. POWDC. Pflanz, Vas Schloss in Koschmin, Koźmin 1886, s. 9. O. Knoop, Sagen und Erzćihlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893, s. 59. 50 V. Krawczyk, Pan i dziewczyna wiejska w folklorze z terenu obecnego woj. łódzkiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1973, nr 17, s. 63. 51 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 tenże, 9. 08.1985. 6B inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 64 inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. ss inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 48 49 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 23<} dem pokuty było to, że Sapieha miał dzieci z dworskimi pannami" 56. Powyższe opowiadanie, potwierdzone w "Kronice parafialnej" parafii Piłka 57, w bardzo wielu wariantach znane jest na niemal całym omawianym terenie. Oto niektóre z nkh: 39. "Kościół w Kamienniku stał i Sapieha coś zawinił wobec swojej organizacji i za karę musiał przenieść ten kościół z Kamiennika do Piłki. Ten kościół z kolei został przeniesiony do Karwina i do chwili obecnej tam jest" 58. 40. "Tam, gdzie jest ta górka, to był cmentarz. Tam coś Sapieha przeskrobał, ale ja nie wiem co, za to musiał przenieść kościół do Piłki. Teraz ten kościół stoi w Karwinie" 59. 41. "Na przeniesienie kościoła z Kamiennika do Piłki to miał Sapieha trzy dni 1. to mu się udało" 60. 42. "W Piłce książę Sapieha postawić miał kościół za to, że kiedyś powiesił dziesięciu Żydów" 61. Z przekazem nr 42 koresponduje kilka innych opowiadań wymieniających podobne "wydarzenia", które .podobnie jak poprzednie przekazy obrazują dumę i okrucieństwo Sapiehów. W przekazach tych znalazły wyraz te elementy, które w sposób szczególny dotykały poddanych wielkiego rodu. Są to bowiem te kwestie, które warunkowały codzienną egzystencję rodzin chłopskich, które godziły w ich "ambicje, niezależność osobistą i godność ludzką, tak często poniewieraną przez dominujących, silnych i uprzywilejowanych" 62. Zresztą nie tylko chłopstwo doświadczało okrucieństwa i niesprawiedliwości Sapiehów. W licznych podaniach z Koźmina czytamy, iż potrafił Sapieha bez namysłu zabić młodego męż·czyznę klęczącego u stóp jego żony 63, wydaje rozkaz zabicia każdego, kto odważyłby się łowić ryby w jego stawach 64. W Czarnym Sadzie pod Koźminem opowiadano o Sapiesze jako o rozbójniku napadającym na swoich sąsiadów 65, natomiast pod Jarocinem opowiada się, iż podczas święta inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. "Kronika parafialna", Piłka, s. l, zapisał ks. Albin Kucner, po roku 1945. 58 inf. Franciszek Koza, Chełst, 7.08.1985. 59 inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985. GO inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 61 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 V. Krawczyk, Ze studiów nad społecznymi aspektami folkloru chłopskiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1975, nr 18, s. 22. 63 O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1886 R. II, nr 1, s. 30 - 31, Der Blutfleck im Schloss ezu Koschmin. 84 C. Pflanz, dz. cyt., s. 9. 15 Tamże, s. 5. 58 57 �240 Wojciech Łysiak udał się na polowanie, za co został zamieniony w kamień66. Jeśli zaś chodzi a inter.sujący nas teren, to opowiada się tu, iż: 43. "Gdzieś na jakimś drzewie miał być wbity hak i tam Sapieha wieszał ludzi. To drzewo stało naprzeciw tartaku w Wieleniu" 67. 44. "Pod Wieleniem miał zbudować Sapieha cztery kapliczki za to, że powiesił dziesięciu Żydów. Inni mówią, że powiesił wtedy swoich czterech synów" 68. 45. "Sapieha w Wieleniu miał zbudować kapliczkę św. Wawrzyńca za to, że na czterech topolach powiesił swoich czterech synów" 69. 46. "W Wieleniu przy tym zamku był taki duży dąb i Sapieha rzucił kamieniem w syna i kamień osiadł na tym dębie" 70. 47. "Książę Sapieha był panem życia i śmierci tych wszystkich ludzi" 71. 48. "Biada wożnicy, który gdy wiózł możnego pana byłby przewrócił wóz. Na tym samym miejscu, gdzie by się to zdarzyło, natychmiast zostałby powieszany na najbliższym drzewie" 72. 49. "W czasach butnych Sapiehów ulica, która prowadziła w Wieleniu tuż przy zamku, była obsadzona drzewami z oranżerii i bardzo surowo zwracano uwagę na to, by je chronić. Pewnego dnia młody wieśniak 66 Das steinere Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 17 sierpnia 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 67 inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 68 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 69 inf. Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, - są to prawdopodobnie remlnlSCencje podań, jakie w drugiej połowie XIX wieku zanotowali tu Oskar Kolberg i Otto Knoop. Pierwszy z nich podał wówczas, iż "Sapieha w Wieleniu zabil r<lZ Zyda za to, że mu śmiał łowić ryby w Noteci pod zamkiem. Gdy się o tego Zyda upomniał jeden pan z sąsiedniej Brandenburgii, którego Zyd ów był poddanym, Sapieha kazał pochwytać Zydów na rynku w Wieleniu i naładowowszy niemi wóz cały, odesIał go temu panu, dla wynagrodzenia jego straty i tu kazał ich wyrzucić przed jego zamkiem i obliczem, oddając kilkunastu za jednego. Na odpokutowanie zaś winy spełnionego zabójstwa zalecił mu spowiednik zbudować kaplicę ... " - DWOK, t. II, s. 108 - 109; "Księciu Sapiesze ukradziono kiedyś kilka koni. Podejrzenie padło na kilku ZYdów i zrobiono krótki proces. Wszystkich dziesięciu powieszono. Ponieważ jednak sąsiedni magnat z Czarnkowa, szlachcic von Czarnkowski wstawił się za nimi, gdyż Zydzi byli jego poddanymi, zażądał poważnego zadośćuczynienia. Książę Sapieha kazał więc w Wieleniu złapać dziesięciu Zydów i posłał ich sąsiadowi z zaznaczeniem, że może z nimi uczynić to samo. I tak też się stało. Po wielu latach wyszła na jaw niewinność skazanych, i by pogodzić się z swoim sumieniem, książę w tym miejscu, gdzie powieszono Zydów, na miejscu starej szubienicy, kazał zbudować kaplicę, którą poświęcił patronowi miasta Wielenia, św. Wawrzyńcowi. Jeszcze dzisiaj kaplica stoi" - O. Knoop, Volkssagen und Erzii.hlungen ... dz. cyt., s. 30, Die Lorenzkapelle. 70 inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985. 71 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. 72 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... dz. Cyt.,' s. 59 - 60, nr XIX. 17, Furst Peter Sapieha. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 241 z Folsztyna, który pierwszy raz opuszczał wieś, jechał ażeby rozne towary zawieść do miasta, wzdłuż tej ulicy. Szeroko otworzył oczy i popadł w zupełne zdumienie nad tym przepychem, który się przed nim roztaczał. Ale przy tym nie zwracał uwagi na konie i stało się nieszczęście. Koło wozu otarły się o te w.spaniałe drzewa poma['ańczowe. Zanim się wieśniak opamiętał złapali go strażnicy i zaprowadzili przed księcia. Ten bardzo rozgoryczony tą swawolą ogłosił karę śmierci, chyba że wykupi się stoma dukatami. Tych jednak nie można było łatwo zebrać i dlatego wyznaczono wykonanie wyroku na godziny poranne następnego dnia. Magistratowi polecono, ażeby kazał wykonać ekezkucję. Jednak jeszcze a dwunastej godzinie krewnym skazanego udało się zebrać pieniądze. Pobiegli z nimi do księcia, książę przyjął ich pieniądze i podarował wieśniakowi życie. Szarzał już poranek, gdy ludzie ze wsi spieszyli, by uwolnić swojego krewnego, ale gdy przyszli, egzekucję już wykonano. Wtedy rozgniewany nadgorliwośdą magistratu książę powiedział: »Czyśde wy panowie nie wiedzieli, że mowa poranna nie jest mową wieczorną? Gdzie teraz moje sto dukatów? Teraz wy je musicie zapładć!«. I tak też się stało. Drzewo to jeszcze do dzisiejszego dnia ma bliznę, która miała takie ,~rwawe następstwa. Zieleni się i kwitnie nadal" 73. Przekazem dopełniającym obrazu okrucieństwa Sapiehów jest opowiadanie a komorze tortur, jaka - zdaniem lokalnej społeczności - znajdowała się w zamku wieleńskim: 50. "W swoim zamku w Wieleniu to miał Sapieha w piwnicy komorę tortur. Jak któryś coś przeskrobał, co mu się nie spodobało, to tam go prowadzili. W ty komorze to były różne takie na'rzędzia, którymi męczono tych ludzi. Cała komora była wyłożona ostrymi nożami, a ich ostrza były ustawione do środka" 74. O. Knoop, Volkssagen und Erzćihlungen .•. , dz. cyt. s. 29, Der Pomeranzenprzekazał M.Beheim-Schwarzbach; Według innych źródeł inny był powód wYdania rozkazu o egzekucji. Kroniki mówią, że książę skazał na śmierć holenderskiego dzierżawcę z Folsztyna i jego pasierbicę z powodu niedozwolonego związku, ale zamienił karę na sto dukatów. Pieniądze zostały dostarczone na miejsce straceń przez dzierżawcę Caspari'ego. które otrzymał od ojczyma, ale było już za późno, gdyż wyrok został wykonany" - tenże, Sagen und Erzćihlungen ... , dz. cyt., s. 58. 74 inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985, - opowiadania o komorach tortur i narzędziach tortur związane z Sapiehami znane są także z dóbr koźmińskich. W niektórych punktach przypominają one powyższy przekaz. W Koźminie w końcu ubiegłego wieku opowiadano, iż "w znajdującej się jeszcze dzisiaj wieży koźmińskiego zamku miała się znajdować komora tortur. Ostro wyszlifowane noże, kosy, spiczaste haki i niebezpieczne uformowane żelaza wisiały na ścianach i kierowały swoje ostrza do wewnątrz, tak że zacieśniały w pełni pomieszczenie. W swoim gniewie skazywał okrutny książę wielu niewinnych na śmierć, a potem kazał ich wrzucać do tej strasznej komory, gdzie ginęli w okropny sposób" - C. Pflanz, dz. cyt., 73 baum, 16 "Lud" - t. 71 �242 Wojciech Lysiak Pycha i duma rodowa Sapiehów znalazły wyraz także w następującym współczesnym opowiadaniu: 51. "Ten Sapieha, to był bardzo dumny pam. Trzy razy spowiadał się ze swoich grz·echów w różnych kościołach, a miał ich na sumieniu dużo, ale za każdym razem został odprawiony. Jak się ksiądz pytał, kto się spowiada, to on zawsze mówił: »książę Sapieha!« i był podprawiony bez rozgrzeszenia. Dopiero za trzecim razem w kościele w Piłce zmienił odpowiedź i wyznał, że »wielki grzesznik się spowiada!« to został wysłuchany" 75. Patriotyczne, jak się wydaje, cechy Sapiehów, przemieszane jednak z ich okrucieństwem, znalazły wyraz w opowiadaniu Maksa Beheim-Schwarzbacha, zapisanym przez Otto Krnoopa: 52. "Gdy Fryderyk Wielki w latach przed pierwszym rozbiorem Polski, zanim Prusy Zachodnie jemu przypadły, podróżował do Prus Wschodnich, droga jego prowadziła przez posiadłości księżnej Sapieżyny, która gorąco nienawidziła niemieckiego księcia. Za każdym razem zatrzymywał się on w jej zamku. Kiedyś wyraził swój zachwyt nad długą, piękną aleją kasztanową. Gdy jednak następnym razem znowu przyjechał zastał aleję wyciętą. Kazała bowiem księżna zniszczyć to, co sprawiało radość zanienawidzonemu niemieckiemu księciu. Tylko jedn<l drzewo, urzędnik który kierował zcinaniem, uratował przed księżną. Mianowicie swoją pr.ośbę umotywował uwagą, że drzewo to ma dla niego bardzo wielką wartość i wiąże się z nim ważne wspomnienie, gdyż przed wielu laty wielmożna pani, jego syna kazała na tym drzewie powiesić" 76. Niekiedy Sapiehowie stawali się przedmiotem humorystycznych opowiadań, jak np. to w poniższym zapisie: s. 14; W innym natomiast przekazie z Koźmina czytamy: "W komorze tortur księcia Sapiehy w Koźminie znajdować się ma dziwne narzędzie śmierci. Stoi tam żelazna pani z rozłożonymi ramionami, przy których umocowane były ostre jak włos, szerokie noże. Sakazanym kazano pocałować kobietę w usta, na co ręce ściskały się i ofierze obcinały głowę" - Die eiserne Frau, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 2, s. 79. Dodać tu należy, że według relacji Ludwiga Martwiga podobne narzędzie śmierci znajdowało się w zamku w Gołuchowie, - tenże, Sagen aus der Kreise Pleschen, "Aus dem Posener Lande", 1910, R. V, nr 3, s. 152, Der grausame Besitzer der Schlosses Goluchow. 75 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 76 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... , dz. cyt., s. 59, nr XIX. 16, Friedrich der Grosse und die Kastanierallee, przekazał M. Beheim-Schwarzbach; por. "Rogasener Familienb1att", Rogoźno 25 stycznia 1912, R. XI, nr 2, s. 6 -7, - podanie to łączy się prawdopodobnie z żoną Piotra Sapiehy, Joanną z Sułkowskich, znaną z niechęci do rządów administracji pruskiej po pierwszym rozbiorze Polski, por. Sapiehowie, dz. cyt., s. 338. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHO W 243 53. "Raz to jechała z Wrzeszczyny do Wielenia baba z JaJami na targ. Jak ona jechała, to zabrała jakiegoś człowieka, on był taki nędzny. Po drodz·e to mu opowiedziała o ciężkich obowiązka,ch jakie na nich wszystkich nałożył ten Sapieha, a w końcu zła powiedziała: »te wszystkie jaja to trza mu w dupe pchać!«. Na targu ten człowiek zrzucił z siebie kapote i ona zobaczyła, że to był Sapieha. Wtedy 00. zaczął brać jaja z kosza ty baby i tłukł je o swoją dupe, żeby prawda była, co ona powiedziała" 77. Nazwisko Sapiehów trafiło także do ludowej toponomastyki. Oto półwysep na jeziorze w Mężyku zwie się tu "wyspą Sapiehy". Opowiada się, iż wyspę tę kazali usypać właśnie organizatorzy "kolonizacji mazurskiej". Ponadto o "wyspie Sapiehy" mówi się tu co następuje: 54. "W Mężyku to był pałac na wodzie i tam był taki most zrobiony na te wyspe, bo tam mieszkał Sapieha" 78. 55. "Sapiehowie mieszkali na ty wyspie, tero nie, bo jak im sie to rozwalyło, to na górze sobie zbudowali. Te słupy po zamku jeszcze tam są" 79. 56. "Półwysep na jeziorze w Mężyku nazywa się wyspą Sapiehy, bo dawni tu mieszkał Sapieha" 80. Przytoczone powyżej przykład tradycyjnej wiedzy o pochodzeniu i póżniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" w folklorze Polski zająć muszą szczególne miejsce, bowiem trudno, jak się wydaje, o podobny zbiór w innych regionach kraju. Tradycja, a której tu mowa, daje się w wielu wypadkach potwierdzić w źródłach historycznych. Niekiedy nosi ona wyraźne cechy nieprawdy, która w środowisku wiejskim i tak uznawana jest za prawdę, gdyż jej transmisja opiera się na autoryte,cie narratora. W końcu są w owej trady'cji elementy, a jest ich najwięcej, których wiarygodności nie sposób stwierdzić, bowiem brak jakiegokolwiek źródła potwierającego wymienionych w przekazach wydarzeń. I w tym to miejscu rodzi się pytanie: do jakiego stopnia i czy w ogóle tradycyjna wiedza historyczna "o sobie" utwierdzona niekiedy w folklorze, może stanowić źródło poznania dziejów jakiejś grupy etnograficznej. Problem tu sygnalizowany jedynie, wydaje się być godnym szerokim studiów interdyscyplinarnych 81. Wielokrotnie zwracano uwagę na to, że legendy inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 19 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 80 inf. Stanisław Marnot, Biała, 6.08.1985. 81 Badania takie podjęli między innymi radzieccy uczeni. Na przykład opraco-wanie dziejów Jakucji A. P. Okładnikowa, w jednej trzeciej oparte zostało na analizie legend i tekstów epickich, traktowanych przez autora jako źródło historyczne, por. tenże, Jakutija do prisojedinienija k russkomu gosudarstwu, (w:) Istorija Jakutskaj ASSR, Moskwa 195'5, T. 1; podobnie traktują folklor G. P. Snesariew w pracy 77 18 �244 Wojciech Łysiak są historią narodu. Sformułowanie to niektórzy badacze "przyjęli za wskazówkę metodologiczną i za,częli w tekstach folklorystyeznych doszukiwać się nie tyle ziaren, co całych łanów prawdy" 82. Skala zbiorowej pamięci o pochodzeniu i późniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" pozwala przypuszczać, iż musiały one mi€ć oparcie w realiach. Także stan wiedzy historycznej ludu, w tym i tej tradycyjnej, wymaga szczegółowej analizy umieszczonej w kontekście regionalnym i chronologicznym. Omówienie powyższe nie rości sobie pretensji do generalnych rozstrzygnięć. Dlatego problem "kolonizacji mazurskiej" jako zjawiska mogącego mieć miejsce w przeszłości na omawianym terenie pozostawiam otwartym, bowiem, jak twierdzą niektórzy informatorzy badanego regionu: "Tutaj to nigdy żadnych Mazurów nie było" 83 lub "Tutaj to już Mazurów nie ma" 84. fl.Tojciech -Łysiak MAZOVIAN 88TTLEMENT AND THE SAPIEHA FAMILY IN THE TRADITION OF SO-CALLED "lVIAZOVIANS OF WIELEŃ" (smnmary) The second half of ""he XVUIthccntury i~ a .peria,d of dtormy his'tarie eve':lts which with some extnrordinary power occuredi·n :the Wielkopolska regiOln and the neiigthbortng PrulSlsri.anprlQovinC'es.The depo!p'ukllted regions ·of New Marchia amd Hr3mdenburg became the terrain of Freideri,c ,the Great'.s settlement campaign. In order tos'ettle this iter.riiory, ihe conlducted a ruthles;~ dilsplacement of peasantt l'am,ilies in the WielImpoIska reglilCln.This delSlpla'cElmentconceived Oln a wide SCalle, caused a c()filS'ideraibledepopulation ill Piotr Sapieha's "Wieleil county". These f,aeits traJlJsm:I1:,tedOT<lllyh:d 1'0 thes'(ft-·called "Mazoviam s€lvt:lement" klgend which SOUl'ces we can neither oonf:,rm ;nor den0.Y. 'I'.-a.ct.ttli:o.'I1 is itlhe cmly ~'ecJ,j<dd that sdtlememJt in thE' Wieleń lands, orga'ni:zoo, a'c.c.ording to popular beLief, by Pi-c,tr Sapieha, In mo.re tlhan le:1 vi1lagcs of the "Wioleń domain", the "kn()wledge" abou-t :the Mazovian ol"igi"1 ,of thc'se pcop,]e remains preseIlit .iln oral tra,dition untill now. It is accompall'ied by ':,.cvo;·al histod::al D:nd typonymionI legends which dosely eoninect this seMlement with ·:the Sapieha f"mily, cun:d\ovhkh arc sirr,ulitaneously ,plaOl,d miliiln the chronological penl'Gd. Howcveu:, botlh former dialeotological .;)ind recent fo1kl-om;;tic research argue the reality of the physical size of the "Mazovian settlement" as proposed in the bibliography or by the "Mazovi<lns of Wieleń" hemsclves. Horezmskie legendy kak istocznik po istarii religiaznych kultaw Srednej Azii, Moskwa 1983, a także S. N. Azbelew, Istorizm bylin i specijika jolklara, Moskwa 1982. 82 S. Szymkiewicz, Herosi Tajgi, Warszawa 19&4,s. 9. 83 inf. Lean Niezborała, Hamrzysko, 6.08.1985. 84 inf. Helena Wyrw.a, Drawsko, 7.08.1985. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51baf3a85342b86d722c1ad76b6e1065.pdf 65b7193bc28057fc22fdc93c2bef6636 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource pogrzeb obrzędy pogrzebowe - Polska obrzędy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1798 Title A name given to the resource Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.215-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brencz, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANDRZEJ t. n, 1987 BRENCZ UAM Po'z.nań POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA Jednym z podstawowych pytań, na które próbowali znaleźć odpowiedź następcy Durkheima, antropolodzy społeczni, dotyczyło kwestii sposobu odzwierciedlania przez rytuał stosunków społecznych. Określano rytuał jako sposób ustanawiania, odnawiania, czy umacniania tradycyjnych więzi społecznych. Twierdzono, że poprzez rytuał wyrażane są konflikty, bądż odzwierciedlane role społeczne. Współczesna antropologia podkreśla komunikacyjną rolę rytuału. Pod pojęciem tym najczęściej rozumie tradycyjnie utwierdzone wzory zachowania, za pośrednictwem których przekazywane są nakazy społeczne. Każda rytualna aktywność, to szereg symboli, w postaci: przedmiotów, czynności, zdarzeń, które posiadają swój wizualny, werbalny, przestrzenny i czasowy wymiar i które się jednocześnie uzewnętrzniają i kondensują w jedno przeżycie. Celem obrzędów religijnych jest ukazanie relacji między fizycznym doświadczeniem, normami społecznymi, zasadami i systemem wartości społecznych, na których opiera się struktura społeczna, a światem nadzmysłowym, irracjonalnym z drugiej strony (E. Leach, 14 - tll). Jeżeli przyjmiemy, że każdy system społeczno-kulturowy stanowi koherentny zespół zintegrowanych zjawisk, między którymi istnieją określone relacje tworząc w ten sposób funkcjonalną całość, to dla zachowania trwałości tego systemu niezmiernie ważna jest stabilność zjawisk i zachowań. Człowiek wnosi do pozornie niezrozumiałego świata odpowiedni konceptualny system, porządek logiczny systematyzujący wszystkie elementy. Otaczające go zjawiska, istoty, przedmioty i zdarzenia należy odpowiednio zakl<lsyfikować i określić wyraźnie nieprzekraczalne granice między nimi. Zdaniem E. Leacha, poprzez stworzenie takiego systemu człowiek redukuje swoją bezradność i niepewność wynikającą z niewiadomej i równocześnie tworzy podstawy funkcjonowania systemu społeczno-kulturowego, do którego przynależy (E. Leach, 30 - 45). Życie społeczne podlega nieustannym zmianom, charakteryzaje je pewna dynamika. Zmiany te mogą się dokonywać w makroskali, w toku dziejów historycznych, i w mikroskali, w określonym wycinku czaso- �-.' 216 Andrzej Brencz wym. Dotyczyć może tylko wycinka danej struktury, bądż znacznego jej fragmentu. Każda taka zmiana to przejście przez ustalone i jasno sprecyzowane granice, pociągające za sobą jednak naruszenie istniejącego porządku i może doprowadzić w konsekwencji do zachwiania stabilnego układu. Należy ją w związku z tym przeprowadzić w taki sposób, by powrócić do punktu wyjścia, przywrócić stan pierwotny. W celu uniknięcia potencjalnego zagrożenia, jakie może ona wywołać, sposób jej przeprowadzenia musi być bardzo dokładnie określony i kontrolowany. Warunki te spełniają rytuały, stanowiące jednocześnie elementy strukturyzujące procesy kulturowo-historyczne. Rytuały stanowią " ... szczególnie dramatyczną próbę, by pojedynczą część składową życia w pełni twardo kontrolować i wprowadzać w określony porządek ... " (S. F. Moore B. G. Myerhoff, 117). Na grupę rytuałów, które towarzyszą i regulują zmiany społeczne, zwrócił uwagę na początku naszego wieku A. Van Gennep, tworząc koncepcję rites de passage. Liczne późniejsze prace wykazały, że koncepcja ta, a raczej jej schemat, jest niezwykle przydatny w badaniach rytuałów, jednakże model stworzony przez jej autora należy traktować tylko jako pewną propozycję stanowiącą punkt wyjścia. We współczesne] antropologii, zwłaszcza brytyjskiej, została poddana wielu zmianom i modyfikacjom. Szczególny wkład wniosły prace Edmunda Leacha, Victora Turnera i Terensa Turnera. Niektóre z założeń tych autorów okazały się w badaniach obrzędów pogrzebowych szczególnie przydatne. E. Leach wskazał na znaczenie granic czasowych i przestrzennych, spełniających ważną funkcję w symbolicznej organizacji świata. Ludzie, tworząc określone klasyfikacje, systemy czy kategorie porządkujące, wyznaczają jednocześnie pewne granice w czasie i przestrzeni. Człowiek dzieli tok życia na pewne odcinki czasowe. Między nimi występują interwały, odcinki nie posiadające wymiaru czasowego. Zmia~y społeczne przebiegają w tych interwałach, a więc odbywają się poza czasem. Granice, które czasowo oraz przestrzennie rozdzielają zjawisko, są z natury rzeczy niejasne, dwuznaczne i niebezpieczne. Wyznaczają one i stymulują aktywność rytualną, stanowiąc jednocześnie punkt określający początek i koniec każdego z okresów. Różnice jakie istnieją między dokładnie określoną przestrzenią społeczną i czasem, a granicą która je dzieli, Leach wyraził w szeregu metafor: czas normalny-czas menormainy, kategorie wyraźne-kategorie niewyraźne, profanum-sacrum, w środku skraju (E. Leach, 30 - 45). Uzupełniając teorię rites de passage T. Turner doszukiwał się odpowiedzi i wyjaśnienia problemu, dlaczego przejście odbywa się w trzech fazach i z czym należy wiązać odmienną charakterystykę fazy granicznej. Interesował go szczególnie problem relacji między strukturą rytuału �';I~ POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 217 j '.. ~ " ~ \, a przejściem społecznym. W swych dociekaniach jako punkt wyjścia obiera charakter, naturę społecznej struktury. Tworząc model obrzędów przejścia zwrócił uwagę na fakt, że strukturę społeczną należy rozumieć jako dynamiczne, hierarchiczne relacje zachodzące między różnymi płaszczyznami (poziomami) struktury. Normatywny porządek społeczny, składający się z kontrastujących, wzajemnie wykluczających się kategorii, tworzy niższy poziom struktury. Poziom wyższy stanowi wspólna podstawa jednocząca kategorie niższego poziomu, sposoby zmian j zasady na jakich się opierają. Między tymi poziomami istnieje wzajemna zctlcżność. Rytuał musi się opierać na tych samych strukturalnych i dynamicznych właściwościach społeczności, musi uosabiać procesy społeczne. Klucz pozwalający na rozumienie rytuału jako formy akcji społecznej i symbolicznej struktury tkwi w rozumieniu społecznych potrzeb. Symbole, z których się korzysta, obrazują równocześnie sytuację wyjściową i wejściową, dalej, różnice między nimi, przyczynę powstania granic, jak i przejście z jednej sytuacji do drugiej. Te symbole umożliwiają ludziom, którzy podlegają obrzędowi przejścia, jak i społeczności, do której powracają ze zmienionym statusem, przystosować się do zachodzących zmian stanowiących cel rytuału. Rytuał obejmuje stan wyjściowy, stan końcowy oraz fazę przejścia, stanowiącą bezpośredni wyraz zasad transformacyjnych, stanowiących podstawę i mechanizm przejŚcia społecznego (T. Turner, 53 -'70). Należy jeszcze dodać, że zdaniem T. Turnera: treść fazy granicznej jest z reguły bardzo różnorodna i zależy od konkreh.ej sytuacji społecznej, to znaczy od rodzaju przejścia, z którym związany jest rytuał i od specyfiki społeczno-kulturowego kontekstu. Natomiast V. Turner wychodzi od założenia, że wszystkie społeczności posiadają podobną strukturę, opierającą się na funkcjonowaniu dwóch przeciwstawnych modeli zachowania. Z jednej strony występuje struktura społeczne, której wszystkie elementy (miejsce, rola itd.) są jasno określone przez wartości, normy, interesy społeczne, z drugiej zaś występuje communitas, stan egalitarny, w którym jednostka jest okresowo uwolniona od przypisanej pozycji. Według V. Turnera życie społeczne, to dialektyczny proces stale zmieniającej się fazy struktury i fazy communitas, dyferencjacji i homogeniczności. Obrzędy przejścia umożliwiają osobnikowi okresowo wyjść ze stanu podlegającego prawom struktury i wejść w stan ,communitas. Ta możliwość rytualnej wymiany wpływa na umacnianie się wartości stanowiących podstawę społeczną i ponowne przywracanie zasady hierarchii (V. Turner, 95 - 97, 164 - 168, 177 - 179). W oparciu powyższe stwierdzenia należy dokonać próby charakterystyki zjawiska kulturowego określanego w literaturze jako obrzęd pogrzebowy. Jednym z krytycznych momentów w życiu społecznym, to śmierć - �218 Andrzej Brencz członka grupy. Strach przed zmarłym, zjawisko śmierci, dusza, instynkt samozachowawczy, rozmaite konflikty pojawiające się w tym momencie, to czynniki zagrażające istnieniu podstawowych wartości i egzystencji grupy {B. Malinowski, 422 - 428; E. Durkheim, 571). Ten moment musi być przezwyciężony poprzez odpowiedni obrzęd. Poprzez obrzęd pogrzebowy można rozumieć kompleks obowiązujących, ustanowionych tradycyjnie i przyjętych przez społeczność form zachowania symbolicznego (por. M. Prosić Dvornić, 41). Przedstawia on system różnorodnych form czynności stanowiących odpowiedź na różnorodne problemy i potrzeby związane ze śmiercią, jakich wymaga społeczność. Z każdym systemem społeczno-kulturowym związana jest specyficzna forma obrzędu, która jednocześnie odzwierciedla wierzenia stanowiące podstawę obrzędu, jak i motywy i wartości, na których opiera się ten system. Śmierć jako zjawisko i obrzęd jako ogólnoludzka odpowiedź na stan zagrożenia (mimo iż niektóre formy zachowania i czynności są zróżnicowane), doprowadziły do tego, że obrzędy te w swych zasadniczych rysach, motywach i celach wykazują na całym świecie zdumiewające podobieństwo (B. Malinowski, 423). U podstaw obrzędów pogrzebowych wszystkich ludów leżą dwa przeciwstawne dążenia; chęć zatrzymania zmarłego, i dążenie do uwolnienia się od niego (S. A. Tokariev, 1'52). Jawią się one z jednej strony w postaci uczucia żalu, z drugiej zaś w formie instynktownego uczucia strachu. Stąd wynika dwojaki stosunek żywych wobec zmarłego: równolegle występuje próba zerwania wszystkich więzi oraz tendencja do utrzymania tych więzi w zmienionej formie. Śmierć człowieka, będąca sama w sobie sprawą jednostki, przekształca się w wydarzenie, w którym uczestniczy grupa społeczna. Obrzqdy związane ze śmiercią posiadają więc znaczenie i konsekwencje społeczne. Poprzez aktywność rytualną przeprowadzoną według wyraźnie określonego wzoru, zachowanie ludzi będących pod wpływem strachu, osamotnionych, zdezorientowanych, zostaje uregulowane i poddane kontroli, by nie kolidowało z interesem i potrzebami grupy. W obrzędzie pogrzebowym dominują dwie zasady: obowiązek uwolnienia grupy od ciała zmarłego, dła którego nie ma już miejsca między żywymi i udzielenie ludziom, których łączyły ze zmarłym określone więzi, pomocy, mającej załagodzić następstwa nieszczęścia, które ich spotkało. Jednocześnie, poprzez odpowiednie postępowanie, następuje przystosowanie całej grupy społecznej do nowej sytuacji. Wiele sposobów realizacji ma charakter uniwersalny. W obrzędach pogrzebowych tło wierzeniowe odgrywa istotną rolę. Niezależnie od denominacji konfesyjnej, europejskie obrzędy pogrzebowe, w tym i polskie, opierają się z jednej strony o zasady obowiązującej religii, standaryzowane przez przepisy liturgiczne, z drugiej zaś opierają się na �POLSKA OBRZF,DOWOŚC POGRZEBOWA 219 reliktach dawnych wierzeń i wyobrażeń eschatologicznych. Oba te systemy, zwane tutaj umownie religią, wskazują na środki, jakimi rytuał, jeżeli zostanie prawidłowo przeprowadzony, może osiągnąć pożądane rezultaty (por. S. F. Moore i B.G. Myerhoff, 125). Religijne wyobrażenia eschatologiczne opierają się na animistycznym spojrzeniu na świat (B. Malinowski, 426). Śmierć nie oznacza końca istnienia, lecz stanowi tylko moment, w którym dusza rozstaje się z ciałem i rozpoczyna inne, nie cielesne bytowanie. Dusza człowieka żyje po jego śmierci fizycznej, nadal należy do wspólnoty społecznej, partycypuje w całokształcie życia. Wspólnotę społeczną stanowi zespół żywych i. zmarłych jej członków (L. Levi-Bruhl, 46 - 47). Jak już wspomniano, człowiek instytnktownie lęka się zmarłego, jako czegoś nieczystego, niebezpiecznego, wzbudzającego grozę, a jednocześnie jest w dalszym ciągu emocjonalnie i społecznie z nim związany. Czy przeważać będzie uczucie strachu, czy odczucie przywiązania, zależeć to będzie w dużej mierze od charakteru systemu religijnego, przyjętego w danej grupie (K. Birekt-Smith, 364 i n.; S. A. Tokariev, 188). Zmarły może być dla społeczności dobry -bądź zły, może pomóc, bądź zaszkodzić. Potencjalna pomoc, bądź szkoda jaką może wyrządzić, zależy od postawy żywych wobec zmarłego i jego duszy. Stąd zachowania członków społeczności, do której należał zmarły, motywowane są przede wszystkim chęcią uregulowania relacji między zmarłym, a społecznością. Zachowania te mają na celu całkowite zerwanie jakichkolwiek więzi ze zmarłym, by uchronić społeczność od niszczącego i zgubnego wpływu, ale jednocześnie mają na celu przedłużenie i podtrzymanie fikcyjnych więzi, by umożliwić zmarłemu i jego duszy egzystencję pośmiertną i z tego względu spodziewać się określonych korzyści. Zachowania, sposoby postępowania :Qależne są bezpośrednio od wyobrażeń o duszy zmarłego, a wyobrażenia te na terenie Polski, mimo niwelacyjnego działania zasad religii katolickiej, są zróżnicowane. Charakterystyczna dla niższych form świadomości heterogeniczność wyobrażeń o duszy zmarłego Levi-Bruhl objaśnia obojętnością wobec logicznych sprzeczności. Umożliwia to dawnym zjawiskom przetrwanie i istnienie obok nowych, często wzajemnie przeciwstawnych sobie (L. Levi-Bruhl, 55 - 56). Jeżeli ta hipoteza jest prawdziwa, to oznacza, że niektóre z wyobrażeń o duszy zmarłego, znane z terenów Polski, powstały w różnych fazach rozwoju koncepcji eschatologicznych. Różnice w ich treści wskazują na różnice w pochodzeniu. Wraz powstaniem nowych wyobrażeń o duszy zmarłego powstają odpowiednie nowe normy zachowania, poprzez które reguluje się w zmieniony sposób relacje między duszą, a społecznością, zgodnie z sumą dotychczasowych wyobrażeń. Praktyki dawne jak i nowe, powstałe o chrześcijański imperatyw "umarłych grzebać" wraz z całym ry- �220 Andrzej Brencż tuałem, nakazują, by ciało, w którym przebywała dusza, pochować w określony i dostojny sposób, a także zrealiwwać wszystkie te obrzędy, które zabezpieczą pośmiertną egzystencję duszy. Podstawowym obowiązkiem rodziny i grupy społecznej jest realizacja obrzędu zgodnie ze wszystkimi obowiązującymi zasadami. Towarzyszy temu przekonanie, że nie powinno zdarzyć się ooś nieprzewidzianego, że nic nie może zakłócić toku obrzędu. To przekonanie działa uspokajająco i przywraca równowagę (por. B. Malinowski, Zwyczaj ... , 334). Powszechne jest wierzenie, że ci,ało zmarłego jest "nieczyste" w związku z tym jakikolwiek kontakt bezpośredni, bądź przebywanie w pobliżu, stanowi potencjalne niebezpieczeństwo dla żywych, a szczególnie zaś dla najbliższych. Istnieje szereg nakazów i zakazów chroniących żywych od szkodliwego wpływu zmarłego i praktyk mających zmusić dusze zmarłego do opuszczenia ciała i świ,ata ziemskiego. Wszystkie te środki ostrożności niezbędne są w sytuacjach, kiedy człowiek wchodzi w kontakt z siłami nadprzyrodzonymi, pozostającymi poza jakąkolwiek kontrolą i rozumieniem. Związek ze zmarłym i jego duszą winien trwać tylko w okresie, kiedy dusza jest jeszcze na ziemi, do chwili jej odejścia na drugi świat, do miejsca wiecznego przebywania. Według wierzeń ludowych z terenów Polski, cz,as pobytu duszy na ziemi jest bardzo zróżnicowany. Na zróżnicowanie to wpływ wywarły póżniejsze chrześcijańskie modyfikacje wyobrażeń eschatologicznych. Według słowiańskich wierzeń ludowych, z o'b.szarów o dominacji religii prawosławnej, dusza przebywa na ziemi przez okres jednego roku, przy czym intensywność oddziaływania duszy na świ,at żywych i stopień niebezpieczeństwa stąd wynikający, sukcesywnie maleje po pochówku. Jako niebezpieczny uW1ażany jest powszechnie okres czterdziestu dni po śmierci. Na obszarach o dominacji religii katolickiej, okres ten wynosi najczęściej trzydzieści dni, przy czym istnieje duże zróżnicowanie regionalne (A. Fischer, 324 - 331, por. także K. Ranke, 45 - 46). W okresie tym mamy do czynienia z rozbudowanym systemem obrzędów oczyszczających. Jeżeli cykl obrzędów pogrzebowych rozpatrywać będziemy z punktu widzenia obrzędów przejścia, to w oparciu o powyższe uwagi m07.na wydzielić i scharakteryzować kilka f.orm społecznych przejść związanych ze zmianą statusu poszczególnych osób lub grup. Dotyczy to osoby zmarłego i jego duszy, najbliższej rodziny oraz krewnych, a także społeczności, z którą związany był zmarły. Zmarły zakończył okres wędrówki ziemskiej, okres pobytu w świecie rzeczywistym, zmienia status żywego członka społeczności na status członka zmarłego. Charakterystyczna jest forma przeniesienia ciał,a na miejsce spoczynku innych zmarłych członków społeczności i odprawienie jego duszy na tamten świat w myśl reguł i zasad zbudowanych w oparciu o obowiązującą eschatologię. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGHZEBOW A 221 Najbliższa rodzina i krewni w strukturze społecznej przechodzą ze stanu normalnego (profanum) w stan pogrążonych w żałobie, a po upływie określonego czasu powracają do stanu normalnego. Śmierć wywołuje także bezpośrednie zmiany w strukturze społecznej: żona, czy mąż osoby zmarłej zmieniają status przechodzą w status owdowiałych, dziecko otrzymuje status sieroty (półsieroty), śmierć gospodarza przynosi zmianę ról, itd. Szczególne znaczenie, choć w polskiej obrzędowości już nieco zatarte, ma obrzęd pogrzebowy dla całej spoleczności. Społeczność ta musi przejść przez okres potencjalnie dlań niebezpieczny, wynikający z zagrożenia rozpadu jej struktury, a także musi urzeczywistnić zmianę jaka zaszła w jej strukturze w związku z stratą jednego z jej członków, wykluczyć go i przejąć członków rodziny w ramach ich nowych statusów. Obrzędy pogrzebowe miały szczególne znaczenie w okresie wspólnoty rodowej. Stanowiły ważny moment kohezji wspólnoty. Szczególnie uwidacznia się to w obrzędowości pogrzebowej Słowiańszczyzny południowej. Według Cajkanovicia, we współczesnej obrzędowości znaleźć można potwierdzenie tezy, że na tym terenie obrzęd pogrzebowy związany był ze wspólnotą rodową. Mimo, iż najwięcej zakazów i nakazów związanych jest z rodziną, domownikami, na terenach, gdzie długo przetrwały resztki wspólnoty rodowej, pewnymi restrykcjami objęta jest szersza wspólnota rodowa, czy nawet plemię. Obecnie obejmuje całą wieś (Cajkanović, 143- 145). Z powyższych ustaleń wysunąć można wniosek, że w obrzędzie pogrzebowym zawarta jest nie tylko odpowiedź na sytuacje wynikające z zetknięcia ludzi z siłami nadprzyrodzonymi, lecz także odpowiedzi na powstałe potrzeby szeregu transformacji w ramach struktury społeczności. Jak już wspomniano, jednym z podstawowych obowiązków żyjących wobec zmarłego jest zerwanie wszystkich dotychczasowych związków, nawiązanie nowych relacji zmarły-żywi, zgodnie z obowiązującymi prze_ konaniami. Proces ten rozpoczynają rozbudowane O'brzędy wyłączania. Nie stanowią one jednego określonego aktu lecz rozwijają się sukcesywnie, przechodząc przez kilka etapów. W obrządku pogrzebowym wydzielone są następujące fazy: zmarły zostaje odseperowany od żyjących, od domowników, dalej przedmiotów, a więc od rodziny i domu, następnie od społeczności i świata żywych. Początki obrzędu wyłączania rozpoczynają się w chwili zgonu. Powszechnie praktykowany jest zwyczaj pojednania zmarłego z żywymi. Religia katolicka wprowadziła do wyobrażeń eschatologicznych dwa elementy: grzechu (będącego naruszeniem zakazów etycz.ny'ch) i nagrody (w przyszłym życiu, jako wyrównanie za uczynki człowieka w życiu doczesnym) (H. Łowmiański, 29). W związku z tym, pojednani'e to traktowane jest jako swoista forma ekspiracji Jednak wzajemne przebaczanie sobie �222 Andrzej Brencz wyrządzonych krzywd, zatargów, pozbywanie się uczucia urazy, ma tak'że na celu przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat. Obrzędy wyłączania nasilają się w chwili śmierci. Mamy tutaj do czynienia z praktykami, które wyraźnie podkreślają powstanie granicy między czasem normalnym i normalnym tokiem czynności i zachowań ludzi a okresem rytualnym. Naleźą tutaj nak,azy zachowania ciszy, dzwonienie, budzenie śpiących domowników, przerwanie czynności gospodarczych. O. Kolberg zanotował w zeszłym stuleciu: "Jak kt,o umrze, to mu się najprzód dzwoni w kościele" (O. Kolberg, t. 10, 77). Zwyczaj dzwonienia dzwonkiem według zwyczajów zanotowanych w połowie naszego stulecia, miał ułatwić zgon (dzwonek dla konających) (K. Kwaśniewicz, 110). Dźwięk w rytuałach przejścia uznawany lest jako oznaka granicy (E. Leach, 63; por. 1. Kovacević, 21 - 32). Uderzanie w dzwony oznacza granicę między profanum, a sacrum, wyznacza początek zachowania rytualnego. Wszystkie wymienione praktyki, zmodyfikowane już na początku XX wieku, oznaczały początek czasu rytualnego, w którym następuje wyraźne fizyczne i rytualne oddzielenie zmarłego od żywych. Wszystkie sprzęty, przedmioty mające bezpośredni kontakt ze zmarłym zostają zniszczone, bądź porzucone. J. Burszta omawiając zwyczaje i obrzędy pogrzebowe na terenie Wielkopolski pisze: " ... Kolejny cykl czynności i zabiegów następuje z chwilą wniesienia trumny. Zmienia się przede wszystkim urządzenie izby, wynosi łóżka, stoły, krzesła, zaciemnia się okna oraz przystraja izbę zielenią i kwiatami. Trumnę ustawia się na stole ... w środku izby, zawsze w ten sposób, że nogi zmarłego skierowane są ku drzwiom ... " (J. Burszta, 183 - 184). Zmarłemu zostaje wydzielona osobna przestrzeń, zmieniony zostaje dotychczasowy układ, tworzy się nowy podział: przestrzeń zmarłego i przestrzeń żywych. Wyłączanie zmarłego następuje także poprzez czynności związane z wynoszeniem z domu. Wynosi się nogami do przodu, uderza trzykrotnie trumną o próg, itd. Funkcję granicy przestrzennej pełni tutaj próg domu. Czynności wykonywane przy wynoszeniu, oprócz symbolicznego uniemożliwienia powrotu zmarłego, oznacza także pożegnanie, oddzielenie zmarlego od domu i rodziny. W symboliczny spos6b następowało także wyłączanie zmarłego z obszaru jego działania gospodarczego, podkreślając zakoń,czenie pełnienia roli gospodarza. Z relacji. O. Kolberga wynika, że kiedyś obnoszono trumnę dookoła podwórza i przystawano przed stajnią, oborą i chlewem (O. Kolberg, t. 10, 217). Rzucanie ziemi na tr:.:mnę wyznacza moment graniczny, w ktćrym zmarły i żywi rozstają się. Według powszechnych wierzeń dusza opuszcza ciało w chwili złożenia trumny i zasypywania mogiły. W polskiej obrzę- �POLSKA OBRZE;DOWOŚC POGRZEBOWA 223 dowości pogrzebowej, podobnie jak na Słowiańszczyźnie, istnieje zakaz rzucania ziemi przez krewnych {A. Fischer, 342). Czynność tę wykonują tylko znajomi i sąsiedzi zmarłego. Stanowi to formę pożegnania zmarłego i oznacza rozstanie się ze wspólnotą. Z powyższego przeglądu wynika, że proces symbolicznego zrywania więzi zmarłego ze światem żywych, przeprowadzany przez obrzędy wyłączania, następuje stopniowo. Równolegle z obrzędami wyłączania przeprowadzano szereg akcji i czynności, których celem było przygotowanie w odpowiedni sposób ciała zmarłego oraz przygotowanie duszy do przejścia ze świata żywych w świat zmarłych. Rytualne wyłączanie duszy zmarłego następuje z chwilą zgonu. Przejawia się w wielu praktykach, które według wierzeń ludowych miały ułatwić zgon. Powstały one na gruncie dawnych wyobrażeń eschatologicznych, lecz zostały przekształcone pod wpływem Kościoła katolickiego. Charakterystyczne w tym względzie jest kropienie wodą święconą ,odmawianie odpowiednich modlitw, dawanie do ręki zapalonej gromnicy. Stare formy, to wyjmowanie poduszki spod głowy, bądź kładzenie zmarłego na ziemi (A. Fischer, 66 - 80, J. Burszta, 181 - 182). Do rytałów włączania naleźą te czynności, które można określić za A. Fischerem jako wyzwalające duszę (otwieranie okien, robienie specjalnych otworów itd.). Do tej grupy należą także te czynności i praktyki, które wyrosły na gruncie powszechnego wierzenia, czy to genetycznie pogańskiego, czy chrześcijańskiego, że zmarły znajdzie się na tamtym świecie w takim stanie, w jakim opuścił świat źywych. Rytualne mycie, ubieranie w specjalny strój (czehieł, giezło), wyposażenie w przedmioty, a współcześnie w atrybuty religijne, mają na celu przygotowanie zmarłego do pobytu na tamtym świecie. Idea ta, towarzysząca ludzkości od dawna, wyrosła na gruncie przekonania, źe życie człowieka trwa nadal w innym wymiarze, przetrwała do czasów nam współczesnych w zmodyfikowanej formie koncepcji defuncti vivi. Czynności te podporządkowane są nadrzędnej zasadzie, którą tak ok,reślił J. G. Frazer: "dusza, która została dobrze wyposażona i jest zadowolona, nie ma powodów, by wrócić i ukarać żywych (J. G. Frazer, 176 - 177). Żywi i martwi należą do tej samej wspćlnoty, wszak, jak pisze A. Fischer, "każdy wieśniak spoczywa naj chętniej na wioskowym, rodzinnym cmentarzu" (A. Fischer, 937). W ramach tej wspólnoty stanowią dwie odrębne kategorie, przynależące do różnych światów, przedzielone wyraźnie zdefiniowanymi granicami. Dopóki między nimi nie zostaną ustanowione relacje, regulowane i określane przez rytuały, każdy kontakt na innej drodze jest nie czysty i niebezpieczny (E. Leach, 30 - 45). Jak już podkreślano niejednokrotnie, w obrzędowości pogrzebowej wyraźnie zaznaczone zostało dwojakie zachowanie żywych wobec zma'rłego; z jednej �224 Andrzej Brencz strony dążenie do zerwania więzi, z drugiej zaś troska o jego duszę i zachowanie wobec niego gdy Jest jeszcze obecny. Zmarły i jego dusza są od chwili zgonu do pogrzebu między żywymi, lecz tutaj nie ma już dla niego miejsca, musi być wyłączony z kręgu żywych, a nie należy jeszcze do świata zmarłych. Jego status, rola, stosu.nek do żyjących, nie są jeszcze określone i zdefiniowane. Podlega w tym okresie oddziaływaniu zasad transformacyjnych, w ramach których odbywa się przejście z kategorii żywych do kategorii zmarłych. Granica między tymi kategoriami stymuluje aktywność rytualną, odpowiada w teorii obrzędów przejścia fazie granicznej. W przypadku obrzędowości pogrzebowej omacza ona koniec statusu żywego i począt€k statusu zmarłego, bądź szerzej, koniec życia ziemskiego i początek życia pozagrobowego. Transformacja ta nie jest procesem jednorazowym i wyraźnie określonym. Oznacza to, że nie kończy się ona w momencie pogrzebu, lecz trwa tak długo, aż zostaną wypełnione wszelkie akcje rytualne przypadające na określone odcinki czasowe, do końcowej akcji oznaczającej zakończenie żałoby. Ta akcja końcowa powoduje zmiany w strukturze rodziny i społeczności, które powracają do stanu normalnego (profanum). W polskiej obrzędowości pogrzebowej, w przeciwieństwie do obszarów np. prawo.sławia, czy świata germańskiego, obrzędy te jawią się w f OTmie rudymentalnej, w zasadzie jedynie w formie wspólnej uczty (stypa, skórka, przepicie skórki itd.), które odbywają się przy udziale rodziny i społeczności w dniu pogrzebu. Jednakże z bogatego materiału porównawczego zestawionego przez A. Fischera wynika, że uczty te odbywały się dawniej (tak jak obecnie na obszarach Kościoła prawosławnego) zwykle w 3, 7, 9, 3D, 40 dniu, w pół roku oraz w rocznicę śmierci. Dokument z ksiąg grodzkich z roku 1687 dowodzi powszechnolości zwyczaju stypy dorocznej. Kościół katolicki odprawia mszę za zmarłych w 3, 7, 9, 3D, 40 dzień oraz w rocznicę po zgonie (A. Fischer, 393). Obrzędy przejścia związane są także z rodziną zmarłego, stanowiącą od chwili śmierci kategorię "pogrążonych w żałobie". Dla społeczności ta ka tegoria może stanowić pewne zagrożenie,;.z racji bliskiego kontaktu ze zmarłYm. W związku z tym zostaje ona symbolicznie i faktycznie wyłączona z czasu normalnego {pr·ofanum), a także oznaczona poprzez odpowiednią formę ubioru. Nie może brać udziału w rozmaitych akcjach, które wykonuje w czasie normalnym. Dotyczy to szczególnie niektórych czynności obrzędowych związanych z obrzędowością rodzinną czy doroczną. Tryb życia rodziny ulega przekształceniu. Obowiązuje powszechnie zakaz wykonywania niektórych czynności domowych i gospodarczych, takich jak: przygotowywanie pożywienia, niektórych czynności przetwórczych oraz prac gospodarskich i polowych. W okresie żałoby nie wolno śpiewać, tańczyć, uczestniczyć w zabawach, weselu, podawać dziecka do �POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 225 chrztu (por. Z. Staszczak, 108). Istnieje także rygorystycznie przestrzegany zakaz zawierania nowych związków małżeńskich. Ta forma izolacji społecznej wyznacza okres fazy granicz'nej, okres transformacji. Proces ponownego włączania rozwija się etapami, w miarę jak w fazie granicznej następuje modyfikacja więzi ze zmarłym i zmiana statusu społecznego. Proces przejścia, zarówno w fazie granicznej jak i w fazie włączania, wpływa na stany emocjonalne na drodze działania poszczególnych czynności, zakazów i nakazów postępowania. Pozwala na łagodne przejście, przyjęcie nowych ról i inkorporację nowego statusu (por. M. Prosić-Dvornić, 48). W obrzędzie pogrzebowym mamy bardzo często do czynienia z działaniem dwóch potrzeb, wynikających z toku życia normalnego (profanum) i potrzeb rytualnych, które są sobie przeciwstawne. Z tego względu musi dojść do kompromisów, rodzina wewnętrzne obowiązki wypełnia normalnie, jak i wchodzi w normalne relacje ze społecznością, tylko niektóre formy są zredukowane i wyraźnie określone, jako charakterystyczne dla tej kategorii. Śmierć stanowi moment krytyczny, zagrażający podstawowym wartościorn .i egzystencji każdej grupy społecznej. Szczególnie zagraża wartości naczelnej, jaką stanowi integracja i wzajemne powiązania (B. Malinowski, 427). Ten stan zagrożenia zostaje zmieniony przez akcję rytualną, która ma charakter łagodzący i "... może być wyrazem siły i optymizmu ... w sytuacjach niebezpieczeństwa i niepokoju ... " (S. F. Moore, B. Mayerhoff, 136). W obrzqdach pog.rzebowych społeczność uczestniczy w momentach najbardziej krytycznych, w chwili śmierci, w czuwaniu przy zmarłym i przy wyprowadzaniu zmarłego z domu i. wsi na cmentarz. Uczestniczy w tych momentach, które są także krytyczne dla rodziny, a \vięc w tych stanach, w których granice między poszczególnymi kategoriami nie są wyraźnie określone. Dotyczy to pewnych czynności związanych bezpośrednio ze zmarłym, w ten sposób rodzina zostaje częściowo izolowana od zgubnego wpływu zwłok. Udział społeczności w obrzędzie pogrzebowym rozpoczyna się wraz z chwilą przygotowania zwłok. Czynności wykonywali ludzie nie związani z rodziną zmarłego. Byli to najczęściej ludzie starzy, ubodzy, żebracy, dziady proszalne itp., tworząc specjalną kategorię, posiadającą :na niektórych terenach specyficzną nazwę, np. "trupiarki" (por. J. Burszta, 182, A. Fischer, 95 - 96, 107, K. Kwaśniewicz, 110). Kategorię tę stanowią osoby, które: a) zakończyły fazę reprodukcyjno-biologiczną; b) naJczęściej w strukturze społecznej nie odgrywają znaczącej roli. Społeczność wyznacza więc do czynności, które są dla żywych niebezpieczne, tych reprezentantów, którzy z punktu widzenia podstawowych interesów grupy są dlań już mało przydatni. Poprzez prawidłowe przeprowadzenie akcji ry15 "Lud" - t. 71 �226 Andrzej Brencz tu·alnej podnosili swoJ autorytet i społeczne znaczenie. Polskie materiały ni~ dostarczają istotnych wzmianek o obrzędowym oczyszczaniu ty<:h ludzi po zakończeniu ceremonii pogrzebowej, czy też o ich roli w stypie. Obowiązkiem każdego członka społeczności było pożegnanie zmarłego, uczestnictwo w kondukcie pogrzebowym i pomoc rodzinie. Nie przestrzeganie przepisów pociągało za sobą określone sankcje społe<:zne. Świadczą o tym liczne wierzenia związane z konduktem pogrzebowym, nakładające sankcje na ludzi nie uczestniczących w pogrzebie (A. Fischer, 322). Na wiadomość o śmierci, przekazywanej za pośrednictwem umownych znaków, bądź poprzez ozna.cżenie domu żałoby, schodzili się dorośli członkowie wspólnoty lokalnej. Sz·czególne znaczenie ma nocne czuwanie przy zmarłym, szeroko rozpowszechnione w różnych lokalnych wariantach. Interesująca jest nazwa "puste noce" wyraźnie podkreślająca okres przejścia między różnymi stanami rzeczywistości. Społeczność uczestniczyła również w pożegnaniu zmarłego, poprzez symboliczne dotknięcie ręki zmarłego, czy też tylko trumny (J. Burszta, 187). Trumnę z domu wynosili i często nieśli na cmentarz znajomi czy sąsiedzi, stosownie do kategorii płci i wieku. P.ochód porzebowy zatrzymywał się obok kapliczki czy krzyża, lub na granicy wsi. Było to według ludowy.ch przekonań miejsce pożegnania zmarłego ze wsią, często wygłaszano tam mowy pogrzebowe (J. Burszta, 188 - 189; A. Fischer, 290 - 291). W organizacji przestrzeni społecznej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granica. Centrum, to miejsca kultowe, kościół, kapliczki, krzyże, stanowiące dla społecmości lokalnej symbol własnej organizacji świętości. Granica wydzielała okreŚoloną przestrzeń dla działań społeczno-religijnych i przeciwstawiała ją reszcie świata. Miejsca te były przestrzeniami koncentracji z jednej strony działań religijno-magicznych, z drugiej, wyznaczaly dla społeczności lokalnej obszar identyfikacyjny (R. Tomicki, 37 - 39). Według materiałów z XIX w. na niekU:rych obszarach Polski rodzina rozstawała się z konduktem p'Jgrzebowym, ponieważ wierzono, że odprowadzenie zwłok przez krewnych na cmentarz mogłoby sprowadzić śmierć do domu (r. w. Pogrzeb, 322, A. Fischer, 334). Mowy pogrzebowe, których teksty zawierały dawniej także' pewne formuły magiczne, później zredukowane, stanowiły formę pożegnania zmarłego przez społeczność wiejską. Wygłaszane były przez osoby pełniące ważne role w społeczności (naj zamożniejsi, bądź najlepsi gospodarze), bądź przez specjalnych mówców zwanych odpraszaczami (K. Kwaśniewicz, 115). Akcentem finalnym było sypanie ziemi, zazwyczaj w formie trzykrotnego rzucania grudek ziemi na trumnę. Charakterystyczny jest tutaj powszechny zakaz rzucania ziemi przez rodzinę i krewnych. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA 227 Po pogrzebie rodzina urządzała poczęstunek dla uczestników pogrzebu. Ta stara tradycja kulturowa występowała na terenie Polski w dwóch formach: a) smutnej i poważnej; b) wesołej, z małymi śladami smutku i żalu (J. Burszta, 190, K. Kwaśniewicz, 115). Z powyższego przeglądu wynika jasno, że społeczność lokalna przechodzi także przez trzy fazy. Jednakże fazy te w obrzędzie pogrzebowym nie są tak wyraźnie zaznaczone i często występują synchronicznie, nakładając się wzajemnie. Fazę wyłączania zapoczątkowuje zawiadamianie o śmierci. Szczególną jej f.ormą jest bicie w dzwony, które traktować można jako sygnał oznajmiający społeczności o zmianie czasu normalnego w czas rytualny, nakazujący wykonanie szeregu praktyk. Przejścia przez fazę graniczną i włącźania mają charakter i'ntegracyjny i zaraz po pochówku i stypie następuje przejście do stanu normalnego. Jest rzeczą charakterystyczną, że społeczność w tych obrzędach jawi się jako zintegrowana całość. W ten symboliczny sposób zostaje podkreślona negacja istniejącego kryzysu i wskazanie na możliwość przezwyciężenia wewnętrznych niebezpieczeństw, poprzez działanie zintegrowanej całości. W ten sposób, podobnie jak i w innych obrzędach, wskazuje się na podstawowe wartości o charakterze integracyjnym. Społeczność w fazie włączanie, natychmiast po pogrzebie i stypie, rozpoczyna normalny tok życia, a kiedy upłynie przepisany okres czasu, w którym następuje transformacja kategorii poszczególnych jej członków, ponownie ich integruje. Generalnie, obrzęd pogrzebowy, z punktu widzenia społeczności, stanowi deklarację podstawowych wartości i ukazuje prawidłową strukturę społeczną. Między innymi określona zostaje ponownie rola rodziny, pojedynczych członków społeczności, pozycja społeczna, starszeństwo. LITERATURA K. Birket-Smith 1974, Scieżki ku!tury, Warszawa. J. Burszta 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, (w:) Kultura ludowa Wielkopolski. pr zl.JiO'L It. I II, Po,z'nuń, s. 1'77 - 196. V. Cajkanowić 1924, Studije iz religije i folklora, "Srbski Etnografski Zbornik", JL'CXl, Beograd. A. Fischer 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. J. G. Frazer 1933, The Fear of the Dead in Primitive Religion, l, London. O. Kolberg 1962, Dziela wszystkie, t. 10: Poznaftskie, Wrocław-Poznań. L Kovacević 1979, Razbijanje predmeta kao granića pojedinih faza svadbenog rituala, (w:) ·Simpozjum Seoski dani Svetana Vukosavljevića, VII, Prijepolje. K. Kwaśniewicz 1981, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnografia Polski, przemia.., ny kultury ludowej, pr. zbior., t. II, Ossolineum, s. 89 -126. lS* �228 Andrzej Brencz L. E. H. B. Levi-Bruhl 1954, Primitivni mentalitet, Zagrzeb. Leach 1983, Kultura i komunikacija, Beograd. Łowmiański 1979, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa. Malinowski 1958, Magia, nauka i religia, (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1958, Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa, s. 311 - 388. S. F. Moore i B. G. Myerhoff 1984, Sekularni ritual: forme i znacenja, (w:) "Glasnik etnografskog instituta SANU", t. XXXVIII, Beograd, s. 11'7- 139. M. Prośić-Dvornić 1982, Pogrebni ritual v svetlu obreda prelaza na primeru StonskOff primorjrr, (w:) "E.bnolosklj preglcd",18, Belogrcid, ,. 41 - 53. K. Ranke 1951, Der dreissigste und verzigste Tag im Totenkulillr der Indogennanen, Helsinki. Z. StaszczaK 1985, Obrzęd a obyczaj, Warszawa-Poznań. S. A. Tokariev 1969, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka i Wiedza. R. Tomicki 1981, Religijność ludowa, (w:) Etnografia Polski, przemiany blltury ludowej, t. II, pr. zbior. Ossolineum, s. 29 - 70. T. Turner 1977, Transformation, (w:) Hierarchia and Transcendence, Van Gorcum, s. 53 - 70. V. W. Turner li9·67 Symbols in Ndembu Ritnal, The Forest of Symbols, Lejda r.w. 1,965, Pogrzeb, (w:) Słownik folklorIt polskiego, pl'. zbior. Warszawa s. ~2,2. Andrzej Brencz THE POLISH FUNERAL RITE AS THE RITE DE PASSAGE (summary) It has been attempted in the paper to analize the traditional funeral rite on the base of assumptions elaborated within British anthropology and ethnology. Conceptions of E. Leach, V. Turner and T. Turner, which refer to A. V. Genep's theory of rites de passage that is now considered classical, were the reference point. Rites associated with death constitute an event in the liIe of a societ.y, and they imply some structural changes. The problem of social transformations, which are conducted by means of rites, is particularly interesting. Funeral rites, conducted according to clearly defined patterns, determine people's behavior so that it would not interfere with primary interests and needs of the social group. If we consider a series of funeral rites using the assumptions of the theories of rites de pasage, we can separate and characterize a few forms of social passages associated with the change of the position of particular persons or groups. This concer·n:~ ithe dead pe:riSon aJl1Jd'h'is 'soul, his do.s-es1 family and relaitives, alnd aliso the society he had been in close contact with. In Polish funeral rites, basically practices and customs directly connected with the dead person have been preserved. Traditional rite forms associated with his closest family and relatives have been changed a bit. On the basis of literature, an attempt of the analysis of the forms of passage is possible to conduct. �POLSKA OBRZĘDOWOŚC POGRZEBOWA 229 The dead person changes his status from a living member of the sC'ciety to the status of a dead one. Characteristic is the form of transfer of the body of the dead to the place of rest of other members of the society, and in sending his soul to the other world the rules and principles established according to the binding eschatology are followed. Close family members and relatilves within the social structure transfer from the normal state (profanum) to the state of being plunged into mourning, and after certain time they return to the normal state. The deah also causes some direct changes in sotial structure: the wife or the husband of the dead person becomes a widow or a widower respectively, the child acquires the status of an orphan, the death of the host brings about a change of roles, and so on. The funeral rite is of particular importance for the entire society, however in Polish funeral rites it has been changed and reduced considerably. This society ha!.>,to pass through a potentiaHy dainger'ous period, as a f!elSulitalf a Ithreart: to the stability of its 'structure, lit rall/slo has ito realize a change !that occured in i1ts structu:re In consequence of the death of one of its members, it has to exclude him from the society and to admit the members of his family with their new statuses. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c5382810b04e03fdc59d11c1ec1fd3.pdf 53df3c95f692f83e308b5b794d319ac4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa stroje ludowe - nakrycia głowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3598 Title A name given to the resource Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.44-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TIULOWE CZEPCE KURPIOWSKIE' MARIA Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u ­ l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze­ chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l ­ ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k kurpiecki z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y ­ pek kurpiecki ze skrzydłami lub o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u . Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu oczepin i przechowywała go najczęściej «na 2 t 44 ŻYWIRSKA śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż­ l i w i e bogato zdobiony. Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po­ myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne rozłożenie go na płaszczyźnie czepka. K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar­ szczonej, p r z y b r a n e j koronkową, tryfioną f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł, obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e . Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano 3 la �jednocentymetrową listwą płócienną przez którą p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer­ szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano Ten opa­ opu­ zło- 45 I �żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i ­ doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło głowy tworząc rodzaj z a w o j u . Cypek ś l a c h e c k i — to romboidalny ka­ wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar­ szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y ­ wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za­ wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o ­ kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4 �ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob­ szyte były również koronką. Czepki te można było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r ­ marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do­ piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o ­ b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob­ rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano do t г у f i e n i a. T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta­ ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są­ siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка �z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za­ szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej, bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią­ gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y ­ schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów. Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y ­ pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa­ n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę­ stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada­ jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć. Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy­ s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub­ telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o ­ t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za­ łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i . Elementów h a f c i a r s k i c h jest także niewiele. Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l ­ k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o . Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i położonych obok siebie i tworzących różnej sze­ rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o ­ p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l ­ k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy 48 �o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń­ cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y ­ w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli­ wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości t i u l u , powiększała możliwości kompozycyjne. N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych, prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i ­ nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u ­ giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię­ t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y ­ śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł­ n y c h trójkątach gwiazdy. Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej występował w częściach bocznych ubożejąc k u środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła hafciarka przez złożenie na d w i e równe części i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono­ w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny­ m i — były największe i najbogaciej zakompono­ wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją, n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach 3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na­ stępne pola miały także odrębną, choć dużo uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa­ m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu kompozycyjnego przez odpowiednie rozmiesz­ czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y ­ stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła­ mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h . W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę­ dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa­ b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują­ c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j ­ n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r ­ p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j ­ wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re­ p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt­ p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa­ mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d - I �10 nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga­ niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i ­ dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po­ wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf­ c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i ­ nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem lekkość odpowiadającą t i u l o w i . I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i ­ m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o ­ t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y ­ stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio­ n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o ­ rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa­ modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną, j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po­ zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o założenia. Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa czepka obszyta jest inną koronką niż część głów­ na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny, 50 10a rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y ­ suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m ­ b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny — w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k w drobnej l i n i i falistej, zamykającej obwód mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe większej. Podane przykłady stanowią przyczy­ nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa i zależności. Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po­ przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę­ puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y ­ kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har­ monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j części szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y załamaniach о с к o, k i e d y w części poziomej cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając �11 11a w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi. Przyglądając się uważnie poszczególnym par­ t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów­ nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku. Przystępując do wypełnienia haftem części przy­ brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf­ c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak, aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem, bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra­ m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k ­ t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d ­ n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa­ n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a ­ traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy­ brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku. Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną, wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką. Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz­ łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har­ m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso­ w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme­ t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak i haft na głównej części czepka n i e jest zwią­ zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k gdyby wycinek z koronki skomponowanej w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza, s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u ­ pełnie niespodziewanie, często także asymetry­ czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u ­ dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką. Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną 51 I �świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona z wycinków pasów, jest w zwężających się r o ­ gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t ­ k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a . Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m ­ p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ­ tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu­ maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k , przypominający popularne w hafcie koszul z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie­ dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po­ równanie z późniejszym, o przekwitających for­ mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie­ cego. Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r ­ p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y ­ raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a ­ czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć następny etap r o z w o j o w y . Tymczasem n i e w i ­ d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel­ ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym, czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów, zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó­ w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej». H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za­ rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze­ pek przestał być częścią składową s t r o j u świą­ tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y «na śmierć», a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h . Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić w niezniszczonych domach puszczańskich na dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a . 5 PRZYPISY czorowa" ') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u czepków, z e b r a n y c h r o w a n y c h bezinteresownie '-') N a terenie I n s t y t u t o w i do Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy opracowania. twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne, duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y wyodrębniają pola. się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere­ giem przejawów k u l t u r o w y c h , co objawia się także *) Salinówką nazywają dotychczas kobiety miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j , żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało zielonej, szafirowej się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie on we cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y . cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o- l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one jedna­ k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz­ czy. Noszone są jedynie w d n i świąteczne czy uro­ czyste. ) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5 ) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e - w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l - lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o ­ lek dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o ­ w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach», O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat­ c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka- nich form haftu na tiulu. Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski 52 puszczańskie w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i ­ w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep­ 3 (t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem i ofia­ przez ob. W . Modzelewską �КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И . В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром» обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые являются подражением покупному кружеву, которым чепчики, вышивка тюль, что является моментом, определяющим отношение народного отдельно для которых двух хетского» чепчика. рассмотрена видов: чепчика в с настоящей статье «кацуром» и «шля­ Как на характерную черту вышивки актор обшивался искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы­ шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля­ укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего и изящество достигались исключительно последнего не шла по линии требований новой формы, но пере­ обычным продеванием нитки при помощи строчки: через отдельные дырочки тюля с применением небольшого количества вышивальных мотивов, несена была с давнишних форм без согласования их с новыми условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по­ :!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких казывают, что кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче­ прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму, ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром». их направление и расположение. Автор замечает, что «шляхетский» чепец не является выражением мотивы BONNET DE TULLE, DES KURPIE Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e noces d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t les jeunes epousśes etaient rituellement coiffees d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t au t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e «matou» donnśes p e r m e t t a n t de p r e c i s e r le raport entre l'art d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i - «Kurpie» q u e de cette le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a broderie u n point o b t e n a i t u n effet m e l a n g e unique, avec lequel on de richesse et de finnesse. employant zigzag, u n nombre moulin a vent, limits de etiole motifs a plusiers de q u i est l e p l u s a n c i e n broderie: circonferences, ne s'est p o i n t p l i e e a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s . Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r ni developpement que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou». TULLE KURPIE I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w i t was the custom t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e festivity, The author remarks bordering the l o w e r that v a t i o n h e l p s to e x a m i n e the «tabby» cap a n d t h e « n o b l e » cap. and T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em­ b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e richness design one t y p e is a c h i e v e d passing with only a n d fineness o f t h e of p o i n t , j u s t b y the thread t h r o u g h the singular eye-lets o f the tulle. Very nouveaux ni progres de d e c a d e n c e d u foreign t h e designs of the p a r t of the «tabby-сар» machine-made as r e g a r d s ne marque CAP in article, separately «noble» et n'est q u ' u n e f o r m e w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d the present forme, et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s to « c a p » avec c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e en d u b o n n e t «matou» embroidery imitate the lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s elements. the r e l a t i o n b e t w e e n The author compares obser­ popular art the K u r p i e e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r «noble» one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m ­ p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w t h e l i n e of t h e e x i g e n c y taken from the older of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y forms without adaptation to new conditions. T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w that the w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t . few embroidery-designs «noble-сар» develop­ These elements m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y w i t h change are m u l t i p l i e d are used: the zigzag, the i n r y t h m i c a l arrangements of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t . shows no tendency o f progress and d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар». 53 t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f53d9e516ec1d21b2f938ed1e0da819.pdf 9ccfdb9421ede61f5291924d08464500 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Mazowsze - sztuka ludowa wycinanka ludowa Powiśle otwocko-garwolińskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4212 Title A name given to the resource Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskkiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 221-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Sledziewski WYCINANKI Z POWIŚLA O T W O C К O-GAR WO L I Ń S K I E G O Od k i l k u l a t mówi się o „wycinance garwolińskiej". Najpierw wspomniał o niej w 1955 r. Józef Grabowski w swej pracy „Wycinanka l u d o w a " p ó ź n i e j , w 1956 г., zaczęto żywiej interesować się tą wycinanką z racji wystawy sztuki ludowej, którą zorganizowano w Garwolinie . 2 Przystępując do omówienia interesującej nas grupy wycinanek wydało m i się jednak bardziej słuszne i precyzyjne nazwanie jej grupą z Powiśla otwoćkogarwolińskiego. Złożyły się na to d w a powody. Pierw­ szy — definicja zasięgu, wynikła z badań terenowych; d r u g i — niejasność dotychczasowego pojęcia w y c i n a n k i garwolińskiej. Oo prawda, j a k dotychczas, pisano o niej niewiele, a Grabowski poświęcił j e j we wspom­ nianej „Wycinance l u d o w e j " zaledwie pięć zdań, ale skonfrontowanie sądów zawartych w tych zdaniach z materiałem u j a w n i o n y m w terenie (podczas przy­ gotowań do wystawy garwolińskiej) nasuwa obawę, że wspólną nazwą określono w y c i n a n k i o zupełnie odimiennym charakterze, odmiennych cechach for­ malnych, a poza t y m pochodzące z innych miejsco­ wości. Zacznijmy więc od ustalenia zasięgu t e r y t o r i a l ­ nego interesującej nas grupy wycinanek. Zgadzając się z Grabowskim można powiedzieć, że chodzi t u 0 obszar między Wisłą i Świdrem (patrz i l . 39), a więc o pewną część omawianego przez niego obsza­ ru „między Wisłą a Bugiem". Mówiąc ściślej, chodzi t u o kilkanaście w s i położonych n a p r a w y m brzegu Wisły, pomiędzy Sobieniaml B i s k u p i m i na północy 1 Maciejowicami na południu, :z których t y l k o jedna położona jest z dala od Wisły (ok. 20 k m w prostej l i n i i ) . Określenie „Powiśle otwocko-garwolińskie" — aczkolwiek trochę niezręczne — zostało podyktowane faktem, że od r o k u 1958 omawiany obszar przecięty jest granicą dwóch powiatów i nazwa Powiśle garwolińskie mogłaby nasuwać przypuszczenie, że chodzi tu t y l k o o część interesującego nas obszaru. 0 wycinance z Powiśla otwocko-garwolińskiego do ostatnich lat wiedzieliśmy niewiele. Dotychczas j e d y n y m źródłem i n f o r m a c j i , na którym właśnie oparł swą charakterystykę Grabowski, był znajdujący się w K r a k o w i e , a pochodzący z początku X X w. zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Dopiero w ostatnim okresie uzyskaliśmy dzięki badaniom terenowym pełniejsze informacje i mate­ riały, z których szczególną wagę mają w y c i n a n k i i 2 3 J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, w y d . „Sztuka". Wystawa ta, zorganizowana przez Wydział K u l ­ t u r y Prezydium W R N przy współudziale Wydziału Sztuki Ludowej M i n . K u l t u r y i Sztuki, odbyła się w Garwolinie w maju 1956 r. Część tego zbioru znajduje się obecnie w K r a ­ kowie w bibliotece Akademii Sztuk Pięknych, a część — w Muzeum Etnograficznym. 1 2 3 з Wycinanki z pow. Garwolin: II. 1. Wielobarw­ na, dl. 30,5 cm. Wyk. ok. 1905 г., Ruda. II. 2. Wielobarwna, dl. 32 cm. Wyk. ok. 1905 г., Podlęż. II. 3. Jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 r. Zofia Gnyś, Samogoszcz. �4 II. 4. Wycinanka wielobarwna, dl. 24 cm. Wyk. ok. 1905 r. Michalczykawa, Podlęż, pow. Garwolin. uzyskane od żyjących jeszcze dawnych w y c i n a n k a r e k z powiatów garwolińskiego i otwockiego *. Na t y m właśnie materiale opieram się iw niniejszym a r t y k u l e . Nasza wiedza o wycinance północnej części Po­ wiśla otwocko-garwolińskiego datuje się od 1955 r. Wtedy to, przystępując do organizowania wyetawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i Ryki, powie­ rzono p. Józefie Dąmtaskiej z Warszawy przeprowaA n n a Sabała z Zambrzykowa Nowego, Ro­ zalia Kowalczyk z Zambrzykowa Starego, M a r i a Jobda z Sobień Biskupich, Zofia Grzęda z Sobień Kiełczewskich, Franciszka Połosak z Zuzanowa (wszystkie miejscowości w pow. Otwock), Agata K o ­ bus z Piastowa, pow. G a r w o l i n i A n n a Rybak z B a zanowa Nowegoi, pow. R y k i . 4 dzenie wstępnej penetracji terenu. W w y n i k u tych badań udało się ustalić nazwiska k i l k u żyjących jesz­ cze kobiet, które przed kilkudziesięciu laty należały do grona czynnych wycinankarek. Ponieważ w y ­ padło m i być organizatorem tej wystawy, po dokład­ n y m zapornaniu się z w y n i k a m i badań Józefy Dąmbskiej i z treścią książki J . Grabowskeigo, wczesną wiosną 1966 r. wyjechałem na teren Powiśla garwolińskiego, zaopatrzywszy się oczywiście w kolorowy glanisowany papier. T u , dzięki wydatnej pomocy L u d ­ w i k i Cichockiej, ówczesnej k i e r o w n i c z k i Biblioteki Gromadfczkiej w Sdbieniach Jeziorach, zdołałem od­ naleźć k i l k a starszych kobiet, które rzeczywiście zaj­ mowały się kiedyś wycinaniem. Jakież było jednak moje zdziwienie, gdy wśród w y k o n a n y c h przez nie wycinanek nie znalazłem ani jednej zbliżonej do typu, o którym pisał Grabowski. Były zupełnie od­ rębne, a — j a k zapewniały zarówno same wycinank a r k i j a k i inne starsze osoby — stanowiły one dawniej powszechnie przyjęty typ w y c i n a n k i . Zebraw­ szy trochę informacji к dziejów w y c i n a n k i t y c h oko­ lic (Sobienie, Zambrzyków i Zuzanów) oraz zanoto­ wawszy adresy k i l k u innych wycinankarek, do których wówczas n i e zdołałem dotrzeć, dostarczyłem wycinank a r k o m poprzez Ludwikę Cichocką po kilkadziesiąt arkuszy glansowanego papieru, prosząc, aby wykonały na wystawę takie typy wycinanek, j a k i e pamiętają z l a t swojej młodości. W ten sposób n a wystawie sztuki ludowej w Gar­ wolinie znalazła się kolekcja 260 wycinanek, które wzbudziły niemałe zainteresowanie etnografów i m i ­ łośników sztuki ludowej. Większość t e j kolekcji za­ kupił ówczesny Wydział Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, p o c z y m przekazano j e do zbiorów Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie. Porównując oba zbiory: k r a k o w s k i d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana i omówioną wyżej kolekcję pochodzącą z w y s t a w y w Garwolinie — trzeba zadać pytanie, czy istotnie reprezentują one tę samą grupę w y c i n a n k i Powiśla garwolińsko-oitwockiego? CO no­ wego wnosi do naszej wiedzy o przedmiocie materiał uzyskany w latach 1956—1962 o d żyjących jeszcze wycinankarek ? II. 5. Wycinanka jednobarwna, dl. 21,5 cm. Wyk, po 1955 r. Rozalia Woźniak, Samogoszcz, pow. Garwo­ lin. II. 6. Wycinanka jednobarwna, dl. 44 cm. Wyk, po 1955 r. Anna Rybak, Bazanów Nowy, pow. Ryki. �Frankowski jeszcze w 1924 r. t a k charakteryzował „podlaskie" w y c i n a n k i Obszaru między Wisłą a B u ­ giem, rozpatrując w t y m zespole i w y c i n a n k i z po­ wiatu garwoflińskiego: „,Na całym t y m obszarze przeważają w y c i n a n k i jednobarwne. Typową d l a całej tej dzielnicy jest gwiazda ośmioramienna, w której drzewko będzie m o t y w e m wycięcia". I d a l e j : „Wycinanki grupy pod­ laskiej, najmniej kolorystycznie rozwinięte, wyróż­ niają się spośród i n n y c h polskich wycinanek charak­ terem l i n i i przypominającym hafty miejscowe" . Grabowski tymczasem analizując zbiory k r a k o w ­ skie stwierdza: „Ulubioną i jedyną zarazem formą ogólną w y c i ­ nanek garwoilińskiCh jest prostokąt, nieobcy również wycinance lubelskiej. Kształt t a k i posiadają motywy oryginalne tej odmiany ( r y c 106) [reprodukujemy ją j a k o i l . 4 — przyp. red.] albo też w prostokąt były wkomponowane motywy inne, znane ogólnie (ryc. 107). W y c i n a n k i garwollńskie, znane jedynie ze zbioru krakowskiego, tworzą m i m o 'powiązań z l u b e l s k i m i grupę odrębną i wyjątkową. Przypominają one obrazy zarówno przez swój kształt prostokątny, j a k i nie­ kiedy przez kompozycję złożoną z różnych luźnych elementów zestawionych w prostokąt. Jedną z n a j ­ bardziej dekoratywnych i prostych wielobarwnych wycinanek garwolińskich w i d z i m y na tabl. 66 [repro­ dukujemy ją j a k o i l . 1 — przyp. red.], najbardziej ekscentryczną zaś, z d r o b n y m i l a l k a m i n a rogach, przedstawia ryc. 108." 5 6 Jak widać, charakterystyki te różnią się całkowi­ cie. Spróbujmy z kolei opisać materiał uzyskany z terenu w ostatnich latach. Otóż w y c i n a n k i pocho­ dzące z okolic Sobień Jezior reprezentują przede wszystkim: fryzy złożone z „kogutków" l u b „lalek", liczne odmiany parzystych kompozycji „lalek" czy „kogutków", pojedyncze „lalki" z podniesionymi do góry rękami zakończonymi sylwetami „kogutków", różne wersje „kogutków n a rózgach" ( t j . stylizowa­ nych drzewek z k o g u t k a m i n a gałązkach), wreszcie pojedyncze „kogutki", „gwiazdy okrągłe" i „rogowe" (tj. ażurowane kółka i kwadraty). Dodajmy, że w od­ różnieniu od charakterystyki Grabowskiego, w s z y s t ­ k i e w y c i n a n k i są j e d n o k o l o r o w e , n i e nakle­ jane na żadne tła kartonowe. Czym można wytłumaczyć t a k zasadnicze różnice między opisem Grabowskiego a referowanym przez nas materiałem? W tekście swojej książki n i e podał Grabowski żadnego nazwiska wykonawcy, a n i nazwy miejscowości, z których t e w y c i n a n k i pochodzą. K o ­ lekcja k r a k o w s k a nie posiada wprawdzie pełnej do­ kumentacji, ale n a k i l k u Wycinankach podane są nazwy Wsi, a n a jednej znajduje się nawet nazwisko wykonawczyni. Okazuje się więc, że z czterech w y ­ cinanek t e j grupy reprodukowanych przez Grabow­ skiego — d w i e pochodzą z Podłęża (u Grabowskiego n r y (106 i 108 — por. i l . Ą 4), a d w i e z Rudy (u Gra­ bowskiego n r 107 i tabl. 66 — por. i l . 1), a więc 'E. Frankowski, Wycinanki ludowe i ich prze­ obrażenia, „Przegląd Warszawski", 1924, t. I I , s. 218-H219. J . Grabowski, op. cit., s. 103—104. 3 6 II. 7. Wycinanka jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 г., Podłaź, pcw. Garwolin. z miejscowości położonych n a północny zachód od Maciejowic. W y c i n a n k i zaś, które udało się n a m uzyskać tak w w y n i k u penetracji terenowej, j a k i. ogłoszonego konkursu, pochodzą ze w s i Sobienie Biskupie, Sdbienie (Kiełezewskie, Zambrzyków Nowy, Zambrzyków Stary i Zuzanów — w powiecie o t w o c k i m oraz Sarncgoszez i Piastów — w powiecie garwolińskim. Tak więc w y c i n a n k i 'znane z pracy Grabowskiego pochodzą z części południowej omawianego przez nas obszaru, podczas gdy omówione poniżej — z części pomocnej. Wydaje się też, że w y c i n a n k i z Podłęża i Rudy reprodukowane w „Wycinance l u d o w e j " nie są wcale typowe d l a omawianego Obszaru, a więc i charakte­ rystyka oparta na ich analizie nie może być obo­ wiązująca dlla dominującego typu w y c i n a n k i . Sam autor zresztą określa jedną z tych wycinanek jako ,, ekscen tr yczn ą''. Przyznam, że gdy przed wystawą garwolińską w 1956 r. studiowałem „Wycinankę ludową", w y c i ­ n a n k i t a m zamieszczone j a k o przykłady z interesują­ cego m n i e terenu — nasunęły pewne wątpliwości. .Wydały m i się nie tyle oryginalne, i l e właśnie w y ­ jątkowe. Wydawało m i się także, że kompozycja ich, a szczególnie wycinanek z Rudy ( i l . 1) n i e mieści się w ramach ludowej t r a d y c j i wyCinankarskiej, że są one raczej rodzajem obrazków złożonych „z różnych luźnych elementów", ale obrazków o pewnych ce­ chach, które można b y określić j a k o amatorskie. Nie 223 �„Kogutki", wyk. po 1955 г.: II. 8, 9. Wys. 9 cm i 17,3 cm. Wyk. Fran­ ciszka Połosak, Zuzanów, pow. Otwock. II. 10. Wys. 6,5 cm. Wyk. F. Pólosak. 11. 11. Wys. 8 cm. Wyk. Maria Łysiak, Sobienie Kietczewskie, pow. Otwock. 11. 12. Wys. 11,5 cm. Wyk. Maria Jobda, Sobie­ nie Biskupie, pow. Otwock. �miałem wówczas żadnych innych argumentów poza t y m i —• być może s u b i e k t y w n y m i — argumentami natury koimpozycyjno-estetycznej. A l e w sześć l a t później, w l u t y m 1962 г., przygo­ towując n a zamówienie redakcji „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " niniejszy artykuł, umyślnie wyjechałem do Podłęża z „Wycinanką ludową" w teczce, szukając wyjaśnienia genezy wycinanek z Podłęża podanych przez Grabowskiego. Wiedziałem już wówczas, po obejrzeniu k o l e k c j i krakowskiej, że jedną z tych wycinanek (il. 4) wykonała w 1903 r. niejaka M i chalczykowa (imię nie podane). Nikłe były już szanse, abym autorkę odnalazł jeszcze w Podłężu. I rzeczy­ wiście j e j nie odnalazłem. Udało m i się jednak ustalić d w a ważne f a k t y : że w samym Podłężu nie ma tradycji wycinankarstwa oraz że istotnie miesz­ kała tutaj i pracowała w e dworze jakaś Michalczy­ kowa. Przebywała w Podłężu do roku 1937, a potem, po sprzedaniu majątku przez h r . Zamoyskiego, u któ­ rego pracowała — przeniosła się do Topolina. Odtąd znajomi j e j stracili z nią k o n t a k t . Jak t w i e r d z i mieszkająca jeszcze w Podłężu Maria Stępień (ur. w 1875 г.), Michalczykowa była j e j rówieśnicą i k o ­ leżanką oraz pracowała razem z nią we dworze. Nie przypomina sobie jednak, aby Michalczykowa zajmowała się kiedykolwiek wycinaniem. Ważny jest również i i n n y fakt, a m i a n o w i c i e : w Podłężu nie było i nie ma innej kobiety o t a k i m nazwisku. Nie chcę wyciągać z tego wniosków zbyt daleko idących, ale wydaje m i się, że w y c i n a n k i Michalczykowej powstały allbo z inspiracji kogoś z otoczenia właściciela majątku (wszak był t o okres pierwszego zainteresowania wycinanką ludową), albo nawet j a k o wyraz j e j własnego, ale t y l k o amatorskiego zaintere­ sowania techniką uprawianą w okolicy. Ponieważ Michalczykowa nie była sama doświadczoną w y c i n a n karką, ale z w y c i n a n k a m i l u d o w y m i prawdopodobnie się stykała, skomponowała f o r m y oparte n a motywach miejscowych, lecz będące już wyrazem świadomej tendencji do „ulepszenia", co dało w rezultacie te właśnie, nader wyjątkowe naklejane obrazki. Jest to oczywiście t y l k o hipoteza. Faktem jest natomiast, że Michalczykowa pracowała zawsze we dworze (a więc j e j więź ze wsią i j e j tradycją była stosun­ k o w o słaba), że nie była znana j a k o w y c i n a n k a r k a oraz że w Podłężu nie u p r a w i a n o w y c i n k a r s t w a — i t o właśnie upoważnia mnie do twierdzenia, że reprodukowane i omawiane przez Grabowskiego w y ­ cinanki nie stanowią t y p o w y c h okazów w y c i n a n k i otwocko-garwolińskiej. Wiadomo wprawdzie, że Michalczykowa jest w y ­ konawczynią t y l k o jednej z czterech reprodukowanych przez Grabowskiego wycinanek — ale i druga z Pod­ łęża, i dwie pozostałe z Rudy nie są lepsze pod względem kompozycyjnym. Zwróćmy przy okazji W y c i n a r k i A n n y Rybak '— według j e j własne­ go określenia: „widoczki z malowanego p a p i e r u " — nie posiadają żadnych związków z wycinanką l u d o ­ wą Powiśla otwocko-garWolińskiego. Rybakowa — j a k twierdzi z odrobiną d u m y — sarna ze „swego umysłu", u nikogo n i e ucząc się i nie znając żadnych 7 W туг 12 uwagę, że nazwa Ruda budzi t u pewne zastrzeżenia. W obecnym powiecie garwolińskim nie m a bowiem wsi o takiej nazwie, a najbliższa Ruda (nazywana zresztą powszechnie Rudą Babicką, d l a odróżnienia od Rudy Tarnowskiej i Rudy Talubskiej) jest odda­ lona o d Podłęża o ponad 30 k m i leży w pobliżu Babic i N i w y Babickiej w powiecie R y k i (dawniej powiat garwoliński). Jest natomiast Ruda Tarnowska odległa zaledwie 0 3 k m o d Podłęża, gdzie Michalczykowa miała k r e w r y c h . Czy dwie w y c i n a n k i z Rudy pochodzą z Rudy Tarnowskiej czy Babickiej (czy ewentualnie T a l u b .okiej) — trudno tego teraz dociekać. Zresztą wydają się one (il. 1) jeszcze bardziej amatorskie i nieludowe niż w y c i n a n k i z Podłęża. W y c i n a n k i z Rudy są d l a mnie t y p o w y m przy­ kładem kompozycji złożonych z różnych luźnych elementów, t j . t a k i c h kompozycji, j a k i e uprawiały czasem dziewczęta w czasie robótek szkolnych. A że właśnie w Garwolińskiem istnieje — gdzie indziej niemal nie spotykana — tradycja amatorsko-szkolnej wycinanki, świadczą o t y m w y c i n a n k i A n n y Rybak (il. 6) ze w s i Bązanów Nowy, pow. R y k i , j a k i w y ­ c i n a n k i w y k o n y w a n e dotychczas przez mieszkającą w Garwolinie byłą nauczycielkę (nazwiska j e j nie udało m i się zanotować), j a k też w y c i n a n k i innej osoby z Garwolina (której a n i nazwiska, a n i zawodu nie znam), znajdujące się obecnie w Wydziale K u l ­ tury Prezydium W R N w Warszawie, a będące dale­ k i m naśladownictwem w y c i n a n k i łowickiej; świadczą wreszcie o t y m informacje k i l k u kobiet z okolic Maciejowic , że kiedyś w .szkole uczono wycinania; świadczą także o t y m omawiane dalej w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) ze w s i Samogoszcz, oddalonej od Podłęża 2 k m . Na zakończenie tych trochę przydłu­ gich wywodów o charakterze polemicznym pragnę jeszcze zwrócić uwagę n a fakt, że gdy pytałem w y cinankarki i inne starsze osoby w Samogoszczy 7 8 1 Podłężu, czy były t a m znane w y c i n a n k i wielokolo­ rowe, otrzymywałem zawsze odpowiedź przeczącą, która się powtarzała także, gdy pokazywałem potem wycinankarek, komponuje wielokolorowe „obrazki", wzorując się m. i n . na wyszywanych makatkach. Informacji takich udzieliły m i kobiety jadące autobusem do Maciejowic, którym pokazywałem m . i n . wycinanki reprodukowane w Wycinance ludowej 'J. Grabowskiego. 8 225 �13 wycinankę reprodukowaną tabl. 66 jego książki. przez Grabowskiego na A więc tradycji k o l o r o w y c h prostokątów złożonych z luźnych elementów w okolicach Podłęża nie ma. Wolno zatem przypuszczać, że tego rodzaju w y c i n a n k i są dziełem i n d y w i d u a l n y m i amatorskim, choć może o p a r t y m na miejscowych motywach. Przejdźmy z kolei do omówienia w y c i n a n k i ludo­ wej garwolińsko-otwockiej na podstawie materiału zebranego w czasie przygotowywania wystawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i R y k i w r o k u 1956 oraz z okazji organizowania w y s t a w y sztuki ludowej M a ­ zowsza w r o k u 1962. Głównym ośrodkiem żywej dotąd t r a d y c j i w y c i nankarskiej n a terenie Powiśla otwocko-garwolińskie­ go są wsie położone w pobliżu Sobień Jezior w po­ wiecie o t w o c k i m . Przeprowadzone przez J . Dąmbską badania terenowe w roku 1955 nie upoważniają może w pełni do twierdzenia, że jest t o główny na terenie Powiśla ośrodek wycinanikarski, ale też w przeciągu k i l k u l e t n i c h moich kontaktów z osobami zajmującymi się dawniej i obecnie różnymi technikami sztuki -ludowej n a terenie powiatów — nie udało m i się natrafić n a istnienie drugiego ośrodka o t a k mocno zarysowanej specyfice. Dopiero ostatnio, już w trakcie zbierania materiału do tego artykułu, otrzymałem od dwóch kobiet ze w s i Samogoszcze koło Podłęża zbiór stu kilkudziesięciu wycinanek, które wyraźnie odbiegają s w y m charak­ terem od wycinanek z okolic Sobień. A u t o r k a m i t y c h w y c i n a n e k są siostry: Rozalia Woźniak (lat 66) i Zofia Gnyś (lat 65), które — j a k twierdzą — wycinały nawet kiedyś d l a kobiet miesz­ kających w Podłężu i Rudzie Tarnowskiej, ,Дзо tam 226 n i k t wycinać nie umiał". Rozalia Woźniak techniki wycinania nauczyła się podobno o d swojej m a t k i , a o d niej potem przejęła tę umiejętność j e j młodsza siostra. W y c i n a n k i Woźniak i Gnyś, aczkolwiek t w o ­ rzą grupę wspólną (a zarazem odrębną od wycinanek z okolic Sobień Jezior), różnią się jednak od siebie wartością komipozycyjno-artystyczną. I t a k , w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) przypominają nieco reprodukowane przez Grabowskiego w y c i n a n k i z Podłęża (il. 2), pod­ czas gdy w y c i n a n k i Rozalii Woźniak, bardziej zwarte i oszczędnie ażurowane, przypominają rzeczywiście — j a k pisze F r a n k o w s k i — geometryczne l i n i e haftów na t k a n i n i e ( i l . 5). W y c i n a n k i obu autorek mają w y ­ miary ok. 17,6 X 22 c m , co odpowiadałoby w przy­ bliżeniu w y m i a r o m wycinanek z k o l e k c j i krakowskiej, ale różnią się od t a m t y c h t y m , że są wszystkie jedno­ kolorowe. O ile jednak większość wycinanek Woźniakowej przedstawia, momi zdaniem, f o r m y w y c i n a n k i ludowej przypominające m . i n . wycinankę lubelską i podwarszawską przez swój linearny i strzałkowy ornament, o tyle w y c i n a n k i Gnysiowej są dowodem dalekiego, i to raczej niekorzystnego odejścia od ludo­ wej k o n w e n c j i wycinankarśkiej. Jak dotąd, n i e udało m i się uzyskać innych okazów w y c i n a n k i z tej oko­ licy, a dopiero przeprowadzenie bardziej szczegóło­ w y c h badań w terenie mogłoby rzucić światło za­ równo na ew. zwiąizki wycinanek Woźniakowej i Gny­ siowej z miejscową tradycją, j a k i na proweniencję wycinanek, spopularyzowanych przez Grabowskiego j a k o „garwolińskie". O i l e jednak można znaleźć p u n k t y styczne, a n a ­ wet wyraźne analogie między charakterystyką w y ­ cinanki „garwolińskiej" u Grabowskiego a twórczo­ ścią Z o f i i Gnyś, o tyle charakterystyka ta zupełnie nie pasuje do wycinanek wyrabianych w okolicach �14 Sobień Jezior, a więc we wsiach o najżywszej tra­ dycji w y c i n a n k i . A jednak bezbłędny niemal opis tej w y c i n a n k i znajdziemy również w książce Grabowskiego! Tyle, że w rozdziale dotyczącym wycinanek podwarszaw­ skich, zwłaszcza w tych partiach rozdziału „Podwar­ szawska odmiana podstawowa", gdzie mówi się: o pa­ sach poziomych z rytmicznie powtarzającą się po­ stacią ludzką („lalką"), o charakterystycznej zdobinie powstałej przez rozszerzenie wycięcia strzałki i za­ okrąglenia j e j końców w formie listka, o lalce łączo­ nej z kogutkami, o wycinankach zbudowanych pa­ sowo z k i l k u szeregów kogutków umieszczonych r y t ­ micznie nad sobą, o ornamencie przypominającym ulistnioną gałązkę — nie znanym nigdzie poza o d ­ mianą podwarszawską. Okazuje się, że w y c i n a n k i z północnej części Fowiśla otwockiego odpowiadają charakterystyce „grupy podwarszawskiej". Jakież są więc granice tej grupy? Czy obejmują t y l k o okolice Wilanowa i Świdra, czy też także okolice Kołbiel i i Powiśle otwocko-garwolińskie? A u t o r „Wycinanki l u d o w e j " nie daje t u ścisłej odpowiedzi. Pośrednio jednak stwierdza, że w y c i n a n k i kołbielskiej nie uważa za należącą do grupy pod­ warszawskiej, omawiając ją łącznie z w y c i n a n k a m i lubelską i podlaską w rozdziale „Między Wisłą a B u ­ giem". Skoro jednak wycinanka kołtoielska n i e należy do „grupy podwarszawskiej", to t y m bardziej chyba nie może do niej należeć (ze względów geograficznych) wycinanka z północnej części Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego (okolice Sobień Jezior). i, - Wycinanki, wyk. po 1955 r. Anna Sabala, Zambrzyków Nowy, pow. Otwock: 11. 13, 14. „Kogutki", wys. 22,5 cm i 34 cm. 11. 15. „Gwiazda rogowa", wys. 34,5 cm. 227 �Czy jednak jest tak naprawdę? Czy rzeczywiście wycinanki z Powiśla Otwocko-garwolińskiego i „pod­ warszawskie" stanowią grupy różne? A b y odpowiedzieć na to pytanie, dokonajmy prze­ glądu podstawowych odmian w y c i n a n k i z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Odmian tych d a się wyróżnić cztery. Są t o : 1. s y l w e t k i ludzkie, czyli tzw. „lalki" (określane także „pyszczkami") — f o r m y d l a tego terenu szczególnie typowe (il. 27—30, 32—34, 36, 37) 2. s y l w e t k i ptaków, w szczególności „kogutów", zaw­ sze jednobarwnych, często ażurowanych (podob­ nie j a k i „lalki") ornamentem strzałkowym l u b romboidalnym ( i l . 8, 10—14) 3. różne rodzaje stylizowanych drzswek nazywanych przeważnie „rózgami" (il. 25, 26) 4. „gwiazdy" okrągłe — najczęściej ośmiopromienne (il. 16—18) i „rogowe" ( i l . 19—21), nazywane także k w a d r a t o w y m i l u b kanciastymi, przypominające niektóre dawne f o r m y wycinanek lubelskich, r a ­ domskich czy k u r p i o w s k i c h . Ponadto j a k o f o r m y pochodne od wymienionych tutaj odmian podstawowych występują bardzo inte­ resujące: — fryzy jedno- i wielopoziomowe złożone z „kogut­ ków" l u b „lalek" (11. 9, 35) — kompozycje „kogutków" z „lalkami" (il. 31, 32) — kompozycje „kogutków" i drzewek („rózeg") ( i l 24) — kompozycje „kogutków" z dużymi w y c i n a n k a m i prostokątnymi ( i l . 23) przypominającymi f i r a n k i (il. 22). Cechą charakterystyczną wszystkich tych wycinanek jest i c h jednobarwność. Nawet koguty i l a l k i , które W innych regionach występują często jako wielobarw­ ne naklejańki, tutaj zawsze są jednokolorowe. Często płaszczyznę koguta czy l a l k i ozdabia się efektow­ n y m i m o t y w a m i ażurowymi, j a k właśnie wspomniana już ulistniona g a ł ą z k a ( i l . 27, 34, 37), która — j a k pisze Grabowski — występuje w większości w y ­ cinanek Odmiany (podwarszawskiej. Równie często spotykamy (także Charakterystyczną dla odmiany pod­ warszawskiej) s t r z a ł k ę (il. 12, 17, 18) oraz p a s złożony z romboidalnych „о к i e n e k " (il. 23). L a l k i i k o g u t k i występują bądź j a k o pojedyncze i samo­ dzielne f o r m y wycinankowe, bądź też łączone są pa­ r a m i ( i l . 27). Czasem tworzy się z nich długie fryzy jedno- ( i l . 35), a nawet trójpoziomowe (il. 9); zwłasz- �„Gwiazdy okrągłe", wyk. po 1955 г.: II. 16. Sredn. 18 cm. Wyk. Agata Kobus, Piastów, pow. Garwolin. II. 17. Sredn. 17,5 cm. Wyk. Rozalia Kowalczyk, Zambrzyków Stary, pow. Otwock. II. 18. Sredn. 11,5 cm. Wyk. M. Łysiak. „Gwiazdy kanciaste", wyk. po 1955 г.: II. 19. 20. Wys. 21 cm. Wyk. M. Łysiak. U. 21. Wys. 17 cm. Wyk. M. Jobda. II. 22. Firanka wycinana z papieru, wys. 33 cm. Wyk. w 1962 r. R. Kowalczyk. II. 23. „Kogutki", wys. 35 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. II. 24. „Kogutki na rózdze", wys. 21,5 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. cza te ostatnie złożone są z kogutków. Kogutek i lalka występują także w układzie nigdzie poza Powiślem otwocko^garwolińskim Obecnie nie znanym — tworzą mianowicie jednolitą wycinankę figuralną przedsta­ wiającą lalkę, której podniesione do góry ręce prze­ chodzą w parę kogutków stykających się dziobami (il. 31). T a k i układ kogutka i l a l k i występuje często W poziomych fryzach złożonych z czterech l u b ośmiu lalek i odpowiednio — ośmiu l u b szesnastu kogut­ ków. Koguty jako samodzielne w y c i n a n k i figuralne w y ­ stępują przeważnie parami, złączone ze sobą dziobami i z tej racji określane są jako k o g u t k i „całujące się". Taka para kogutków umieszczona b y w a n a n i e w i e l ­ kiej, często ażur^wEnej podstawce ('l. 8, 10, 12) l u b na „płocie" (il. 13, 14), rozrastając się często d o dużych rozmiarów wycinanek pasowych przypominających f i r a n k i , w których .kogutki odgrywają już t y l k o rolę uzupełniającego ornamentu { i l . 22, 23). K o g u t k i umieszczane są także na gałązkach róż­ nego typu drzewek (rózeg) i stąd tego rodzaju w y c i ­ n a n k i określane są przez wykonawczynie j a k o „ko­ g u t k i na rózgach" ( i l . 24). Rózgi otwocko-garwolińskie występują w szeregu odmian, poczynając od f o r m dosyć jeszcze zbliżonych do naturalnych drzewek w doniczkach ( i l . 26), aż do f o r m „odrealnionych" i syntetycznych, przypominają­ cych rózgi rawsko-opoczyńsfcie ( i l . 24) l u b zbliżają­ cych się zupełnie do k u r p i o w s k i e j „lelui" ( i l . 25). W „gwiazdach" okrągłych i rogowych również wystę­ pują charakterystyczne d l a całej grupy m o t y w y zdob­ nicze, j a k tzw. przez Grabowskiego „ornament w i l a ­ n o w s k i " (il. 17), ulistniona gałązka, czy zwykła strzałka. Kompozycja tych „gwiazd" n i e dorównuje jednak wartościom plastycznym kogutów i lalek. Je­ dynie „gwiazdy" A n n y Sabały z Zambrzykowa Nowe- �Wycinanki, wyk. po 1955 г.: II. 25. „Rózga", wys. 42 cm. Wyk. R. Kowalczyk. II. 26. „Drzewko", wys. 42 cm. Wyk. Zofia Grzęda, SobieriAe Jeziory, pow. Otwock. go ( i l . 15) wyróżniają się w tej grupie wycinanek oryginalną i zwartą budową, ale Sabałowa (zm. w 1957 r.) była naprawdę wybitną indywidualnością artystyczną i inne j e j w y c i n a n k i także wyróżniają się wśród i n n y c h (np. i l . 13, 14, 30, 34, 36). Nie dorów­ nują i m w y c i n a n k i 75-letniej Rozalii Kowalczyk z Zamibrzykowa Starego, młodszej siostry A n n y Sa­ bały, kontynuującej również dobre tradycje ich m a t k i , Jadwigi Sobiepanek (ur. ok. 1854 г.), która w swoim czasie uchodziła za jedną z najlepszych w okolicy wycinankarek. » Uderzająca jest właśnie dawność i ciągłość tej tradycji n a terenie, o którym do niedawna nic wła­ ściwie pod t y m względem n i e było wiadomo. Jeśli wierzyć informacjom najstarszych z żyjących w y c i ­ nankarek i w i e l u indagowanych starych ludzi — tra­ dycja wycinankarstwa n a Powiślu otwocko-garwolińskilm jest bardzo dawna. Wspomniana wyżej Rozalia Kowalczyk t w i e r d z i — powołując się na informację swej m a t k i •— że już o d wczesnej młodości m a t k a j e j zajmowała się wycinaniem, a więc wynikałoby z te­ go, że tradycja ta była t u t a j żywa już w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W w i e l u wypadkach csoby dziś 70—60-letnie powoły­ wały się na informacje swoich matek l u b ojców, którzy t w i e r d z i l i , że o d kiedy t y l k o pamiętają istniał zwyczaj dekorowania w y c i n a n k a m i izb na święta. Jak w y n i k a z dalszych informacji, tradycja ta prze­ trwała na Powiślu p r a w i e do I I w o j n y światowej (podawano l a t a : 1930, 35, 37, 39), a — j a k twierdziła 82-letnia Agata Kobus z Piastowa (pow. Garwolin) — dopiero w czasie okupacji zaczęto tapetować ściany papierem i t y m samym zaniechano wycinania. Nie mając danych d l a ustalenia dokładnych granic chro­ 230 nologicznych powstania t r a d y c j i wycinankarstwa na Powiślu otwocko-garwolińskim, można, j a k sądzę, przyjąć, że sięga ona przynajmniej l a t siedemdziesią­ tych ub. w i e k u . I choć dziś k i l k a zaledWie kobiet zaj­ muje się wycinaniem, i t o t y l k o w związku z wysta­ wą ozy konkursen\ t o jednak teren ten stanowi sta­ r y ośrodek), który wykształcił swoiste f o r m y w y c i ­ nanki figuralnej (kompozycja koguta i l a l k i ) oraz Własne m o t y w y ornamentaeyjne. W y c i n a n k i znane z terenu Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego nie stanowią — j a k t o już mogliśmy za­ uważyć — jednolitej grupy. Należałoby wydzielić z n i c h twórczość poniekąd indywidualną A n n y Ry­ bak, t y p wycinanek w y k o n y w a n y c h przez Agatę Ko­ bus — oraz dWie grupy: południową i północną. W y c i n a n k i (a raczej w i e l o b a r w n e tematyczne w y k l e j a n k i ) A n n y Rybak, o której już wspominaliśmy, wyróżnia przede wszysrtkim i c h i n d y w i d u a l n y cha­ rakter, brak powiązań z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i . Sa­ ma autorka mówi o n i c h , że wymyśla j e sama „z głowy", wzorując się n a jarmarcznych makatkach i malowanych „widoczkach" ('U. 6). W y c i n a n k i Agaty Kobus z Piastowa, pow. Garwo­ l i n (leżącego już poza Powiślem) — zarówno te, które zostały nadesłane na wystawę w 1956 г., j a k i te z r o k u 1962 — również wydzielają się z zespołu innych wycinanek, choć mieszczą się w ramach m i e j ­ scowej t r a d y c j i i ludowej konwencji artysitycznej (np. i l . 16). Reprezentują one, być może, bardzo sta­ re f o r m y wycinankowe. Spotykamy t u także (nie ażurowane) l a l k i , koguty oraz gwiazdy, w których częstym m o t y w e m ornamentacyjnym jest t a sama strzałka, która występuje powszechnie n a Powiślu otwocko-garwolińskim. Dzisiejsze w y c i n a n k i Agaty �• ••••• Wycinanki „lalki", wyk. po 1955 г.: II. 27, 28, 29. Wys. 17 om, 21 cm, 12 cm. Wyk. F. Pólosak. II. 30. .,Lalki". Wyk. A. Sabala. II. 31. „Lalki z kogutkami", wys. 17 cm. Wyk. F. Połosak. Kobus cechuje grube cięcie, czasem nawet j a k b y nie­ co p r y m i t y w n e , b r a k drobnych ażurów, pewna skłon­ ność do geometryzacji. Poza gwiazdami, wszystkie j e j w y c i n a n k i naklejane są n a arkusze glansowanego papieru wycinankowego i stanowią w ten sposób j a k ­ by wielokolorowe n a k l e j a n k i złożone z oddzielnych wycinanek jednobarwnych ( i l . 38). W odróżnieniu jednak o d (twórczości A n n y Rybak — prace Kobusowej nie są t w o r e m t y l k o i n d y w i d u a l n y m , bo, j a k w y n i k a z zabranych infbrmacjii, w y c i n a n k i tego r o ­ dzaju w y k o n y w a n o w przeszłości również w i n n y c h wsiach w okolicy Piastowa (Górzmo, Łąki, Mroków, Samorządki, K o b y l a Wola). W y c i n a n k i pochodzące ściśle z obszaru Powiśla otwocko-garwolińskiego dlzielą się na d w i e wyraźne grupy. Grupa p o ł u d n i o w a , na którą — j a k do­ tychczas — składają się w y c i n a n k i .Rozalii Woźniak i Zofii Gnyś, występuje w okolicy Podłęża, Rudy Tarnowskiej i ISamogoszczy. G r u p a północna zlokalizowana jest w okolicy Sobień Jezior, gdzie tradycja w y c i n a n k i jest dotychczas najtrwalsza, gdzie mieszka jeszcze najwięcej osób uprawiających w prze^ szłości wycinankarstwo i gdzie w y c i n a n k i występu­ ją w największym zróżnicowaniu f o r m i ornamen­ tów, w Wielu wypadkach typowych wyłącznie d l a tego terenu. Te f o r m y w y c i n a n k i (lalka z kogutka­ m i , fryzy) i j e j ornamenty {strzałka, uliabniona ga­ łązka, ornament wilanowski) występują poza t y m j e ­ dynie w t z w . przez Grabowskiego ,podwarszawskiej odmianie podstawowej", ściślej jednak przez autora nie zlokalizowanej. Czy więc „podwarszawska odmiana podstawowa" i wycinanka l u d o w a z Powiśla otwocko-garwolińskie­ go n i e stanowią jednak jakiejś grupy wspólnej? Są­ dzę, że tak. Wycinanka omawianego przez nas obsza­ r u nie należy b o w i e m do t y p u w y c i n a n k i podlaskiej (jak ją kwalifikował w cytowanej uprzednio pracy Frankowski), a n i też n i e stanowi grupy odrębnej, wydzielając się w sposób zdecydowany o d charakte- 231 ��Wycinanki „lalki" z Zambrzykowa Starego, pow. Otwock, wyk. po 1955 г.: II. 32. Wys. 32 cm. Wyk. A. Sabala. II. 33. Wys. 21 cm. Wyk. R. Kowal­ czyk. II. 34. Wys. 21,5 cm. Wyk. A. Sa­ bala. II. 35. Wys. 8 cm. Wyk. R. Ko­ walczyk. II. 36. Wys. 23 cm. Wyk. A. Sabała. II. 37. Wys. 33,5 cm. Wyk. R. Kowalczyk. ru w y c i n a n k i sąsiadujących regionów. Przyjmując więc terminologię autora „Wycinanki l u d o w e j " , gra­ nicę południowo-wschodnią 'podwarszawskiej odmia­ ny podstawowej należałoby przeprowadzić tak, aby w j e j obrębie znalazła się wycinanka północnej części Powiśla ctwocko-garwolińskiego, a zwłaszcza groma­ d y Sobienie Jeziory. Dopiero w ramach typu podstawowego' w y c i n a n k i podwarszawskiej można szukać cech szczególnych w y ­ cinanek z Powiśla otwooko-garwolińskiego. Nie jest to bynajmniej łatwe, posiadany przez nas m a t e r i a l reprezentuje wycinek nie dość reprezentacyjny, aby na jego podstawie wyciągać wierzy telne w n i o s k i . Istnieje niebezpieczeństwo przyjęcia cech i n d y w i d u a l ­ n y c h w y c i n a n k a r k i (np. Z. Połosak czy A. Sabały) za Właściwość danego typu regionalnego. T r u d n o też n a ­ wet szkicowo zarysować rozwój historyczny tej w y ­ cinanki. M i m o to można na podstawie rozpatrywanego przez nas materiału wyciągnąć pewne w n i o s k i co do w y c i n a n k i grupy północnej z okolic Sobień Jezior. Powiedzieliśmy już, że Zbliżone są one, a czasem niemal identyczne z wycinanką grupy podwarszaw­ skiej. Dotyczy to zarówno typów: „lalek", „kogutów" i fryzów, j a k i Charakterystycznego m o t y w u ornamentacyjnego, j a k i m jest „strzałka", ulistniony ażur, tzw. ornament w i l a n o w s k i . W porównaniu jednak z i n n y m i przykładami, w y ­ cinanki omawiane przez nas cechuje budowanie f o r m y dużymi cięciami, widoczne zwłaszcza w kogutadh Zo­ f i i Połosak (il. 8, 10). Forma jest scalona, mało roz­ członkowana. Sylweta nie m a n i c z naturalistycznego rysunku koguta czy postaci ludzkiej. Można t u mówić 0 architektonicznym budowaniu formy, gdzie w y ­ raźnie zarysowują się poszczególne człony — t a k potraktowane są np. głowy, tułowie, spódnice w „lal­ k a c h " A. Sabały czy R. Kowalczyk. Charakterystyczne jest przy t y m rodzaju myślenia plastycznego użycie ażuru. Jest on wyraźnie skontrastowany, stosowany raczej oszczędnie, ale z pełną świadomością jego r o l i i działania. Niemal zawsze są t o akcenty białe n a tle czarnym l u b to. ciemnym — i to też wyróż­ nia nasze w y c i n a n k i od innych, w których ażur 1 płaszczyzna papieru są równoważne (w wycinance kurpiowskiej obserwować można i zjawisko o d w r o t ­ ne — dominanty ażuru). Gdy w y c i n a n k a jest wielo­ członowa, ornament ażurowy pełni funkcję s c a l a ­ j ą c ą —• w pasach poziomych złożonych z małych rombków czy „listków" (il. 14, 22, 31, 32) oraz r o z ­ d z i e l a j ą c ą — w motywach ornamentalnych pio­ nowych, użytych na ogół b. oszczędnie (np. i l . 27, 34). Ten sam element rombu, listka, strzałki, k r e s k i — zdolny jest wyrażać wiele znaczeń. Ten sam r o m b będzie n p . w „lalce" ( i l . 34) zarówno okiem j a k usta­ m i , brwią, ornamentem k i e c k i i t p . 233 �П. 38. Wycinanka Wyk. A. Kobus. wielobarwna, wym. 43 X 35 ст. Charakterystyczne jest też operowanie w dekoracji w y c i n a n k i jedną jednostką ornamentalną — rombem, strzałką, kreską — która buduje formę przez zagęsz­ czenie i powtarzanie, stwarzając nawet wrażenie o d ­ II. 39. Mapa ośrodków otwocko-garwolińskim. wycinankarskich na Powiślu rębnej f a k t u r y np. spodni, spódnicy, b l u z k i , upierze­ nia, płotu. Pozwala to na uzyskanie wrażenia dużegobogactwa plastycznego wycinanki przy operowaniu jedynie paroma elementami. Fot.: B. Czarnecki — il. 8, 13—15, 35; S. Deptuszewski — il. 1—7, 9—12, 16—21, 23—31, 33, 37, 38; T. Kaźmierski — il. 22; E. Tomczyk-Koziowska — il. 32, 34, 36. Krucyfiks. Murawicki, Anatoliusz Wyk. Wincenty Czaplinek. Czerepiński W I N C E N T Y MURAWICKI R Z E Ź B I A R Z L U D O W Y Z K O S Z A L I Ń S K I E G O W miarę, j a k stabilizuje się życie na Ziemiach Zachodnich i postępuje zadomowienie osiadłej t a m ludności, zaczynamy obserwować pojawianie się tu i ówdzie czynnych ośrodków ludowej twórczości pla­ stycznej. Zaczynają dymić świeżo zbudowane piece garncarskie, stukać tkackie krosna, a od czasu do czasu u j a w n i a się rzeźbiarz ludowy. 234 �T a k i m właśnie świeżo u j a w n i o n y m twórcą w gro­ nie artystów ludowych, pracujących na Ziemiach Zachodnich jest Wincenty M u r a w i c k i , zamieszkały obecnie w Czaplinku, w województwie koszalSńskim. M u r a w i c k i urodził się w r o k u 1900 w Mińsku Ma­ zowieckim, do Czaplinka zaś przybył w 1945 r. z Holszan w pow. oszmiańskim, koło W i l n a , gdzie ostatnio przebywał. Rzeźbiarz nasz jest samoukiem. Pochodząc z irodziny robotniczej, w której nie było żadnych tradycji rzeźbiarskich, rozpoczął M u r a w i c k i swą artystyczną pracę w 17 r o k u życia, od w y r o b u drewnianych zabawek. Były t o różnego rodzaju zwie­ rzęta, wykonywane d l a zarobku. Rzeźbą figuralną zajął się M u r a w i c k i po raz pierwszy dopiero w Czaplinku, gdzie wyrzeźbił sze­ reg świątków, a między n i m i Chrystusa na krzyżu, przedstawionego na załączonej ilustracji. K r u c y f i k s ten jest reprezentacyjnym przykładem artystycznych osiągnięć MurawiCkiegO. Figura Chrystusa, wysoka na 80 cm, wykonana z drewna lipowego, olejno ma­ lowana, u j a w n i a szereg błędów w proporcjach anato­ micznych. Zwraca t u uwagę zbyt duża głowa, nad­ mierne wydłużenie rąk, nogi za krótkie w stosunku do korpusu. Realistycznie potraktowane napięcie m u skułów rąk pozostaje w kompletnej sprzeczności ze stylizacją widoczną w sposobie ujęcia k l a t k i pier­ siowej. Sprzeczności t y c h zestawień są dosyć typowe dla pewnej kategorii l u d o w y c h krucyfiksów, podob­ nie j a k pewna nieporadność w t r a k t o w a n i u dłoni i stóp. Wyraźnie l u d o w y jest również sposób ujęcia twarzy stypizowanej, bezekspresyjnej, jakby uśpionej, o n i s k i m czole, płytkich oczodołach, wydłużonym n o ­ sie, owalnych, nieco obwisłych policzkach i mało wydatnej brodzie. Dużą, elipsowatą głowę otaczają krótkie, schematycznie potraktowane włosy. Murawieki,, który j a k przystało p r a w d z i w e m u , ludowemu twórcy, pracuje wyłącznie dla potrzeb swego wiejskiego środowiska, dotychczas nie 'brał udziału w konkursach ani też w wystawach sztuki ludowej. , i Fot. w 1959 r. A. Czerepiński I I . 1. Podpora ambony w Pomianowie, pow. Białogard. 11. 2. Mojżesz — podpora ambony w Ostre-Bardo, pow. Świdwin. i Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy LUDOWA AMBONA Z POMIANOWA W WOJEWÓDZTWIE KOSZALIŃSKIM W a r t y k u l e M a r i i PrzeźdźieCkięj o ludowych rzeź­ bach z X V I I I w i e k u — w „Polskiej Sztuce Ludo­ w e j " , 1959, n r 4 — omawiana jest m . i n . ludowa ambona z Kraszewa (1726 г.), wsparta na pełnej rzeź­ bie klęczącego anioła. Jest to rozwiązanie logiczne ze względu na w y m o g i statyki, gdyż ambony ludowe, wykonane z grubych desek l u b — j a k w Krasze­ wie —• drążone w p n i u drzewa, mają znaczny ciężar. Przykład podobnego oparcia ambony na rzeźbie pełnej znajdujemy w Pomianowie pod Białogardem w w o j . koszalińskim. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc6eb2c6619dad101cd4a23382cdedde.pdf 3e6541e65a50b23c0760cfd037dcbb86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4215 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 244-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 �sztuką etnologiczną są m n i e j więcej jednakowo za­ awansowane w e wszystkich częściach świata, ale poszczególne gałęzie t e j sztuki są t r a k t o w a n e bardzo nierównomiernie. W badaniach n a d architekturą n p . głównym k i e r u n k i e m zainteresowania jest zwykle dekoracja 'budynków, a prawie zupełnie pomija się zasady f o r m o w a n i a artystycznego domów i osiedli. Szczególną uwagę poświęca się rzeźbie, ale głównie rzeźbie w drewnie, k a m i e n i u i metalu, podczas gdy rzeźba W glinie czy błocie, rzadko kolekcjonowana w muzeach ze względu n a swą kruchość, pozostaje prawie nieznana. Zapóźnione są także studia nad niektórymi działami malarstwa. Za najpilniejszą potrzebę w obecnym stanie rzeczy uważa a u t o r k a systematyczne badania terenowe, pro­ wadzone n a wielką skalę, które objęłyby całą p r o ­ dukcję artystyczną wszystkich ludów etnologiCznych. W badaniach n a d sztuką 'zaznaczają się cztery głów­ ne zadania; są t o : szczegółowe studia nad poszcze­ gólnymi Obiektami sztuki, biografie artystów, studio­ wanie sztuki w całej strukturze k u l t u r y oraz historia sztuki — ustalenie stylów w sztuce etnologicznej i i c h historycznych następstw. Szczególnie konieczne będzie t u wszechstronne podejście do sztuki etnolo­ gicznej. Dotychczas b r a k u j e kryteriów, które ułatwi­ łyby badaczom ustalenie standardów wartości a r t y ­ stycznej sztuki ludów etnologicznych i dopomogły w dokonaniu k l a s y f i k a c j i stylów wszystkich dzieł sztuki. Dlatego też trzeba wypracować nowe metody badań n a podstawie metod stosowanych przez etno­ logów i historyków sztuki, które pozwolą n a zrozu­ mienie specyficznych wartości artystycznych sztuki ludów etnologicznych. Szczegółowo zajmuje się autorka wstępną fazą studiów n a d sztuką etnologiczną, omawiając zadania i metody badań terenowych. Podkreśla t u , że w ba­ daniach n i e możma pomijać nowego gatunku sztuki, j a k i m jest pamiątkarstwo '(tourist a r t ) , uprawiane w ramach tradycyjnych k u l t u r plemiennych. Pod­ stawowe zadania badań terenowych, omawiane przez autorkę, t o kolekcjonowanie, opis, w y w i a d i obser­ wacja. Kolekcjonowanie uważa ona za niezbędne, bo t y l k o dobrze prowadzone zbiory muzealne umożli­ wiają zachowanie dzieł sztuki, zagrożonych poważnie w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . M e t r y k a każdego przed­ miotu, oprócz danych dotyczących daty i miejsca znalezienia oraz opisu samego przedmiotu, p o w i n n a także zawierać w y w i a d o jego znaczeniu, pochodze­ n i u , wytwórcy i właścicielu oraz komentarz badacza, zawierający ocenę autentyczności i prawdopodobień­ stwa uzyskanych i n f o r m a c j i . Opis udostępnia d l a studiów n a u k o w y c h dzieło sztuki nieprzenośne l u b niemożliwe d o nabycia. Z t y m łączy się zagad­ nienie fotografii, rysunków oraz k o p i i w łatwym do użycia materiale. Zdjęcia i rysunki p o w i n n y uka­ zywać obiekt w jego zwykłym kontekście. A u t o r k a omawia t u p u b l i k o w a n e przykłady najbardziej właś­ ciwych ujęć fotograficznych. "Wywiad trzeba p r o w a ­ dzić w dwóch f o r m a c h : w y w i a d ogólny oraz i n d y ­ widualny. "W ogólnym — badacz stawia p y t a n i a i n f o r m a t o r o m co do wartości artystycznej danych dzieł sztuki i nasuwających się w 'związku z n i m i skojarzeń. W wywiadzie i n d y w i d u a l n y m rozmówca, przede wszystkim sam artysta, p y t a n y jest o jego osobisty stosunek do sztuki. Dopiero porównanie wyników wywiadów obu typów może dać właści­ w y efekt. Obserwacja dotyczy n p . procesu pracy artysty i n a ogół n i e napotyka w terenie więk­ szych trudności, gdyż, według doświadczeń autorki, l u d y etnológiczne są dumne ze swych uzdolnień a r t y ­ stycznych i chętnie j e demonstrują. T u należy także analiza postawy grupy l u b pojedynczych osób wobec dzieł sztuki.' Szczegółowle badanie dzieł sztuki. "W t o k u badań trzeba ustalić autentyczność obiektu sztuki, identy­ fikując późniejsze przeróbki i — w miarę potrzeby — rekonstruując wygląd pierwotny. Następnie p o w i n n o silę ustalić datę i miejsce jego pochodzenia. L o k a l i ­ zacja obiektu jeSt szczególnie ważna wobec b r a k u tradycji ustnej l u b dokumentów, 'bowiem „Wśród k u l ­ tur niepiśmiennych style czasowe utrzymują się długo i są trudniejsze do zlokalizowania niż style lokalne i regionalne". Podstawowe k r y t e r i a klasyfikacji przedmiotu, uwzględnione przez autorkę, t o materiał, technika wykonania, cel, treść, f o r m a i s t r u k t u r a . Za ważniej­ sze cele, którym służą dzieła sztuki, uważa autorka użytkowość, potrzeby rytualne, kształcenie, znaczenie handlowe, umocnienie siły i bogactw władcy (social prestige), utrzymanie porządku i dyscypliny (social control), wreszcie tworzenie t y l k o „sztuki d l a s z t u k i " (art for art's sake). Gdy b r a k u j e źródeł pisemnych i ustnych d o i n t e r ­ pretacji treści obiektu, przede wszystkim trzeba zna­ leźć w naturze ewentualny model, a następnie sięgnąć do m i t o l o g i i , r e l i g i i i h i s t o r i i danej k u l t u r y . W razie gdyby t o nie wystarczyło, pomocą może być metoda interpretacji uniiateralnej', tzn. porównanie danego przedmiotu z podobnym, który już został wytłuma­ czony, [lub metoda interpretacji wzajemnej, w której dzieło o treści znanej t y l k o częściowo trzeba porów­ nać z i n n y m , również częściowo lecz w i n n y c h par­ tiach zinterpretowanym, t a k że się wzajemnie uzu­ pełniają. Obie te metody można stosować przy uży­ ciu przedmiotów bardzo sobie b l i s k i c h w przestrzeni i w czasie. "Wstępnym k r o k i e m w badaniu f o r m y jest analiza zewnętrznej fontny przedmiotu. I n d y w i d u a l n y styl dzieła sztuki najlepiej uwidacznia się przez porówna­ nie z podobnymi obiektami. Oczywiście jest t u za­ strzeżenie autorki o porównywaniu przedmiotów n a j ­ bliższych sobie pód względem t w o r z y w a , techniki wykonania, celu i treści. Porównanie należy zacząć od f o r m y całego przedmiotu, a następnie można do­ piero przejść do szczegółów. Przy porównywaniu dizieł sztuki etnologicznej znajdują zastosowanie przeciw­ stawne pary cech stylistycznych, wypracowane w r a ­ mach studiów n a d sztuką europejską, n p . f o r m y tek­ toniczne i atektoniczne, haptyczne i optyczne, n a t u r a l i styczne i stylizowane, frontalne 1 przestrzenne. "W for­ mach tektonicznych s t r u k t u r a wewnętrzna jest wyraź­ nie w i d z i a l n a zewnątrz i zaakcentowana^ podczas gdy w a tektonicznych n i e jest .podkreślona, a czasem wręcz zatarta. F o r m y haptyczne najlepiej można r o ­ zumieć oglądając j e z b l i s k a l u b trzymając w ręku, natomiast optyczne osiągają najlepszy efekt podczas oglądania i c h z dystansu. Te ostatnie według autorki nie są raczej wyróżniane w sztuce etnologicznej. Obiekt o f o r m i e naturałistycznej (sensous) przedsta­ w i a n y jest niekoniecznie t a k , j a k przedmiot wygląda w rzeczywistości, ale j a k j e s t pojmowany przez zmy­ sły (zwłaszcza wzrok). "W p r z e c i w n y m w y p a d k u p u n k t e m wyjściowym d l a artysty jest jego własne pojęcie przedmiotu. T a druga cecha stylowa przeważa w sztuce ludów etnologicznych, więc autorka omawia ją szczególnie dokładnie, dzieląc na k i l k a możliwych podgrup. Dzieła o formie frontalnej przeznaczone są do oglądania t y l k o z jednego, stałego p u n k t u . Cecha t a wywołuje czasem wrażenie płaskości. W w y ­ padku przeciwnym trzeba Szukać różnych punktów widzenia, b y właściwie ocenić zależność i przenika­ nie się f o r m , b y uzyskać wrażenie głębi przestrzeni. 1 A u t o r k a uważa jednak, że wymienione przeciw­ stawienia nie wystarczają w studiach n a d sztuką etnologiczną i wstępnym zadaniem dalszych prac jest odkrycie p a r kontrastowych, które lepiej wykażą pod­ stawowe zasady kształtowania f o r m y w sztuce etno­ logicznej. Przez badanie s t r u k t u r y dzieła sztuki rozumie" autorka o d k r y w a n i e współzależności i wzajemnego 245 �oddziaływania w y m i e n i o n y c h już elementów, więc techniki, materiału, celu, treści i formy. Znaczenie ich d l a ostatecznego stanu dzieła sztuki zmienia się w różnych okresach. Zagadnienia te ciągle jeszcze nite są dokładnie przebadane w odniesieniu do sztuki etnologicznej i wymagają dalszych studiów. Й а i l u ­ stracji a u t o r k a przedstawia Itu szereg przykładów z dziedziny h i s t o r i i sztuki europejskiej. Końcowym zadaniem Systematycznych badań n a d dziełem sztuki jest umiejscowienie j e j w obrębie k u l t u r y , dó której należy, a przede wszystkim w ob­ rębie określonego stylu, oraz ustalenie, do której fazy rozwojowej tego stylu należy. Biografia artysty. T e n dział badań autorka t r a k ­ tuje bardzo Szeroko. Pierwszym zadaniem jest t u szczegółowe, chronologiczne ustalenie kolei życia artysty, łącznie z uwzględnieniem środowiska r o d z i n ­ nego, rasowego i narodowego, wyróżnienie jego za­ interesowań i motywów twórczości. Druga część bio­ grafii p o w i n n a ukazywać rozwój indywidualnego 6tyiu artysty, wypunktować najważniejsze okresy d l a jego pracy twórczej. Do dokładniejszego poznania osobowości artysty pomagają metody psychologii i n d y ­ widualnej i grupowej. Najlepiej znaną metodą psy­ chologii i n d y w i d u a l n e j jest psychoanaliza, która w y ­ k r y w a i m p u l s y twórczości, jednak oparte n a niej ba­ dania poglądów estetycznych n i e są wystarczające. Metoda psychologii typów wprowadza „ideały h e u ­ rystyczne" różnych typów artystów. Można ją t r a k ­ tować j a k o uzupełnienie poprzedniej, pomimo że idealne t y p y heurystyczne posiadają pewne odchyle­ nia. Badania n a d t y m zagadnieniem są w t o k u i do studiów n a d Sztuką trzeba stale adaptować n a j ­ nowsze ićh osiągnięcia. A u t o r k a omawia t u tzW. t y p y konstytucyjne (Con­ stitutional type, KonstitutiontypuS). Udowodnienie hipotezy, że t y p k o n s t y t u c y j n y powiązany jest z po­ szczególnymi Stylami w Sztuce, jest bardzo s k o m p l i ­ kowane, autorka uważa j e d n a k za p r a w i e pewne — istnienie powiązań miedzy t y p a m i konstytucyjnymi a Stylami w sztuce. Trzeba ustalić t y p y konstytu­ cyjne, które p o w i n n y być uwzględnione w badaniach nad sztuką ebnologiczną, ustalić Wartość artystyczną tej sztłuki i przeprowadzić korelacje rasowych, a n t r o ­ pologicznych i psychologicznych typów osobowości z różnymi 'kierunkami stylistycznymi. Dotychczasowe , dorywcze badania n a d t y m zagadnieniem sugerują, że można takie t y p y ustalić, trzeba jednak sięgnąć do 'Pomocy psychologów. Innego rodzaju klasyfikację artystów można opie­ rać n a rodzaju talentu estetycznego. Ustalone f u zo­ stały cztery t y p y podstawowe, a mianowicie: typ zmysłowy (artysta w y d o b y w a szczególnie postrzeżenia zmysłowe, n p . w m a l a r s t w i e k o l o r i kształt), k i n e stetyczny (artysta t w o r z y własne pojęcia ruchu i prze­ strzeni), wyobrażeniowy (przedstawianie własnych wizji', często stylizacja) oraz emocjonalny. B r a k na razie szerszych podstaw do omawiania męskich i kobiecych typów osobowości artystycznej, choć n p . opierając się n a własnych badaniach autorka jest w stanie wyróżnić j e w malarstwie ściennym zachodniej A f r y k i . Duże znaczenie d l a sztuki etnologicznej m a t y p eidetyczny artysty, który p o t r a f i odtworzyć z w y ­ obraźni s u b i e k t y w n y obraz przedmiotów raz dostrze­ żonych, nawet po dużym odstępie czasu. Właściwość ta może być sztucznie wywołana l u b pobudizona przez stosowanie środkóW wywołujących wizje, j a k na przy­ kład przyjmowanie używek, narkotyków, a nawet trucizn. W określeniu rodzaju talentu artysty pomaga śle­ dzenie procesu jego pracy. Ważna jest t u kwestia kolejności w kształtowaniu ogólnej f o r m y obiektu i detali, sprawa naśladownictw, czy ewentualnego kopiowania. 1 24G A u t o r k a stwierdza, że w zasadzie przeminął już czas n a studiowanie biografii artystów, gdyż stale zmniejsza się ilość twórców pracujących według ple­ miennych t r a d y c j i . Studfci nad sztuką w całej strukturze kultury. Badacz sztuki p o w i n i e n zawsze mieć n a uwadze ca­ łość k u l t u r y , gdyż każda cywilizacja stanowi niepo­ dzielną całość. D l a wykazania pozycji sztuki w k u l ­ turze, j a k i r a n g i j e j poszczególnych gałęzi, niezbędtna jest analiza 'budowy tej k u l t u r y , stosunków i po­ wiązań między jej .poszczególnymi działami. Przykła­ dowo o m a w i a autorka powiązania między sztuką a go­ spodarką, strukturą społeczną i ideologią. Uważa ona, że wpływ gospodarki n a sztukę jest nieco przece­ niany. № e można n a przykład uważać sztuki za l u k ­ sus, oparty n a bogactwie. Okres prosperity gospodar­ czej wpływa w p r a w d z i e n a bogactwo i ilość obiek­ tów sztuki, ale niekoniecznie n a i c h wartość a r t y ­ styczną. W 'społeezeńsiwaeh etnologicznych n a pew­ n y m poziomie gospodarczym dzięki 'podziałowi pracy sztuka może stać się źródłem u t r z y m a n i a d l a artysty, co uważa a u t o r k a za bardzo ważny czynnik. Z kolei specjalny rodzaj gospodarki w y t w a r z a się w p e w n y c h okolicach, gdzie wytwórczość czy sprzedaż obiektów sztuki jest podstawą egzystencji. W zakresie s t r u k ­ t u r y społecznej n p . rozwój różnorodnych klas i rang społecznych jest p i e r w s z y m w a r u n k i e m dó Specjali­ zacji artystów. Sztuka uzależniona jest w w i e l u punktach o d Struktury społecznej, natomiast Wpływ satufci n a strukturę społeczną w społeczeństwach etno­ logicznych n i e jest w i e l k i . Bardzo duży wpływ n a sztukę w y w i e r a k u l t u r a intelektualna, do której zalicza a u t o r k a mied'zy i n n y ­ m i obyczaje i moralność, wierzenia, poezję, taniec i muzykę. Pewne ideologie czy wierzenia wpływają na sztukę destrukcyjnie, n p . wywołany przez nowe idee masowy r u c h mszczenia dzieł sztuki wśród ple­ m i o n Bantu w 1Ш54 r. Na upadek tradycyjnej sztuki plemiennej wpłynęły też w dużym stopniu misje ohrześcijańslkie. I n n e ideologie działają n a sztukę pobudzająco. Z kolei sztuka może przyczynić się do rozszerzania się religii. Wśród innych aspektów sztuki i k u l t u r y uwzględ­ nia a u t o r k a pozycję sztuki w całej k u l t u r z e danego l u d u oraz aktualne przewodnictwo danej gałęzi sztuki. Oczywiście badając te problemy trzeba mieć n a względzie stałe zmiany, które zachodzą w omawianej dziedzinie. Historia sztuki lud&w etnologicznych, a więc chro­ nologiczne przedstawienie rozwoju stylów sztuki, jest następnym zadaniem studiów n a d tą sztuką. Wstę­ p e m do badań historycznych jest dokonanie w y b o r u 'potrzebnych dzieł sztuki z w i e l k i e j masy obiektów, które n i e posiadają wartości artystycznej i histo­ rycznej. Wydaje się, że a u t o r k a za mało u w a g i po­ święciła t e m u problemowi w ramach całego, t a k szczegółowo opracowanego zagadnienia. Dalsze k l a ­ syfikowanie obiektów oraz eliminacja przedmiotów obcego pochodzenia pozwala n a zgrupowanie i c h w pokrewne grupy o podobnych cechach artystycz­ nych. Podobieństwa Wśród g r u p y przedmiotów z są­ siadujących regionów tworzą styl l o k a l n y , a podo­ bieństwa między dziełami z poszczególnych okresów czasu dają możność wyróżnienia stylu czasowego. Następnie trzeba określić charakter każdego stylu i prześledzić jego ewolucję i upadek. Wtedy dopiero przez porównanie motywów i stylów można ustalić powiązania, współdziałanie i przenikanie różnych stylów, ustanawiając w końcu szersze kompleksy sztuki jednorodnej i l i n i e j e j rozwoju. Podejmowano już podobne badania, w w y n i k u których zostały usta­ lone i scharakteryzowane okręgi stylowe, między i n ­ n y m i d l a .Nowej G w i n e i , A f r y k i , czy północno-zachod­ niego wybrzeża A m e r y k i Północnej. Na poparcie swoich wywodów a u t o r k a zamieszcza zarys h i s t o r i i sztuki etnologicznej w Afryce, T w i e r d z i �ona, że na podstawie zebranych dotychczas materia­ łów można b y już napisać petaowarltościową historię sztuki ludów A f r y k i , A m e r y k i północnej i Indonezji. Przed badaczami sztuki etnologicznej stoi koniecz­ ność ustalenia, czy możliwe jest rozróżnienie w roz­ w o j u sztuki etnologicznej idealnych stylów czaso~ w y c h , podobnych do ustanowionych d l a sztuki euro­ pejskiej. Periodyzacja t a k a została już także opraco­ w a n a d l a sztuki neolitu, brązu i okresu wędrówki ludów. A u t o r k a sądzi więc, że podobne fazy stylowe zostaną odkryte w sztuce ludów etnologicznych, cho­ ciaż n i e jest wiadomo, czy następują one równie d y ­ namicznie j a k n a Zachodzie. Trzeba t u brać pod uwagę specyficzną dynamikę różnych k u l t u r . W podsumowaniu a u t o r k a stwierdza, że nieliczne t y l k o ważne kwestie, dotyczące s z t u k i etnologicznej', zostały do c h w i l i obecnej rożtrząśnięte zadowalająco. Przed badaczami stoi więc bardzo wiele pracy, którą trzeba prowadzić za pomocą dokładnie ustalonych metod. Artykuł H e r t y Haselberger przed oddaniem do d r u k u został rozesłany przez redakcję „Current A n ­ thropology" do 49 naukowców całego świata, i n t e r e ­ sujących się podobnymi problemami. Z n i c h 26 za­ brało głos w d y s k u s j i ; obszerne i c h komentarze zo­ IS L I E T U V I U K U L T U R O S ISTORIJOS, stały umieszczone W czasopiśmie równocześnie z oma­ wianą pracą. "Większość dyskutantów nie zgodziła się z przy­ jętym przez autorkę terminem „sztuka etnologiczną". Proponowane przez n i c h określenia, j a k „sztuka p r e industrialna", czy „nieeuropejska plemienna", w e ­ dług zdania a u t o r k i , wyrażonego w odpowiedzi, n i e są jednak bardziej przekonywające. Zgadza się ona ze zdaniem niektórych, że na obecnym poziomie w i e ­ dzy o sztuce ludów etnologicznych nie trzeba już wspólnej nazwy d l a tej dziedziny Sztuki, a wystarczy t e r m i n roboczy, za j a k i zawsze uważała przyjęte przez siebie Określenie. K i l k u komentatorów wysunęło konieczność usta­ lenia precyzyjnie zdefiniowanych terminów i wyjaś­ niających komentarzy, które pozwoliłyby n a dyskuto^ wanie problemów estetyki i sztuki bez nieporozumień. Między i n n y m i atakowano definicję sztuki, podaną w a r t y k u l e , którą jednak sama a u t o r k a t r a k t u j e j a k o uproszczoną. A u t o r z y komentarzy uzupełnili s t u d i u m H . Hasel­ berger szeregiem informadji o mało znanych ludach, a także rozszerzyli jego zakres własnymi ideami i po­ mysłami. Ewa Fryś-Pietraszkowa t. I I I , V i l n i u s 1961, s. 356, ilustracje. Trzeci t o m (rec. I i I I t . — „Polska Sztuka L u d o ­ w a " , 1950, n r 2, s. 103 i 1961, n r 4, s. 248) pracy zbio­ rowej wydawanej przez Instytut H i s t o r i i przy L i t e w ­ skiej A k a d e m i i Nauk zawiera ogółem 19 opracowań różnych tematów z h i s t o r i i k u l t u r y l i t e w s k i e j . Część archeologiczna Obejmuje 6 artykułów {głów­ nie o wykopaliskach k u r h a n o w y c h i cmentarnych), spośród których d w a zawierają szczególnie interesu­ jące materiały o garncarstwie. R. Jablonskyte-Rimantiene {„Garncarze wczesnego okresu żelaza w L a painia", s. 3 —16) podaje w y n i k i badań wykopalisk, pozwalających na odtworzenie technologii, f o r m i ozdób stosowanych w d a w n y m garncarstwie l i t e w ­ skim. R. VolkaiteHKulikauskiene {„Wyniki badań k u r ­ hanu w Punia", s. 41—65) o m a w i a m . i n . rekonstruk­ cje X V I I - w i e c z n y c h k a f l i reliefowych niebiesko-białych i zielonych (typu k a f l i gdańskich). 1 Część etnograficzna obejmuje 5 opracowań. A. Vysniauskaite daje w pracy p t . „Zwyczaje pogrzebowe w X I X i początkach X X w i e k u na L i t w i e " (s. 132—'157) drobiazgową i c h analizę, dzieląc cały materiał n a cztery zasadnicze okresy: choroba i zgon, oporządzenie ciała i czuwanie przy zmarłym, pogrzeb, obchody k u czci zmarłych. Omawiając pierwszy okres (choroba i zgon), autor­ ka przytacza różne przepowiednie śmierci oraz zwy­ czaje związane z odwiedzaniem chorych i i c h żegna­ niem. Do ciekawszych należał zwyczaj częstowania przez chorego w obliczu śmierci — p i w e m domowej roboty; zwyczaj ten, notowany w X V I w., utrzymał się w pełni W X I X w., kiedy t o jeszcze n p . pewna chorowita w d o w a piła dziesięciokrotnie swe „piwo śmierci". Umierającego kładziono n a podścielonej na ziemi słomie, aby dusza mogła prędzej oddzielić się od ciała (podobny zwyczaj istniał u nas). Zwyczaje towarzyszące oporządzaniu ciała i czu­ w a n i u przy n i m miały przede w s z y s t k i m na celu ułatwić nieszkodliwe odejście duszy: przez unikanie hałasu, przez zawiadomienie bydła i pszczół, przez pozbycie się przedmiotów „tabu" (naczynie i woda po obmyciu ciała, odcięte włosy itd.), przez odpowied­ nie ubranie i ułożenie ciaiła oraz przez f o r m y zawia­ domienia k r e w n y c h i sąsiadów, a następnie odpra­ wienie „śermenis" (poczęstunek duszy) i „raudos" (lament). W t y m też okresie przygotowywano trumnę, która o d początku X I X w i e k u w y k o n y w a n a była z sześciu desek i wewnątrz w y b i t a płótnem (wzmian­ kowane w X V I I w . t r u m n y drążone nie były już napotykane). T y l k o w niektórych okolicach zachod­ niej i północnej L i t w y istniał zwyczaj wcześniejszego przygotowania trumny, którą następnie trzymano na strychu własnej chałupy l u b spichrza czy kościoła (np. w Rusne bywało n a strychu kościoła ułożonych 100 — 200 t r u m n i e n , a jedna z napisem „18S7 m. N. P." przetrwała t a m zapomniana aż do drugiej w o j n y światowej). Z d n i e m pogrzebu związane są niektóre zwyczaje podobne do polskich, np. wkładanie do t r u m n y róż­ nych przedmiotów — n a 'Litwie były t o przedmioty, których zmarły używał, które szczególnie lubił, albo też monety (potwierdziły t o wykopaliska z X I X - w i e c z nych cmentarzysk; XVI-wieczne źródła mówią 0 Wkładaniu żywności). W tej części autorka omawia kolejno: złożenie ciała do t r u m n y , likwidację rzeczy „tabu", czas i sposób wytransportowania zmarłego, spuszczenie do grobu, rzucanie ziemi i poczęstunek na cmentarzu, tzw. „paskutines". Wśród bogatszych p r a k t y k o w a n y był czasem zwyczaj spuszczania t r u m ny na haftowanych ręcznikach, które potem ofiaro­ w y w a n o księdzu. Poczęstunek k u czci zmarłych urządzano zazwyczaj w dziewiątym i czterdziestym d n i u po pogrzebie (lokalnie — w innych dniach), a ponadto co r o k u po jesiennych Zbiorach; jeszcze w początkach X X w i e ­ k u wierzono, że n a te poczęstunki zjawiają się dusze zmarłych. A u t o r k a uwzględnia materiały źródłowe dotyczące L i t w y oraz Prus Wschodnich, Łotwy i Polski (Dłu­ gosz, Stryjkowski). W zakresie nowszej l i t e r a t u r y — ogranicza się do terenu L i t w y i zagadnień ogólnosłowiańskich w opracowaniu uczonych radzieckich. Natomiast polski czytelnik widziałby t u chętnie ze­ stawienie z naszymi badaniami (np. H . Biegeleisen: „U kolóbki, przed ołtarzem, n a d mogiłą", L w ó w 1929; J . Bystroń: „Słowiańskie obrzędy rodzinne", Kraków 1916; A . Fischer: „Zwyczaje pogrzebowe l u d u p o l ­ skiego", L w ó w 1921). I . Butkevicius w a r t y k u l e pt. „Nowe dane o żmudzk i c h zabudowaniach chłopskich z X V I I I w . " (s. 1OT— 172) omawia t r z y datowane chałupy, jedną „kletis", spichrz oraz jedną stodołę. Chałupy (1730, 1771 1 1799 r.) posiadają pośrodku obszerny k o m i n z o t w a r - 247 Г �t y m ogniskiem, d w i e sienie, d w i e izby (brudną i czy­ stą), alkierzyk, komory i inne pomieszczenia ( w s u ­ mie 8—9). Charakterystyczne jest urządzenie komina, bardzo przypominające opisywane w „numas", j a k i rodzaj podcienia końcowego, tzw. „lepis", gdzie l a t e m zbierano się n a posiłki i różne prace. Zinwentaryzowana „kletis" pochodzi z 1753 r. i była cała pionowo szalowana deskami p r z y b i t y m i za pomocą drewnianych kołków. Jest to budynek obszerny, bez okien, o k i l k u wejściach i o w i e l u po­ mieszczeniach mieszkalnych i gospodarczych. Ozdoby Zgrupowane są w fasadowym podcieniu (drzwi, p r o ­ filowane podpory, rysie). Na ogół zachowała się duża ilość „kletis", pochodzących z pocz. X I X w., które są nadal używane i n d y w i d u a l n i e przez zrzeszonych w spółdzielniach gospodarzy. Natomiast gorszy los spotkał stodoły, które w n o w y m systemie r o l n y m są przebudowywane l u b rozbierane. Dlatego zinwen­ taryzowana stodoła z 1756 r. stanowi rzadki dziś okaz tego typu b u d o w n i c t w a utrzymującego się o d X V T I I po X X wiek. Rolę najbardziej istotną spełnia j e j część ogrzewana, tzw. „jauja" (na Żmudzi „pirtis"), wyposażona w duży piec gliniany, a użytkowana do suszenia zboża; po j e j ibokach znajdują się pomiesz­ czenia na plewy, a przed nią — duże klepisko, za którym mieści się tzw. „trisienis" o ścianach z piono­ w y c h słupków, służący do składania świeżo zwiezio­ nego zboża. M . iMasonyte w pracy pt. „Kobiece ubiory drugiej połowy X I X i początku X X w . w regionie D z u k i j a " (część L i t w y między Wilią a Niemnem oraz przy­ ległe tereny za Niemnem) n a s. 173'—189 podaje do­ kładne opisy poszczególnych wariantów ubiorów i ma­ teriałów, z których były one wykonywane. N a t y m obszarze L i t w y najdłużej utrzymały się w użyciu t k a n i n y samodziałowe. Na spódnice starszego t y p u używano najczęściej t k a n i n y kraciastej l u b rzadziej pasiaka ( w t y m w y p a d k u spódnica szyta z t k a n i n y w poprzek). K r a t a była przeważnie duża i d w u b a r w n a (białoHczerwona, biało-granatowa, biało-fioletowa) lub wielobarwna (zielono^czerwono-czarno-fioletowa). Używano też t k a n i n przetykanych na zapaski oraz w drobną kratkę i pasiaki —• n a gorsety. Wierzchnie „siermięgi" noszono z szarego l u b rzadziej — b r u ­ natnego samodziału. Bardzo w a n y m elementem zdob­ niczym były fcrajki, których znano t u aż sześć odmian w zależności Od techniki i c h wykonania. Szukając analogii z naszymi strojami, l u d o w y m i można wymienić p r y m i t y w n y krój, t z w . „poncho po­ dłużne", występujący w tamtejszych tradycyjnych koszulach (bez szwu n a r a m i e n i u i wzmocnionych w t y m miejscu naszytymi przyramlkami). W drugiej połowie X I X w i e k u był również noszony l n i a n y гайtuch z czerwonym w e t k a n y m l u b h a f t o w a n y m szla­ kiem. Rańtuch utrzymał się w t y m regionie o ponad 50 l a t dłużej niż w i n n y c h częściach L i t w y . Wreszcie j a k o ubiór igłowy kobiety zamężnej używane były czepce siatkowe występujące również u nas, a znane w ogóle w bardzo szerokim zasięgu (O. Mulkiewiez: „Koronki siatkowe w Kańczudze", Polska Sztuka L u ­ dowa, 1956, n r 3, s. 169—174). Wspomnieć jeszcze należy o tzw. „nuometas" (płat najcieńszego płótna 3,5 X 0,5 im), którym m n i e j więcej do połowy X I X w . owijano w skomplikowany sposób głowę kobiety za­ mężnej. Osiedlone n a naszych Ziemiach Zadhodnich stare kobiety pochodzące z Białorusi i Polesia posia­ dają podobne stroje głowy, zwane w i c h nomenkla­ turze „namiotki", które według starego zwyczaju mają jeszcze służyć do „przykrycia rąk" po śmierci (jako ubranie głowy służyły i c h matkom). Charakterystycznymi elementami obecnego ubioru kobiecego w rejonie D z u k i j a są zapaski (fartuchy) i duże chustki naramlenne, powszechnie noszone nawet do ubiorów świątecznych. Artykuł S. Bernotiene pt. „Wyrób środków trans­ portu konnego" (s. 190—198) zawiera ciekawe infor­ macje historyczne i współczesne o organizacji i tech­ nice produkcji. Dowiadujemy się пр., że jeszcze w 1940 r. istniały całe w i o s k i trudniące się zgina­ n i e m łęków do kół. Proces p r o d u k c j i był dość skom­ p l i k o w a n y i wymagający urządzeń 'pomocniczych. Jednorazowo wyrabiano do 100 sztuk. A u t o r k a o p i ­ suje narzędzia i sposób w y r o b u wozów i bryczek, informując, że do X I X w . używano wozów n i e k u tych, jeszcze w X X w . spotykano sanie o płozach wzmacnianych twardszym drzewem. N a wyjazdowych bryczkach i sankach występowały ozdobne okucia, ale jedynie wyginane i malowane (nie ma wzmianek 0 znanych u nas ozdobach stempelkowych). Obecnie istnieją przy społecznych gospodarstwach rolnych pracownie zrzeszające odpowiednich rzemieślników trudniących się w y k o n y w a n i e m środków transportu konnego, który jest jednak już coraz bardziej w y ­ pierany przez samochodowy. B r a k wzmianek o współ­ czesnych ozdobach. Wreszcie artykuł V. M i l i u s a p t . „W sprawie badań nad rzemiosłami w i e j s k i m i " (s. 199—214) o m a w i a za­ równo materiały historyczne j a k i zebrane od 1957 r. w akcji badań terenowych. Ciekawe, że n a L i t w i e garncarstwo zaliczane jest — obok krawiectwa, tkac­ t w a i przędzenia —• do rzemiosł w y k o n y w a n y c h przez kobiety, a nawet były okolice, gdzie p r a w i e każda kobieta umiała toczyć garnki', które następnie w y ­ palała w zwykłym piecu kuchennym,. Ponadto m a swoją wymowę zdjęcie fotograficzne z 1951 r. przed­ stawiające toczenie garnka n a kole sponowym. Artykuł stawia szereg zagadnień, takich j a k : skąd r e k r u t o w a l i się rzemieślnicy (od pierwszych w z m i a ­ nek w X V I w.), j a k i e były w a r u n k i n a u k i i pracy, miejsce pracy, narzędzia, sposoby wynagrodzenia 1 sprzedaż n a j a r m a r k a c h oraz różne zwyczaje. A u t o r podsumowuje dotychczasowe materiały i odpowiada na k i l k a podstawowych pytań, a mianowicie: co litewscy rzemieślnicy d a l i sąsiadom, a co od nich zapożyczyli, j a k i jest wkład mniejszości narodowych KRosjan, Żydów, Tatarów — b r a k wzmianek o Po­ lakach) i wpływ stylów historycznych. Praca jest t y m cenniejsza, że zajmuje się szeregiem zagadnień mało na ogół w literaturze fachowej poruszanych (prace polskich etnografów opublikowane zostały w I t . „Etnografii Polskiej", Wrocław 1958). Ponadto książka zawiera opracowania takich te­ matów, j a k : ,Paralot" A. Griskieviciusa (połowa X I X w.), kowieńska mennica ( X V I I w.), działalność stow. „Kultura" (okres międzywojenny), organizacja sztuki w okresie pierwszej L i t e w s k i e j R e p u b l i k i Rad (1918—1919), litewska g r a f i k a (głównie książkowa X V I — X I X w.), litewskie zbiory grafiki, pejzażysta Kaj. Sklerius (okres międzywojenny), b y t i k u l t u r a pracowników cementowni w N a u j o j i A k m e n e (mia­ sto założone w 1952 r. — zestawienie interesujących przemian socjologicznych). Omawianą publikację uważać można za dalszą cenną pozycję w serii historii k u l t u r y litewskiej. Maria Przeździecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb96c67d180d72d12413ce66ee565c17.pdf 7ab1ec0b05c7a83c910fccf7e67a0f7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4536 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4217 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к W czerwcu 1962 г. zmarł w e Lubrańczyk (pow. Włocławek) Ja­ centy Laskowski, k u j a w s k i rzeź­ biarz ludowy, urodzony w 1889 r. Z zawodu r o l n i k i stelmach, o d wczesnej młodości wolne chwile wypełniał rzeźbieniem „osóbek". Od 1938 г., po oddaniu gospodarstwa dzieciom, poświęcił się całkowicie rzeźbieniu. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Etnograficzne­ go w T o r u n i u i Muzeum K u j a w ­ skiego we Włocławku. (Wg i n f o r ­ macji d y r . H. Królikowskiej). Działalność muzeów W M u z e u m w Białymstoku zo­ stała o t w a r t a stała wystawa etno­ graficzna, obejmująca całokształt zagadnień k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej regionu. Scenariusz wystawy opracował m g r Jeż-Jarecki, kustosz Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, oprawę plastyczną zaprojektował art. piast. Józef Łotowski. Stałą ekspozycję działu etnogra­ ficznego o t w a r t o również w M u ­ zeum Mazurskim w Olsztynie. Pro­ gram wystawy, opracowany przez kustosza m g r a Franciszka K l o n o w ­ skiego, ilustruje kulturę ludową W a r m i i , Mazur i Powiśla. Wydzie­ lono poddziały: gospodarki regionu — obejmujący rolnictwo, rybo­ łóstwo i pasterstwo; budownictwa i urządzenia wnętrza; stroju i tkact­ w a ; rzeźby sakralnej i k a f l i malo­ wanych. Mazowiecki Park Etnograficzny, który powstaje na zasadzie p r o ­ gramu opracowanego przez prof, d r a Ksawerego Piwockiego, zosta­ nie zlokalizowany u granic Wielkiej Warszawy, w Powsinie. Muzeum to zgromadzi najcenniejsze przykłady ludowego budownictwa mieszkal­ nego, gospodarczego, sezonowego i sakralnego, w r a z z autentycznym wyposażeniem wnętrz. W krajowej sieci muzeów zwanych umownie „skansenowskimi" — muzeum w a r ­ szawskie stanie się najpoważniejszą placówką naukową i oświatową. Będzie ono ściśle powiązane z w a r ­ szawskim Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej i roztoczy opiekę n a d t w o ­ rzącymi się n i e w i e l k i m i rezerwata­ m i budownictwa ludowego n a te­ renie Mazowsza (mi. i n . w Łowiczu, Złakowie B o r o w y m koło Łowicza, Nowogrodzie n a d Narwią, Muzeum 252 N о К K u r p i o w s k i m w Myszyńcu). (Wg strukcję tradycyjnej izby k u j a w B i u l e t y n u Informacyjnego Zarządu skiej. (Wg i n f o r m a c j i d y r . H . KróliMuzeów n r 48). kowskiej). Wystawy Wystawa pt. „Kultura artystycz­ na wsi mazowieckiej" o t w a r t a była w lipcu w gmachu warszawskiej „Zachęty". Scenariusz wystawy opracowany został p o d kątem prob­ l e m u potrzeb estetycznych l u d u m a ­ zowieckiego oraz narodzin i rozwo­ j u skłonności artystycznych. Temu ogólnemu założeniu podporządko­ wano dobór i układ eksponatów. W dziale wyrobów z drzewa znalazła się zarówno rzeźba j a k meble i narzędzia o interesujących formach. Następne działy to: tkactwo, strój, hafty, k o r o n k i , ceramika, w y c i n a n ­ ki, pisanki, ciasto obrzędowe. Ogółem pokazano ok. 300 ekspona­ tów pochodzących przede wszyst­ k i m z Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które uczest­ niczyło w organizowaniu wystawy wraz z Wydziałem K u l t u r y W H N , M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz CBWA. Komisarzem wystawy był m g r A n t o n i Sledziewsfci. Katalog wysta­ w y (Warszawa 1962, str. 27, 32 nlb.) obejmuje: słowo wstępne d r a Ja­ nusza Łopuskiego, wprowadzenie w problematykę wystawy pióra A n n y 'Chwierut, spis eksponatów oraz 27 reprodukcji. Twórczość malarską M a r i i Len­ czewskiej zaprezentowało Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u n a w y ­ stawie otwartej w lipcu i sierpniu pt. ,Wieś polska w obrazach M a r i i Lenczewskiej". Pokazano prace ma­ lowane olejno n a płótnie, n a szkle i akwarele. Starannie wydany k a ­ talog (Katowice 1962, str. 60, 12 nlb.) zawiera wstęp m g r Barbary Bazielich, życiorys i wspomnienia m a l a r k i spisane przez nią samą, fragmenty listów Lenczewskiej p i ­ sanych do Muzeum w B y t o m i u oraz spis obrazów z komentarzami autor­ k i objaśniającymi treść jej malo­ wideł. W sierpniu o t w a r t a była w Po­ wiatowym Domu Kultury w Alek­ sandrowie K u j a w s k i m wystawa prac Współczesnych twórców ludowych powiatu aleksandrowskiego. Poka­ zano rzeźby w drzewie Jana CentkoWskiego и Nieszawy, Karola Ziomko z Włocławka i Andrzeja Rusoekiego z Ciechocinka oraz rzeź­ by ceramiczne garncarza Aleksandra Pulczyńskiego z Włocławka. Wystawa prac kaszubskich arty­ stów l u d o w y c h i amatorów zorga­ nizowana została w sierpniu w sali posiedzeń ratusza w Wejherowie. Wystawa zgromadziła hafty, cera­ mikę, w y r o b y plecionkarskie, rzeź­ b y w dirzewie i glinie. Powodzenie, j a k i m cieszyła się wystawa wśród społeczeństwa, a także dążenie organizatorów do propagowania regionalnej twórczości artystycznej, spowodowały decyzję Prezydium P R N przeznaczenia d l a artystów l u ­ dowych stałej gabloty w ratuszu, gdzie będą o n i kolejno w y s t a w i a l i swe prace. 7 września w gmachu Nordiska Museet w Sztokholmie odbyło się otwarcie w y s t a w y polskiej sztuki ludowej. Wystawa, zorganizowana przez warszawskie Muzeum K u l t u ­ r y i Sztuki Ludowej w ramach polsko-skandynawsfciej wymiany k u l t u r a l n e j , obejmowała 269 ekspo­ natów z zakresu rzeźby, malarstwa, zdobnictwa wnętrza, ceramiki, tkactwa i stroju. Uzupełnieniem eksponatów plastyki ludowej był zestaw nagrań stu kilkudziesięciu melodii i pieśni ludowych, opraco­ wany przez prof. Mariana i J a d w i ­ gę Sobieskich, oraz fotografie, plansze i w y d a w n i c t w a poświęcone sztuce ludowej. Polskich organiza­ torów w y s t a w y reprezentował w Sztokholmie d r Tadeusz Dellmat, który wygłosił szereg odczytów n a temat polskiej twórczości l u d o w e j , mi. i n . n a Uniwersytecie sztokholskirri. Po zamknięciu ekspozycji w Sztokholmie wystawa przewiezio­ na została do Oslo, a następnie do Kopenhagi. Wystawa k u j a w s k i e j współczes­ nej sztuki ludowej o t w a r t a była w K o w a l i w m a j u br. Pokazano ekspo­ naty ze Zbiorów Muzeum K u j a w ­ skiego, uzupełnione materiałami z konkursu garncarskiego. Najliczniej reprezentowane były działy: rzeźba w drzewie, haft i fajans malowany Wystawa pt. „Sztuka ludowa przez robotnice f a b r y k i w e Włoc­ ławku. Eksponowano również m a ­ krajów demokracji l u d o w e j " czyn­ l o w a n k i n a papierze, pająki i w y ­ na była w l o k a l u TPPR w Warsza­ cinanki. Wystawiono także r e k o n - wie w e wrześniu i październiku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e30c9cfa6ff9e096e80659fa4a5ebc7.pdf 231d03afd897d9638ab313edc328f89a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5772 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N P O L S K IE G O TO W A R ZY STW A L U D O Z N A W C Z E G O I K O M IT E T U N A U K E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II N A U K TO M X C V Z A R O K 2011 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography of the Social Sciences • Anthropological Index Online • CEJSH - Central European Journal of Social Sciences and Humanities • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCV ZA ROK 2011 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2011 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Grażyna E. Karpińska, Piotr Klafkowski, Violetta Krawczyk-Wasilewska, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Jacek J. Pawlik, Agata Stanisz, Jacek Schmidt, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Vorbrich, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2011 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim Niniejsza wersja czasopisma jest pierwotną (referencyjną) POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2011 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c5bff0523a06aefed039cefc727d68d.pdf f2d501e5403587d3022ecd645458add1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4216 Title A name given to the resource Eugeniusz Frankowski 1884-1962/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIUSZ FRANKOWSKI 1884-1962 Dnia 8 lutego 1962 roku, po dłuższej chorobie, zmarł w Poznaniu prof, d r Eugeniusz Frankowski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu, światowej sławy badacz, znawca i teoretyk sztuki ludowej. \ ) Eugeniusz Frankowski urodził się w Siedlcach 21 listopada 1884 r. Był synem notariusza, p r a w n i k a socjologa, Władysława Frankowskiego i Ludwiki z Kozłowskich. Do szkoły rosyjskiej uczęszczał w Siedlcach, skąd w r o k u 1902 został wydalony z „Wilczym b i l e t e m " га walkę o szkołę polską. Przeniósł się następnie do szkoły w Żytomierzu, skąd też został wydalony z klasy V I I I w 1905 r. za udział w rewolucji. Szkołę średnią ukończył w roku 1907, zdając egzamin doj­ rzałości w p o l s k i m gimnazjum w Siedlcach. W l a ­ tach 1907—1911 studiował na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim w K r a k o w i e na Wydziałach przyrodniczym i medycznym. W latach 1911—1914 i 1921—1922 był asystentem katedry antropologii U . J . w Krakowie. W r o k u 1921 n a tymże Uniwersytecie doktoryzował się z archeologii i antropologii u prof, d r a W. Demetrykiewićza. W m a r c u 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii n a Uniwersytecie Warszawskim u prof, d r a L u d w i k a Krzywickiego. Prof, d r F r a n k o w s k i w latach 1922—1928 j a k o do­ cent prowadził wykłady zlecone i seminaria z etno­ grafii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. 25 maja 1926 r. został mianowany profesorem nad­ zwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, a 30 k w i e t ­ nia 1948 r. —• profesorem zwyczajnym etnografii i etnologii tegoż Uniwersytetu. W okresie okupacji niemieckiej o d września 1939 do sierpnia 1944 r. prowadził w zakresie tajnego nauczania wykłady i seminaria z etnografii Polski i etnologii ogólnej oraz muzeologii. Od 1 listopada 1944 do 30 marca 1945 r. był nauczycielem geografii i arytmetyki w Szkole Rolniczej w Koszarach (pow. limanowski). Od 1 września I960 r. Prof. F r a n k o w s k i przeszedł na emeryturę specjalną z tytułu szczególnych zasług dla PRL. Prof. F r a n k o w s k i rozpoczyna badania antropolo­ giczne i etnograficzne n a d góralami p o l s k i m i w l a ­ tadh 1910-41914 w r a z z prof. J . Talfco-Hryncewiczem, którego był asystentem. W t y m też okresie prowadzi badania n a Polesiu i północnym Wołyniu, zbierając bogate materiały ilustracyjne do w i e l u zagadnień do­ tyczących tych terenów. Opierając się na materia­ łach z badań rozpoczyna publikacje \ W r o k u 1914 wyjeżdża na sześć l a t n a badania do Hiszpanii, Por­ tugalii i K r a j u Basków. Później powraca jeszcze k i l k a k r o t n i e na te tereny n a badania — w latach ,1929, 1930, 1932, 1935 i 1937/30. Publikacje dotyczące zagadnień archeologicznych, etnograficznych i etnolo­ gicznych Półwyspu Iberyjskiego i K r a j u Basków dały M u światową sławę , a pionierskie prace n a d sztuką * E. Frankowski, Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", 1913, S. 2:2—26, ryc. 3, mapka; tenże, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", ,1913, s. .164—166, ryc. 10; tenże, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", 1914, s. 165'— 156, 165—<168, 183^-186, 196—197, ryc. E. Frankowski, L a łucha entre eł hombre у los espirittus molos por la posesion de la tierra у sa usufructo, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1916, t. X V I ; tenże, Los signos quemados у esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de Historia 'Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t . X , s. 267^309, i l . ; tenże, As canvas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lislbona 19Щ n r 2, s. 1—46, i l . 24; tenże, Relato de exploraciones en las Provincias Vasaongadas, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia N a t u r a l " , M a d r i d 1917, t . X V I I ; tenże, Horreos у palafitos de la Peninsula Iberica. Junta para amplacion de estudios e investigaciones cientificas, „TrabajoS de l a Comision de Investigaciones Paleontologicas у FrehistOricaS", M a d r i d 1918, n r 18, s. 1'—il'60, tabl. 23, f i g . 9 1 ; tenże, As cabeceiras de sepultura e as suas tramsformacóes, „Terra Portugue­ sa", Lislbona 191®, n r 25; tenże, Polonia у su mision en Europa, „Boletin de l a Real Sociedad Geografica", M a d r i d 1919; tenże, Estełas discoideas de ła Peninsula Iberica. Junta para Ampiłacioń de Estudios e Inve­ stigaciones Cientificas, „Oomisión de Investigaciones Paleontologicals у Prehisltoricas", M a d r i d 1920, Me­ m o r i a n r 25, s. 1—192, tabl. X , ryc. 76, mapa; tenże, Las necesidades mas urgentes de łas ciencias antropołógicas en Espana, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1920, t. X X , s. 117—122; tenże, Sisternaitizacion de los ritos usados en łas ceremonias populates, „Eusko-Ikaslkunza So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; t e n ­ że, Los metodos de la Etnologia, „Publ. de l a So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; tenże, A ca baca, „Trabalhos d a Soeiedade P o r t u ­ guesa de Antropologia et Etnologia", Porto 1931, t. V I I , s. 1—24; tenże, Eł arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza", San Sebastian 1935. 2 2 249 �pierwotną i współczesną ludową kulturą materialną i kulturą duchową l u d u hiszpańskiego i portugal­ skiego spowodowały powołanie Profesora F r a n k o w ­ skiego na członka licznych akademii i towarzystw naukowych . 3 PO powrocie do Polski obejmuje w r o k u 1922 k i e r o w n i c t w o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Dyrektorem tegoż Muzeum pozostaje do września 1939, to jest do c h w i l i zniszczenia Muzeum przez poCiski n i e m i e c k i e . W latach 1922—119Э9 Prof. F r a n ­ k o w s k i jest współredaktorem „Ludu", redaguje też prace I n s t y t u t u Etnologii Uniwersytetu Poznańskie­ go. W tymże okresie jest k i e r o w n i k i e m Polskiego B i u r a Etnologiczhego przy Muzeum Etnograficznym w WarszaWie. Po w o j n i e zostaje współredaktorem Prac Etnologicznych P T L i A t l a s u Polskich Strojów Lu'ddwych oraz Etnograficznej B i b l i o t e k i Muzeolo­ gicznej. 4 * Niezmiernie szerokie zainteresowania naukowe Prof. Frankowskiego można by w dziedzinie etnografii podzielić n a pewne działy. Na pieirwszym miejscu należałoby wymienić Jego zainteresowania sztuką ludową, n a d r u g i m —• kulturą materialną, n a trze­ cim — zainteresowania kulturą duchową <główhie magią i obrzędowością ludową). Trzeci dział pozo­ staje w bardzo b l i s k i m związku z badaniami nad sztuką ludową. Nie należy też pomijać zainteresowań muzeolo­ gicznych Profesora, t a k teoretycznych j a k i prak­ tycznych (technika ekspozycji), rozwijanych przez 18 l a t n a stanowisku d y r e k t o r a Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z pracami w dziedzinie muzeal­ n i c t w a łączą się ściśle zainteresowania fotografiką naukową i dokumentarną . Prof. F r a n k o w s k i pod­ kreślał zawsze (choć sam bardzo dobrze i szybko rysował), iż „żaden najpoprawniejszy rysunek n i e może być porównany j a k o dokument n a u k o w y z do­ brze w y k o n a n y m Zdjęciem f o t o g r a f i c z n y m " . Stąd też zwracał zawsze niezmiernie baczną uwagę na poprawne w y k o n y w a n i e zdjęć poszczególnych bada­ nych obiektów, i c h wielostronne ujęcie, a przy fo­ tografowaniu narzędzi — n a wykonanie zdjęć na­ rzędzi w i c h f u n k c j i . Również kierując pracami Swych uczniów stale kładł nacisk na stosowanie pra­ widłowej dokumentacji fotograficznej. 5 e 7 Człohek-korespondent Król. A k a d e m i i H i s t o r i i w Madrycie 1918, członek-korespondent Król. A k a ­ demii Galicyjskiej w L a Cbruna 1919, członek-koresp. Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie 1918, członek-korespondent Portugalskiego Towarzystwa A n t r o p o l o g i i i Etnologii w Porto 1918, człohek-korespohdent Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie 19119. W katastrofie Muzeum utracił Prof. F r a n k o w ­ ski znaczną Część Swoich materiałów z badań, p r a w i e cały dorobek życia, przygotowane do d r u k u prace i wielką ilość pieczołowicie zebranych eksponatów. Zniszczenie Muzeum Etnograficznego w Warszawie było największym ciosem w życiu Prof. F r a n k o w ­ skiego. E. F r a n k o w s k i , Zbiory etnograficzne w Pol­ sce I. „Lud", L w ó w 1922, t . X X I , s. 40—50; tenżey 3 4 5 250 W dorobku n a u k o w y m Prof. Frankowskiego na pierwsze miejsce wysuwają się praCe poświęcone sztuce ludowej w e Wszelkich j e j przejawach, zwią­ zanych z c y k l e m dorocznym i cyklem życia człowieka wraz z t y m wszystkim, co człowieka otacza. W po­ glądach n a sztukę ludową Prof. F r a n k o w s k i skłaniał Się k u psychologizmowi, z t y m jednak, że zawsze podkreślał wyraźnie, iż w badaniach nad sztuką l u ­ dową, pojętą zawsze Wielostronnie, musi się pamiętać 0 aspekcie historycznym. Swoje poglądy podał w roz­ prawie o sztuce ludowej , określając j e j a k o „próbę teorii f o r m y i emocji". Streszczając SWe poglądy Prof. F r a n k o w s k i pisał: „Sztuka jest przejawem poczucia piękna, które jest organiczną Częścią duszy ludzkiej. Jest ona bogac­ t w e m i radością Wszystkich członków gromady współ­ żyjącej, ale j e j twórcami są t y l k o t y p y twórcze. Piękno, które nie zha rozwoju w czasie i przestrze­ n i , może się przejawiać w myśli, słowie i uczynku, w samym człowieku l u b w jego dziełach. Forma dzieła sztuki jest zewnętrznym wyrazem jego prze­ znaczenia i treści. Forma wyrobów l u d z k i c h uzależ­ niona jest o d materiału i techniki, które kształtują formę i Wpływają n a stopień zmienności jej treści. Z zagadnieniem f o r m y i materiału nierozerwalnie związanym pozostaje zagadnienie b a r w y i ornamen­ tu. Ornament, który r y t m i c z n i e wiąże się z formą, jest przejawem głębokich wartości piękna. Dążąc dó w y r a z u czystej r y t m i k i dzieło sztuki może docierać d o głębi twórczych złoży naszej jaźni, do źródeł emocji, wyładowywać j e i rzutować n a świat otacza­ jący, wyrażając j e w Czterech w y m i a r a c h czasu 1 przestrzeni." Powyższe krótkie podsumowanie obszernego a r t y ­ kułu nie może oczywiście przedstawiać całokształtu emocjonalnej teorii sztuki (nie t y l k o sztuki ludowej), której to teorii tWórcą był Prof. F r a n k o w s k i . Rolę czynnika emocjonalnego w sztuce ludowej podkreślał Prof. F r a n k o w s k i także w Swych wcze­ śniejszych pracach, wydawanych w języku hiszpańskilm . N a temat sztuki ludowej wypowiadał się Prof. F r a n k o w s k i na konferencji w Jadwisinie, stwier­ dzając, że należy traktować sztukę j a k o „moment biologicznego wyładowania fizjologicznego i psycho­ logicznego". „Trzeba dać kulturę l u d o w i , a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w n i m i w nas, 8 8 10 Le musee ethnagraphiąue Paris 1928, n r 5. de Varsavie, „Muselon", E. F r a n k o w s k i , Fotografia w ludoznawstwie, „Ziemia", Warszawa 1922, V I I , s. 100—111. 6 , E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, W y d . Inśt. Etnologii U. P., Poznań 1929, n r 1, s. 22. 7 E. Frankowski, Sztuka ludowa, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 3415H-4I16, talbl. X X X I I , i l . 129. 8 8 E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. wyd., s. 416. io Ę Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Ibćrhcn, „Memorias de l a Comisión de Investigaciones Paleonltológicas у Prehistóricas", M a d r i d 1920, n r 25, s. 192, rye. 72, tabl. X , bibl., mapa. �znajdą swój w y k w i t i przejawy w w a r u n k a c h prze­ żyć, które są nieodzowne d l a wytworzenia p r a w d z i ­ wej s z t u k i . " Profesor zajimował się aż do końca SWego życia zagadnieniami, związanymi z metodo­ logią badań n a d sztuką ludową . Sztuką l u d u polskiego interesował się Prof. F r a n ­ kowski żawSZe Wszechstronnie. Zajmowały go wszyst­ kie dziedziny tej sztuki i j e j Wszelkie przejaWy Duże zbiory materiałów ż tej dziedziny Stracił Prof. Frankowski w Warszawie W r o k u 11939, lecz pozostało jeszcze вроГе a r c h i w u m MiSz w p r y w a t n y c h zbiorach. Profesor zajmował się także sztuką ludową Hisz­ panii, Portugalii i K r a j u Basków. Praca o wypala­ nych i wystrzygiwanych ozdobach (i znakach) n a skó­ rze 'zwierząt pociągowych półwyspu Iberyjskiego nie straciła do dziś wartości i aktualności, podobnie j a k praca opublikowana w języku portugalskim o zdobionych jarzmach -portugalskich i hiszpań­ skich , n i e mówiąc już o szczególnie cennej pozycji 0 nagrobkach człekokształtnych z półwyspu I b e r y j ­ skiego i o s t u d i u m o sztuce ludowej Basków . Zainteresowania Profesora Frankowskiego w dzie­ dzinie k u l t u r y materialnej uzewnętrzniły się W ukła­ dzie ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie, a także w pracy o narzędziach uprawy z i e m i . Rozpocząwszy badania nakł obrzędowością ludową w r o k u 1914 , w dalszych studiach dążył P'rof. F r a n ­ k o w s k i do usystematyzowania obrzędowości ludóWej w cyklach życia, rodzinnych i d o r o c z n y c h . W badaniach n a d magią ludową, Profesor intere­ sował się procesem myślenia ludów pierwotnych. W podsumowaniu pracy „Zabiegi magiczne p r z y po­ życzaniu, k u p n i e i sprzedaży u l u d u polskiego" pisał: „Zabiegi magiczne, związane z pożyczaniem, k u p n e m 1 sprzedażą j a k o przejawy tego myślenia wspólnego 1 1 12 14 15 18 17 18 19 20 Рог. B. Urbanowicz, Aktualne zagadnienia pla­ styki ludowej. Wypowiedzi na Konferencji w Jadwisinie, „Polska Sztuka Ludowa", 1921, n r 4—5, s: 146—153. E. Frankowski, Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki, K r y t y k i Artystycz­ nej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką", P. I . 'S., Warszawa 1951, n r 5, s. 369—382, skrót referatu. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. w y d . ; ten­ że, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", Lwów 1923, t. X X I I , s. 82—128; tenże, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia", War­ szawa 11925, t . X , s. .134—1136, ryc. 4; tenże, Malowan­ ki. Sztuka Ludowa w Polsce I, W-wa—Kraków 1928, plansz 5, n l b . 2; tenże, Wycinanki. Sztuka Ludu w Polsce II, W-wa—Kraków 1928, plansze, s. n l b . 2; tenże, Les decoupures de papier. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Les peintures decoratives. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1953, n r 6, s. 382—383, ryc. 13; tenże, Złotogłowie kaszubskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1954, n r 3, s. 148—161, ilustr. 13, b i b l . E. Frankowski, Los signos ąuemados у esquilados sobre los animales de tira de la Peninsula Ibćrica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de H i s t o r i a Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t. X , s. 267— 309, i l . 49. E. F r a n k o w s k i , As cangas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lisboa, marco de 1916, n r 2, S. 1—16, ilustr. 24. 11 12 13 14 15 wszystkim l u d o m p i e r w o t n y m , nie są czymś wyróżniająco charakterystycznym d l a l u d u polskiego". Przyswajanie nauce polskiej osiągnięć zagranicz­ nych w interesujących go dziedzinach , j a k również zagadnień metodologicznych, jest również zasługą Prof. Frankowskiego. W badaniach Wielkopolski Profesor skierowywał zainteresowania Swych uczniów n a tematy związane głównie ze sztuką i b u d o w n i c t w e m tego regionu , nie pomijając zagadnień z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej . Prof. Frankowski habilitował T. Seweryna i A. Chętnika. 21 22 1 23 * Profesora Frankowskiego cechowała niezmierna sumienność badawcza, dociekliwość, ostrożność i pre­ cyzja w w y p o w i a d a n i u sądów, a już w p r o s t wyjąt­ kowa skrupulatność w pracach przeznaczonych do d r u k u . N i e wypowiadał się nigdy, n i e mając bartiao Szerokich podstaw materiałowych i porównawczych i Wszelkiej dokumentacji o niezbitej wartości auten­ tyzmu. Zasób Jego wiedzy był o l b r z y m i , a zebrane materiały niejednokrotnie bezcenne. Jako d a w n y uczeń Profesora Frankowskiego prag­ nąłbym podkreślić Jego w i e l k i talent pedagogiczny i umiłowanie pracy dydaktycznej n a d młodzieżą aka­ demicką. Podkreślenie Jego zasług n a t y m p o l u nie będzie z mojej strony k o n w e n c j o n a l n y m formaliz­ mem, leCz stwierdzeniem niewątpliwych faktów. Pro­ fesor n i e t y l k o dzielił się z n a m i olbrzymią Swą wiedzą, lecz żądał od na$ równej sobie dociekKwości i sumienności w badaniach, nagięcia się d o ścisłości metody i wszechstronnego ogarniania zagadnień. Pra­ cował d l a przyszłości n a u k i w obranym przez siebie zakresie. Krzysztof Wolski E. Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Iberica, cyt. w y d . E. Frankowski, B I arte popular Vasco, cyt. wyd. E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, w y d . InSt. Etnologii U . P., Poznań 1929, n r 1, s. 1-^22, ryc. 33, m a p 2. " E. Frankowski, Niedziela Palmowa w Kotlinie Sądeckiej, „Ziemia", 1914, s. 215^-217, ryc. 3. JO e. FrankoWski, Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonias populares, cyt, w y d ; tenże, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, „Biblioteka Regionalna", Warszawa 1928, t. I I , s. 1—80, ilustr. E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożycza­ niu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", L w ó w 1925. E. Frankowski, Organizacja nauki w Hiszpanii, „Nauka Polska", Warszawa 1931, X I V , s. 213'—262, i w odbitce; tenże, Etnografia radziecka, „Wieś", 1949, n r 26, s. 4—5; tenże, Etnografia radziecka, „Lud", Poznań 1952, t . X X X I X , 1948^1951, <druk 19Э2), s. 1—42, i w odbitce; tenże, Etnografia w p i e r u n szych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej Encyklo­ pedii Radzieckiej, „Lud", W r o c l a w 1954, X L I , s. 831—84Г7, i inne. Por. też: Las mćtodos de la Etnolo­ gia, „Pobl. de l a Sociedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920. Por. prace: A. Glapy, S. Błaszczyka, K. Klęsk, T. Wróblewskiego, M . T a r k i , Z. Wierczyńskiej-Grodedkiej. 18 17 18 21 22 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94b367e5d91d6ecd821acf364b0daccb.pdf 7ec47428fbe93f29f9fb94b65e504f95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1979 Title A name given to the resource The Study of Polish Folklore on the Centennial Aniversary of "Lud" / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, VIOLETTA vol. 79, 1995 KRAWCZYK-WASILEWSKA Chair of M lIsical Łódź Univcrsity ON Education THE STUDY OF THE CENTENNIAL POLISH FOLKLORE ANNIVERSARY OF "LUD" I. Romantic Views on Folklore Studies of Polish folklore started in 1802 when Hugo Kołłątaj's famous memorial was published. The memorial anticipated the program of ethnographic studies and closed the period of the so-called pre-ethnography (e.g. discoveries of handwritten collection of 18th century songs (Hernas, 1965». Conscious and planned collection of materials, today called folkloric materials, started in Romantic Poland (Maślanka, 1984). Field investigations conducted with "a cane held in hand" were started by Zorian Dołęga-Chodakowski, who was followed by a group of enthusiasts, among them Żegota Pauli, Wacław of Olesko, Ryszard Berwiński, Roman Zamorski, Józef Lampa, Jan J. Lipiński and, first of all, Lucjan Siemieński and Kazimierz W. W ójcicki. These collectors of the so-called "Polish and Slavonic antiquities" gathered folk songs and sagas believing that they would help them to directly learn about the past of the nation preserved in the spiritual culture of peoples inhabiting Polish territories and territories in neighbouring countries (Lithuania, Belarus and the Ukraine). As the collectors were not scholars, their publications were burdened with various editorial interpolations, literary interpretations and regional inconsistencies (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). In the middle of the 19th century, first attempts at theoretical discussions of the sense and value of this collection "rush" were made by J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol and E. Dembowski. Generally, however, the authors mentioned above followed Chodakowski's manifesto. For this reason Ryszard Berwiński, who in 1854 tried to prove that folk creativity was not independent but reproductive and therefore should be researched scientifically (Berwillski, 1854), did not win many supporters. Despite the criticism of his views by his contemporaries, he was the first to pave the way for investigations by scholars of the post-Kolbergian era. Oskar Kolberg grew up admist the romantic fashion of folkloric literature and music and in the atmosphere of entusiasm for field collecting. Kolberg collected his materials more thoroughly during regular field investigations �44 (from 1839 for fifty years) on almost all Polish lands. Although an amateur, he had an enormous methodological talent, seen in the evolution of his research programme. Initially, he wanted to popularize folk songs in salons. Therefore, he recorded both the text and music, at the same time ordering the genres and giving the location of each song. As he was gaining experience and as his collections were growing, he planned to systematize the songs and started to record their melodic variants in different areas. Soon, however, he changed his research assumptions. He noticed a relation between songs and other elements of folk culture, which he also started to collect and describe, although he was not always able to properly explain and understand individual phenomena. Such a wide spectrum helped him to abstract the notion of region (most often referred to by him as "the country"), for which he created a model of folkloric-ethnographic monograph. Thirty three volumes arranged in a "series" (i.e. regional encyclopedic monographs) were published during Kolberg's life under one common title Lud, jego zwyczaje, sposób życia. mowa. podania. przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pie.Ś'ni, muzyka i tańce [The people, its customs, way of life, speech, sagas, proverbs, rituals, superstitions, games, songs, music and dances] 1. The title itself is the first definition and classification of folklore. The extent of Kolberg's work has won him the first place among other European collectors of folklore. In history of Polish studies of folklore he was a link between Romantic collecting of "antiquities" and the scholarly study of the folklore of the positivist era. 2. Beginnings of Scholarly Studies of Folklore In the last quarter of the 19th century a tendency grew up to studyfolklore in accordance with the requirements of modern European science. Likewise, in Poland it was thought necessary to respond to an urgent need to expand knowledge about one's own country and nation, at the time annexed by foreign powers. That period witnessed the development of archaeology, anthropology, linguistics, ethnography and ethnology. These sciences gave a new meaning to such terms as "culture" and "civilization". This was also a time when a new term, namely "folklore", discovered by William Thoms in 1846 and brought to Poland by Jan Karłowicz in 1888, was popularized 2. When the Anthropological Commission at the Academy of Sciences in Cracow and its Ethnological Section were established in 1874, the research 1 A new edition of Kolberg's works, with the inedita, comprises 68 volumes published as Dzieła wszystkie Oskara Kolherga [Oskar Kolberg's Complete Works], Wrocław - Poznań. 1961 -1995. 2 1. Karlowiez, Folklore, "Wisła" vol. 2, 1888, p. 84. Cr. also W. Thoms, Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" 1975, No 6, pp. 37 - 39 (translated by V. Krawczyk). �45 programme of ethnographic work was agreed upon. It was later modified by various resolutions (Jaworska, 1982). Much space in the programme was devoted to the principles of collecting ethnographic materials in the field, fidelity of recordings, methods of text verification (it was proposed to omit obscene elements), problem of phonetic transcription of dialectal expressions 3 and other editorial problems. Another postulate was to restrict collection as such and focus on interpretation. Consequently, towards the end of the 19th century studies of folklore were inspired by positivist scholars, who interpreted folk literature and culture from ethnological, historical, linguistic and literary points of view. They conducted their own research and headed teams of amateurs who furnished field materials. They also organized institutional scientific activities in aU three annexed territories. Their views were published in scholarly journals edited by anthropologists and philologists. One of such journals was "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (an organ of the Anthropological Commission, Polish Academy of Sciences in Cracow), edited by Izydor Kopernicki between 1877 and 18954. Articles on folklore were also published in this periodical by Kolberg's foUowers: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karał Matyas, Józef Rostafiński and Seweryn Udziela. "Wisła", a monthly issued in Warsaw between 1887 and 1916, published articles written by amateurs (usuaUy more progressive inhabitants of the country), who submitted them foUowing precise instructions given by the editorial board. Up till 1903 "Wisła" was edited by Jan Karłowicz, an eminent linguist and father of the Polish comparative school in folkloric studies. In his works on sagas, fairy tales and songs (Kapełuś, 1982a), he advocated studies based on extensive comparative Polish and foreign materials. This approach rejected the old views advocated by Max oMLiller (the solar theory of myths) and the romantic concept of the national character of plots of fairy tales and lyrics of songs. Noticing the polygenesis of folkloric phenomena, he came close to the English anthropological school of Tylor and Lang. Karłowicz also took account of the historical aspect of sagas. The research method to study folk prose, which he advocated, was very similar to the Finnish method (also called comparative-geographic method), although Karłowicz was not familiar with 3 After the discovery of the phonetic alphabet by Lucjan Malinowski, the discussion related to the use of the phonetic transcription continued in the Commission from 1888 to 1890. Eventually, it was decided not to publish texts in their phonetic transcription, whieh was unintelligible to many readers, and let dialectologists study them phonetically. 4 After 1895 anthropological and philological articles were published in "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896-1919); the ethnographic section was edited by Seweryn Udziela, the author of many works on the folklore of Galicia, organizer and first director of the Ethnographic Museum in Cracow. �46 the latter (Krawczyk-Wasilewska, 1986, pp. 123 - 125). In this way, Karlowicz laid foundations for modern folkloric comparative studies which were followed by the next generation. 3. "Lud" (1895-1918) - a Folkloric Periodical Apart from "Wisła" an important contribution to the development of the Polish folkloric thought at the beginning of the 20th century, was made by "Lud", published in Lvov as a journal of the Ethnological Society. In the first volume the editorial board (headed by Antoni Kalina, a Slavist) published an extensive methodological article entitled Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The latest trends in ethnography] by Iwan Franko, an Ukrainian writer and scholar (Franko, 1895). It is significant that in the article, which was an expanded version of a paper read at the first meeting of the Ethnological Society, the wordfolklore was used as an English equivalent of the Polish word ludoznawstwo [ethnography] and German Volkskunde. The concept was used in a very broad meaning, althoug.h it pertained to the study of a people, generally understood as "the lower strata which underwent the smallest civilizational changes". Speaking in favour of modern research in the spirit of the migratory-historical and comparative-literary and anthropological schools, Franko often made references to examples from traditional oral literature: myths, fairy tales and songs. Folkloric phenomena understood as above were extensively represented in successive volumes of "Lud", edited by Kalina's followers (after 1904), i.e. Karol Potkań ski (historian), Seweryn Udziela (ethnographer) and historians of literature - Wilhelm Bruchnalski and Józef Kallenbach. In the twenty volumes of "Lud", which appeared till 1918, various valuable ethnographic materials were published, mainlyon the folklore of Galicia (written by B. Gustawicz, J. Świętek, H. Dobrowolski, L. Młynek, H. Windakiewiczowa, W. Brzega, S. Udziela and others). Materials on the folklore of other areas were published sporadically, for example on the Sieradz folklore (I. Piątkowska), Poznań folklore (W. Łabiński) or Silesian folklore (W. Madłówna). It must be mentioned that towards the end of the 19th century research work was not comparable with the great collection effort. The situation did not change much after 1905 when Seweryn Udziela published an appeal to the collectors (in "Lud") to put more emphasis on descriptions and comments (Udziela, 1905). Apart from documentation on fairy tales and songs, editors of "Lud" were also interested in folk theatre. They published many articles on satirical performances and Christmas nativity plays (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik and others) and a historical synthetic study entitled �47 Polskie widowiska ludowe [Polish folk performances] prepared by Adam Fischer in 19I3. In the first decade of the 20th century "Lud" published articles on current folkloric phenomena. There were articles on written documents of Galician peasants, such as literary pieces or folk epistolographic forms. Collection of children's and Jewish folklore was promoted. Notice was made of the dialect and folklore of Polish and Ukrainian recruits, the folklore and language of rafters and the Lvovian suburban folklore and thieves' jargon (Kapełuś, 1982b, pp. 355 - 358). The editorial board of "Lud" also encouraged contributors to collect and write about proverbs. This appeal was responded to by Franciszek Krcek who wrote a critical supplement to Samuel Adalberg's Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych [A book of proverbs and proverbial expressions] (Adalberg, 1880 - 1894). It must be said at this point that Krcek wrote many short articles and rewiews and made a considerable contribution to the modern approach to problems of folklore. Very few articles were written about the folklore of Slavs inhabiting territories bordering Poland. Most of them were on Ukrainian and East Carpathian folklore. There were also some reviews, among them one of the collection of fairy tales made by J. Polivka, a Bohemian comparative scholar. Comparative studies on oral literature dominated in volumes published between 1909 and 1912. Mention should be made of interesting articles by Stanisław Ciszewski and Adam Fischer, as well as an extensive essay by Witold Klinger, a classical philologist, entitled Do wpływów starożytności na folklor [The influences of ancient times on folklore] (Klinger, 1909). "Lud" must be also credited for publication of articles bordering on literature and folklore. These articles, belonging rather to literary comparative studies, were published by W. Bruchnalski, S. Oobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz and S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). In 1907 editors of "Lud" published a pioneer study entitled O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych [On methods of collecting and ordering folk melodies] by Adolf Chybiński, the father of modern musical ethnography in Poland (Chybiński, 1907; 1910). In sum, between 1895 and 1918 "Lud" played an important role in the promotion of folkloric studies which, at the time, were part of ethnography. The studies were pursued by skilled amateurs and scholars representing different humanistic, social, artistic and natural disciplines. This was the reason for the variety of methods used and problems researched. All the activities were subordinated to one supreme goal - to deepen knowledge about the nation at the time annexed by foreign powers. �48 4. Folklore in the Interwar Period When Poland regained her independence, new social, cultural and scientific reality appeared. The attitude to folklore and peasant culture changed under the influence of regionalistic ideology (also promoted outside the boundaries of Poland) and the agrarian orientation. Agrarianism as a doctrine of folk movement ennobled peasant culture, seeing in it a valuable part of the national culture, worthy of development. Agrarian ideas became apparent, inter alia, in the discovery of folkloric and literary achievements of peasant diarists, such as J. Kupiec, H. Oerdowski, Jantek of Bugaj, S. Nędza-Kubiniec or F. Kuraś. The ideas of regionalism, on the other hand, shaped the national ideals, opposing the culture of Polish villages to urban cosmopolitical culture. Regionalists noticed creative powers in folklore and folk tradition, capable of providing incentives for national art and culture. Due to this type of thinking, folk features were often included in literature, music, art and theatrical plays. The ideas of an amateur folk theatre were also born then. Jędrzej Cierniak, the author of these ideas, wanted to create a peasant theatre that would stage dramatized rituals and customs, traditional and modern ones, with genuine props, costumes, music and folk songs (Olcha, 1963). In the interwar period field collecting was continued and amateur movement pursued. A network of regional circles of the Tourist Society and regional museums was established. First issues of such magazines as "Ziemia" and "Orli Lot" were published. The scientific approach to folklore lost its former, one-sided character. In ethnographic, sociological and cultural studies conducted by Adam Fischer, Aleksander Bruckner, Stefan Czarnowski or Kazimierz Moszyński one could easily detect new theoretical and methodological assumptions. Folklore was investigated from the genetic and typological, interethnic and historical-sociological positions, as a living category, constituting an integral element of the national culture. The view advocated in 1929 by Stefan Czarnowski, a sociologist, that folklore was a relic of primary times and that the folklore of different social and occupational groups should be studied (Czarnowski, 1956), was very significant for the history of Polish studies of folklore at the time. At this point special mention must be made of a publication entitled Przysłowia polskie [Polish proverbs] by Jan S. Bystroń (1933), the first Polish synthetic paremiological monograph. Bystroń, like Karłowicz who analysed fairy tales and sagas, followed the trends at that time dominant all over the world (Krawczyk-Wasilewska, 1986, p. 127). Assumptions of comparative literature and linguistics could be detected in the works written by philologists Witold Klinger, Jan Janów, Stefan �49 Vrtel- Wierczyński and Ryszard Gansiniec. One could find ancient elements in Polish folklore, Slav elements in fairy tales, legends and romances. The comparative school was created by Julian Krzyżanowski, the author of many studies on the relations between literature (mainly old Polish literature) and folk and popular literature (Krzyżanowski, 1935) and works on ancient Russian epic folk songs and fairy tales. Mention should also be made of the presence of folklore in "Lud". The periodical, edited by Adam Fischer (from 1914 to 1939), changed its character and became more a scholarly and anthropological journal. Fischer had excellent collaborators in the persons of Jan Czekanowski and Bronisław Malinowski. Soon, many reviews of and articles about works of foreign folklorists were published in "Lud". Much attention was given to Slavonic folkloric studies (in Bohemia, Slovakia, Slovenia, and Lusatia). Works by English, French, German, Italian and Hungarian authors were discussed (e.g. reviews by Karol Korany). Readers could also find information about Greek, Lithuanian and Panamanian folklore. "Lud" also carried articles describing investigations of folklore connected with customs and rituals (satirical performances and nativity plays), methodological, regional and historical descriptions of musical and choreographic folklore (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Studies of Folklore Versus Philology and Anthropology In post-war history of the Polish folkloric thought a separate chapter was written by Julian Krzyżanowski (1882-1976), an eminent historian of Polish literature, editor and theoretician of folklore and organizer of the ethnographic scholarly community. Krzyżanowski's studies of fairy tales begun before the First World War resulted in a pioneer catalogue entitled Polska bajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], arranged in accordance with the international system developed by Aarne-Thompson (Krzyżanowski, 1947). In addition to many studies of fairy tales, Krzyżanowski also entered the domain of paremiology - he dealt with the genesis and systematic description of Polish proverbs. Results of his studies were published in Mądrej głowie dość dwie słowie [A wise head will do with two words] and in a critical and enlarged version of Adalberg's books (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Krzyżanowski was in favour of the isolation of folkloric studies from ethnography. In his studies of the theory of oral and written literature he proved the integrity of the two. This won him the support of a group of young philologically-oriented scholars (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski and others). Krzyżanowski helped establish the Research Department of Folk Literature affiliated with the Institute of Literary Studies of the Polish Academy of Sciences in Warsaw. In 1957 he founded the first folkloric 4 - Lud t. LXXIX �50 magazine, "Literatura Ludowa", which he edited till 1972. Of his many publications, mention should be made of Słownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore] (1965) and Dzieje folklorystyki polskiej [The history of Polish studies of folklore] (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970; 1982). Julian Krzyżanowski's work continued and developed the long tradition of comparative, genetic and historical investigations. This direction was also dominant in the works of Polish folklorists of the past fifty years. In the middle of 1960s Polish investigations of folklore were very diversified. The topics addressed were very varied and methodologies used very different. Increased interest in the folklore of different occupational communities and a new approach to children's folklore (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides) were noticed. More monographs on single types of folklore were published (for example, there were monographs ofthe ballad (Jadwiga Jagiełło), riddles (Mirosław Kasjan). Discovery of such phenomena as folklorism (Burszta, 1974, pp. 309 - 311) or a new approach to the folk character of literature (Sulima, 1976) and the language of folklore (Bartmiłlski, 1973; 1990) indicated an interdisciplinary approach to the study of folklore. The profile of "Literatura Lu~owa" was changed in 1972 when Czesław Hernas became editor-in-chief. The editorial board abandoned regional descriptions of verbal folklore and opened themselves to the modern folkloric thought. The magazine published translations and reviews of foreign works written in the spirit of structuralism, semiotics, contextualism and ethnolinguistics. The magazine also sponsored contemporary Polish investigations and was a discussion forum about the specific character of folklore and its functioning, particularly in modern times. Scholars more frequently adopted the anthropological-cultural approach in which folklore was treated as a living element of social communication. Because of this, investigations had to account for the cultural and situational context. At the end of 1970s problems related to the new definition of folklore as part of symbolic culture (expressed not only by words) were strenghtened. This was connected with the need to use new methods to investigate the phenomenon within the framework of folkloric studies. Mention should be made here of manual-like works (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Such terms as "folklore", "folkloric studies", "folklorism" were redifined in Słownik etnologiczny [An ethnological dictionary] (Staszczak, 1987) and an anthropological approach could be detected in articles on folklore published in "Polska Sztuka Ludowa", particularly when the name of the periodical was changed to "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (in 1990). One must not forget about the development of ethnolinguistic investigations, particularly in the last decade, which focused on means of expression �51 in folklore, main linguistic stereotypes, themes and formulae. The most notable achievements in this respect must be attributed to the Lublin centre, where "Etnolingwistyka" was published since 1988 (editor-in-chief: Jerzy Bartmiński). In recent years the Łódź centre initiated investigations of modern folklore from the ecological point of view. Experience in human and deep ecology inspired the need to look at folklore as an expression of ecological awareness, in which the latter is a relation between the condition and quality of life in face of civilizational, cultural, political and moral hazards. In the past fifty years a considerable progress was made in the investigations of Polish musical folklore owing to the development of ethnomusicology, particularly at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences, but also at the academic centres in Poznań and Katowice. Mention must be made of interesting achievements by Jadwiga Sobieska, Jan Sadownik, Ludwik Bielawski, Anna Czekanowska, Jan Stęszewski, Piotr Dahlig, Bogusław Linette and Zbigniew Przerembski. All these authors also used the experience of "philological" and "anthropological" folkloric studies. Let us also remember that Slavonic philologists, active in many scientific centres, were also interested in problems of folklore. These problems were also followed by the Polish Ethnological Society, the sponsor of many publications. In 1961, the Polish Ethnological Society appointed the editorial board of Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [Oskar Kolberg's Complete Works], headed till 1987 by Józef Burszta and after J. Burszta's death by Bogusław Linette. Sixty eight volumes have been published to date. In the foregoing only the most characteristic directions of modern folkloric studies were discussed. It is clear that they are mutually supportive and complementary although often their basic assumptions are different. Folkloric studies have not developed a uniform research base; they are rather a system of interpretative views on a specific fragment of culture in change. As there are possibilities of new interpretations, the number of folklorists grows as sciences on culture develop. In conclusion it must be stressed that folklore and folkloric studies are still present in "Lud", in studies and articles, reviews and reports on conferences and events significant to modern studies of folklore. BIBLIOGRAPHY Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowyclt polskich [A book of Polish proverbs and proverbial expressions], Warszawa. Bartmiński Jerzy 1973 O jrzyku folkloru [About the language of folklore], Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. kzyk, poetyka [Folklore, language, poetics], Ossolineum, Wrocław. �52 Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej 1970 Rytmika polskich pieśni historycznej i naukowej krytyki [Studies of of historical and scientific criticism]. vol. I - 2. ze stanowiska folk literature from the standpoint Poznań. Bielawski Ludwik ludowych [Rhythmicity of Polish folk songs]. PWM. Kraków. 1976 1986 Strefowa teoria czasu i jej znaczenia dla antropologii muzycznej [Zonal time theory and its significance to musical anthropology], PWM, Kraków. Drogi i bezdroża muzykologii polskiej [About Polish musicology]. Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef ludowa - kultura narodowa [Folk culture - national culture], LSW. Warszawa. Bystroń Jan Stanisław Przysłowia polskie [Polish provcrbs], PAU. Kraków. 1933 Chybiński Adolf O metodach zbierania i porządkowania melodii IUl/owych [On methods of collecting 1907 and ordering of folk melodies], "Lud" vol. 13, pp. 171 - 201. 1910 Etnografia muzyczna na l II międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25 - 29 maja 1909) [Musical ethnography at the 3rd Intcrnational Musical Congress in Vienna (25-29 May 1909)], "Lud" vol. 16, pp. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa [Great play]. Ossolineum. Wrocław. Literatura i podkultura dziecięca [Children's literature and subculture]. Ossolineum. 1975 Wrocław. Czarnowski Stefan Kształtowanie się Iolkloru polskiego [The formation of Polish folklore], in: Dzieła 1956 [Collected works]. vol. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna,. Metodologia i metodyka [Musical ethnography. Methodology and methods], "Pomorze". Bydgoszcz. Polish Folk Music: Slavonic Heritage, Polish Tradition, Contemporary Trends, 1990 Cambridge University Press. Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie [Folk musIc in modern society]. WSiP. Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe [Polish folk theatrical plays], "Lud" vol. 19. Franko Iwan 1895 Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The lastest trends in ethnography], "Lud" vol. I. Hernas Czesław 1965 W kalinowym lesie. U źróde/.folklorystyki polskiej [In the cranberry forest. Sources of Polish studies of folklore]. vol. 1- 2, PIW. Warszawa. Jagiełło Jadwiga 1975 Polska bal/ada ludowa [Polish folk ballad], Ossolineum, Wrocław. Jaworska Elżbieta 1974 1982 Kultura DziałalnoŚl' Iolklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejęlllości \II Kra- [Folkloristic activities of the Anthropological Commission. Academy of Sciences in Cracow], in: Dzieje Iolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918]. cd. H. Kapeluś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. kowie �53 Kapełuś Helena 1982a Jan K arlowicz ( 1836 - 19(3), in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], ed. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. 1982b "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie ["Lud". A journal of the Ethnological Society in Lvov], in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864 - 1918], cd. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN Warszawa. Kapełuś Helena, Krzyżanowski Julian (eds) 1970 Dziejefolklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska [History of Polish studies of folklore 1800 - 1863. The pre-Kolbergian era], Ossolineum, Wrocław. 1982 Dzieje jólkloryslyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], PWN, Warszawa. Karłowicz Jan 1888 Folklore, "Wisła" vol. 2. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.~ci "Ludu" za lata 1895 -1985 ["Lud" from 1895 to 1985. A bibliography], PTL, Wrocław. Kasjan Jan Mirosław 1983 Polska zagadka ludowa [Polish folk riddle], Ossolineum, Wrocław. Klinger Witold 1909 Do wplyw(hv starożytno.ki na folklor [The influences of ancient times on folklore], "Lud" vol. 15. Kowalski Piotr 1990 W~pólczesny folklor ifolklorystyka [Modern folklore and studies of folklore], PTL, Wrocław. Krawczyk-Wasilewska Violetta 1979 Wprowadzenie do folklorystyki [Introduction to studies of folklore], Uniwersytet Łódzki, Łódź. I986 W~pólczeslla wiedza o folklorze [Contemporary knowledge about folklore], LSW, Warszawa. Krawczyk- Wasilewska Violetta (ed.) 1992 Ecology and Folklore, Łódź. 1994 Ecology and Folklore II, Łódź. Krzyżanowski Julian 1935 Paralele [Parallels], Warszawa. 1947 Poi.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], vol. 1- 2, Warszawa. 1958 - 1960 Mqdrej glowie do.v£'dwie słowie [A wise head will do with two words], vol. 1- 2, PIW, Warszawa. Krzyżanowski Julian (ed.) 1965 Slownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore], Wiedza Powszechna, Warszawa. 1969-1978 Nowa ksirga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. W oparciu o dzielo S. Adalhaga [A new book of Polish proverbs and proverbial expressions. Based on S. Adalberg's book], vol. 1-4, PIW, Warszawa. Linette Bogusław 1981 Ohrzędowe pieJni weselne kryteriów wyznaczających w Rzeszowskiem. Typologia wqtków muzycznych jako regiony etnograficzne [Wedding songs in the Rzeszów province. Typology of musical regions], KAW, Rzeszów. elements as criteria determining ethnographic �54 Maślanka Julian 1984 Polska folklorystyka romantyczna [Polish romantic studies of folklore], Ossolineum, Wrocław. Olcha Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzie/o. W~tęp do źróde/ i nurtów polskiego teatru ludowego [Jędrzej Cierniak and his work. An introduction to the sources and trends of Polish folk theatre], Warszawa. Przerembski Zbigniew 1994 Style iformy melodyczne polskiej pieśni ludowej [Styles and melodic forms of Polish folk songs], IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (ed.) Pieśni ludowe Podhala [Folk songs in Podhale], PWM, Kraków. 1971 Simonides Dorota Wspó/czesna śląska proza ludowa [Modern Silesian folk prose], WSP, Opole. 1969 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży [Contemporary verbal folklore of 1976 children and teenagers], PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad folklorem muzycznym Wielkopolski [From studies of the musical folklore of Wielkopolska], PWM, Kraków. Staszczak Zofia (ed.) 1987 S/ownik etnologiczny. Terminy ogólne [An ethnological dictionary. General terms], PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych [An introduction to ethnomusical classifications], "Muzyka" No 3-4. Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych [Things, awareness 1974 and names in ethnomusieologieal investigations], "Rocznik Historii Sztuki" No 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura [Folklore and literature], LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur [Literature and dialogue of cultures], LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etas: szkice a kulturze [Word and ethos: essays about culture], "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" No 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzebie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych [About the need to classify and order folk tales], "Lud" vol. II. Waliński Michał (ed.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura [Theory of culture. Folklore versus culture], Uniwersytet Śląski, Katowice. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94127dfa0bd1a95df78b4af13f715585.pdf 081a0d05ed18532edf317a4a6751b4de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1977 Title A name given to the resource A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. THE PAST AND PRESENT OF POLISH ETHNOLOGICAL ZBIGNIEW Institute Adam vol. 79, 1995 STUDIES JASIEWICZ of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań A FEW REMARKS ON THE PAST AND ETHNOLOGY PRESENT OF POLISH The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society as a good opportunity to reflect on some problems of Polish ethnology's past. It is also an excellent occasion to discuss the current situation of Polish ethnology. Because of the political and social changes in Poland, above all, the fall of the communist state, there are greater possibilities of establishing contacts with the international academic community and participating in the development of science. In Poland the autonomy of scientific communities has increased; they can decide now on the directions of the development of their various disciplines. A question arises as how to deal with the specific features of Polish ethnology generated under specific local conditions? What should be preserved of the local scholarly tradition and how should the positive elements of Poland's unique experiences be used? On the other hand, how should those features that create barriers to the exchange of views and cooperation with scholars from other countries be eliminated? In this short article I can only touch upon some problems of ethnology which I consider very important. I will try to answer the following questions: 1. What was and is Polish ethnology as a "national" ethnology? 2. What is the significance of the history of Polish ethnological sciences and studies of this history? 3. What is the features of Polish ethnology that have been shaped by historyand what are their consequences for present studies? 4. How should the various changes in Polish ethnology be understood? 5. What is the present state of Polish ethnology/ethnological sciences in Poland? Do they form a coherent discipline or are they an unrelated configuration of interests pursured by individual scholars? The concept of "national ethnology" is understood here as a set of people and their different activities pursured within the nation - defined as a historical, cultural and political community. The exceptional sensitivity of ethnology to local conditions is well known. These conditions were created by the geographic location and history of Poland: a country and people located in �28 central and eastern Europe, which for centuries was an agrarian society, with a specific in the past social structure (a large group of noblemen and gentry) and with strong ties with the culture of Western Europe. For most of history Poland has been a multi-ethnic country until 1945, when war-time' territorial and population changes transformed Poland into an almost entirely mono-ethnic society. Poland is a nation in which has been deprived of its own state due to the Partitions and Nazi occupation, and whose independence was taken away after the Second World and the Yalta agreement, which for many years placed the country under the control of the Soviet Union. All these circumstances are important in understanding Polish ethnology as a national ethnology. Institutions of the nation state did not support Polish science, since for a long time Poland did not posess an independent state. Paradoxically, because of the lack of these institutions and other circumstances during the Partitions in the 19th and the beginning of the 20th centuries, Polish ethnology developed close contacts with ethnological studies in other countries. The Polish ethnology experienced its greatest isolation after the Second World War when, due to political and ideological constraints it like all other social sciences, particulary humanistic studies, were confined to the boundaries of the socialist state. In spite of the difficulties it faced in Poland, national ethnology was like in other countries under influence of eminent scholars - great masters who headed ethnological institutions and who attracted teams of students and followers. The history of Polish ethnology is full of indications of the changing relations between ethnology and ethnological sciences in other countries. Therefore, it is not possible to present national ethnologies as distinct ethnologies which are internally homogenous. Quite the contrary, the use of concept of national ethnology assumes not only differences but also the adoption of mutual interaction between these ethnologies and the existence of broader ethnology and socio-cultural anthropology, both European and universal. During discussions of the relations between national ethnologies and continental or world ethnology/anthropology, the incompleteness of the concept of "centre-periphery" was noticed. This paradigm was faulted since it made the creative features of some centers absolute and alleged a cultural infertility of other regions and human grDups. As Polish ethnology has held the status of a national ethnology since the second half of the 19th century, some effort is required to sustain and develop it. Further work is required to enfold Polish ethnology as a whole: such work will include the syntheses of individual directions and studies, manuals of methods and dictionaries, descriptions and analyses of its history, literature etc. I want to emphasize that I am thinking here about ethnology as a "certain" whole - a whole that draws from the achievements of the broaden scientific �29 community yet remains a functional whole. Therefore, it is necessary to present the relations between Polish ethnology and its place in world ethnology and anthropology. A special role in the shaping and functioning of national ethnology is played by studies of ethnological history. They not only let us trace the changes in the problems that were investigated and the development of notional and theoretical concepts, but also the relations between the conditions in Poland and world science. Furthermore, they point to a tradition to which reference can be made and in this way help define the scope of this discipline. Mention must be made here of valuable works on the history of Polish ethnology (Kutrzebianka, 1948; Terlecka, ed., 1973; 8urszta, Kopczyńska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). However, there is a need for new studies which will provide answers to our current question. What were the relations in the history of Polish ethnology between tendencies to make this discipline a universal one on the one hand and, on the other, to focus on the folk culture of the country? Why did Polish ethnology not take the opportunity to reestablish international scholarly contacts in the relatively free intellectual climate that existed in Poland after 1956? What were the reasons for the limited interest in anthropological theories in the post-war period - was this due only to political or ideological limitations imposed from outside, or were their constraints created within the community of scholars? What caused the manifestation of differences between generations, which is stronger in Polish ethnology than in other social sciences? What are the reactions of Polish ethnology to wider contacts with world anthropology, including post-modern anthropology? Attempts to answer the questions were made recently by some authors, for example by E. Jaworski and E. Kosowska (1994) and Z. Jasiewicz and D. Slattery (1995). I hope that they will be the beginning of a wider discussion of the past and present of ethnology, so much needed for further reflections on this direction of studies. Different assumptions can be adopted to study the history of ethnology. In Central Europe, and in Poland, the paradigm of the history of local ethnologies is prevalent. According to this analysis, the past is seen as a gradual transition from descriptive knowledge of peoples or ethnography to global dimensions of culture, typical of socia-cultural anthropology. A different perspective which examines the coexistence of these two directions of interest is more valuable. Seen from this perspective, the historyand tradition of ethnology includes not only descriptions of folk culture, but also the various interpretive frame works that ealier ethnographers employed to discuss and analyse their research. Using the perspective of coexistence it is possible to study works such as the folk descriptions of S. Staszic at the beginning of the 19th century, and the programmes of investigations of folk culture, as outlined by H. Kołłątaj in 1802, and which is treated as the beginning of Polish ethnology (Kutrzebianka, �30 1948, p. 71; Posern-Zieliński, 1973, p. 31) and also consider Staszic's and Kołłątaj's ideas on the development of culture and man's aims, debated within the framework of "philosophical history" (Szacki, 1981, vol. I, p. 147). Such an approach is particularly valuable as this works make many references to results of investigations of peoples inhabiting regions outside Europe. The task of an ethnological historian is not to find the time and situations in which, in addition to description, there is also an overall concept and in addition to the interest in folk culture there is also interest in global culture, but also to try to determine the character and mutual relations between these two ways of seeing the world. Adoption of this wide scope of ethnological and anthropological investigations helps us to return to the past and look there for more extensive foundations of modern ethnology. The reasons for the appearance and consequences of the two features of ethnology which I treat as characteristic of Polish ethnology can only be discussed in a wider historical context. The first is the focus of interest on folk culture, another - combination of local studies on folk culture and studies of cultures of peoples inhabiting regions outside Europe, the so-called tribal or primitive cultures. The studies of folk culture were focused on the "national" territory, a construct which has varied greately depending of time and place. Initially, the territory was equivalent to the territory of Poland before the Partitions then was restricted to the territory of Poland between 1918 and 1939 and finally to Poland after 1945. Scholars were mainly fascinated with the eastern lands, the so-called borderlands, and regions with separate cultural features such as the Carpathian region, Cracow region, Kurpie (a district north-east of Warsaw) and, to a lesser extent, the Łowicz area, Kashuby, and Silesia. The selectivity of investigations was only restricted by O. Kolberg who advocated collection of materials from all the areas that were considered "national" or were treated as historically related to the old Polish Republic. The ethnically Polish character of regional groups was neither an encouragement nor discouragement of investigations. What was decisive was the degree to which a given group preserved traditional folk culture and its originality. The area of Slavdom rarely defined the limits of programmes of ethnological investigations. Interest in Slavonic peoples can be found in Z. Dołęga-Chodakowski (1818), in some presentations of tasks attempted in the second half of the 19th century by O. Kolberg (1965, p. 246), in A. Fischer's works (1932 - 1934), and primarily in the monumental work by K. Moszyński, published after Poland regained her independence (1929- 1939). With the exception of K. Moszyński's work, these were interests focused on "closer" Slavonic peoples, with no regard of the Russian folk culture. Folk culture was interesting because it was either archaic, a remnant of the past, or it was different from the culture of non-folk communities. It was �31 analysed from two points of view: as a subculture or even culture of these groups and as a carrier of values which were cherished at a given time - native character, traditional character, originality, simplicity, spontaneity. Scholars noticed the connection between folk culture and important socio-cultural problems - the gaining of identity by peasant communities, the inclusion of these communities into the national community, the development of local government, prevention of alienation and stresses during the modernization process. Axiological and instrumental treatment of folk culture led to its mythologization and this in turn triggered a demythologization effect. The above has had a nearly ISO-year old tradition in Polish ethnology (cf. R. Berwiński who denied folk culture the value of unchangeability and independent from the culture of the elite strata (1854)). What should be done with the abundant achievements of studies of folk culture? The task of the modern ethnologist is to grasp the many dimensions of the phenomenon and the different meanings of the term. This entails the cultural system of the former village which belongs to the past and the tradition transmitted from the past and continued in the modern family, local and regional groups. It also includes, however, those traditions and cultural forms the transmission of which was interrupted but to which reference is made because they are treated as values or, finally, as elements of cultural and social policy, that is as a tool and an activity which is to help in the solution of some problems of our contemporary life. The work of ethnologists should not simplify this multidimensional picture. The valuable results of studies on folk culture can be used and the studies continued in the following main directions: 1. historical studies of the folk culture as a cultural system of former communities, primarily rural communities; 2. studies of folk culture as a tradition, mechanisms of transmission and the place and significance of elements and values of this culture in modern society; 3. studies using the materials and inspirations connected with folk culture in other studies of culture, for example those presenting folk culture as an aspect of culture, always present in it, and in discussions of the theory of culture, mainly when folk culture is treated as a model structure. On the European map of ethnologies Polish ethnology was placed between the territory of Germany, where the culture of the German people and the cultures of peoples inhabiting the territories outside Europe were investigated separately, and the territory of Russia, where these two directions of interest were combined. Polish ethnology is more inclined to pursue the latter direction and for this reason I have treated it as one of its features. There are no studies of the genesis of this link, its character and consequences for the overall picture of Polish ethnology. I can find reasons �32 for this link in the influence of evolutionism, strong in Poland, a certain distance to one's "own" people and the lack of an ideology of the folk that dictated separation of these two objects of interest. Another reason can be seen in the living conditions and the research possibilities that scholars had. In a country, which did not abound in scholars, at one time scholars were interested in rural people and quite often against their own will, they also became detainees or emigrants among peoples inhabiting territories outside Europe, primarily those in Asia. First investigations of the rural people in the scholars' own country and the peoples inhabiting territories outside Europe were conducted by the some scholars at the end of the 19th and the beginnings of the 20th century by J. Witort, B. Piłsudski and S. Poniatowski (Kuczyński, 1994). In the interwar period, out of nine professors who dealt with ethnology, five pursued studies of the folk culture in Poland and the cultures of peoples inhabiting territories outside Europe. Even today the number of scholars who work in this way is quite considerable. The above combination of interests resulted in a tendency to relativize the value of Polish folk culture. Consequently, within the framework of Polish ethnology the nationalistic idea was not identified with the "folk" as was the case with German Volkskunde. An openess to anthropological concepts of culture, created primarily on the basis of materials collected outside Europe, was another consequence of the above combination. Observance of the past and present of Polish ethnology leads us to note its exceptional changeability and variability. The range of interests changed, depending on the time: the culture of the rural folk in territories of Europe, sometimes restricted to its verbalized manifestations, the culture of peoples inhabiting territories outside Europe, folk culture including also non-peasant groups, primarily workers, community culture and, finally, culture in the global dimension. Changes in theoretical orientations, related to ideologies and directions in the social science in Poland was often dramatic. The conditions of national ethnology and its relations to the social sciences as a whole, ideology, socio-economic conditions and the political situation in Poland were different. Polish ethnology, like other national ethnologies, was also under tension related to its changing contacts with the international academic community. Today this tension is felt in Poland in connection with wider possibilities and participation in the development of world ethnology and anthropology. Changeability, sometimes alternation, was also typical of the name of our discipline: folk studies, ethnography, ethnology, socio-cultural anthropology, anthropology. A well known Polish ethnologist, the late Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, who I once asked whether she was not annoyed with the diversity and changeability of notions which we use to define our studies said, "I am not annoyed by the many names ... Ethnology is always in statu nascendi in trying to find its own identity and autonomy". �33 Today ethnological sciences in Poland comprise, in addition to ethnology, other branches of science as well folkloric studies, ethnomusicology, ethnoreligious studies and other studies bordering other sciences. Some scholars call themselves social anthropologists or cultural anthropologists. Ethnology is most stable in the formal structure of science. Following recent discussions, ethnological studies remained separate department at universities and ethnology is one of the scientific and scholarly disciplines which can be pursued for advanced degrees. Besides, ethnology is well established in many centres at universities and other scientific institutions and museums. There are six ethnological journals and the Polish Ethnological Society is celebrating its centennial anniversary. Attempts at integrating the diversity of directions of studies and tradition is made by the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. What makes the search for the identity and autonomy of ethnological sciences in Poland possible? What are some common factors in the diversity and abundance of changes? It seems that it is the way in which socio-cultural reality is perceived and interpreted - the choice of the object of investigations which signify common cultural denominators, the historicism which makes it possible to cross the border of real time and the sociological approach which contributes values of culture to sociallife. These research methodologies, with their strong empirical bent, are complemented by a specific spatial universalism that helps to compare phenomena from different areas, and the effort to formulate valid generalizations - through the creation and use of many theories of culture. The above features are not discriminants. that act independently. Acceptance of these features as a factor that creates a branch of science called ethnological sciences is a matter of choice. We define our belonging, we are in favour of some tradition which we continually enlarge and, when we start investigations, we delineate the limits of the discipline and give it a specific theoretical status. The possibility of choice is also typical of scholars from another tradition - philosophers, sociologists, historians, philologists. Some of them, together with ethnologists, build modern ethnological sciences. Today the term "ethnological sciences" best describes the sense of diversity and commonness within folkloric, ethnological and anthropological studies in Poland. BIBLIOGRAPHY Berwillski Ryszard ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki [Studics of Folk Literature from the Standpoint of a Historical and Scientific Critique], Poznań. Burszta Józcf, KOPCzYIiska-Jaworska Bronisława 1982 Polish Ethnoqraphy a/ier World 1#1,. Il, "Ethnos" vol. 47, No 1- 2. 1854 3 - Lud t. S/udia o lilera/U,.;;e ludowej LXXIX �34 Damrosz 1988 Jerzy Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku [Development of Basic Concepts in the Polish Science of Folk Culture to 1939], Ossolineum, Wrocław. Do/ęga-Chodakowski Zorian 1818 O Slowiańszczyźnie przed chrześcijwistwem [On Slavdom before Christianity], "Ćwiczenia Naukowe" vol. 2, No 5. Fischer Adam 1932- 1934 Etnografia słowiańska [Slavonic Ethnography], vol. I Połabianie [Polabians]; vol. 2 Łużyczanie [Serbs]; vol. 3 Polacy [Poles], Ksi,!żniea-Atlas, Lwów - Warszawa. Jasiewiez Zbigniew, Slattery David 1995 Ethnography and Anthropology. The Case oj Polish Ethnology, in: Fieldwork and Footnotes. Studies in the History oj European Anthropoloyy, eds. H. F. Vermeulen and A. A. Roldan, Routledge, London and New York. Jaworski Eugeniusz, Kosowska Ewa 1994 Antropologia i hermeneutyka. O tekstach JózeJa Liyrzy [Anthropology and Hermeneutics. On the Texts' of Józef Ligęza], ŚI,!sk, Katowice. Kolberg Oskar 1965 Dzieła wszystkie Oskara Kolberya [Oskar Kolberg's Complete Works], vol. 64 Korespondencja [Correspondence], part l, Pozn~lł\ - Warszawa. Kuczyński Antoni 1994 Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ltldowych i plemiennych [Polish Descriptions of the World], vol. l Azja i Afi'yka [Asia and Africa], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The Development of Ethnography and Ethnology in Poland], Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 -1939 Kultura ludowa Słowian [Slavic Folk Culture), vol. I - 3, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej [The Formation of Polish Ethnography as an Independent Scientific Discipline] in: Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], cd. M. Terlecka, Ossolineum, Wrocław. Szacki Jerzy /98 I Historia myśli socjologicznej [H istory of Sociological Thought], vol. I - 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Terlecka Małgorzata (ed.) 1973 Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], Ossolineum, Wrocław. Translated bY Zhigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53aca92e12eb991e406622a56db79bbd.pdf 66dc23232b96947953e9b90df97abe69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1976 Title A name given to the resource Prospects for the Polish Ethnological Society at the Treshold of Its Centennial / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.21-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Institutc of Ethnology Łódź University ZBIGNIEW JASIEWICZ Institute of Ethnology and Cultural Adam Mickiewicz Univcrsity Poznań Anthropology PROSPECTS FOR THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AT THE THRESHOLD OF ITS SECOND CENTENNIAL [n the present considerations we will make an attempt to answer three fundamental questions: l. What should the Society be for its members? 2. What role should the Society play in Polish science? 3. What social challenges should it respond to? 1. The Society and its Members Answering the first question we would like to refer to the oplllIOn of Aleksander Kamiński, the most outstanding theoretician of the idea od societies, nota bene a member of our Society at the time when he worked in the ·Łódź University. According to Kamiński, in the modern civilization which witnesses the loosening and disappearance of traditional communities, the idea which lies behind founding societies is to' establish "a neighborhood of your choice", an affiliation that meets the need of being a member of a certain group. Moreover, a society should also help to satisfy the need of expression, provide its members with possibilities of expressing their thoughts, judgments, and opinions, and, last but not least, play an integrating role of an institution that bridges the gap between the family and the local community on the one hand and the nation and the human community in generalon the other. The last function should make it easier to overcome the barrier between the small and the great world. How has our Society fulfilled, both in the past and in the present, the above expectations? What mistakes did it make and what should be changed? It seems that the Ethnological Society, as many other organizations of this kind, has experienced the results of its expansion which Kamiński described as a phenomenon of "enlargement" whose major consequence is the weakening of the ties binding the rank and file members and sections of the Society with the society as a whole. Most often the inspirations came from the top; there were few grass-roots �22 initiatives, or in other words, the neighborhood of choice ceased to play an important role. The Society came back to life only for a while during the annual meetings which with time were convened less and less often due to financial problems and misunderstanding of the role of the delegate (the regular members often believed that the meeting was exclusively for the delegates l). Because of the lack of both time and interesting initiatives, members of local Sections met less frequently too. Also, since many profound changes took place in our discipline which tended to develop very rapidly, its members time and again had no common interests. This was related to a growing differentiation of the members of our Society, where beside professional practitioners and theoreticians there were many "fans" - amateurs or representatives of other disciplines. Another important factor that contributed to the above was a sudden generation change among the nominal members of the Society. On the one hand, some of the old faculty members of universities and the Academy of Sciences stopped to participate in the activities of the Society, and on the other, the involvement of young scholars was moderate. Accepting the diversity of members of the Society and treating it as an asset, we are trying to pay more attention to the specific needs of its particular groups. In line with this trend has been the development of "circles of interests". It seems, however, that the Society should provide a wider range of possibiblities of acting not only to the "circles of interests" but also to sections or specialist groups of other kinds. In this way our Society might become a confederation of smaller groups and follow the path already taken by some academic societies in the world. We are strongly convinced that the Polish Ethnological Society which has an established tradition of attracting people with different interests may guarantee understanding for individual needs as well as for research specializations and as such constitute an attractive platform for a discussion and integration above the level of particular institutions and local groups. 2. The Scientific Role of the Society Before considering the scientific role of the Society, we must concentrate for a while on the general problems of our discipline. At present the situation of the humanities is rather difficult. Discussing the problem in depth would reach beyond the limits of this address, especially that recently many papers have appeared which stress the breakthrough that took place in science in general and in the humanities in particular, and as a consequence also in Polish ethnology. The expansion of methodological reflection and the discovery of new cognitive possibilities in our discipline provoke us to raise a questionn about �23 the role that in this specific intellectual revival should be played by our Society. How to reconcile the research tradition of our Society some members of which from the beginning of its existence have been collecting many interesting and valuable observations even though they had no academic background but only the desire to adhere to observation in a positivistic sense of the word, with the contemporary methodological challenges? These transformation are taking place with different intensity in different centers (regardless of the type of organization and age limitations), thus generating different needs and possibilities for particular individuals and groups even when nominally they represent the same level of fundamental professional expertise. It seems, therefore, that our Society should make a specific attempt at developing modern ethnological ideas within the range of its statutory activities, and - let us not be afraid the word - disseminate these ideas among Polish ethnographers no matter where they work. After all, it is the responsibility of our Society to create conditions conducive to both comprehensive academic criticism and development of new ideas, and thus reject the often heard opinions that it is the stronghold of scientific traditionalism or even conservatism! The Society should become an ethnological forum for the discussions that are held - as it is commonly known - in informal groups or in other collective bodies such as the Section of Social Anthropologists at the Polish Sociological Society or in the editorial boards of such journal as "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. The publishers affiliated at our Society are also undertaking some efforts to the same effect (it is worth mentioning some of the volumes -of the series "Prace Etnologiczne" ["Ethnological Papers"], the recent issues of our journal "Lud" ["Folk"] or numerous articles which have been published already for many years in the "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"]), yet irrespective of these initiatives we see the need to develop new organizational forms for scientific discussions. These discussions should be initiated by Sections interested in particular subjects and prepared by them, also in cooperation with the above mentioned organizations and in collaboration with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, always open to diverse needs of scholars, yet because of its statutory regulations accepting only senior faculty members and at present even not all of them. One of the possible initiatives might be the foundation of sections - and here we are referring to the previously expressed thoughts that are in line with the interests of particular groups of members and needs of our discipline - gathering people from different departments of the Society. The objective of these sections would be to discuss essential questions, either methodological or related to important scientific problems, e.g. regionalism, the question of ethnicity or folk art and �24 handiwork, or the wide field bordering on religious studies and the study of rites and customs. We personally think that such an ambitious plan would attract more of our colleagues who at present do not see any field for their activity in the Polish Ethnological Society. 3. The Society and its Role in Public Life Considering the role of our Society in the social and cultural life of our country, we may notice that one of the fields of activity of our Society that has been developing all the time, despite many financial problems and with much success, is publishing of the achievements of Polish ethnologists and presenting the Society to the outside world. The publishers of our Society take into account different educational backgrounds and different interests of our readers, publishing documentary materials (beginning with Oskar Kolberg's works), papers and the aforementioned methodological articles in special series as well as popular providing information about folk costumes aod artists, etc. Among our publications of special value is "Biblioteka Zesłańca" ["Library of Exiles"] which stresses the importance of the so-called personal documents and supplements our knowledge oat only of the unknown periods of Polish history, but also - in a universal sense - about human life under extreme circumstances. One flaw of our publishing activity are too small numbers of published copies, which reduces our audience. Another drawback, which is closely related to first one, are high prices of our publications, which again is the reason why many potential readers cannot afford them. The most important reason why the distribution of our publications is not wide enough is not, however, the aftermath of the two drawbacks mentioned above, but rather ignorance of what ethnology actually deals with! Thus, dissemination of knowledge about ethnology should be the main task and responsibility of the Society. Recently, our hopes for the improvement of the situation have been related to the involvement of some of the representatives of our discipline in the reform of school curricula and to the new idea of fostering in schools the interests in the problems of the traditional culture of the region. Still, the contributions of ethnologists to more popular magazines are much too rare. There are too few ethnological commentaries on various urgent issues of our contemporary life! Ethnologists should express their opinions in the discussions about the needs of the local government, ecological problems, or cultural planning both in the micro and macro-scale. With no intention to belittle the.achievements of many different ethnographic or folklore studies and their needs to develop, we should inform the public opinion that these two are not the only fields of interest of our discipline. A step in this direction is the common tendency to change the �25 names of ethnographic institutions into "ethnological" or dealing with "cultural anthropology". This apparently formal procedure has been also considered in the circles of our Society with reference to the change of its historical name, i.e. "Towarzystwo Ludoznawcze" [The Society for Folk Studies], which does correspond to the contemporary pursuits of our discipline. What solution can reconcile respect for aur IOO-year tradition with the need to inform what contemporary ethnologists are doing now? Concluding this short introduction to our discussion about the future of the Polish Ethnological Society - the discussion which we all very much need on the threshold of its next century - we wish to emphasize the immediate interest and usefulness of some traditional values which have been long present in the works of our Society. Among them, we would like to mention the ability of our Society to combine research and popularizing goals, cognitive tasks and those of immediate socia-cultural importance; the broad cognizance of folk studies - ethnology that is close to the concept of cultural anthropology; the acceptance of many schools and approaches to research; the dissemination of beliefs in the values of folk culture which constitute the heritage of nations as well as humanity in general; and, at last, the conviction that science should oppose ethnocentric attitudes and xenophobia, which is so important at the moment of bridging gaps between nations and cultures. One hundred years ago, in the first volume of "Lud", a cofounder of our Society and an outstanding Ukrainian ethnologist, Ivan Franko, wrote that ethnological works may "contribute to elevating us into the bright and pure sphere of tolerance and understanding" where mistrust and ethnic hostility will become impossible. The traditions of the Society may turn out to be a valuable factor stabilizing ethnology - a science about which Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wrote in the text published posthumously in the jubilee 78th volume of "Lud" that "it has always been as if in statu nascendi". For the future development of Polish ethnology and of the Society, and for its proper place in scientific and cultural life, the joint intellectual and organizational effort of all of us concerned about ethnology and the Society will be of great importance. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8485d5c336e9a49a56767ea8d490027.pdf f14ff605c65b1e1272818c47bc6e6a6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1975 Title A name given to the resource A Centenary of the Polish Ethnological Society / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.9-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 I. THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY ZYGMUNT KŁODNICKI President Polish Ethnological Society A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY "Save and preserve what can and should exist in spite of the progress of education and civilization. Save for science and do not let sink into oblivion what must disappear and soon will disappear". Antoni Kalina It is not easy to present the centennial history of the Society in a few pages. After all, such a presentation should be done against a wider background, in order to adequately evaluate the role which the Society has played in Polish science and culture. Hoping to address this issue at another time, I will now try to sketch the Society's history. Readers interested in various aspects of the Society's activity will find numerous articles and reports in "Lud" l. More important publications have been listed. in the bibliography. Polish interest in traditional, especially rural culture, gained momentum in the 19th century. Let us mention Łukasz Gołębiowski, Wacław Zaleski, Kazimierz W. Wójcicki, Żegota Pauli and, particularly, Oskar Kolberg, to name but a few. In 1873, the Academy of Sciences was opened in Cracow with the Anthropological Commission as one of its departments2. Several excellent journals were put out, including "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (from 1877) and "Wisła" (from 1887). For a long time, however, there was no association grouping people interested in ethnography. Establishment and First Years of the Ethnological Society The idea to establish an Ethnological Society was put forward by Seweryn Udziela, a school inspector (1891). After a few unsuccessful attempts, a group assembled by Antoni Kalina, a Slavist and professor of Jan Kazimierz 1 Bibliograf/li ZllWllrlo.~ci "Ludu" za lara 1895 -1985 [Bibliography of publications in "Lud" 1895-1985] prepared by G. E. Karpińska and M. Niewiadomska is an excellent guide to the first 69 volumes of this periodical. 2 In 1874 the chairmanship of the Ethnological Section was entrusted to Oskar Kolberg. �10 University, and including Jan Karłowicz, editor of "Wisła", a linguist and ethnographer from Warsaw, Jan Baudouin de Courtenay, a linguist, then a professor of Jagiellonian University, Dr. Henryk Biegeleisen and Mikołaj Rybowski, principle of people's schools, Dr. Iwan Franko, editor of "Żitje i Słowo" and Stefan Ramułt, a civil servant, met on 9 February 1895 in the Town Hall in Lvov. The first General Assembly of the Society, attended by 64 members. Antoni Kalina, the first president, wrote in 1895: "The aim of the Society is to skillfully investigate the Polish, Ruthenian and neighbouring peoples and to disseminate information about them in the Society's own organ, in paintings which present or describe these peoples, and, eventually, to establish a library and a museum which will house everything that pertains to the life of the people or helps us to learn about its properties". Further on, Antoni Kalina wrote: "With the help of its members, the Society will systematically and skillfully collect ethnographic materials. Special emphasis will be put on the characteristic features of folk life which have not been given any consideration in ethnographic works published to date or which have been given only scant consideration (e.g. beliefs, folk medicine, melodies of folk songs, the construotion and interior design of houses, their ornamentation, costumes and clothes, etc.). To help collect ethnographic materials, the Society will prepare a detailed questionnaire which will be sent out to its members". In the foreword to the first folio of "Lud" (April 1895), Antoni Kalina emphasized that "ethnographic boundaries, Polish colonies in Ruthenia and Ruthenian colonies in Poland, as well as territorial distribution of dialects, would be the focus of the Society's programme". In addition to these scholarly aims, Kalina also formulated social aims which were compatible with positivist slogans: "Today, when such concepts as the people, its education, and the improvement of its material existence are common, we should start building from scratch, and by building from scratch I mean learning about the people, its life and character. If we do not do this, our work for the people will be ineffective because if it is not based on the description of its properties it will not benefit the people in the way we would like it to do" (Kalina, 1895, p. 3). Kalina also promised that branches of the Society would be established in different towns. This was a very ambitious plan and, perhaps even unrealistic. Nearly everything was lacking: money, authors (the first chair of ethnology was opened as late as 1910, and only for a short time) and understanding in the society. For the time being, however, optimism and enthusiasm prevailed. Following energetic recruitment, the number of members grew considerably - at the end of 1895 there were 194 of them, among them professors (19) and students (11) of Jan Kazimierz and Jagiellonian Universities, teachers and �11 principals of public schools (41) and musical socIetIes (7), district school inspectors (5), priests (I l), and writers (8). The members of the Society also included employees of the Ossoliński National Institution (4) with its director, Wojciech Kętrzyński and Wilhelm Bruchnalski, the future Chairman of the Society. In its beginnings, when there were no ethnographic museums, chairs of ethnography and ethnology or people's universities, the Society attracted those for whom the problems of traditional culture were very close. This included people from different groups of Galicia, mainly teachers. Branches of the Society were established very quickly - in Buczacz (1897 - founded by Ludwik Młynek), Wieliczka (1898 - Seweryn Udziela), Cracow (1898 - Jan Świętek), Tatarów (1899 - Józef Schneider), Tarnów (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanów (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórze n. Cracow (1902 - Seweryn Udziela)3. Antoni Kalina's decade as the Society first chairman was most significant (Kłodnicki, I995b). During this period a number of research papers, scholarly and popular articles were published. During the chairmanship of Józef Kallenbach (1905-1910) and Adam A. Kryński (1910-1914) the Society was less active. A turning point in the Society's history was in the year 1910 when Adam Fischer became secretary of the Society and member of the editorial board of "Lud"4. The Second Phase (1910 - 1945) For Adam Fischer, a Romanist by e~ucation, ethnography was a hobby. When he became secretary and member of the editorial board, and later editor-in-chief of "Lud", he proved to be an excellent organizer. As Helena Kapełuś wrote (1982, p. 348), "He took over most editorial duties, saw to it that all the articles were carefully proof-read, arranged for credits to be granted by printing houses, selected authors, expanded foreign relations, cared for the development of the library, in a word, started a new era in the history of the Society which survived the turmoil of the First World War and lasted till the end of the interwar period". The chairmen of the Ethnological Society at the time, Professor Adam A. Kryński (1910 - 1914), Professor Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) and Professor Jan Czekanowski (1926 - 1946), approved of Fischer's work as he relieved them of a number of difficult tasks. The branches in Podgórze and Cracow were the last to be closed. Olga Gajkowa (1967, p. 18) thinks that the first period ended with the outbreak of the First World War. Helena Kapeluś (1982, pp. 348 - 349) is of a similar opinion. She stresses the changes taking place in the Ethnological Society from 1910 onwards but considers the First World War to be the turning point. 3 4 �12 During this period in its history, the Society severed its ties with the Board and members. Adam Fischer had many duties at Jan Kazimierz University and at the Society, and unike Kalina, he was more interested in the Society's research and publication than its social work agenda. A growing discrepancy between academics and amateur ethnographers was also felt. Consequently, "Lud" could no longer serve as a bridge between these communities (Kapełuś, 1982, p. 349). The Society established close relations between the Polish Ethnological Society for professionalists, organized in Warsaw in October 1921 and chaired by Professor Jan Czekanowski (then a deputy chairman of the Ethnological Society) and "Lud" s. Soon, however, the Polish Ethnological Society in Warsaw reached an impasse. The relations of the Society and the Department of Ethnology at Jan Kazimierz University however proved to be more durable. Till the outbreak of the Second World War employees of the Department were the core of the Society's Board, wrote most articles for "Lud" and later for "Prace Etnograficzne" (the first volume of the series appeared in 1934). The Second World War stopped the activity of the Society - most of its members were either killed by the Nazis or emigrated from Poland. Adam Fischer died in Lvov in 1943. It is typical of societies that persons who preside over them bring their influence upon them. There is no dóubt that Adam Fischer was the spiritus movens of the Ethnological Society. When he died, the second stage in the history of the Society ended. The task of reviving the Society after the Second World War was entrusted to Professor Jan Czekanowski, an eminent Polish ethnologist and physical anthropologist, known all over the world, who was deputy chairman and from 1926 chairman of the Society. The Third Period (1945 - 1965) The initiative to reestablish the Society was born soon after the war ended. Professors Jan Czekanowski and Jan Mydlarski and Doctor Józef Gajek convened the first meeting in Lublin on 12 October 1945. The 21st General Assembly was held on 22 November 1945. The Assembly decided to continue publication of "Lud", "Prace Etnograficzne" and prepare and publish Polski Atlas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas]. At the 22nd General Assembly (Lublin, 24 - 25 January 1947) the name of the Society was changed to the "Polish Ethnological Society" (polskie Towarzystwo Ludoznawcze). The new name reflected the transformation of the Society from a provincial to a nationwide organization. Branches of the Society 5 However, "volume XXI was a turning point. "Lud" assumed the character of a specialized ethnological journal, also carrying articles bordering on anthropological sciences" (Gajek, 1946, p.11). �13 were established in many towns, and a number of research initiatives were undertaken (in order to provide materials for the PoLski AtLas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas], and later to furnish materials for territorial monographs). New journals and editorial series were put out. The first book in the series "Prace Etnologiczne" was published in 1947. Two years later, in 1949, the first folios of AtLas PoLskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes] were published. First publications in the series "Archiwum Etnograficzne" appeared in 1951. The same year witnessed the resumption of the series "Prace i Materiały Etnograficzne" (originally called "Prace Etnograficzne"). The first issue of a bimonthly "Literatura Ludowa" appeared in 1957. A new series, "Biblioteka Popularno-Naukowa", was started in 1958, and "Łódzkie Studia Etnograficzne" in 1959. In 1960 the editorial board of Dzieła wszystkie Oskara KoLberga [Oskar Kolberg's Collected Works] was appointed. Publication of "Lud", one of the oldest ethnographic journals in Europe, has been continued to date. In the post-war history of the Society, the journal edited by Professor Józef Gajek, Adam Fischer's disciple, was the most significant Polish publication in the field of ethnography, ethnology and folklore. The Polish Ethnological Society performs some functions which in many countries are performed by ethnographic (ethnological) institutes: in addition to the publication of many books and journals, and the organizing of national (and even international) conferences, it has represented Polish ethnography and ethnology, both in Poland and abroad at conferences organized by the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences and at many Slavic conferences. The Polish Ethnological Society also organizes many extensive field investigations and surveys to furnish materials for Polski Atlas Etnoqraficzny and regional monographs. In July 1953 this latter work was taken over by the Organizing Committee of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences (the Institute was established on 19 November 1953). During the chairmanship of Professor Kazimierz Moszyński (1945 - 1953), the seat of the Society's Main Board was moved from Lublin to Poznań (1 January 1952) and then to Wrocław (the turn of 1953). When Moszyński resigned, Józef Gajek took over as chairman for one term of office (1953 -1956). Later, between 1956 and 1961, the chairmanship of the Society was in the hands of Professor Tadeusz Seweryn. In the third period of its history, the Society was practically headed by Józef Gajek. As before, Professor Jan Czekanowski proved to be an inspiration for the Society. He was also chairman of the Society towards the end of the third period (1961 - 1964). The third stage ended when Jan Czekanowski died (1965) and Józef Gajek left the Society in 1965. �14 The Fourth Period (1965 -1991) In the years after 1965 a number of initiatives started earlier were continued, particularly the editorial activity. Owing to highly positive assessment of the Society's work in the third period, the Polish Academy of Sciences decided to continue to finance the statutory and editorial activities. However, decreasing subsidies and growing problems with paper were a serious obstacle to that activity. Nevertheless, in the period in question a new edition of Oskar Kolberg's works was published, several volumes based on manuscripts were printed (mainly edited by Józef Burszta). Publication of "Lud" was continued. After Professor J. Gajek's resignation Professor J. Burszta became the journal's editor-in-chief; after his death in 1987, Professor Z. Jasiewicz took over these duties. Professor Czesław Hernas resumed publication of "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"] which Professor Julian Krzyżanowski had formerly edited. From 1964 to 1967 the Polish Ethnological Society was chaired by Professor Bolesław Olszewicz and later by Professor Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska became chairperson of the Society in 1976 (formerly secretary general). In 1980 her duties were taken over by Professor Franciszek Wokroj. Dr. Anna Kowalska-Lewicka became chairperson in 1982 and Dr. Janina Hajduk-Nijakowska in 1989. However, Dr. Hajduk-Nijakowska was chairperson only for a year. Professor Zygmunt Kłodnicki was elected chairman in 1990 and has served in this capacity till today. In the period in question an Ethnographic Documentation and Information Centre was established in Łódż (1968), where a number of bibliographies of Polish ethnography, ethnology and folklore were prepared. The Centre cooperated with the most important international bibliographies. The negative feature of the period in question was a gradual stagnation of branches. On the other hand, the Society continued all its publication series. The Fifth Period (After 1991) The recent years witnessed serious changes. At the beginning of 1992 the Polish Academy of Sciences stopped subsidizing the Polish Ethnological Society. The Society has been supported by the Scientific Research Committee which has provided funds for libraries, archives, Ethnographic Documentation and Information Centre and the Editorial Board of Oskar Kolberg's Complete Works. Publications of the Polish Ethnological Society have also been heavily subsidized by the Committee. Considerable support has been given by the Ministry of Culture and Arts. The Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, became co-editor of "Lud" and "Łódzkie Studia Etnograficzne", which has helped the Society enormously. Among new initiatives of the Polish Ethnological Society mention should �15 be made of the series "Biblioteka Zesłańca" (first issue in 1991) and Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (first issue in 1993). The idea of "small motherlands" and regions, and the preservation of monuments of traditional culture, popular in many countries all over the world, has also become very popular in Poland. The Polish Ethnological Society has joined the work of a few commissions at the Ministry of National Education and the Ministry of Culture and Arts. In 1994 it took part in the 5th Congress of Regional Culture Societies. The time has come when the Society can achieve the dreams of its forerunners: to influence the education of generations sensitive to their cultural heritage. Perhaps this will prove to be a chance and a challenge for members of the Society in its second centenary. The Polish Ethnological Society on the Eve of Jubilee Celebrations The Society has about 1100 members who belong to 20 branches located in Bytom, Cracow, Gdańsk, Kalisz, Kolbuszowa, Koszalin, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Szczecin, Toruń, Warsaw, Wrocław, Zakopane, Zamość and Zielona Góra. The members of the Main Board elected at the 68th General Assembly held in Szamotuły (September 1992) include: Professor Zygmunt Kłodnicki, chairman, Dr. Anna Kowalska-Lewicka and Roman Tubaja, deputy chairpersons, Dr. Magdalena Rostworowska, secretary general, Elżbieta Berendt, deputy secretary general, Zbigniew Toroński, treasurer, Dr. Janusz Bohdanowicz, deputy treasurer, Teresa Lasowa, member. While it would be very desireable tq present here the members of the Society who have contributed most to its development, such a list would be too long. Besides, with the wartime loss of records and documents we would never be certain whether we have not omitted a name or two. In conclusion let us repeat Antoni Kalina's words who, like nobody else, had the right to say "we did our best to work for the cause which we thought important and useful". BIBLIOGRAPHY This bibliography does not list library acquisitions, balance sheets, Society, etc. which were printed in compiled by G. A. Karpińska and many reports on general assemblies, lists of members, lists of profiles of scholars and members of the Polish Ethnological "Lud"; readers will find this information in a bibliography M. Niewiadomska, 1988, pp. 82 - 106, 108 - 135. Burszta Józef 1969 Etnografia w ('wierćwieczu Polski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań [25 years of ethnography in People's Poland. Organization - tendencies - directions of research], "Lud" vol. 53, pp. 31 - 59. �16 Towarzystwa Ludoznawczego [On the 75th anniversary of the Society], "Lud" vol. 54, pp. 5 - 8. 1974 Etnografia polska. Osiągnięcia organizacja perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Kultura i Społeczeństwo" No 3. 1975 Etnografia polska. Osiągni(?cia - organizacja - perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Lud" vol. 59, pp. 5-21. 1978 Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk [Polish ethnography in the 25 years of the Polish Academy of Sciences], "Lud" vol. 62, pp. 3 - II. 1985 W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The 90th Anniversary of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 10-17. Czekanowski Jan 1946 Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego" [50 years of the Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 33 - 88. 1970 W 75-lecie Polskiego Polish Ethnological Czterdziestolecie ... 1985 40-lecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa [40 years of the Ludoznawczego Lublin Branch of the Polish Ethnological Society], Lublin. Dzieła wszystkie Works of Oskar Dzieła ... 1991 Gajek Józef 1946 Oskara Kolberya. Complete Kolbery - Publica/ion ed. Bogusław Linette, Poznań. reference, Śp. Professor Dr Adam Fischer [The late Professor Adam Fischer], "Lud" vo!. 36, pp. 6- 18. 1952a Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najblii.~zego 6-cio lecia [The tasks of the Polish Ethnological Society in the coming six years], "Lud" vol. 39, pp. 606 - 611. 1952b Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [A six-year plan of work of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 39, pp. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955 [The role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955], "Lud" vol. 43, pp. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965 [70 years of the Polish Ethnological Society 1895-1965], "Lud" vol. 50, p. 3. G[ajck] J[ózef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu [The Polish Ethnological Society in Wrocław], "Przegląd Antropologiczny" vol. 21, folio 3, p. 1203. Gajkowa Olga 1960 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 - 1945 - 1960 [The Polish Ethnological Society 1895 - 1945 - 1960], Szczecin. 1967 G[ajkowa] 1952 1954 Zadania Historia Polskieyo w ciągu siedemdziesięciolecia Towarzystwa establishment, development 51, part I, pp. 7 - 60. O[lga] Konferencja etnografów in Cracow 17 - 19 February Ludoznawczego. Jego powstanie. rozwój i znaczenie [The history of the Polish Ethnological Society. Its and signilicance in the past seventy years], "Lud" vol. 17 - 19 11 1951 r. [A conference of ethnographers 1951], "Lud" vol. 39, pp. 624 - 625. w Krakowie Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i /0 maja /953 w Foznaniu [Report on a conference on field investigations of agriculture and breeding held on 9 and 10 May 1953 in Poznań], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1268 - 1280. �17 Gerlach-Kłodnicka 1966 Wrkaz Jadwiga dokumentów (Ethnological pages]. związanych z działalnością "Towarzystwa Ludoznawczego" we [Documents on the work of "Towarzystwo Ludoznawcze" Society) in Lvov in 1895], "Lud" vol. 50, part 1, pp. 5-6 [plus 16 w 1895 Lwowie roku 1 n{ol"/1wcja ... 1983 lnfórmacja o działalno.vci Polskiego Ludoznawczego [Information Society], Wrocław [photocopy]. Towarzystwa the work of the Polish Ethnological on 1. H. 1965 Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Jan Czekanowski - fifty years of membership in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 49, part 2, pp. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Kłodnicki Zygmunt 1993 Przed lilII-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the centennial of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Jaworska Bronisława W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium ZG PTL [Response of the Presidium of 1974 the Main Board of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 58, pp. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy Dyskusja oddziałów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie [Achievements 1974 and aims of the Polish Ethnological Society. Comments on discussions held in branches], "Lud" vol. 58, pp. 321 - 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945 -1955 ) i ich odhicie w pracach i puhlikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [New methodological trends in Polish ethnography in 1945-1955 and their reflection in the works and publications of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 49- 62. Kalina Antoni 1895 S/O\W) wst('pne [Foreword], "Lud" vol: 1, pp. 1 - 4. 1900 Pierwsze picciolecie [The first five years], "Lud" vol. 6, pp. 1 - 6. Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918) ["Lud", an organ of the Ethnological Society in Lvov (1895 - 1918)], in: Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 191 R [The history of Polish studies of folklore 1864 - 1918], ed. Helena Kapcłuś and Julian Krzyżanowski, Warszawa, pp. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.lei "Ludu" za lata 1895 -1985 [A bibliography of wntmgs published in "Lud" between 1895-1985], Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 35. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeJl i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu [Beliefs and magic in the writings of the Polish Ethnological Society versus achievements of Polish ethnography in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 71-92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego [Polish Ethnological Society on the eve of its centennial anniversary], Ludowa" 8, No I - 2 (23), pp. 74 -76. 1995a Sto lat Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego [A centenary of the Polish Ethnological law)], "Dolny Śląsk" 1. I.ud t. I.XXIX (Lwów-Lublin-Poznań- Society (Lvov- powstania) "Twórczość Wroclaw) Lublin - Poznań - Wroc- �18 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) [The Ethnological Society in Lvov. On Antoni Kalina's tenth anniversary], "Literatura Ludowa" 39, folio 4, pp. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 Jubileusz JOD-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society], in: IDO lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator [A centenary of the Polish Ethnological Society. A guide], Warszawa [no page numbers given]. Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Józef Gajek in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 18 - 22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju [Polish Ethnological Society. Its place in the academic and cultural life of Poland], "Lud" vol. 72, pp. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 - 1980 [A frame plan ofwork ofthe Polish Ethnological Society for 1976-1980], "Lud" vol. 61, pp. 341- 342. Krzyżanowski Julian 1971 Folklorystyka polska [Polish studies of folklore], in: G. Cocchiara, Dziejefolklorystyki w Europie [The history of folkloric studies in Europe], Warszawa, pp. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The development of ethnography and ethnology in Poland], "Historia nauki polskiej w monografiach" vol. 14, Kraków. Kuźmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji etnografii [Popularization of ethnography], "Lud" vol. 43, pp. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesircioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych [The work of the Polish Ethnological Society in the past decade. Research and publications], "Lud" vol. 43, pp. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Ethnological Towarzystwa Ludoznawczego [Jubilee celebrations of the Society], "Lud" vol. I I, pp. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Posem-Zieliński Towarzystwo Ludoznawcze [Polish Ethnological Society], Wrocław. Aleksander się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939) [Formation of Polish ethnography as an independent scientific discipline (till 1939)], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], cd. Małgorzata Terlecka, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk, pp. 29 - 113. 1973 Kształtowanie Regulamin ... 1898 Rybowski 1905 Regulamin dla Oddziałów the "Ethnological Mikołaj Sprawozdanie ''Towarzystwa [By-laws for branches of Ludoznawczego" Society"], "Lud" vol. 4, pp. 101- 105. z czynno.fci dziesięcioletniej Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie [Report on a decade ofwork ofthc Ethnological Society in Lvov], "Lud" vol. II, pp. 320- 323. �19 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracacII Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The problem of archival sources in the works of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 93 - 121. Sprawozdanie .. 1952 Sprawozdanie z hmłali terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. [Report on field investigations conducted by the Polish Ethnological Society in 1952], "Lud" vol. 41, pp. 1259-1267. Statut. .. 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute ofthe Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 417-424. 1947 SWtut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], "Lud" vol. 37, pp. 519-531. 1962 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], Wrocław. Staszczakówna Zofia 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947 -1953 r. [Report on the work on the Polish Ethnographic Atlas in 1947 -1953], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1280-1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o współpracy [The signing of an agreement between the Slovak Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (and) Agreement on Cooperation], "Lud" vol. 59, pp. 292 - 295. Trawińska-K waśniewska Maria 1958 Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia [Social life in the writings of the Polish Ethnological Society in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorohek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Nauka Polska" No I, pp. 80 - 106.. 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Lud" vol. 59, pp. 23-48. [A modified version of the 1973 article]. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42559dba7b17bb51ddb877909d546c19.pdf 2dfc00712d2ffa99e3ac07470c018622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1974 Title A name given to the resource Contents / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.3-8 Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AND THE COMMITTEE OF ETHNOLOGICAL SCIENCES OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES VOLUME LXXIX 1995 SPECIAL ISSUE PUBLISHED ON THE CENTENNIAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AND THE JOURNAL "LUD" ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AND THE COMMITTEE OF ETHNOLOGICAL SCIENCES OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES FOUNDED IN 1895 BY ANTONI KALINA VOLUME LXXIX 1995 PIL 1895 POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AND COMMITTEE OF ETHNOLOGICAL SCIENCES POLISH ACADEMY OF SCIENCES POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1995 �EDITORIAL COMMITTEE Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - Chair, Bronislawa Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - Secretary EDITORIAL BOARD Chief Editor - Zbigniew Jasiewicz Associate Editor - Jacek Bednarski Secretary - Monika Leonowicz Translation: Zbigniew Nadstoga Elżbieta Wilczyńska Marek Wilczyński Urszula Zielińska ISSN 0076-1435 The publication is sponsored by the Committee of Scientific Research, the Ministry of Culture and Art and the Department of Culture and Art of the Poznań Provincial Office POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1995 ADMINISTRATION: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 EDITOR: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 WROCŁAWSKA Printed by: DRUKARNIA NAUKOWA - Zam. 440/95 �EDITOR'S NOTE: This volume is a special issue of the journal "Lud" published in connection with the centenary of the Polish Ethnological Society and its journal. It contains articles, the majority of which were presented as speeches and papers during the Society's jubilee celebration and the conference "The Past and Present of Polish Ethnology", held in Wrocław in 9 - 11 September, 1995. We hope that the articles placed in this volume will help in increasing knowledge about the historyand current directions of studies of Polish ethnology - a "national" ethnology which helps constitute a whole - world ethnology and socio-cultural anthropology. ��CONTENTS L THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish Ethnological Society . . Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Zbigniew Jasiewicz, Prospects for the Polish Ethnological Society at the Threshold of Its Second Centennial. . . 9 21 II. THE PAST AND PRESENTOF POLISH ETHNOLOGICAL STUDIES Zbigniew Jasiewicz, A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology Edward Pietraszek, Lud prosty w całym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński. . . . . . . . .. Violetta Krawczyk-Wasilewska, The Study of Polish Folklore on the Centennial Anniversary of "Lud" . . . . . . . .. .... Maria Wieruszewska, The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research . . . . . . . . . . . . .'. . . . . . . . . . . .. Czesław R o b o t Yc k i, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 35 43 55 69 87 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS OF RESEARCHIN POLISH ETHNOLOGY Barbara B a z ie Ii c h, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland. .. Danuta Penkala-Gawęcka, Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Teresa Karwicka, Ethnological Investigations of Eastern Pomerania. . . . . .. Irena Bukowska-Floreńska, Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland. Its Past, Present and Prospects. . . . . . . . . . . . . . . . Mieczysław Trojan, Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology. Leszek Dzięgiel, Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern Africa . . . . . . . . .. 10 I 121 143 161 175 189 IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH Aleksander P o s e r n-Z i e Ii ń s k i, Ethnic Studies in Polish Ethnology. Their Conditions, Contexts and Trends. . . . . . . Dorota S i m o n i d e s, U pper Silesians. A Regional or Ethnic Group? . . . . . . 199 217 �8 Olga Goldberg-Mulkiewicz, The World that Ceased to Exist. Rencctions on the Study of the Culture of Polish Jews. . . . . . . . . . . . . . . . . . Lech Mróz, On Philistines, Gypsies alias Wa/ęsas. An Outline History of Romany Studies in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Daniel K adłu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture.. Ryszard K a n t o r, The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Communities Abroad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 241 257 265 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800186e1a44ac0e175b57d1aa1edb533.pdf fe4aec20b079fb975540bef6e495675d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polonia - badania etnograficzne etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1972 Title A name given to the resource Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.385-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD Instytut t. 78, 1995 KANTOR Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków WKŁAD POLSKIEJ ETNOLOGU POLONIJNYCH W BADANIA NA ŚWIECIE ZBIOROWOŚCI Uwagi wstępne Badania polonijne czyli precyzyjniej: badania nad zbiorowościami polinijnymi na świecie, mają w polskiej nauce długą tradycję. Rozpoczęte jeszcze przed pierwszą wojną światową, kontynuowane były w okresie U Rzeczypospolitej przez indywidualnych badaczy, ale także znajdowały miejsce w planach naukowych różnych instytutów, między innymi Instytutu Gospodarstwa Społecznego i Instytutu Naukowego do Badania Emigracji i Kolonizacji. Również problematyce tzw. polonijnej poświęcał wiele uwagi Instytut Badań Spraw Narodowościowych (Boruta, 1985). Choć osiągnięcia badaczy tamtych czasów są znaczne, dopiero od połowy lat siedemdziesiątych naszego wieku badania zbiorowości polonijnych na świecie nabrały prawdziwie szerokiego wymiaru, zostały ujęte w ogólnopolskie ramy organizacyjne i były realizowane wedlejednej, ogólnej i - w założeniu interdyscyplinarnej koncepcji. Przyniosły wiele istotnych osiągnięć, ale także sporo rozczarowań. Dziś, gdy początkowy zapał ośrodków badawczych i poszczególnych badaczy zdaje się nieco słabnąć, gdy gros badań, w konsekwencji przemian politycznych, które to umożliwiły, koncentruje się na obszarach szeroko rozumianego Wschodu, gdzie Polacy są mniejszościami narodowymi, a nie Polonią, która to nazwa bywa czasem zastrzeżona dla zbiorowości polskich zrodzonych w wyniku migracji, przede wszystkim zarobkowych, czas podsumować dotychczasowe osiągnięcia badawcze. Skupię się tu na okresie ostatnich dwudziestu lat i spróbuję spojrzeć na problem okiem nie tyle historyka nauki - nie jestem nim, a i czas na taką ocenę chyba jeszcze nie nadszedł - ile uczestnika pewnych działań, jednego z wielu badaczy, którzy wzięli udział w próbach - mniej lub bardziej udanych - poszerzenia wiedzy o dziejach i kulturze tzw. zbiorowości polonijnych na świecie. Programy i organizacja badań polonijnych po II wojnie światowej W pierwszych latach po II wojnie światowej nie było w Polsce sprzyjających warunków do kontynuowania badań zwanych polonijnymi, dopiero w roku 1959 została powołana Komisja Polonii Zagranicznej przy Komitecie 25 .- Lud L LXXVIII �386 Badań nad Kulturą Współczesną PAN. Została ona przekształcona w 1970 roku w samodzielny Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN. Instytucja ta stała się, i jest do dziś, głównym inspiratorem badań, tracąc jednak z czasem, z powodu procesów decentralizacji polskiej nauki i zmian w sposobie jej finansowania, dominującą rolę arbitra merytorycznego i koordynatora przedsięwzięć badawczych. Generalnie do zadań Komitetu należało, zgodnie z uchwałą Prezydium PAN: a) inicjowanie i popieranie badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej; b) opiniowanie projektów planów badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej oraz koordynowanie badań prowadzonych w tym zakresie w skali ogólnokrajowej; cJ podejmowanie inicjatyw upowszechniających dorobek badań (... ); d) dokonywanie oceny stanu i organizacji prowadzonych w tym zakresie badań w skali ogólnokrajowej, przygotowywanie i publikowanie zbiorczych opracowań; e) organizowanie dyskusji i konferencji naukowych poświęconych Polonii zagranicznej; t) inicjowanie współpracy z ośrodkami zagranicznymi zajmującymi się badaniami nad problematyką Polonii zagranicznej; g) wydawanie naukowego rocznika poświęconego Polonii zagranicznej (Kubiak, 1975, s. 17). Zakres kompetencji Komitetu czynił go "dyktatorem" w dziedzinie badań polonijnych w kraju, było to zarówno siłą, jak i - w pewnych sytuacjach - również słabością tej instytucji. Już od roku 1960 ukazywał się rocznik "Problemy Polonii Zagranicznej" (Bogusz, 1975), który w 1975 roku przekształcony został w wychodzący do dziś "Przegląd Polonijny", początkowo półrocznik, z czasem kwartalnik. Pismo to jest nie tylko kopalnią wiedzy o zbiorowościach polonijnych w świecie, ale również przynosi informacje o organizacji badań polonijnych, działalności poszczególnych placówek badawczych, ich reorganizacjach, programach badawczych itd. Komitetowi bez wątpienia należy zawdzięczać ożywienie badań polonijnych, w tym zwłaszcza zbudowanie trwałych podstaw dla takich badań w postaci placówek naukowych. Szczególną rolę odegrał tu Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu JagiellOllskiego (z czasem Instytut Badań Polonijnych, dziś Instytut Polonijny). Nie można jednak zapominać o innych placówkach, zwłaszcza o Instytucie Migracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dziś: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL) oraz o Zakładzie Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu (dziś: Zakład Badań Narodowościowych PAN, wydający od kilku lat czasopismo "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). Nie oznacza to bynajmniej, iż Kraków, Lublin i Poznań zdominowały badania polonijne; były one prowadzone we wszystkich niemal ośrodkach naukowych kraju, jednakże prawdą jest, iż właśnie w wymienionych miastach - najżywiej, tam też powstały najwcześniej stałe zespoły badawcze i tam - mowa o Krakowie - mieściło się centrum koordynacji badań. �387 Istotnym problemem było zbudowanie jednolitego programu badań polDnijnych, który to program miał obejmować ogół "badań naukowych nad wszelkimi dziedzinami i przejawami historii wychodźstwa polskiego, jego stosunkiem do Ojczyzny i do narodów, wśród których osiadło" ("Problemy ... ", 1960, s. 3). Najbardziej znane programy to: propozycja Komisji Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), R. Bierzanka (1968), W. Szczerby (1973), a przede wszystkim H. Kubiaka (1975). Ta ostatnia propozycja jest szczególnie istotna, gdyż ona właśnie stała się podstawą założeń badawczych realizowanego w latach 1976 -1985, i po małych korektach w latach 1986-1990, międzyresortowego programu badawczego MR 111/10 "Przemiany zbiorowości polonijnych", w drugiej fazie: "Przemiany zbiorowości polonijnych na tle przeobrażeń innych grup etnicznych w krajach osiedlenia Polonii". Proponując swój program H. Kubiak wyszedł z założenia, iż dotychczasowa skuteczność badań polonijnych jest niedostateczna. Jest to wynik działania wielu czynników, wśród których za najważniejsze uznał: "brak dobrze zorganizowanego warsztatu badawczego większości placówek zajmujących się problematyką polonijną, a zwłaszcza zaplecza informacyjno-dokumentacyjnego (... ), brak szerokiej i właściwie pomyślanej współpracy z zagranicznymi, w tym polonijnymi ośrodkami badań etnicznych (... ), mała dojrzałość teoretyczna i metodologiczna znacznej części prowadzonych prac, ich raczej publicystyczny, a nie naukowy charakter (... ), ucieczka większości badaczy, w znacznym stopniu z przyczyn obiektywriych, od trudnych analiz współczesności (... ) do badań historycznych (... ) wykorzystujących głównie źródła zastane" (Kubiak, 1975, s. 18 - 19). W swoim "jednolitym programie zadań badawczych" wyróżnia H. Kubiak 22 ogólne kierunki badań. W większości były to kierunki uprawiane już uprzednio w mniejszym lub większym zakresie. Program zwracał uwagę, i w tym jest jego szczególna zaleta, na dziedziny wyraźnie zaniedbane, między innymi postulował podjęcie tematów: "Przemiany języka polskiego w zbiorowościach polonijnych", "Stereotypy przedstawicieli Polonii, Polaków i Polski w zagranicznej sztuce i środkach masowego przekazu", "Historia badań polonijnych w Polsce", "Metodologia badań polonijnych", czy wreszcie "Ochrona poloników w świecie". Do wyraźnie zaniedbanych dziedzin należała bez wątpienia kultura zbiorowości polonijnych. Za istotne zadanie H. Kubiak uznał między innymi, poznanie mechanizmów przemian wzorów i wartości kulturowych, a także poznanie mechanizmów trwania i przemian folkloru w polonijnych zbiorowościach. Zadania tego rodzaju, niejako w sposób naturalny, kierowane były do tych dyscyplin, które za naczelny przedmiot swoich badań uznają kulturę, czyli również do etnografów i etnologów. Program H. Kubiaka był wyraźną zachętą, propozycją włączenia się kulturoznawców do badań zbiorowości polonijnych na świecie, badań, które zwykło się czasem nazywać polską wersją badań etnicznych (Miodunka, 1987, s. 11-12; �388 Stankiewicz, 1994, s. 17). Zanim jednak powiemy, czy tak się w istocie stało i jakie owo włączenie się dało efekty, trzeba kilka słów powiedzieć o genezie i naturze zjawiska zwanego kulturą polonijną. Kultura zbiorowości polonijnych na świecie Nie ma jak dotąd zgodności co do statusu kultury zbiorowości etnicznej w wieloetnicznym kraju imigracyjnym. Mnogość wyobrażeń w tej kwestii sprowadzić można do trzech najistotniejszych stanowisk głoszących, iż: a) zbiorowość etniczna (emigrująca) zachowuje w kraju docelowym kulturę kraju pochodzenia; b) zbiorowość taka przejmuje kulturę kraju osiedlenia; c) zbiorowość etniczna wytwarza nowy typ kultury, który nie daje się zredukować ani do kultury kraju pochodzenia, ani do kultury kraju docelowego. Jeśli uznaply, że społeczność emigracyjna jedynie zachowuje (z natury rzeczy coraz bardziej ograniczoną) kulturę kraju pochodzenia, to przedmiotem naszego zainteresowania mogą stać się wyłącznie elementy reliktowe, materialne lub świadomościowe szczątki bagażu kulturowego, który został przez emigrantów przeniesiony do nowegQ miejsca osiedlenia (Kantor, 1990b). Bagaż ten jest wypierany przez kulturę kraju osiedlenia, stopniowo przejmowaną przez imigrantów. Stopień zaniku ich rodzimej kultury będzie jednocześnie stopniem postępów procesów asymilacyjnych (Symonolewicz-Symmons, 1982). Przyjmując założenie, iż zbiorowość etniczna wytwarza w kraju osiedlenia nowy typ kultury, której treści nie dadzą się zredukować do kultury kraju pochodzenia, ani też do kultury kraju osiedlenia, tym samym mamy podstawy zakładać istnienie subkultur etnicznych, w tym także subkultury polonijnej (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Ze względu na fakt, iż kraje przyjmujące wychodźców z Polski znacznie się od siebie różniły kulturowo, powstające w nich zbiorowości polonijne musiały z natury rzeczy, przejmując pewne elementy kultury grupy/grup dominujących, różnicować się pod względem kulturowym. Oznacza to, uwzględniając dodatkowo różnice w bagażu kulturowym wśród fal polskich emigrantów, iż nie może być mowy o jednej kulturze polonijnej (jeśli przychylimy się do tezy, iż twór taki w ogóle istnieje), lecz raczej o polonijnych kulturach mniej lub bardziej różniących się od siebie mimo wspólnej genezy. O kulturach polonijnych można mówić dopiero od momentu, gdy kształtować się poczęły polonijne zbiorowości na świecie. To z kolei było wynikiem przemieszczania się znacznych rzesz ludności polskiej i osiedlanie się jej w obcym etnicznie i kulturowo otoczeniu. Grupy imigrantów, zrazu dość amorficzne, z czasem przekształcały się w społeczności w rozumieniu socjologicznym i wchodziły w szerokie kontakty z otoczeniem. Postrzegane były przez nie jako odrębne, i same też uważały się za takie. Członkowie tych zbiorowości mówili własnym językiem/gwarą, mieli sobie tylko właściwe zwyczaje, przestrzegali i kultywowali własne prawa i systeIl?Y wartości. �389 Zbiorowości polonijne mogły być mniej lub bardziej jednorodne pod względem kulturowym. Przykładem jednorodności kulturowej zbiorowości polonijnej może być zbiorowość Kaszubów kanadyjskich (lost, 1983). Na ogół jednak grupy polonijne, przekształcające się w polonijne zbiorowości były znacznie zróżnicowane wewnętrznie, także ze względu na regionalne pochodzenie. Owo pochodzenie regionalne, a właściwie, zróżnicowanie regionalne związane z pochodzeniem, miało ogromne znaczenie dla kształtowania się charakteru poszczególnych zbiorowości polonijnych i ich kultur. Chłopi stanowili ogromną większość fal emigracyjnych, stając się z tego powodu faktycznym jądrem niemal każdej zbiorowości polonijnej na świecie. Fale emigracji, dzięki którym zaistniały zbiorowości polonijne w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, we Francji i w Niemczech, nie były nosicielami kultury narodowej (co najwyżej jej pewnych elementów), lecz nosicielami kultur regionalnych, tradycji ludowej - chłopskiej. Proces unarodowienia chłopów polskich, stanowiących gros emigrantów, dokonał się dopiero na emigracji - równolegle zresztą z podobnym procesem zachodzącym w kraju - w nowych, pod wieloma względami, szczególnych warunkach. Miejscem uświadamiania narodowego była polonijna parafia, polonijne organizacje; udział w tym procesie miała polonijna prasa i książka. Tworząca się polonijna kultura/kultury, w pierwszym okresie rozwoju wydawać się może amorficznym zlepkiem tradycji chłopskich, regionalnych oraz nabywanych przez imigrantów elementów kultury ogólnonarodowej. Szybko jednak ujednoliciły się - w znacznym stopniu pod wpływem polonijnej parafii - doroczne obrzędy i zwyczaje, powstał stosunkowo jednorodny i powszechnie uznany kanon polskości w życiu codziennym i w społecznej działalności. Gdyby nie wpływy zewnętrzne, idące spoza grupy etnicznej, ze strony grupy dominującej i grup innych, być może ukształtowałby się jeden typ zbiorowości polonijnej i jeden typ jej kultury, który możnaby nazwać uniwersalnym. W rzeczywistości jednak już w początkach kształtowania się zbiorowości polonijnych wykazywały one wielkie zróżnicowanie, powstawały nieuchronnie jako zbiorowości: amerykańska, brazylijska, kanadyjska, francuska itd. Zatem ich kultura winna być określana precyzyjnie, np. kultura zbiorowości polonijnej amerykańskiej, choć akurat w tym przypadku nie jest to jeszcze wystarczające, gdyż zbiorowości i ich kultury wykazują wielkie zróżnicowanie wewnętrzne; różnice między kulturą polonijnej zbiorowości farmerskiej (Kocik, 1990) a kulturą polonijną w ośrodkach miejskich są wielce wyraźne i znaczące (Kantor, 1990a). Kultury polonijne, co nie ulega wątpliwości, zmieniały się pod wpływem bodźców i treści płynących ze strony społeczeństwa kraju, w którym egzystowały zbiorowości polonijne, w wyniku wewnętrznych procesów oraz w rezultacie napływania nowych fal emigracji z kraju macierzystego. Fale te stanowili nosiciele kultur regionalnych/lokalnych i kultury narodowej, z czasem także �390 kultury masowej, w jej polskiej wersji, a włączając się w budowanie i przekształcanie zbiorowości polonijnych odciskali piętno na kulturze tych zbiorowości. Wszystkie kultury polonijne, tak jak wszystkie zbiorowości polonijne na świecie, posiadają wspólne cechy, które są rezultatem wspólnoty genetycznej, jednakże różnice między nimi są znaczne, choć do dziś nie zostały dostatecznie rozpoznane, i z tego powodu nie jest usprawiedliwione sprowadzanie ich do wspólnego mianownika. Może to bowiem spowodować stracenie z pola widzenia istotnego faktu: ogromnego wpływu otoczenia kulturowego na kształtowanie się konkretnej kultury polonijnej, a wszak otoczenie w poszczególnych krajach osiedlenia Polonii jest odmienne, niekiedy wręcz skrajnie. Zbiorowości polonijne i ich kultura jako przedmiot badań etnograficznych i etnologicznych Istniejące w przeszłości i obecnie zbiorowości polonijne i ich kultury są w różnym stopniu naukowo rozpoznane. Cieszą się one zainteresowaniem wielu dyscyplin naukowych. Trudno niekiedy przypisać badaczy do którejś z nich w sposób jednoznaczny, najcżęściej bowiem badania takie - ze względu na charakter badanego przedmiotu - wymagają podejścia zarówno historycznego, jak socjologicznego i etnograficzno-etnologicznego. Zwykło się sądzić, iż najlepiej pod każdym względem poznana została kultura Polonii amerykańskiej. W rzeczywistości wiele wiadomo o polonijnej prasie w Ameryce, o polonijnych organizacjach, o polonijnym szkolnictwie, czyli o instytucjach, gdy tymczasem o wiele mniej wiadomo o wzorach życia codziennego, o obrzędowości rodzinnej i dorocznej, o zwyczajach towarzyskich, o folklorze emigracyjnym (Kantor, 1994) itp. Jak z tego wynika, nasza wiedza o kulturze zbiorowości polonijnej w Stanach Zjednoczonych ogranicza się do wiedzy o kulturze w węższym pojęciu tego terminu, do działalności kulturalnej w formach zinstytucjonalizowanych, czy wręcz do kultury wysokiej. Niewiele natomiast wiadomo o kulturze niskiej, a także w ogóle o kulturze symbolicznej, choć tu akurat notujemy ostatnio pewien interesujący postęp (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Ponadto rozpoznana jest w pewnym stopniu - jeśli chodzi o kulturę Polonii amerykańskiej - kultura głównie miejska (Posem-Zieliński, 1982), w minimalnym stopniu natomiast zostały poznane formy i przejawy kultury Polonii wiejskiej, farmerskiej, wcale licznej w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Kultura zbiorowości polonijnych w Stanach Zjednoczonych, mimo iż uchodzi za stosunkowo dobrze znaną, jest w istocie zaledwie rozpoznana. Cóż zatem powiedzieć o kulturze innych zbiorowości polonijnych, np. brazylijskiej. Choć 1 tu pewne interesujące ustalenia zostały w ostatnich latach poczynione (Knothe, 1985); daleko nam jednak do zadowalającej wiedzy. �391 o dotychczasowych osiągnięciach etnografii/etnologii polskiej w badaniach zbiorowości polonijnych, w tym zwłaszcza w badaniach ich kultury, pisałem obszernie na innym miejscu (Kantor, 1984; 1987). Po dość krytycznym ustosunkowaniu się do dotychczasowych sposobów badań i po ukazaniu ich - mniej lub bardziej interesujących - rezultatów, proponowałem, generalnie, takie spojrzenie na problem kultury zbiorowości polonijnych na świecie, który zaowocowałby badaniami właśnie k u l t u r y, a nie - jak bywało dotąd - jedynie dziedzictwa kulturowego Polonii. Koncepcja moja, która zresztą nie zwróciła większej uwagi, została zbudowana na generalnej niezgodzie z koncepcją W. Sobisiaka, który stwierdził, iż: "najważniejsze wydaje się wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachowań wychodźców, związanych z utrzymywaniem i pielęgnacją rodzimego dziedzictwa kulturowego, a dopiero w dalszej kolejności takich problemów, jak akulturacja, asymilacja i integracja w nowym środowisku, czy wreszcie w ogóle badanie współczesnej kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturowego wychodźcy" (1975, s. 46). Ten sam autor stwierdził, iż dla potrzeb poznawczych "pojęciem kultury rodzimej emigrantów należałoby obejmować dziedzictwo kulturowe kraju pochodzenia wychodźców, to jest ogół zachowań ludzkich i w związku z nimi wytworzonych zobiektywizowanych elementów kulturowych danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych wartości i uznawanych sposobów postępowania, posiadanych, przyjętych i przekazywanych przez jego przedstawicieli przebywających za granicą" (Sobisiak, 1975, s. 17). Krytykowałem już kilkakrotnie tę koncepcję (Kantor, 1985; 1987), która moim zdaniem prowadzi do takiego modelu badań, gromadzenia danych, a następnie prezentacji ich wyników (Sobisiak, 1983), który trafnie i złośliwie zarazem bywa określany jako "etnograficzno-folklorystyczny", a sprowadza się po prostu do wielce czasochłonnego wykrywania odrębności etnicznych w zachowanych elementach folkloru, zwyczajów, języka itp. To w konsekwencji plasowało i plasuje etnografię i kojarzoną z nią etnologię na marginesie badań polonijnych. Nie kwestionuję istnienia interesujących ustaleń w pracach wychodzących z takiej koncepcji, w tym w pracach W. Sobisiaka, lecz w żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na uznanie jego koncepcji za w pełni wartościową, a zwłaszcza za jedyną dyrektywę badawczą w etnograficznych/ /etnologicznych badaniach nad kulturą zbiorowości polonijnych na świecie. Nawiasem dodać trzeba, że nawet badacze z kręgu W. Sobisiaka, jego uczniowie ściślej mówiąc, z czasem podjęli studia wszechstronniejsze, daleko odbiegające od wąsko rozumianego poszukiwania reliktów kultury rodzimej i rejestrowania objawów jej pielęgnowania (Kaczmarek, 1991; 1992). Gruntownej krytyce poddał koncepcję badań wychodzącą od pojęcia kultury rodzimej A. Posem-Zieliński (1987, s. 59). "W klasycznej (... ) postaci koncepcja kultury rodzimej proponuje studia n~d dziedzictwem imigrantów �392 przemesIOnym w nowe środowisko i nad formami jego utrzymywania SIę w obcym kulturowo otoczeniu. Badacza kultury rodzimej nie tyle interesują przekształcenia polskich wzorów i treści kulturowych w toku procesu akulturacji, ich selekcja i łączenie się z obcymi elementami oraz powstawanie całkowicie nowych subkulturowych elementów, co rejestracja cech reliktowych przyniesionych w emigracyjnym bagażu oraz śledzenie tych wszystkich wzorów, których pochodzenie wyprowadzić można bezpośrednio z polskiej kultury ludowej czy narodowej. Nic więc dziwnego, że ulubionym przedmiotem zainteresowania tej orientacji i to niezależnie od tego, czy ktoś posługuje się terminem "kultura rodzima" czy też zastępuje go innymi określeniami, są ludowe zwyczaje, obrzędy, ceremonie, przesądy itp. aspekty tzw. tradycyjnej kultury ludowej kultywowane w zbiorowościach polonijnych siłą ciążenia tradycji czy też na skutek świadomych decyzji nawiązywania do tradycji kraju pochodzenia". Na miejsce krytykowanej koncepcji, autor wprowadza inną, z gruntu odmienną. "Swego rodzaju przeciwieństwem - zauważa A. Posern-Zieliński traktowania kultury skupisk polonijnych jako polskiej kultury w diasporze, czy to w wymiarze kultury elitarnej czy też ludowej, jest koncepcja kultury polonijnej jako specyficznej kultury etnicznej wkomponowanej w rzeczywistość kulturową kraju zamieszkania. Uważa się ją za rezultat akulturacji i innych przekształceń wynikających z wrastania emigrantów w nowe podłoże i widzi się w niej nowe (choć przejściowe) i oryginalne zjawisko będące kompleksem różnorodnych elementów, w tym adaptowanej do kraju osiedlenia kultury rodzimej, dostosowanych do etnicznej specyfiki grupy wzorów miejscowych i innowacyjnych rozwiązań ukształtowanych wyłącznie w danym środowisku polonijnym" (s. 59). W ostatnich latach przekonanie, iż badania kultury zbiorowości polonijnych na świecie winny wyjść poza schemat "folklorystyczno-etnograficzny", porzucić tropienie rodzimej kultury na rzecz spojrzenia ujmującego owe trzy podstawowe perspektywy: perspektywę kraju pochodzenia, kraju osiedlenia oraz perspektywę samej zbiorowości polonijnej, zyskuje powszechne przekonanie. Czy jednak idzie za nim konkretne działanie, czy prowadzone są badania wedle zarysowanej powyżej koncepcji, czy powstają studia ukazujące w nowym świetle polonijne zbiorowości i ich kulturę? Próbę odpowiedzi na to pytanie należy rozpocząć od przypomnienia pracy, która w polskiej literaturze dotyczącej zagadnień Polonii odegrała rolę bez wątpienia pionierską i inspirującą. Choć nie mogła w pełni zadowolić z powodu swojej przeglądowości - ogrom poruszanych w niej problemów spowodował powierzchowne potraktowanie niektórych z nich - to z perspektywy lat zdaje się jeszcze zyskiwać na wartości. Mowa tu o monografii A. Posem-Zielińskiego zatytułowanej Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej (1983). �393 Zamierzeniem autora było, co jest oczywiste pamiętając o jego wywodach na temat sposobu traktowania kultury zbiorowości polonijnych scharakteryzowanych wyżej, ukazanie kultury Polonii amerykańskiej nie od strony zachowanych przeżytków "kultury rodzimej", co było zwykłą praktyką w okresie, gdy praca się pojawiła. Miał on na celu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" (s. 11). Jak naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" (s. 12). Te nowe formy kulturowe stały się przedmiotem szczególnej uwagi A. Posem-Zielińskiego. W pracy poznańskiego badacza znalazło się wiele ważnych i inspirujących dalsze badania konkluzji. Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną. "Tak jak nie ma jednej zwartej społeczności polonijnej - pisze A. Posem-Zieliński - tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu chronologicznego i środowiska społecznego" (s. 288). Autor w przekonywający sposób ukazał owe wspólne cechy; różnorodność form kultury polonijnej, czy może raczej specyfika polonijnych kultur zróżnicowanych polonijnych zbiorowości w Stanach Zjednoczonych, została ledwie zarysowana. To co wspólne ujawniało się w materiale z jakiego autor korzystał wyraźniej, pełniejsze ukazanie zróżnicowania wymagało przeprowadzenia dogłębnych, systematycznych studiów, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak np. środowisko robotników z Detroit i Chicago, farmerów z okolic Stevens Point w stanie Wisconsin, silnie związanych ze Starym Krajem górali z Passaic, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Rozważania o genezie zbiorowości polonijnych i ich kulturze uległy ostatnio znacznej sublimacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka publikacji J. Rokickiego, pracownika Zakładu Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i to nie z tego powodu, iż Zakład ten, którego byłem założycielem i pierwszym kierownikiem, programowo realizuje pewną wizję badań nad kulturą polonijną, przewijającą się też w niniejszym artykule, ale ze względu na istotną wartość propozycji wymienionego autora. J. Rokicki w kilku pracach podjął problematykę migracji i zmiany kultury w kontekście wiedzy o kulturze polonijnej (1986a), analizował rolę religii i języka jako wartości etnicznych i symboli grupy etnicznej (1986b; l 992b), w oryginalny sposób ujął kwestię tzw. mszy polkowych, etnicznego elementu w liturgii kościelnej Kościoła katolickiego w Stanach Zjednoczonych (1994). Swoistym ukoronowaniem dotychczasowych zainteresowań J. Rokickiego, łączącego studia nad całościowymi ujęciami kwestii kultury polonijnej �394 jako subkultury etnicznej z ciekawymi analizami funkcjonowania jej poszczególnych elementów, jest praca Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA (1992). Bez wątpienia stanąć ona może w jednym rzędzie obok pracy A. Posem-Zielińskiego ze względu na wybitne wartości merytoryczne, a także z powodu inspirującej roli dla prowadzonych współcześnie badań nad zbiorowościami polonijnymi i ich kulturą/kulturami. Bez wątpienia równie godne uwagi są monografie poszczególnych zbiorowości polonijnych, które w mniejszym lub większym stopniu traktują również o ich kulturze, często w ujęciu tu postulowanym lub przynajmniej nie odbiegającym od niego w sposób wyraźny. Przedmiotem badań stały się ostatnio między innymi: społeczność farmerów polskiego pochodzenia w stanie Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), specyficzna zbiorowość emigrantów z jednej małopolskiej parafii, istniejąca w Chicago od stu lat (Kantor, 1990a; 1994), a także zbiorowość kaszubska w Kanadzie (Kucharska, 1986; 1993). Niestety, podobnych opracowań nie doczekały się jeszcze zbiorowości polonijne z innych obszarów, choć potrzeba taka nie budzi wątpliwości. BIBLIOGRAFIA Babiński G. Metodologiczne problemy badań odrębno.ki kulturowych zbiorowości etnicznych 1981 w społeczeństwach pluralistycznych, w: KullUra skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Insl.ytut !fislorii PAN, Warszawa, s. 6 - 23. Bierzanek R. 1968 Stall i potrzeby badwl naukowych nad problematyką polonijną, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5, s. 7 - 28. Bogusz A. 1975 Spis zawarto.ści "Problemów Polonii Zagranicznej" (tomy 1-9), "Przegląd Polonijny" R. 1, z. 1, s. 191-198. Borula M. Instytut Spraw Narodowo.ściowych (1921-1939). Z dziejów polskich badań nauko1985 wych nad problematyką etniczną, "Przegląd Polonijny" R. 11, z. 2, s. 63 -79. Jost I. 1983 Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin. Kaczmarek U. Aktywno.ść kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej 1991 Republice Demokratycznej, Rum!mii i na Węgrzech w latach 1945 -1989, Poznań. Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej w latach 1945 -1989, Poznań. 1992 Kantor R. Etnogr(j{iczne badania polonijne. Rzeczywisto.~ć i propozycje, "Lud" t. 68, s. 197·215. 1984 Rec.: W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983, 1985 "Przegląd Polonijny" t. II, z. 1, s. 121-125. �395 1987 1990a 1990b O badaniach kultury polonijnej krytycznie, w: Dorobek i perspektywy badaJ) polonijnych, pod red. W. Miodunki, Lublin, s. 47 - 55. Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parąfii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Folklor grupy emigrującej. Etnograficzne wprowadzenie do zagadnienia miejsca i roli )iilkloru w kulturze zbiorowo.~ci polonijnych, w: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materiały z II Konferencji Okrągłego Stołu, Łańcut 1986, pod red. R. Kantora. 1. Rokickiego, Warszawa, s. 31- 37. Kocik L. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław. 1990 Koliński D. Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin, "Przegląd Polo1988 nijny" t. 14, z. l, s. 31-47. Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowo.ki powiatu Portage, Wisconsin, 1989 USA, "Przegląd Polonijny" t. 15, z. 2, s. 31-42. Knothe M. A. Polscy chlopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji, 1985 "Etnografia Polska" t. 29, z. 2, s. 163-214. Kubiak H. 1975 O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, s. 15-27. Kucharska 1. Kaszubi w Kanadzie; Mechanizmy identyfikacji etnicznej, "Etnografia Polska" t. 30, 1986 z. 1, s. 163-179. Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludno.~ci kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, Łódź. 1993 Miodunka W. w.~tęp, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 5 - 13. 1987 Paluch A. K. ProiJlematyka odrębno.~ci kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych, w: Kultura skupisk polonijnych.:., op. cit., s. 24-35. Pasem-Zieliński A. 1983 Tradycja a etniczno.~ć. Przemicny kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. 1987 Problemy i perspektywy badań polonijnych w zakresie kultury, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 56 -72. "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 1, s. 3. Rokicki 1. 1986a Miwacje i asymilacja a zmiana kultury, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 1, s. 23-40. 1986b Obrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflikt o pasterkę w diecezji Scranton, Pa, w latach 1935-1936, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 4, s. 39-52. Więź spoleczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej 1992a w USA, Wrocław. 1992b Język polski jako wartoH spoleczna a proces asymilacji Polonii amerykańskiej, "Przegląd Polonijny" t. 18, z. 2, s. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki, w: Kultura skupisk polonijnych. Materiały z III sympozjum naukowego, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, 1975 s. 29 - 51. Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań. 1983 �396 Stankiewicz 1994 W. Motory i hamulce rozwoju badań nad ku/turą skupisk polonijnych, w: Kultura skupisk p%nijnych ... , op. cit., s. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje ku/tura polonijna?, "Przegląd Polonijny" t. 8, z. 2, s. 109 - 113. Szczerba W. 1973 o at/as-etlcyk/opedię Polonii Zagranicznej, "Problemy Polonii Zagranicznej" I. 8, s. 55-94. Ryszard Kantor THE ACHIEVMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD (Summary) Although the tradition of investigation into Polish communities and their culture is long, their true revival can be traced back to 1970s. Research teams and research coordinating institutes were established, di/Terent research plans were developed. Ethnology played its part as an observer of the state and changes in the culture of Polish communities in the world. Initially, scholars focused on the cultural heritage of immigrants. traced their customs, rituals, linguistic habits, value systems which were transferred from the Old Country and preserved in their culture. Less interest was paid to the problems of acculturation, assimilation and integration of immigrants in the new communities. Today, when it has been realized that the culture of Polish communities is an ethnic subculture, consisting of elements of the culture of immigrants and elements loaned from the culture of communities with which they merged, investigations of the culture of Polish communities have become more refined and contribute material interesting to all who deal with interethnic relations. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b68b2c705d0d3c624b26f9b778455277.pdf 7e42467711560d0879172e7efda19455 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska Cyganie - Romowie swój-obcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1970 Title A name given to the resource Rom jako swój i jako obcy / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.357-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 EWA NOWICKA Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ROM JAKO SWÓJ I JAKO OBCY. ZBIOROWOŚĆ ROMÓW W ŚWIADOMOŚCI SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ l I 1. Cel badania Przedmiotem referowanego badania był stosunek do niewielkiej grupy mniejszościowej w świadomości i społecznym odbiorze większości. Większością, której postawy stanowią przedmiot moich zainteresowań, są mieszkańcy trzech wsi górskich: Ochotnica Górna, Jurgów i Czarna Góra. Mniejszość nato mas t stanowi niewielka w każdym przypadku grupa osiadłych Romów, licząca w chwili obecnej w Ochotnicy ok. 35 osób, w Jurgowie najwyżej kilkanaście osób (4 rodziny) i ok. 166 osób w Czarnej Górze. Są oni pod wieloma względami traktowani jako obcy, a pod innymi stanowią zbiorowość swojaków. Celem moim jest prześledzenie 'zasięgu i sensu owej obcości, jak i swojskości w myśleniu, postawach i zachowaniu mieszkańców społeczności wioskowych. l Artykuł niniejszy jest oparty na badaniu empirycznym o charakterze antropologicznym, przeprowadzonym zimą w roku 1994 i również zimą 1995 w trzech wsiach województwa nowosądeckiego. Technikami badawczymi były: obserwacja uczestnicząca, długie swobodne wywiady pogłębione. czasem nagrywane i spisywane z taśmy magnetofonowej, a czasem notowane i odtwarzane z notatek. Niektóre wywiady nie mogły być nagrane z powodów technicznych (niesprawność sprzętu nagrywającego, zbyt duża ilość hałasów: psy, dzieci, szum potoku, osoby mówiące równocześnie, włączony telewizor) lub z powodu odmowy nagrania. Wszystkie wywiady zostały przeprowadzone osobiście przez autorkę tego artykułu. Referowane badanie mieści się w nurcie moich studiów nad swojskością i obcością jako podstawowymi wymiarami rzeczywistości społecznej, trwającym od roku 1988. Efektami kolejnych badań są książki: Swoi i obcy, pod red. E. Nowickiej, Warszawa 1990; Religia a obcość, pod red. E. Nowickiej, Kraków 1991; E. Nowicka, M. Majewska, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy, Warszawa 1993; Gość w dom, pod red. E. Nowickiej i S. Łodzińskiego, Warszawa 1993. Prowadząc referowane badania korzystałam intensywnie z nie cytowanych w przypisach prac na temat Romów w Polsce autorstwa Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi i Jerzego Ficowskiego. W badaniu uczestniczyła moja magistrantka, Justyna Gorlewska. �358 Opracowanie to z jednej strony ma charakter case-study, a z drugiej ma obalać lub potwierdzać hipotezy ogólne. Jest to zatem zarówno analiza konkretnego przypadku, jak i przyczynek do ogólnej teorii społecznego dystansu i wiedzy o stosunkach międzyetnicznych. 2. Romowie w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze jako przedmiot badań Przypadek Romów zamieszkałych w trzech podobnych, choć nieco różniących się między sobą wsiach wydał się szczególnie interesujący z kilku powodów: 1. Mamy tu do czynienia z interesującą sytuacją względnie bezkonfliktowego współistnienia grup etnicznych (polaków, Romów i -- w przypadku Jurgowa i Czarnej Góry - Słowaków). Będę się starała ustalić przyczyny tej bezkonfliktowości. Wydają się one tkwić z jednej strony w zasadniczej izolacji społecznej obu grup i ich znacznym dystansie społecznym oraz, z drugiej strony, w głębokim zadomowieni).l mniejszości romskiej; 2. Ochotnica, Jurgów i Czarna Góra dostarczają przykładów typowej zbiorowości wiejskiej, lokalnej, w dużym stopniu tradycjonalnej, charakteryzującej się specyficznym typem lokalnej więzi społecznej. Interesuje mnie współżycie takiej grupy z miejscową grupą Romów, żyjącą na stałe w jej obrębie, powiązaną z nią licznymi więziami, choć zarazem jako obcą postrzeganą i postrzegającą siebie; 3. Ten fakt stwarza dogodną sytuację do badania dwóch poziomów wiedzy (w szerokim sensie słowa) wiedzy opartej na doświadczeniu i wiedzy opartej na społecznej tradycji. W przypadku wiejskiej zbiorowości lokalnej istmeJe zarówno poziom wiedzy i postaw związanych z bezpośrednim kontaktem, jak i wiedza o charakterze uogólnionym; 4. Tego rodzaju lokalna zbiorowość dostarcza również dogodnego pola obserwacji dla tworzenia się różnych poziomów swojskości i obcości. 3. Hipoteza badawcza Hipoteza, postawiona w referowanym badaniu, mówi o wielowarstwowym charakterze poczucia swojskości i obcości w stosunkach lokalnych zbiorowości wiejskich z Romami. Społeczność wiejska tworzy sieć więzi, które sprawiają, że na jednych poziomach współżycia mniejszość etniczna postrzegana jest w kategoriach obcości, zaś na innych w kategoriach swojskości. Romowie we wszystkich trzech wsiach, mimo różnic ich sytuacji - materialnego poziomu życia, przeciętnego stopnia wykształcenia i akceptacji standardów kultury naszego kraju - są bowiem traktowani zarazem jako swoi i jako obcy. �359 Przywołać tu warto koncepcję obcego bliskiego, znanego, żyjącego równocześnie wśród i obok nas autorstwa Georga Simrrila 2, która wydaje się dobrze stosować do przypadku tu poddawanego analizie. Romowie są bowiem bliscy terytorialnie i postrzeżeniowo, ale kulturowo, a zwłaszcza społecznie, są poważnie oddaleni od zbiorowości wioskowej. W niniejszym artykule będę się starała prześledzić przejawy poczucia swojskości i obcości wobec Romów w różnych sferach życia wioskowego. 4. Opis badania Każda z wsi, w których przeprowadzone zostały badania, ma pewną specyfikę i wybrana została spośród zbiorowości wiejskich Spisza i Gorców (w których mieszkają osiadli Romowie) z różnych powodów. Jurgów stanowi wieś, gdzie bardzo mała grupka Romów jest w znacznym stopniu zintegrowana, i gdzie dystans społeczny między grupami etnicznymi jest stosunkowo niewielki. Czarna Góra to wieś, gdzie zbiorowość Romów jest relatywnie duża, i gdzie można obserwować zróżnicowanie spoleczne ludności romskiej; różnice wykształcenia wahają się od ukończonych studiów wyższych do nieukończonych czterech klas szkoły podstawowej. Ochotnica Górna to wieś, w której Romowie stanowią grupę małą, wyraźnie podupadającą społecznie i ekonomicznie, jednocześnie wcale się nie integrującą. Wybrana została między innymi dlatego, że jest to wieś dobrze znana przez autorkę tego opracowania; znaczna liczba kontaktów osobistych zadzierzgniętych wiele lat temu ułatwiła uzyskanie ważnych informacji. Ponadto w Ochotnicy Górnej wydarżyło się coś, co mogło zbiorowość cygańską i polsko-cygańskie kontakty ukazać z nowej strony. W końcu listopada 1993 roku jedna z młodych Cyganek urodziła czworaczki, co wywołało zainteresowanie nie tylko mieszkatlców wsi, ale i komentarze w prasie lokalnej, dostarczając realnego problemu do rozwiązania dla miejscowych władz. W tym samym 1993 roku nabrała impetu sprawa cygańskich szkół lub klas - propozycja duszpasterza Cyganów z Limanowej. Propozycja ta jest też przedmiotem komentarzy, wprawdzie w węższych kręgach - głównie wśród nauczycieli i miejscowej elity intelektualnej, ale stanowiła interesujący punkt wejścia we wzajemne kontakty i poznanie sposobu patrzenia na Romów. Wywiadami objęto parę kategorii rozmówców: l) urzędnicy pracujący we władzach gminy, 2) przedstawiciele miejscowej elity intelektualnej: nauczyciele, księża, lekarze, 3) szeregowi mieszkańcy wsi, zarówno bezpośredni czy dalsi sąsiedzi, jak i mieszkający w znacznej odległości od cygańskich osiedli. 2 G. Simmel, Obcy, w: G. Simmcl, Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-512. �360 Wywiad skupiał się wokół kilku spraw podstawowych: 1) Stanu wiedzy o Romach: ich miejscu zamieszkania, historii, długości pobytu w miejscowym osiedlu, ich specyfice kulturowej: wiary, zawodów, uzdolnień, cech osobowości; 2) Ustaleniu tożsamości Cyganów w świadomości ludności miejscowej: kim są naprawdę, jakiej są narodowości, czy są Polakami; 3) Stosunku do Romów: termin "Cygan" jako epitet i jako termin opisowy, sposób oceniania Romów, kryteria oceny i efekt oceny; 4) Opisu kontaktów cygańsko-wiejskich: kontakty sąsiedzkie, stosunek do małżeństw mieszanych, konfrontacja własnych kontaktów informatora z Romami z jego opisem stanu rzeczy. Romowie we wszystkich trzech miejscowościach mieszkają w samym centrum wsi, w miejscu widocznym i łatwo dostępnym, przy głównej drodze, którą jeździ autobus. Jedynie trzy domy Romów w Jurgowie są położone nieco na uboczu, ale też w obrębie wsi. Osiedla Romów leżą tuż za potokiem, na względnie płaskim skrawku tarasu rzeki Ochotnicy, Białki i małego dopływu Białki tuż za rzeką. Są to miejsca widoczne, dostępne, terytorialnie nicizolowane, choć zawsze zamieszkałe bardzo gęsto - chaty romskie położone są blisko, jedna obok drugiej. II 1. Między innością a obcością Posługuję się tu wypracowanymi w toku licznych badań empirycznych pojęciami obcości i swojskości. Na Romów starałam się spojrzeć jako na osobliwych obcych w społeczności lokalnej. Punktem wyjścia tej obserwacji były następujące ustalenia teoretyczne. Kiedy mówimy o kimś innym, możemy mieć na myśli fakt, że jest to osoba różna od nas (czyli nie tożsama z nami) lub też od kogoś, kogo wcześniej wskazywaliśmy lub mieliśmy na myśli. Możemy też mieć na myśli, że ów człowiek różni się w sposób godny naszej uwagi od nas lub od kogoś innego, kogo wcześniej wskazywaliśmy. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z operacjami myślowymi, prowadzącymi do porządkowania świata, koniecznymi zwłaszcza dla ustalania zakresu pojęć i kategorii poznawczych. W drugim przypadku mamy do czynienia z następnym etapem opisywania, czy nawet rozumienia świata. Tak więc, "inny" to raz to samo, co "ten drugi", a kiedy indziej to samo, co "różny" lub "odmienny". Zarówno proces myślowy, który towarzyszy naszemu życiu codziennemu we wszystkich sytuacjach zwyczajnych i niezwykłych, jak �361 i dyskurs naukowy 3 operujący procedurami, które pozwalają na rozróżnienie rzeczy od siebie, czyli na ustalenie, że "to nie to samo" oraz na stwierdzeniu, "dlaczego to nie to samo", czyli wskazanie różnic. W życiu społecznym owe procesy myślowe są podstawą istnienia ustrukturowanej zbiorowości. Wiemy, że różne kultury przywiązują wagę do różnych kryteriów odmienności, nazywając i podkreślając różnice, które gdzie indziej nie są traktowane jako istotne lub też są w ogóle ignorowane albo wręcz niedostrzegane. Tam, gdzie mamy do czynienia z jakąkolwiek strukturą społeczną, konieczne jest rozróżnienie statusów i ról. Tak więc, dostrzegane i wyodrębniane cechy ludzi i rzeczy w jednych kulturach są społecznie obojętne, a w innych nabierają sensu istotnego dla myślenia i działania jednostek i grup. Antropologia społeczna, a zwłaszcza jej kierunek określany mianem antropologii poznawczej (lub kognitywnej) dostarcza mnóstwa danych faktograficznych oraz analiz tego rodzaju zróżnicowania4. Spośród niezliczonej liczby cech, które posiada każda jednostka, poszczególne kultury i społeczeństwa wybierają tylko niektóre - te, którym zostaje nadane znaczenie. Inne pozostają poza zasięgiem zainteresowania. Ponadto trzeba pamiętać, że poszczególne cechy są w konkretnych społeczeństwach po prostu nie dostrzegane, pozostają poza zasięgiem percepcji uwarunkowanej nie tylko biologicznie, ale też i społecznie. Inne, to cechy, które są wprawdzie rozróżniane, (postrzegane) na poziomie zmysłowym, ale którym nie przydaje się żadnego społecznego znaczenia. Problem swojskości i obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego co inne w sensie deskryptywnym, do tego, co i.nne w sensie psychologicznym czy społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości. W procesie strukturalizacji świata społecznego inność może pozostać tylko innością, ale może też przerodzić się w obcość. Gdy w odczuciach ludzkich wraz ze stwierdzeniem faktu odmienności pojawia się poczucie niezrozumiałości, dziwaczności, niezręczności, śmieszności, wstrętu, a także zdziwienie, niepokój, strach lub uczucie zagrożenia, tam inność nabiera znamion obcości. Obojętna postawa obserwatora zmienia się w zaangażowaną, czyli - do 3 Nie można oczywiście utożsamiać procesów myślowych, towarzyszących sytuacjom życia potocznego 7. tymi, które: występują w dyskursie naukowym. Pierwsze są w znacznie większym stopniu "skażone" emocjami, przesądami i w większym stopniu mają charakter odruchów. Ich efekt jednak, choć przybiera postać raz mniej, a raz bardziej wyartykułowaną i świadomą, zdradza pewne podobieństwo - prowadzi do rozróżniania przedmiotów (w szerokim sensie tego słowa) od siebie. 4 Są to prace na temat sposobów dzielenia przestrzeni, czasu, postrzegania chorób i stanu zdrowia. kategoryzowania różnych zwierząt, roślin, ezy całego świata przyrody. Pierwszą praeą na ten temat była książka M.vś/ nieoswojona C. Lćvi-Straussa, Warszawa 1968. �362 obserwacji dołącza się ocena, która od tej pory będzie kierowała samą obserwacją. Czasem ocena w ogóle zastępuje obserwację, a w procesie poznania wartościowanie często ją wyprzedza. Oceny, które nie dotyczą bezpośrednio przedmiotu właśnie poznawanego, wpływają na kształt samych spostrzeżeń. Wtedy to pojawia się stosunek emocjonalny, zabarwiony niechęcią, odrazą lub wstrętem, albo też zachwytem, fascynacją czy pożądaniem. Kierunek emo~ii może być różny, ale zawsze występuje pewna intensywność tychże emocJI. Dystans społeczny, który jest naj korzystniejszą operacjonalizacją teoretycznej koncepcji swojskości i obcości wiąże się z następującymi cechami do stosunku poznania: a) z przekonaniem o odmienności przedmiotu poznania (im silniejsze to poczucie, tym większy dystans), b) z poczuciem dziwaczności, śmieszności, głupoty, niezrozumiałości, wstrętu i zagrożenia, c) małą wiedzą i małą potrzebą wiedzy na temat drugiej grupy, i d) niechęcią wyrażającą się w negatywnych cechach, niskim statusie przedmiotu percepcji. Wychodząc z powyższych założel1 można się przyjrzeć sytuacji określonych "innych", którzy w naszym społeczeństwie mają znamiona szczególnie obcych. Wiele aspektów stosunku do Romów świadczy o ich obcości, ale można wskazać na takie elementy współżycia polsko-romskiego, które kwalifikują ich jako swoich. Niektórzy z mieszkańców wsi na postawione wprost pytanie: "Czy Cyganie są tu raczej obcy czy raczej swoi?" odpowiadają bez zastanowienia i z pewnym ładunkiem emocjonalnym, że są bez wątpienia swoi, choć zaraz potem podkreślają, że "Cygan to Cygan", że "Cyganie, to wiadomo ... ", akcentując tym odmienność i obcość Romów. Domniemuję więc zachodzenie zjawiska swoistej wielopoziomowej konstrukcji swojskości i obcości. 2. Romowie jako obcy 2.1. Odmienność Romów Romowie są postrzegani jako głęboko odmienni zarówno fizycznie, jak i psychicznie, społecznie i kulturowo. Do rzadkości należy wypowiedź proboszcza z Jurgowa, który mówi o Romach mieszkających w tej wsi: "Cyganie nie różnią się ani obyczajem ani niczym". Jednakże w dalszej części rozmowy mówi: "Niektórzy Cyganie bardzo się różnią, inni nie. Niektórzy są jak posągowy Hindus, a normalnie są podobni do Arabów". Przy tym specyficzne cechy kulturowe są często odbierane w kategoriach biologicznych, quasi-biologicznych, czy naturalnych. �363 2.1.1. Odmienność biologiczna, naturalna W wypowiedziach wielu moich rozmówców słowo "są" w zdaniach: "Cyganie są tacy a tacy" nie oznacza tego, że tak się przypadkiem zachowują, ale że mają taką cechę niejako organiczną, że jest ona niejako w sposób naturalny lub nawet definicyjni e z nimi związana. Wydaje się, że takie "wrodzone" lub "naturalne" cechy osobowości ma na myśli młody duchowny, zajmujący się w parafii katechezą, gdy mówi o ich religijności: "Religijność bardzo uczuciowa, bardzo spontaniczna". Powstaje podobne wrażenie, gdy mówi o trzech cygańskich chłopcach ministrantach: "Jak na swoje możliwości, dobrze wypełniają obowiązki". Biologiczne podstawy tych cech są oczywiste w jeszcze innej wypowiedzi duchownego: "Osobowość Romów jest inna niż Polaków. Żyją teraźniejszością, bez odpowiedzialności - taka jest ich natura, wychowanie, tradycja". Widać, jak bardzo trudno autorowi wypowiedzi jest rozdzielić sferę biologiczną i kulturową; wydaje się to charakteryzować myślenie o Cyganach większości, jeśli nie wszystkich mieszkańców badanych wsi. Wśród cech biologicznych wymienianych jako znamiona "inności" podkreślane są: "czarność" rozumiana jako ciemne włosy i ciemny kolor skóry. Starsza kobieta wspominająca czasy przedwojenne mówi o Cyganach i Żydach, iż "Zydy były ładne, bielućkie, a Cyganie - nie, one carne". Nauczycielka z Czarnej Góry mówi o bardzo jasnoskórym cygańskim chłopcu, który odznacza się wybitną urodą; jest taki blady, że trudno nawet rozpoznać, że to Cygan. Drugą ich cechą fizyczną jest, w przekonaniu znacznej części mieszkańców wszystkich trzech wsi, nieprzyjemny zapach, który wydzielają ich ciała. Mycie się, pranie ubrania nie likwiduje, w pojęciu przynajmniej niektórych, tego odstręczającego odoru. Bliska sąsiadka Romów w Czarnej Górze, zaradna, energiczna i stosunkowo zamożna, tak mówi: "Mają swój zapach taki. Ci mieszańcy to nie mają tego zapachu, bo już pomieszani. Np. dawniej, jak koninę jedli, to gdy do klasy się wchodziło, to był straszny smród". I dalej: "W chałupach raczej czysto, ale jest zapach taki. Może jak ktoś nie wie, to nie, ale my tu poznamy, że to Cygan". Pokój wynajęty pewnemu panu, który okazał się być Romem, a przyjechał odwiedzić osiedle w Czarnej Górze po uroczystościach w Oświęcimiu, też wydawał charakterystyczny odór - jak mówi ta sama kobieta: "Po nim pokój śmierdział. Śmierdział Cyganem". Nauczycielka z Czarnej Góry, urodzona w tej wsi, podobnie mówi o nieprzyjemnym zapachu Cyganów: "Mają inny zapach, czy to odżywianie, czy pot inny? To nieprzyjemny zapach. To niezależnie od tego czy się myją, chociaż to inna sprawa, bo od tych bogatych to tak nie czuć, a jak dziewczyny jeszcze mają okres! ... ". Jeden z duchownych mówi natomiast: "Czasem ludzie nie są zachwyceni, jak Cyganka jest brudna albo śmierdzi, jak w domu nie ma �364 wentylacji, to tym dymem śmierdzi". Tym razem nieprzyjemny zapach przypisywany jest warunkom życia raczej niż jakiejś przyczynie biologicznej. Ciekawe jest, że osobami przypisującymi Romom ten rasowy zapach są, poza szeregowymi chłopami, często miejscowi nauczyciele, będący rdzennymi mieszkańcami wsi. Natomiast nie potwierdzają takiego zapachu księża, lekarze oraz ci nauczyciele, którzy przybyli tu z innych okolic. Element charakterystycznego zapachu jest - jak się zdaje - jednym z istotnych komponentów światopoglądu rasistowskiego. Przywołać tu można rolę nieprzyjemnego, choć rozmaicie określanego, zapachu rasowego Murzynów w stereotypie czarnej rasy. Zresztą w wypowiedziach moich rozmówców pojawia się expressis verbis porównanie Cyganów do Murzynów, którzy "też śmierdzą"· Romowie postrzegani są powszechnie w kategoriach odmiennej rasy; ich odmienność od ludności polskiej wprost przyrównywana jest do odmienności "białych" od "Murzynów", czy w ogóle ludzi innego koloru skóry. Starsza nauczycielka z Ochotnicy, ciesząca .się powszechnie dużym autorytetem mówi: ,,(... ) jak pracowałam i był taki wiersz z okazji dnia dziecka, i na obrazku były dzieci, no różnej rasy - było dziecko czarne, było dziecko żółte i białe, pochód taki w kwiatach. I ja pamiętam taką pogawędkę miałam w klasie - a co byś ty zrobił, gdyby Murzynek koło ciebie siedział, no i ja pamiętam, jaka reakcja tego ucznia była. Bo to jeszcze w środowisku wiejskim było, a ten mówi: 'Dał bym mu w mordę'. (Tu śmiech rozgłośny obydwojga nauczycieli: aktualnego i byłego kierownika szkoły). No i co? I wtedy trzeba było tłumaczyć dzieciom. No, jak to, no są na świecie ludzie różnych ras, ale wszyscy są ludźmi, nie?". Przypisywana Romom niechęć do nauki, do pracy czy szerzej - wszelkiego systematycznego wysiłku - też jest wiązana z jakimiś trudno uchwytnymi cechami naturalnymi. Nauczycielka z Czarnej Góry mówi np. o nauce dzieci z rodzin czysto cygańskich i mieszanych: "Biała matka pilnuje, to jest już inaczej. Dziecko chodzi do szkoły, ma poczucie obowiązku". Jeden z proboszczów mówi: "są zdrowsi fizycznie, a psychicznie - myślę też, bo i roboty nie mają i uczyć się nie muszą, to są zdrowsi psychicznie, ale głupsi. Inteligencji może nie mają, ale do kombinowania mają". Ksiądz z tej samej parafii formułuje ten problem następująco: "Jeśli chodzi o dzieci, istnieje różnica 2 - 3 lata poziomu intelektualnego z białymi. Jest inteligencja niższa przeciętnie od naszego człowieka, choć czasem Cygan jest mądrzejszy. Jest to wina i dziedziczenia czegoś, i wychowania". Długoletnia dyrektorka szkoły w Ochotnicy Górnej, inspektor szkolnictwa, mówi zupełnie otwarcie: "Po prostu oni są ociężali umysłowo. (... ) To nie tylko niezadbanie, ale ociężałość też jest taka umysłowa". Wikary z Jurgowa twierdzi, że dzieci romskie "Są mniej zdolne, mniej inteligentne, bo są niezadbane". Trudno w tej wypowiedzi oddzielić ową "niższą inteligencję", która wydaje się kojarzyć z cechami biologicznymi oraz �365 "niezadbanie", które jest cechą par excellence społeczną. Wieloletnia nauczycielka i przez parę lat także dyrektorka szkoły w Czarnej Górze wydaje się zaprzeczać takim różnicom wrodzonym, mówiąc, że "były dziewczynki, które brały udział w olimpiadach, zdawały do szkół średnich". Zwraca natomiast uwagę na jeszcze inną cechę Romów: "W mentalności ich czy charakterze ich leży, żeby nie tyle nie mówić prawdy, ale mówić na swoją korzyść. Jak Gadzio wyprowadzą w pole, to jest sukces, to się cieszy". Wśród cech naturalnych mówi się też - paradoksalnie - o urodzie cygańskiej, przystojnym wyglądzie, ładnych ruchach, zdolnościach tanecznych, muzycznych oraz o ogólniejszej cesze: wesołości, umiejętności cieszenia się życiem. Romom przypisuje się następujące cechy, związane z ich osobliwą naturą: weseli, radośni, mili, szczerzy, towarzyscy, gościnni, solidarni. 2.1.2. Odmienność kulturowa Ważniejsze są dla mieszkańców badanych wsi jednakże różnice, które można by określić jako kulturowe czy społeczne, biorące się z "innego wychowania". Cyganom przypisywana jest swoista mentalność (znamienne, że to właśnie określenie powtarza się w naj różniejszych wypowiedziach), wyrażająca się przede wszystkim w życiu chwilą, nieumiejętnością planowania, a co najważniejsze - podjęcia dłuższego, stałego wysiłku. To ostatnie wiąże się ze stosunkiem do pracy. Najważniejszą, wskazywaną cechą dzielącą Cyganów od "białych" (tak są określane różnice) jest nie tyle lenistwo, ale nieumiejętność pracy, niechęć do pracy, niemożność podjęcia systematycznego wysiłku. Praca kojarzy się mieszkańcom wsi - zgodnie z chłopskim światopoglądem i tradycją - z systematycznym wysiłkiem fizycznym, którego nasilenie wypada na szczególnie uciążliwe okresy roku - na upalne lato. Cyganie spędzają wtedy czas brodząc leniwie po potoku i gawędząc w ciepłym słońcu, co oglądać muszą zmęczeni, spracowani chłopi, wracający wieczorem z pól do domów. Ten kontrast trybu życia jest odbierany jako nie do przyjęcia. Proboszcz z Jurgowa mówi o Romach: "Rolnictwem się nie zajmują. 'Nie będą ranić ziemi' - tak mówią. Pod tym się kryje niechęć do roboty. Kiedyś chodzili do wyrębu lasu, są robotnikami, sprzedają, część przechodzi na renty z tych, którzy pracowali. Jak pracują, to zupełnie nie wiadomo, co się dzieje, że Cygan pracuje". Dyrektorka szkoły w Czarnej Górze mówi ostrożnie, że Romowie trochę mniej udzielają się w życiu społecznym. Twierdzi, że "wrogość białych dorosłych wobec Cyganów istnieje, to widać w szkole, a przyczyną jest to, że nie płacą składek. To denerwuje rodziców białych". Nauczyciele zwracają uwagę, że rodzice Romowie nie czują potrzeby kształcenia dzieci, nie mają zrozumienia dla pieniędzy". Kiedy we wsi coś się buduje wspólnie, "bardzo mało Cyganów się włącza". Wskazuje, że Romowie "Nie płacą żadnych składek na komitet rodzicielski, budowy, remonty". Podobnie ksiądz wikary, �366 katecheta uczący dzieci romskie religii mOWI, ze współżycie między mOleJszością a większością we wsi byłoby lepsze, "gdyby Cyganie podejmowali jakieś czynności dla społeczności wiejskiej, np. przy budowie kaplicy, tutaj nie było żadnego wkładu pracy ze strony Cyganów jak była budowa kaplicy". Zdaniem tegoż księdza ludzie biali odbierają Romów jako leniwych "i dlatego występuje rozdział między białymi i Cyganami". Mówi dalej: "Ludzie biali tu (Spisz) są bardzo zaradni życiowo i dlatego denerwuje ich lenistwo Cyganów. (... ) Cygańskie rodziny jurgowskie wrosły w środowisko jurgowskie, bo pracowały, a dzieci chodziły i chodzą do szkoły". Młody ksiądz z Ochotnicy mówi, że Cyganom się pomaga w przypadkach losowych, ale chłopi są trochę niezadowoleni, że Cyganie nie chcą im pomagać w pracy, np. przy wykopkach, oczywiście za jakieś artykuły żywnościowe. Uważają chłopi, że powinno być coś za coś. Zdaniem młodego księdza, Cygan zostałby w pełni zaaprobowany, "wpuszczony do wsi", gdyby "zaprezentował się, nie przepiłby wszystkiego, a pobudował się" itd. Takiemu, który wykazał inicjatywę, chłopi pomogliby w np. budowie domu, daliby materiały na to. Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi dokładnie: "w naturze ich jest, że nic się nie da z nimi zrobić, najwyżej pośpiewać i głupio pogadać". Wszyscy rozmówcy mówią o niegospodarności i niedbalstwie Romów. Ten sam ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi na przykład: "Jak była akcja charytatywna, dawało się Cyganom ubranie, czasami zostawiali worki z rzeczami w rowach, bo im się nie podobały ubrania. Jak dostaną coś ładnego, to nie upierze, nie uprasuje, tylko wyrzuca. Jak coś dostaną, to od razu zmarnotrawią i zniszczą". Niedbalstwo przejawia się zarówno w braku dbałości o własne domy i obejścia, jak i o porządek we wsi. Mieszkańcy Czarnej Góry skarżą się na zanieczyszczanie rzeki Białki odchodami i śmieciami, co przy wiosennych wylewach prowadzi do zalania osiedla romskiego. Dopiero w obliczu bezpośredniego zagrożenia Romowie biorą się do roboty, jak relacjonuje sołtys wsi z dezaprobatą. "Czasem są tak niezaradni, - mówi jeden z księży, jak im się deska oderwie w dachu, woda leci do domu, to tego nie naprawią, tylko podstawiają miskę na wodę, ale dachu nie naprawią. Są niezaradni, myślą, że ktoś za nich to zrobi. Sami nie polepszą swojego bytu". Wszyscy podkreślają, że Romowie żyją chwilą, bawią się i jedzą bardzo wystawnie wtedy, gdy mają pieniądze, a głodują i proszą o zapomogi, kiedy pienądze się skończą. Młody ksiądz wikary z Ochotnicy Górnej ubolewa, że nadużywają alkoholu. W pracy często przepracowują tylko pół dniówki, biorą pieniądze i przepijają. "Prezentują postawę roszczeniową, nastawieni są na dawanie, czyli żeby im dawać. Wszelką pomoc od państwa, czyli zasiłki itp. otrzymują w towarach, żeby nie przepili. Kobiety nie piją". Ksiądz używa określenia: "Bieda zaprogramowana", a także stwierdzenia: "Nie czują lepszego życia". Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi z dezaprobatą: "Tam jest troska, żeby tylko coś zjeść, zakombinować". Inny ksiądz z parafii jurgowskiej, który dobrze zna Romów na Podhalu, bo sam stąd pochodzi szuka niechęci do Romów w tych właśnie cechach: "Oni �367 czasem chuliganią, mają samochody, nic nie robią, a żyją ponad stan. Drażnią naszych chłopców, którzy muszą często ciężko pracować. Oni nie pracują, bo myślą, że kto inny ich utrzyma. A krzywda dzieje się tym, którzy na nich muszą robić. Chodzą do gminy po zapomogi zamiast pracować". W innym kontekście mówi też: "Byłem w sądzie, to wyraziła się jedna kobieta, że oni nie pracują, a lepiej się mają od białych. W wielu domach są magnetowidy, mają złoto, jak czasem są jakieś inwestycje dla wioski, to nie mają pieniędzy, ale stroją się bogato. Np. gdy jest wesele, mają buty wysadzane i spinki. Za komuny więcej kombinowali, dlatego im się lepiej wiodło. Było im łatwiej się ustawić. Teraz zaczyna się chodzenie po żebrze. Kiedyś mniej żebrali. Ludzie tego nie lubią, bo sami ciężko pracują". Ten sam ksiądz ma osobiście złe doświadczenia z Romami, co komentuje następująco: "Oni chyba nic potrafią żyć bez cyganienia". Ludzie na ogół mówią, że jeśli Cyganie kradną, to nie tutaj, bo by sobie podcięli gałąź. Dalej ksiądz mówi na temat możliwości zatrudnienia Romów: "Wiadomo, że nie są odpowiedzialni, więc dać im pracę na 2, 3 dni ... ". 2.J.3. Nierelatywizowane cechy "Cygana" Wiele cech, które przypisuje się Romom trudno zakwalifikować jako cechy naturalne (biologiczne) czy też jako społeczne i kulturowe. Są wśród nich zarówno cechy odbierane w zbiorowości wiejskiej jako negatywne, jak i jako pozytywne. Widać, że wśród tych pierwszych są te, które różnią (a w każdym razie są postrzegane jako takie) Romów od zbiorowości "białych", zaś drugimi te, które są we własnej zbiorowości wysoko cenione i przedstawiane jako podobne: l. Cechy negatywne Mówi się w badanych wsiach o niekulturalnym zachowaniu się Romów. Młody duchowny twierdzi, że nie można mówić o demoralizacji Cyganów, ale o "braku kultury ogólnoludzkiej". Chodzi o słownictwo, sposób zachowania się itd. Podkreśla zarazem, jako jedyny z naszych rozmówców, degradację ich tradycyjnej kultury w Ochotnicy. Twierdzi, że zanika u nich język cygański, ubożeje słownictwo; mówi o jego "śladowej znajomości". Choć wszyscy nicomaI mówią o silnych więzach rodzinnych, zarazem podkreślają, że o rozwój intelektualny dzieci w rodzinach się nie dba. 2. Cechy pozytywne Mówi się często (prawie w każdym wywiadzie) o gościnności Cyganów, chętnym częstowaniu kawą i herbatą oraz jedzeniem. Jak wskazują liczne badania 5 jest to cecha bardzo ważna, bardzo pozytywnie rzutująca na ogólny obraz grupy, bardzo silnie w społeczeństwie polskim obecna w różnych 5 Na przykład badania prowadzone przeze mnie i mój zespól w roku t 988 oraz w 1991. Patrz publikacje: Swoi i obcy, Of!. cit. oraz Inny - obcy - wróg, w druku. �368 stereotypach grup etnicznych, używana chętnie do oceny. Inna pozytywna cecha to ich towarzyskość, i ogólnie, umiejętność cieszenia się życiem, która czasem jest nieco deprecjonowana poprzez przedstawianie jej w związku z ich dziecinnym usposobieniem. Kolejna cecha pozytywna Romów, wskazywana w rozmowach, to solidarność wewnętrzna, poczucie więzi zarówno w obrębie rodzin, jak i całej zbiorowości Romów. Wysoko cenione jest udzielanie sobie wzajemnie pomocy i tendencja do życia we wspólnocie. Pozytywnie też odbierana jest skłonność Cyganów do hucznego celebrowania różnych ważnych obrzędów, np. do uroczystego obchodzenia chrzcin i pogrzebów. Łatwo zauważyć, że cechy pozytywne przypisywane Romom to cechy, które są również w polskiej kulturze chłopskiej wysoko cenione. One to służą do wydawania pozytywnych ocen także miejscowym "białym". 2.2. Dziwaczność, śmieszność, niezrozumiałość, zagrożenia z ich strony wstrętność Romów poczucie Jednym z podstawowych wskaźników odczuwania obcości innej grupy jest postrzeganie jej jako dziwacznej i śmiesznej. Otóż Romowie są w odczuciu mieszkańców badanych wsi śmieszni i dziwaczni przede wszystkim przez zachowywanie się lub mówienie "na odwrót". Na przykład Cygan powie, że "ktoś spadł z potoka na kładkę itd.". Młody ksiądz wikary mówi: "Cygan potrafi coś poprzekręcać - wszystko przekręca". Inny informator przypomina jak Cygan przed wejściem do autobusu mówił: "Co się tak pchocie drugi za jednym". Przekręcają też przysłowia: "Bez kołaczy nie będzie roboty". W ogóle ich sposób mówienia jest uważany za śmieszny. Nauczycielka, która wspomina dawniejsze czasy, przypomina sobie (zaśmiewając się) zwroty, których używała córka jej sąsiadów Romów. Śmieszni są też nieadekwatnie dobierając pieśni religijne do religijnych obrzędów. Podczas pogrzebu mają ponoć zwyczaj śpiewać pieśń maryjną: "Po górach dolinach ... " wyobrażając jakoby sobie, że właśnie do grobu prowadzą zmarłego po owych górach i dolinach. W Jurgowie opowiada się dowcip: Cygan maluje sufit - ,,1 co to się strasznie naciąga i kości go bolą i mówi: czemu ten sufit nie jest na podłodze". Kiedyś w osiedlu Romów w Czarnej Górze był biskup. Zwrócił się do nich: "Trzeba was nawiedzić, bo wy takie moje owieczki", a jeden z mieszkańców osiedla chciał być elegancki i powiedział: "A wyście taki nasz baran". Jeden z proboszczów mówi otwarcie: "Ogólnie Cygan potrafi się tak zachować jak inni, ale czasem może się wyrwie. Na przykład jak Cyganie są sami w kościele, to nie potrafią odpowiedzieć. Na 'Pan z wami', Cygan odpowiedział 'i z wami tys'''. �369 Romowie są traktowani jako tacy, którzy "nie biorą do końca udziału w grze"; nie można traktować ich poważnie. Zachowanie się Romów jest z drugiej strony pojmowane jako niezrozumiałe, a także jako nie zdradzające rozumienia kultury, dla członków zbiorowości wiejskiej jedynej sensownej, zrozumiałej i słusznej. Ich zachowań nie odbiera się na ogół w kategoriach zagrożenia, lecz śmieszności, niezrozumiałości i dziwaczności. Opowiada się z upodobaniem o tym, że boją się duchów zmarłych, że palą światło przez całą dobę w czasie dnia zadusznego, że można ich nawet szantażować straszeniem zmarłymi. Jeden z księży ze śmiechem opowiada, że kiedyś wybili okna w domu, gdzie spoczywał zmarły, "żeby dusza wyszła - tak się bali". O ich inteligencji i zdolnościach mieszkańcy Ochotnicy nie wypowiadają się źle, ale właściwie nikt nie ma wątpliwości, że zachowują się głupio według norm przyjętych na wsi. Przewrotnie też mówi się o sprycie, który zaprzecza głupocie, ale raczej na zasadzie bezsensownej niekonsekwencji. Cyganie są też postrzegani w kategoriach obrzydliwości; są traktowani jako przedmiot odrazy. Pojawia się ten aspekt obrazu Cygana w związku z ich domniemanym nieprzyjemnym zapachem, jak również w związku z odrażającymi gustami gastronomicznymi. Romowie są opisywani jako miłośnicy padliny, a zwłaszcza mięsa padłych koni. Mieszkańcy wszystkich trzech wsi z zapałem opisują wypadki padnięcia konia lub innego zwierzęcia domowego, i rozmaitych zabiegów Cyganów, którzy odkopują zasypane zwłoki, wykrawają na miejscu najsmakowitsze kąski, natychmiast je konsumując, i zabierają resztę do swojego obozowiska, gdzie wszystko spożywają komunalnie. Długoletnia nauczycielka opowiada: "Nasi ludzie mają nastawienie takie: oni jedzą koninę, my nie. Brali padlinę, ludzie są uprzedzeni do jedzenia". I dalej: "Cyganie wiedzą, że ludzie się brzydzą. Częstują nowymi, świeżo kupionymi rzeczami. Jak biały przychodzi, to pójdzie i kupi, a nie da własnego, bo wie że się ludzie brzydzą". Należy jeszcze wrócić do elementu zagrożenia, który uważam za jeden z ważnych aspektów poczucia obcości i społecznego dystansu. Otóż mieszkańcy wsi nie zauważali zagrożenia ze strony Cyganów, głównie dlatego, że jest ich mało. Podkreślali, że gdyby ich było więcej, sytuacja mogłaby wyglądać inaczej, a znaczny wzrost liczby Romów w Ochotnicy doprowadziłby do sytuacji groźnej. Twierdzą, że Romowie zachowują się spokojnie, bo sami się czują niepewnie w przeważającym liczebnie społeczeństwie "białych". Ksiądz wikary mówi: "Wiadomo, bo były takie przypadki, że gdy obcy Cyganie okradną kogoś we wsi, to swoi to odzyskają i oddadzą". Sami też kradną, ale nie tutaj, bo boją się. Cyganie wiedzą, że jeśliby zaczęli przysparzać kłopotów we wsi, to "zostaliby wyeliminowani". Faktem godnym odnotowania jest też to, że wszelkie próby pojedynczych rodzin romskich do osiedlenia się pomiędzy "białymi", czyli poza skrawkiem ziemi nad potokiem ochotnickim, oddzielonym wodą od drogi, były dotąd 24 - Lud t. LXXVIII �370 przyjmowane z taką aktywną WrogOSClą, że stawało się to niemożliwe. Wybijanie okien, malowanie drzwi, ciągłe pikietowanie domu, uniemożliwiło rodzinie cygańskiej, która kupiła legalnie dom w niezbyt odległej od osiedla Romów części wsi, mieszkanie w nim. Mieszkańcy Ochotnicy nie zaprzeczają, iż Romowi nie udałoby się chyba osiedlić gdziekolwiek poza osiedlem cygańskim. W Czarnej Górze sprzedaje się Romom działki nad wodą, położone wokół ich osiedla, ponieważ nie przedstawiają one dla mieszkańców wsi żadnej wartości, a ich dewastacja i zanieczyszczenie sprawia, że nikt inny poza Romami nie kupiłby ich. Mieszkańcy Czarnej Góry zgodnie jednak twierdzą, że gdyby Cygan chciał mieszkać i żyć we wsi tak, jak to robią "biali", nikt by się temu na pewno nie sprzeciwiał6. Świadectwem najbardziej dobitnym poważnego dystansu w stosunkach z Romami jest fakt, że nie ma przypadków małżeństw mieszanych. Nikt nie pamięta nie tylko o małżeństwie, ale nawet o cygańsko-niecygańskiej parze zakochanych. Ksiądz wikary z Ochotnicy tłumaczy to jednoznacznie: małżeństwa mieszane się nie zdarzają "ze względu na odmienną mentalność". 2.3. Nieznajomość Cyganów Mimo długiego zasiedzenia Romów w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze, widoczności ich osiedli, "opatrzenia się" wsi z Romami, wiedza na temat Romów - ich obyczajów, tradycji, historii etnicznej jest znikoma. Nie wiadomo mieszkańcom wsi ani kiedy przybyli, na jakiej zasadzie się osiedlili na tym miejscu, gdzie są obecnie. Nie mają też w gruncie rzeczy pojęcia o historii cygańskiego ludu, o jego wędrówkach czy pochodzeniu. Nauczycielka matematyki, jako jedna z niewielu, wyraża jakąś opinię na ten temat: "Część naszych Cyganów pochodzi od biednych tych osiadłych, poślednich". Czasem snują przypuszczenia, że mają pochodzenie węgierskie, ale ponieważ nie są uważani za Węgrów, temat się zbyt komplikuje, aby go kontynuować. Wszyscy wiedzą, że pochodzą z daleka. Jeden z nauczycieli przypisuje język Romów ugrofińskiej grupie językowej, a tylko jeden z proboszczów oraz jedna z dobrze wykształconych nauczycielek, która od niedawna mieszka w badanej wsi, umie powiedzieć trafnie coś o ich pochodzeniu i ma za sobą jakieś lektury na temat ich dziejów. Mieszkańcy badanych wsi nie wiedzą nieomal zupełnie nic na temat romskich obyczajów: nie umieją nic powiedzieć o ich przekonaniach, wierzeniach, ich systemie wartości i normach postępowania. 6 Zauważyć tu trzeba istotną różnicę między Ochotnicą Górną a Czarną Górą. O ile pierwsza stanowi wieś zdecydowanie rolniczą i tradycyjną, o tyle druga odchodzi daleko od tradycji mieszkańcy w dużym stopniu żyją z wykonywania prac i zawodów pozarolniczych. To może być przyczyną większej akceptacji obcych, którzy nie są rolnikami. �371 Brak teżco moze Jeszcze waznleJsze - jakiegokolwiek dążenia do poznania romskiej kultury i obyczajów. Ten brak gotowości poznawczej zdradzają nawet osoby, które niejako z urzędu mogłyby lub nawet powinny się tym interesować. Chodzi mi przede wszystkim o osoby pełniące funkcje kierownicze w lokalnej administracji, a także o nauczycieli. Wójt jednej z wsi (Ochotnica), który od 1987 roku pełni swój urząd przyznaje, że do niedawna nie wiedział w ogóle o istnieniu Romów w jego gminie. Nie mógł więc nimi się interesować. Nauczyciele o swoich romskich uczniach nie wiedzą prawie nic, poza tym, że rozróżniają tych schludnie i mniej schludnie ubranych. Wiedzą też, że nie znają wcale lub znają słabo język polski, co praktycznie, w ich relacjach, uniemożliwia proces dydaktyczny. Wiedza na temat Cyganów nie jest mieszkańcom wsi wcale potrzebna; nie mają powodu, aby ją zdobywać. Ten rys sytuacji poznawczej wiązałabym z innymi elementami dystansu społecznego dzielącego Cyganów i miejscowych wieśniaków. 2.4. Romowie jako gorsi Jednym z aspektów obcości jest - poza dystansem społecznym - odczucie różnicy statusu grupy własnej i obcej. Grupa obca może zajmować pozycję ocenianą jako wyższą lub jako niższą. W przypadku stosunków między Cyganami a mieszkańcami wszystkich badanych wsi została narzucona przez grupę dominującą hierarchia: Romowie są bezwzględnie nie tylko inni, ale wszystkie nieomal cechy uważane za odmienne są traktowane jako podstawa uznania ich za obcych i gorszych. Życzliwy Cyganom ksiądz wikary wyraża sarkastycznie opinię wsi, gdy mówi o tym, że Cyganie szukają dla swoich dzieci rodziców chrzestnych we własnej zbiorowości: "Pójdzie do Cygana dziecko trzymać?". To ostatnie uważa za niemożliwe, nie mieszczące się w głowie. Najsilniej izolacja społeczna wyraża się w niechęci zarówno miejscowych chłopów, jak i samych Romów do małżeństw mieszanych. Z pewnością małżeństwo z Cyganem jest traktowane jako zupełnie niedopuszczalne, a nawet niewyobrażalne. Znamienne było to, że gdy podczas wywiadów i swobodnych rozmów padało pytanie o małżellstwo z Cyganem, informatorzy reagowali śmiechem, zażenowaniem i na ogół nie umieli odpowiedzieć, dlaczego wcale ono nie wchodzi w grę. Niektórzy wyrażali opinię, że Cygan nie ma nic do zaoferowania białej dziewczynie, a małżeństwo z Cyganką byłoby z podobnych powodów nie do pojęcia. Jeden z młodych rozmówców wprawdzie mówi, że gdyby sam się zakochał w Cygance, to nikt by mu nie przeszkodził w małżeństwie, ale matka trzech córek w Jurgowie ze zgrozą i zakłopotaniem się śmieje na ewentualność małżeństwa z Cyganem którejś z jej dziewcząt: "No już zupełnie nie wiem". Bez wątpienia we wszystkich wypowiedziach jest obecne głęboko ukryte przekonanie o tak zasadniczej różnicy statusów Romów �372 i "białych" i tak zasadniczej niższości tych pierwszych, że nie tylko o małżeństwie, ale o żadnym bliższym związku nie może być mowy. Mówi się w Ochotnicy o jednej takiej, która na pewno miała dziecko z Cyganem, ale ani ona, ani nikt z jej rodziny nigdy tego nie przyznali. Ksiądz wikary z Jurgowa mówi: "Boją się małżeństw łączonych, że Cygan to coś gorszego, bo niezaradny". Jeden z księży, pochodzący z SzaOar i dobrze znający stosunki polsko-romskie, mówi wprost: "Środowisko polskie nie wpuściło Cyganów między siebie. Nie zmieszali się, jak np. na Słowacji". 3. Romowie jako swoi W postawach mieszkańców badanych trzech WSI miesza Się poczucie obcości z pewnym, stosunkowo słabszym poczuciem swojskości. W Ochotnicy Górnej, w Jurgowie i Czarnej Górze Romowie są bardzo dobrze zadomowionymi obcymi: mieszkają tu od co najmniej półtora stulecia, a w świadomości mieszkańców wsi są tu "od dawien dawna", "od bardzo dawna". Nikt, nawet osoby najlepiej zorientowane, jak np. księża czy nauczyciele dokładnie nie wiedzą, kiedy Romowie tu przybyli. Wiadomo natomiast, że naj starsi ludzie nie pamiętają czasów, kiedy nie byłoby Cyganów nad Potokiem Ochotnickim, czy nad Białką, przy głównej drodze. Bez wątpienia jednym z elementów swojskości Romów jest przekonanie o ich pobycie we wszystkich trzech badanych wsiach od dawien dawna. Są odbierani jako stały element życia, czy też - jak to mówi jedna z nauczycielek: "wkomponowali się w ten nasz krajobraz". Przez to zasiedzenie Cyganie zyskują w oczach ludności polskiej w pewnym sensie prawo do mieszkania, stałego pobytu. Nikt nie jest oczywiście szczególnie zadowolony z tego, że w jego wsi mieszkają Cyganie, ale też nie myślą o tym, że powinno si~ ich stąd gdzieś przenieść, perswazją czy siłą. "Jak są to są, ale lepiej, żeby ich nie było" - to stosunek do miejscowych Romów w przekonaniu wikarego z Jurgowa. "Oni tu jakoś są wtopieni, i skoro są, to się ich toleruje, ale na pewno nie chcieliby ("biali" - E.N.), żeby tu byli". Parę miesięcy przed rozpoczęciem badań spłonął dom krewnych gospodarzy z Ochotnicy na Studzionkach. Mieszkańcy złożyli się na tak dużą sumę, że pogorzelcy mogli sobie natychmiast zacząć budować nowy dom. Do tej sytuacji nawiązywały pytania, stawiane podczas wywiadów. Podawana była pod rozwagę hipotetyczna sytuacja pożaru romskiego osiedla we wsi. Nasi informatorzy mówili, że gdyby zdarzył się pożar i chałupy Romów spaliłyby się, ludzie - zgodnie z przewidywaniami mieszkańców wszystkich wsi, pomogliby gasić (zwłaszcza, że woda jest tuż koło ich domów), ale nie chcieliby pomagać w ich odbudowaniu. Dopóki są, nie można ich tknąć; jednakże kiedy w czasie wojny gdzieś się oddalili z Czarnej Góry, miejscowi spalili najbardziej nędzne domy, których zresztą Romowie po powrocie nigdy nie odbudowali. �373 Ksiądz proboszcz natomiast twierdzi, że "ludzie pomagaliby im tak aby mieli co jeść, ale chałup by im nie chcieli odbudować, boby mieli nadzieję, że ktoś inny ich przygarnie". "Są stałym elementem krajobrazu", mają też rodzaj nie pisanego prawa do pobytu na ziemi ojców, bo gdzie jest ziemia ich odległych przodków, nikt naprawdę nie wie. W każdej z trzech spośród badanych wsi obraz miejscowego Cygana jest nieco odmienny. W Ochotnicy uważani są za denegeneratów o upadającej kulturze, w Czarnej Górze za grupę bardzo zróżnicowaną i poziomem materialnym i intelektualnym, zaś w Jurgowie traktowani są prawie jak swoi. W Jurgowie Romowie bardzo się silnie zintegrowali, w przeszłości mieszając się z ludnością polską (choć zawsze współmałżonkami były osoby spoza społeczności lokalnej), przyjmując obyczaje zarobkowania, zarabiania na siebie i rodzinę oraz uczestnicząc w kulturze (posyłanie regularnie dzieci do szkoły, używanie na co dzień języka polskiego). W postawach mieszkańców tej wsi wcale nie ma niechęci wobec Romów, choć bez wątpienia nie są oni do końca "swoi". Jedna z nauczycielek wyraziła to następująco: "Tutaj wyjątkowe jest środowisko. Tu się zaniechało pojęcie 'Cygan'''. W jurgowskim zespole ludowym tańczy młoda Cyganka, a jej starszy brat gra na skrzypcach w akompaniującym zespole muzycznym. Jedna z młodych Cyganek jurgowskich wyszła za mąż w Czarnej Górze za miejscowego mężczyznę, i choć wszyscy rozmówcy sugerowali, że zapewne inna nie chciała by się za niego wydać z powodu jego nieprzyjemnego wyglądu (widoczna blizna na twarzy) i skłonności do alkoholu, to wszyscy ją właśnie chwalą za to, że dba o dom i dziecko, i że ma dobry wpływ na męża. To pod jej wpływem miał się on ostatnio zmienić pozytywnie, mniej pijąc. Znamienne jest jednak, że we wszystkich trzech wsiach, o tych osobach z miejscowych społeczności romskich, które wzbudzają szacunek, mówi się: "To porządny Cygan" lub "porządna Cyganka", a nie: "porządny chłop", czy "porządna kobieta". Stosuje się więc odmienne kryteria, z góry umieszczające przedstawiciela społeczności Romów w innej kategorii, od podstaw osobno klasyfikujących ludzi. Wydaje się, że mamy tu do czynienia ze stosunkiem do innego człowieka naznaczonym rodzajem tabu. Tabuistyczny charakter ma odrzucanie jakiegoś zdecydowanie bardziej niechętnego gestu czy wystąpienia przeciw Cyganom. Romowie są traktowani jako zło konieczne, dopust Boży, stały element życia a nawet przyrody. Mieszkańcy wszystkich badanych wsi nie wyobrażają sobie jakiegoś sposobu pozbycia się Cyganów, ich zupełnego od wsi izolowania. Ale też nie pozwolono młodemu, energicznemu Romowi z Ochotnicy mieszkać w zakupionym we wsi domu (żona z dziećmi czuła się zagrożona pod nieobecność męża pracującego w miasteczku); doprowadzono do wyniesienia się z chałupy młodej rodziny. Jest to rodzaj wyznaczania Romom miejsca �374 tylko na terenie skrawka wsi oddzielonego drogą lub rzeką. Mieszkańcy wsi tłumaczyli, że Cyganie zwykli "ciągnąć jedni drugich", stąd obawa, że z jednej rodziny paroosobowej powstanie we wsi kolejna cygańska enklawa. Nie jest w Ochotnicy do pomyślenia mieszkanie rodziny Romów w innym miejscu niż w osiedlu "Cygany". Nawet gdy w końcu listopada 1993 roku urodziły się w rodzinie Barbary i Andrzeja Mirgów czworaczki, gmina nie mogła kupić domu dla potrzeb nagle rozrośniętej rodziny, przy czym niemowlęta ze względu na stan zdrowia i nędzne warunki mieszkaniowe nie mogły być przywiezione ze szpitala do domu, w którym żyli dotąd rodzice. Mieszkańcy Czarnej Góry sądzą, że osiedlenie się bogatszych i wykształconych Romów we wsi byłoby możliwe, ale do tej pory prób takich nic było. Nikt natomiast nie próbuje zniechęcić Romów do mieszkania na ich dawnych terenach, w żadnej wypowiedzi nie było propozycji wygnania ich stamtąd. Ma w tym zapewne pewien udział światopogląd chrześcijański oraz jakieś mało sprecyzowane poczucie więzi wobec Cyganów jako chrześcijan-katolików. Często w wywiadach powtarza się formuła: nie można jakoś wobec Cygana postąpić, bo to też człowiek. W takim sformułowaniu oczywiście mieści się stwierdzenie, że ów "też człowiek" nie jest identyczny" a nawet że jest on pod jakimś względem gorszy, ale używanie pojęcia "człowiek" wytrąca z ręki naj ostrzejszą broń wobec Romów - otwartą agresję. Odnoszę wrażenie, że kultura chłopska jest stosunkowo bardziej tolerancyjna wobec odmienności niż kultura miejska. "Inny" jest wprawdzie innym, a nawet gorszym, ale poza tym ma swoje miejsce bardzo określone, choćby gorsze. O eliminowaniu go nie myśli się nawet. To wydaje się być podstawą swojskości Romów w odbiorze ludności miejscowej Ochotnicy, Czarnej Góry czy Jurgowa. Podsumowanie Czynniki kształtujące stosunki romsko-polskie możemy podzielić na (a) takie, które dotyczą zbiorowości wiejskiej, czyli otoczenia Romów, (b) takie, które dotyczą cech zbiorowości Romów oraz (c) te, które wiążą się ze specyfiką kontaktów między obydwiema grupami. Wchodzą tu w grę takie cechy zbiorowości lokalnej jak: układ terytorialny wsi, system wartości, w którym podstawową rolę odgrywają: gospodarność, pracowitość i pozycja materialna, a także silna religijność (katolicyzm). Głęboka odmienność zasadniczych zrębów systemu wartości Romów stanowi inny ważny czynnik, determinujący wzajemne kontakty i wizerunki. Długie, nieomal trwałe, zasiedzenie Romów na terenie wsi stanowi istotny czynnik kształtowania się wzajemnego poczucia swojskości i obcości. Ważnym czynnikiem jest też to, że Romowie stanowią tu znikomą mniejszość, nieistotną ekonomicznie, mało ekspansywną, nieważną kulturowo, �375 nie zagrażającą w żadnym sensie tego słowa. Dystans społeczny wobec Romów, wyrażający się znacznym poczuciem obcości (a w każdym razie przewagą obcości nad swojskością na wielu płaszczyznach kontaktów) w lokalnej zbiorowości wiejskiej, w której są od pokoleń zadomowieni, z którą współżyją, współdziałają, wśród której de facto żyją, jest ogromny. Wyraża się on na wszystkich możliwych płaszczyznach swojskości i obcości: w sferze ubogiej wiedzy i braku motywacji poznawczej w kontakcie z Cyganami, na płaszczyźnie poczucia odrębności, a także w aspekcie emocjonalnego kontekstu poznawania i oceniania Romów jako dziwacznych, śmiesznych, głupich, odrażających, a nawet groźnych. Wydaje się, że w okolicznościach, w których nastąpiłby wzrost liczebny Cyganów w ich osiedlu, pojawić by się mogła wzajemna konkurencja, a następnie otwarta wrogość. Mogłyby wystąpić zachowania otwarcie agresywne wobec mniejszości romskiej. Już dziś przejawy "dobrego radzenia sobie" Cyganów, ich domniemane bogactwo, jest przedmiotem zawistnej niechęci, choć w Ochotnicy i w Jurgowie wcale nie pojawia się ten problem, ponieważ Romowie stanowią grupę stosunkowo ubogą. W ogólniejszych kategoriach można powiedzieć, iż obcość, choć jest niezbywalną opozycją swojskości i musi istnieć w każdym społeczeństwie, jednak nie może rozwijać się ponad pewną miarę; zbyt intensywny jej rozwój, zbyt wyraziste budowanie rozróżnienia "swój-obcy", jest groźne zarówno dla rozwoju jednostek, jak i ludzkich zrzeszeń 7. Wrogość do obcych, oparta na przeświadczeniu o bezwzględnej wyższości własnej grupy, ma bowiem tendencję do wywoływania zbiorowej agresji. Ewa Nowicka ROM AS "OUR OWN" AND 'THE OTHER". THE PERCEPTION OF GYPSIES BY RURAL COMMUNITIES (Summary) The article presents the results of investigations conducted in three villages in the area of Spisz and the Goree Mountains into the perception of Gypsies by rural eommunities of Poles and Slovaks. The basic aim of the investigation was to find out to what extent Gypsies are perceived as "our own" and "the other". Gypsies are perceived as "the other" because of their physical, psychological, social and cultural features; some of these features are considered positive and some negative. Gypsies are treated by rural communities as "others" and worse. Knowledge about their culture and history is almost non-existent and they are treated as "our own"to a very limited extent. The author concludes that the social distance to the Gypsies is enormous. It is manifested in all possible aspects: poor knowledge of the Gypsies, their culture and history, and no motivation to learn about them. Emotionally, Gypsies are seen as funny, stupid, repulsive and even dangerous. Tran's/. Z. N adstoga 7 1. S. Bystroń, Meya/omania narodowa. Źródła, teorie, 'skutki, wyd. 3, Warszawa S.Ossowski, Wit':: społeczna i dziedzictwo krwi, w: Dzieła, t. 2, Warszawa 1966. 1935; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2775bb93f08cb7a0182f313be96afa83.pdf 3b5e69b3774ae1504d761602aa8e7b78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource pasterstwo - zwyczaje Gaddi - górale - Indie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2059 Title A name given to the resource Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh ( Indie) / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.253-278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hinca, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PRZEMYSLAW IIINeA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Pozmlń TRADYCJE PASTERSKIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ GÓRALI GADDI ZE STANU HIMACHAL PRADESH (INDIE)! W północno-indyjskim stanie Himachal Pradesh2 większość obszarów położonych powyżej 2000 m n.p.m. objętych jest granicami tzw. ,.pasa plemiennego" (ang. Iribal helI'), w którego skład wchodzą dystrykty Chamba, Lahaul i Spiti oraz Kinnaur~. Rejon ten zamieszkały jest przez wiele małych grup etnicznych, które są określane w nomenklaturze administracyjnej jako plemionas. Jednym z największych plemion stanu Himachal Pradesh jest społeczność pół-osiadłych pa~terzy Gaddi(~ Są oni zarazem grupą najlepiej do tej pory poznaną. W odróżnieniu od pozostałych społeczności plemiennych, które w przeszłości zamieszkiwały obszary trudno dostępne i znacznie oddalone od ośrodków władzy, Gaddi sezonowo wypasali swoje stada na terenach przyległych do siedzib rządowych. Ta sytuacja nie uległa zmianie do dzisiaj. BezI Materiały wykorzystane w niniejszym artykule zostały przeze mnie zebrane podczas Ekspedycji Etnologiclllej ..Toward Asia" przeprowadzon~i II okresie od listopada 1996 do maja 1997 roku. 2 W wi.;kslOśei prac z.ajmujących si.; zagadnieniami z obszaru Indii. autorzy horykąją się z prohlemem zapisu naz.w geograficznych i własnych. Ze 117gl.;du na ogromne zróżnicowanie j.;zykowe ohszaru. na którym przeprowadzone zostaly hadania oraz brak źródcl polskich opisujących ów region. lIil;kslOŚĆ nazw podaj l; w transkrypcji angielskiej. Taka forma zapisu jest pO\\szechnie używana przez administracjI; stantmą w Ilimachal Pradesh. Spolszczoną pisownię stosujl; jedynie dla nazll geograficznych upowszechnionych w naszym j.;zyku tj. Gudżarat. Kaszmir. Pend/ah. Nazlly lI'łasne przedmiotów pochodz<lee z j.;zyków miejscowych zapisuję kursywą w transkrypcji angielskiej. ) Angielskie określenie jest powszechnie stoSO\\£1I1ew literaturze przedmiotu. także przez naukowców indyjskich. Zasil;g "pasa plemiennego" ilustrujl; na I)'cinic 2 ukazującej mapę stanu Ilimachal Pradesh. 4 Jest to najcz.l;ściej stosowany. schematyczny sposób wyznaczania granic obszaru ..pasa plemiennego". zaw.;/ąj'lcy jego zasil;g do terytorium \vymienionych dystryktów. W rzeczywistości. społeczności plemiennc zamieszkują także dystrykty Kangra. Mandi. l3ilaspur i Sirmaur. , Dotychczas nie ustalono kryteriów. na których podstallie można sklasyfikować określoną grupę jako plemi~. Mimo tego. iż termin ów jest cz.;stokroć stosowany przez przedstawicieli rządowych nic \\)jaśnia się jego znaczenia w żadn~j z rządowych ustaw (Ahluwalia. 1993. S. 223). " Z powodu hraku żródd niemożliwe jest nawet szacunkowe podanie wielkości populacji poszczególnych plemion. Jcdnakż<:: wielu autorów opisujących problematykę etniczną stanu Himachal Pradesh jako największą grupę plemienną w regionie uznaje Gaddich. �254 pośrednie kontakty Gaddich z lokalnymi decydentami lub ich przedstawicielami dały władzom możliwość sprawowania kontroli i czerpania zysków z gospodarki pasterzy. Obecnie rząd stanowy czyni wszelkie starania. aby doprowadzić do całkowitego osiedlenia Gaddich i zmiany ich tradycyjnego stylu życia. Geneza etnonimu "Gaddi" wskazuje na tradycje pasterskie grupy. Jak podaje S. S. Shashi (1977, s. 4), nazwa może się wywodzić z terminów: Gahar - określającego w języku hindi jesienne pastwiska wysokogórskie, Godar - w języku hindi oznaczającego pasterza lub owcę (maciorkę), Godar - określenia owcy Uako rodzaju zwierząt7) pochodzącego z prakrytus. Trudno dokładnie wskazać, które pojęcie dało początek nazwie Gaddich. Najstarszą formą jest ostatnia z podanych definicji i ona też wydaje się być źródłem etnonimu. Podczas badall terenowych przeprowadzonych w ramach projektu "Toward Asia" udało się ustalić, że miano gaddi (lub K[Id/) funkcjonuje w języku pahari nie tylko jako nazwa omawianej grupy, lecz jest także ogólnym terminem określającym pasterzy, bez względu na ich etniczne pochodzenie. Region, który zamieszkują pasterze, jest przez nich określany jako gadaren (kraina Oll'iec- a więc nawiązanie do terminu z prakrytu). PoslLlkuj'lc korzeni etnonimu Gaddi nie można pominąć wyjaśnienia za\\<artcg.o \\. podaniach ludowych i mitach samych pasterzy. Według nich nazwa społeczności ma związek z regionem Brahmaur, który zamieszkują. Obszar ten jest uważany za krainę boga Sziwy. Brahmaur jest często opisywany przez pasterzy jako Gódi (lub Kailash), tron SZiwylO. W związku ze szczególnym kultem, jakim pasterze obdarzają Sziwę, nazwę jego "tronu" przyjęli jako swój etnonim (Balokhra, 1995, s. 24). Tu .•rodzaj" jako jednostka taksonomiczna stosowana w zoologii. Ogólna nazwa języków indoaryjskich. którymi posługiwano siC;w okrcsic średnioindoaryjskim od okola IV wieku p.n.e. do okola X wieku n.e. (Stasik. 1994, s. 4). ą Mimo. że zapis w postaci ..gaddi·· pochodzi z języka hindi. bard/O często jest stosowany także w języku pahari. W nawiasie podaję pisownię \\cdlug Tika Ram Joshi'ego (19X9. s. 43). 10 .lest to odwołanie się do świętej góry Kailash. która znajduje sio,:na północ od jeziora ManasanlVar (Manasa) w Tybecie, będącej celem pielgrzymek wyznawców hinduizmu oraz buddyzmu. W tradycji hinduistycznej Kailash jest górą boga Sziw)" (I)owson. ł96X. s. ł39). W stanic Himachal Pradesh zm1jduje się kilka gór lokalnie nazywanych mianem Kailash. W słowniku języka pahari opracowanym przez T. R. .Joshi (1989. s. 43) jako pierwsze znaczenie terminu RĆldi autor podaje ,.tron": drugim jest ..pasterz". 7 8 �255 Zarys historyczny i organizacja społeczna grupy Do tej pory nic opracowano zwartego opisu dziejów Gaddich. Dla każdej z klasii, na jnkie podzielona jest ich społeczność, historia przedstawiana jest osobno. Przed krótkim omówieniem każdej z nich przedstawię obecny podział Gaddich na warny i kasty (patrz tabela l). Wszystkie te struktury społeczne można sklasyfikować według ogólnej kategorii "czystości rytualnej". Do kast "czystych" należą Braminowie, Radżputowie, Khatri - noszący świętą nićl2 oraz Thakur i Rathi, którzy nie posiadają symbolu powtórnych narodzin (świętej nici). Tabela I. Klas)' i kasty plemienia Gaddi* Podział wg rytualnej czystości Czyste Nieczyste *Wcdług S. S. Shashl ( 11)77. s. Klasy (warny) Bramini Radżputowie wYżsi Radżputowie niżsi Służący - Grupy kast'J Bramini Radżputowie, Khatri Rathi, Thakur Sipi, Rehra Koli, Lohar, Badhi, Hali 4)). Kasty "nicczyste", których codzienne życie obwarowane jest szeregiem tabu, nie mają statusu "niedotykalnych" w takim wymiarze, jak ma to miejsce wśród społeczności zamieszkujących obszary nizinne. Szczególne miejsce w klasie sIużących zajmują kasty Sipi i Rehra, których członkowie w przeciwieństwie do pozostałych "nieczystych" mogą odwiedzać świątynie, a ich dotyk nie wiąże się z koniecznością dokonania obrzędów oczyszczających (Shashi, 1977, s. 46). Klasa służących nie jest uważana przez kasty "czyste" II Klas)' (Iuh \1'(//'11.\'harwa. rasa. klasa) są podstawo\\ymi warstwami struktury społecznej wieksIości indyjskich grup clnicznych. Tradycyjny pod/iał obejmo\\a! Cztery Wielkie Klasy: I. Bramini .. klasa najwyis/a. elila kulturowa (kaplani. mędrc)'): 2. Kszatrijowie - elita polityczna i militarna: J. Wajśjollie - rolnicy. hodowcy. r/cmicślnicy i kupcy: 4. Sudrowie - służący pozostałym. Po/a systemem klasowym była grupa ..nieezystych" (pariasów), składająca się z rze/ników. granarl)'. myśliw)'ch. spr/ątac/Y itp. W litcratuw: kasty (ja/h) ezęsto mylone z klasami. w)'odr.,:hnily si.,: w ramach poszczcgólnych warn jako endogamie/ne grupy tworzące wspólnot.,: terytorialną zall'odow<\ luhli kultową połączone tradycją genealogiczną. 12 Swi.,:ta nić (określana takie jako święly sznur) jest zellnętrzną oznaką przejścia obrzędu inicjacji-- /lflw/(/jw/(/ - najwai.nicjszej ceremonii IV życiu hinduislów (mężczyzn) klas wyższych, podc/as której d/iecko rod/j si.,: powtórnie (stąd cz~sto spotykana nazwa ..podwójnie urodzonych") i jest pr/.~j1l1ll\\ane do spo!cezności dorosłych. Święta nić noszona jest przez cale życie IV postaci luinej p.,:t Ii pr/elliesl.Oncj przel tulów od lewego ramienia do prawego boku (Herrmann i in.. 1')'.12. s. 120). 13 (irupy kast podzielone na szereg kast (ja/h). a Ie 1_ kolei na podkusty. s,, �256 za część społeczności Gaddi. Według nich nazwa plemienia obejmuje tylko Braminów, Radżputów, Khatri, Thakurów i Rathi (Balokhra, 1995, s. 24). Podczas krótkiego omówienia historii poszczególnych grup kastowych postaram się przedstawić ich obecną pozycję społeczną. W wielu opracowaniach system kastowy traktowany jest jako tradycyjny porządek społeczny, który od wieków trwa w niezmienionej formie aż po dzid, dzisiejszy. Jednakże z biegiem czasu wiele praw kastowych uległo zmianie. Szereg przywilejów, nakazów i zakazów, które w pewien sposób rozgraniczały ludzi należących do różnych kast złagodzono bądź zniesiono (w rzeczywistości tylko częściowo) na mocy konstytucji z 1947 roku. Niegdyś członków poszczególnych kast można było rozpoznać po ubiorze lub codziennych zajęciach. Obecnie w każdej z grup znajdują się osoby zarówno o wysokim, jak i niskim statusie majątkowym. W społecznościach, które nadal przestrzegają prawa kastowego naj istotniejszym elementem jest zachowanie czystości rytualnej. Bramini Bramini Gaddi, według swojej tradycji, pojawili się na obszarze Brahmaur za panowania Radży Ajia Varmana w latach 7S0 - sao n.e. (Balokhra, 1995, s. 24). Fakt ten wpłynął prawdopodobnie na dalsze losy tego władcy. Jego syn Lakszmi Varman zaraz po osiągnięciu pełnoletności został przysposobiony do sprawowania rządów i osadzony na książęcym tronie. Po przekazaniu władzy następcy Aija Varman opuścił Brahmaur i udal się na odosobnienie. U zbiegu rzek Ravi i Budhil spędził resztę życia na adoracji Sziwy. Według podal1, jako jedyny spośród władców księstwa Gaddich przeszedł po śmierci do kręgu Istniet'l Najwyższych (Shashi, 1977, s. IS). Bramini zajmowali, i formalnie zajmują do dzisiaj, najwyższą pozycję w społeczet'lstwie. W okresie rządów książęcych otrzymywali od władcy ziemię i byli zwolnieni od danin. Ich pola były uprawiane przez służących najmowanych z niższych kast. Bramini zajmowali się zazwyczaj odprawianiem modłów, prowadzeniem ceremonii religijnych. Wierzono, iż są obdarzeni ponadnaturalną mocą. Konsultowano się z nimi przy ustalaniu np. daty zawarcia związku małżel1skiego, dnia, w którym można wyruszyć w podróż czy rozpocząć budowę domu. Obecnie nadal pełnią istotne funkcje społeczne, lecz nie posiadają tak wielu praw i przywilejów jak w przeszłości. Biedniejsze rodziny bramiłlskie uprawiają pola własnymi siłami, bez pomocy służby, wielu z nich zatrudnia się przy pracach budowlanych górskich szlaków komunikacyjnych, niektórzy najmują się nawet do służby li bogatszych Radżputów czy Khatri (Shashi, 1977, s.44). �257 Radżputowie i Khatri Według J. M. Balokhra (1995, s. 24) wielu Radżputów to potomkowie najeźdźców z obszarów nizinnych, lecz trudno jednoznacznie określić ich pochodzenie. Inne źródła wiążą ich historię z dziejami Braminów z okresu panowania Radży Ajia Varmana (Ahluwalia, 1993, s. 228). Całkiem odmienny rodowód mają Khatri, którzy według podarl przybyli do Brahmaur z miasta Lahorel4. Okresu, w jakim miała miejsce ich wędrówka, nie ustalono do dzisiaj. Podczas gdy jedni historycy podają daty zawarte w przedziale od VIII do XVI wieku, inni twierdzą, że migracja Khatri była długim procesem trwającym kilkaset lat (Balokhra, 1995, s. 24). Obie wspomniane grupy łączył rodzaj służby jaką pełnili dla lokalnych władców. Byli klasą wojowników formujących armię radżów. Podczas wypraw wojennych, przed i po przeniesieniu stolicy księstwa Gaddich z Brahmaur do Chamby (ok. 920 rok za panowania Sahila Varmana), stanowili jedną z potężniejszych armii w regionie, opisywaną w kronikach księstw sąsiednich (Kangra, Kulu)jako Armia Gaddi (Shashi, 1977, s. 44). Współcześnie nazwy Radżput i Khatri odnoszą się do tej samej grupy społecznej. Z biegiem czasu zatarte zostały wszystkie elementy rozróżniające ich w przeszłości. Członkowie rodzin radżpuckich określają siebie używając zamiennie obu nazw, lecz określenie Khatri wspominane jest coraz rzadziej (Shashi, 1977. s. 44). Ich codziennym zajęciem jest uprawa ziemi połączona z hodowlą bydła oraz wypas stad owiec i kóz. Z tej grupy wywodzi się większość pasterzy prowadzących obecnie półosiadły tryb życia. Rathi i Thakur Nie zachowały się żadne źródła opisujące historię tych kast. Można jedynie domniemywać, że ich przodkowie należeli w przeszłości do kast omówionych powyżej, lecz złamali określone prawa zachowując jednak status czystości rytualnej. W przypadku Rathi przypuszczenia tego rodzaju potwierdza ich nazwa. Termin Rathi pochodzi z pojęcia rakhehi oznaczającego "poślubianie wdów,·I'. Ludzie należący do tej kasty starają się nie używać tej nazwy. Częściej określają siebie jako Radżputowie niższej klasy. Tak też są traktowani przez Braminów, Radżputów i Khatri. Głównym zajęciem Rathi jest obecnie uprawa ZiemI. I~ Obecnie jedno z wi<;kszyeh miast pakistańskiego stanu Punjab położone około 20 km od granicy z Indiami. ~I; W iradyeyjnym syslemie kasLOwym wdowa nie mogła być poślubiona ponownie. �258 Sipi, Rehra i inne kasty służących Spośród wszystkich kast "nieczystych", Sipi i Rehra posiadają wyższy od pozostałych status w hierarchii społecznej. Kasta Sipi obejmuje rodziny kowali, rolników i pasterzy (często najmowanych przez Radżputów). Uczestniczą jako muzykanci w ceremoniach ślubnych i świętach kast ,.czystych". Jakjuż wspomniałem, mogą odwiedzać świątynie. Mimo tego, iż Sipi i Rehra znajdują się w grupie "nieczystych", to ich dotknięcie nic wymaga "zmycia" poprzez obrzęd oczyszczający. Mogą pić wodę oraz prać w strumieniach zarezerwowanych dla kast "czystych". Od Braminów otrzymują błogosławicllstwo podczas ślubu. Lecz tak jak pozostałe kasty służących nic mają prawa wstępu do domostw klasy Braminów i Radżputów oraz nie mogą z nimi spożywać posiłków. Nawet gdy jako muzykanci są zapraszani na uroczystości, organizuje się dla nich osobne miejsce na podwórzu przed domostwem (Shashi. 1977, s.46). Po wstępnym omówieniu systemu kastowego w powyższym zarysie historycznym należy opisać równie istotną w kulturze Gaddich strukturę grup pokrewiellstwa. W większości ,.plemion" stanu Himachał Pradesh nadal powszechnie spotykany jest tradycyjny model rodziny rozszcrzonej (wielkiej) jako podstawowej jednostki organizacji społecznej. Lecz obecnie u Gaddich coraz większego znaczenia zaczynają nabierać rodziny nuklearne (małe) (Shashi, 1977, s. 27)16. Pomimo zmian w organizacji rodzin wciąż zachowywany jest ich charakter patriarchalny i patrylinearny. W podejmowaniu decyzji dotyczących przebicgu prac, planowania zajęć, wydatków itp .• ostatnie słowo należy do naj starszego mężczyzny w rodzinie rozszerzonej. Podczas jego nieobecności (sezonowy wypas) lub śmierci prawo to przypada naj starszemu synowi. Lineaż określany 17 jest przez Gaddich terminem Khandw1 (patrz rycina 1). W przeszłości często się zdarzało, iż Khandan dzielił się na mniejsze jednostki zwane Khind. Od momentu podziału lineażu (np. w wyniku międzyrodzinnych waśni). rodziny należące do danego Khind przyjmowały nazwisko bąd:l. imię przodka. który odłączył się od Khandanu. Po rozlamie. członkowie obu części lincażu nadal zachowywali świadomość przynależności do określonego Khandal1lf oraz x kultywowali tradycje wspólnego przodka. Każdy Khind składa się z pewnej liczby rodzin rozszerzonych nazywanych Tal. Jeżeli żyjący członkowie danej 16 Już. na początku lat 70 .. w trakcie badaJ] tcrenowych pr/qml\\ad/Onych pr/cz S. S. Shashi·ego. na 300 objętych badaniami rod/in 249 stanowily rodziny nuklearne (tj. X3(~/()). 17 Język Gaddich jest dialektem powszechnćgo w Ilimaehal Pradesh ję/.yka Iwhari. który należy do północnej grupy (Zachodnie Pahari) int!oeuropejskićj rodziny ję;yko\\ć.i. 18 .leżeli \II przeszłości lineażu nic było wewnętrznego rozłamu lo lakże A"//(/I/(Iall �259 rodziny nie zamicszkują w jednym gospodarstwie, wówczas Tal składa się ze wszystkich blisko ze sobą spokrewnionych rodzin nuklearnych (Bhasin, 1988, s. 121). Zatem To/ spełnia istotną rolę w integracji i podtrzymywaniu więzi mi~dzy rodzinami podstawowymi. Organizacja społeczna jest u Gaddich ściśle powiązana 7. systemem kastowym. Przykładem może być Shariki, termin określający ród złożony z kilku lineaży (Khandon). Shariki obejmuje wszystkich ludzi z osady należących do tej samej kasty (Bhasin, 1988, s. 121). Rody zaś wchodzą w skład nadrzędnego szczebla organizacji społecznej jakim jest Golra. W terminologii antropologicznej można ją określić mianem fratrii. Rody (Shllriki równe kastom z danej osady) są zazwyczaj egzogamiczne, podczas gdy w ramach (jolly przestrzega się zasady endogamii (Shashi, ł 977, s. 36). Odpowiada to endogamicznemu charakterowi poszczególnych kast. Tradycyjny strój. jaki Gaddi noszą po dziell dzisiejszy, pozwala na ich łatwą identył1kację. Mężczyźni wkładają bawełnianą koszulę (kurIa), na którą narzucają luźny plaszcz (cho/a) sięgający poniżej kolan, wykonany z wełnianego samodzialu. Luźnc. do kolan, wełniane spodnie (slItthan), w dolnej części ciasno opasują łydki i kostki. Lecz Gaddi, szczególnie poza okresem zimowym, wolą chodzić bez spodni. Wówczas ich nogi są osłonięte przez stosunkowo długie poly płaszcza cho/a. Charakterystyczny jest sposób wkładania tego okrycia wierzchniego. Płaszcz posiada szeroki kołnierz przechodzący w duże klapy. Przewiązywany jcst w pasie długą liną (dora) z owczej wełny, w taki sposób, aby na wysokości klatki piersiowej było dużo wolnej przestrzeni między ciałem a klapami płaszcza. Wolne miejsce wykorzystywane jest przez pasterzy do noszenia naczyń, pożywienia, a także dzieci i nowo narodzonych jagniąt (Shashi, 1977, s. 157). Najważniejszym elementem ubioru Gaddich jest wspomniana dora (lina z owczej wełny). Jest ona noszona zarówno przez mężczyzn, kobiety, jak i dzicci. Zwoje tej mocno splecionej liny podtrzymują płaszcz chola na wysokości pasa. Imponująca jest jej długość, różna w zależności od płci i wieku jej właściciela. Dora dorosłego mężczyzny może osiągać długość do około 60 metrów. Noszona przez kobiety dochodzi do 50 metrów, natomiast dzieci opasują się liną o długości od 10 do 25 metrów (Balokhra, 1995, s. 29). Łatwo sobie wyobrazić wielkość tego wełnianego "pasa", który u mężczyzn waży około 2 do 2,5 kilograma. Dora jest wykorzystywana w wielu sytuacjach. Z jej pomocą przenosi się ładunki i bagaże, w razie potrzeby służy do związania kilku sztuk owiec i kózl'), zatyka się za nią niezbędne podczas podróży przedmioty (np. sierp, fajkę wodną, zapałki, pieniądze itp.), w czasie wypol" Gdy podczas soono\\ ych przepo;dów stad pasterze nic mają do dyspozycji koszarów ahy zapo;d/.ić z\\'icrzo;ta na noc. kozy i owce wiązanc sq razem za pomocą liny. Taka konieczność powstaje także w trakcie wo;dró\\ki po niehezpiecznyeh stokach górskich. �260 GOTRA - obejmuje rody należące do jednej kasty (FRATRIA) SHARI KI ~SHARIKI (RÓD) obejmujqcy członków lineaży określonej kasty zjednej osady (RÓD) Khandan Khandan (LINEAŻ) (LlNEAŻ) Khind Khind /\ Tol Tol To) Tol Tol ° 00 i O Tol 00 Rodziny nuklearne Rodziny rozszerzone Ryc. I. Struktura ~ .~OOO grup pokrcwicIlslwa picmienia (iaudi �261 czynku jest używana jako poduszka. Dora ma także znaczenie religijne. Gaddi wierzą, że jest ona symbolem Sziwy (Shiva-ri Seli) i nosząc ją w imię boga zapewniają sobie zdrowie oraz łaskę pozostałych bóstw (Shashi, 1977, s. 158). Kobiety noszą rodzaj bawełnianej sukmany (Iua/1chari) szytej na wzór męskiej cho/a, z tą różnicą, że sięga do kostek. Jako okrycie wierzchnie przywdziewają weln iany płaszcz cho/a i przewiązują go wełan ianą Iiną (dora). Żellskim nakryciem glowy jest chach'u (lub chadaru) będący luźno narzuconym, długim na 2 metry pasem bawełnianej tkaniny (Balokhra, 1995, s. 29). Tradycyjne obuwie Gaddich było wykonywane w całości ze skóry owczej (ju/a), bądź skórzana podeszwa łączona była z wierzchem uplecionym z koziej sierści (jare/u\"). Drugi typ obuwia noszony był zazwyczaj w czasie wędrówek po ośnieżonych zboczach (Shashi, 1977, s. 159). Obecnie skórzane, gumowe i plastikowe buty sprowadzane z nizin wypierają wzory tradycyjne. Pasterstwo w kulturze Gaddich Ze względu na brak źródeł historycznych trudno dokładnie podać okres, od którego pasterstwo stało się domeną Gaddich oraz jaki to miało wpływ na tryb ich życia. Można jedynie przypuszczać, iż w czasach rządów radżów oraz w okrcsie angielskiego kolonializmu system kastowy regulował życie społeczne w większej micrze niż obecnie. Niegdyś Bramini i Radżputowie najmowal i do wypasu swoich stad pasterzy z n iższych kast "czystych" i kast służących. Obccnie wypasem zwierząt zajmują się członkowie wszystkich kast, lecz coraz większe utrudnienia, z jakimi spotykają się pasterze podczas sezonowych wędrówek sprawiają, iż muszą się najmować do niskopłatnych prac organ izowanych przez stanową adm in istrację. Przed omówieniem praw własności Gaddich warto wspomnieć o tradycyjnym systcmie opIat za dzierżawę ziemi nazywanym Bachh Dasri/. Wszystkie pola i lasy księstwa (radżostwa) Brahmaur należały do radży. Rolnicy i pasterze byli tylko jej użytkownikami. Bachh Dasri/ nakładany był na wszystkich Gaddich bcz względu na to czy ich rodziny zamieszkiwały teren Brahmaur od kilku pokolell, czy też byli nowymi osadnikami. Podatek pobierany był w postaci zbol.a, ghcc, miodu, welny, przędzy oraz utkanego samodziału. Zapłaty wełną i przędzą wymagano nawet od rolników nie mających zwierząt (Bhasin, 1988, s. 88). Sytuacja taka zmuszała ich do prowadzenia wymiany barterowej z pasterzami. Rolnikom regularnie płacącym Bachh Dasri/ radża nadawał prawa dziedziczne do użytkowania ziemi o określonej powierzchni. Takie same prawa przyznawal pasterzom, którzy podejmowali się wypasu stad władcy. W dowód uznania opiekunowie zwierząt otrzymywali dziedziczne prawo wypasu na wybranym obszarze. W roku 189 ł, kiedy wysokość pobieranego podatku została ustalona przez władze kolonialne, Bachh DC/sri/ mogli także pobierać drobni właścicicle ziemscy, którzy wcześniej uzyskali prawa od radży. �262 Niedługo potem (źródła nie podają dokładnej daty) podatki tego rodzaju zostały zniesione całkowicie (Bhasin, 1988, s. 89). Obecnie gospodarze zobowiązani są do uiszczania opłat sezonowych, ustalanych przez rząd stanowy. Prawem własności Gaddich objęte są zagrody (budynki mieszkalne i gospodarcze), ziemia uprawna, zwierzęta hodowlane i pastwiska. W wypasie zwierząt bierze udział tylko męska część rodzin/O. Pozostałe osoby (najczęściej osoby starsze, kobiety i dzieci) pozostają w domostwach zamieszkałych przez wielką rodzinę. Tradycyjnie była to dwupiętrowa. szeroko frontowa chata z wyżką~' oraz małym podwórzem. Jako materiał budowlany wykorzystywano drewniane bale, z których stawiano konstrukcję szkieletową budynku wypełnianą kamieniami uszczelnianymi gliną bądź mieszanką gliny, nawozu i słomy. 00 dzisiaj można spotkać także chaty o kamiennej konstrukcji ścian uszczelnionych na sposób podany powyżej. Pomieszczenia \V parterowej czyści domu służą jako składy drewna opałowego oraz spełniają funkcję obór dla zwierząt. Izby na dwóch piętrach są pomieszczeniami mieszkalnymi. Wyżki znajdujące się na pierwszym i drugim piętrze stanowią miejsce, w którym wykonuje si<; większość prac domowych, ponieważ izby zazwyczaj nie mają okien. W przeszłości teren zajęty pod budowę chaty należał do radży, lecz nie wi,vało się to z uiszczaniem wysokich podatków. Władca pobierał symboliczną opłatę roczną o wał10ści jednej rupii. Obecnie właściciele domów zobowiązani s'\ do zapłaty podatku na poczet miejscowego pOJ7czayalu (Bhasin. 1988, s. 90). Opłaty związane z użytkowaniem ziemi i pastwisk w znacznej mierze zależą od charakteru ich własności. Z i e m i a u p r a w n a. Po uzyskaniu przez Indie niepodległości, ziemia została rozdzielona między rolników według Księgi Nadania (Palla) pochodzącej z okresu rządów książęcych. Były w niej wyszczególnione tereny uprawne, nazwiska rodzin mających dziedziczne prawa, opłaty itp.n . N i e u ż y t k i i P r z y I e g ł e d o w s i p a s t w i s k a (j li h ) . Ten typ ziemi miał charakter własności wspólnotowej mieszkailców danej osady. Nie był wymieniany w dowodzie nadania Palla, ale podlegał odrębnemu prawu użytkowania zwanenul Bar/aJ/. Zgodnie z jego regulami gospodarze mogli wypasać owce, kozy i bydło, ścinać na paszę trawę i liście pewnych gatunków drzew, zbierać i obłamywać suche drewno na opal, obcinać sosnowe lub cedrowe gałęzie z przeznaczeniem na pochodnie, gromadzić suche i obalone pnie 20 Ubogie rodziny pasterzy. najmujących sit; do wypasu cudzych stad. prowadZi\ koczowniczy tryb życia przenosząc sil,: na sezonowe pastwiska wraz 7. calą rodziną i dobytkiem. Jednakże stanowią bardzo małą grupt; IV społeczności Gaddich. 21 PrzykladO\\'c wymiary jednej z chat: dług. 10 m. SIeI'. 8 m. "ys. 6 Ill. Ohccnie sl,mia się curaz większe budynki o nieco odmiennej konstrukcji. 22 Podczas badań nic mogkm ustalić aktualnych opiat za użytkowanie poszczególnych typów ziemi. �263 drzew, ścinać drzewa podrzędnych gatunków na uroczystości ślubne i pogrzebowe. Po uzyskaniu pisemnej zgody z wyższych urzędów przysługiwała dodatkowo pewna ilość drewna z przeznaczeniem na cele budowlane. Rolnikom nie zezwalano ścinać zdrowych drzew nawet na obszarze ich ziemi uprawnej (Bhasin, 1988, s. 89). P o 1a n y (g h a I i). Wszystkie przyległe do wsi polany stanowiły własność wspólnoty wiejskiej. Każdemu należącemu do niej gospodarzowi przysługiwała część polany o określonej powierzchni, przyznawana podczas spotkall wszystkich czlonków. Poprzez otrzymanie praw do użytkowania części wspólnotowego terenu nabierał on charakteru własności prywatnej. Obszar ten był źródłem produkcji siana, którego zapasy gromadzono na okres zimowy jako paszę dla zwierząt. Mimo tego, iż rolnicy otrzymywali stałe prawo do parceli ghali, za jej użytkowanie nie płacili podatków. Przyległe do wsi polany były i są nadal przez wladze lokalne traktowane jako nieużytki. Z i e m i a k s i ą ż ę c a. W okolicach osad znajdowały się także tereny książęce (radży), które nie były objęte prawem własności tamtejszych mieszkatlców. Ziemie tego rodzaju były wolne od jakichkolwiek opłat i mogły być użytkowane przez wszystkich mieszkatlców księstwa Brahmaur. Tradycyjnie były to obszary pastwiskowe (Bhasin, 1988, s. 90). Obecnie tereny książęce są własnością rządu stanowego, który wydaje oficjalne zezwolenia na ich użytkovvan ic. T rak a r i K (/ f o h ar. Oprócz pastwisk znajdujących się w pobl iżu osad, zamożniejsi gospodarze posiadali tereny gospodarcze i zagrody w znacznej odległości od miejsca ich zamieszkania. "Dodatkowe" pola i budynki były określane mianem kafohar. Obszar pastwiskowy okalający katohar nazywał się frakar. Ze względu na znaczną odległość i niejednokrotnie bardzo trudną drogę, którą trzeba było przepędzać zwierzęta, na pastwiskach larkar wypasano wyłącznie stada owiec i kóz. Wiele rodzin Gaddich zamieszkujących tehsil Brahmaur w dystrykcie Chamba do dzisiaj posiada pastwiska i pola uprawne znajdujące się w granicach dystryktu Kangra położonego około 1000 metrów niżej. Dzięki temu latem mogą zbierać plony w Brahmaur, zimą natomiast uprawiać pola kafohar (Bahadur, 1978, s. ł 6). r a s t Vi i s k a \V y S o k o gór s k i e (d h ar). Pastwiska te wykorzystywane są wyłącznic w sczonie letnim do wypasu owiec i kóz. Wszystkie obszary położonc w wysokich górach znajdują się pod kontrolą Wydziału Leśnictwa, w którym (po oplacen iu podatku wypasowego) można otrzymać pozwolenie na sezonowy wypas zwierząt (Shashi, 1977. s. 115). Swobodne korzystanie z wyżej wymienionych terenów uzależnione było od opłacenia stosownych podatków, którc były nakładane na pasterzy zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj. W latach 1863-1864 radża Sri Singh wprowadził aukcyjny system przyznawania praw wypasu na określonych obszarach (Bhasin, 1988, s. 91). Pasterze Iicytowal i ccnl; za prawo do całorocznego korzystania z poszczególnych �264 hal23. W pozwoleniu dokładnie wyznaczano trakty, którymi mogły być przepędzane stada zwierząt z miejsca zamieszkania gospodarza na pastwisko. Dzięki temu ograniczano niekontrolowane spasanie obszarów leśnych. Według V. Saberwala (1996, s. 7) wydzielone hale wraz z prowadzącymi do nich traktami przeznaczone były na wypas około 1000 - l 200 zwierząt. Lecz rzadko się zdarzało, aby jeden właściciel posiadał tak liczne stado. Rodzina miała zwykle około 300 - 400 owiec i kóz. Dlatego, aby zrekompensować sobie część zapłaty za prawa wypasowe, gospodarze podnajmowali nie wykorzystywane partie pastwisk innym pasterzom (Saberwal, 1996, s. 8). Pastwiska były podzielone na dwie kategorie: zimowe (han - położone w niższych partiach księstwa) oraz letnie (dhar - pastwiska wysokogórskie). Najbardziej powszechnymi formami wypasu były transhumancje: zstępująca i wahadłowa. W związku z niewielką ilością pastwisk han na obszarze księstwa, pasterze częstokroć wędrowali na odległe tereny obecnie położone w granicach stanów Pendżab czy Uttar Pradesh. Od polowy XIX wieku gospodarka pasterska Gaddich była stopniowo ograniczana przez kolonizatorów brytyjskich. Ze względu na wzrastające zapotrzebowanie na drewno Brytyjczycy zdecydowali się na wprowadzenie szeregu obostrzeó dotyczących użytkowania obszarów leśnych. Aby ograniczyć wypas zwierząt w lasach Wydział Leśnictwa wymagał od Gaddich zapłaty trzech podatków w ciągu roku. Poza tym, w trakcie sezonowych przepędów stad, pasterze byli zobowiązani do przebycia minimum pięciu kilometrów dziennie, aby nie doprowadzić do spasania terenów położonych na ich szlaku. Oprócz powyższych ograniczeó Gaddi nie zostali zwolnieni z opłat ustalonych wcześniej przez radżę. Tym samym pasterze zostali zmuszeni do respektowania obu systemów podatkowych. Gospodarze byli szczególnie zniechęcani do hodowli kóz, które ze względu na mniejsze jakościowo wymagania paszowe mogły być wypasane w lasach (Saberwal, 1996, s. 8). Przechodząc przez granice poszczególnych księstw (radżostw) pasterze winni byli płacić "podatek graniczny" (rahdari). Niegdyś była to forma zapłaty symbolicznej, mającej raczej status religijny niż finansowe zobowiązanie wobec radży. Granice przekraczano na wysoko położonych przełęczach. Pasterze w dziękczynnym geście za pomyślne przebycie niebezpiecznych, górskich szlaków składali bogom w ofierze kilka zwierząt. Zwyczaj ten praktykowany jest do chwili obecnej na obszarach wysokogórskich (Bhasin, 1988, s. 92). Po reformie administracyjnej w 1971 roku, kiedy na mapie Indii Himachal Pradesh zaistniał jako odrębny stan, rahdari jest opłacany przez pasterzy podc3 Stosuj.; l~rll1in używany pr7~Z górali podhalańskich, wadzone.i przez pasterzy Gaddi hyły prawa do wypasu nie zawsze położonych w lej samej dolinie. poniewai. na kilku przedmiotem pastwiskach licytacji projednoczcśnie. �265 czas przekraczania jego granic. W roku J 997 pobierany przez Wydział Leśnictwa podatek wynosił 50 pajs(/~ zajedno zwierzę na cały sezon. Zwierzęta hodowane w wiejskich zagrodach (najczęściej krowy, byki, konie, osły i muły), których nie łączono ze stadami owiec i kóz pędzonych na sezonowe pastwiska, nazywane były terminem ghareri. Ich właściciel musiał płacić dodatkowy podatek przedstawicielowi radży (Bhasin, 1988, s. 91). Dzisiaj opłata za ghareri włączona jest w stały podatek za ziemię, na której wybudowana została chata i budynki gospodarcze. Podstawową jednostką produkcyjną u Gaddich jest rodzina rozszerzona25. Nie ma w nich wyraźnie zarysowanego podziału prac domowych i gospodarczych w zależności od płci i wieku. Członkowie rodziny pomagają sobie nawzajem w codziennych czynnościach. Można jednak wyodrębnić pewne grupy zajęć, zwykle wykonywanych przez poszczególne osoby. Mężczyźni zajmują się zazwyczaj wypasem stad owiec i kóz, przędzeniem wełny, tkaniem, wyplataniem lin i narzut z koziej sierści oraz pracami polowymi (siew, orka, bronowanie, zbiory plonów itp.), gdy nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Kobiety, które biorą udział w przepędach stad, pomagają w pilnowaniu zwierząt oraz przygotowują posiłki. Pozostając w domostwie wykonują większość prac w obejściu gospodarskim, gotują pożywienie, opiekują się bydłem oraz pomagają w pracach polowych. W zajęciach domowych i lżejszych czynnościach przy uprawie pól kobietom towarzyszą dzieci. Osoby starsze podejmują się obróbki owczego runa i koziej sierści oraz asystują na roli, a także wykonują codzienne zajęcia domowe (posiłki, drobne naprawy itp.). Większość rodzin Gaddich posiada choćby małe stado owiec i kóz. Według V. Bhasin (1988, s. 157) w przeszłości pasterstwo było ich tradycyjnym zajęciem, a wielkość stad świadczyła o statusie majątkowym właściciela. Stada owiec i kóz do dzisiaj określa się terminem dhan, który w języku pahari oznacza "bogactwo" (Shashi, 1977, s. 115). Niemal każdy mężczyzna z plemienia Gaddi doświadcza w ciągu swego życia pracy przy wypasie zwierząt. Liczba pasterzy opiekujących się zwierzętami zależy od wielkości stada. Okolo 400 do I 500 owiec i kóz tworzy stado nazywane khandah (Shashi, 1977, s. 114). Na podstawie wywiadów przeprowadzonych podczas badar'] ,.Toward Asia" można stwierdzić, iż pięcioosobowa grupa pasterzy wystarcza do opieki nad stadem obejmującym około 500 sztuk zwie- e4 Podstawow,! j.:dnostka mont:tanH\ w Indiach jt:st rupia indyjska (1 rupia = 100 pajsa). Wczcśniej rupia dzieliła si~ na 16 anna. Prza długi czas po uzyskaniu przez Indie niepodległości na targowiskach pol!allano c.::ny wannach. Iccz współcześnie monety o tym nominale nie funkcjonuj,) \\ obiegu picni~;f.nym. e; Pomimo proc.:ntollcj prz.:wagi rodzin nuklearnych (patr/. ..Organizacja społeczna"). wiele ząi~ć gospol!arClych lIykony\\'anych jest w ramach rodzin rozszerzonych (tof). �266 rząt. W zachowaniu bezpieczel1stwa takiej liczby owiec i kóz pomaga około 5 do 8 psów pasterskich. Jednakże powyższe proporcje (l pasterz + I pies / 100 sztuk zwierząt) nie stanowią reguły w przypadku stad większych. Przykładowo, I 200 owiec i kóz jest zazwyczaj pilnowane przez 7 lub 8 pasterzy i 8 do 1a psów. Właściciele około 20 do 100 sztuk owiec i k.óz zazwyczaj nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Powierzają wówczas zwierzęta posiadaczom dużych stad (około 150 do 300 sztuk). Są to najczęściej zaufane osoby należące do tego samego lineażu (Shashi, 1977, s. 159). W przypadku, gdy z kręgu rodziny rozszerzonej, posiadającej duże stado (khandah), nie można zebrać odpowiednio licznej grupy pasterzy, najmuje się dodatkowych pomocników zwanych puhal (wynajęty pasterz). Często stosowaną praktyką jest także łączenie małych stad kilku rodzin w większe (około 400 do 500 sztuk). Daje to możliwość stworzenia grupy pasterzy, w której skład wchodzą sami właściciele zwierząt. Rozwiązanie takie, szczególnie w okresie letniego nasilenia zajęć rolnych, pozwala pozostałym w gospodarstwie mężczyznom na prace przy zbiorach plonów oraz przygotowaniu pól pod kolejne uprawy. Gospodarka wypasowa Gaddich opiera się głównie o owce rasy Gaddi oraz kozy rasy Gaddi26. Liczba zwierząt przez nich hodowana obejmuje 41,9% owiec i 63,3% pogłowia kóz z obszaru pasa plemiennego (patrz tab. 2). Do tej pory nie przeprowadzono dokładnych badal1 naukowych nad wydajnością obu ras. Natomiast dane uzyskiwane od hodowców różnią się do tego stopnia, że nie sposób opisać walorów hodowlanych tych zwierząt. Tabela 2. Pogłowie O\\'iec i kóz na obszarze plemiennym Ciaddich . zWIerząt . W sezonowo wypasanyc ł1 stat Ił' ac l oraz roporc.le Proporcje owiec i Pogłowie Pogłowie na obszaPogłowie na obszakóz w wypasanych rze pasa plemienrze zamieszkałym w stanie neQo przez Gaddich stadach [%J Himachal Owce 1 090328 183583 76963 49,0 Kozy 1 058868 98484 61 402 50,027 'Na podstawIe danych z pracy R. Slllgh'a (1992). 26 Termin Gaddi określający rast,: owiec i kóz jest tradycyjm\ nazwą zwierząt wypasanych przez pasterzy Gaddi. Obecnie w publikacjach naukowych autorzy starają siC;zamienić nazwc; kóz Gaddi na nieprecyzyjny termin koza himalajska (Negi. 1988. s. 24). 27 Mimo tego. że pogłowie kóz na obszarzc plemiennym Gaddich jest niższe od owczego. stanowią one okolo p%wę wypasanych sezonowo stad. Powodem jest większa odporność kóz na trudne warunki otoczenia. Kozy mogą rodzić mlode nawet \\ trakcie przcpc;du siad. Dlatego przez ealy rok mogą uczestniczyć w wypasie. podczas gdy owce na okres porodu i odchowania jagniąt pozostają w zagrodach gospodarskich. �267 Roczny cykl pasterski oraz rozkład prac polowych Gaddi uzależniają od warunków klimatycznych w poszczególnych sezonach. Zimowe opady śniegu oraz niskie temperatury zmuszają pasterzy do prowadzenia transhumancyjnej formy wypasu. Umożliwia to zwierzętom ciągły dostęp do świeżej paszy. Całoroczny rozkład zajęć pasterzy można podzielić na sześć omówionych poniżej okresów. p o ł o w a p a ź d z i e r n i k a d o k o J1c a I i s t o p a d a (początek zimy) Początek m igracj i stad na obszary pastwiskowe położone w dolinach (transhumancja zstępująca). Jeżeli ro~ "' dzina posiada ziemie uprawne i pa~ stwiska po południowej stronieł3llcucha Dhauladhar (w dolinie Kangra) zwierzęta przegania się na pola. Przez kilkanaście dni wypasane są na pastwiskach i koszarowane w nocy na obszarze pól. Jest to często spotykana forma naturalnego nawożenia terenów uprawnych. Przełom listopad/grudzieJ1 do kOl1ca lutego (sezon zimowy) Stada przepędzane są na pastwiska położone na obszarze niskich łal1cuchów górskich (Shiwalik, Shimla). Właściciel stada musi dysponować otrzymanym z Wydziału Leśn ictwa pozwoleniem na wypas sezonowy. Zwierzęta pozostają tu przez okres około 3 miesięcy. Na przełomie łutego i marca rozpoczyna się wędrówka powrotna do Brahmaur. Początek marca do połowy kwietnia (okres wiosenny) Pasterze docierają do pól położonych po południowej stronie Dhauladhar. Podobnie jak w czasie zimowego przepędu zwierząt pozostają przez Kangra okolo 2 tygodnie, nawożąc pola świeżo zaorane po zbiorach. W marcu dokonuje się strzyżenia owiec i kóz. . ... Przełom kwieciel1 / maj do połowy czerwca (sezon letni) Stada powracają do stałych osad właściciel i. Zwierzęta są wypasane na przyległych do wsi pastwiskach (wypas dzienny). W nocy koszarowane są na polach uprawnych (nawożenie). W ciągu dnia owce i kozy prowadzi się na położone w górach pastwiska, lecz znajdujące się na tyle blisko, aby na noc zwierzęta powróciły �268 lipca odbywa się drugie w roku strzyżenie do osady. Na przełomie czerwca owiec i kóz. Przełom czerwiec/lipiec do pierwszych dni września (lato) Pasterze przepędzają stada owiec i kóz na pastwiska wysokogórskie dhar (transhumancja wstępująca). Zwierzęta wypasane są na obszarze dystryktu Lahaul i Sp iti (Dorje, 1974, s. I) oraz w wyższych partiach dystryktu Chamba. P o ł o w a w r z e ś n i a d o p o ł o w y p a ź d z i e r n i k a (sezon jesienny) Powrót pasterzy i zwierząt z pastwisk dhar do stałych osad właścicieli. Przez okres około miesiąca owce i kozy wypasane są na pastwiskach przyległych do wsi. W tym okresie mężczyźni, pozostający przez większą część roku poza gospodarstwem, pomagają w pracach polowych (nawożenie pól przez zwierzęta, orka i przygotowania pod siew jęczmienia) i gromadzeniu zimowych zapasów siana28 z okolicznych polan (ghali). Pod koniec września odbywa się trzecie strzyżenie owiec i kóz. W połowie października, wraz z pierwszymi opadami deszczu i śniegu, pasterze ponownie rozpoczynają cały roczny cykl transhumancją zstępującą. W rzeczywistości stada odbywają wędrówki, które można zakwalifikować jako transhumancję wahadłową. Przez cały rok wypasane są poza miejscem zamieszkania właścicieli. Podczas wędrówki z pastwisk zimowych (pogórze himalajskie) na letnie - wysokogórskie (i z powrotem) zwierzęta zatrzymują się tylko na krótki okres czasu w osadzie, gdzie wykorzystywane są do nawożenia pól. Główne miejsca będące celem wędrówek pasterzy oraz prowadzące do nich szlaki zostały oznaczone na rycinie 2. Większość Gaddich posiadających duże stada zwierząt wykupuje prawa wypasowe do terenów położonych w granicach stanu Himachal Pradesh. Wraz z wynajętymi pasterzami prowadzą owce i kozy na tereny wypasowe w dystryktach Una, Bilaspur, Sirmaur (w Himachal Pradesh) oraz Gurdaspur (Pendżab) i Dehra Dun (Uttar Pradesh) (Singh, 1992, s. 105). Dotarcie do najdalej położonych pastwisk w stanie Uttar Pradesh zajmuje pasterzom około 4-5 tygodni. Dziennie mogą pokonać odcinek około 28 Zapasy siana gromadzone na okres zimowy wykorzystywane są do karmienia krów pozostąjących w zagrodzie przez cały rok oraz owiec (maciorek), które po narodzinach jagniąt nic uczestniczą w sezonowym wypasie. �269 Uttar Pradesh Legenda: _ •._ •._._._. ------ Granice państwowe Granice stanowe Granice dystryktów , ..~~. Obszar "plemienny" ~ SKALA o 20 ! " 20 40 km • I Szlaki sezonowych wędrówek Gaddich Ryc. 2. Szlaki sczonowych przcp<;:dów stad owicc i kóz nąjczęściej wykorzystywane pastcrzy z plemicnia Gaddi (map<;:opracowano na podstawie Singh. 1992. s. 106) przez 12-17 kilometrów w zależności od ukształtowania terenu, po którym się poruszają. Przebycie takiego dystansu trwa niemal cały dziell. Co trzy, cztery dni pasterze zatrzymują się na całodzienny odpoczynek lub pokonują znacznie krótszą drogę (do 5 kilometrów). Obecnie Gaddi napotykają na coraz większe trudności związane z uzyskaniem pozwolenia na wypas poza granicami stanu. Dodatkowym utrudnieniem jest konieczność opłacenia podatku granicznego, który zwiększa koszty wypasu. �270 Właściciele mniejszych stad w okresie zimowym prowadzą zwierzęta na niedaleko położone pastwiska w niższych partiach dystryktów Chamba i Kangra. Zwierzęta pasą się dziennie około 7 do 8 godzin. Trasy wypasu dziennego oraz szlaki migracyjne muszą być planowane w taki sposób aby przynajmniej dwukrotnie w ciągu dnia stado mogło być pojone. Podczas pobytu na pastwiskach zimowych pasterze powinni zapewnić zwierzętom dost9P do soli, która uzupełnia w ich organizmie braki jodu, mikroelementów oraz soli mineralnych (Singh, )992, s. 107). Sól podawana jest zwierzętom w postaci dużych brył nabywanych na lokalnych targowiskach. Aby utrzymać zwierzęta w lepszej kondycji, ogranicza się im dostęp do wodopoju przez 2-3 dni po podaniu soli. Pasterze twierdzą, iż owce i kozy jedzą wówczas więcej zielonej paszy i ziół, co poprawia ich zdrowie. Na pastwiskach wysokogórskich zwierzęta często wylizują skały zawierające sól kamienną oraz wapno. Dodatkowa porcja soli jest im podawana raz w tygodniu (Singh, 1992, s. 108). Pasterze (puhal) wynajęci do pomocy w wypasie zwierząt są opłacani w różny sposób. Tradycyjnie, za sezon wypasowy właściciel zapewniał im darmowe wyżywienie (ok. l kg kukurydzy na dziel1, sól i warzywa), owcze i kozie mleko w dowolnej ilości, odzież (para obuwia, plaszcz - dmla , wełniany koc), dwie owce lub kozy na każde sto sztuk znajdujące się pod opieką puhala, wynagrodzenie pieniężne w wysokości 4 rupii indyjskich miesięcznie (Bhasin, ) 988, s. 162). Obecnie wynajmowani pasterze rezygnują z wielu powyższych świadczet1. Preferują zapłatę w postaci zwierząt i pieniędzy. Po około 3-4 latach stają się posiadaczami niewielkiego własnego stada2'!, które mogą wypasać razem ze zwierzętami obcymi. Tym samym nabywają praktyki i podnosi się ich status w zawodzie, ponieważ zostają mahlundi (przywódcą grupy pasterzy, bacą) i mogą samodzielnie organizować wypas zwierząt powierzonych im przez kilka rodzin. Produkty pasterskie, takie jak wełna, kozia sierść, mleko kozic, baranina, koźlina, skóry i nawóz, Gaddi wykorzystują na własne potrzeby oraz do sprzedaży na lokalnych rynkach. W warunkach górskich jednym z bardziej istotnych produktów w życiu górali jest owcza wełna. W przeszłości Gaddi wykonywali z niej odzież dla całej rodziny oraz różnego rodzaju koce i narzuty. Współcześnie wełna służy jako podstawowy surowiec do tkania materiału, z którego szyte są płaszcze - chola i koce. Runo ciemnego koloru (brązowe, czarne) 29 Na przykład. jeżeli co roku pasterz otrzymuje IV ramach I.aplaty dwie s/luki owiec łub kóz. to po 6 latach przy małej śmiertelności młodych może mieć około 120 zwierz'lt (n)fpoczynając od stanu zerowego). �271 wykorzystywanc jest przez Gaddich do wyplatania liny - dora wcześniej opisanego elemcntu ubioru. Wełna pozyskiwana jest w trakcie strzyży dokonywanej trzy razy w roku (marzec, czerwiec, wrzesiellio. Do dzisiaj strzyżenie odbywa się za pomocą ręcznych no:i.yc zwanych kat. Do tej czynności zatrudniani są zazwyczaj górale z kasty Sipi. Otrzymują zaplatę w wysokości do 2,5 kilograma surowego runa za ostrzyżenie 25 owiec. Wprawny pracownik w ciągu jednego dnia może ostrzyc około 80 do 85 owiec (Bhasin, 1988, s. 163). Welna jcst następnie myta (często stosowaną praktyką jest mycie wełny przed strzyżą) i rozczesywana za pomocą grępli ręcznych. Przędzenie jest czynnością wykonywaną zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Częstym widokiem jest grupka rozmawiających ze sobą górali, którzy nieprzerwanie wysnuwają cienką nić z kądzieli noszonej za połami płaszcza cha/a. Wykonywane jest to na dwa sposoby. Kobiety używają kołowrotka z napędem ręcznym (charkha), mężczyźni zaś wrzeciona (takli). Użycie wrzeciona daje możliwość nieprzerwanego wykonywania pracy podczas wędrówki ze stadem czy w chwilach odpoczynku. W razie potrzeby cienka przędza powtórnie jest skręcana na wrzecionie w nić podwójną. Tkanina wełniana jest wykonywana przy pomocy krosien poziomych. Tkaniem zajmują siy głównie mężczyźni, choć kobiety także uznaje się za dobre wykonawczynie tego rzemiosła. Praktycznie w każdym domostwie jest przynajmniej jeden warsztat tkacki. Tkanie jest uważane przez Gaddich za rzemiosło związane ze sferą sacrul11 (Shashi, 1977, s. 117). Dlatego w całym plemieniu jest tylko kilka rodzin znanych z wyrobów wysokiej jakości. Rodziny posiadające dużą liczbę owiec otrzymują rocznie wystarczającą ilość wełny, aby znaczną jej część sprzedać w postaci runa lub gotowych wyrobów. Dla przykładu: właściciel posiadający stado około 200 owiec pozyskuje w ciągu raku okolo 90 kilogramów runa (Singh, 1992, s. ł 83). Po przerobieniu całości na tkaniny11 jej wartość wynosi około ł 5 rupii za metr (półmetrowej szerokości). Sprzedaży produktów wełnianych dokonuje się podczas grudniowego i kwietniowego pobytu na pastwiskach położonych po południowej stronie gór Dhauladhar w dolinie Kangra (Bhasin, 1988, s. 168). Kozia sierść wykorzystywana jest przez właścicieli zwierząt do wyplatania lin oraz grubo plecionych narzut i toreb. Tradycyjnie wykonywano z niej wierzchy obuwia (jare/w'), lecz obecnie umiejętność ta zanika. Aby pozyskać długą,latwiejszą w obróbce sierść, kozy są strzyżone co trzy lata. Po tym okresie, od jednego zwierzęcia można pozyskać do około 0,5 kilograma surowOd jednej owcy rasy Gaddi średnio otrzymuje się w marcu ok. 150 g. w czerwcu ok. 350 g, wc wrześniu ok. 50() g runa (Bhasin. 1988. s. 163). -'I Na wykollanić l1lćlra tkaniny welnianej pulrzeba okolo pól kilograma przydzy. 3(1 �272 ca (Singh, 1992, s. 199). Sierść skręcana jest ręcznie w mocną i grubą nić. Ciasno zwinięta w kłębki jest odkładana na okres około dwóch miesięcy, w którym to czasie przyjmuje nadany kształt i dzięki temu nie rozkręca się w trakcie wyplatania. Produkty z niej wykonane oraz nadwyżki sierści nieobrobiOllej wraz z tkaninami wełnianymi są sprzedawane na targowiskach. Podczas badal1 terenowych w roku 1997 cena surowej sierści na targowiskach wynosiła około 30 rupii za kilogram. Owcze i kozie skóry rzadko są sprzedawane na lokalnych rynkach. Jeżeli gospodarz posiada jakiekolwiek nadwyżki, zazwyczaj wymienia je na inne towary (do chwili obecnej są obiektem wymiany barterowej). Jest to związane z niewielką ich produkcją i dużym zapotrzebowaniem w gospodarstwie domowym. Skóry owcze wykorzystuje się na przykrycia posłal1, siedziska oraz jako okrycie wierzchnie w sezonie zimowym. Skóry kozie z okrywą włosową także są używane jako element odzieży, natom iast wygarbowane i wysuszone na słońcu są stosowane do przechowywania zbóż i pożywienia. Gaddi nie opierają swojej diety na produktach zwierzęcych. Większość ich posiłków składa się z ryżu, roślin strączkowych, warzyw oraz chapali (rodzaj chleba wypiekanego w postaci cienkich placków z mąki pszennej wymieszanej z ryżową lub kukurydzianą). Mleko służy głównie jako dodatek do herbaty, wypijanej w dużych ilościach. Pozyskuje się je od krów hodowanych w przydomowych zagrodach. Dojenie owiec i kóz praktykowane jest (w ograniczonej formie'") jedynie przez pasterzy, którzy bardzo często piją mleko (szczególnie kozic) zamiast herbaty. Spożywa się je w postaci świeżej. Nie gromadzi się jego zapasów w celu przerobu na inne produkty spożywcze. N ie jest także sprzedawane na targowiskach. Mięso nie stanowi częstego posiłku Gaddich. Górale nie praktykują uboju owiec i kóz wyłącznie w celu pozyskania mięsa. Zwierzęta, które zginą podczas wypadków na sezonowych pastwiskach spożywane są przez pasterzy. Okazyjnie, właściciele stad przeznaczają kilka sztuk na ofiary skladane podczas obrzędów religijnych. Wówczas mięso ofiarowanych zwierząt dzielone jest między wszystkich uczestników ceremonii. Gaddi w znacznym stopniu zasilają rynek mięsny w stanic Himachal Pradesh. Dzieje się to za sprawą pośredników, którzy skupują od pasterzy zwierzęta i sprzedają miejscowym rzeźnikom. Trudno ocenić. jak duży jest przyrost liczbowy stada w ciągu roku, ponieważ zależy to od warunków panujących w danym sezonie. Szacunkowo można przyjąć, że właściciel 200 owiec i 200 kóz sprzedaje co roku około 20 owiec i 35 kóz, przy zachowaniu wyjściowej wielkości stada (Bhasin, 1988, s. 163). 32 Pasterze doją tylko tyle mleka. ile sami mogą spożyć. �273 Ostatnim produktem zwierzęcym, na który należy zwroclc uwagę przy omawian iu dróg dystrybucj i i konsumpcj i w społecznościach pasterskich, jest nawóz. Jak już wspomniałem podczas omawiania rocznego cyklu życia pasterzy, CZysto stosuje się koszarowanie zwierząt w ciągu nocy na polach uprawnych. W len sposób gospodarze oszczędzają wiele godzin pracy, które musieliby poświęcić na gromadzenie nawozu, jego transport oraz rozrzucenie na polu. Podczas przepędu sIad na pastwiska letnie i zimowe pasterze często skracają dystans kierując zwierzęta drogami przebiegającymi przez prywatne tereny uprawne. Oczywiście, wcześniej trasa jest uzgadniana z właścicielami pól, którzy pozwalają na ich przcjście pod warunkiem, że zwierzęta przez krótki czas (dwa, trzy dni) pozostaną na wyznaczonych ziemiach w celu ich użyźnienIa. Nawóz krowi jest wykorzystywany tylko w gospodarstwie domowym. Miesza się go z dodatkiem słomy, formuje w placki golu (wielkość i kształt gotu zależą od rodzaju pieca w jakim mają być spalone) i suszy na SłOllcU. Wysuszone golu jest używane w kuchennym piecu codziennie podczas gotowania posiłków. Pozagospodarcze znaczenie zwierząt hodowlanych Gaddi są w znacznej większości hinduistami. Szczególną czcią darzą boga Sziwę - Pana narodzin i zniszczenia. Wiąże się to z przekonaniem górali o świętości krainy, którą zamieszkują. Obszar Brahnaur traktowany jest przez nich jako świyta góra Kailash. Pozostałe postaci z panteonu hinduistycznego także pozostają w ogromnym poszanowaniu. Na całym terenia pasa plemiennego do dnia dzisiejszego pozostało wiele śvViątYll związanych z kultem Nagów (Naga = snskr. 'wąż'). Pochodzenie tego kultu wciąż pełne jest nie wyjaśnionych tajemnic. Ich historia przeplata się z legendą i jest podawana w innej wersji przez mieszkańców różnych osad. Gaddi także są wierni tej tradycji i podczas świąt odprawiają modły w świątyni lokalnie czczonego Naga. Na co dzier'l noszą przy sobie zatknięty za wełniany ,.pas" - dora rodzaj sierpaka nazywanego dat (lub dral). Symbolizuje on boga Kailunga - ojca wszystkich Nagów (Bahadur, 1978, s. 108). Szczególnie pasterze prowadzący stada na pastwiska sezonowe wierzą w moc Nagów. Za "pasem" mają zatknięty zwykły sierp do ścinania paszy oraz dal noszony wyłącznie jako symbol Naga. Podczas każdego obm;du rei igijnego Gaddi ofiarowują kozy lub owce. Płeć zwierząt zależy od rangi święta lub rodzaju prośby kierowanej do bogów. Nie sposób wymienić wszystkich świąt i sytuacji, kiedy składane są ofiary. Dlatego ograniczę siy do podania kilku przykładów: - owce i kozy ofiarowywane są na przełęczach górskich, po pomyślnym ich przebyciu, �274 - aby uzyskać błogosławieJlstwo duchów skał (Jogini) pasterze poświęcają im kozę, - rolnicy oczekujący na pomyślne plony ofiarowują przed świątynią dorosłego kozła. Lecz podczas wyraźnego zahamowania wzrostu roślin darem dla bogów jest koza. Podczas wszystkich obrzędów rodzinnych (takich jak narodziny dziecka, ślub, śmierć itp.) poświęcany jest dorosły kozioł. Zwierzę jest przygotowywane do obrzędu przez cały dzień. Najpierw dokładnie jest myte oraz obsypywane kwiatami i ryżem. Karmi się je trawą i wodą. Ofiary dokonuje mężczyzna wybrany z rodziny lub wioski. Głowa kozła powinna spaść po jednokrotnym cięciu dużym, obrzędowym nożem. Drganie ciała po ścięciu głowy uważane jest za przyjęcie ofiary przez boga (Bahadur, 1978, s. l 10). W ceremoniach tego rodzaju zazwyczaj uczestniczy bramin odmawiający i śpiewający mantry. Po zakończeniu ofiarowania dostaje on skórę zwierzęcia, jego głowę i nogi. Reszta dzielona jest pomiędzy wszystkich uczestników modłów. Jako zabezpieczenie przed złem, Gaddi noszą przy sobie amulet w postaci małego kawałka skóry koziej. Od czasu, kiedy Gaddi zaczęli hodować krowy, cztery razy w roku składają ofiary bogu Gunga. Ofiarowuje się mu obrzędowe pieczywo i kozła (Bahadur, 1978, s. 109). Wśród wielu tabu obowiązujących w systemie kastowym Gaddich znajdują się też zakazy dotyczące krów. Nie zezwalają one na zabijanie krów, spożywanie wołowiny oraz używanie krowich skór (Shashi, 1977, s. 109). Naruszenie któregoś z nich jest równoznaczne z popełnieniem wykroczenia przeciw tradycJI. Zwierzęta i życie pasterzy są także tematem większości pieśni i podań ludowych. Opisywane w nich wątki miłosne, czy odległe krainy zwykle są przedstawiane na tle stad wypasanych na górskich polanach. Trudności Gaddich związane z wypasem sezonowym Niemal wszystkie społeczności "plemienne" stanu Himachal Pradesh, które do dzisiaj kultywują tradycje pasterskie, napotykają na coraz większe trudności ze strony administracji stanowej. Gaddi twierdzą, że przedstawiciele lokalnych władz nie traktują ich poważnie. Ograniczony dostęp do osad położonych w trudno dostępnych dolinach zachodniej części dystryktu Chamba nie sprzyja nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów między urzędnikami i góralami. Największym problemem dla właścicieli stad jest zdobycie pozwolenia na wypas i przepędzanie zwierząt przez określone tereny. W poprzednim rozdziale wspomniałem o szeregu podatków, jakie Gaddi musieli płacić w przeszłości i jakie płacą do dzisiaj. Pozwolenia wypasowe wydawane są przez lokalne przedstawicielstwa Wydziału Leśnictwa. Lecz nie wszyscy gospodarze �275 mają równą szansę w otrzymaniu tego dokumentu. Zwykle otrzymują go pasterze, którzy od kilkunastu sezonów korzystają z tych samych pastwisk sezonowych. Właścicielom małych stad proponuje się oddanie zwierząt pod opiekę gospodarzy, którzy pozwolenie już otrzymali. W ten sposób urzędnicy znacznie upraszczają sobie pracę, ponieważ nie muszą opuszczać swoich miejsc pracy, aby w odległych wioskach kontrolować rzeczywistą wielkość stada. Natomiast "stali" petenci Wydziału Leśnego mogą liczyć na dodatkowy zarobek, który zrekompensuje wszelkie opłaty administracyjne. Bardzo często pastwiska, na które wydano pozwolenia, nie spełniają podstawowych kryteriów wydajności terenu wypasowego. Są to obszary ubogie w roślinność (Singh, 1992, s. Ill). Zdarza się także, że miejscowa ludność nie respektuje postanowień urzędowych i nie pozwala przybyłym pasterzom na korzystanie z pastwisk przyległych do wsi. Rada wioskowa (panchayat) wymaga uiszczenia dodatkowych opłat na rzecz osady. Poza tym utrudnia się opiekunom zwierząt codzienne życie, poprzez podnoszenie cen podstawowych produktów żywnościowych (mąka, warzywa, herbata). Wpływa to znacznie na wielkość kosztów poniesionych podczas wypasu. Owce i kozy, które pasterze wymieniają w zamian za pożywienie lub oddają jako zapłatę za dodatkowe, pal1chaya/owe pozwolenie, znacznie tracą na swej wartości. Właściciele stad wypasający zwierzęta poza granicami stanu Himachal Pradesh o zezwolenia wypasowe muszą się starać w urzędach, którym dane pastwiska podlegają. Nie jest to łatwe, bowiem wydziały leśnictwa w każdym stanie starają się ograniczyć dostęp obcych pasterzy do pastwisk, które są wykorzystywane przez miejscową ludność. Podczas sezonowego wypasu Gaddi czę~to są kontrolowani przez miejscowe służby leśne, które nielegalnie pobierają od nich dodatkowe opłaty, a nawet wymuszają łapówki (Singh, 1992, s. 111). Jak podaje R. Singh (1992, s. 112), podczas zimowego przepędu stad w 1991 roku, na granicy stanów Himachal i Uttar Pradesh, zwierzęta przez kilka dni były pozbawionc pożywienia, ponieważ zatrzymano je na posterunku z powodu... nieobecności urzędnika. Pasterze byli zmuszeni do czekania na powrót inkasenta, który zgodnie z przepisami pobrał od nich podatek graniczny. Jak widać, opieszałość pracowników administracji naraża opiekunów zwierząt na duże straty. N ie sposób omówić wszystkie problemy bytowe Gaddich, a jeszcze trudniej znaleźć ich rozwiązanie. Kolejnym jest brak pomocy weterynaryjnej nad wypasanymi zwierzętami. W styczniu 1997 roku (podczas badań terenowych "Toward Asia") lokalna prasa donosiła o szybko rozprzestrzeniającej się wśród owiec i kóz tajemniczej chorobie, która powodowała masowy pomór zwierząt. Relacje pochodziły z pastwisk w dystrykcie Sirmaur. Infekcja w ciągu czterech �276 dni od wystąpienia pierwszych objawów doprowadzała bydło do śmierci. Szacuje się, że pasterze stracili około 180 stad (!) w ciągu 1996 rokułł (Jerath, 1997). Pasterze przypuszczają, że na obszarach wypasowych rozpylane są trujące chemikalia. Mimo tego, iż o pierwszych symptomach choroby mówiono już 6 lat temu, służby weterynaryjne ze stanowego szczebla ministerstwa rolnictwa nie poczyniły żadnych kroków w celu zbadania zjawiska i ograniczenia śmiertelności zwierząt. Cóż w takim razie mają robić pasterze, dla których owce i kozy stanowią jedyne źródło utrzymania? Tak to skomentował jeden z czytelników dziennika "The Indian Express" (Janardhan, 1997): "Kilka ostatnich lat, aż po dzieJl dzisiejszy, wielu gaddich ("pasterzy" - P.H.) chodzi z miejsca na miejsce w poszukiwaniu rekompensaty za szkody, które boleśnie przeżyl i". Przedstawiona powyżej sytuacja Gaddich, a szczególnie tradycyjnie uprawianego przez nich pasterstwa, nie pozwala na optymistyczne myślenie o ich przyszłości. Można mieć jedynie nadzieję, że restrykcje stosowane przez administrację stanową zostaną częściowo zniesione. Działania lokalnego rządu powinny się skupić na reałizacji programu pomocy społecznościom "plemiennym", które coraz częściej są traktowane jako "niecywilizowane zabytki" jakiejś tam kultury z odległych gór. Ograniczenia wypasu wprowadzane przez Wydział Leśnictwa mają rzekomo uchronić obszary leśne przed deforestacją, zwiększyć areał ziemi uprawnej, z której będą mogli korzystać rolnicy nie posiadający własnych pól, oraz umożliwić wykonywanie różnych przedsięwzięć administracyjnych (Negi, 1988, s. 18). Tymczasem nie przeprowadzono żadnych rzetelnych badaJl potwierdzających zniszczenia środowiska przez działalność pasterską. Natomiast ludziom, którzy od wielu pokoleJl wędrują ze stadami, proponuje się pracę w labour camps (już sama nazwa wywołuje nieprzyjemne skojarzenia) przy budowie górskich dróg. Warunki oferowane przez pracodawców (głównie stanowy zarząd dróg) są gorsze od tych (niecywilizowanych), w jakich pasterze żyją podczas sezonowych migracji ze zwierzętami (osobiście widziałem pracujących przy budowie mostów i dróg Gaddich, którzy nawet przy swoich blaszanych barakach pracowniczych starają się hodować kilka owiec i kóz). Jak widać, ich tradycje nadal są obecne w świadomości i ciężko jest im przestawić się na całkowicie odmienny slyl życia. 33 Nieslely. au lor nie podaje dokładni~jszych danych liczhOlI)'ch. lecz z oSlrożnością przrimując. iż były to małe stada (do 40 sztuk. ch00 zazwyczaj S'l to stada o wielkości okolo 120-150 sztuk), można powiedzie0. iż wciąż nierozpoznana choroha pochlollyla jUl. ponad 7 tysi~cy owiec i kóz. �277 I3II3L10GRAFIA Ahluwalia M. S. /lisIon' o(/limocltoll'radesh. Intellectual Publishing House. New Delhi. 8ahadur K. 1'. 1978 Casle, hihes & Cllllllre o( India, /Iwyano, /Iimachal Pradesh, Punjab. Jammu & Aosltlllir and Sikkilll. vol. 4. Ess Ess Publications, New Delhi. l3alokhra J. M. 1995 nie II'ondl!rlond llilllachal Pradesh. Ncw Delhi. I3hasin V. /limalayon I:'cology, hanshllmance and Social Organisa/ion. Kamla-Raj Enterpri1988 scs. 1)Clhi. Dorjc T. 1974 UllIIographic S//ldies on BllOds or ilho/s and SwclI1glas Tribes o/Lahalll and Spili !Jis/ricl o(/lilllaclwl Pradesh. maszynopis. Dowson J. 1968 ('IlISsicol !Jiclionwy (i( llindll My/hology and Religion. Geography. His/ory . . /nd !.i/em/llre, Routlcdgc & Kcgan Paul Ltd" London. Ilcrnnann '1.. Jurcwicz L Koc B. L Lugowski A. 1992 ,Hall' sl0l1'l1ikkla.lyc::nej lIly/.1iindyjskiej. Semper, Warszawa. Janardhan 1997 Saw 0111' sheep'. "The Indian Express", January 121h• s. 2. Jerath S. P. 1997 /I-Il's/('/'iolls!Jisease Kills 18n Herds a/Goal, Sheep. "The Indian Express", January 1993 5th• s. 2. Joshi T. R. 1989 :1 !Jiclionill:v of /he Pa har i [Jialec/s as .5J)()ken in Ihe Pllnjab Himalayas, z 1911. Ilimachal Acadcmy or Arts Culture and Languagcs, Shimla. reprint I.il·estock !Jl!wlo{Jmenl in /liIIlachal Pmdesh, Vidyalaya. Palamrur. Vishva Negi G. C. 1988 Sabawal Himachal Pradesh Krishi V. 1996 ibl' I'olilici::a/ioll of (jaddi Access /0 Gra::ing Resollrces in Kangra, Himachal I'mdl!sh. 1960 lo 199-1... llimalayan Research 8ulletin" vol. 16, s. 7-11. Shashi S. S. 1977 Singh R. 1992 Stasik D. 1994 ibl! (jaddi hihe o(/lilllachall'radesh. I'rodlluioll and .\larke/in,!! I'radl!sh). MiHal Publications. JI(::ykhil/{Ii. Wydawnicl\\'O Sterling Publishers Pvl. Ltd., New Delhi. Wool and Mul/on in India (i' S/lIdy of Himachal New Delhi. (i( Akadcmickie DIALOG. Warszawa. �278 Przemysław Hinca PASTORAL TRADII'IONS AND THE PRESENT DA Y OF GADDI MOUNTAINEERS FROM THE STATE OF HIMACHAL PRADESII (INDIA) (Summary) The Gaddi are one of the tribes still inhabiting valleys between high mountains in Ilimachal Pradesh state ofthe North India. In the past times Gaddi have been semi-nomadic pastoral group. Their neighbours concerned them as the best shepherds in West part of the Ilimalaya range. Local rulers very olien chose Gaddi as herders ofthe rajah's goats and sheep /locks. Rajahs gave them rights lo graze specific tracts and parIs of forest lands in the winler grazing grounds and summ.:r grazing grounds as well. Over lime a series of regulations wen: imposed on the Gaddi by the British colonizas. Shepherds were forced to pay many taxes (Ihree annual laxes lor the For.:st Department: cross-lax on the borders ofrajah's counlies and frontiers ofslates - lixed by the British, and so on). Today the Himachal Pradesh D.:partment for For.:st Farming and Cons.:rvalion wntinually demands many kinds of payments Illr grazing permission. Moreover. herders have to lead their animals by tixed routes (ofkn longer than traditional one). 1\ is no doubt. that state government would like to stop Gaddi's seasonal migrations and to settle them il1to villages. For officials will be easier to manage a settled communily. They are not inlerested in conservation of the culture with long (over 1000 ycars) tradition. Fon:st Dept. is not providing any veterinary help for Gaddi's !locks. During my ticldworks in 1997 I have heard and IlJund in local ne\\spapers terrible information about unknown disease. which mass killed goats and sheep. Many shepherds lost their flocks and only one source of means. But in opinilln of the state government it is not any problem. Unemployed Gaddi can go to the "well-paid" work. 1\ means lo build mountains roads and bridges. They will not get any fortune for a hard and dangerous \\ork. Conditions when: they live, during "working season" are \\'orse than those in small. temporary shelters on pasture lands. Even in such situation "road-workers" breeding a tell' goats or sheep tied ncar their transient "houses" made oftin plates (gained from tins ofmustard oil). II seems, not so easy to root out Ihe shepherds tradition from tl1\:ir souls. 13ul Ihe government wilh patience will wait of ne);t generations of ""unemployed herders", \\hen all sheep and goats will disappear from Himalayan slopes. I hope, that pride and importance of tradition (so typical of pastorał cultures) will thrive in Gaddi's hearts till better times. Beller times \\ith a place for people who will hold millenarian tradition in respect. This article is based on lieldworks data galhered during Polish Ethnological Survey 'Toward Asia" in 199611997 and reviews in many libraries of the Ilaryana, Ilil11aehal Pradesh and Uttar Pradesh slates. ham/a/ec} by P llinca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/558795cb06238e393141f36f6e27efe8.pdf 107b32ea4d0f79780788877d9c205f9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2215 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource medycyna komplementarna Kazachstan - medycyna ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2058 Title A name given to the resource System naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa w Kazachstanie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.223-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 DANUTA PENKALA-GA Wr;CKA Instytut Etnologii i Antropologii Kullllrow~j Uniwcrsytet im. Adama Mickiewicza Pozl1iui SYSTEM NATURALNEGO UZDRAWIANIA PORFIREGO IWANOWA W KAZACHSTANIE "Metoda Iwanowa", "system Iwanowa", czy "system naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa" w wąskim znaczeniu utożsamiany bywa z hartowaniem ciała i ducha poprzez oblewanie zimną wodą i praktykowanie postów, W takim rozumieniu może być rozpatrywany jako rodzaj samoleczenia, wchodzącego w zakres medycyny komplementarnej. Z drugiej strony, posiada pewne elementy filozoficzne i religijne - cechy pozwalające, być może, traktować go jako nową religię. Zasługuje on, jak sądzę, na szersze omówienie - zarówno od strony zespolu przekonati, jak i praktyki ~ ponieważ zajmuje ważne miejsce w kulturze i życiu społecznym współczesnego Kazachstanu, Materiały do niniejszej pracy zostały zebrane w trakcie badali nad medycyną komplementarną prowadzonych przez autorkę od 1995 roku w Ałmaty w Kazachstanie. Przeprowadziłam badania ankietowe i wywiady indywidualne, uczestniczyłam w konferencjach, słuchałam wykładów, obserwowałam i rejestrowałam praktyki zwolenników Porfirego Iwanowa, potocznie zwanych "iwanowcami". Brak, niestety, opracowali naukowych na ten temat - dostępne pozycje książkowe, z których korzystałam, mają charakter informacyj nopropagandowy. Użyteczne były ponadto rozmaite broszury, ulotki, plakaty, informacje z gazet, wywiady publikowane w prasie, materiały filmowe. Twórca "systemu,,1 Porfiry Korniejewicz Iwanow urodził się w )898 roku na Ukrainie, w rosyjskiej wsi Oriechowka (w Guberni Ługanskiej), jako syn ubogiego górnika, Parszek, jak zwali go mieszkalicy wsi, od 14 roku życia najmował się do prac rolnych, potem pracował jako górnik. Prowadził zwyczajne życie, ożenił się w wieku 20 lat, miał dwóch synów, parał się różnymi zajęciami, żeby utrzymać rodzinę w trudnych latach wojny domowej. Żył przez wiele lat ,Jak wszyscy". Na początku lat 30. "otrzymał od Przyrody pierwsze znaki" wskazujące na jego wyjątkowe przeznaczenie - np. zaczął chodzić bez czapki, nie wiedząc jeszcze, że jest to początek jego misji. W roku Wielkiego Głodu, 25 kwietnia )933, Iwanow doznał "iluminacji" (ozarienije). Według relacji Parszeka, zerwał się I Pomijam pcwnc drobnc niczgodności nych źródcł. w życiorysie Iwanowa występujące w relacjach z róż- �224 wówczas silny wiatr i "coś w niego weszło". Pojawiła się w jego głowie myśl: "Oto PIERWSZY DZIEŃ MOJEGO POCZĄTKU" (Tulekiejew, 1995, s. 10)2. Rozpoczął się "trwający pół wieku eksperyment" Iwanowa (Własow, 1982), jego zbliżenie z przyrodą. Stopniowo zaczyna przyzwyczajać się do chodzenia boso, zdejmuje odzież, pozostając tylko w spodenkach do kolan i tak chodzi, niezależnie od pory roku, nawet przy temperaturze poniżej 40 stopni mrozu'. Ludzie śmiali się z niego, nie rozumieli go jego najbliżsi. On jednak nie rezygnował. Jednocześnie, przez coraz to dłuższe okresy pościł, obywając się bez jedzenia i picia, haltował również na inne sposoby swoje cialo. W opisach podkreśla się jego nadnaturalne możliwości - np. zimą 1948 roku poddał się próbie: przez 12 dni pościł i bez wypoczynku i snu szedł brzegiem morza od Tuapse do Soczi, od czasu do czasu zanurzając się całkowicie w morzu i przebywając w wodzie bez oddychania do 3 godzin~. Według jego relacji, potrafił uspokoić morze w sztormową pogodę, kiedy indziej - sprowadzić deszcz podczas suszy. Ludzie twierdzili, że gdy Nauczyciel biegał, jakby unosił się nad ziemią i nie zostawiał śladów na śniegu! Pod koniec życia jakoby wytrzymał bez jedzenia i picia 108 dni. Do legendy Parszcka należaJy też jego siły uzdrawiające. Od początku "swojej drogi" łwanow pomagał ludziom chorym mył im nogi do kolan zimną wodą i nakładał na nich ręce, przepuszczając w ten sposób "energię daną mu przez Przyrodę", siłę tę nazywał "prądem, magnito". Ponadto, kazał im trzykrotnie wciągać ustami powietrze, aż do oporu. Według licznych relacji, nawet ciężko chorzy ludzie zdrowieli po jednym takim seansie leczniczym. Parszek leczył ludzi sparaliżowanych, przywracał wzrok, zarejestrowano podobno 52 przypadki uzdrowienia przez niego chorych z medycznymi diagnozami raka (Tulekiejew, 1995, s. I I). Niezwykły wygląd i zachowanie Iwanowa nie uchodziły, oczywiście, uwadze władz. Został zwolniony z pracy, umieszczony w 1935 roku w szpitalu psychiatrycznym w Rostowie i w 1936 roku, z diagnozą schizofrenii, uznany za inwalidę pierwszej grupy bez prawa do pracy. W ciągu jego 50-letniej działalności wielokrotnie zatrzymywano go, zamykano w szpitalach psychiatrycznych, więziono za nielegalne leczenie. Łącznie spędził w więzieniach i szpitalach psychiatrycznych 12 lat. Przeprowadzano na nim rozmaite próby i eksperymenty, sprawdzając wytrzymałość na zimno, głód i pragnienie (np. zakopywano w śniegu), podobno zatruwano go też małymi dawkami arszeniku. Podczas wojny również Niemcy zainteresowali 2 Dzień 25 kwietnia jest specjalnie czczony przez iwanowców. Tulekiejew (1995. s. 10) nazywa ten dzień •.początkiem Nowej Ery ludzkości"'. 3 Według opowieści Iwanowa Va: Tulekiejew. 1995. s. 10-11). pobudził go do lego proroczy sen, w którym zobaczył pięknego. obnażonego człowieka. idącego boso po śnicgu. Tcn obraz stal się dla niego .,przykładem i cclem·'. 4 W tych próbach, jak i w samych praktykach uzdrawiającego oblcwania mo/na się dopatrzyć symbolizmu akwatycznego (Eliade. 1998. s. 177-179) - woda ma znaczcnie oczyszczające i odradząjąee. �225 się tym "przypadkiem" - został zatrzymany przez gestapo w Dniepropietrowsku i poddany różnym próbom. Wylewano na niego, przy 36-stopniowym mrozie, wiadra zimnej wody i wożono rozebranego przez 14 godzin w przyczepie motocykla. W końcu Niemcy wypuścili Iwanowa, nazywając go "rosyjskim Bogiem". Pomiędzy zatrzymaniami Parszek kontynuował swoją misję i stawał się coraz bardziej popularny, jego idee i działalność były coraz szerzej znane (od lat 50. często bywał m.in. w Moskwie, gdzie w prywatnych domach leczył chorych). Zarówno na wolności, jak i podczas częstych pobytów w szpitalach spisywał swoje idee, stopniowo je rozwijając (częściowo w postaci wierszowanej), rejestrował swoją drogę życiową i przekazywał wskazania, jak ludzie powinni żyć. Zostało po nim ponad 300 zeszytów notatek. W roku 1982 spisał zbiór zasad postępowania - ,,12 przykazaó". Ludzie nazywali Iwanowa "Nauczycielem", "Zwycięzcą nad Przyrodą", "Bogiem Ziemi". W I970 roku w chutorze Wierchnij Kondriuczij w obwodzie Ługanskim kilkoro najbliższych pomocników Porfirego Iwanowa wybudowało dom, w którym po śmierci żony Nauczyciel mieszkał wraz ze swoją współpracownicą Walentyną Leontiewną Suchariewską i leczył chorych. Władze nalegały, by Suchariewskajako właścicielka domu eksmitowała Iwanowa, który był zameldowany w miasteczku Krasnyj Sulin. W tej sytuacji 84-letni Porfiry i Walentyna wzięli oficjalny ślubs. Pozwolono Nauczycielowi mieszkać w tym domu, pod warunkiem, że będzie się od niego oddalał jedynie w promieniu 30 metrów. Do domu, zwanego "Domem Nauczyciela", "Domem Zdrowia" przyjeżdżało wielu ludzi, nawet z odległych stron, jeszcze za życia Iwanowa. Dom ten istnieje nadal, jest miejscem spotkaó zwolenników Nauczyciela. Porfiry Iwanow zmarł w 1983 roku. Nauka Porfirego Iwanowa System Iwanowa często nazywany bywa "Nauką" (uczenije), dokładniej: "Nauką o niezależnym życiu człowieka w Przyrodzie". Wprawdzie "Nauczyciel" podkreślał, że najważniejsza jest praktyka, działanie, ale wypracował swoistą teorię, w której naczelnym pojęciem jest "Przyroda", ważne miejsce zajmuje także pojęcie zdrowia. Doszedł do niej poprzez praktykę, poprzez swój "czyn" (die/o), swój "eksperyment w Przyrodzie". Idee Iwanowa ewoluowały, w jego zapiskach można dostrzec wiele sprzeczności. Postaram się przedstawić jego koncepcję w ogólnym zarysie. Człowiek jest częścią przyrody (przyroda to powietrze, woda i ziemia; są to jednocześnie części składowe człowieka), ale zapomniał o tym, oddalił się od niej. Stworzył sztuczne warunki życia, odgradzając się od zimna, wiatru, od tego, co uważa za nieprzyjemne. "Wszyscy starają się uniknąć niewygody 5 Żona Portirego Iwanowa. Uljana. umierając w 1974 roku błagała podobno Walentynę Leonticwnę, by zaopiekowała się Nauczycielem. �226 i zimna, sądząc, że tak lepiej żyć, lecz w przyrodzie dzieje siy inaczej niż myślą i chcą ludzie" (z pism Iwanowa, za: Szabłonowa, 1993, s. 23). Takie życie Nauczyciel nazywa "zależnym". Prowadzi ono do chorób i śmierci. Choroba jest rezultatem ciągłego naruszania praw przyrody. Taki stan bydzie trwał, dopóki człowiek nie uświadomi sobie w pełni swojego ścislego związku z przyrodą i nie zbliży się do niej poprzez odpowiednie postępowanie. "Uważamy przyrodę za macochę. A przecież jasne. że powietrze. woda i ziemia to nasi najbliżsi przyjaciele" (Iwanow, 1992, s. 22). "Nie należy się odgradzać od przyrody, trzeba przyjmować ją taką, jaka jest, a wówczas nasze ciało będzie żyć zgodnie z jej prawami i stanie się silne, zdrowe i wytrzymałe" (z pism Iwanowa, za: Tulekiejew, 1995, s. 34). Droga ta wiedzie także do uzdrowicnia duszy człowieka. Nazywają Iwanow "ewolucją człowieka w Przyrodzie", która doprowadzi do nowego, "niezależnego" życia: człowiek nauczy się żyć w przyrodzie bez potrzeb, tj. praktycznie obchodzić się bczjedzenia i bez takiej ochrony, jaką jest odzież i dom. Nowy Człowick przezwycięży choroby i śmierć ("Człowiek dzisiaj umiera, a jutro - przestanie umierać!"). Musi jednak na to zasłużyć ("Przyroda daje zdrowie skąpo i tylko według zasług"), co wymaga wiele trudu, samozaparcia. Drogą do osiągnięcia zdrowia, której Iwanow chce nauczyć ludzi, jest wypełnianie 12 przykazal1, zwanych "Dietka"(', stanowiących trzon systemu Iwanowa. Przytaczam je wraz z prologiem i kOI1cową prośbą Nauczyciela - w takiej formie, w jakiej są publikowane obecnie'. "Wkrótce ukollczę 85 lat. 50 z nich oddałem praktycznym poszukiwaniom dróg do zdrowego życia. Dla osiągnięcia tego celu codziennie doświadczam na sobie rozmaite przejawy przyrody, jej szczególnie surowe strony. Pragnę całe swoje doświadczenie przekazać naszej młodzieży i wszystkim ludziom. To mój podarek dla nich. «DIETKA» Pragniesz wym. przysłużyć SIę swojemu narodowi? Postaraj SIę więc być zdro- 6 ,.Dietka" oznacza w j.,:zyku rosyjskim: ..dziecko" ... dzieci.,:·· .. tak Nauczyciel zwracał si.,: do wszystkich ludzi niczalcżnie od ich wieku. , Reguły ,.Dietki'· były wypracowywane przez Iwanowa stopnio\\O. W wersji wcześniejszej. przytoczonej przez S. Wlasowa (1982). było to 7 pra\videl. poczynaiqc od doskonalenia duchowego. a dalej dopiero hartowania ciala. z powstrzymywaniem si.,: od jedzenia i picia i oblewaniem. Po ukazaniu się artykułu Własowa. do Iwanowa zaczęły nadchodzić liczne listy z zapytaniami. Wówczas stormułował on ostateczną wersję ..Die:tki". którą wysyłał każdemu z nadawców listów. Należy dodać. że: ta wersja nieco różniła się od przytaczanych w książkach o Iwanowie z lat 90. Mianowicie. Iwanow we wstępnej frazie pisał: ..Pragniesz przysłużyć się całemu sowieckiemu narodowi budującemu komunizm?" (Iwanow. 1992. s. 12). W niektórych miejscach swoich prac roztaczał wizję przyszłej ludzkości. gdzie wszyscy ludzie b.,:di) równi. mówiqc nawet wprost. że będzie to prawdziwy komunizm. �227 Mam do ciebie serdeczną prośbę: przyjmij ode mnie kilka rad, żeby wzmocnić swoje zdrowie: I. Dwa razy dziennie kąp się w zimnej, naturalnej (prirodnoj) wodzie, tak, żebyś poczuł się dobrze. Kąp się, w czym możesz: w jeziorze, rzeczce, wannie, bierz prysznic albo oblewaj się. Gorącą kąpiel zakot'lcz zimną. 2. Przed kąpielą i po niej, a jeśli to możliwe, także w jej trakcie, wyjdź na powietrze, stat'l bosymi nogami na ziemi, a zimą na śniegu, choćby na ł-2 minuty. Wdechnij kilka razy powietrze przez usta i w myśli życz sobie i wszystkim ludziom zdrowia. 3. Nie pij alkoholu i nie pal. 4. Staraj się choć raz w tygodniu całkowicie obywać się bez jedzenia i wody od godziny 18.20 w piątek do godziny 12 w niedzielę. To twoja zasługa i spokój. Jeśli ci trudno, wytrzymaj chociażjedną dobę. 5. O godzinie 12 w niedzielę wyjdź boso na powietrze i kilka raz pooddychaj i pomyśl tak, jak napisano wyżej. To święto twojego ciała. Po tym możesz jeść wszystko, co zechcesz. 6. Kochaj otaczającą cię przyrodę. Nie pluj wokoło i nie wypluwaj z siebie niczego. Przywyknij do tego - to twoje zdrowie. 7. Pozdrawiaj wszystkich zawsze i wszędzie, szczególnie ludzi starszych. Chcesz mieć zdrowie - pozdrawiaj wszystkich. 8. Pomagaj ludziom, jak możesz, szczególnie biednemu, choremu, skrzywdzonemu, potrzebującemu. CZYi) to z radością. Odpowiedz na jego potrzeby duszą i sercem. Zyskasz w nim przyjaciela i pomożesz sprawie POKOJU! 9. Pokonaj w sobie skąpstwo, lenistwo, samozadowolenie, chciwość, strach, obłudę, pychę. Wierz ludziom i kochaj ich. Nie mów o nich niesprawiedliwie i nie bierz sobie do serca złych sądów o nich. 10. Uwolnij swoją głowę od myśli o chorobach, niedomaganiach, śmierci. To twoje zwycięstwo. II. Nie oddzielaj myśli od czynu. Przeczytałeś - to dobrze, ale najważniejsze - DZIAŁAJ! 12. Opowiadaj i przekazuj doświadczenie tego dzieła, ale nie chwal się i nie wywyższaj. Bądź skromny. Proszę, błagam każdego człowieka: powstat'l i zajmij swoje miejsce w przyrodzie. Ono nie jest zajęte przez nikogo i nie można go kupić za żadne pieniądze, a tylko poprzez wlasne uczynki i pracę w przyrodzie, dla twego dobra, żeby bylo ci lekko. Jeśli coś wydaje ci się niejasne albo niepełne, napisz do mnie. Zawsze gotów jestem przekazać swoje doświadczenie, aby twoja praca była skuteczna. Życzę ci szczęścia, dobrego zdrowia Porfiry Korniejewicz Iwanow". �228 Część "Dietki" dotyczącą oblewania się zimną wodą. chodzenia boso i powstrzymywania od jedzenia i picia, sam Nauczyciel określał jako hartowanie się, trening (zakalka-trenirowka), ale zwracał uwagę, że ważna jest całość przykazań, należy wypełniać wszystkie ("Dietka jest niepodzielna"). Prowadzą one nie tylko do odzyskania czy zachowania zdrowia, ale i do duchowego doskonalenia. Według Iwanowa poprzez stosowanie się do tych przykazań człowiek zdobywa "świadomość" (soznanije), zaczyna się dla niego nowe życie. Sam Porfiry Iwanow przywiązywał również duże znaczenie do hymnu, który ułożył w 1979 roku. Nosi on tytuł: "Chwała życiu", a śpiewany jest na melodię "Marsylianki": Ludzie wierzyli Panu jak Bogu A On sam przyszedł do nas na ziemię Śmierć jako taką przegoni A życie wprowadzi do chwały Gdzie ludzie zbiorą się na tym wzgórzu Powiedzą głośno słowo To jest nasze rajskie miejsce Człowiekowi nieśmierteina chwała8. Iwanow powiedział w ostatnich latach swego życia: "W Hymnie mieści się wszystko. Powinien on zabrzmieć na całej ziemi". "Ja sam śpiewam Hymn bezustannie" (Bronnikow i in., 1997, s. 95). W literaturze można przeczytać następujące komentarze zwolenników Nauczyciela: "Niektórzy uczeni uważają, że w hymnie Iwanowa ukryta jest energia wibracji; wpływa on analogicznie do dawnych sposobów koncentracji poprzez modlitwy czy rytmiczny strój poetyczno-muzyczny". Zwraca się też uwagę, że słowa hymnu mogą być częściowo niezrozumiałe, mogą się wydawać nielogiczne, ale znaczy to, że ludzie odwykli od "żywego słowa", pobudzającego do życia (arlin, 1991, s. 95). Według innego autora: "w Hymnie mieści się jakiś nie całkiem dla nas zrozu8 Ponieważ iwanowcy uważąją. że znaczenie ma melodia i rytm słów hymnu. przytaczam również tekst w języku rosyjskim: Ludi Gospodu wieriIi kak Bogu A On sam k nam na ziemlu priszoł Smiert' kak takowuju izgonit A żizn' wo stawu wwiediot Gdie ludi woz'mut~ja na etom bugrie Oni gromko skażut słowo Eto jest' nasze rąiskoje miesto Czełowieku sława biessmiertnaja. �229 miały, ale określony Strumiel1 Informacji", która posiada specjalną wartość dla człowieka. Hymn stanowi prawdopodobnie "zwieńczenie Systemu" (Zołotariew, 1995, s. 95-96). Takie interpretacje pojawiają się na fali modnych obecnie w krajach byłego ZSRR tematów: kosmologii, magii, spirytyzmu i okultyzmu, parapsychologii. Nowy ród ludzki ma wyjść z miejsca, o którym mowa w hymnie, z "rajskiego miejsca" jakim jest Czuwiłkine Wzgórze kolo wsi Oriechowka. Tam nie ma nic "prócz powietrza, wody i ziemi". Tam, według Iwanowa, miało narodzić się dziecko, które pójdzie potem w ślady Nauczyciela. Wyznawcy wierzą, że ten jego następca zostanie uznany na całej ziemi, od niego rozpocznie się pokolenie nowych ludzi (Bronnikow i in., 1997, s. 83-87t Na jakim miejscu w swej "nauce" stawiał Iwanow siebie, za kogo się uważał? Twierdził, że jest jedynym człowiekiem, który przezwyciężył ograniczenia przyrody, zwykłym rosyjskim wieśniakiem, a jednocześnie kimś wyjątkowym, niosącym ludziom, jak to nazywał, "nowe niebywałe", wzorem dla nowego, przyszłego człowieka, który wykształci się w procesie ewolucji (Kononow, Kononowa, 1993, s. 30-31). Określał się jako pośrednik między ludźmi i przyrodą (on jeden jest "zasłużony w przyrodzie", jego ludzie powinni prosić, a on z kolei wyprosi im u przyrody zdrowie). Iwanow mówił: "Przyroda mnie wybrała i poruczyła to dzieło, (...) oświeciła mnie, żebym ludziom pomagał". W tej charakterystyce postaci - dawcy skarbu, czyli "dzieła", które ma zbawić ludzkość, pośrednika między ludźmi a usakralnioną przyrodą, przy tym człowieka o nadnaturalnych zdolnościach - widoczne są pewne cechy bohatera kulturowego (por. Penkala-Gawęcka, 1987). Nauczyciel w późniejszych wypowiedziach prezentuje siebie jako boga. Pisze: "Iwanow sam siebie nie przedstawiał jako boga ( ...), ale sama historia go zmusiła. Nie otrzymasz miana boga za nic (...). Ciało mam takie, jak wy, ludzkie, ale według mojego dzieła - jestem bogiem" (za: Tulekiejew, 1995, s. 26-27). Widział siebie jako zbawiciela ludzkości, a zbawienie osiągną ludzie poprzez wypełnianie jego przykazań. Ludzie nazywali Iwanowa "Bogiem Ziemi" i on sam także, w późniejszym czasie, tak siebie określał (wcześniej sprzeciwiał się, gdy jego pomocnicy zwali go bogiem - upominał ich, że jeszcze nie nadszedł czas, aby to ogłaszać). Sformułował to m.in. w następujący sposób: "Bóg przebywa na ziemi w człowieku, który zdołał odnieść zwycięstwo nad sobą" (za: Burau, 1994, s. 315). Iwanow mianował się również Duchem Świętym. W swoich zeszytach "Jeden, dwa, trzy" i "Trzy historie", pisał o trzech okresach w historii: okresie Ojca, Syna i Świętego 9 Wzgórzu temu nadawał Nauczyciel specjalne znaczenie. Zaczął tam przywozić swoich zwolenników w latach 70. Twierdził, że z tego miejsca weźmie początek nowy ród ludzki (Bronnikow i in., 1997. s. 83-85). Wydąje się. że można odnaleźć w nim archetypiczne wyobrażenie sakralnego miejsca - Kosmicznej Góry, Środka Świata, gdzie dokonało się stworzenie człowieka (Eliade, 1998, s. 44-49). Na Czuwiłkinym Wzgórzu miało się dokonać jakby powtórne stworzenie człowieka. �230 Ducha. On właśnie jest wcieleniem Ducha Świętego, tą ,.trzecią postacią w Przyrodzie" (Bronnikow i in., 1997, s. 82). Znamienne jest, żc w literaturze, szczegółowo opisującej drogę życiową Porfirego Iwanowa, trudno znaleźć wzmianki o dokładnej dacie jego śmierci. Dla stronników Nauczyciela nie jest to istotne - umarła tylko cielesna jego powłoka. W koncepcjach Iwanowa można dostrzec elementy panteizmu, a szczególnie jego wersji zwanej panpsychizmem, przypisującej przyrodzie świadomość. Przyroda jest boska, to ona rządzi światem, jest najwyższą instancją. Przyroda daje człowiekowi według zasług, a Nauczyciel jest Bogiem Ziemi, bliskim ludziom i pośredniczącym między nimi i wszechmocną przyrodą. W nauce Iwanowa przejawiają się wyraźnie mesjanistyczno-millenarystyczne idee zbawienia (por. Posern-ZieliJ1ska, 1987a, 1987b). Koncepcje Nauczyciela mają zostać powszechnie przyjęte na kuli ziemskiej na przełomie tysiącleci, około 2000 roku (Nauczyciel przepowiedział, że w swojej ojczyźnie będzie uznany począwszy od 1989 roku). Iwanow-zbawiciel przepowiada swoje drugie przyjście. "Wkrótce na ziemi nastaną takie czasy, że każdy krok będzie można postawić tylko ze mną. Swoich ludzi przeprowadzę po cienkim drucie i nakarmię jednym jabłkiem". "Przyjdę i oświecę Duchem Świętym wszystkich tych, którzy zasłużyli" (za: Tulekiejew, 1995, s. 29). Zbawienie obejmie więc tych, którzy postępowali śladami Nauczyciela. W innych miejscach w pismach Iwanowa oraz w relacjach jego współpracowników jako nowy mesjasz występuje jego syn, który narodził się jakoby w J 975 roku i objawi się w roku dwu• 10 tysIęcznym . Należy dodać, że w koncepcjach Nauczyciela, szczególnie tych dotyczących zbliżenia z naturą, pobrzmiewają myśli bliskie tym, które propaguje ruch New Age. Zapewne nieprzypadkowo właśnie teraz, w kOJ1cU tysiąclecia, idee Iwanowa zyskują sobie dużą popularność. 10 Relacje na temat tego domniemanego syna są nicjasne. Wedlug opowieści Walentyny Suchariewskiej z 1987 roku (za: Tulekiejcw, 1995. s. 88): ..Nauczycielowi urodzi I się syn na Czuwiłkinym Wzgórzu, 15 czerwca 1975 roku. (... ) Chłopiec nigdzie nic zniknął. jest wychowywany. I kiedyś się ujawni". W innym źródle (I3ronnikow i in.. ł 997. s. 86-87) znaidujcmy dokładniejsze. ale nic całkiem zgodne z powyższym wyjaśnienie. Nauczyciel jakoby znalazł kobietę, która spodziewała się dziecka i zgodziła się urodzić to dziecko ... nowego człowieka". na Czuwilkinym Wzgórzu. Otrzymano nawct zgodę miejscowych władz i 15 czerwca 1975 roku Iwanow przywiózł tę kobietę oraz akuszerkę na Wzgórze. Jednak władze w ostatniej chwili wycofa/y zezwolenie. przyslaly milicjanlów i samochód pogoto\\ia ratunkowego. Kobietę zawieziono do kliniki położniczej. gdzie tego samego dnia urodziła dziecko. Na tym kOllczy się relacja. nie wiemy więc. czy od tego dziecka miałaby się zacząć owa nowa generacia ludzi. mimo że nie urodziło się ono na świętym wzgórzu. �231 R·ecepCJa systemu I wanowa II Porfiry Iwanow wielokrotnie próbował zainteresować lekarzy, władze, dziennikarzy swoim systemem "naturalnego uzdrawiania". Autorzy książek o Nauczycielu (np. Bronnikow i in., 1997, s. 53-54) tłumaczą, że nie było to zjego strony naiwnością (ciągle podejmował na nowo takie próby, mimo że kOllczy/y sier Il<~icz<rściej zamknięciem w szpitalu psychiatrycznym albo więzieniu). tylko wytrwalym dążeniem do realizacji swej misji niesienia pomocy (zdrowia, "życia") ludziom. Już w latach 30. Iwanow spotykał się z lekarzami, którzy nieraz, na próbę, pozwalali mu leczyć ciężko chorych, ale później wycofywali się. Piętnowano go jako znachora, był karany za leczenie bez licencji. Swą ideę wyłożył m.in. w liście wysłanym na VIII Nadzwyczajny Zjazd Rad 25 listopada 1936 roku (ponieważ nie doczekał się odpowiedzi, pojechał do Moskwy, ale z Domu Rad odprawiono go na Lubiankę)12. W latach 50. i 60. także próbował dotrzeć ze swą koncepcją do medyków, uczonych oraz do władz. Udało mu się nawet uzyskać zgodę na wystąpienie przed studentami Rostowskiego Instytutu Medycyny. Ale z drugiej strony. gazety ogłosiły go szamanem, stosującym szkodliwe praktyki. apisal wiele pism skierowanych do instytucji medycznych, Akademii Nauk oraz do rządu, w szczególności do Ministerstwa Zdrowia. Kolejna próba wystąpienia na ~ieździe, tym razem KPZR (XXII Zjazd, w 1961 roku) zakoIlczyła się znowu umieszczeniem lwanowa w szpitalu psychiatrycznym (a chciał przedstawić swoją ideę jako "nowy wkład w dzieło komunizmu"). Po następnym, długotrwałym zamknięciu, ponawiał swe wysiłki w kOlku lat 60. Kontaktował się również z dziennikarzami z prasy, radia i telewizji. Stawał się coraz bardziej popularny, również dzięki wyleczeniu szeregu wysoko postawionych osób. Pod jego adresem do miejscowości Krasnyj Sulin przychodziły dziękczynne Iisty z najdalszych części kraju, od osób, które wyleczyły się stosując jego zalecenia. W 1972 roku grupa wyleczonych przez Iwanowa chorych skierowała list do N. Podgornego, ówczesnego przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z prośbą, by pozwołono Iwanowowi przekazać instytucjom medycznym swoje doświadczenia w leczeniu chorych na raka. Nie odniosło to jednak skutku. Na początku lat gO. zaczęły się ukazywać publikacje przedstawiąjące osobę Nauczyciela, jego system i osobiste doświadczenia osób wyleczonych. Takim uleczonym był m.in. pisarz W. Czerkasow, który w 1990 roku wydał książkę Stwórz dohro. Z szerokim oddźwiękiem spotkał się artykuł S. Własowa (\ 982) II W tym rozdziak IOstan'ljcdynic przytoczone fakty obrazujące popularyzację idei Iwanowa w ZSRR i późnicj - w krajach bykgo ZSRR. Jedynie \V części artykułu dotyczącej Kazachstanu będzic mowa o spoleQnych przyczynach i uwarunkowaniach lego procesu. 11 Ponadto przytacza się na poly - albo całkowicie legendarne opowieści o spotkaniu Iwanowa L generakm von Pauluscm i Le Stalinem. �232 w popularnym czasopiśmie "Ogoniok". Pierwszy publiczny odczyt o systemie Iwanowa odbył się w 1983 roku w Moskwie, jeszcze za życia Nauczyciela, a zgromadził prawie tysiąc osób. Za nim poszły następne, także w innych miastach ZSRR. Po awarii czarnobylskiej setki, a potem i tysiące Kijowian zaczęło wypełniać przykazania "Dietki". Ideami Iwanowa zaczęli się interesować uczeni, le~arze, programy o nim pojawiały się coraz częściej w telewizji, publikowano liczne artykuły w prasie centralnej i poszczególnych republik. W 1988 roku na Wystawie Osiągnięć Gospodarczych ZSRR otwarto ekspozycję poświęconą Portiremu Iwanowowi i jego systemowi. Poszerzono ją znacznie w następnym roku - wzbudziła ona wielkie zainteresowanie. Podczas wystawy regularnie odbywały się wykłady, konsultacje, dostępna była literatura. Jak ocenia się, bardzo wielu ludzi po raz pierwszy zetknęło się z nauką Iwanowa właśnie podczas tej wystawy, w latach 1989-1990. W ramach analogicznej wystawy na Ukrainie podobną ekspozycję urządzili kijowscy zwolennicy Nauczyciela. Autorzy omawiający rozprzestrzenianie się systemu Iwanowa podkreślają, że zgodnie z przepowiednią Nauczyciela, rok 1989 był przełomowy w procesie popularyzacji i uznaniajego idei. W latach 90. nadal rosło zainteresowanie "systemem naturalnego uzdrawiania". 25 kwietnia 1990 roku, w dniu święta iwanowców, na Czuwiłkinym Wzgórzu opodal Oriechowki zgromadziło się około 3 tysięcy zwolenników Iwanowa. Oprócz licznych popularyzatorskich konferencji i odczytów, w różnych częściach ZSRR, a potem byłego ZSRR, odbywały się "okrągłe stoły" z udziałem lekarzy, specjalistyczne konferencje medyczne, poświęcone systemowi Iwanowa. W rezultacie, doszło do przynajmniej częściowego uznania wartości systemu przez oficjalną medycynę". Ale nie tylko problemy fizycznego uzdrawiania przyciągały uwagę stronników koncepcji Nauczyciela. W 1992 roku miała miejsce wielka konferencja pedagogiczna "Wszystko zaczyna się od dzieci", podczas której pedagogowie zwrócili uwagę na wychowawcze i moralno-etyczne aspekty nauki Iwanowa. Zaczęło przybywać zwolenników systemu wśród młodzieży, która znalazła w nim pomoc w rozwiązywaniu swoich życiowych problemów. W 1992 roku pod Moskwą odbyła się pierwsza konferencja dotycząca samej postaci Iwanowa, pod znamiennym tytułem "Bóg narodził się w Rosji". W konferencjach uczestniczyły tysiące ludzi. Zaczęły ukazywać się książki o Nauczycielu, podręczniki metodyczne, wydawano jego zeszyty, nakręcono kilka filmów, w tym i pełnometrażowe. Organizowano wystawy, kręcono wideofilmy w oparciu o materiał na nich eksponowany. Coraz bardziej masowego charakteru nabierała popularyzacja idei Iwanowa przez jego zwolenników, organizujących spotkania i odczyty w szkołach, przedszkolach, na wyższych uczelniach, w zakładach pracy, jednostkach wojskowych. Powstało wiele klubów i towarzystw w różnych miastach IJ Przede wszystkim za pośrednictwem zwolenników-lekarzy. �233 i w związku z tym zaczęto lokalnych. Zainteresowanie organizować coraz więcej spotkat'l w środowiskach ideami Iwanowa nadal nie słabnie'4. System Iwanowa w Kazachstanie Popularyzacja idei, organtzacJa ruchu Rozpowszechnianie się "nauki Iwanowa" w Kazachstanie datuje się od ostatnich lat ósmej i pierwszych lat dziewiątej dekady i trwa nadal. Największe zasługi w tym dziele położył niewątpliwie Walery Kopiatowicz Tulekiejew, przewodniczący alm3tyt'lskiego towarzystwa iwanowców "Przyroda i Zdrowie". On sam mianuje się pierwszym, który zaczął propagować idee Nauczyciela w Kazachstanie, choć prawdopodobnie zwolennicy Iwanowa, którzy nie prowadzili popularyzacyjnej misji, byli tu już wcześniej. Tulekiejew zainteresował się nauką Iwanowa w 1989 roku, a pobyt w Domu Nauczyciela w chutorze Wierchnij Kondriuczij dał mu impuls do dalszej działalnościl). Uznał za swą życiową mis.i9 popularyzowanie nauki Iwanowa. W 1990 roku zorganizował towarzystwo ..Przyroda i Zdrowie". Nie posiada ono sformalizowanej struktury, nie ma wpisów czlonków (według iwanowców ,.dzieło Nauczyciela przyjmowane jest indywidualnie przez każdego człowieka"). Każdy zainteresowany człowiek może przyjść. zajrzeć do literatury, kupić książki czy broszury, obejrzeć filmy o Iwanowie i wystawę, porozmawiać z iwanowcami. Jest to zatem rodzaj ośrodka in fonnacyj no-propagandowego 16. Ministerstwo Zdrowia'7 udzieliło ośrodkowi bezpłatnie lokal. Utrzymanie centrum, organizacja odczytów, wystaw itp. spoczywa na barkach przewodniczącego, jego rodziny i wolontariuszy z grona iwanowców. Prelekcje w siedzibie klubu, pokazy filmów wideo, odbywają się przeciętnie dwa razy w miesiącu, w sobotę. Mają na celu przede wszystkim zaznajomienie nowicjuszy z systemem. Z reguły wygłasza je sam przewodniczący; jeżeli wyjeżdża, zleca to zadanie komuś z pomocników. Towarzystwo drukuje broszury, plakaty (materiały informacyjno-propagandowe wydrukowano również w języku angielskim), sam Tulekiejew napisał i opublikował książkę o Nauczycielu. Odczyty wygłasza się także poza klubem. w różnych środowiskach - w szpitalach i ośrodkach zdrowia, fabrykach, koszarach wojskowych i szkołach. Z myślą I~ W z\\,j,vku z rozpo\\'sz~chniallielll idei Iwanowa pojawiają się m~irozmaitsze interpn:tacje systemu i próby jq!O \Iyiaśni~nia. Niektórzy autorzy (np. Bronnikow i in .. t 997. s. t 79-180) z\\Tacaj'l Iwano\\'a. ll\\ ag',:. i,~ n i~raz interpretatorzy I' Wczdniei lo Obecni~ trulll Zdnmia 17 Tukki~je\I'. olicjalna Według jak sam przyznaje. nama ośrodka Syst~mu I'orlirego W tY97 roku Minis(~rstwo cji: odtąd istnieje Komitet snują s\\'oje własne Zdrowia Zdro\\'ia \1' fantazje. daleko odbiegając od nauk Informacyjno-Melodyczne Cen- dużo pil i paliI. brzmi: Republikańskie Korniejewicza Iwallowa. zostało poiączone Ministerstwie Edukacji. z ministerstwami Kultury i Zdrowia. Kultury i Eduka- �234 06llJ,eCTBO «npUpO,lJ;a U 3,lJ;OpOBbe» PK nPMfJlAIDAEM BAC HA BCTPEąY c nOCJle~OBaTeJUIMH~eH npBpoABOI'O 03~OpOBJleHHJI - 50 HBaHOBa AeT Be6LJBaAOrO 3KcuepHMeBTa B npHpOAe n. K.-3TO nOHCK H peaJ\H3~WI AIO~HH '1eAOBe'leCTBa. - Y'IHTeAb paCKp~B HsaROB n. K. npeAAOJf(HAnpaKTH'IecKIIii pe3epBOB opraRH3Ma H npo6y~eRWI nOMOIqbIO npHpOABWX CBA-Bo3Ayxa, - HcnLITLJBaB Ba ce6e Y'IHTeJUI ROBIdX nyreii 3BODyn. C03BaRWI C BOAbl H 3eMAH. pa3AH'IBLIe Ka'leCTBa OPHPOALI, OCo6eBBO cypOBlde CTOpORIdee (XOAOA,CTY}I(a, AeABHaB BOAa, MHTeAbRoe A'lM B03Aep}l(aBHe OT n~H H BOAId),OH nOKa3a.A AIO- B03MO:>KJIOCTb }l(H3BH '1eAOBeKa B 6YA}'IqeM 6e3 nOTpe6- BOCTeR. -1/ P/?jJŁ.4<,-P MmOnpOBC)lCHIłIl Vd ,,1y;htde AĄ i .~ 71'); il 7;jr /'/ 3.;zBe-TpC'la COCTOIłTCR Hauno !6'4:z B -/ cZ ;reJ/e i c.c 'lacr «1/ / BxoJl. CBo60Jl.Hblii K\lHcyn.,UIlIłH "POBO)lRTCRno 2Apecy: 480100 r. AnMaTbI, yn. JJ.. 1(yHaeBa, 86 (6b1BW. K. MapKca) KOM.37 Haw TeAecjJoH61-43·92 Ryc. I. Plakat zapraszający na wykład "Naturalne uzdrowienie według systemu P. K. Iwanowa" �235 o zainteresowaniu tą ideą młodego pokolenia, urządza się konferencje na wyższych uczelniach, np. w Instytucie Pedagogicznym, czy, w 1997 roku, w Kazachskim Uniwersytecie Prawa. Ogólnorepublikańskie konferencje, także z udziałem uczestników z krajów WNP, organizowane są w Ałmaty niemal co roku, poczynając od roku 1991. Pomagają w tych akcjach coraz częściej władze - np. ostatnia taka konferencja, z okazji 100. rocznicy urodzin Iwanowa (w lutym 1998), urządzona została z pomocą akimatu miasta, a uczestniczyli w niej także przedstawiciele Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury i Zdrowia. Ważną rolę w propagowaniu nauki Iwanowa w Kazachstanie odgrywają tzw. "przejścia" (prochody). Odbywają się one coraz częściej i coraz więcej iwanowców-ochotników bierze w nich udział. Jeżdżą na swój koszt, biorąc zwolnienia z pracy. Początkowo przewodniczący jeździł wszędzie sam, albo tylko z jednym pomocnikiem. Akcja "przejścia" trwa obecnie kilka dni, do tygodnia. Wcześniej organizatorzy kontaktują się z władzami obwodu i poszczególnych miejscowości, ustalają, gdzie odbędą się spotkania (najczęściej w zakłaclach pracy, szpitalach, przedszkolach, także z milicją i wojskiem, iwanowcy występują również w regionalnej telewizji). Jeżdżą nawet do odległych rejonów kraju, starają się dotrzeć do terenów szczególnie zagrożonych ekologicznie (SemipałatYllsk, Morze Aralskie i in.). Istnieją obecnie ośrodki iwanowców w różnych miastach kraju, m.in. w Karagandzie, Kokszetau, UsC-Kamienogorsku, Pawłodarze, SemipałatYrlsku, Uralsku, Tarazie, a ruch w postaci niezorganizowanej obejmuje właściwie cały kraj. Do upowszechniania systemu przyczyniają się w dużej mierze środki masowej informacji. W telewizji - pallstwowej i komercyjnej - często pokazywane są filmy o Iwanowie, audycje zaznajamiające z jego metodą, nieraz w ramach serii popularnych programów dotyczących zdrowia i medycyny. W przygotowywaniu ich uczestniczą nierzadko lekarze, którzy sami są zwolennikami Iwanowa. Tak więc równicż za pośrednictwem personelu medycznego mogą do pacjentów przenikać te idee (choć lekarze deklarują zwykle ostrożność w udzielaniu takich rad, indywidualne podejście do poszczególnych chorych). O Iwanowie mówi się też w radiu, pisze w prasie, przy czym można spotkać tak artykuły pisane przez dziennikarzy, jak i przez samych iwanowców, szczególnie przewodniczącego ich stowarzyszenia. Dużą rolę odgrywa przykład wpływowych osób, przestrzegających reguły "Dietki". Wśród nich na pewno najbardziej znana jest Sara Nazarbajewa, żona prezydenta. W licznych wywiadach, których udziela, zawsze propaguje idee Iwanowa, wskazuje na swoim własnym przykładzie skuteczność systemu (wyleczyła się z wielu chorób, w tym także z cukrzycy, znacznie schudła, zyskała spokój wewnętrzny i harmonię). Nazarbajewa od kilku lat przestrzega ściśle wszystkich 12 przykazań i według jej wypowiedzi, przynajmniej po części stosuje się do nich prezydent Nazarbajew (oblewanie zimną wodą, post całodobowy) oraz ich 3 córki. Pierwsza Dama realizuje gorliwie 12. przykazanie, nakazujące rozgłaszanie systemu. Jako �236 założycielka i prezes istniejącego od 5 lat Funduszu Pomocy Dzieciom "Bobek", przyczynia się do wprowadzania metody naturalnego uzdrawiania w l8 szkołach i przedszkolach . Dzięki działalności funduszu "Bobek" w 1997 roku otwarto w Ałmaty wielki, nowoczesny, wręcz pokazowy ośrodek leczenia i rehabilitacji dzieci. Dzieci z różnych stron Kazachstanu, które przechodzą rehabi litację, przebywają w ośrodku przez dłuższy czas. tam uczą się i odpoczywają. Jednocześnie poddawane są swego rodzaju indoktrynacji - uczy się je "zdrowego sposobu życia", który jest utożsamiany ze stosowaniem systemu Iwanowa. Dzieci oblewają się, naucza się je reguł "Dietki", korzystają z literatury na ten temat, będącej w zasobach tamtejszej biblioteki. Jak wyraziła się jedna z pracownic ośrodka, chodzi o to. aby dzieci zawiozły nabytą tu wiedzę i umiejętności do regionów, z których przyjechały, i tam upowszechniały metodę Porfirego Iwanowa. Innym środowiskiem propagowania tych idei jest gwardia prezydencka. Broszurka "rcklamowa" gwardii prezentuje Sarę Ałpysowną jako częstego gościa gwardzistów, zapoznającego ich ze zdrowym sposobem życia. Spośród g,<vardzistów rekrutowali się też .,ochotnicy", na których w laboratorium immunologii Kazachskicgo Uniwersytetu Medycznego przeprowadzano badania nad wpływem oblewania zimną wodą na system odpornościowy. Sara Nazarbajewa uczestniczy w konferencjach na temat systemu Iwanowa, a podczas I Zjazdu Lekarzy Kazachstanu, który odbył się w listopadzie 1997 roku, wystąpiła z referatem propagującym system Iwanowa Uak skomentowano to w programie telewizyjnym, zdecydowała się wystąpić, "zdając sobie sprawę ze znaczenia propagowania tcgo systemu dla zdrowia narodu"). Stosunek oficjalnych instytucji medycznych, w tym Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury i Zdrowia, do systemu Iwanowa jest pozytywny. Uznano jego wartość, szczególnie profilaktyczną. W wywiadzie dla prasy w ) 996 roku ówczesny minister zdrowia Wasilij Diewiatko stwierdził, że oficjalna medycyna wspiera wszystkie metody uzdrawiania naturalnego, w tym i system Iwanowa, niemniej, nie uważa go za panaceum. Jak wspomniałam wyżej, prowadzi się badania nad działaniem zimnej wody na system immunologiczny - stwierdzono, że oblewanie się podnosi odporność organizmu. Oczywiście, medycyna oficjalna podchodzi do systemu Iwanowa wybiórczo, interesując się jego elementami praktycznymi. Do niedawna wszakżel') Walery Tulekiejew uskarżał się na całkowity brak zainteresowania czynników oficjalnych systemem Iwanowa i działalnością stowarzyszenia iwanowców, niezrozumienie dla znaczenia systemu dla zdrowia narodu. Twierdził, że jedyną pomocą było udostępnienie lokalu, a dzięki Sarze Nazarbajewej władze nie 18 W pięknym albumie o Sarze Nazarbaje\\l~j i jcj działalności, lIydanYIll z okazji 5. rocznicy powstania fundacji .. Bobek", cały rozdział omawia wartości nauki I"anowa (/l"o illl/a .... 1(97). 19 W wywiadzic. którego udzielił mi IV marcu 1997 roku. �237 przeszkadzają im w działalności. Sytuacja jednak uległa zmianie dzięki ogłoszonemu przez prezydenta Nazarbajewa w październiku 1997 roku posłaniu do narodu, zatytułowanemu "Kazachstan 2030". W posłaniu, prezentującym siedem "długoterminowych priorytetów" strategii rozwoju Kazachstanu do roku 2030, czwal1y punkt dotyczy "Zdrowia, wykształcenia i dobrobytu obywateli Kazachstanu", przy czym jako pierwszoplanowe zadanie wyznacza się propagowanie zdrowego sposobu życia i wfaśnie kampania o zdrowy sposób życia wymieniona jest wśród ,.ośmiu konkretnych zadań rządu na 1998 rok" (Nazarbajew, 1997). W rezultacie. w grudniu 1997 roku utworzono w Ałmaty instytucję o dość skomplikowanej nazwie Narodowe Centrum Problemów Kształtowania Zdrowego Sposobu Życia (Haz(lIOIIO'lbllb1l1 l{e1l11lP llpoó-'le~H (jJOIJ.lIUjJO(WIIWI 'j()oPO(;o,~O oópma .)IClI'Jll1l)10. Walery Tulekiejew został powołany na stanowisko kierownika jednego z oddziafów tego centrum: Oddziału Naturalnych Czynników Uzdrawiania (OI1/(klellUe npllpooHblX qJaKflJOpOB ()J()opo(ue1llm). Dzięki temu ma etatową pracownicę oraz uzyskał większe możliwości propagowania systemu. Twierdzi, że na powstanie centrum wpfynęło jego dlugotrwale przekonywanie oficjalnych czynników medycznych o znaczeniu systemu Iwanowa jako metody uzdrawiania bez lekarstw, bez nakładu kosztów, szczcgólnie cennej w sytuacji dramatycznego stanu medycyny oficjalncj w Kazachstanie. Jednak nadal narzeka na konserwatyzm, skostnienie pracowników medycznych, niezrozumienie dla idei Nauczyciela; krytykuje program dzialalności centrum, poszukiwanie wzorców w innych krajach, podczas gdy pod bokiem mają najlepszy - jego zdaniem - system uzdrowienia narodu. Określa siebie jako człowieka czynu, a nie widzi dla siebie możliwości skutecznego działania w sztywnych, biurokratycznych strukturach centrum. Tulekiejew ma swój program: chce zorganizować społeczny ruch, przyciągnąć do niego ludzi, którym naprawdę leży na sercu zdrowie narodu. Swój program przedstawiał w prasie już \v maju 1997 roku, sądzil, że zostanie wykorzystany w dzialaniach nowego centrum, ale rozczarował się. Zwolennicy, wyznawcy: ich poglądy i praktyki Trudno określić, ilu jest zwolenników systemu Iwanowa w Kazachstanie. Istniejące stowarzyszenia, czy raczej ośrodki, w których mogą się spotykać iwanowcy, nie prowadzą żadnej rejestracji. Z grubsza ocenia się, że w Ałmaty jest ich co najmniej kilka tysięcy. Niemal każdy w mieście słyszał o systemie Iwanowa i zetknął się z ludźmi praktykującymi jego zasady. Nie budzi już niczyjego zdziwienia widok osób w kostiumach kąpielowych, oblewających się wodą z wiadra przed blokiem lub na balkonie, rano i wieczorem, niezależnie od pory roku. Ponieważ jest to najbardziej uderzający, widoczny element praktyk 20 L;l\:m 1998 roku mcr Almaty powołał Miejskie Ccntrulll Problemów Kształtowania Zdrowego Sposobu Życia. o ukicrullko\\aniu głó\\nic prockologicznyrn. �238 iwanowców, zarówno obserwatorzy wyróżniają ich, jak i oni sami identyfikują się jako "ci, którzy się oblewają". Oprócz rzadszych spotkań podczas konferencji, odczytów, czy też bardziej kameralnych rozmów w siedzibie stowarzyszenia, ałmatYr1scy iwanowcy gromadzą się regularnie w określonym czasie i miejscu - w każdą niedzielę zbierają się przed południem za miastem, w Butakowce, nad górską rzeczką Mała Ałmatynka, dokąd można dojechać zatłoczonym miejskim autobusem. Fot. ). Zimowa kąpiel .. i\\ano\\'ców··. HUlako\\ Fol. D. Pcnkala-(jawęcka k<l. <).03.)<)')7 r. Ludzie dźwigają torby z prowiantem, wielkimi termosami, składane krzesełka. Nad rzeczką panuje świąteczna atmosfera, wszyscy, znajomi i nieznajomi, odnoszą się do siebie przyjaźnie i serdecznie się witają pozdrowieniem zdrawstwujtie, które nie oznacza dla nich "dziet'J dobry", a rozumiane jest literalnie jako "bądź zdrów" - życzenie zdrowia. Spotykają się tam, niezależnie od pogody i pory roku, setki ludzi - w różnym wieku, różnej płci i różnej przynależności etnicznej. Rozbierają się do kostiumów kąpielowych (czasami, w mniej zatłoczonych miejscach i w innych dniach tygodnia, można zobaczyć kąpiących się nago). Przed zanurzeniem się w wodzie stają prosto, z rękoma opuszczonymi wzdłuż ciała albo wyciągniętymi ukośnie w górę, nieraz w kierunku słor1ca. W tej pozycji robią kilka głębokich wdechów (zwykle trzy) i potem wypuszczają powietrze. Potem wchodzą do rzeczki i zanurzają się w płytkiej, ale wartkiej, lodowatej wodzie, kładąc się w niej na brzuchu. Wielu zanurza się razem z głową, nawet dwa, trzy razy. Niektórzy obracają się potem na wznak. Dorośli zanurzają dzieci, nawet zupełnie malel1kie (uważa się, �239 że dzieci należy oblewać, a nawet kąpać w rzeczce od samego urodzenia). Czasem ktoś nabiera wody z rzeczki i oblewa się, wraz z głową, z wiadra, albo oblewa w ten sposób dziecko. Podobno, jak twierdzili niektórzy informatorzy, początkowo wszyscy tak robili, dopiero od kilku lat upowszechniła się kąpiel w rzeczce. Po kąpieli zwykle pozostaje się jeszcze jakiś czas w kostiumie, niektórzy ponawiają wdechy. Potem przebierają się (kobiety często osłaniają się tkaniną upiętą w rodzaj zapaski). O godzinie 12 iwanowcy gromadzą się w jednym miejscu, wokół przewodniczącego Tulekiejewa i razem śpiewają hymn. Każdy z czterowierszy powtarza się dwukrotnie. Po hymnie recytowana jest krótka inwokacja do Nauczyciela: "Chwała, chwała, chwała Tobie, drogi nasz Nauczycielu! Ty jesteś Początkiem, Ty jesteś kOJ1cem, Ty jesteś Panem Wszechświata,,"I. Fol. 2. Wspólne śpiewanie hymnu. Butakowka. Fot. D. Penkala-Gawęcka 12.11.1995 r. Na koniec zwykle zabiera głos Walery Tulekiejew, informując o zebraniach w klubie, prosząc o zgłaszanie swego uczestnictwa w prochodach czy pomoc w innych pracach towarzystwa. Czasami zwraca się również o wspólną modlitwę w jakiejś intencji. Podczas jednej z niedziel prosił na przykład o pomodlenie się o zdrowie dla dziewczyny, która była po operacji kamieni w woreczku żółciowym oraz o lżejszą śmierć dla kogoś w ostatnim stadium raka. Modlitwa pole21 Inwokacja ta wysti;puje w zakończeniu mowy Walentyny Leontiewny Suchariewskiej. wygłoszonej na Czuwilkinym Wzgórzu 25 kwietnia 1990 roku. krótko przed jej śmiercią (Tulekiejcw. 1995. s. 89). �240 gała na tym, że stojący wokół przewodniczącego iwanowcy wciągali głośno ustami powietrze i odchylali do tyłu głowy, po czym wypuszczali powietrze skłaniając głowy do przodu. Czynili to po 2-3 razy. Było to zatcm powtórzenie odbywanych przedtem indywidualnie tzw. "wdechów życia". Zapewne podczas tej czynności w myśli prosili Nauczyciela o wysłuchanie wymienionych intencji. Po odśpiewaniu hymnu i ewentualnej wspólnej "cichej modlitwie", opisanej wyżej, iwanowcy przygotowują się do posiłku - rozkładają na ziemi ceratowe obrusy, rozpakowują prowiant - mają ze sobą nawet ciepłe potrawy. Jest to ich pierwszy posiłek po 42-godzinnym poście. Ale, jak przekonałam się, nawet ci, którzy nic praktykują postu, przynoszą jedzenie i uczestniczą we wspólnej uczcie. Dla iwanowców cotygodniowe spotkania w Butakowce są prawdziwym świętem. W ich wypowiedziach powtarzają się stwierdzenia, że jest to okazja do oderwania się od codzienności, bycia z ludźmi myślącymi podobnie, wymiany opinii i doświadczell, podzielenia się wiedzą na temat nauki Iwanowa. Jednocześnie mogą wejść w bliski kontakt z przyrodą - ziemią, powietrzem i wodą. Ważne jest dla nich wspólne śpiewanie hymnu i świąteczny posiłek. W każdą niedzielę pojawiają się nowi kandydaci na iwanowców i wielu z nich zaczyna przychodzić regularnie i stopniowo przyswajać sobie zalecenia "Dietki". Często tu właśnie stawiają pierwszy krok ku nauce Iwanowa. Znamienne, że jeśli ktoś zainteresowany dzwoni do siedziby towarzystwa, by dowiedzieć się czegoś więcej. zapraszany jest, by w najbliższą niedzielę stawił Fo\. D. Pcnkala-Gawęcka Fot. 3. Wspólny posiłek .. iwanowców". końcZ<lcy ich 42-god/.inny posl. Butakowka. 12.11.1995 �241 się w Butakawce. Wprawdzie iwanowcy zawsze podkreślają, że nikogo nie zmuszają do zanurzania się w wodzie czy chodzenia boso po śniegu, ale wydaje im się oczywiste, że jeśli ktoś przyjdzie, to spróbuje, a jeśli spróbuje na pewno będzie kontynuował. Według nich - zgodnie z poglądami Nauczyciela - dobrze, jeśli ktoś zdobywa wiedzę, ale najważniejsza jest praktyka, "nie można oddzielać myśli od czynu,,22. Iwanowców w szerokim rozumieniu, czyli zainteresowanych systemem Iwanowa i przynajmniej w jakimś stopniu stosującym jego zasady, można z grubsza podzielić na dwie kategorie (Penkala-Gawęcka, 1998, s. 94-95). Pierwsza, to zwolennicy, którzy podchodzą jednak wybiórczo do systemu, stosują tylko niektóre z zasad "Dietki" - najczęściej ograniczają się do oblewania, "wdychania powietrza", niektórzy także poszczą, ale raczej nieregularnie i nie tak długo, jak inni np. tylko 24 godziny. Nieraz "zawieszają" sobotni post, jeśli przyjeżdżają do nich goście albo mająjakąś rodzinną uroczystość. Część przestrzega zalecenia Nauczyciela, by oblewać się stojąc na ziemi, inni oblewają się w domu, w wannie. Raczej nie stosują się do nakazu całkowitego zaprzestania picia alkoholu, ale uważają, że należy go używać umiarkowanie, przy specjalnych okazjach. Podchodzą do metody Iwanowa pragmatycznie, traktują ją przede wszystkim jako hartowanie (zaka/ka), jeden z systemów samoleczenia, które są obecnie bardzo popularne w Kazachstanie. Określają go jako "metodę uzdrawiania", "Ieczenie bez lekarstw". Niektórzy wyjaśniali, że próbowali przedtem różnych innych "systemów", ale dopiero ten okazał się naprawdę skuteczny. Tę grupę przyciągnęła przede wszystkim chęć wyleczenia różnych chorób, a jeśli im się to udało, nadal stosują oblewanie i ewentualnie niektóre inne praktyki dla utrzymania zdrowia. Przyznąją jednak, że pomaga im to nie tylko fizycznie, ale i duchowo, daje spokój i harmonię. I oni chętnie bywają w Butakowce; jeśli nie chcą, mogą nie uczestniczyć w śpiewaniu hymnu. Przedstawiciele tej grupy uważają, że nie należy z tego systemu robić religii, krytykują ,Janatyzm" przewodniczącego i części iwanowców. Ci, którzy dłużej uczestniczą w tym ruchu utrzymują, że początkowo przewodniczący nie przedstawiał nauki Iwanowa w taki sposób, dopiero później jego poglądy ewoluowały w tym kierunku. Do tej kategorii iwanowców należy np. grupka kobiet emerytek, z którą się zaznajomiłam. Kobiety te, z wyższym wykształceniem, o różnych zawodach, uważają, że stosowanie oblewania przynosi dobre efekty dla zdrowia, wyjazdy do Butakowki traktują jako okazję do spotkania się, odpoczynku, a jednocześnie zbliżenia z przyrodą. Chociaż większość z nich nie pości, również urządzają południowy posiłek, ale we własnym gronie i w nieco oddalonym miejscu. Ta nieformalna grupa zbiera się ponadto 2 razy w tygodniu na wspólnych ćwiczeniach gimnastycznych. Niektóre z nich bywają na odczy22 Nie tak wainajest wiedza (=nan(je). jak świadomość (so=nanije), a tę ostatnią zdobywa się poprzez praktyko; (z wykładu Tult:kicjcwa. wygłoszonego 27 lutego ł 996 roku). �242 tach i konferencjach, ale z pewnym dystansem podchodzil do całości systemu, a szczególnie jego interpretacji w kierunku religijnym, odsiewają jakby to, co uważają za wartościowe i im odpowiadające. Drugą kategorię można by określić jako "wiernych wyznawców". Dla nich "Dietka" jest niepodzielna, nic można z niej wybierać tylko tego, co komuś odpowiada. Nie ma ważniejszych i mniej ważnych przykazall, należy wypełniać wszystkie. Informatorzy przyznają, że jest to trudnc. N iektórym największą trudność sprawia powstrzymywanie się przez 42 godziny od jedzenia i picia. Wtedy odwołują się do "ulgi" danej przez Nauczyciela i poszczą tylko 24 godziny. Iwanowcy nie nazywają tego zresztą postem czy głodówką, a "świadomym wytrwaniem" (soznatielnoje tierpiel7ije), podejmowanym "nie tylko dla siebie, ale dla wszystkich ludzi", tak jak określal wypełnianie owego przykazania sam Iwanow. Są tacy, którzy twierdzą, że przychodzi im to z łatwością, w czasie tierpienija czują się znakomicie i wydajniej pracują. Niektórzy z tej grupy decydują się na dłuższe tierpienije, dochodząc nawet do 108 godzin w tygodniu (powołują się przy tym na Nauczyciela, który potrafił obyć się bez jedzenia i wody przez 108 dni). Do postu od piątkowego wieczoru do niedzielnego południa dochodzi, również 42-godzinny, od wtorku wieczór do południa w czwartek oraz 24-godzinny od niedzielnego do poniedziałkowego wieczoru. Należy jednak, przed przedłużeniem "wytrwania", uzyskać odpowiednią "świadomość", być do tego przygotowanym duchowo. Później jedzenie między okresami postu przestaje być zwykłym pochłanianiem pokarmu, staje się nie tylko wielką przyjemnością, ale i świętem. Tak opisywał swoją drogę do cotygodniowego lOS-godzinnego tierpiel7ija przewodniczący Tulekiejew, który stał się wzorem dla innych z tej grupy. Zdarzają się i tacy iwanowcy, którzy zaledwie po paru miesiącach od rozpoczęcia stosowania "Dietki" przechodzą na tak długi post. Iwanowcy na ogół zgodni są w opinii, że człowiek nie może przyzwyczaić się do oblewania zimną wodą tak, by po pewnym czasie "nie robiło to na nim wrażenia". Zawsze wylanie sobie na głowę wiadra lodowatej wody jest szokiem dla organizmu, ale na tym właśnie ma polegać dzialanie oblewania. Za to potem człowiek czuje się świetnie. Informatorzy opisują również swoje początkowe opory psychiczne przed wychodzeniem na ulicę w celu oblewania, szczególnie jeśli zaczynaJ i kilka lat temu, gdy system Iwanowa nie był jeszcze tak popularny. Ci, którzy gorliwie starają się przestrzegać wszystkich przykazań "Dietki", mówią także o problemach, jakie mają np. z punktem 7., zgodn ie z którym należy "pozdrawiać wszystkich i wszędzie". Jedna z informatorek żaliła się, że trudno jej jest wypełniać to przykazanie w każdym miejscu, np. w autobusie. Natomiast punkt 3., zakazujący palenia i picia alkoholu, nastręcza mniej trudności. Na ogół iwanowcy z tej kategorii nie mają z tym problemów, twierdzą, że wstrzemięźliwość przychodzi w naturalny sposób, jeśli przestrzega się �243 innych przykazall - po prostu nie ma się wówczas chęci pić ani palić. Zresztą wśród nich jest wielu byłych alkoholików, którzy teraz, jak się wyrażają, "nie mogą zrozumieć, jak mogli pić". Zgodnie z punktcm 12. iwanowcy winni przekazywać innym swoje doświadczenia. To zalecenie bywa różnie rozumiane i zdarza się, że ktoś zbyt gorliwie namawia członków rodziny i znajomych do przyjęcia systemu. Ale na ogól panuje zrozumienie, że zgodnie z intencją Iwanowa chodzi tu nie o usilne przekonywanic, a po prostu o opowiadanie o nauce i o swoich osobistych doświadczeniach, pokazywanie poprzez swój przykład wartości tej metody. Realizują len postulat wśród krewnych, znajomych, w miejscach pracy. W wielu rodzinach bywa tak, że żona "oblewa się", a mąż nie, albo odwrotnie. W pierwszej kolejności za przykładem ojca czy matki idą zwykle dzieci. Iwanowcy nie ukrywają że są szczęśliwi, jeśli uda im się pociągnąć za sobą resztę rodziny. Jak podkreślał jeden ze stosunkowo "nowych" iwanowców, Aleksiej, którego żona dopiero ostatnio przekonała się do systemu, wpływa to bardzo na poprawienie stosunków w rodzinie, na wzajemne zrozumienie. Jego żona przeciwstawiała się np. udziałowi Aleksieja w kilkudniowych prochodach, a teraz zrozumiała ich znaczenie. Ponadto, duchowe doskonalenie zwolenników Iwanowa prowadzi do ich lepszych kontaktów z otoczeniem. Iwanowcy starają się w sobie rozwijać miłość do ludzi; mogą potem powiedzieć, jak ujęła to pewna informatorka, że "nie ma dla nich ludzi złych, tylko niedoskonali". Generalnie, zwraca się uwagę, że jest to droga bardzo trudna, ale tylko to, co trudne, jest wartościowe. Należy pokonać siebie, swoje ograniczenia, swoje lenistwo. Tulekiejew wyraził się nawet, że nie tak ważne jest samo oblanie się zimną wodą, jak fakt, że człowiek przemógł się, zostawił gazetę, wstał od telewizora, zrobił coś wymagającego wysiłku - w ten sposób dopomógł sobie fizycznie i duchowo. Iwanowcy nazywają to "wejściem na drogę Nauczyciela", drogę zbliżenia z przyrodą i doskonalenia się. Pojęcie "drogi" (pul') ma tu ważne znaczenie. Jeżeli człowiek zaczyna stosować się do przykazań "Dietki", wybiera specjalną drogę życia. Staje się innym człowiekiem, już nie interesują go wyłącznie materialne wartości, jak to określił Tulekiejew: "przestaje gonić za złotym cielcem". Na pytanie, czym jest dla nich system Iwanowa, gorliwi iwanowcy odpowiadali, że jest to dla nich "sposób życia", "sens życia" albo po prostu "życie". W tej grupie iwanowców wielu zdaje się traktować naukę Iwanowa jako religię. Oni sami sprzeciwiają się takiemu jej określaniu, jednak opowiadając o tej koncepcji, przytaczają wypowiedzi Nauczyciela o sobie jako Bogu Ziemi, wcieleniu Ducha Świętego, opisują niezwykłe czyny wskazujące na jego boską istotę. Są oczytani w literaturze na temat Iwanowa i cytują zdania z jego zeszytów. Niektóre frazy po prostu powtarzają za przewodniczącym Tulekiejewem, którego traktują jako najbardziej ortodoksyjnego wyznawcę, wysłuchują �244 jego wykładów i jego interpretacje przyjmują~:;. O traktowaniu Iwanowa jako boga mogą świadczyć różne wypowiedzi wyznawców, np. "Dietka to nie panienka, żeby miała się podobać albo nie podobać, to Boskie przykazania, które należy wypełniać w całości" (Wiktor, 42 lata, inżynier elektryk); "Zaczęłam się oblewać i wypełniać rady-przykazania Nauczyciela, kiedy zrozumiałam, że to Bóg przyszedł na Ziemię w ciele człowieka" (Larisa, 25 lat, nauczycielka); "Po czynach Nauczyciela poznałam, kto on taki, że dzieło jego jest Boskie" (Alfija, 42 lata, muzyk); "Lubię zimą oblewać się i pochodzić po śniegu bosymi nogami - to Boży dar" (Antonina, 58 lat, emerytowana pielęgniarka); "Ta nauka dana jest wszystkim ludziom od Boga" (Natalia, 28 lat, ekonomistka). łwanowcy z tej kategorii podzielają przekonanie, że bóg, wciełając się w ciało Porfirego łwanowa, chciał przekazać swoją naukę wszystkim ludziom na ziemi - poprzez swoje dzieło przyniósł zbawienie całej ludzkości. Wierzą, że już niedługo dojdzie do uznania tej nauki przez wszystkie narody. Uważają, że wypełniając przykazania "Dietki" kontynuują boskie dzieło i przyczyniają się do upowszechniania jego idei. Zwracają się do Nauczyciela jako do boga w modlitwie wypowiadanej w myśli podczas "wdechów życia". Jak wydaje się, nie istnieje żadna relacja między przynależnością do wyróżnionych kategorii iwanowców, a wiekiem, pleią. wykształceniem czy przynależnością etniczną. Trzeba również pamiętać, że są to pewne generalne typy, a pomiędzy nimi spotyka się różne wariacje pośrednie przekonall i zachowań. Fol. D. Pcnkala-Gawęcka Fot. 4. Spotkanic ..iwanowców" w sicdzibie towarzystwa ..Przyroda i Zdrowic··. Ałmaty. 7.04.1998 r. 23 Przykładem takiej interpretacji. odmiennej od wzorca. jest rozumienie punktu 2... Dietki··. według którego nakży, wykonując wdech, .,w myśli poprosić o zdrowie dla siebie i wszystkich ludzi". W interpretacji przewodniczącego. do której odwołują siy taki.e inni iwanowcy. należy prosić o zdrowie dla siebie i swoich bliskich. natomiast innym ludziom jedynie życzyć zdrowia (bo. być może, na nie nie zas/użyli). �245 System Iwanowa jako metoda samoleczenia Jak wspomniałam, wielu ludzi zaczyna praktyczną znajomość z systemem łwanowa od oblewania się, traktowanego jako sposób na wyleczenie chorób i utrzymanie zdrowia. Do tego może być również dołączony post i niektóre inne praktyki. W takim rozumieniu, system ten można uważać za rodzaj samoleczenia, stanowiący w Kazachstanie ważną część medycyny komplementarnej. Profilaktyczne, a po części także lecznicze znaczenie tej metody jest tutaj powszechnie uznawane, nie tylko w środowisku iwanowców. Natomiast iwanowcy traktują ją najczęściej jako panaceum, sądzą, że można w ten sposób wyleczyć nawet najcięższe choroby. Podkreślają jednak, jak ważna jest wiara w wyleczenie. W wielu wypowiedziach powtarzała się uwaga, że należy się duchowo przygotować do wypełniania tych praktyk. Należy być wytrwałym i gorąco wierzyć, wówczas odzyska się zdrowie. Wierni wyznawcy kładą nacisk na modlitwę skierowaną do Nauczyciela z prośbą o zdrowie. Uważająją za nieodzowny składnik praktyk, ich zdaniem samo oblewanie nie pomoże. Według Tulekiejewa, to co "żywe", czyli woda, powietrze i ziemia, w połączeniu z modlitwą, wygania to co "martwe", czyli chorobę. Iwanowcy chętnie i szeroko opowiadają o dolegliwościach, najakie cierpieli i z jakich wyleczyło ich praktykowanie systemu Iwanowa. Należą do nich chroniczne choroby, z którymi nie może sobie poradzić oficjalna medycyna, takie jak astma, cukrzyca, nadciśnienie, ciężkie choroby serca. Mówi się również o uzdrawianiu przypadków onkologicznych, niemniej, nie spotkałam iwanowca, który utrzymywałby, że on sam wyleczył się tą metodą z raka. Wielu ."byłych chorych" zaczęło stosować oblewanie właściwie jako ostatnią deskę ratunku, zmęczeni zażywaniem wielkiej ilości lekarstw i różnymi medycznymi procedurami nie przynoszącymi skutku. Opowiadają nieraz dramatyczne historie. W jednym z nadanych w telewizji filmów przytoczono opowieść niemłodej kobiety, lekarza-internisty, która od ponad 20 lat chorowała ciężko na astmę, była po kilku zawałach i cierpiała jeszcze na kilka innych poważnych dolegliwości. Ponieważ nic jej nie pomagało, postanowiła odrzucić wszystkie lekarstwa i przejść całkowicie na system Iwanowa. Jak opisuje, była to droga przez mękę. Przez 6 miesięcy prawie wcale nie spała, miała bardzo częste ataki. Mąż i dzieci pomagali jej oblewać się, bo sama nie mogła się ruszać. Oblewali ją bardzo często, wiele razy w ciągu dnia i nocy. Cały czas mocno wierzyła, że jej to pomoże. W kOl1cupoczuła się o tyle lepiej, że mąż zaczął ją wozić od czasu do czasu do Butakowki. Od tego czasu minęły bodaj 3 czy 4 lata, kobieta ta wyzdrowiała i czuje się znakomicie. Regularnie oblewa się i co niedzielę jeździ do Butakowki. Nie wszyscy odrzucają całkowicie lekarstwa. Rozmawiałam np. z inną kobietą chorującą na astmę, która nadal, oprócz regularnego oblewania się, zażywa leki sterydowe. Jednak od czasu stosowania metody Iwanowa �246 nastąpiło wielkie polepszenie, nie ma ataków duszności, które kiedyś występowały u niej często. Wszyscy zgodnie twierdzą, że nie należy się wycofywać, jeżeli po rozpoczęciu oblewania nastąpi zaostrzenie choroby. Występuje to bardzo często i ich zdaniem jest normalnym zjawiskiem; choroba objawia się jakby zc wzmożoną siłą, by potem opuścić ciało. Mówi się też, żc jcżeli organizm jest zatruty antybiotykami i innymi lekarstwami, musi się najpierw oczyścić, czasem w burzliwy sposób, aby nastąpiło wyzdrowienie. Powszechne jest mniemanie, że w ostrym stadium choroby należy oblewać się co najmniej 3-4 razy dziennie, a w ciężkich przypadkach jeszcze częściej, co 2-3 godziny. Wiele matek najpierw zaczęło oblewać swoje dzieci, a potem same przekonały się do tego. Często opowiadają, że wyleczyły dzieci w ten sposób z nękających je zaziębiet'l, zapalet'l oskrzeli i innych chorób układu oddechowego. Powtarzają się relacje, że dzieci ciągle chorowały, nie pomagały im już antybiotyki ani różne procedury, więc matki decydowały się na zabranie ich do Butakowki i wypróbowanie metody Iwanowa. Dzieci zresztą na ogół chętnie się temu poddają, nawet same o to proszą, obserwując oblewające się osoby. Iwanowcy, widząc opory matki, np. wtedy, gdy dziecko ma wysoką temperaturę, zachęcają do spróbowania. Matki zaczynają od polewania dzieci z wiadra. Potem kontynuują oblewanie w domu albo przed domem. Widząc pozytywne skutki, często jednak nie mogą zdecydować się na zastosowanie tej metody u siebie. W relacjach powtarza się, że zaczynają to robić pod pewną presją iwanowców, którzy mówią im, że dla pełnego wyzdrowienia dziecka konieczne jest, by oblewała się także matka. Jedna z kobiet opowiadała, że spotkała się z ironicznymi uwagami, że sama się nie polewa, tylko eksperymentuje na dziecku. Inna twierdziła nawet, że ostrzeżono ją, że jeśli nie zacznie się także oblewać, jej choroby przejdą na dziecko. Na ogół twierdzi się, że jeśli ktoś już zaczął się oblewać, nie powinien przestawać. Niektórzy iwanowcy mówili, że jeżeli w pewnych warunkach nie mogli tego robić, natychmiast czuli się gorzej. Gdy ktoś rzuca oblewanie, zwykle do niego wraca, kiedy pogorszy się jego samopoczucie. Większość nie ma zamiaru odchodzić od tej metody. Obawiają się, że zaczną ich znowu nękać stare choroby. Jeden z informatorów wyraził to tak: ,.Nie będę próbował zaprzestać oblewania. Nie mam chęci wracać do poprzedniego chorego i złego życia". Spotyka się już nawet trzy pokolenia stosujące metodę Iwanowa. Przykładem może być Walery Tulekiejew, jego żona, córka, syn i synowa oraz trzyletnia wnuczka, którą zaczęto oblewać zaraz po urodzeniu. Podobno nie widziała ona nigdy lekarza, jest całkowicie zdrowa, świetnie rozwinięta fizycznie i umysłowo. Zdaniem iwanowców, takie dzieci to zaczątek nowego pokolenia zdrowych ludzi. Taki właśnie, zdrowy, silny, doskonały pod względem fizycznym i duchowym ma być według Nauczyciela przyszły nowy człowiek. �247 Nauka Porfirego Iwanowa jako nowa religia System Iwanowa ma swoją stronę religijną, która, jak starałam się pokazać wyżej, realizuje się w wierzeniach i praktykach części kazachstańskich iwanowców. W tym miejscu podsumuję cechy pozwalające ujmować system także w tym aspekcie, nie tylko jako metodę samoleczenia. Grupa "wiernych wyznawców" wierzy, że Bóg - jako Duch Święty - wstąpił w ciało człowieka, Porfirego Iwanowa, w dniu, gdy doznał on "olśnienia". Świadczą o tym niezwykle jego czyny, zdolności, próby, które wytrzymywał. Walery Tulekiejew sformułował to tak: ,,50 lat na krzyżu - czy człowiek mógłby to wytrzymać'?". Równ ież sposób, w jaki przedstawiany jest wygląd zewnętrzny Iwanowa, za24 równo w opisach , jak i w ikonografii, wpływa na przekonania o jego boskości. Fotografie ukazują Nauczyciela jako dostojnego, wysokiego, półnagiego starca z siwą brodą i długimi siwymi włosami. Portrety jeszcze bardziej podkreślają tc cechy, przedstawiając go jako białowłosego i białobrodego olbrzyma idącego po śniegu gdzieś ponad widocznymi przez Fol. D. Penkala-Gawęcka Fot. 5. Trzy pokolenia ..i\\anowców'· - Walerij mgłę lasami i wioskami, albo na tle Tulekiejew. przewodn icz1ley towarzystwa błękitnego nieba z obłokami. ..Przyroda i Zdrowie", jego eórka i wnuczka. Jednakże i przewodniczący i inni Almaty.I4.()4.1998r. iwanowcy wierzący w boskość Nauczyciela podkreślają, że nie każdemu można o tym mówić. Na zewnątrz, wobec czynników oficjalnych, eksponuje się aspekty związane ze zdrowiem. Również osobom przychodzącym po raz pierwszy nie ujawnia się od razu całej ideologii. Nowicjusze zaczynają praktykować "Dietkę", a później, gdy zobaczą rezultaty, "przychodzi świadomość, kto dał im zdrowie". Przechodzą jakby oczywiście, nie wszyscy - stopnie wtajemniczenia, choć nie są one sformalizo2~ Oto przykład takiego opisu: ..CÓŻ to był za człowiek! Wysoki, biała broda do pasa. a zapach jaki od nicgo szedł! Jak od świeżo zaoranej ziemi wiosną. Kiedy na kogo popatrzy - przeniknie na wskroś w/rokiem. A jak on biegał! Po prostu fruwal" (Lawrieniuk.1989). �248 wane, "poznanie, zrozumienie" ma charakter zindywidualizowany. Grupa "wiernych wyznawców" traktuje metodę naturalnego uzdrawiania jedynie jako część praktyczną nauki Iwanowa o ewolucji człowieka, jego przyszłym niezależnym i nieśmiertelnym życiu w Przyrodzie (por. Bronnikow i in., 1997, s. 83). W systemie występują przykazania, traktowane jako przykazania boskie, należy je wypełniać nie tylko dla indywidualnego doskonalenia się fizycznego i duchowego, ale "dla wszystkich ludzi", aby w ten sposób, poprzez powszechną realizację idei Nauczyciela mogło spełnić się zbawienie ludzkości. Wyznawcy wierzą w owo zbawienie oraz w życie wieczne ("Nauczyciel przyniósł ludziom życie", "ukazał «drogę», aby ludzie żyli, a nie umierali,,)25. Kieruje się do Nauczyciela-Boga modlitwy - prośby o zdrowie; za rodzaj modlitwy można także uważać hymn i kOr1cową inwokację głosząca jego chwałę. Niektórzy wyznawcy opowiadają nawet o cudownym ocaleniu dzięki modlitwie do Nauczyciela26. Występują święta, takim świętem jest sobota, kiedy bezwzględnie należy zachować tierpienije oraz niedziela, kiedy kOllczy się post i radośnie spożywa pierwszy posiłek. Świętuje się również dziell urodzin Iwanowa - 20 lutego idziell "iluminacji" - 25 kwietnia. W te dni wyznawcy zbierają się, rozmawiają o Nauczycielu, wymieniają doświadczeniami, przestrzegają wtedy lierpienija. Zgodnie z 12. przykazaniem "Dietki", gorliwi iwanowcy szerzą jego naukę, uważają to za swoją misję. Opowiadają o Nauczycielu w gronie bliskich, ale uważają, że i publicznie może wystąpić właściwie każdy i nie musi się nawet do tego specjalnie przygotowywać, "bo właściwe słowa przychodzą same". Jeden z wyznawców, dopiero od okolo pół roku związany z ruchem iwanowców, uczestniczył już w prochodach. Twierdził, że za pierwszym razem bardzo bał się, nie wiedział, co powie, ale inni uspokajali go. I rzeczywiście, nie musiał się zastanawiać, zdania po prostu wypływały mu z ust i wykłady wypadły bardzo dobrze. Jest to charakterystyczna dla różnych religii cecha misj i apostolskiej, głoszenia słowa bożego. W ruchu iwanowców nie występuje sformalizowana organizacja - nie rejestruje się członków, nie istnieje hierarchia. W Ałmaty jedynym ,,\vyróżnionym" jest przewodniczący towarzystwa "Przyroda i Zdrowie". Jest on jednak raczej primus inter pares, podkreśla, że zgodnie z przykazaniami Nauczyciela, nie chce się wywyższać, a jeśli ma większą wiedzę niż "młodsi" iwanowcy, to jego zadaniem jest tę wiedzę przekazywać. Twierdzi również, że nie należy do nauki Iwanowa niczego dodawać ani z niej ujmować, tylko po prostu głosić to, 25 Nieśmiertelność przyszłego człowieka rozumiana bywa różnic, na ogół mgliście. Tłumaczy się np., że tak. jak przyroda jest wieczna i nieśmierteina. tak człowiek będzie żył wiecznie w przyrodzie. 26 Taki przypadek opowiedziała mi Swietłana. córka Tulekiejewa. Podobno chlopiec. który na terenie budowy spadł z II pięlra na belon. zdążył. spadając. pomodlić się do Nauczyciela i dzięki temu uszkodził sobie tylko nogę. �249 27 co powiedział Nauczyciel . Według Tulekiejewa niepotrzebni są kapłani, zbędne jest wszelkie pośrednictwo, każdy sam, swoją drogą ma dochodzić do Nauczyciela i jego wielkiej idei. N iepotrzebne im kościoły, jak wyraził się, "ich kościół to Butakowka". Iwanowcy sprzeciwiają się nazywaniu systemu Iwanowa religią. Określają go jako "naukę" - to, co przekazał ludziom Nauczyciel, a w aspekcie wyznawców i ich praktyk - jako "ruch". Powołują się na słowa Nauczyciela: "Jeśli z mojego dzieła ludzie zrobią religię, znaczy, że ono przegrało". Religia, jak można sądzić z wypowiedzi, kojarzy im się ze skostniałymi formami, przestarzałymi, bezsensownymi obrzędami. Nie cenią religii nie wymagających od wiernych trudu. Za takie wyznanie uważają np. prawosławie, gdzie, jak to sformułował Tulekiejew: ,.postawisz świeczkę i możesz grzeszyć dalej". Prawdopodobnie ich niechęć do nazywania swego ruchu religią jest efektem wieloletniego wpajania ideologii ateistycznej szerzącej pogardę dla wszelkich religii. Niemniej, cechy ideologii i pewne elementy praktyki pozwalają mówić o ,.ruchu" iwanowców jako religii. Ponadto, z wypowiedzi samych iwanowców wynika, że nauka Iwanowa zastępuje im inne religie. Zapytywani, czy nie ma sprzeczności między tym systemem, a różnymi religiami, których wyznawcy zaczynają interesować się koncepcjami Iwanowa, odpowiadają przecząco, mówią. że ta nauka jest dla wszystkich ludzi. "Może przyjść każdy, i chrześcijanin, i muzułmanin". Ale w ich rozumieniu, gdy człowiek innej religii "wejdzie na drogę Nauczyciela", stopniowo, postępując tą drogą uzyska "świadomość" i wówczas zrozumie, że niepotrzebna mu jego dawna religia. Walery Tulckiejew sformułował to dobitnie, mówiąc, że wśród iwanowców "BYLI i chrześcijanie, i muzułmanie". Iwanowcy przyznawali, że niektórzy z nowicjuszy mają pewne obiekcje, np. nie odpowiadają im słowa hymnu, ale było dla nich oczywiste, że to podejście zmieni się, jeśli będą gorliwie przestrzegać wszystkich przykazall "Dietki". Przyczyny popularności systemu Iwanowa w Kazachstanie Najczęstszą chyba drogą dojścia do systemu jest zainteresowanie się nim poprzez bezpośrednie kontakty z iwanowcami - krewnymi, znajomymi, sąsiadami, kolegami z pracy. Ich opowieści o własnych doświadczeniach, o zdrowotnych rezultatach stosowania tej metody mają zapewne największą siłę przyciągającą. Niektórzy iwanowcy wskazują również na programy telewizyjne, książki, broszury jako źródło zainteresowania się koncepcjami Iwanowa. Większość informatorów twierdziła, że przyczyną, jaką kierowali się zaczynając stosować reguły "Dietki" było pragnienie odzyskania zdrowia. Na pewno wiara w uzdrawiające działanie oblewania i innych praktyk jest bardzo ważną ~7 W praktyce. oczywiście. i on interprcluje myśli Iwanowa na swój sposób (przykład przedstawiłam II przypisie 23 l. �250 przyczyną coraz większej popularności systemu. Sytuacja medycyny oficjalnej w Kazachstanie jest dramatyczna. Uszczuplenie kadry mcdyczncj, jcj degradacja i demoralizacja, upadek bazy materialnej, brak wielu podstawowych lekarstw i środków, ograniczenie dostępu do opieki medycznej i generalnie jej obniżająca się jakość. wszystko to skłania rozczarowanych ludzi do poszukiwania innych dróg zaspokajania swych potrzeb zdrowotnych. Stąd też wielkim wzięciem cieszy się medycyna komplementarna oferująca szcroki wachlarz usług. poczynając od akupunktury chil'1skiej i koreal'1skiej, medycyny tybetal'1skiej, bioenergoterapii, homeopatii, muzykoterapii i ludowego kazachskiego ziołolecznictwa, a na niezwykle popularnych metodach leczenia magicznoreligijnego (w tym i szamanistycznych) kol'1cząc. Chorzy stosują również często samoleczenie, próbując różnych metod domowych oraz polecanych przez szeroko dostępną literaturę, najczęściej pochodzącą z Rosji i innych krajów WNP. Niektórzy sięgają do systemu Iwanowa i zaczynają go regularnie praktykować, traktując jako swego rodzaju "objawienie" - nie potrzebują już lekarzy i lekarstw! Inni uzupełniają oblewaniem i ewentualnie postem lcczenie zalecane przez lekarzy. Ale nie tylko potrzeby zdrowotne skłaniają ludzi do zainteresowania się tym systemem. Według przewodniczącego Tulekiejewa, dawnicj ludzie przychodzili przede wszystkim po to, by odzyskać zdrowie. Teraz coraz więcej kieruje się innymi motywami - poszukują ideologii, wiary. Przychodzi dużo młodzieży, zagubionej \V świecie. potrzebującej jakichś wytycznych moralnych. "Dzieło" Nauczyciela jest znane coraz szerzej, ruch .,wśnie w postępie geometrycznym". Dzięki jego popularyzacji wśród mlodzie7.y, "rozwija się nowe, zdrowe pokolenie"ls. Również wielu przedstawicieli starszego i średniego pokolenia przychodzi z podobnych pobudek, a nawet jeśli pierwotne były motywy zdrowotne, później zaczynają traktować systcm w jcgo pełnych wymiarach. Ludzie stracili dawną, komunistyczną ideologię. W poszukiwaniu jakiejś wiary często kierują się początkowo ku wierzc przodków - prawosławnej w przypadku Rosjan, większości Ukraillców, islamowi w wypadku Kazachów. N ieraz jednak nie potrafią się w niej odnaleźć (powtarzają się następujące wypowiedzi informatorów: "Próbowałem chodzić do cerkwi. Stwierdziłem jednak, że to nie moje"). Szukają więc czegoś całkowicie nowego, pozbawionego sztywnych form, obrzędów, hierarchii. Do "ruchu" przychodzi wielu dawnych zagorzałych ateistów, działaczy komunistycznych. u których więź z dawnymi religijnymi korzeniami uległa całkowitemu zerwaniu. 28 Jest to według iwanowców nalllralny. ewolucyjny proces pnl\\adz<lcy do upowszechnienia nauki Iwanowa na całym świccie. Nauczyciel przccież powiedzial: .. Wszystkie narody mi si.,: pokłonią". Tulckiejew twierdzi. że wielu jest już wyzna\\l;ów nic tylko \\' kraiach hyłego ZSRR. ale także w USA. Wielkiej Brytanii. Niemczech. Izradu. 1)0 rozprzestrzeniania systemu przyczyniają się emigranci z Rosji i Kazachstanu. �251 Można przcwidywać, żc ruch iwanowców będzie nadal cieszył się popularnością i nawet rozszerzał swój zasięg, dzięki propagowaniu przez zwolenników i życzliwemu podejściu władz, a przede wszystkim dzięki zdolności zaspokajania ważnych społecznych potrzeb. BIBLIOGRAFIA .·It Olle... b. r. w. Bronnikow 1997 Burau I. I ')94 L1iadć M. I ')9X .It Olle lI'ilh Sallll·e .. 1 .\1'slelll ofNalllral .1(1). Almat\. i\. .I. i in. {'e::ilielllluIIO\I' /1::11' 1 lIcemje. Oniks. by Porphyry Ivanov. Jibek Mosbva. lU/III' Iseelclli/u. KijćII. Ohl'ic\' 1slwholc. W)dallnićlwo lI\anO\\ I'.K. 1992 Il'lld\'. I'-okon. KR. Warszawa. Moskwa, Kononol\ J. W .. KononO\\a Z. N. 1993 I!og ::iclll/i. Russkij DućhO\\t1),i Lawrieniuk 19X9 Nazarbajew 1997 Rehabililation Cenlr. Akademija kosmiczieskich nauk. Moskwa. L ('::eloll'iek i/cgo lU/ilU... Raduga". nr 8. N. J..:a::ue!lslal[ 2030. Proell'ieialli/e. hie::opusllosl' 1 lIllIcs::elli/e hlagosos/()/ani/a \I'siceh l;u::achslullee1l': PosIani/e Prie::idielllu slrally narodll Ka::achstana. Byłym. Almat). Orlin W. S. 1991 ('celli/e Penkala-(ial\t;cka D. 19X7 I!olwler 199X I'mjiri/u Warszalla Szahlonowa 1993 "Dielka ". Sowekspurlkniga. 1;1111111'0\1)'. w: SIO\l'lIil; elnologicny. Terminy og(llne. red, Z, Slaszczak, 1\: "Iillel[([r1'::III. Warszalla L i\. /i::ll' \I' Slml'l/lk etllologicny. TerlIliny ogólIle. red. Z. Staszczak. PWN, Terminy ogólne. red. Z. Staszczak. PWN. -- Po/naIl. II: SIOJmik etnologicny. .- Pozmui. jedilliellii s prirodoj. S'isticllla jesliest1l'iennogo p K. hl'(//w\I'a. Kokszdau. Tulekie,ićw 1995 Wlasow S. 19X2 Mosbva. PWN. Warszalla ~ I'oznail. llic "I\'([nov 's i\lethod": A Complementary llierapy ill Ka::al;hstan. w: EthnothempiclI. llierapellllsche KOII::eple im Kllllllrvergleich. Ilrsg. C.E. CrottschalkBatschkus & C. Raetsch ... Curare" -- Sonderband. 14. WYB. Berlin. s, 93-95. Pusern-Zieliliska M. 19X7a "Ics/([lIi::lII. 1987b hl'llnO\l'a W. K. ..I OI[ salll I; nalll lIa ::Iellllll pris::ol .... Konżyk. Icklperillllent dliIlO/1I \1' polwieka ... Oguniok". Almaty. nr 8. o::dorowlenija lIc::itiela �252 Wo imia ... 1997 Z%tariew lVo imia :::i=ni.red . .I. Alijarow 1995 Danuta i in .. Sojuz mo!odiożi Kazachstana. Alrnaty. .I. Z. C=elowiek, pros=lI /iebja ...• Soglasije. Nowosibirsk. Penkala-Gawl;cka SYSTEM OF NArURAL IIEAlJNG OF PORFIRY IV I\NOV IN KI\I.I\KIISTI\N (Summary) The ..1vanov' s system". if understood that consists or taking cold baths. some is a part of a wider system. between humans and nature. ered a form or religion. (1898-1983). barefoot named ..Ivanov·s teaching" whid1 deals with the general relations \Iith the figure orthe Teacher - Ivanov as (jod. and may be consid- It was founded He developed as a kind of sci f treatment. is a special ..natural" heal ing breathing exercises. and litsting.. Ilowever. this method by a Russian his ideas through and with no dothes but shorts li'om Ukraine. 50-year irrespective practice Porliry of severe or the \Ieather. Korneyevitch ordeals. prolonged Ivanov such as walking haths and {;Isting. Ivanov was persecuted and spent more than 12 years in all in prisons and pSYl:hiatric hospitals. His experiences and achieVt:ments hel:ame an example and idealor enduraJKe Ill!' his 1111Iowers. Today his ideas arc very popular in Russia. Ukraine. Kazakhstan and other countries orthe {l)fmer USSR. The fbllOlvers or Ivanov in Almaty. Kazakhstan. may he estimated at several thousand. Part of them simpl) fulfill some general recommendations in order to be healthy. The others are the devoted and strict fl)lIo\lers who try to kccp all 12 11'<\lIOI"S commandments. called .. Dyctka". and (Ivanov's) body to savc allmankind. treat the Teacher tant part of complementary by poor condition meets the needs orthe or those as God medicine in today's state-sponsored who for many their way back to the pre-Soviet who dcscelltkd The Ivanov's religious method to the Larlh Kazakhstan services. decades were deprived The religious the human constitutes and its popularit) medical bclids and entaed as sclrtreatment component of religion an impor- can he explaim:d ofthe system and no\\' cannot lind and practices. hallSla/al hl' /) I'enkala-(jall'r:cka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1946abe333b33b8575a60509d313575.pdf 00b50312dc3b2eda69b201f19566bd82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource estetyka ludowa rybołówstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3900 Title A name given to the resource Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.73-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WYPOWIEDZI R Y B A K Ó W KURPIOWSKICH O W Y G L Ą D Z I E RYB (Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) Poglądy estetyczne ludu stanowią zagadnienie zba­ dane w stopniu wręcz znikomym. Poza Sewerynem Udzielą, który jeszcze w 1883 r. opublikował swoje „Poglądy estetyczne ludu ropczyckiego", jedynie Ta­ deusz Seweryn i Mieczysław Gładysz wzbogacili naszą wiedzę o poglądach estetycznych ludu. Temat podjęty przez autora niniejszej rozprawki może wy­ dać się nader zawężony, Redakcja publikuje go jed­ nak z nadzieją, że zagadnienie samo, leżące jak do­ tychczas niemal odłogiem, doczeka się poważniej­ szych i bardziej wszechstronnych opracowań. Czas mija, wieś zmienia się, i jeśli badania takie nie zo­ staną podjęte w najbliższym okresie, istnieje poważ­ na obawa, że już wkrótce podejmując zagadnienie z zakresu poglądów estetycznych ludu opierać się będziemy jedynie na domysłach i przypuszczeniach. Redakcja Wartość estetyczną dzieł sztuki ludowej często przypisuje się wyłącznie wrażliwości estetycznej ich twórców. Jednak wydaje się, że szczególnie u arty­ sty ludowego, bardziej aniżeli u twórcy — przed­ stawiciela sztuki oficjalnej, wartość estetyczna dzieła jest często wynikiem działania wielu czynników nie związanych bezpośrednio z samą wrażliwością arty­ sty. Pozbawiony krytycyzmu stosunek do problemu wrażliwości estetycznej twórców ludowych wystę­ pował jaskrawo zwłaszcza w ocenie ich pobudek twórczych przy przedstawianiu wszelkich zjawisk ze świata przyrody. Wyniki analizy tych właśnie pobudek najczęściej afirmowały ludową wrażliwość estetyczną. Materiał zawarty w artykule nie zmierza do roz­ strzygnięcia, jaką wagę ma estetyczna wrażliwość artystów ludowych w procesie tworzenia dzieła sztu­ ki. Jest on tylko przyczynkiem sygnalizującym za­ gadnienie, które można by opracować szerzej dopiero na podstawie grutownych badań terenowych. Przy­ taczam wypowiedzi rybaków kurpiowskiej Puszczy Zielonej, związanych z rybołówstwem zawodowo i niezawodowoInformatorami moimi byli głównie ludzie. starszego pokolenia, urodzeni w siedemdzie­ siątych, dziewięćdziesiątych latach X I X wieku, a więc zebrane dane odnoszą się głównie do końca XIX i początków X X w. W mniejszym zakresie, dla porównania, przeprowadziłem rozmowy z informa­ torami, których lata młodości przypadły na okres późniejszy — między pierwszą a drugą wojną świa­ tową . Celem wywiadów było uzyskanie z jednej strony danych o znajomości cech różniących poszcze­ gólne gatunki ryb (kształt, barwa, kolor itp.), a z drugiej •— zebranie właściwych ocen i opinii wyrażających stosunek do wyglądu ryb. Interesujące było skonfrontowanie wiedzy o zewnętrznych ce­ 2 chach ryb z rzeczywistą wrażliwością na ich este­ tyczne wartości'. Oto kilka spośród zebranych wypowiedzi na temat różnic występujących między poszczególnymi gatun­ kami ryb: „...Jaź burawy na plecach, ciemny, ma grubą łuskwę, najsmacniejsa tłusta ryba. Płotka cyrwune ma ocy, a chuda jak descka . Skocka małe ma sksele"', bilasta, duzo ma mięsa w gzfolecie. Kleń podobny do brzamy, siwsy jeno i więcej okrąg­ ły, a dobra, tłusta ryba."" Koza jek cybuch cernowata, na podobno kiełbia, tylko cienka. Katy długie, śwycące, w tym boku i w tym kolce, nie majo nięsa." „...Murany jek płotki, jeno ocy inne. Carne, nietęgo serokie, ale walnie ugrube. Kiełbzie plecy majo siwe pod bełkiem białe", to suraki. To dobre rybki, nie tsa ich pokryzać." „Scubły to dłuskie, pyski majo walne, a na sobie k s i a t y „ P s i s k o z długi jek żmija, pysk ma jek zaba. Cały bręgowat y . Nięso ma nawet słodkie." Czy wreszcie tego rodzaju wypowiedź: „Ryba to mały robacek, a ma jek cłoziek swój sukmanek." We wszystkich przytoczonych wypowiedziach moż­ na dostrzec wyraźnie reagowanie na barwę ryb —• na kolor ich oczu, płetw, łusek itp. Świadczą o tym określenia w rodzaju: „bziały", „bilasty", „blady", „sary", „siwy", „siwsy", „carny", „cyrnowaty". (np. „jek cybuch" czy „sadze"), „ciemny", „żółciuchny", „śwycący", czy też „cyrwune ocy", „cyrwune sksele", „wielkie łby", „małe sksele", „gruba łuskwa", „w bręgi", „bręgowaty", „w ksiaty" itp. Jednocześnie to­ warzyszą im określenia, które charakteryzują kształt ryb, jak np.: „seroki", „okrągły", „więcej okrągły", „nietęgo seroki", „ale walnie ugruby", „jek descka", „płaski", „cienki", „długi", „długowaty", „ma zgarb" itp. Charakter wszystkich tych określeń potwierdza znaną prawdę, że ludność chłopska odznacza się dużą spostrzegawczością i lapidarnością sformułowań. Jakiego znaczenia nabierają na tym tle wypowiedzi, w których zostało wyrażone nie tylko odczucie kształtu, barwy i koloru, ale również ocena ryb pod kątem ich wartości estetycznych i materialnych? Opinie, które podam, są odpowiedzią na następu­ jące pytania kwestionariusza: „która ryba ma ładny wygląd zewnętrzny?" oraz „która ryba jest smacz­ na (dobra)?" — Oto kilka spośród zebranych wypo­ wiedzi rybaków: „Ryba najładniejsa cy najsmacniej­ sa l i n . Liny to som ładne, bo tłuste, takie aż się świecą." „Najładniejsy to lin krótki, a i z kilo wazy, a scubeł dłuski i mało wazy." „Najładniejsa ryba kiełp, bo ona tłusta i ma w sobie nięsa." 4 7 8 10 11 1 3 14 15 16 17 18 19 1 73 �„Najlepiej mi się podoba scupak, ona ma najlepse nięso." „ N i e to najlepsa ryba węgorz, bo ona najtłustsa. Toć on scupak tez dobry, ale on chudsy. Wszystkie ryby dobre jek ełoziek zdrowy... Jek duza, to każda ładna. Nieraz karp wlizie, to taki seroki... Każda ryba ma wygląd, jak ona je walna." „Najładniejsa to jest ryba lin, bo jest zółciuchna, jekby ufarfoowana, a inne brzydkie, bo majo duzo ości w sobie." W przytoczonych wypowiedziach dostrzega się, że kryterium walorów estetycznych ryby jest przede wszystkim jej wartość materialna. Najładniejsza czy najpiękniejsza ryba to ta, która ma najwięcej tłusz­ czu, której mięso jest najbardziej pożywne i smacz­ ne. Takimi rybami są najczęściej liny i kiełtoie. Nie należą do nich płotki, szczupaki czy jazie. Tego rodzaju odczuwanie wartości wyglądu ryb było wśród badanej grupy rybaków najbardziej po­ pularne na przestrzeni kilkudziesięciu ubiegłych lat. Wyraźne natomiast reagowanie na estetyczny wygląd ryb spotyka się o wiele rzadziej. Wypowiedzi, w któ­ rych ten moment znalazł swe odzwierciedlenie, są szczególnie interesujące. „Najlepsy po świętej praw­ dzie węgor i okoń. Scupak to suchy. Najładniejsa ryba to scupak, bystry, chyży, fest." „Lin cy jaź to smacniejsy, ale on taki bury, a scupak to taki biały." „Ze wszystkich ryb najlepsy węgorz... ka­ wałek zji i można chodzić. Najsykowniejsy to chyba scupak, bo ma ksiaty po sobie." „Najlepiej m i się podobuje lin, bo on jest najsmacniejsy. A na wygląd to scupak, bo łun jest ładniejsy. Inne to takie łuski majo, a scupak to ma takie ksiaty jek jepka , a płot­ ki to majo łuskwiny." „Najładniejsy z wyglądu karaś, bo ma jakiś złoty kolor. W ocy świci jek złota blacha." W tym wypadku wskaźnikiem oceny wyglądu ryb są określenia w rodzaju: „biały" jako przeciwień­ stwo „burego", „świci jek złota blacha", „ma ksiaty po sobie", „ma ksiaty jek jepka", „bystry", „chyży", „fest" itp. Przy użyciu tego rodzaju określeń za ład­ ne uznane zostały ryby mniejszej wartości material­ nej, głównie szczupak i w pewnym stopniu karaś. Występowanie wśród badanej grupy rybaków kur­ piowskich tych dwóch skrajnych stanowisk w ocenie wyglądu ryb nasuwa następujące uwagi. Wyrazicie­ lami opinii, w których nie zwrócono uwagi na este­ tyczne wartości wyglądu ryb, są przeważnie rybacy starsi, osiemdziesięcio-sześćdziesięcioletni, a w mniej­ szym stopniu rybacy średniego pokolenia. Rybacy zaś młodsi (w Wieku do 35 lat) reagują już inaczej, kryteria ich ocen nie są już tylko pod kątem ma­ terialnym, użytkowym. Może to świadczyć o stop­ niowej zmianie poglądów estetycznych w kręgu lud­ ności Kurpiowszczyzny. Czy zmiana ta dotyczy wszelkich dziedzin świata przyrody — trudno jest stwierdzić, zebrany materiał jest na to niestety zbyt nikły. Nasuwa się pytanie — w jakim stopniu wypowie­ dzi tych młodszych rybaków mogą stanowić podsta­ wę do wnioskowania o wrażliwości estetycznej chłopstwa. Odpowiedzieć na to pytanie jest trudno. 2 2 23 21 25 28 27 28 20 30 31 74 Właściwa interpretacja przedstawionego materiału wymaga znajomości całego szeregu dodatkowych wy­ powiedzi, w których wyraziłby się sposób reagowa­ nia na wartości estetyczne innych dziedzin świata przyrody. Szczególnie konieczne byłyby tu wypowie­ dzi oceniające przedmioty czy zjawiska, które nie posiadają wyraźnych wartości materialnych, względ­ nie które szczególnie jaskrawo manifestują swe pięk­ no. Jest zupełnie prawdopodobne, że ci sami ryba­ cy, którzy nie dostrzegali wartości estetycznych w wyglądzie ryb, potrafiliby żywo reagować na pięk­ no np. kwiatów, na barwę upierzenia ptaków śpiewa­ jących, czy chociażby na zwinność niektórych dra­ pieżników leśnych. Wrażliwość chłopstwa na war­ tości estetyczne poszczególnych dziedzin świata przy­ rody nie przedstawia się jednakowo. Tak samo zresz­ tą jak prawdopodobnie nie jednakowy, lecz stale zmienny jest zespół wartości w przyrodzie, który wzbudza przeżycia estetyczne. Nie podlega jednak dyskusji, że u niektórych przedstawicieli chłopstwa, a szczególnie u ludzi star­ szych, występuje całkowita niewrażliwość na pewne wartości estetyczne przyrody. Znamienne przy tym jest, że nie wypływa ona np. z niedostrzegania prze­ jawów owych wartości. Wypowiedzi podane na wstę­ pie świadczą bowiem o znacznej wiedzy rybaków jeżeli chodzi o barwę, kolor czy kształt ryb. Jednak z innych wypowiedzi wynika, że ci sami rybacy nie mają żadnego uczuciowego stosunku do tych przy­ miotów zewnętrznego wyglądu ryb. Pod względem estetycznym są im one zupełnie obojętne. Mimo to zdarza się, że dostrzeganie przez chłopów formal­ nych wartości zjawisk przyrody uważa się za wy­ starczający dowód ich odczuć estetycznych. Tego rodzaju rozumowanie w świetle przedstawionego tu materiału wydaje się pozbawione racji. Powszechność omawianego stanowiska w ocenie wyglądu ryb nie stanowi zjawiska wyjątkowego wśród rybaków z Puszczy Zielonej, wiążącego się np. z opóźnieniem rozwoju historycznego tych te­ renów. Można na nie natrafić również wśród ryba­ ków zamieszkujących obszary sąsiednie. Nawet na Mazurach, bez porównania mniej zacofanych spo­ łecznie, pojęcia: ryba „ładna", „piękna" i „smacz­ na" — są dzisiaj jeszcze wśród wielu rybaków jed­ noznaczne . Warto przy tym dodać, że rybacy ma­ zurscy, w porównaniu do kurpiowskich, wyróżniają się na ogół wyższym poziomem umysłowym. Wydaje się, że niejednokrotnie czynnikiem, który oddziały­ wał na utrzymanie się tak prymitywnych poglądów i ocen, nie był bezpośrednio poziom umysłowy okreś­ lonych ludzi, lecz obiektywne właściwości warun­ ków ich życia. To znaczy, przede wszystkim wieczna walka o zdobycie środków do życia, względnie bez­ ustanne pomnażanie posiadanych materialnych środ­ ków bytowych. 32 Na tle omówionego wyżej stanowiska rybaków kurpiowskich w stosunku do wyglądu ryb, szczegól­ nej wagi nabierają opinie uznające rzeczywiste ich wartości zewnętrzne, jak ogólny koloryt, kształt, bar­ wa poszczególnych części, czy też zwinność. Wyra* �zicielami tych opinii są co prawda przede wszystkim rybacy młodsi, którzy dzięki lżejszym warunkom życia (możliwość ukończenia szkoły, kontakt z szer­ szym niż rodzime środowiskiem za pośrednictwem służby w wojsku, radia, prasy, książek, migracja do miast itp.), mogli zerwać z tradycyjnymi poglą­ dami. Ale poglądy takie — chociaż raczej rzadko — występują również i u ludzi starszych . 33 PRZYPISY 1 Rybołówstwo w kurpiowskiej Puszczy Zielonej uprawiano do ostatniej wojny. Istniały ku temu sprzyjające warunki naturalne. Przez Kurpiowszczyz­ nę przepływają trzy niewielkie rzeki (Pisa, Omulew i Orzyc) oraz liczne strugi. Kilkanaście lat temu na obszarach między rzekami i strugami znajdowało się wiele małych zbiorników wody stojącej, tzw. „wądołów", oraz rozległych bagien, które obfitowały w ryby błotne. Rolnictwo czy też hodowla nie za­ spokajały potrzeb bytowych większości rodzin kur­ piowskich. Zmuszało to do szukania dodatkowego źródła pożywienia i utrzymania, również i w rybo­ łówstwie. Większość ludności kurpiowskiej trakto­ wała je jako jedno z wielu dodatkowych zajęć po­ zarolniczych. Rybacy należący do tej grupy zajmo­ wali się łowieniem ryb w chwilach wolnych od pracy w gospodarstwie. W końcu X I X i prawie że jeszcze na początku X X w. nie było na terenie Kurpiow­ szczyzny bodaj ani jednej wsi, w której nie zajmowanoby się w ten sposób rybołówstwem. W tym samym czasie byli również rybacy, którzy trakto­ wali rybołówstwo jako .główne źródło utrzymania. Tworzyli oni jednak mniej liczną grupę. Zamieszki­ wali pojedynczo, a niekiedy kilkuosobowymi gru­ pami, wsie położone nad rzekami i strugami. W okre­ sie międzywojennym liczba zarówno jednych jak i drugich poważnie zmalała. Po ostatniej wojnie już tylko w bardzo nielicznych wsiach zachowali się lu­ dzie, którzy sporadycznie uprawiali to zajęcie. Mimo że łowienie ryb dzisiaj już nie występuje powszechnie w Puszczy Zielonej, trwa wśród miej­ scowej ludności żywa o nim tradycja. Wielu ludzi dobrze pamięta, jak wybierano się na połów z pry­ mitywną kłonią, zwykłym koszem, ością, czy nawet bez żadnego narzędzia, licząc jedynie na własne ręce. Ogółem przeprowadzono rozmowy z 50 informa­ torami, w tym z 18 informatorami młodszymi. Niniejsze opracowanie opiera się na materiałach zebranych na marginesie badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1956/58 nad zajęciami pozarolniczymi w Puszczy Zielonej. Badania zostały przeprowa­ dzone przez autora w ramach pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. „Descka" — deseczka. „Sksele" — płetwy. ' Inf. Piotr Jermacz, ur. w 1874 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. ' Dotyczy cybucha fajki. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. „Bziałe" — białe. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r„ rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow* Ostrołęka. ! 3 4 5 8 9 10 11 „Scubły" — 1. mn. od „scubeł" — szczupak. majo na sobie ksiaty" — mają na sobie kwiaty, dotyczy cętek na skórze szczupaków, „Psiskorz" — piskorz. „Bręgowaty" — pręgowaty. Inf. Stanisław Koprek, ur. w 1897 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Klimki, pow. Ostrołęka. „Cłoziek" człowiek. Inf. Stanisław Gwiazda, ur. w 1871 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka. Potwierdzenia stosowania określeń nie wystę­ pujących w przytoczonych wypowiedziach można znaleźć w wypowiedziach podanych niżej. Inf. Józef Serowik, ur. w 1874 r„ rybak zawo­ dowy, gospodarz zamożny, w. Łacha pow. Kolno. Inf. Bolesław Banach, ur. w 1885 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Łacha, pow. Kolno. Inf. Władysław Zalewski, ur. w 1881 r., rybak zawodowy, gospodarz zamożny, w. Gontarze, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Kołodziejski, ur. w 1897 r„ rybak niezawodowy, gospodarz niezamożny, Chorzele. „Nie" — mnie. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r., rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Inf. Jan Puchalski, ur. w 1872 r„ rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Zalas, pow. Ostrołęka. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Piaścik, ur. w 1869 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Jurki, pow. Łomża. Inf. Stanisław Chojnicki, ur. w 1872 r., rybak niezawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Tartak, pow. Ostrołęka. „...ma takie ksiaty jek jepka" — ma takie kwiaty jak jabłka. Inf. Józef Szczygieł, ur. w 1905 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Wyszel, pow. Ostro­ łęka. Inf. Mieczysław Jermacz, ur. w 1925 r„ rybak zawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. „Którna ryba najpiękniejsa ja nie ziem, mnie najbardziej się podobuje lin, bo niętki, i stynki, i muranki, bo jek jejusko takie niętkie". (Ludwik Faleński, w. Pogubię, pow. Pisz). „Najlepsa ryba lin, smacny mocno, najgorsa płotka. Lesce to ładne, białe, fein ryby! Wszystkie rybki ładne, tylko jak się wynieskną [wytrą] to chude. Ja rybki łubie!" (Fryc Pacia, w. Piasutno, pow. Szczytno). „Najlepsa ryba lin, mało łościów ma. Łowte ryby smat łościów mają, to kolące. Najładniejsa, którna nie ziem, bo wsystkie złości ni majo i nie pokąsajo nikogo." (Wilim Jabłądzki, w. Rudka, pow. Szczytno). Faktem jest, że niektórzy spośród starszych rybaków mieli również możność zetknięcia się z od­ miennym niż rodzime środowiskiem. Jedni z nich w poszukiwaniu pracy byli w Ameryce, inni służyli w wojsku w odległych krajach Rosji carskiej. Nie­ którzy, bezrolni, wędrowali po pobliskich miastach często zmieniając swój zawód. Wydaje się jednak, że wszystkie te kontakty miały mniejsze znaczenie — jeżeli chodzi o zmianę poglądów — aniżeli kontakty za pośrednictwem szkoły, radia, książek, prasy, z któ­ rymi zetknęli się ludzie młodsi. 11 15 11 15 19 17 18 19 20 21 22 2 3 24 2 5 2 8 27 28 29 30 31 32 ! 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy pisanki ludowe Śląsk - pisanki ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3904 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielichówna POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar­ cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst­ kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan­ ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne motywy i sposoby zdobienia. W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346 kraszanek, które następnie pokazano na wystawie. Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal­ nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko­ nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze­ ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy­ cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo­ nych jak i tych, których nie wyróżniono. Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania, charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego, przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa. Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna- Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons Tartara. Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci­ szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki wytrawiane. Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk. Franciszka Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki. Wyk. Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi­ sanki wykonane techniką woskową. Wyk. Halina Kolera. Dąbrowa Górnicza. 92 �; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja, który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda). Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze­ biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob­ nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie. Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych, niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol do najlepszych. Linie podziału są również czytelne w kraszankach wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow. Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok roślinnych występują tu także liczne drobne mo­ tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą­ cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno­ barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty — uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy­ konaniu poszczególnych motywów. Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na­ groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga­ łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two­ rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost zadziwiają. Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By­ tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon­ cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni­ czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko­ nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio­ na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę­ pują czerwone kropki, od większych do coraz to mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała falistymi zygzakami splatającymi się na przemian — biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem. Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia (III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo­ tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej, wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu. Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika (wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom­ pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie­ cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko­ szykami na plecach, występują przede wszystkim na tle zielonym —• ciemnym lub jasnym. Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar­ dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad­ wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro­ da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk, pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za­ sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie­ syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My­ słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych (w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna­ ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia­ ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle. Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja. Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego, to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo­ dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała (techniką wyskrobywania) ornament geometryczny w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra­ tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna­ menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką wytrawiania kwasem. Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne „pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze­ mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios­ ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla­ dując umiejętności swej' babki, w młodości także posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma­ wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory (niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo­ metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja. Drobne motywy rombów i kresek występują na prze­ mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią na czerwonym, granatowym lub zielonym tle. Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko­ nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy. <>:ł �Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry­ tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu­ miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże, elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz­ ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa­ gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę. Na wystawie obok kraszanek znalazły się również plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie­ których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio­ sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema­ tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy­ czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz­ twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób, które wzięły udział w konkursie. Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie­ mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio­ rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór­ ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj­ bliższej przyszłości. Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk. Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My­ słowice. Ryc. 10. Kraszanki skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk. Gliwice. Fotografował Stefan Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9fa64675985e4d6c716873d6253142c.pdf d589606b802c767d8b1d1b622875a7be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3907 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.100-106 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z ROSICA CZUKANOWA: BLGARSKA NARODNA SZJEWICA. Przedmowa „B'łgarski Chudożnik". Sofia 1957, str. 8, 138 ilustracji barwnych. Znane ze swego niesłychanego bogactwa hafty Sło­ wian bałkańskich doczekały się nowej publikacji w postaci wymienionego w tytule albumu, obejmu­ jącego hafty ludowe zachodniej Bułgarii, zebrane przez Rosicę Czukanową. Z przedmowy napisanej przez wybitnego bułgarskiego etnografa i członka Bułgarskiej Akademii Nauk, Christo Wakarelskiego, dowiadujemy się, że wchodzące w skład albumu barwne ilustracje nie są ścisłymi kopiami wzorów ludowych, ale ich artystyczną transpozycją. Odchy­ lenia w rysunku lub kolorze są jednak tak nieznacz­ ne, że w rezultacie zawarte w albumie reprodukcje można traktować jako obraz autentycznych wyszy­ wek występujących w bułgarskim stroju ludowym. Po tym zastrzeżeniu, wynikającym z koniecznej ścisłości naukowej, przeprowadza Wakarelski podział ludowych haftów na dwie zasadnicze grupy tery­ torialne: a) grupę haftów zachodniobułgarskich i b) wschodniobułgarskich. Każda z tych dwu grup dzieli się na mniejsze odmiany regionalne, określane nazwami utworzonymi od nazw większych miejsco­ wości, które się w danym regionie hafciarskim znaj­ dują. W grupie zachodniej wyróżnia autor 11 tego rodzaju regionalnych odmian (piryńską, kjustediską, stankedymitrowską, samokowsko-ichtimanską, sofijską, graowską, transką, kułskowidyńską, łoweszką, pleweńską, nikopolską), podczas gdy w grupie za­ chodniej jest ich 13 (gabrowska, rusenska, razgradska, kołarowgradzka, ełchowska, karnobatsko-jambolska, karnbatska-południowa, odrynsko-małoazyjska, uzunkiuprijska, dimotiszka, dedeagaszka, kazanłszka, średniorodopska). Podział ten odnosi się głównie do haftów na płót­ nie, nie obejmuje on natomiast haftów zdobiących sukienne ubiory wierzchnie, które w postaci bar­ dzo bogatej występują na terenie Bułgarii południo­ wej i w przyległych krajach bałkańskich. Jak wspomniano na wstępie, reprodukowane w al­ bumie Zbiory Czukanowej pochodzą głównie z tere­ nów zachodniobałkańskich, na tych więc terenach skupia się uwaga Wakarelskiego, który kolejno cha­ rakteryzuje poszczególne regionalne odmiany haftów. W albumie odmiany te nie są reprezentowane w sposób równomierny. Najwięcej jest przykładów haftów z okolic Sofii i Plewen u (do 30 reprodukcji), inne tereny reprezentowane są już w stopniu daleko J E Christo Wakarelskiego. Wyd. słabszym. Z okolic Nikopolu znajdujemy zaledwie trzy hafty, z Tranu — dwa, a z Pirynu — jeden. Przygniatającą większość stanowią hafty na płótnie, wykonane z reguły ściegami liczonymi — głównie krzyżykowym, półkrzyżykowym, płaskim o motywach geometrycznych czy silnie zgeometryzowanych — roślinnych. Wśród 135 przykładów — zaledwie dwa razy występują motywy zwierzęce, a mianowicie pięknie przestylizowany ptak w hafcie z okolic Samokow i żółw w hafcie z okolic Plewen; natomiast nie ma ani jednej postaci ludzkiej. W kolorystyce przeważa barwa czerwona; obok niej, w mniejszym jednak nasileniu, występują również kolory zielony niebieski, żółty, czarny; ten ostatni powtarza się dosyć często jako kolor używany przy konturowaniu lub też do haftowania wolutowych zdobinek, które wprowadzane są jako elementy dekoracyjne na kra­ wędziach większych płaszczyzn, na narożnikach czy też w drobnych kompozycjach wypełniających wolne partie tła między motywami głównymi haftowanymi kolorowymi krzyżykami. Wśród haftów na płótnie, wykazujących znaczne podobieństwo do haftów ru­ muńskich i jugosłowiańskich, wybijają się doskonałą kompozycją, dużą delikatnością wzoru oraz wyrafi­ nowaną kolorystyką — hafty z okolic Plewen (ryc. 110—113). W odróżnieniu od haftów na płótnie, gdzie wi­ doczna struktura materiału zachęca do stosowania ściegów liczonych, w zdobnictwie odzieży wierzch­ niej — wykonanej z folowanego sukna — stosuje się ściegi bardziej swobodne, a przede wszystkim łańcuszkowy, gałązkowy, wodny i „Janina". Z tym wiąże się zmiana zarówno w doborze motywów, jak i zespołów kompozycyjnych, które w nieznacznej tylko mierze zdają się nawiązywać do tych, jakb spotykamy w krzyżykowym hafcie na płótnie. Szata zewnętrzna albumu przedstawia się bardzo korzystnie. Plansze barwne, drukowane techniką offsetową, wyszły na ogół poprawnie i dają zupełnie wystarczające pojęcie o kolorystyce haftu ludowego w Bułgarii. Książka stanowi pozycję wartościową i niewątpliwie spełni swe zadanie, propagując piękno bułgarskiej sztuki ludowej. Na zakończenie należy jedynie wyrazić życzenie, aby jak najszybciej ukazała się druga część — obej­ mująca hafty grupy wschodniej. Rss. JOZEF LUDOVIT HOLUBY: NARODOPISNE PR ACE. Zebrał i wstępem zaopatrzył Jan Mjartan. Prace narodopisneho ustavu Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1958, str. 535, ryc. 52. W czasach, kiedy w Polsce zbierali bezcenne ma­ teriały ludoznawcze Oskar Kolberg, ks. Lompa, Se­ weryn Udziela, po drugiej stronie Karpat zręby sło­ wackiej etnografii również budowali amatorzy i mi­ łośnicy narodowych pamiątek, a wśród nich jedno z czołowych miejsc zajmował Jozef Ludovit Holuby. Urodzony w roku 1836 w Lublinie (małej wiosce na zachodniej Słowaczyźnie), syn ewangelickiego pa­ stora, poszedł w ślady ojca kończąc w roku 1860 ewangelicki fakultet teologiczny w Wiedniu. Jako 100 duchowny zatrudniony początkowo w małym mia­ steczku Skalica, a później przez długie lata (1861 — 1909) we wsi Zemansske Podhradie koło Noveho Mesta nad Wagiem — nie ograniczał się J. L, Ho­ luby wyłącznie do pracy duszpasterskiej. Posiadając szerokie zainteresowania naukowe, zajmował się bo­ taniką (za co w 1923 r. otrzymał doktorat h. c), archeologią, historią i etnografią. Gruntowna znajomość kultury ludowej, zdobyta przez długie lata bliskiego współżycia z ludem wiej- �skim, pozwalała mu rozwinąć w dziedzinie etnogra­ fii szeroką działalność pisarską, którą zapoczątko­ wała ogłoszona w roku 1873 praca o lekach domo­ wych ludu słowackiego, gdzie znalazły również wy­ raz zainteresowania botaniczne autora. Zagadnienie medycyny ludowej i przesądów zwią­ zanych z lecznictwem było tematem następnej publi­ kacji Holubego. W dalszych zaś etapach swej pracy ludoznawczej zajmuje się on wierzeniami, magią, cza­ rami, demonologią, zwyczajami i literaturą ludową (głównie zaś podaniami, opowiadaniami, przysłowia­ mi) i zabawami dziecinnymi. Stosunkowo niewiele zajmował się Holuby zagad­ nieniami kultury materialnej i sztuki plastycznej, które w trzeciej ćwierci ub. wieku ustępowały (podobnie jak w Polsce) na plan dalszy wobec ba­ dań ludowej mitologii i literatury. Dopiero w osiem­ dziesiątych latach ub. wieku zaczęto" zwracać pilniej­ szą uwagę na kulturę materialną i ludową sztukę plastyczną, co wyraziło się m. in. w gromadzeniu ma­ teriałów do ludowego stroju, haftu, ceramiki itp. W związku z powyższym również i Holuby zaczyna interesować się strojami ludowymi swej okolicy, ce­ ramiką malowaną, snycerką, a także urządzeniem mieszkań i pracą. W wyniku tych zainteresowań po­ wstają albumy strojów i ceramiki ludowej rysowane przez Holubego i kolorowane farbami akwarelowy­ mi z dużą ścisłością. Wyniki swych obserwacji publikował, zdobyte zaś w czasie badań oryginały przekazywał do zbiorów muzeum w Pradze. Przez długi okres czasu J. L. Ho­ luby współpracował z etnografami czeskimi, ogłasza­ jąc wiele ze swych prac w czasopiśmie „Ćesky L i d " ; gdy jednak w roku 1895 założone zostało przez A n dreja Kmeta Słowackie Towarzystwo Muzeum w św. Martinie, został natychmiast jego członkiem i stałym współpracownikiem wydawanych przez to Towarzy­ stwo czasopism. Omawiana tu praca zawiera przedruki obszerniej­ szych publikacji i drobnych artykułów treści etno­ graficznej, ogłaszanych przez Holubego w różnych czasopismach czeskich i słowackich, przeważnie w czasopismach „Cesky L i d " i „Slovenske Pohlady". W części wstępnej znajdujemy mniejsze prace 0 różnorodnej tematyce, jak np. „Obrazki ze Sło­ wacji", „Słowacy a Czesi", czy „O cyganach". W dal­ szej części, ułożonej już według tradycyjnego sche­ matu, materiał, zgrupowano w 8 rodziałach zatytu­ łowanych: kultura materialna, sztuka zdobnicza 1 strój, lecznictwo ludowe, czarodziejstwo i wierze­ nia, zwyczaje, opowiadania, przysłowia, gry i zabawy dziecięce. Końcowy rozdział pt. „Rozmaitości" wy­ pełniają głównie prace na temat miejscowych nazw i nazwisk. Książka ilustrowana jest reprodukcjami rysunków Holubego, przedstawiającymi stroje ludo­ we oraz okazy malowanej ceramiki. Przedruki Holu­ bego poprzedza obszerny i doskonale napisany wstęp znanego etnografa słowackiego J. Mjartana, który w sposób wnikliwy charakteryzuje działalność i za­ sługi, jakie poniósł J. L. Holuby na niwie słowac­ kiego ludoznawstwa. Zebranie i powtórne opublikowanie rozproszonego w różnych czasopismach dorobku Holubego to nie tylko wartościowy zbiór materiałów, często już za­ pewne trudno dostępnych dla badaczy, ale przede wszystkim wyraz troski o zabezpieczenie i podkreśle­ nie naukowych osiągnięć zasłużonego badacza i chę­ ci przypomnienia społeczeństwu jego zasług. Formę tę należałoby przenieść i na grunt polskiej etnografii, na razie wydając przynajmniej nie dru­ kowane dotychczas prace zmarłych etnografów: Oska­ ra Kolberga, Seweryna Udzieli, Jana Swiętka i wielu innych. Przykro jest pomyśleć, że Słowacy potrafią wydać zbiór przedruków dla uczczenia swego za­ służonego badacza, podczas gdy my w ciągu dwu­ dziestolecia międzywojennego i kilkunastu lat, które , już minęły od ukończenia I I wojny światowej, nie zdobyliśmy się na wydanie leżącego od kilkudzie­ sięciu lat w rękopisie „Podhala" Kolberga czy „Zie­ mi bieckiej" Udzieli. Indolencja nasza w tych spra­ wach jest tym bardziej uderzająca, że przecież wciąż mówi się i pisze o konieczności drukowania ręko­ piśmiennych prac zasłużonych etnografów minionego stulecia. Rss. PAUL STAHL: PLANURILE CASSELOR ROMIN ESTI TARANESTI. Sibiu 1958, str. 91, 50 ilustracji, w tym 10 map. W serii wydawnictw Muzeum Brukenthal w Sibiu, zatytułowanej „Studii si Comunicari", ukazała się jako zeszyt dziewiąty niezwykle interesująca praca P. Stahla na temat rozplanowania domów wiejskich w Rumunii i rozmieszczenia przestrzennego poszcze­ gólnych typów budownictwa wiejskiego. Na drodze sumiennej analizy materiału przepro­ wadza autor podział rozplanowania zagród i budyn­ ków mieszkalnych wiejskich na poszczególne grupy, rekonstruuje ich rozwój od najprymitywniejszych form wyjściowych, a następnie przedstawia ich współczesny oraz dawny zasięg. Ten historyczny aspekt, przewijający się w każdym zagadnieniu poru­ szanym przez autora, nadaje pracy szczególną war­ tość, pozwala bowiem nie tylko na rozejrzenie się w zagadnieniu od strony typologicznej oraz geografii zasięgów, ale również na zapoznanie się z dynamiką jego rozwoju. Praca Stahla ma charakter pionierski, jest to bowiem pierwsza w nauce rumuńskiej próba typologicznej i przestrzennej analizy planu chałupy wiejskiej, obejmująca obszar całego kraju. W budownictwie Wiejskim na terenie Rumunii wy­ różnia autor dziewięć głównych grup architektonicz­ nych. Najważniejszą grupę stanowią rozpowszechnione na terenie całego kraju, a w wielu okolicach stanowiące typ dominujący, domy o konstrukcji zrębowej węgłowane na obłap. W swych formach najstarszych są to domy jednownętrzne — ograniczające się do samej izby, w której naprzeciw drzwi znajduje się ognisko. W drugim kącie przy ścianie tylnej umieszczone jest łóżko, wzdłuż zaś ścian frontowej i bocznej, gdzie znajduje się po jednym oknie, ustawione są skrzy­ nie do siedzenia (Truhenbanke). Dla lepszego zabez­ pieczenia wnętrza od działania niekorzystnych wa­ runków atmosferycznych została wewnątrz izby przy drzwiach odgrodzona niewielka sień, tzw. „tinda", której jedną ze ścian stanowił bok pieca piekarskie­ go, drugą zaś — prawdopodobnie zasłona z tkaniny, zastąpiona z czasem ścianą drewnianą zaopatrzoną w drzwi wiodące do izby. Opisane tu zmiany łączyły się z przesunięciem osi wzdłużnej pieca; pierwot­ nie piec zwrócony był czeluścią w kierunku drzwi wchodowych chałupy, obecnie zaś został do nich usytuowany bokiem, tak że czeluść oraz okap do odprowadzania dymu wypadały niemal na środku izby. W dalszej ewolucji piec ustawiono w przedłu­ żeniu ścianki oddzielającej sień, skutkiem czego prze­ strzeń jej znacznie się powiększyła. Zaczęto ją więc 101 �dzielić poprzecznie na dwa pomieszczenia, z których jedno spełniało nadal funkcję sieni, drugie zaś ko­ mory, przybierającej też niekiedy postać zaopatrzo­ nego w piec piekarski alkierza mieszkalnego. W re­ zultacie tych przemian powstawa o rozplanowanie wnętrza przypominające chałupy polskie, z sienią przy ścianie szczytowej i odciętą od niej w głębi komorą. Dalszym ogniwem rozwoju omawianego ty­ pu miało być — według Stahla — zlikwidowanie ściany poprzecznej, dzielącej sień od komory (względ­ nie alkierza), znaczne powiększenie obszaru sieni i odcięcie od niej komory przy pomocy ściany bieg­ nącej równolegle do ściany szczytowej (mniej praw­ dopodobne wydaje się autorowi, aby tak usytuowana komora powstała przez złączenie w jedna całość osobnej przybudówki magazynowej, luźno dostawio­ nej do ściany szczytowej). W ten sposób rozwinął sie — pospolity również u nas — rozkład domu, w którym po jednei stronie sieni znaiduie s i e izba, po drigiej komara. W dalszej ewolucfi powstały z tego d a T o układzie symetrycznie dwuizbowym, w któ­ rych po każdej stronie sieni znajdowała sie izba z piecem pieksrskłm lub po jednej stronie izba bia­ łki, a po dr'irti«i czarna. Czasem w oib«z°rnei si°ni biegnącej wzdłuż ca ej ściany szczytowej budowano piec uzyskując w t°n sposób nieznany w Polsce roz­ kład wnętrza składający sie z dwóch izb czarnych lub iednei izby czarnej i drugiej białej, ale pozba­ wiony sieni. T ł Chal'mv o opisanych wyżej rozkładach wnętrz, na­ kryto s+romymi dachami słomianymi lub gontowymi, obw¡°dzinn"» dookoła wszystkich śc'an obszerną, bitą z gliny przyzbą, należą dziś do zabytków. Domy hnHowqne w obecnym stuleciu posiadała przede wszystkim inn° r>rooorcie. ściany ich sa wvż«¡7« dachy znacznie obniżone. Podcienie pod wysta­ jącym okauem, dachu zaopatrzone jest w podłogę T, Aot-JW. o.erodzone balnstrada z pionowymi słuoami. pi^Var'íkio T J Í P C » z okaoami ustępują mieisca muro­ wanym l"b ¿elaznvm Di°com do gotowania. TV>l<Jza rozbudowa rzutu pionowego — domu syr"f>*r'C7nia dwn'zbowogo — odbvwa sie nie przez podbiały wewnętrzne, lecz r>rzez nr^ybudówki w po­ stać' r^Tneeo rodzaiti szop budowanych z desek. Chodzi tu orzede wszystkim o tzw. ..dosar" znajdui»cv sie przv tylnej ścianie domu, gdzie mieści s ę letnia k"chnia. czadem też komora. W najnowszvch domach nrzed w°iíciem w ścianie licowei znajduje sie niekiedy podcienie wnękowe szerokości sieni. Nast°T>na. grune stanowią ziemianki, czyli miesz­ kania zbudowane poniżej powierzchni ziemi. Pierwot­ nie wysteDowa'y one na obszarze całego kraju, obec­ nie z a S ' e g łph ocT-anicza sie d o pof"Hniowo-wc<;hodniei Rumunii. Zdarzały się wsie. które składały się wyłącznie z samych ziemianek, tak że jedynie oorosłe zielskiem dac^y wskazywały miejsca, gdzie znaidują się domy. Dzisiejsze formy ziemianek rozwin łv się z prostej iamy wvkooanej w ziemi, która z biegiem czasu, dzięki wykładaniu ścian g n b v m i deskami, zamieniła sie we wkopaną w ziemie chał"pę naVrvta dachem o konstrukcji na sochy i ślemię. Rozwój rzutu poziomego ziemianki przebiegał róż­ nymi drogami. Najpierw przed wejściem do pomiesz­ czenia mieszkalnego znalazca sie sień z wejściem na.weciw drzwi wiodących do izby, z tyłu zaś poza izbą komora. Ogólny rozkład wnętrza przyoominał wówczas niektóre polskie chałupy typu wąskofrontowego. W dalszym rozwoju ziemianki — dawną izbę położoną między sienią a komorą zamieniono na kuchnię, z której na lewo i prawo wiodły drzwi do dwu białych izb, tak że plan ziemianki przybierał kształt krzyża równoramiennego z kuchnią umiesz­ czoną w środku. Bywają też ziemianki, w których komora znajduje się nie na osi podłużnej budynku, alé z boku. Wchodząc z sieni do kuchni mamy na f a 102 lewo wejście do komory, a na prawo — do białej izby. Charakterystyczny dla rozplanowania ziemianek jest ich rozwój postępujący od środka na zewnątrz, przez dobudowywanie pomieszczeń w różnych kie­ runkach, skutkiem czego rzut domu nie posiada czę­ sto zarysu zwartego prostokąta. Trzecią grupą — występującą mniej więcej na tych samych obszarach co ziemianki — stanowią chałupy naziemne, pierwotnie budowane z drzewa, gliny, po­ szyte trzciną, obecnie zaś murowane i kryte dachów­ ką lub blachą, które w rozplanowaniu wnętrz wy­ kazują pewne analogie do ziemianek. Podobnie jak w tych ostatnich, urządzenia do gotowania znajdują się nie w izbach, ale w pomieszczeniu środkowym, pełniącym funkcję kuchni. Rozwój planu tych chałup wiódł od pojedynczej izby, do której przybyła sień (z wejściem w dłuższej ścianie budynku), a następnie po drugiej stronie sieni — komora, z biegiem czasu zamieniona na drugą izbę. Urządzenia do gotowania mieszczą się w sieni, skąd pali się również w piecach ogrzewających izby. Rozplanowanie omawianej tu grupy domów podobne jest do tego, jakie występuje w grupie pierwszej. Zachodzi jednak poważna róż­ nica genetyczna, gdyż komora powstała tu nie przez przedzielenie sieni, ale przez przeniesienie do bu­ downictwa naziemnego komory stanowiącej część składową rozplanowania ziemianki. Jako czwartą grupę wyróżnia Stahl budynki, któ­ rych rzut poziomy rozwinął się z jednej izby przez dobudowanie przed wejściem — dla osłony od wiatru i deszczu — pomieszczenia ogrodzonego z dwóch stron. W rezultacie powstała chałupa złożona z izby oraz z sieni pozbawionej ściany od licowej (dłuższej) strony chałupy. W tylnej części tego otwartego z jed­ nej strony pomieszczenia odcięta została później ścianą poprzeczną komora lub sień, względnie ko­ mora i sień, podczas gdy resztę wolnego miejsca zajęło w tej części domu odgrodzone balustradą podcienie. Zasięg omawianej tu grupy ciągnie się szerokim pasem równolegle do zachodnich granic Rumunii — od Banata przez Mehedinti, Muntii Apuseni, Tara Lapusului oraz (w formie dość rozległej wyspy) na wschód od Siedmiogrodu między Nasaut i Tara Birsei. Piątą grupę stanowią domy składające się z izby, do której dobudowano szopę o ścianach z desek, po­ krytą oddzielnym dachem. Z czasem szopę tę zaczęto budować z materiału analogicznego jak izbę i kryć wspólnym z nią dachem; każde jednak z dwóch wspomnianych pomieszczeń miało oddzielne drzwi w dłuższej (frontowej) ścianie budynku, przy czym wewnątrz nie było komunikacji między izbą a komo­ rą. Normalną koleją rzeczy z czasem piec do goto­ wania przeniesiono do komory — zamienionej tym sposobem na kuchnię — i obydwa pomieszczenia połączono drzwiami. Dalszym etapem rozwoju było dodanie komory po przeciwległej stronie kuchni. Powstał w ten sposób dom jednotraktowy złożony z trzech pomieszczeń (komory, kuchni i izby białej), z których każde posiadało oddzielne wejście wiodące bezpośrednio z pola. Zasięg tego rodzaju domów ry­ suje się na terenie Rumunii w kszta cie litery L, której ramię poziome ciągnie się szerokim pasem Od Orsowej nad Dunajem po górny bieg rzeki Buzoul, pionowe zaś biegnie na północ powyżej Cluj. ł Jako osobną (szóstą) grupę wydziela autor budynki, których komora (zamieniająca się w dalszym rozwoju na mieszkalny alkierz) odcięta jest od izby ścianą równoległą do kalenicy domu. Domy takie, zwykle składające się z izby czarnej, komory i izby białej (zamiast sieni), zaopatrzone bywają w podcienie bieg­ nące wzdłuż całej ściany frontowej lub jej części. Zasięg ich obejmuje środkowowschodnią i północną część Rumunii — Tara Oltului, Tara Birsei, Tinuturile Secuiesti i Nasudul, przy czym chałupy te �najbardziej charakterystyczne są dla okolic zamiesz­ kiwanych przez Szeklerów. Spotykane często na terenie Rumunii domy piętro­ we dzieli Stahl na trzy grupy. Pierwsza z nich to domy o charakterze obronnym występujące w pół­ nocnej Oltenii i Muntenii. Wzorowane na obszernych dworach dawnych bojarów, posiadają one w części parterowej piwnice lub piwnice i kuchnie, na piętrze zaś pomieszczenia mieszkalne składające się z izby czarnej i jednej lub dwóch izb białych oraz krytego ganku, biegnącego wzdłuż ściany frontowej. Grupę drugą stanowią domy piętrowe, posiadające u wejścia wysunięty przed blok budynku wypust stanowiący podstawę, na której spoczywa balkon pierwszego piętra, tzw. „foisor" {czytaj: fojszor); bal­ kon jest wysuniętą k u przodowi częścią krytego ganku wzdłuż ściany frontowej pierwszego piętra. Opisane tu domy z wysuniętym balkonem występują w północnej Oltenii i Muntenii oraz w Mołdawii. Trzecia i ostatnia zarazem grupa domów piętro­ wych to domy z Tara Hategului (południowy Sied­ miogród), które rozpowszechniły się tam dopiero z początkiem bieżącego stulecia na miejsce budynków parterowych. Są one przeważnie murowane, kryte dachówką, a pomieszczenia mieszkalne znajdują się tu również i w części parterowej. Jeden z rozdziałów końcowych poświęcił autor omówieniu rozplanowań o charakterze wyjątkowym; należą tu np. budowle o kształtach kolistych czy wielobocznych (jak np. stajnie dla bydła w dolinie Bistricy), domy bliźniacze i inne przeznaczone dla więcej niż jednej rodziny (w czym widzi autor zwią­ zek z archaiczną formą tzw. wielkiej rodziny) oraz domy bliźniacze połączone z sobą tajemnymi przej­ IS LITUYIU KULTUROS ściami dla łatwiejszej obrony w razie niebezpieczeń­ stwa. W ostatnim rozdziale znajdujemy interesujący opis „gospodaria cu ocol intarit", czyli po prostu „zagród z okołem", wśród których są również podobne do tych, jakie zdarzają się w Polsce w okolicy Łowicza, Miechowa czy Łańcuta. Formy te, występujące na terenie Rumunii w kilku niewielkich, luźno rozrzu­ conych skupiskach, uważa autor za rodzime, wyrosłe samorzutnie na gruncie gospodarki pasterskiej i osad­ nictwa jednodworczego. Według przypuszczenia Stahla, dzisiejsze zamknięte osady czworoboczne mogły rozwinąć się z kolistego lub wielobocznego ogrodze­ nia, w które na pewnym niewielkim odcinku wcho­ dziła również ściana frontowa budynku mieszkal­ nego. Z czasem ogrodzenie otrzymało daszek wsparty od wewnątrz okołu na słupach, a w ściany jego włą­ czano coraz to więcej innych budynków, jak stajnie, kuchnie, komory, co w konsekwencji doprowadziło do zmiany formy okołu z kolistej czy wielobocznej na prostokątną. W zakończeniu podkreśla autor związki i analogie, jakie zachodzą w starym budownictwie na obszarze Rumunii, nie wyłączając terenów zamieszkiwanych przez Szeklerów, którzy — związani z Rumunią wielu wspólnymi cechami kulturowymi — stanowią grupę o charakterze przejściowym, rumuńsko-węgierskim. Streszczona tu praca Stahla stanowi niewątpliwie pozycję bardzo cenną. Zainteresuje ona etnografów polskich, szczególnie zaś tych, którzy poświęcając się problematyce kultur karpackich będą szukali w literaturze rumuńskiej materiałów porównawczych. Rss. ISTORIJOS, t. I . Yilnius 1958, str. 312. Jest to zbiorowa praca Instytutu Historii przy L i ­ tewskiej Akademii Nauk powstała jako pierwsza próba w projektowanej dalszej serii publikacji ma­ teriałów archeologicznych i etnograficznych, które zebrano w wyniku systematycznie prowadzonych ekspedycji naukowych i badań typu penetracyjnego. Mniej więcej jedną trzecią objętości książki zaj­ mują artykuły z zakresu archeologii, omawiające przeważnie znaleziska przy rozkopywaniu różnych kurhanów- Jako najciekawsze etnograficznie spośród wiadomości tu zawartych wymienić należy opisy rzędów końskich z X — X I V wieku (pod Kownem odkopano 203 mogiły rumaków ozdobnie osiodła­ nych — pisze o nich O. Nawickaite) oraz opisy za­ gród wraz z zabudowaniami gospodarczymi z X I V wie­ ku (pod Wilnem — artykuł A. Tautaviciusa). Dom mieszkalny był tu bardzo mały (4,7 x 4,8), lecz posia­ dał podłogę i piec (na drewnianej podstawie związa­ nej ze ścianami i w pobliżu narożnika). Do domu przylegała stajenka (ze szczątkami spalonego zwie­ rzęcia). W zagrodzie znaleziono skrzynki na zboże, niektóre narzędzia i nieco ceramiki. Część etnograficzną rozpoczyna artykuł K. Cerbulenasa o genezie litewskiego domu mieszkalnego, tzw. „numas". Przy wykorzystaniu dotychczasowej literatury i archiwaliów opracowany został rozwój form domu, jego konstrukcji i sposobów ogrzewania, od X V I wieku począwszy. Omówiono też zagadnienie usytuowania poszczególnych zabudowań w obrębie zagrody luźno zabudowanej oraz zwartej, która no­ towana jest na Litwie już w X V I wieku (w polskiej nomenklaturze tzw. okólnik), Autor podkreśla do­ tychczasową błędność poglądów na temat litewskie­ go budownictwa mieszkalnego i wykazuje przy po­ mocy materiałów archiwalnych, że od X V I wieku istniały obok siebie zarówno „numas" (pomieszcze­ nie z otwartym ogniskiem, zamieszkałe wspólnie przez ludzi i zwierzęta), jak i „pirkia-troba" — prze­ znaczona wyłącznie dla ludzi i posiadająca piec z zamkniętym ogniskiem. Z biegiem czasu tzw. „nu­ mas" zszedł do roli pomieszczenia wyłącznie gospo­ darczego (na Żmudzi utrzymało się pierwotne jego przeznaczenie najdłużej — do początku X I X wieku), a domem mieszkalnym stała się ,pirkia-troba". Z kolei V. Żilenas omawia problem ukształtowania się formy domów mieszkalnych. Jest to rozwinięcie jednego z poprzednio wymienionych zagadnień, które zostało tu ujęte w sposób nieco odmienny. Artykuł I . Butkeviciusa omawia tradycyjne bu­ downictwo i poszczególne typy regionalne oraz ich zasięg. Wchodzą tu w rachubę tylko trzy typy do­ mów mieszkalnych, a mianowicie: żmudzka „troba", wschodnia-litewska „pirkla" (Aukstaioiai) i połud­ niowa „stuba" (Użnemunis). Każdy z tych typów od­ znacza się odmienną bryłą i Zdobnictwem, które autor krótko charakteryzuje. 'Domy rybackie z mierzei, ich konstrukcję, plany i ozdoby opisał Butkevicius oddzielnie. Cykl zagadnień z zakresu budownictwa ludowego zamykają artykuły: o cieślach i ich narzędziach pra­ cy (V. Żilenas) oraz o urządzeniach ogniowych do gotowania posiłków (V. Milius). Podkreślony jest tu szacunek, jakim zawód cieśli cieszył się na Litwie, oraz fakt zatrudniania cieśli litewskich w miastach ruskich. Piły używano na Litwie od X V I wieku, a w X V H były już poruszane energią wodną tartaki. Otwarte ognisko do gotowania posiłków posiadał jedynie tzw. „numas", a w późniejszych czasach spo103 �tykano je również w żmudzkich kominach typu 'bu­ telkowego. We wschodniej Litwie tradycyjny jest dymny piec. Autor uważa, że prototypem Obecnie używanej na całej Litwie płyty kuchennej jest tra­ dycyjne podwyższenie murowane lub rodzaj stołu z jedną warstwą cegły na nim. Na takim urządzeniu, zwanym „kominkiem", palono otwarte ognisko. Zna­ ne były też różnego typu piece chlebowe, których zasadnicze cechy opisuje Milius. Oprócz zagadnień z zakresu budownictwa, w osob­ nych opracowaniach omówiono urządzenia transpor­ towe — letnie i zimowe wraz z uprzężą (S. Bernotiene) — oraz przędzalnicze i tkackie tradycje l u ­ dowe, z głównym naciskiem na Stronę techniczną, a przy bardzo pobieżnym tylko 'Omówieniu ornamen­ tyki (M. Glemżaite). Osobną 'grupę stanowią następujące artykuły: o XVI-wiecznym warsztacie broni (V. Żilenas), NARODNA TWORCZISTTA ETNOHRAFIJA, zeszyt 1—4. Wyd. Akademia Nauk USRR, Kijów 1957. Kwartalnik „Narodna Tworczisfta Etnohrafija" powstał w wyniku uchwały Wszechzwiązkowej Na­ rady Etnograficznej 1956 roku, jako pierwsze pismo etnograficzne na Ukrainie po I I wojnie światowej. Pierwsze cztery numery czasopisma ukazały się w 1957 roku. Każdy numer otwiera artykuł o charak­ terze ideologicznym, następnie ponad 2/3 zeszytu wypełniają artykuły problemowe i materiałowe. Naj­ więcej poświęconych jest folklorowi — omawiają one w większości poezję ludową opiewającą rewolucję, wojnę ojczyźnianą itd. Wiele miejsca poświęca się sprawom plastyki ludowej. Tak więc znajdujemy w poszczególnych numerach prace: w nr 1: B. H. Chahaj — Kateryna Biłokur (omó­ wienie twórczości malarki ludowej), B. S. ButnykSiwerśkyj — Repin i ukraińska sztuka ludowa, J. B. Laszczuk — Garncarze kosowscy; w nr 2: C. A. Taranuszenko — Ukraińskie meble ludowe, W. F. Rożankiwśkyj — Mistrzowie arty­ stycznego szkła, N . O. Hłucheńka — Petrykowskie malarstwo dekoracyjne, K . K . Promenyćkyj — Rzeź­ biarz Petro Werna, J. P. Zapasko — Książka ręko­ piśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w przeszłości; w nr 3: W. P. Samojłowicz— Polichromia w l u ­ dowej architekturze mieszkalnej, B. S. Butnyk-Siwerśkyj — Ukraińska sztuka ludowa w czasie wojny domowej; w nr 4: S. H. Kołos — Tradycje, stan i potrzeby przemysłów artystycznych Ukrainy, A. S. Beżkowycz — Ukraińskie ludowe malarstwo, ścienne. Szereg prac omawia zwyczaje i sposób życia ro­ botników i kołchoźników URR. Ponadto znajdujemy artykuły poruszające zagadnienia muzyki ludowej (najczęściej w połączeniu z tekstami), monograficzne sylwetki twórców ludowych, materiały z historii ba­ dań nad kulturą ludową. Czytelnika polskiego za­ interesować tu może artykuł B. A. Juzwienko pt. „Wacław Zaleski (z historii związków między ukraiń­ skimi i polskimi folklorystami)", w którym autor omawia zasługi Zaleskiego w dziedzinie zbierania folkloru ukraińskiego i jego pobudzający wpływ na folklorystykę ukraińską. Trzy artykuły traktują o pierwiastkach ludowych w twórczości artystów ro­ syjskich i ukraińskich (Majakowskiego, Repina, Szew­ czenki), dwa omawiają programy badawcze i narady etnograficzne. Poruszone zostały też problemy: po­ łożenie chłopów i produkcja rolna od poł. X I X do poł. X X w., budownictwo, taniec, mechanizm kolek­ tywnego powstawania utworów ludowych, metodyka pracy (H. T. Tancjura „Jak zbieram materiał folklo­ rystyczny?"). 104 0 organizacji chłopskich magazynów zbożowych (R. Strazdunaite), o stanowisku tzw. ,„rykune" (ko­ bieta, której poruczona była opieka nad trzodą 1 go­ spodarką mleczną — napisał D. Butenas) oraz o ro­ dzinie litewskiej w X I I I — X I V wieku (J. Jurginis) 1 o stosunkach majątkowych rodzin chłopskich w X I X wieku 1 na początku X X (A. Visniauskaite). Całość zamyka artykuł K. Grigasa o zbieraczu folkloru i wydawcy, którym był w jednej osobie znany litewski działacz kulturalny pierwszej' poło­ wy X I X wieku — Simonas Daukantas. Ogólnie biorąc artykuły zawarte w omawianym tomie mają rzetelną podbudowę źródłową z wyko­ rzystaniem materiałów archiwalnych, a w stosunko­ wo mniejszym stopniu, niż to np. u nas zazwyczaj bywa, oparte są na bieżących badaniach terenowych. Wydawnictwo jest ilustrowane stosunkowo bogato. Maria Przeźdzlecka Następny, niewielki dział stanowią publikacje współczesnych utworów literatury ludowej. Dalej znajdujemy dział „Krytyka i bibliografia". W nrze 2 zamieszczono b. pozytywną recenzję Pol­ skiej Sztuki Ludowej pióra L. Ławrowa, podkreśla­ jącą duże zasługi naszego czasopisma w badaniu i opracowywaniu sztuki ludowej. Dział ostatni stanowi kronika omawiająca aktualne zdarzenia i zagadnienia życia etnograficznego na te­ renie całego Związku Radzieckiego (np. ekspedycje naukowe, wystawy sztuki ludowej, sesje naukowe, działalność domów twórczości ludowej i kółek kra­ joznawczych). Z bogatej treści rocznika omówimy tu tylko kilka artykułów wiążących się ściśle z problemami plasty­ k i ludowej oraz ilustrujących stan i metodę badań z tego zakresu na Ukrainie. Najwięcej materiału na ten temat znajduje się w artykule K. H. Husłystego „Wszechzwiązkowa Narada Etnograficzna 1956 r. i plany rozwoju ukraińskiej etnografii". Na naradzie w kwietniu 1956 r. za naj­ dotkliwsze braki etnografii ukraińskiej uznano zbyt małą kadrę etnografów (na żadnej z wyższych uczelni Ukrainy nie ma katedry etnografii) oraz trudności wydawnicze i niedostateczną bazę naukowo-technicz­ ną. W najbliższych planach etnografii radzieckiej (a szczególnie ukraińskiej) leży zwiększenie nasilenia badań nad współczesną kulturą robotniczą i chłop­ ską, badania z zakresu etnogenezy i historii etnicznej oraz wprowadzenie — przy podejmowaniu ekspedy­ cji badawczych — współpracy etnografów z folklo­ rystami i historykami sztuki. Jedną z najważniejszych prac będzie przygotowanie wielkiego wydawnictwa „Narody Świata", do którego etnografowie ukraińscy mają opracować historyczno-etnograficzną monogra­ fię pt. „Ukraińcy". Na naradzie uchwalono, że wszy­ stkie republiki przystąpią do opracowywania atlasów etnograficznych gdzie znajdą się takie działy, jak na­ rzędzia rolnicze w X I X do poł. X X w., budownictwo, strój, sztuka. Wystosowano też m. in. prośbę do Pre­ zydium Akademii Nauk ZSRR o utworzenie w Mosk­ wie Centralnego Muzeum Etnograficznego Narodów ZSRR, wprowadzenie wykładów z etnografii na wy­ dziale geografii i innych pokrewnych fakultetach, a także na wydziałach historycznym i geograficz­ nym w instytutach pedagogicznych. Przechodząc do rozpatrywania poruszonych w oma­ wianym piśmie zagadnień sztuki ludowej na Ukrainie, należy na wstępie zapoznać się z uwagami B. S. Butnyk-Siwerśkiego „Ukraińska sztuka ludowa w cza­ sie wojny domowej". Autor omawia pociągnięcia wła­ dzy radzieckiej dotyczące spraw sztuki ludowej bez- �pośrednio po rewolucji, a mianowicie: zrównanie sztuki ludowej ze sztuką zawodową — elitarną; orga­ nizacja, propaganda, dbałość o rozwój i możliwości zbytu dla rzemiosła artystycznego (tworzenie szkół dla artystów ludowych, kształcenie instruktorówpropagatorów, organizowanie muzeów i wystaw, umo­ żliwienie zbytu wyrobów rzemiosła ludowego na ba­ zarach); tworzenie pracowni rzemieślniczych, pracu­ jących w oparciu o ludowe tradycje artystyczne da­ nego terenu. W końcowych uwagach autor dochodzi do wniosku, że w tym właśnie okresie stworzono wszystkie ideowo-teoretyczne, organizacyjne i ma­ terialne podstawy dla dzisiejszego rozwoju sztuki ludowej w ZSRR. W artykule „Tradycje, stan i potrzeby przemysłów artystycznych Ukrainy" S. H. Kołos, uwzględniając specyfikę ekonomiczną i geografiezno-historyczną te­ go terenu, wyodrębnia na obszarze Ukrainy regiony artystycznej twórczości ludowej, które kształtowały się w X V I I I — X I X w. Są to: Ukraina centralna, Po­ lesie, Podole, Podkarpacie i Krym. Charakteryzuje tradycyjne dla każdego z trzech regionów gałęzie przemysłu artystycznego, zwracając uwagę na dzi­ siejszy ich stan, a także na wykorzystanie twórczych i surowcowych możliwości. Autor stoi na stanowisku, że należy dokładniej przebadać zagadnienie twórczo­ ści plastycznej na terenie Ukrainy i na podstawie wyników tych badań ustalić plany ożywienia prze­ mysłu ludowego (tworzenie kooperatyw w oparciu 0 tradycje lokalne). Podkreśla przy tym, że sztukę ludową należy traktować jako zjawisko ideologicznokulturalne a nie jako źródło zysku. Przechodząc do problemu twórców ludowych zwra­ ca autor uwagę, że niewielu jest już twórców sta­ rych, a zupełnie prawie brak młodej pełnowartościo­ wej kadry. Szkoły artystów i Instytut we Lwowie nie spełniają swych zadań — są źle wyposażone technicz­ nie i pracują w oderwaniu od współczesnych wa­ runków i zadań przemysłu artystycznego. Wskazówki 1 pomoc, jakie otrzymują twórcy ludowi, są doryw­ cze i nie wystarczające. Należy podnieść kwalifikacje fachowe artystów ludowych i twórców zainteresować materialnie. Trzeba też przystąpić do wydawania l i teratutry fachowej dotyczącej wszystkich dziedzin ludowego rzemiosła artystycznego. S. A. Taranuszenko w artykule „Ukraińskie meble ludowe" daje krótki zarys historii ukraińskiego me­ blarstwa, zaznaczając na wstępie, że nie ma dotych­ czas pracy o rozwoju formy mebli na Ukrainie, ani też opracowanych albumów starych mebli. Najstarsze ludowe meble na Ukrainie to: skrzynie na kółkach, przeznaczone na odzież, często szersze górą i okuwa­ ne, starsze — zdobione snycerką o ornamentach geo­ metrycznych, młodsze — malowane we wzory roślin­ ne. Skrzynie ustawiano w izbie na tzw. „pokuciu", gdzie pełniły też funkcję stołu. Dalej wymienia autor ławy przyścienne o ozdobnych podstawkach, „sudnik i " czyli półki na naczynia z profilowanymi ścianka­ mi bocznymi w kształcie głów końskich, „osłony" czyli lekkie ławki bez oparcia. Stosunkowo wcześnie lecz sporadycznie występują stoły wsparte na rzeź­ bionych podstawach o motywach figuralnych. W XVI—XVII w. w związku z rozwojem feudalizmu wzbogaca się umeblowanie dworów szlacheckich. Występują wówczas wyraźne wpływy meblarstwa niemieckiego i włoskiego. W X V I I I w. na terenie Ukrainy powstaje stosunkowo dużo pracowni stolar­ skich przy klasztorach, dużych majątkach, a nawet przy dworach; pracownie produkują na potrzeby miasteczek i wsi meble kopiowane ze sprzętów warstw elitarnych. I tak, w ostatniej ćwierci X V I I I w. i na pocz. X I X w., pojawiają się w miasteczkach i na wsiach stoły, łóżka, ławy „kanapy", szafy, powoli w y ­ pierając stare meble lub zmieniając ich funkcje. W dalszej części pracy autor, który ogranicza się wyłącznie do omawiania ław i krzeseł pochodzących z miasteczka Lebiedina i najbliższej okolicy — wzo­ rowanych na sprzętach barokowych, klasycystycznych, renesansowych, empirowych i pseudogotyckich — podkreśla charakter zmian wprowadzonych przez twórców ludowych w zakresie kompozycji i zdobnictwa. W artykule J. P. Łaszczuka „Kosowscy garncarze" znajdujemy omówienie artystycznej twórczości garn­ carskiej rodziny Cwilików, pracujących do dziś we­ dług tradycyjnych wzorów pokuckich. Poza tym wy­ konują oni również gliniane i odlewane w gipsie rzeźby figuralne (popiersia T. Szewczenki, statuetki Hucuła i Hucułki). Wiadomości o ludowym szklarstwie ukraińskim przynosi artykuł W. F. Rożankiwśkiego „Mistrzowie artystycznego szkła". Specyficzne warunki historycz­ ne wpłynęły na rozwinięcie się — jako jednej z dzie­ dzin ludowej twórczości artystycznej na Ukrainie — szklarstwa. Ozdobne wyroby ze szkła w postaci na­ czyń o wyszukanych kształtach (często zwierzęcych) wyrabiane są do dziś przez niektórych ukraińskich hutników, jak np. Semenkę i Pawłowskiego, którzy umiejętność tę odziedziczyli po ojcach. W wyrobach swoich Semenko nawiązuje do wzorów XVIII-wiecznych, Pawłowski zaś, wychodząc z form tradycyj­ nych, poszukuje nowych rozwiązań. W 1956 r. zało­ żono we Lwowie wytwórnię tego rodzaju szkieł arty­ stycznych, która obecnie uruchomiła produkcję na razie kilku wzorów. Planowane jest dalsze jej rozwi­ janie, w oparciu o seryjne powielanie wzorów. Trzy opracowania poświęcone są malarstwu deko­ racyjnemu, szczególnie ściennemu, które N. O. Hłucheńka w pracy „Petrykowskie malarstwo dekora­ cyjne" uważa za najstarszą gałąź ukraińskiej sztuki ludowej. W okolicy Dniepropietrowska, w omawianej Petrykiwce i sąsiednich wsiach, rozwija się malar­ stwo na przedmiotach drewnianych (skrzynie, oparcia sań, bębenki wijadeł) i w zdobnictwie wnętrza. In­ wazję malatury ściennej w zdobnictwie wnętrza spo­ wodował kapitalizm, który zubożył wieś ukraińską, w wyniku czego zaczęto zastępować malaturą kilimy nad łóżkami, haftowane ręczniki nad drzwiami i oknmi oraz barwne kafle piecowe. Po rewolucji pojawia się tu nowa forma zdobnicza — malatura na papie­ rach zawieszonych na ścianach, tragażu, półkach, malowane na bibule ręczniki nad oknami, malowane prostokąty papierowe naklejane na piec. Dekoracyjne malarstwo petrykowskie charaktery­ zuje przewaga ornamentu roślinnego o doskonałej kompozycji i delikatnym, lekkim rysunku. W 1935 r. w Petrykiwce zorganizowano szkołę ma­ larstwa dekoracyjnego pod kierunkiem nauczycieli rekrutujących się spośród artystów zawodowych i l u ­ dowych (m. in. Tatiana Pata); szkoła wykształciła w ciągu 6 lat istnienia wielu utalentowanych plasty­ ków. Niestety, ogromna większość młodych artystów pracuje w innych zawodach. Należałoby ich umie­ jętności i wzory wykorzystać na większą niż dotych­ czas skalę w zdobnictwie wyrobów przemysłu arty­ stycznego, jak np. wyrobów porcelanowych i szkla­ nych, malowanych tkanin itp. Artykuł A. S. Beżkowycza „Ukraińskie ludowe malarstwo ścienne" i W! P. Samojłowycza „Polichro­ mia w ludowej architekturze mieszkalnej" poruszają problemy zewnętrznej i wewnętrznej polichromii do­ mostwa ukraińskiego. Występowanie malatur na ścianach zewnętrznych związane jest ściśle z budul­ cem: na terenach lesistych (północna Ukraina) przy zrębie belkowym malatury nie występują (wyjątek stanowi lesista Łemkowszczyzna), a rozwijają się ku południowi w związku z użyciem gliny w budow­ nictwie, osiągając największe natężenie na południo­ wej i zachodniej Ukrainie. Na formy i charakter malowania budynków miesz­ kalnych ogromny wpływ wywierają warunki klima­ tyczne, względy'praktyczne i możliwości surowcowe. Wyznaczają one typowe cechy zdobnictwa danego te­ renu, a na ich tle występują ciekawe i indywidualne rozwiązania poszczególnych obiektów zdobniczych. 105 �Kompozycja maiatur podkreśla najczęściej elemen­ ty konstrukcyjne, zrębu, otwory drzwi i okien. Cza­ sem występują na glinianych ścianach chałup kompo­ zycje reliefowe podkreślone barwą. Przyzby i budyn­ ki gospodarcze maluje się zazwyczaj kolorami ciem­ nymi, a ściany frontalne — jasnymi. Malatury wzo­ rzyste (o ornamencie roślinnym) występują na ze­ wnętrznych ścianach budynków — w części prawo­ brzeżnej Ukrainy są wielobarwne, a na terenach za­ chodnich zwykle jednokolorowe. Najczęściej używa­ ne kolory to: biały i niebieski, czerwony i czarny, zielony, żółty. Malatury we wnętrzach podkreślają również elementy konstrukcyjne (piec), obramiają otwory drzwi i okien, imitują kilimy nad łóżkiem. Na Kubaniu (u rodzin przesiedlonych z Ukrainy) spotyka się wzorzyste malatury na polepie. Motywy występujące we wnętrzach są w ogromnej większoś­ ci roślinne, rzadko geometryczne. Niekiedy w ne wierzenia wanie małych nych, którymi malaturach zrębu ujawniają się daw­ magiczne — np. schematyczne malo­ „tylnych" drzwi dziś już nie budowa­ ma wychodzić zło z domu. Bardzo ciekawe uwagi znajdujemy w artykule J. P. Zapasko ,.Książka rękopiśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w przeszłości". W rękopiś­ miennych księgach znajduje się obfity materiał ilu­ stracyjny, który stanowić może źródło poznania daw­ nej ludowej twórczości plastycznej. I tak np. w XIV-wiecznych rękopisach spotyka się elementy wy­ stępujące w rzeźbie i hafcie ludowym, w XV w. i w pierwszej połowie X V I w. — motywy ludowego tkactwa i plecionkarstwa. W księgach z drugiej poł. X V I I I w. występują elementy czerpane z haftu ludo­ wego tego okresu (wzory geometryczne łączone z ro­ ślinnymi), z roślinnych maiatur na ścianach i drze­ wie oraz wiele wzorów snycerskich. Bardzo intere­ sujące są również przerywniki, będące miniaturowy­ mi wyobrażeniami kilimów lub rzeźbionych kijanek z X I I i X I I I w. Zdaniem autorki we wspomnianym wyżej zdobnictwie brali udział twórcy ludowi. Interesującą treść omawianego czasopisma uzupeł­ niają liczne ilustracje, m. in. kolorowe, wykonane b. starannie. Anna Dobrzańska-Pawlicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e68dc1b72eff415edf5da95c0e184b31.pdf 3724b251cf39c2c465ca8f0216f7782c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3909 Title A name given to the resource Kronika/ / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.111-115 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text styńskie, a także pomniejszoną kurpiowską gwiazdę kolędniczą. Tak wystrojone choinki stanęły w sklepach ce­ peliowskich w Warszawie na Starym Mieście, w Gdańsku, w Brukseli. Podobno szopka krakowska i polskie drzewko w oknach sklepu brukselskiego ściągały tłumy. Na Wybrzeżu choinki postawione w szkołach — niezależnie od sklepu w Gdańsku — spowodowały olbrzymi popyt na tę nowość ze sztuki ludowej. Liczne imprezy Cepelii w roku 1958 stały się moż­ liwe do zorganizowania dzięki utworzeniu z zysków tej instytucji własnego Funduszu Popierania Sztuki Ludowej, Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego. rycznym, zabawkarstwo w przemyśle, książki i bi­ bliografię. Od krajów cudzoziemskich żądano trady­ cyjnych zabawek ludowych. > CPLiA wysłała na wystawę szopkę krakowską wraz z kilkoma figurkami, jak lajkonik, dziad, baba i żydek, kolekcję zabawek straganowych z drzewa, ceramiki, ciasta, piórek, piernika, oraz makietę choinki do eksponowania różnych drobnych zaba­ wek i ozdób; z zabawek drewnianych tradycyjne wózki, koniki, karuzelki żywieckie, koguty dziobiące się i kłapiące skrzydłami, ptaszki malowane {Stry­ szawa, Koszarawa, Lachowice); z ceramiki zwrócono szczególną uwagę na gwizdki: kukułki białostockie (Czarna Wieś Kościelna — Józef Piechowski), kra­ kowskie gwizdki na wodę Romańezyka, jeźdźce (Stanisława Pastuszkiewicza z Iłży i Kępy z Medyni, woj. rzeszowskie) itp.; oprócz gwizdków pokazano Twardowskiego na kogucie — Jadwigi Kosiarskiej z Iłży i ptaszki iłżeckie. Mikołajki i zdobione serca z piernika z Kańczugi w Rzeszowskiem, byśki kurpiowskie, kozy prostyńskie, białostockie ptaszki z cukru — żywymi barwami zdobiły dział zabawek straganowych. Na choince za­ prezentowano pajączki, światy itp. ozdoby choinko­ we i zabawki. Eksponaty polskie zyskały uznanie Komitetu w Muzeum Etnograficznym -w Neuchatel, będą one zgrupowane w specjalnie utworzonej sekcji polskiej, mają być również pokazane w innych dzia­ łach. Międzynarodowa wystawa „Jak się bawią dzieci na świecie" Muzeum Etnograficzne w Neuchatel (Szwajcaria) zorganizowało w 1959 r. międzynarodową wystawę gier i zabawek pod tytułem „Jak się bawią dzieci na świecie". Jednocześnie ogłoszono konkurs foto­ graficzny na ten sam temat. W organizacji wystawy wzięła również udział młodzieżowa biblioteka Pestalozzi. Wystawa, zakrojona na wielką skalę, miała zobra­ zować m. in. obchód święta Bożego Narodzenia u różnych narodów, świat teatru, gry w ujęciu histo­ Fot.: Zbigniew Kamykowski K R O 20.11.1959 r. zmarł w Zakopanem wielki artysta i pedagog, dyrektor zakopiańskiego Liceum Technik Plastycznych — profesor Antoni Kenar. Szkoła zakopiańska od początku swego istnienia związana Vyła z regionem góralskim, a historia szkoły jest w istocie historią poglądów na sztukę ludową i jej wartość inspiracyjną dla sztuki użytkowej, Ale najciekawsze rozwiązania, najbardziej twórcze propozycje zawdzięczała swym wielkim kierównikom: profesorowi Karolowi Stryjeńskiemu (w okresie jego dyrektorstwa w latach 1924—1926) oraz profesorowi Antoniemu Kenarowi, który prowadził szkołę od 1947 roku. W najbliższym czasie postaramy się zamieścić obszerny artykuł o pracy i osiągnięciach Kenara. Teraz tylko tyle: należał on do tych nielicznych, którzy nie tylko korzystali z dorobku ludu, ale i sami wnosili swoj wkład w rozwój ludowej sztuki. (ryc. 1) i Tadeusz Cichotoicz. I K N A graf, badacz kultur słowiańskich i znakomity znawca kultur prymitywnych ludów egzotycznych — profesor doktór Kazimierz Moszyński. Profesor Moszyński zajmował stanowisko profesora na katedrze etnografii Unwersytetu Wileńskiego {od roku 1936), a po wojnie kłerował katedrą etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wspomnienie pośmiertne zamieścimy w następnym numerze. ^ badania sztuki ludobyły zarówno przez gekcji Badania Plastyki- L u < j j pjg, j g ^ j z zespoły pog 6 i ' h muzeów, przez kateuniwersyteckie oraz na zlecęNarodowvch. w w e r j p o r k o u w l f t 5 8 a d z o n e e k i p y o w e s z c z e p r z e n y c A r y n i e woj. lubelskiego (obóz inwentaryzacyjny), krakowskiego i białostockiego {objazdy penetracyjne); ponadto prowadzone były przez poszczególnych pracowników Sekcji, z udziałem fotografa Jana Swiderskiego, badania indywidualne. Mgr Ewa Fryś prowadziła badania z zakresu ceramiki ludowej w Łążku Ordynackim, pow. Janów L u bełski, oraz w Tarnobrzegu. Mgr Maria Przeździecka przeprowadziła badania haftu ludowego na Kaszubach oraz dokumentację sztuki plastycznej związanej ze zwyczajami Bożego Narodzenia na terenie powiatów: wadowickiego i chrzanowskiego. Ponadto prowadzono dokumentację ważniejszych wystaw plastyki ludowej, * R a < 1 Badania prowadzone przez PIS mają na celu uzyskanie cało* kształtu obrazu sztuki ludowej na terenie kraju. Badania te, prowa2 kwietnia 1959 r. zmarł w Kra- dzone pod kierunkiem prof. R. kowie wielki uczony polski, etno- Reinfussa, objęły w ub. r. tereny: W czerwcu i lipcu 1958 r. odbył się pod kierownictwem doc. Mariana Sobieskiego międzyuczelniany obóz folklorystyczny dla muzykologów. Obóz miał charakter w zasadzie dydaktyczny, przeprowadzona jednak została dokumentacja tere111 �nów powiatów: Płock, Gostynin i badania etnograficzne (mgr Zofia Sierpc. Nagrania tekstów muzycz­ Lipiarz) w powiatach: Racibórz i nych na taśmy magnetofonowe (994 Prudnik. melodie, 12 bajek) prowadzili stu­ * denci pod kierunkiem instrukto­ Wydział Kultury Prezydium WRN rów — asystentów PIS. w Bydgoszczy zainicjował i subwen­ * cjonował badania rozpoznawcze stanu sztuki ludowej w powiatach: Pracownicy i studenci Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszaw­ Żnin, Brodnica, Golub, Rypin i skiego — jak co roku — prowadzili Wąbrzeźno. Badania przeprowadzili badania kompleksowe na Kurpiach, etnografowie: mgr mgr Halina A n ­ Rompski pod kierunkiem prof. dra W. Dy- tonowicz (Golub), Jan Mikałowska nowskiego i doc. A. Kutrzeba-Poj- (Wąbrzeźno), Halina (Żnin), Maria Polakiewicz (Rypin) narowej. i Maria Fryczowa (Brodnica). Wy­ * niki omówiono na konferencji w Wydział Kultury WRN w War­ Dziale Etnografii Muzeum Toruń­ szawie przeprowadził penetrację skiego. Szereg cennych zabytków powiatów: Grójec, Grodzisk, Socha­ sztuki i kultury ludowej, wykry­ czew. tych podczas penetracji, zakupiło Muzeum. * * Pracownicy Muzeum Górnośląs­ kiego kontynuowali na terenie Gór­ Wydział Kultury Prezydium WRN nego Śląska badania nad kulturą w Lublinie finansował dalsze bada­ materialną i duchową ludności. nia penetracyjne sztuki ludowej w * powiatach Kraśnik i Janów. Bada­ Pracownicy Łódzkiego Muzeum nia te prowadzone są z przerwami Etnograficznego prowadzili badania od 1953 r. i mają na celu ustalenie stacjonarne w powiecie Wieluń, stanu obecnego sztuki ludowej, re­ pod kierownictwem prof dr K. jestrację czynnych ośrodków oraz Zawistowicz-Adamskiej. Badania twórców. objęły całokształt zagadnień kul­ * tury materialnej i duchowej lud­ Podjęto również badania nad sta­ ności; zostaną one w najbliższym czasie opublikowane w zbiorowym nem sztuki ludowej mniejszości na­ opracowaniu monograficznym (pra­ rodowych w powiatach: Tomaszów, ca obecnie w realizacji wydawni­ Hrubieszów, Chełm Lubeski, Par­ czew, Włodawa, Biała Podlaska. Ba­ czej). dania nie ujawniły ani czynnych twórców, ani ośrodków ukraińskiej Badania prowadzili również pra­ sztuki ludowej. Znaleziono nato­ cownicy Muzeum Dolnośląskiego miast przedmioty pochodzące je­ we Wrocławu. W r. 1958 — jako szcze z końca X I X czy też począt­ rezultat badań — zorganizowano ku X X w., jak np. hafty cerkiew­ wystawę malarstwa ludowego, przy­ ne, stroje, sprzęty. gotowaną przez mgr Ewę Jęczalik; * w latach następnych przewidziane Pracownicy Działu Etnografii M u ­ są dalsze badania terenowe oraz prace nad zgromadzonym materia­ zeum Lubelskiego prowadzili bada­ łem zabytkowym. W miarę rozsze­ nia w związku z przygotowywaną rzania problematyki badań Muzeum wystawą „Obrzędy doroczne na L u zamierza urządzić w przyszłości belszozyźnie". * wystawy malarstwa ludowego na płótnie, drzewie i blasze, a po dal­ W Zakopanem z okazji pięćdzie­ szej penetracji terenu i opracowa­ sięciolecia pracy artystycznej Karo­ niu naukowym materiału — zorga­ la Kłosowskiego, nestora plastyków nizować wystawę dolnośląskiej rze­ zakopiańskich i byłego długoletnie­ źby ludowej oraz grafiki. go profesora szkoły koronkarskej w Zakopanem, odbyła się w 1958 roku * wystawa prac artysty. Wystawa Dział Etnograficzny Muzeum Ślą­ niecodzienna — pokazująca nie t y l ­ ska Opolskiego w Opolu prowadził ko dorobek twórczy artysty, ale za­ badania penetracyjne w powiatach: razem, na tym przykładzie, obrazu­ Namysłów (mgr Halina Gorczyńska), jąca jak dawniej, w pierwszych Olesno (mgr Stanisław Bronicz) i dziesiątkach naszego stulecia, poj­ Strzelce Opolskie (mgr Jan He­ mowano zadania sztuki zdobniczej. rold). Badania te uzupełniają pro­ Działalność artystyczna pedagoga wadzone w poprzednich latach pe­ K. Kłosowskiego wiąże się z tym że netracje powiatów: Kluczbork, O- poglądem na sztukę ludową, pole i Olesno. Poza tym Muzeum istnieje w niej zbiór motywów i wymagających upo­ Regionalne w Raciborzu prowadziło ornamentów 112 rządkowania i rozwiązania. Arty­ sta tworzył swe kompozycje inspi­ rując się różnymi motywami nie zawsze nawet jednorodnymi, nie zawsze podhalańskimi (np. secesyj­ ne wycinanki). Jedno jest niewąt­ pliwe— umiłowanie sztuki ludowej, doskonała znajomość zasad kon­ strukcji ornamentu (zwłaszcza w wycinankach i projektach, koronek), duża łatwość techniczna i wszech­ stronność zainteresowań. Kłosowski ryzuje w drzewie, wycina w papie­ rze, maluje (obrazy w klimacie Wy­ spiańskiego i Mehoffera), tworzy świetne portrety pastelowe i rysunki węglem. Można patrzeć krytycznie na zasadę myślenia artystycznego, która określa stosunek artysty do l u ­ dowego tworzywa, nie sposób je­ dnak przejść obojętnie obok jego dzieła, a zwłaszcza obok jego prze­ dziwnej w i l l i „Cicha" na ulicy Koś­ cieliskiej. Domek ten jest cały — zewnątrz i wewnątrz — żywym muzeum artysty. Zjawiskiem, które jednych wzrusza, innych trochę śmieszy, ale które stało się już dziś zabytkiem historycznym i jed­ ną z ciekawszych pamiątek arty­ stycznych znajdujących się w Za­ kopanem. * W grudniu 1958 r. odbyła się w Warszawie wystawa konserwator­ ska wojewódzwa warszawskiego. Jedną z sal wystawy poświęcono dorobkowi prac naukowobadawczych prowadzonych nad zabytkami architektury drewnianej Mazowsza. Celem badań jest inwentaryzacja ginących budowli drewnianych, a w następstwie zaprojektowanie i zrealizowanie muzeum skansenow­ skiego. * W grudniu 1958 r. otwarta była w Kcyni wystawa sztuki pałuckiej, obejmująca wytwórczość współcze­ sną. * W grudniu 1958 r. rozstrzygnięto w Nowym Targu konkurs współ­ czesnej sztuki ludowej powiatu no­ wotarskiego. Najwartościowsze z nadesłanych prac zostały nagrodzone z funduszów Ministerstwa Kultu­ ry i Sztuki. Wiele prac zakupiło Muzeum Tatrzańskie i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie. * W końcu stycznia 1959 r. otwar­ to w Bytomiu wystawę malar­ stwa ludowego. Wystawa obejmo­ wała prace szeregu twórców współczesnych, wykonane na kon­ kurs trwający od lipca do grudnia 1958 roku. Recenzję z wystawy �zamieścimy w następnym nume­ Demianiuk ze wsi Klejniki, pow. kazji 10-lecia spółdzielni OPLiA rze Polskiej Sztuki Ludowej. Hajnówka, Nadzieja Mackiewicz ze „Opocznianka". Na wystawie poka­ wsi Koszki, pow. Bielsk Podlaski zano współczesne ludowe tkaniny, * opoczyńskie. oraz Agata Lipotowa z Koszek, któ­ wycinanki i kierce W lutym 1959 r. eksponowano ra wykonała piękne maty słomia­ * w Warszawie wystawę jugosło­ ne. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej wiańskiej sztuki użytkowej. Na * w Warszawie ciągle jeszcze nie ma wystawie znalazły się wyroby W kwietniu 1959 r. odbył się w odpowiedniego gmachu i jego bo­ sztuki ludowej oraz prace inspiro­ Opolu konkurs na kraszanki, gaiki- gate zbiory mieszczą się nadal w wane tradycją plastyki ludowej. maiki i palemki opolskie, zorgani­ ciasnym i nie nadającym się do * zowany przez Muzeum w Opolu celów muzealnych pałacyku na współudziale Wojewódzkiej przedmieściu Młociny. Muzeum uW pierwszym kwartale 1959 r. przy odbyły się w Paryżu dwie wy­ Rady Narodowej. Wśród nadesła­ miało jednak znaleźć jedyne możli­ stawy polskich „naiwnych". Pierw­ nych prac wyróżniały się kraszanki we i pomyślne wyjście z tej trud­ nej sytuacji. Szybki wzrost zbio­ sza z nich to wystawa Nikifora, Róży Zimitek z Kędzierzyna. rów zmusił Muzeum do zrezygnowa­ która wzbudziła duże zaintereso­ * nia ze stałej ekspozycji i zamie­ wanie i bardzo pochlebną ocenę W kwietniu 1959 r. odbyło się w nienia wszystkich pomieszczeń na krytyki. Obrazy Nikifora wysta­ jury ogólnopolskiego magazyny eksponatów. Zostały one wiono w Galerii Dina Vierny. Warszawie Wiele z nich zostało zakupionych, konkursu na najpiękniejszą pisankę jednak tak pomyślane i urządzone, jak informuje prasa francuska. ludową, zorganizowanego przez ZG aby zbiory mogły być dostępne dla Nieco wcześniej wystawiła swe Związku Młodzieży Wiejskiej. W pracowników nauki, oświaty i kul­ prace w Paryżu, w Galerie Benezit, konkursie wzięło udział 231 uczest­ tury. Metodyczne i celowe roz­ 86-letnia malarka pochodząca z ników, w różnym wieku, reprezen­ mieszczenie poszczególnych ekspo­ Polski, Hel Enri, której obrazy w tujących prawie wszystkie regiony natów umożliwia dostęp do każ­ roku ubiegłym oglądaliśmy w War­ Polski. Wśród nadesłanych ekspona­ dego z nich, mimo wyjątkowo ma­ szawie. Z okazji wystawy ukazał tów można było wyróżnić trzy za­ łej ilości miejsca i konieczności usię piękny zbiór reprodukcji malar­ sadnicze grupy: pierwsza obejmowa­ mieszczenia np. tkanin i strojów jednych stwa Hel Enri, zaopatrzony teks­ ła pisanki bazujące na tradycyjnych w kilku kondygnacjach, tem Georges Hugnet. technikach i motywach (wyróżniały nad drugimi. W obecnych warun­ się tu jajka z województwa rze­ kach działalność wystawowa Mu­ * szowskiego, białostockiego i z te­ zeum ogranicza się z konieczności do organizowania czasowych wy­ W lutym 1959 r. odbył się w Za­ renów Ziem Odzyskanych, wykona­ staw krajowych i zagranicznych one przez repatriantów); drugą grupę kopanem pokaz autentyków sztuki raz wystaw objazdowych na spe­ ludowej Podhala połączony z de­ stanowiły pisanki ozdobione wzora­ cjalnie do tego celu przystosowanej monstracją pracy twórców ludo­ mi nie nawiązującymi do tradycji, barce. wych. Organizatorem tej imprezy których twórcy umieli jednak zna­ było Regionalne Biuro Sprzedaży leźć nowe interesujące sposoby o- Nowozorganizowany magazyn mu­ zdobienia jajka <np. białostockie zeum czynny jest od maja 1959 r. CPLiA w Krakowie. pisanki oklejane miąższem trzciny i * * kolorową wełną). Wreszcie grupa trzecia, na szczęście niezbyt licz­ Muzeum w Łowiczu, po rozbu­ W lutym 1959 r. w Domu Twór­ na, to również próby nowatorstwa, dowaniu i zreorganizowaniu, zo­ czości Ludowej OPLiA w Warsza­ pozbawione jednak całkowicie war­ stało ponownie otwarte. Muzeum wie odbył się pokaz i kiermasz tości artystycznych, reprezentujące posiada bogaty i doskonale, nowo­ sztuki ludowej regionu opoczyń­ najgorsze drobnomieszczańskie gu­ cześnie eksponowany dział sztuki skiego. Eksponowano tkaniny de­ sty. ludowej. Na uwagę zasługuje prze­ koracyjne i ubraniowe oraz wyci­ de wszystkim duża kolekcja stroju * nanki opoczyńskie. W czasie poka­ księżackiego ukazująca jego prze­ zu wystąpił opoczyński zespół pie­ W kwietniu 1959 r. odbyła się w śni i tańca. Jednocześnie pokazano Warszawie w sklepie CPLiA na miany na przestrzeni ostatnich sie­ współczesne ubiory kobiece z tra­ Placu Konstytucji wystawa dywa­ demdziesięciu lat. Interesujące są dycyjnych materiałów ludowych, nów, kilimów i haftów żywieckich. także: dział rzeźby i malarstwa, rekonstrukcja izby łowickiej oraz zaprojektowane przez artystki pla­ Wystawa obejmowała produkcję umiejętnie wyeksponowana przy styczki. żywieckiej spółdzielni OPLiA, kiero­ pomocy fotografii, planów i modeli * waną przez art. piast. I . Podlasiec- architektura regionu. ką. Eksponowane dywany stanowiły 4 marca 1959 r. CPLiA zorganizo­ w znacznej części * rekonstrukcję wała w Gdańsku kiermasz nawią­ XVIII-wiecznych dywanów pol­ zujący do tradycji wileńskich „ka- skich. Podczas pobytu w Polsce jesie­ ziuków". Znalazły się tam przede nią 1955 r. wybitny pisarz angiel­ wszystkim piękne tkaniny wileń­ ski Graham Green, zwiedzając wraz Na początku maja 1959 r. otwar­ z J. Dobraczyńskim Dębno Podha­ skie, odtworzone przez repatriantki na podstawie przywiezionych przez ta została w Nowym Targu wysta­ lańskie, zapoznał się z rzeźbami wa dzieł sztuki ludowej Podhala. Józefa Janasa. Rzeźby te tak podo­ nie autentyków. Objęła ona znaczną część ekspona­ bały się pisarzowi, że kupił od * tów wykonanych na grudniowy kon­ twórcy Drogę Krzyżową, składającą W marcu 1959 r. odbyła się w kurs. Recenzję z wystawy zamieś­ się z 14 płaskorzeźb. Janas prosił Białymstoku wystawa plecionek cimy w następnym numerze nasze­ jednak G. Greena, aby rzeźby te 'znalazły się w kościele katolickim. podlaskich (zorganizowana przez go pisma. Pisarz uczynił zadość życzeniu rze­ * CPLiA przy współudziale Minister­ W maju 1959 r. odbyła się w O- źbiarza: Droga Krzyżowa przeka­ stwa Kultury i Sztuki). Najlepsze eksponaty wykonali: Włodzimierz pocznie wystawa jubileuszowa z o- zana została jednemu z najstarszych 113 �kościołów w Anglii — kaplicy w Stonor Park. Przedtem wystawio­ no rzeźby w jednej z londyńskich galerii, gdzie spotkały się z życz­ liwym przyjęciem recenzentów oraz publiczności. * W Polsce przebywał na jesieni 1958 r. dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego w Bazylei — prof. dr Ro­ bert Wildhaber. Wybitny uczony szwajcarski zapoznał się z polskimi placówkami naukowymi oraz mu­ zealnymi. Szczególną uwagę poświę­ cił uczony Muzeum Tatrzańskiemu, gdzie prowadził badania nad wspólnymi cechami łączącymi wy­ sokogórskie pasterstwo szwajcar­ skie i podhalańskie. Prof. Wildha­ ber zakupił w Polsce dla Muzeum w Bazylei szereg okazów naszej sztuki ludowej. W rezultacie bez­ pośredniego kontaktu z polskimi muzeami, naukowcami i ośrodkami badawczymi zyskaliśmy przyjacie­ la naszej ludowej kultury. Zapozna­ nie się prof. Wildhabera z zabyt­ kami i uzyskanie wielu z nich dla Muzeum pozwoliło włączyć je do wydawnictw Muzeum. Tak np. w przewodniku po Muzeum pt. i,Volkstiimliche Weinachsskrippen aus Europa" na ogólną liczbę 26 ilustra­ cji jest 9 zdjęć przedmiotów po­ chodzących z Polski. * W lutym 1959 r. przebywał w Da­ nii dr Tadeusz Delimat, zastępca dyrektora Muzeum Kultury i Sztu­ ki w Warszawie. Celem wyjazdu by­ ło naukowe opracowanie zbiorów polskich znajdujących się w LollondFalsters Stiftsmuseum w Mirabo na wyspie Lolland. * Film o rzeźbach Leona Kudły zrealizowany przez T. Makarczyńskiego pt. „Rantyczka z drewna" został odznaczony I nagrodą za film folklorystyczny na Międzynarodo­ wym Festiwalu Filmów Turystyczno-Krajoznawczych i Folklorystycz­ nych w Brukseli. Festiwal odbył się w październiku 1958 r. * W maju 1959 r. odbył się w Ka­ towicach ogólnopolski Konkurs F i l ­ mów Amatorskich. Pierwszą nagro­ dę w kategorii filmów dokumen­ talnych otrzymał film o charakterze etnograficznym pt. „Odświętne prowincjonalizmy", zrealizowany przez Halinę i Jacka Olędzkich, Jana Stęszewskiego, Piotra Szackiego i Michała Hajkowskiego. Nagrody specjalne jury przypadły w udzia­ le również filmom etnograficznym. Pierwszą nagrodę otrzymał film o 114 kurpiowskich wotach woskowych pt. „Czekam na Twe zmiłowanie" Jacka Olędzkiego i Jana Staszew­ skiego, trzecią nagrodę film „Kubinowe fajki" Jana i Danuty Mać­ ków. * W pierwszym numerze miesięcz­ nika „Rysunek i Praca Ręczna" z 1959 r. znajdujemy konkurs pt. „Zasady zdobnictwa". Zadaniem, jakie konkurs stawia przed uczest­ nikami, jest wybranie spośród k i l ­ ku motywów dekoracyjnych najle­ piej nadających się do ozdobienia prostokątnej tacy. Wybór należy uzasadnić. Proponowane przez re­ dakcję motywy stanowią wycinan­ k i ludowe. Tego rodzaju inicjatywa podjęta przez pismo, które jako przeznaczone dla nauczycieli ry­ sunku dociera do najdalszych za­ kątków kraju, wydaje się bardzo pożyteczna. Nie tylko popularyzu­ je wycinankę ludową, ale zwraca uwagę na jej najistotniejsze walo­ ry — doskonałe zakomponowanie powierzchni ornamentem. * W momencie, gdy czytelnik otrzyma obecny numer Polskiej Sztuki Ludowej, zauważy zapewne, że jako wydawca figuruje P.P. „Wy­ dawnictwa Artystyczne i Filmowe". Nowe to wydawnictwo przejęło m.in czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki, wśród nich i Polską Sztukę Ludową. Redakcje czasopism pozo­ stają w Państwowym Instytucie Sztuki. Należy mieć nadzieję, że nowe Wydawnictwo dopomoże Redakcji w przełamaniu dotychczasowych trudności związanych z drukiem numerów, przez co pismo zacznie ukazywać się regularnie, bez opóź­ nień. Z nowym wydawcą redakcja na­ sza wiąże również nadzieje na pod­ wyższenie poziomu edytorskiego, wprowadzenie częstsze niż dotąd i lustracji barwnej, usprawnienie kol­ portażu. Równocześnie niemal z przejęciem czasopism przez W.A.F. zapadła ostateczna decyzja o przejściu P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki do Aka­ demii Nauk. Nie trzeba chyba do­ wodzić, jak decyzja ta ważka jest dla właściwego ustawienia badań Instytutu, dla lepszej koordynacji prac z Instytutem Historii Kultury Materialnej i innymi instytutami i zespołami naukowymi Akademii. * Polskie Wydawnictwo Muzyczne wydało ostatnio pozycję, której nie możemy na tym miejscu pominąć. Jest to nowe zmienione wydanie śpiewnika pieśni ludowych prof. A - dolfa Chybińskiego pt. „Od Tatr do Bałtyku". I znów otrzymaliśmy wspaniały album, w - którym obok pieśni znalazły się liczne repro­ dukcje sztuki ludowej jedno- i wielobarwne. Niestety, album jest dosyć drogi (180 zł.) i wydany zo­ stał w niewielkim nakładzie (10.000 egz.). Niemniej dla miłośników sztu­ k i ludowej, dla Polaków za granicą, a wreszcie dla każdego, któremu miła jest mądra i piękna książka — dzieło PWM będzie ozdobą jego zbiorów. Wyboru z dzieła A. Chy­ bińskiego dokonał T. Strumiłło, re­ daktor albumu i współautor (wraz z T. Skuliczem); opracowanie gra­ ficzne — W. Dulęby. W ostatnim czasie ukazało się szereg opracowań dotyczących sztu­ k i i kultury ludowej Śląska: Katalog wystawy tradycyjnej i współczesnej twórczości ludowej województwa katowickiego. Gru­ dzień 1957 — styczeń 1958. Tekst — mgr Barbara Bazielich, fotogra­ fie — Stefan Deptuszewski. Kata­ log obejmuje krótki tekst wprowa­ dzający, pełną inwentaryzację wy­ stawionych eksponatów i 8 tablic ilustracyjnych. Katalog pokonkursowej wystawy pisanek województwa katowickiego. Kwiecień—maj 1958. Muzeum Gór­ nośląskie w Bytomiu. Tekst wpro­ wadzający i opisy eksponatów — mgr Barbara Bazielich, fotografie — Stefan Deptuszewski. Barbara Bazielich „Z badań te­ renowych nad cieszyńskim haftem ludowym", Katowice 1958. Praca za­ wiera 18 stron tekstu, 5 ilustracji i 1 mapę, stanowi pierwszą pozycję bibliograficzną serii etnograficznej Biblioteczki Wiedzy o Śląsku. Biuletyn Śląskiego Instytutu Nau­ kowego w serii „Zycie naukowe i kulturalne" (Katowice 1958) publi­ kuje następujące opracowania z za­ kresu kultury i sztuki ludowej oraz dziedzin pokrewnych: Mieczysław Gładysz — Prace nad inwentaryza­ cją budownictwa ludowego na Gór­ nym Śląsku 1945—1957 (Biuletyn nr 1, 16 str., 8 ilustr. w tekście); Ludwik Dubiel — Badania etnogra­ ficzne na Górnym Śląsku 194&—1&57 (Biuletyn nr 2 i 3); Jerzy Szydłowski — Archeologiczne prace terenowe Muzeum Górnośląskiego w latach 1945—1957 (Biuletyn nr 4, 24 str., 14 ilustr.). „Zaranie Śląskie" poświęca w ca­ łości numer 1/2 z 1959 r. zagadnie­ niom kultury ludowej Śląska: Maria Luboczowa — Z prac PTL na Śląs­ ku; Ludwik Brożek — Tradycje lu­ doznawcze na Śląsku Cieszyńskim; Barbara Bazielichówna — Współ­ czesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem; Maria Suboczowa — Źródła i stan badań etnograficznych �na Śląsku do 1952 roku; Ludwik Dubiel — Tradycyjna zagroda chłop­ ska w powiecie gliwickim; Józef Ligęza — Kultura grupy górniczej— próba charakterystyki; Maria Żywirska — Problem badania kultu­ ry grup zawodowych (w świetle materiałów zbieranych dla grupy górniczej); Maria Żywirska — W sprawie utworzenia placówki nau­ kowej dla badań kultury grup za­ wodowych; Maria Suboczowa — Prace nad śląskim skansenem. * „Literatura Ludowa" — kwartal­ nik wydawany przez Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze — rocznik 1958. Nr 1 — Spis treści: Od redak­ cji. Rozprawy i prace naukowe: J ó ­ zef Majchrzak — Z dziejów folk­ loru dolno-śląskiego; Stanisław Bąk, — Dolny Śląsk pod względem ję­ zykowym; Jaromir Jech — Józef Stefan Kubin jako zbieracz śląskiej prozy ludowej; Stanisław Swirko— Ballady Czeczota, ich związki z folklorem i z ludowością Mickiewi­ cza. Teksty ludowe: Józef Maj­ chrzak — Pieśni, baśnie i gawędy z Dolnego Śląska. Recenzje: Sta­ nisław Swirko — Pieśni Podhala; Władysław Staszewski — Polish Folklor. Korespondencja: Piotr Banaczkowski — W kwestii regionu świętokrzyskiego słów kilka. Kroni­ ka: Józef Majchrzak— Folklor na antenie wrocławskiej PR. Komuni­ katy. Nr 2—3 6—7 — S p i s treści: Rozprawy i prace naukowe: Gustaw Morcinek — Śląsk i jego ludzie; Stanisław Bąk — O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku; Józef Ligęza — Stanisław Wallis — folklorysta Górnego Śląs­ ka; Izabela Lewańska — O strasz­ liwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem; Julian Krzyżanow­ ski — Do przysłów cieszyńskich; Paweł Nedo — Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Tek­ sty ludowe: Stanisław Wallis — Pieśni górnośląskie; Józef Ligęza — Fragmenty epickiej poezji górni­ czej; Janina Wojtowicz — Wybór pieśni ludowych z Zędowic, pow. Strzelce Opolskie; Feliks Pluta — Oracje, pieśni i opowiadania opol­ skie; praca 'zbiorowa — Opowieści ludowe z Krzyżanowic. Recenzje: Julian Krzyżanowski — Gustaw Morcinek: Jak górnik Bulandra diabła oszukał, Baśnie śląskie; Ry­ szard Górski — Lucjan Malinow­ ski: Powieści ludu na Śląsku; Dobrosława Swirko — Jakub Kania — ludowy poeta Opolszczyzny; Stani­ sław Swirko — Julian Krzyżanow­ ski: Mądrej głowie dość dwie sło­ wie; Józef Ondrusz — Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 „Czeskiego Ludu" z roku 1958. Ko­ respondencja i sprawozdania: Ju­ lian Nowak-Dłużewski —• Jeszcze w sprawie regionu kieleckiego; Władysław Most — Pochwała fol­ kloru i etnografii. Bibliografia: Jan Sadownik —• Materiały do biblio­ grafii polskich publikacji z zakre­ su folkloru śląskiego za lata 1945— 1958. Komunikaty — Rozstrzygnię­ cie konkursu folklorystycznego. Książki nadesłane. „Literatura Ludowa" nr 1—2, rok 1959. Spis treści: Część regio­ nalna. Rozprawy i prace naukowe: Andrzej Bukowski — Folkloryści kaszubscy X V I I I , X I X i X X w.; Czesław Wycech — Regionaliści chojniccy; Ewa Kamińska-Rzetelska — Kaszubi w oczach X I X wiecznych przybyszów; Jadwiga Zieniukowa — Sprawy języka i literatury kaszubskiej w nie­ których czasopismach regionalnych; Julian Krzyżanowski —• Kaszub­ skie przysłowie o niebie i piekle; Leon Roppel — Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy; Stanisław Swirko — Ks. Bernard Sychta — pelpliński pisarz i uczony; Maria Woźniak — Wesele w Jamnie; Ber­ nard Sychta — Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Teksty ludowe: I I Pracownia Dialektologiczna Zakł. Jęz. PAN — Opowiadania kaszubskie; Zofia Przyłuska-Jaworska, Ludwik Bie­ lawski — Pieśni i opowiadania z powiatu bytowskdego, Jan Patock— Gódki kaszebskie; Jan Patock — Tobaka, Paweł Miotk — Objaśnie­ nie telefonu, Paweł Miotk — O radeliónie. Recenzje: Doś — Fran­ ciszek Sędzicki: Baśnie kaszubskie; Stanisław Swirko — W. Kirstein, L. Roppel: Pieśni z Kaszub; Doś — Biuletyn WDTL w Gdańsku. Ko­ respondencja i sprawozdania: Leon Roppel — Chodzenie „po szczodrakach" na Kaszubach; Herbert Wil­ czewski — Odsłonięcie pomnika H. Derdowskiego w Wielu; Czesław Wycech — „Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści". Bibliografia: Teresa Brzozowska — Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru ka­ szubskiego za lata 1945—1958. Część ogólna: Jerzy Sliziński — Warneńczyk w legendach bułgar­ skich; Stanisław Swirko — Z dzie­ jów przysłowioznawstwa polskiego; Michał Basa —• Opowiadanie par­ tyzanta; Herbert Wilczewski — Lietuviu tautosaka użrasyta 1944— 1956; Mieczysław Gładysz — Kazi­ mierz Moszyński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6ba6ceadb093b9437acec68606e7fdf.pdf 43e54c79b5a1552a4891a56a1707bcc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4048 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I • ROK X X X I I • 19 7 8 • NR 3—4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K W Y D A W N I C T W O Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �CONTENS L u d w i k Stomma Magic today. Methodological reflections . 131 Irena i Krzysztof Kubiakowie The mistery of Our Lord's Passion i n K a l w a r i a Zebrzydowska 143 Aleksander- Jackowski Competitions 161 Franciszek Enclosures 181 Kotula Stefan Rosiński X X t h century region folk smithery i n the Radoim 201 Ewa Krasińska Decorative i r o n gates i n r u r a l buildings . . 213 A l i c j a Małeta Research kito folk stone sculpture i n t h e W i e ­ liczka, Gdów and Myślenice Region . . 225 Roman Poland 239 REVIEWS A n n a Kunczyńska-Iracka CHRONICAL IV—VI Reinfuss, 1978 The folk art furniture in 241 SUMMARY O F A R T I C L E S 245 РЕЗЮМЕ 246 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa Oźminkowska. Redaktor techniczny — Halina Żele­ chowska. Tłumaczenia — Krzysztof Bobiński (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44bbb4c55f7fe9fb4be0625027b971d9.pdf 482580ae3ff3a1340bf9b24f242c16d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4351 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4049 Title A name given to the resource Magia dzisiaj : rozważania o metodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.131-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ. ROZWAŻANIA O METODZIE* „Bobeobi warg zaśpiewy Weeomi wejrzeń śpiewy Pijeeo brwi dośpiewy Lijeeje owal zarys Gzi-gze-gzo łańcucha śpiew Tak na płótnie rozpiętym współzależności jakowychś Poza wszelkim wymiarem żyła Twarz" (Wielemir Chlebnikow) Najwspanialszą ze swoich prac — „Totemizm dzisiaj" otwiera Claude L e v i - S t r a u s s symptomatycznymi sło­ w a m i : „ Z totemizmem jest podobnie j a k z histerią". Jak z histerią? — Dokonany przez Antoniego Kępiń­ skiego opis jej objawów w pełni porównanie to w y j a ­ śnia: „... w k o n w e r s j i histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto; to, co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów (...) oddziela się od całości..." . Istotą tak zwanego „myślenia mityczne­ go" organizującego wszelkie przejawy k u l t u r ludowych l u b plemiennych, jest wszakże ciągłe przyrównywanie mikrokosmosu otaczającego świata do zorganizowanego, uporządkowanego i koherentnego makrokosmosu; tłuma­ czenie mających w mikrokosmosie miejsce zjawisk i p r o ­ cesów przez ich „udział w sensie u n i w e r s a l n y m " . W ramach takiego systemu myślenia, element oddzielony od całości, od w i z j i makrokosmosu, od modelu ś w i a t a , przestaje żyć — umiera — znika. Totemizm jest h i ­ sterią? — Nie ma więc totemizmu. Tak oto, czego nie zauważyli dotąd egzegeci, już w pierwszym zdaniu swego dzieła zawarł Levi-Strauss jego pointę. Reszta była t y l k o ilustracją. 2 8 1 za wiele rokującej, słuszności. Levi-Strauss udowodnił jednak, iż zamiast wspinaczki po ... plecach, znacznie zdrowiej jest czasami — śladem Heraklesa — stanow­ czo się z niektórymi spośród olbrzymów rozprawić. A b y lepiej jednak zrozumieć znaczenie wystąpienia autora „Antropologii s t r u k t u r a l n e j " , j a k i postawę jego n a u ­ k o w y c h adwersarzy, cofnąć się na chwilę musimy do historii. „Złuda t o t e m i z m u " mamiła wszelako etnologów przez długich j e d e n a ś c i e dziesięcioleci. E. B. Taylor, W. Robertson-Smith, J. Frazer, J. F. Mc Lennan, F. Ratzel, A. L . Kroeber, A . V a n Gennep, B. M a l i n o w s k i , A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , U . Mc Connel, A . P. Elkin... wspania­ ła lista l u m i n a r z y kreujących fikcję lub toczących bez­ nadziejną walkę o jej utrzymanie, wystrzegających się uparcie b r z y t w y brata Ockhama. „Jeżeli badaczowi n a u ­ kowemu uda się sięgnąć wzrokiem nieco dalej, niż uda­ wało się to jego poprzednikom — mało w t y m jego własnej zasługi, a cenić go w a r t o za to jedynie, że potrafił, jak b a j k o w y L i l i p u t , stanąć mocno na r a m i o ­ nach olbrzymów." — napisał pompatycznie P. Sztompka i jest w t y m zapewne wiele bezpiecznej, acz nie G. Cocchiara , J. Poirier , czy A . W a l i g ó r s k i za­ pewniają jednobrzmiąco, iż w pierwszym okresie swo­ jego rozwoju naukowa etnologia (a za takową uznają ją mniej więcej od r o k u 1851 — wydania „League of the I r o q u o i s " L . H . Morgana) ulegała przemożnemu wpływowi trzech orientacji filozoficznych: osiemnasto­ wiecznego racjonalizmu, ewolucjonizmu D a r w i n a i Spen­ cera, oraz p o z y t y w i z m u Comte'a. Consensus faoit legem — pogląd ten zadomowił się więc w różnorakich pod­ ręcznikach historii etnografii, stając się przyczyną w i e ­ lu istotnych nieporozumień. W y n i k a to z jego pozor­ nej, a przez to mylącej precyzji. W rzeczywistości bo­ w i e m za wyjątkiem Lorda A v e r b u r y , J. Lubbocka, P. Topinarda i T. Waitza, etnologowie — prekursorzy z drugiej połow*y X I X wieku nie zdradzali większego zain­ teresowania filozoficzną spekulacją; toteż kształtowała ich nie tyle lektura „Cours de philosophie positive" (6 tomów „pisanych ciężko i r o z w l e k l e " ) , czy „Zasad socjologii" Spencera, co szeroko pojęta światopoglądo­ wa formacja epoki. Jeżeli zaś epokę ową przyjęło się — upraszczając — określać mianem „pozytywisty­ cznej", to chodzi t u o pozytywizm sensu largissimo, j a ­ ko że wlicza się doń cały wachlarz orientacji f i l o z o f i ­ cznych (socjalizm, ewolucjonizm, H . Taine'a, E. Renai:a... a niektórzy skłonni są łączyć z n i m nawet k a ­ tolicki modernizm ), prawoźnawczych , l i t e r a c k o - h i storiozoficznych "... a przede wszystkim polityczną i eko­ nomiczną ideologię liberalizmu. Tak więc wśród ojców * Trzy wyraźne etapy wyróżnić można w dziejach naukowej r e f l e k s j i nad magią: względnie jednolity okres dziewiętnastowiecznego pozytywizmu, okres r e a k c j i antypozytywistycznej i sporów lat od 1916 r. aż po ok. 1955 r. i wreszcie okres współczesny, w którym wiodą­ cą rolę przyjęła przede wszystkim orientacja s t r u k t u ­ ralna. Zrozumienie trendów, tendencji t y c h przemian, które doprowadziły summa s u m m a r u m do zakwestio­ nowania samego pojęcia „magii" umożliwi nam spoj­ rzenie z nowej perspektywy na zjawiska ludowej k u l - t u r y duchowej, na dotyczące ich konkretne materiały. Konieczne w y d a j e się jednak zrozumienie, iż owa per­ spektywa nie jest w y n i k i e m dowolnego i arbitralnego doboru miejsca obserwacji, lecz trwającego przeszło 150 lat procesu e l i m i n a c j i i poszukiwań. Paradoksem jest przy t y m , iż dla rozszerzenia horyzontów trzeba było z wyżyn cywilizacji zejść na dół — stanąć ramię w r a ­ mię z „ciemnym Poleszukiem". Właśnie ów paradoks jest niejako przedmiotem niniejszego artykułu, będą­ cego wstępem do dalszych rozważań nad magią. 4 5 e 7 8 9 10 11 12 13 11 16 l e 131 �duchowych raczkującej etnologii bardziej może niż o M i l l u i L i t t r e ' m , pamiętać należałoby o Gladstonem, Vernem, Edisonie, Courbecie, Mc Dougallu — tych wszy­ stkich, którzy jak Settembrini z „Czarodziejskiej góry" przekazywali otoczeniu credo owych lat: „Rozsądek i nauka odegnały cienie spowijające duszę ludzkości (...) Codziennie na nowo hartowane w walce, te dwie potę­ gi wyzwolą wreszcie człowieka i poprowadzą go drogą postępu i cywilizacji k u coraz jaśniejszemu i czystsze­ m u światłu" . 18 Zaiste optymistyczne to były czasy. I nie dziwić się nadziejom. Ludzie rodzili się, pokolenia dorastały w świecie krzepnącym jeszcze (1861 zjednoczenie Włoch, 1866 utworzenie Związku Północnoniemieckiego), ale wyważonym już i stabilnym. Sześćdziesiąt cztery lata panowania królowej W i k t o r i i , sześćdziesiąt osiem — Franciszka Józefa. Po r o k u 1848 jedno t y l k o starcie francusko-pruskie (1870—1) zakłóciło bezruch spokojnej Europy. Już bowiem w o j n y : k r y m s k a (1853), sardyńsko-francusko-austriacka (1859), a nawet austriacko-pruska (1866), były z perspektywy większości europejskich cen­ trów k u l t u r y k o n f l i k t a m i l o k a l n y m i , odrealnionymi do­ datkowo przez postromantyczną legendę („Pułkownik t y l k o dotykał ust i na prawo i na lewo słał pocałunki. Л tymczasem śnieg różanych listków zasypywał złote k i r y s y , hełmy i parskające konie..." ) . Cóż dopiero mó­ wić o wypadkach lat 1875—8, 1885 i 1897 na Bałkanach, czy powstaniu polskim 1863; t y m — prócz entuzjazmu kontestującej młodzieży (kiedyż jej nie ma!) — oszczę­ dzono nawet kwiecie na kirysach. W Europie „przez d u ­ że E " pan B e l l wynajdował w t y m czasie telefon, pani Lanston — d r u k a r s k i monotyp, Edison — żarówkę, Re­ mington — maszynę do pisania... W M o s k w i e powstaje biblioteka przy Muzeum N . P. Rumiancewa (dzisiaj — b i ­ blioteka ZSRR i m . Lenina), w Rzymie — Biblioteka Nazionale , w Berlinie — Schweizerische Landesbibliothek . Jasno oświetlone b i u r k o z maszyną do pisania i telefo­ nem, zacisza księgozbiorów lub l a b o r a t o r i ó w , coraz sprawniejsze w y d a w n i c t w a . Czegóż więcej naukowcom do szczęścia potrzeba? — I wielkie stronice pokrywają się schludnymi rzędami liter. Śmiałe pomysły, cudowne teorie, analizowane przez epigonów z szacunkiem i prze­ konaniem o ich wadze, ale dojrzewające w wygodzie wiktoriańskiego fotela, podczas gdy zza okna dobiega zgiełk Międzynarodowej Wystawy — j a r m a r k u postępu i współpracy... Wówczas żadne słowa nie wydają się zbyt wielkie, zbyt ś m i a ł e . Każdy też wówczas czuje się liberałem, a zarazem f i l a n t r o p e m żądnym obdarzania zacofanych bliźnich o k r u c h a m i rozumnej cywilizacji, f nie chodzi t u o mało wreszcie istotny f a k t p r a k t y k o ­ wania lub nie badań terenowych, na który — n i c z y m na jakieś panaceum — powołują się ciągle historycy etnologii, lecz o zasady myślenia, widzenia przedmiotu badań. w 2 0 21 2 2 n 24 Na t y m poziomie marzenia epoki, słowa w i e l k i e i śmiałe, stawały się metodologicznymi założeniami, za­ sadami naczelnymi naukowych dywagacji etnologów. Cztery spośród nich wydają się najważniejsze: 1 — pogląd, iż nowożytna k u l t u r a europejska, któ­ ra stworzyła empiryczną naukę, stanowi najdoskonal­ sze osiągnięcie ludzkości ; 2 — iż psychika ludzka na wszelkich stopniach jej rozwoju jest tożsama ; 3 — iż wszelkie zmiany przebiegają w sposób cią­ gły, a więc można zrozumieć dowolny stan jakiegoś układu, gdy się zna jego stan uprzedni i siły, które na niego działają. 4 — zaczerpnięte z liberalnej koncepcji atomizmu społecznego a utrwalone przez teorię k u l t u r y H . Taine'a 25 26 132 przekonanie, iż każda całość rozłożyć się daje na sumę swoich składników. Różni etnologowie akcentowali mniej lub bardziej poszczególne z powyższych tez; bez ryzyka można j e d ­ nak stwierdzić, że zarówno dominująca w ludoznawstwie lat 1860—1900 szkoła ewolucjonizmu, jak i docho­ dzące do głosu od około 1890 r . niejednolite grupy tak zwanych dyfuzjonistów , założeniom t y m pozostały wierne. Nie czas jednak na prezentowanie przykładów wyrosłych z owych tez koncepcji J. J. Bachofena, H . J. S. Maine'a, E. B. T y l o r a , L . Frobeniusa, A. V i e r kandta, W. Schmidta, A . Ankermanna... czy choćby teo­ r i i stadialnego rozwoju k u l t u r y L . H . Morgana, podług której wszelkie f o r m y k u l t u r plemiennych są przystan­ k a m i jedynie na drodze k u „coraz jaśniejszemu i czy­ stszemu światłu". Nie czas, gdy zza okna, obok rados­ nej w r z a w y , słychać już pierwsze p o m r u k i zbliżającej się burzy. Śmierć Naphty — jakby ucieczka od przeczucia, j a k b y ostrzeżenie. Bo oto mityczny świat sanatorium „na gó­ rze", gdzie wszystko co „z dołu" było tak mało istotne, gdzie — by nie zakłócać dyskusji Castorpowi i Settemb r i n i e m u — ustał nawet r y t m pór r o k u , skąd w y d a w a ­ łoby się nie ma odwrotu, zmiata z powierzchni ziemi nagłe uderzenie gromu . 2 7 zs 2Э Jatki pod Verdun i na innych frontach I W o j n y Światowej doprowadziły nie t y l k o do zasadniczych prze­ mian geopolitycznego, społeczno-ustrojowego, czy gos­ podarczego kształtu Europy; położyły również kres m a ­ rzeniom i nadziejom, optymistycznym w i z j o m X I X w i e ­ k u . G r o m w y l u d n i a gwałtownie Berghof — „czarodziej­ ską górę". Pożegnalny, symboliczny obraz Castorpa r z u ­ conego „na dół" i jeszcze raz na dół — do błotnistej transzei, przedstawia już człowieka zmuszonego do spoj­ rzenia na świat z nowej zupełnie perspektywy, któremu ludzkość ukazała nieprzewidziane, złowrogie oblicze. T u tracą nagle znaczenie formuły i recepty Settembriniego. Wraz z n i m i koncepcje L . H . Morgana, L . B. T y l o ­ ra, A. Bastiana... Przebrzmiał ich czas. Nauka nie znosi próżni; czas obumierania starego jest więc dla niej z reguły tożsamy z okresem i n w a z j i propozycji nowych. Einstein miał — jak t w i e r d z i D. J. dc Solla P r i c e — bardzo proste wytłumaczenie mo­ t y w a c j i uczonych podejmujących się t r u d u eksploracji terenów niezbadanych l u b atakujących spetryfikowane kanony. Mawiał ponoć: „Człowiek wtedy się drapie, kiedy zaczyna go swędzić". I m dotkliwsze swędzenie, t y m intensywniejsze drapanie. Gdyby nie było to po­ równanie nazbyt — wobec bezmiaru tragedii lat 1914— —1918 — f r y w o l n e , można by powiedzieć, że wywoła­ ły one w etnologii coś na kształt objawów świerzbu: swędzenie totalne. Chociaż więc już w końcu X I X w i e ­ k u badania Z. Freuda, G. W u n d t a , F. C. B a r t l e t t a i innych podważyły tezę drugą, marksistowska ekono­ mia — tezę trzecią, a publikacje E. D u r k h e i m a (z lat 1894—1919) — tezę czwartą — dopiero dziesięciolecie 1916—1926 przyniosło lawinę p u b l i k a c j i i wystąpień f o r ­ mułujących całościowe i koherentne propozycje n o w y c h ujęć. 30 s l 3 2 33 Szły one w dwóch zasadniczych kierunkach. P i e r w ­ szy, wytknięty już w latach 1888—1904 przez F. Boasn , nazwać można sceptycznym, gdyż adherenci jego negowali stanowczo możliwość odnalezienia w mozaice ludzkich i n s t y t u c j i , zachowań i wierzeń j a k i c h k o l w i e k reguł, cóż więc dopiero mówić o prawach. Drugi, „re­ wizjonistyczny", zaprzeczał również kategorycznie p r a ­ womocności objaśniania z a t o m i z o w a n e j k u l t u r y w d r o ­ dze jednostronnych interpretacji genetycznych l u b geohistorycznych, przedkładał jednak w to miejsce inne 31 85 �propozycje systemowych rozwiązań, pozwalające na o d ­ n a j d y w a n i e uogólniających reguł. Za najważniejsze spo­ śród nich — nie zapominając o i n d y w i d u a l n y m stano­ w i s k u L . L e v y - B r u h l a , uznać należy te, które przede wszystkim zadecydować miały o dalszym rozwoju etno­ logii, jak wystąpienia W. H . E. R i v e r s a A . R. Radcl i f f e - B r o w n a , R. O t t o , oraz (choć na t y m etapie jest to, z p u n k t u widzenia antropologii, nieśmiała dopiero inspiracja) F. de Saussure'a . I tak Rivers — prekursor zastosowania w etnologii narzędzi psychoanalizy — u w a ­ żany być może za ojca duchowego zarówno k i e r u n k u psychoanalitycznego w etnologii (R. Benedict, M . Mead, G. Bateson, A. K a r d i n e r , R. L i n t o n etc , a także G. Devcreux, H . H a r t m a n n , L . Paneth, R. Fliess, J. M a r ­ iner...), jak i psychiatrycznego, zwanego czasem również behawiorystycznym (J. W. W h i t i n g , A . F. C. Wallace, Л. I . Hallowell, К. K l u c k h o h n , M . E. Opler). Z kolei A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , którego stanowisku p r z y p i n a ­ ne są dzisiaj najrozmaitsze m e t k i , jest niewątpliwym fundatorem tzw. antropologii s p o ł e c z n e j , a R. Otto pierwszym (obok M . Schelera), który zastosował w ba­ daniach zjawisk k u l t u r y metodę — w szerokim tego słowa znaczeniu — fenomenologiczną (w czym następ­ cami jego okazali się m.in. R. G u a r d i n i , M . Eliade, C. Jędrzejewiczowa, J. A . T. Robinson); wreszcie dzieło F de Saussure'a zaowocować miało w pracach s t r u k t u rslistów z C. Levi-Straussem, J. Cazaneuvem i Luc de Heuschem na czele. з б 3 8 3 9 ,0 1 1 12 13 4 1 45 4 6 Stop — nie jest zadaniem niniejszego artykułu ani rozbudowywanie książki telefonicznej poszufladkowa­ nych prowizorycznie nazwisk, ani całościowa analiza paradygmatów, czy strategii badawczych, w y m i e n i o n y c h orientacji naukowych. Interesuje nas bowiem ten t y l k o wycinek ich manifestów i działań, który odnosi się do zakresu tzw. „kultury d u c h o w e j " a więc świata r e l i ­ gii, mitologii, wierzeń, wyobrażeń... Na t y m bowiem polu — k o n k r e t n i e posłużymy się t u przykładem teorii dotyczących tak zwanej magii — wystąpienie s t r u k t u r a listów miało znaczenie szczególne i , lubo większość p o l ­ skich etnografów wciąż nie chce tego zrozumieć, decy­ dujące. Zaiste — długo potrafią straszyć w i d m a prze­ szłości. Wróćmy więc do nich raz jeszcze. 48 E. B. T y l o r był nader t y p o w y m wyrazicielem o p i ­ n i i ewolucjonistów {a także — z wyjątkiem może W. Schmidta — dyfuzjonistów), gdy stwierdzał, iż wiedza i wierzenia dzikich są, jako nie oparte na doświadcze­ niu, fałszywe, „niepowiązane i n i e l o g i c z n e " , toteż w y ­ nikają t y l k o z niskiego poziomu rozwoju umysłowego: „sprawdzone f a k t a m i okazują się bez wartości. Lecz jeżeli nas dziwi, że pomimo to tak są rozpowszechnione między ludźmi, odpowiedzieć można, że one utrzymują się dotąd nawet w naszym własnym k r a j u śród tych, którzy są zbyt ograniczeni, ażeby mogli oceniać je świa­ dectwem faktów, śród wieśniaków..." Identycznie n i e ­ mal ustosunkowuje się do problemu, jakże chętnie po dziś dzień czytany i w z n a w i a n y J. Frazer, którego „po­ glądy sprowadzają się do tezy, że wszystko co myślał, wyobrażał sobie i czego pragnął człowiek żyjący w pier­ w o t n y m społeczeństwie — każdy z jego mitów i obrząd­ ków, wszyscy bogowie i całe doświadczenie r e l i g i j n e — to t y l k o potworna kolekcja okrucieństw, głupoty i prze­ sądów, którą racjonalny postęp szczęśliwie u s u n ą ł " . Stanowisko takie, j a k k o l w i e k budzić dziś przeważnie może t y l k o uśmiech z a ż e n o w a n i a jest jednak, z p u n k ­ t u widzenia założeń pozytywistycznej etnologii X I X w i e ­ ku, bez wątpienia konsekwentne. Jeżeli bowiem l u d z ­ kość znajduje się w ciągłym procesie rozwoju, który ma ją doprowadzić do myślenia jedynie właściwymi kate­ goriami empirycznej nauki, to każde odchylenie od tego 49 50 51 52 słusznego n u r t u jest b ł ę d e m i z błędu w y n i k a . Do­ dajmy — błędem o tyle brzemiennym w s k u t k i , że jego wyeliminowanie nieraz „wymaga stuleci mozolnych d o ­ ciekań n a u k o w y c h " , w i e l k a jest bowiem moc „głupo­ ty i niepraktycznego konserwatyzmu — cech t y p o w y c h dla człowieka w ogóle, a dzikiego w szczególności" . T a k i m to błędem jest np. religia — rezultat fałszywej interpretacji istoty marzeń s e n n y c h , czy antropomorfizacji n a t u r y ...lub wynikła z nieznajomości zasad oddziaływania na siebie przedmiotów (praw f i z y k i i che­ mii) — magia. „Bękarcia córa n a u k i " — napisał o magii .1. Frazer. Konsekwentnie w i n i e n był tak samo — nie t y l k o implicite — wyrazić się o religii. Różnica między t y m i lamusami błędów i przeinaczeń byłaby wszak ta tylko, iż religia koncentruje się przede wszystkim na przyczynach zjawisk, magia zaś na ich przebiegu. 53 5 4 55 5e 5 7 Tę zaniechaną przez Frazera „kropkę nad i " posta­ wił bez skrupułów twórca szkoły modernizmu katolic­ kiego w folklorystyce — P. Saintyves : „Dla ludzi p i e r ­ w o t n y c h wpływ magiczny nie różni się od wpływu bos­ kiego, wyjaśnia on zarówno działanie słońca na rośliny, jak i działanie duszy świata na serca. Można łatwo po­ jąć, że przychodzi czas, kiedy nie wierzy się już w dzia­ łanie zasad magii w sferze materialnej, ale kiedy w d a l ­ szym ciągu przyjmować się będzie działanie analogicz­ nej zasady w dziedzinie d u c h o w e j " . I d e n t y f i k a c j a w y ­ dawałaby się t u pełna: religia w swoich zewnętrznych przejawach nie różni się — według Saintyvesa — od magii. A jednak z tego śmiałego stwierdzenia wyciąg­ nął on inne wnioski, niż uczyniłby to Frazer. Przekona­ ny bowiem o objawionej prawdziwości (był żarliwym chrześcijaninem) wewnętrznego przeżycia religijnego, „przeżycia głębi" — jak je określa pastor Bonhoffer, oddzielił Saintyves owo wewnętrzne, .'intymne spotkanie z Bogiem od społecznych form ekspresji religijnej i utożsamiając te ostatnie z magią, uznał je za pasożyta w i a r y , za błędy, bękarty p r a w d z i w e j , „czystej" r e l i g i i . 5 8 59 Pomimo istotnie różnych wniosków, zasady rozumo­ wania Saintyvesa, czy i n n y c h etnologów — modernistów i przedstawicieli kierunków pozytywistycznych są po­ dobne. Jedni i drudzy przesądzają n a j p i e r w a r b i t r a l ­ nie, j a k i jest wrodzony wszystkim l u d z i o m jedynie właściwy i słuszny sposób percepcji otaczającej rzeczy­ wistości (dla Frazera np. będzie to oparta na doświad­ czeniu analiza naukowa, dla modernistów — taż a n a l i ­ za plus i n d y w i d u a l n a wrażliwość r e l i g i j n a , „umiejęt­ ność odnalezienia Boga we własnym życiu, w sobie i świecie"), by następnie wyłowić elementy k u l t u r y d u ­ chowej wykraczające poza zbudowany w oparciu o taką „wrodzoną percepcję" światopogląd. Elementy te są nie­ jako zewnętrzne w stosunku do człowieka, stanowią j a k ­ by — atakujące jego myślenie i postępowanie — cho­ roby, które zdrowy organizm sam odpędza i zaciekle zwalcza. Odporność zaś organizmu wzrasta w miarę rozwoju wiedzy , czy (moderniści) — samoświadomości religijnej, aż osiągnie ostatecznie stan całkowitego za­ bezpieczenia się od t y c h szkodliwych, a w najlepszym przypadku bezużytecznych i n f e k c j i . Charakterystyczną cechą zbioru t a k i c h elementów jest przy t y m ich nie­ spójność, brak powiązania. Owszem, mogą mieć czasa­ m i dzicy „swoje p r y m i t y w n e filozofie, oparte na dwóch fałszywych zasadach: że podobne pociąga za sobą po­ dobne i że rzeczy, które raz były ze sobą w styczności zawsze już będą na siebie wzajemnie oddziaływać , ale są one pochodną przypadkowych błędów, upowszech­ nionych w drodze tępego naśladownictwa. Dzicy nie po­ trafią wszakże (i nawet nie próbują) a n i t y c h zasad objaśnić, ani zweryfikować, ani ustosunkować się do wynikających z n i c h i m p l i k a c j i . 6 0 61 e2 63 133 �I n n y m i siowy dziewiętnastowieczne koncepcje magii (i w znacznej mierze religii!) opierały się na czterech — czy będzie to animizm E. B. T y l o r a , animatyzm R. Maretta, teza o „chorobie j ę z y k a " M . Muellera, czy modernizm P. Saintyvesa — zasadniczych twierdzeniach: a — Magia jest w y n i k i e m ciemnoty, pomyłką, błędem myślenia (którego logika jest skądinąd ludzkości wrodzona, ergo bez względu na czas i przestrzeń tożsama). o — Za wyjątkiem niewiedzy, nie istnieją żadne racjo­ nalne, czy organiczne motywacje popełniania t a ­ kich pomyłek. Są one więc zewnętrzne w stosun­ k u do człowieka — pozostają poza systemem jego rzeczywistych skłonności i potrzeb, с — Z tego też (vide b.) powodu pomyłki te, czy oparte na nich działania są całkowicie bezużyteczne l u b nawet szkodliwe społecznie, d — Suma tych pomyłek nie stanowi żadnego spójnego systemu — jest przypadkowa, niepowiązana i niekoherentna, nawet jeżeli niektóre błędne skoja­ rzenia szczególnie często nas do podobnych d z i ­ wactw przywodzą. W „Wybrańcu" T. Manna jest taka scena, gdy w y ­ słannicy z Rzymu odnajdują, wskazanego i m przez enig­ matyczne objawienie, kandydata na papieża w postaci malutkiego, całkowicie porośniętego włosiem, pełzają­ cego stwora: „ — Okropność! — zakrzyknął kapłan (Liberius — przyp. L.S.) i padł na kolana, zasłaniając t w a r z obu dłońmi. Towarzysz (Probus — przyp. L.S.) pochylił się k u niemu, bo choć o tyle niższy, górował teraz nad n i m wzrostem. — Opanujmy się, arnice! — przemówił. — To w i e l ­ k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale przejmujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować. — To piekło szydzi i zaślepia! — wyrzucił Liberius spoza rąk zasłaniających jego twarz. — Fugamus! Sza­ tan z nas zadrwił! Bóg nie wybrał kosmatego leśnego zwierzęcia na swego biskupa! Precz stąd, precz z m i e j ­ sca psoty piekielnej! Porwał się i chciał uciekać. Probus przytrzymał go za szaty. Usłyszeli za tobą wyraźne słowa: — Niegdyś studiowałem gramaticum, d i v i n i t a t e m i legem. — Słyszysz? — spytał Probus. — N i e t y l k o mówi i płacze, lecz i naukowo jest całkowicie przygotowany do łączenia i rozwiązywania. — N u m q u a m ! — wykrzyknął tamten nie panując nad sobą. (...) Za n i m ozwało się: — Niech was nie zraża moja postać! Wzrost m i się wróci" . e i Cóż za pyszny, ironiczny, lecz i pełen filozoficznej przekory, obraz k o n f r o n t a c j i trzech postaw. Stwór (prze­ mieniony rycerz Gregorius) uczestniczy w rzeczywistości mitycznej, myśli jej kategoriami. Nie ma więc dlań nic dziwnego w jego aktualnej posturze, podobnie jak jasno, m u się rysuje jedyne — w ramach m i t u — l o ­ giczne i konsekwentne rozwiązanie: „wzrost m i się wró­ ci". Liberius, acz kapłan, reprezentuje stanowisko po­ niekąd „pozytywistyczne". Rzeczywistość m i t u — stwór mający zostać papieżem, zapowiadana przezeń zmiana postaci... — są dlań sprzeczne ze z d r o w y m (empiryczno- n a u k o w y m ) rozsądkiem, stanowią więc błąd, omam, diabelską ułudę. Liberiusa nie przekona nawet, łechcące mile wykształcone ucho, zapewnienie o pobieranych przez stwora naukach. „Numąuam!". Pozostaje senator P r o ­ bus. „To w i e l k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale p r z e j ­ mujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować". W t y m krótkim zdaniu sprecyzowana jest cała jego 134 kompromisowa postawa. Oj ambarasujące, bo ambarasujące są takie dziwy. „Nasz r o z u m " nie może ich za­ akceptować, ale ...czy nie można przypadkiem dopuścić istnienia innego sposobu myślenia, który wyjaśniałby sens mitu? Sekstus Anicjus Probus w y d a j e się moż­ liwość taką przyjmować. T a k i m właśnie dociekliwym Probusem okazał się w dziejach etnologii L . L e v y - B r u h l . Jedno nie ulegało dlań wątpliwości (choć przeczyło to twierdzeniu d. „po­ zytywistów" o magii): tak w i e l k a ilość irracjonalnych działań i wyobrażeń jaką operują np. społeczeństwa ple­ mienne, nie może być śmietnikiem przypadkowych i n i e ­ powiązanych pomyłek. Wykluczają to już same zasady mechanizmu pamięci, która potrzebuje zbioru sekwen­ cji, systemu, by móc powierzone jej obrazy u t r w a l i ć . Jeżeli więc mityczno-magiczny bagaż k u l t u r p i e r w o t ­ nych może być, bez udziału pisma, przekazywany z po­ kolenia na pokolenie w całej obfitości; oznacza to, iż t k w i w n i m jakiś porządek. A przecież wychwycić go, zrozumieć „naszym r o z u m e m " nie sposób. Ciśnie się więc na usta podobne probusowemu pytanie: czyżby j a ­ kaś inna logika, inny sposób myślenia? Odpowiedzi na me udzielił L e v y - B r u h l twierdzącej: Tak, ludzie pier­ w o t n i myślą inaczej, niż wykształceni, obdarowani do­ brodziejstwem c y w i l i z a c j i . „Tak jak środowisko społecz­ ne, w którym oni żyją, odmienne jest od naszego, i właś­ nie dlatego, że jest odmienne, świat zewnętrzny, który oni postrzegają, także różni się od tego, który my po­ strzegamy. Oczywiście, że mają te same umysły — i taką samą strukturę mózgową. A l e trzeba wziąć pod uwagę, że wyobrażenia zbiorowe modyfikują każde ich spostrzeżenie. Z j a k i m k o l w i e k przedmiotem mają do czy­ nienia, posiada on przywiązane do siebie i nierozdzielne z n i m właściwości mistyczne, i umysł człowieka pier­ wotnego w rzeczy samej nie oddziela ich w akcie per­ c e p c j i " . I n n y m i słowy: ludzie cywilizowani rozumują podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest za­ sada niesprzeczności. Człowiek pierwotny natomiast (co jest w y n i k i e m nie cech biologicznych, lecz oddziaływa­ nia odmiennych wpływów społecznych) posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym, w którym zacie­ ra się nie t y l k o różnica między n a t u r a l n y m i n a d n a t u ­ r a l n y m , sacrum i profanum, ale nawet i między g a t u n ­ k a m i zwierząt i roślin, f o r m a m i , czy kształtami, które z łatwością mogą się jedne z d r u g i m i krzyżować t w o ­ rząc nowe, mityczne jakości doskonale wtapiające się V/ obserwowalną rzeczywistość. Bo też nie można owe­ go „prelogicznego myślenia" traktować, jako coś oder­ wanego, abstrakcyjnego. K r e u j e ono wszakże świat d z i ­ kich. I m i t , czy magia, stają się dzięki n i e m u częścią realnego, rzeczywistego przeżycia społeczeństw p i e r w o t ­ nych. S t a j ą się prawdą. e5 ee Następcy surowo się obeszli ze s p e k u l a c y j n ą teo­ rią „myśli prelogicznej" L e v y - B r u h l a . M . Leenhardt w oparciu o badania społeczeństw plemiennych N o w e j K a l e d o n i i , zaś R. R. M a r e t t — o materiały dotyczące europejskich k u l t u r chłopskich , obalili skutecznie tezę o odmiennych mentalnościach: cywilizowanej i p i e r w o t ­ nej. Nie t y l k o oni. I l u by jednak było krytyków teorii L. L e v y - B r u h l a , wszyscy oni a t a k o w a l i t y l k o jej w y ­ odrębniający „prelogikę" f r a g m e n t : twierdzenie, iż aso­ cjacja mistyczna zastępuje w k u l t u r a c h archaicznych zasadę niesprzeczności. Słusznie na pewno. Wśród tych zbiorowych na pochyłe drzewo skoków, zapomniano j e d ­ nak o pozostałych twierdzeniach autora „Duszy p i e r w o t ­ n e j " : 1. iż mityczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw pierwotnych (plemiennych i l u d o w y c h — mówiąc językiem współcześnie przyjętych określeń) sta­ nowią system, czyli — zorganizowane są podług j a k i e 67 e 8 e9 70 �goś wewnętrznego porządku; 2. iż owe „irracjonalne" wyobrażenia są w k u l t u r a c h pierwotnych integralnie związane, stopione, ze światem obserwowalnym, stano­ wią więc w nich element rzeczywistości, nie zaś ze­ wnętrzny i przypadkowy błąd. A przecież to te właśnie (obalające p k t . b i d. dziewiętnastowiecznej teorii magii) ustalenia, które okazać się miały j e d n y m i z najważniej­ szych drogowskazów wytyczających k i e r u n k i dalszych badań, zadecydowały o pozycji L . L e v y - B r u h l a w dzie­ jach rozwoju etnologii. Stanowiły one bowiem — po odrzuceniu koncepcji „prelogiki" — propozycję otwie­ rającą niezwykle szerokie perspektywy poznawcze. Jaki porządek organizuje system pierwotnego m i t u i magii? Dlaczego (w j a k i m celu) absorbuje k u l t u r a pier­ w i a s t k i „irracjonalne" i podnosi je do r a n g i rzeczywi­ stości? — Tych pytań nie mógł żaden etnolog obojęt­ n y m pominąć milczeniem. Jedna z prób odpowiedzi na nie zawarta została w f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e j teorii k u l t u r y A. R. Radclif­ fe-Browna , wiernego spadkobiercy myśli E. D u r k h e i ma. U podstaw tej teorii leży, zapożyczona od mistrza, specyficzna ontologia „zbudowana w oparciu o aprio­ ryczne założenia, przypisujące społeczności byt samo­ dzielny i r a d y k a l n i e wyższy niż b y t osoby" Społeczeń­ stwo jest dla R a d c l i f f e - B r o w n a porównywalne do ży­ wego organizmu, którego poszczególne elementy p r z y ­ czyniają się i przyczyniać muszą, do funkcjonowania ca­ łości Organizm ten narażony jest na szereg niebez­ pieczeństw, które ogólnie sprowadzić można do per­ manentnej groźby dezintegracji. W tej sytuacji j e d n y m z podstawowych zadań jego części stają się oczywiście f u n k c j e integracyjne. I t u właśnie szczególną rolę o d ­ grywają zjawiska z zakresu k u l t u r y duchowej; polega ona wszakże, podług Radcliffe-Browna, na ukazywaniu jako „odwiecznych", „obiektywnych", „objawionych", a więc na sakralizacji faktów i procesów będących w rzeczywistości w y n i k i e m określonych powikłań histo­ rycznych, ekonomicznych, czy klasowych. Religia, m i t , magia, stają się więc z jednej strony symbolami (i w i e r ­ n y m i o d b i c i a m i ) istniejącej s t r u k t u r y społecznej, z d r u ­ giej zaś wytwarzają: A . potężny aparat nadnaturalnych zagrożeń i sankcji wymierzonych w chcących się i m przeciwstawić, czyli dążących do dezintegracji s t r u k t u r y społecznej; B. system ubezpieczający, pozwalający na rozładowywanie, w ich ramach, napięć i umożliwiają­ cy przywracanie zakłóconej równowagi s p o ł e c z n e j . I n ­ n y m i słowy: „wierzenia, które n a i w n i Europejczycy u w a ­ żają za grube przesądy, nie są wcale dziwacznymi i bez­ użytecznymi naroślami, jakimiś aberracjami ludzkiego ducha. Przeciwnie, pojawiają się one jako wskaźnik spo­ łecznych konfliktów i napięć, skoro niefortunne zdarze­ nie wiąże się z t a r c i a m i pomiędzy ludźmi; ale także jako konstrukcja, w której ramach napięcia i wrogości mogą być r e d u k o w a n e . . . " Magia — podobnie jak re­ ligia — jest więc dla R a d c l i f f e - B r o w n a (co stanowi wyczerpującą odpowiedź na pytania L e v y - B r u h l a ) zja­ w i s k i e m społecznym, elementem systemu zabezpiecze­ nia s t r u k t u r y społecznej. Jako taką jest zaś nie t y l k o użyteczna (obalenie p k t . c. teorii magii X I X w.), ale stanowi niezbędny wręcz wytwór społeczny zarówno i n ­ terpretując stosunki wewnątrz społeczności, jak i w t e ­ dy, gdy przenosi obraz owych stosunków na relacje między człowiekiem a n a t u r ą , niejako włączając przez to naturę w porządek społeczny . 71 7 4 7B 7e 77 7 8 T9 80 Teoria ta budzi jednak szereg istotnych wątpliwo­ ści nawet wtedy, gdy zrezygnujemy z j a k i c h k o l w i e k p y ­ tań dotyczących psychologicznych, czy ontyczno-egzystencjalnych potrzeb jednostek, a więc — gdy m i l ­ cząco pogodzimy się z ową, przyjętą przez Radcliffe- - B r o w n a od D u r k h e i m a , arbitaralną ontologia. T r u d n o będzie bowiem i wtedy oprzeć się wrażeniu, iż całko­ wicie pominął R a d c l i f f e - B r o w n problem treści mitów, wierzeń religijnych, czy wyobrażeń magicznych. Prob­ lem t y m ważniejszy, że owe treści są do siebie nieraz bardzo podobne u ludów (grup) o zdecydowanie odmien­ nej strukturze społecznej. Nie wiadomo również, czym tłumaczyć trwałość systemów religijnych, czy magicz­ nych (np. t r a d y c j i millenarystycznych), przerastającą niejednokrotnie czas istnienia s t r u k t u r społecznych, do których byłyby one — podług Radcliffe-Browna — p r z y ­ pisane... Wydaje się, iż f u n k c j o n a l i z m - s t r u k t u r a l i z m zabsolutyzował zbytnio (co poczytywać można także za wpływ francuskiej szkoły socjologicznej) zagadnienie więzi społecznych, przez co jego szczegółowe koncepcje, dotyczące zjawisk k u l t u r y duchowej, stały się f r a g m e n ­ taryczne i w jaskrawy sposób j e d n o s t r o n n e . 81 Jednostronności tej nie sposób natomiast narzucić szkole tzw. psychologicznej w etnologii. W y n i k a to j e d ­ nak nie tyle z szerokości spojrzenia jej przedstawicieli, ile mnogości ich stanowisk. Cztery z nich, dla p r z y ­ kładu: 1. Poglądy Z. Freuda, a co za t y m idzie i ortodok­ syjnych freudystów, są w Polsce dość dobrze (acz czę­ sto w k a r y k a t u r a l n y m uproszczeniu) znane. P r z y p o m ­ n i j m y więc t y l k o , iż psychika ludzka jest — podług Freuda — trój w a r s t w o w a : „zawiera sferę podświado­ mych popędów (ono—id), sferę surowych zakazów i osą­ dów (nadjaźn — superego) oraz sferę świadomą i r o ­ zumną (jaźń — ego)" . W sferze id tkwią nieraz o k r u t ­ ne i niezgodne ze społecznie akceptowanym systemem n o r m pragnienia lub paraliżujące lęki, zablokowane nie­ jako przez superego, niedopuszczone przezeń na poziom jaźni. To kotłujące się w podświadomości piekło szuka jednak ujścia, domaga się realizacji. Rozwiązaniu t a k i e ­ go dylematu służy mechanizm „projekcji", polegający na przerzuceniu własnych pragnień na innych, p r z y p i ­ saniu ich światu zewnętrznemu, zobiektywizowaniu. To już nie ja chcę zabić osobę X, lecz „ktoś", „oni", „inni". „Może to następnie zostać przełożone na przeczucie śmierci tej osoby; albo — jeszcze bardziej okrężną d r o ­ gą — poczucie w i n y wywołane tak niegodnym pragnie­ niem może doprowadzić do oczekiwania k a r y , a to z kolei przejawić się w przekonaniu o grożącym nieszczę­ ściu" . Takie właśnie projekcje, ze wszystkimi swoimi konsekwencjami (prowadzącymi do powstawania bez­ zasadnych obaw, przeczuć i sądów o porządku rzeczy­ wistości) są — uważał Freud — p u n k t a m i wyjścia wyobrażeń magicznych. й M 2. Uczniowie jego (пр.: Ch. Odier, G. Roheim) poszli inną nieco drogą, odwołując się przede wszystkim do teorii r e l i g i i mistrza. Otóż Freud interpretował religię jako powtórzenie doświadczeń doznawanych przez czło­ wieka w okresie dzieciństwa. Bezbronne dziecko znaj­ duje obronę przed zagrażającymi zewsząd niebezpie­ czeństwami u ojca — opiekuna, wzoru, prawodawcy, na­ uczyciela. Człowiek dorosły, walcząc z poczuciem włas­ nej bezradności, wraca podświadomie do tamtych, dzie­ cięcych doświadczeń i szuka istoty, której mógłby o d ­ dać swoje uczucia i posłuszeństwo, w zamian za ochro­ nę i pewność. Nie znajdując jej, tworzy sobie „złudze­ n i a " — idee teistyczne, które „są spełnieniami najstar­ szych, najsilniejszych i najbardziej uporczywych prag­ nień ludzkości — tajemnicą ich siły jest siła tych prag­ nień" . Wpływ przeżyć okresu dzieciństwa na podświa­ domość dorosłych nie ogranicza się jednak — co pod­ kreśla Roheim — do kompleksu Edypa. Należy zwró­ cić uwagę na co najmniej dwie jeszcze charakterystycz­ ne cechy doznań psychicznych tego okresu: przeceniaM 135 �nie przez dzieci skuteczności ich oddziaływania na świat zewnętrzny (upraszczając: płaczącemu malcowi dają r o ­ dzice cukierka, co wiązane jest przez niego w bezpo­ średni związek przyczynowy — mój wrzask sprowadza pokarm itp.) oraz tak zwane „stadium f a n t a z j i " w ich rozwoju. Normalny, dorosły człowiek wyzbywa się za­ sadniczo (acz nie całkowicie) tego t y p u przekonań i doz­ nań. T r w a j ą one natomiast uporczywie u niektórych neurotyków, powodując iż mogą oni niejednokrotnie przypisywać siłę sprawczą swoim myślom, czy i r r a c j o ­ nalnym działaniom, jak również uznawać za realne, partycypujące w rzeczywistości społecznej, swoje m a ­ rzenia i fantasmagorie. W tych właśnie neurozach szu­ kać należy początków magii. 3. Podobny poniekąd pogląd przedstawiła M . J. Field, uznając, „że p i e r w o t n e schizofreniczne fantazje były historycznym źródłem idei magicznych. Przypusz­ cza ona, że idee te propagowali ludzie, których choro­ ba, w i c h kulturze, n i e była jako taka rozpoznawana" . 85 4. J. W. M . W h i t i n g o w i zawdzięczamy natomiast hipotezę, iż źródłem magii są „generalizacje", czyli prze­ sadne uogólnienia przez człowieka sensu doznanych d o ­ świadczeń. I t a k na przykład: „Nie rusz A n d z i u tego k w i a t k a , róża kole, rzekła matka". Taż sama rodziciel­ ka straszy też córkę porwaniem przez Babę Jagę w przypadku nieskonsumowania grysiku. „Andzia m a t k i nie słuchała, ukłuła się i płakała". Płacząc, d o k o n y w a ­ ła logicznego na pozór rozumowania: ostrzeżenie m a t ­ k i było prawdziwe — dowód: pokaleczony paluch; ge­ neralizując: ostrzeżenia m a t k i są prawdziwe — ergo istnieje i zagraża m i Baba Jaga. Sytuację taką można przy t y m uznać za typową, gdyż straszenie siłami n a d ­ przyrodzonymi jest zupełnie powszechnym i n s t r u m e n ­ tem wychowania. Toż przed Cyganem, s t r y j e m Władzikiem i panem m i l i c j a n t e m znajdzie zawsze sprytne dzie­ cię jakąś kryjówkę. Nie są oni więc dla pociechy a r g u ­ mentem wystarczającym. Zdesperowani w y c h o w a w c y odwołują się więc do demonów i duchów (nota bene W h i t i n g tłumaczy też dlaczego strachy te są przez dzieci utożsamiane z duchami rodziców) i tak wpajają k o l e j nemu pokoleniu wyobrażenia magiczne (w które zresz­ tą — z powodów j a k wyżej — wierzą sami również). Listę różnych koncepcji etno-psychologów można by oczywiście — jak to już zaznaczyliśmy — rozbudowy­ wać omalże w nieskończoność. Wydaje się jednak, iż nie ma k u temu potrzeby. Podstawową słabość tych teorii wychwycić można wszakże już przy t a k małej próbie. Jest nią (w przeciwieństwie do R a d c l i f f e - B r o w na) niedocenienie społecznego charakteru interpretowa­ nych zjawisk. Jeżeli jest bowiem magia — jak t w i e r ­ dzi M . J. Field — płodem schizofrenicznych koszmarów, to „dlaczego normalni ludzie akceptują takie fantasty­ czne urojenia?" jeżeli zaś stanowi ona ucieczkę w świat i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń dziecięcych (G. Roheim), to skąd j e j jednorodność? — Czyżby wyobraźnia dziecię­ ca podobna była jednolitej sztancy? — Tak przecież nie jest. „Opierać tezy z zakresu etnologii na ustaleniach psychologów, to t a k jakby budować domy na rucho­ mych piaskach" — oświadczył E. E. E v a n s - P r i t c h a r d . Trudno nie przyznać m u częściowej chociaż r a c j i . 86 Zbliżone wątpliwości żywić wolno również i w sto­ sunku do tez fenomenologii R. O t t o . Opierają się one na założeniu, iż przeżycie (odczucie) sacrum możliwe staje się dla człowieka dzięki swoistej — będącej ele­ mentem „apriorycznych dyspozycji ducha ludzkiego" — umiejętności (władzy), którą nazywa Otto „sensus n u m i n i s " — zmysł numinotyczny. Jest owo przeżycie cał­ kowicie oryginalne, nieporównywalne z niczym i n n y m , a polega — w o g r o m n y m uproszczeniu — na jednoczes­ 8 7 136 nym odczuciu całkowitej zależności od numinosum i z n i komości wobec tegoż, nieskończenie niedostępnego n u ­ minosum. „Powoduje to, że numinosum (przedmiot r e ­ ligijnego doświadczenia) dany jest w przeżyciu jako T A J E M N I C A odpychająca i pociągająca — misterium tremendum et f a s c i n o s u m " . Oczywiście — zdolność doświadczenia tych misteriów stanowi cechę i n d y w i ­ dualną poszczególnych jednostek, zależy od ich „daru widzenia", zmysłu numinoitycznego. Dlatego też, p o m i ­ j a j ą c ogólną zasadę wspomnianej ambiwalencji b o jaźni i fascynacji, miłości i przerażenia, każde przeży­ cie duchowe j a w i się zjawiskiem odrębnym, samym w sobie i tak też (tylko t a k ! ) należy je badać. Przed­ stawiciel orientacji fenomenologicznej w etnologii p o l ­ skiej — Z. Benedyktowicz i l u s t r u j e tę tezę przykładem fragmentu z „Józefa i jego braci", w którym na k a n ­ wie Genesis , opisuje T. M a n n moment, gdy odsłużyw­ szy u Labana czas nakazany, ma Jakub — w nagrodę — pojąć za żonę jego piękną córkę Rachelę. Jest czar­ na, pustynna noc, gdy wchodzi Jakub do łoża swej w y ­ marzonej. Wśród ciemności nie dane jest m u zauważyć, iż bierze w ramiona nie ukochaną Rachel, lecz j e j b r z y d ­ ką i podstępną siostrę — Leę „o k a p r a w y c h oczach". Stało się. Dopiero świt przekona Jakuba o okrutnei kpinie losu i ludzi... I w t y m właśnie miejscu stawia T. M a n n brzemienne pytanie: „Lecz z k i m naprawdę spał Jakub t e j nocy?" Cóż b o w i e m ważne jest dla nas; czy f a k t fizyczny, empirycznie zobiektywizowany, czy skumulowane w przeżyciu Jakuba: w i a r a , że to Rache­ la; nadzieja, że to Rachela i do Racheli miłość... A to dziecko, które przyjdzie teraz na świat, czyje będzie — Lei, czy może mimo wszystko Racheli? Najłatwiej uznać 1e wątpliwości Manna za czcze paradoksy. Można t r a k ­ tować je jako swoisty klucz do sedna filozofii m i t u . Można też... Jeżeli jednak — pyta Z. Benedyktowicz — założymy na chwilę rzeczywistość f i k c j i . Istnieli n a ­ prawdę i Jakub i Lea i tamta noc i pustynia. Jak pojąć będziemy wówczas chcieli to przeżycie prawdziwe, te pytania już nie paradoksalne, lecz stawiane przez ży­ wego, rzeczywistego człowieka, który stanął w obliczu T A J E M N I C Y . Z czym je porównywać, jak zaszufladko­ wać, do jakich przylutować modeli? Czy będą one dla nas elementem zachowania s t r u k t u r y społecznej, czy w y n i k i e m kompleksu Edypa? Odpowiedź przychodzi dać Z. Benedyktowiczowi smutną zapewne, bo u p r z y t a m n i a ­ jącą niedoskonałość naszych narzędzi naukowych, lecz - - wydaje się — konieczną. Nieważny jest otóż prob! em realności misterium tremendum, które stać się miało udziałem mitycznego, czy rzeczywistego (historycznego) Jakuba. Należy wszakże zdać sobie sprawę, że tak, czy owak wiedzielibyśmy o jego przeżyciach to, co wiemy, czyli to i to t y l k o , co napisał T. Mann, a co dla nie znających języka niemieckiego Polaków zostało prze­ tłumaczone na polski, dla Holendrów — na flamandz­ k i . Bo odbieramy to t y l k o , co zostało n a m zrozumia­ le, czyli w naszym uspołecznionym języku z a k o m u n i k o ­ wane. Możemy wprawdzie starać się zrozumieć języki innych grup, nawet łamać ich szyfry, kody, ale — pod­ kreślamy — będzie n a m chodziło zawsze o języki uspo­ łecznione, czy — j a k to określał S. Czarnowski — „spo­ łecznie zobiektywizowane". Nie zakomunikowane n a m stany uczuciowe jednostek możemy t y l k o z „kobiecą i n ­ tuicją" l u b bez niej, co najwyżej przeczuwać! Gdyby było inaczej, psychiatrzy mieliby zbyt łatwą pracę. Nie sposób więc zaprzeczyć, iż fenomenologowie podsunęli r a m ideę piękną, lecz (jak od jednostkowego przejść do społecznego?) — mało realną niestety. Dlatego też zna­ czenia ich wystąpienia upatrywać można nie tyle w sfe­ rze metodologii ( t u postulaty fenomenologii okazują się bardzo t r u d n e do praktycznego zastosowania, a przez 8S 8B �to i ma)o płodne), ile — jeżeli wolno się t a k i m posłu­ żyć t e r m i n e m — psychologii nauki. Etnologowie z m u ­ szeni zostali do p o k o r y — zrozumienia ograniczeń, p r z y ­ pisywanych przecież nieraz z tak beztroską przypadko­ wością, swoich n a u k o w y c h recept. Do uświadomienia sobie zawodności i jednostronności a r b i t r a l n y c h apara­ t u r pojęciowych i badawczych. Obiecanki, cacanki. W p i e r w szumne słowa „grom", „zmiana"; potem — lista nazbyt jednostronnych propo­ zycji, k o n t r o w e r s j i , wątpliwości, wątpliwości. Jedyne wszakże stwierdzenia, pod którymi podpisać by się mo­ gli przedstawiciele ogromnej większości orientacji etnologicznych lat po I Wojnie Światowej (chociaż i t u zna­ leźć łatwo wyjątki, jak np. d o k t r y n a M . J. Field, czy — częściowo — G. Roheima...), t o : a. iż „pierwotne" wierzenia i wyobrażenia „nie są bynajmniej zjawiskami dziwacznymi i n i e n o r m a l n y m i , lecz są w rzeczywistości silnie związane z naszymi pod­ s t a w o w y m i sposobami myślenia, odczuwania, i ogólnie, reagowania na otoczenie" . b. iż wierzenia owe i wyobrażenia tworzą konsek­ wentny ciąg — system. Poza t y m same omal różnice. Ceterum censeo... Tak, przyjdzie się upierać, że okres międzywojenny był j e d ­ nak dla etnologicznych badań nad „kulturą duchową" przełomowy. I mniej ważne jest ostateczne obalenie w t y m czasie wszystkich konkretnych pewników „pozyty­ wistycznych" teorii magii, czy r e l i g i i ; mniej ważne, r.iż zastąpienie ich przez wątpliwości właśnie. Wątpli­ wości i pytania NOWE. I znów pięć z nich w y s u w a się na plan pierwszy: 90 1. Czy jest magia zjawiskiem genetycznie jednost­ k o w y m , czy społecznym; i n n y m i słowy: czy istnieje tyle magii, ile jednostek (względna jednorodność działań i wyobrażeń magicznych byłaby wówczas w y n i k i e m po­ dobieństwa psychiki l u b zgoła fizjologii mózgu tych j e d ­ nostek), czy też stanowi ona wyobrażenie zbiorowe, ele­ ment t r a d y c j i grupy, przekazywany w procesie socjali­ zacji? 2. Jakie są wewnętrzne zasady organizujące myśle­ nie i działania magiczne, decydujące o t y m , że jawią się one systemem? 3. Co znaczy magia — dlaczego posługuje się t a ­ k i m i , a nie i n y m i symbolami, znakami, skojarzeniami — jaka jest jej treść? 4. Jakie funkcje pełnią działania magiczne w s t r u k ­ turze społecznej l u b psychice jednostek? 5. Jakie są wreszcie (i zgoła — czy istnieją) jakoś­ ciowe różnice między myśleniem magicznym, r e l i g i j n y m i naukowym? Tak oto od kategorycznych k l a s y f i k a c j i zjawisk lub upychania ich po opatrzonych wartościującymi szylda­ mi szufladach, przeszła etnologia do pytań o rzeczywis­ tość — obojętne: „naszej", czy „ich" (te jakościowe roz­ graniczenia straciły nagle sens) k u l t u r y , rządzące nią mechanizmy, jej istotę; odnajdując okruchy t y c h wąt­ pliwości w owych „bezużytecznych błędach", które tak bardzo pragnął w i e k X I X wytrzebić i odrzucić. „Co dzień patrzę na biskupa jadącego przez morze (na obra­ zie N i k i f o r a — przyp. L.S.) i od dawna nie śmieszy mnie jego absurdalna łódź ani jego olbrzymia błogosła­ wiąca dłoń. Cisza żółtej łuny zachodu na nieboskłonie wydaje m i się echem pytań, których nie potrafię nawet jasno wyrazić. Pytań dotyczących natury świata, przez który wszyscy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a ­ domym brzegom. I malarz bizonów z a l t a m i r s k i e i jas­ k i n i , i biedny u n i c k i świątek, syn głuchoniemej posługaczki, i ja — łudzący się tą samą co oni nadzieją, że podróż nasza nie jest podróżą do n i k ą d " . Zniknęły 61 82 gdzieś „prymitywne zabobony" i „bękarcie córy n a u k i " . „Malarz bizonów z a l t a m i r s k i e j jaskini... i j a " — oto miara przełomu. Na t y m tle powiela się u nas uparcie do dzisiaj uznawane i kompetentne tezy olbrzymów rodzimego, p o l ­ skiego ludoznawstwa. Tezy, którymi w pocie czoła roz­ szerzamy intelektualne horyzonty naszych studentów. P i ­ sze o magii K. Moszyński: „w bezkrytycznym umyśle nieoświeconego człowieka... musi zrodzić się głuche prze­ świadczenie..." * , „popędy do danych czynności, o ile normalny przebieg ostatnich jest zahamowany, mogą wywołać czynności mniej l u b więcej wykolejone..." „gdy Poleszuk podróżujący w zielonoświątecznym t y g o d ­ niu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne o d ­ głosy..." Tak wówczas rodzi się magia. Na temat owych ciemniaków i zboczeńców rozproszonych po kniejach, wypowiedział się wprawdzie podobnie E. B. T y l o r już sto lat wcześniej, ale przez ten wiek jakby nic się dla K. Moszyńskiego w nauce nie zmieniło. Następuje te­ raz, będąca swoistym rozbudowaniem podziałów J. F r a zcra, klasyfikacja działań magicznych, z której dowia­ dujemy się o: „praktykach submagicznych", „translacyjnych", „transmisyjnych", „sympatetycznych podrzęd­ nych", „sympatetycznych właściwych", „kreacyjnych", czy „ i n c e p c y j n y c h " . „Do p r a k t y k submagicznych na­ leży m . i n . W Y S Y S A N I E M A G I C Z N E , a dalej ogromnie rozpowszechnione u Serbów, Bułgarów, Rusinów, Po­ laków etc. Z L I Z Y W A N I E (...) Cokolwiek mniej jasne jest P R Z E W L E K A N I E . . . " " (wszystkie podkreślenia M o ­ szyńskiego — przyp. L.S.). 3 6 5 ee Te formalne podziały, jakich we wszystkich przo­ dujących ośrodkach etnologicznych zaniechano już w latach dwudziestych, uzupełnione zostają kolekcją od­ powiedzi „jasnych i jednoznacznych, co do których nie może być żadnej d y s k u s j i " (Tak p r z y n a j m n i e j t w i e r ­ dzi autor; widać P R Z E W L E K A N I E było wyjątkiem). Dowiadujemy się więc, odnośnie wyobrażeń ludowych, iż „od czasu do czasu — na ogół rzadko — rodzą się wśród ludzi niemowlęta zaopatrzone przez naturę w j e d ­ no t y l k o oko, znajdujące się na środku czoła. Widok tego rodzaju potwora sprawia wstrząsające wrażenie nawet na niejednym inteligencie..." Cóż dopiero na wieśniakach! — I oto znamy już genezę wierzeń o cy­ klopach. Z kolei czerwone oczy niektórych demonów są pochodną przyglądania się przez lud a l b i n o s o m , kamienne palce wampirów to pogłos odnajdywania p r z y ­ padkiem b a l e m i t ó w . Szczątkowe, atawistyczne ogony występujące pono niekiedy u osesków dały początek opowieściom o zwierzopodobnych c z a r o w n i c a c h , tak jak zjawisko echa — bajdom o śpiewach rusałek etc. etc. Wszystko to jasne, jednoznaczne i bezdyskusyjne dzięki precyzyjnej metodzie, z której wydaje się M o ­ szyński być szczególnie d u m n y : „wbrew w i e l u etnolo­ gom dawniejszym i D Z I S I E J S Z Y M — bardzo o g r a n i ­ czamy wartość objaśnień T E O R E T Y C Z N Y C H , w y s u w a ­ jąc na pierwsze miejsce A U T E N T Y C Z N E tzn. dawane przez sam l u d " . 0 8 96 ш 101 102 1 0 3 1 M Trudno t u cokolwiek zrozumieć. Czyżby ten sam chłop, w którego „nieoświeconym umyśle" rodzą się, z byle powodu, „głuche przeświadczenia" był nagle zdol­ ny do k r y t y c z n y c h autoanaliz? — Jeśli tak, to metoda Moszyńskiego byłaby rzeczywiście pionierska; chociaż bowiem jego objaśnienia zostały przeważnie sformuło­ wane już przez wczesnych ewolucjonistów (a od tego czasu wielokroć ośmieszone), to przecież nie wpadło i m co głowy, że dzicy omówią sami najlepiej kszałt swoich bezużytecznych zabobonów, ich mechanizmy i genezę! —• Może jednak ten „autentyzm", do którego odwołuje się Moszyński, oznacza przypadkiem wtórne racjonaliza- 237 �cje w y d u k a n e przez nieszczęsnego wieśniaka wykształ­ conemu ankieterowi z miasta, a opatrzone następnie precyzyjną izomorfą zasięgu, j a k b y się p o t w o r k i rodziły t y l k o pod Mińskiem, nigdy zaś w okolicach Żagania... Mniejsza o t o ! „W zabiegach magicznych — niczym w zabawach d z i e c k a " — to jedno zdanie z dotyczących k u l t u r y duchowej teorii Moszyńskiego mogłoby okazać się płodne. Niestety, nie o wyobraźnię, czy subkulturę dziecięcą w n i m chodzi. Dziecko jest t u po prostu p r z y ­ kładem osoby nieoświeconej. 105 Nie odbiegają daleko od poglądów K. Moszyńskiego tezy A. Fischera, czy S. Poniatowskiego, tyle, że nie po­ rywając się na spektakularne klasyfikacje i nie głosząc m i t u i n t e r p r e t a c j i „autentycznych", zachowali o n i p r z y ­ n a j m n i e j cechującą „pozytywistów" rzetelną konsekwen­ cję. Ponadto czas ich naukowej aktywności był uspra­ wiedliwiająco wcześniejszy. W tej sytuacji za najciekawszą polską (półpolską?) próbę interpretacji zjawisk z zakresu tzw. magii uznać trzeba analityczny opis W. I . Thomasa i F. Znanieckie­ go . Zgodnie z A. R. R a d c l i f f e - B r o w n e m uznają oni magię (którą jednak — śladem Frazera — uporczywie porównują do społecznej n a u k i ) za wyobrażenie zbio­ rowe, wyraźnie zewnętrzne w stosunku do sposobu myś­ lenia j e d n o s t e k . Zauważają również symboliczny cha­ rakter działań m a g i c z n y c h . Dalsze tezy odbiegają już zdecydowanie od ujęcia funkcjonalno-strukturalnego, zbliżają się do ewolucjonizmu (teza o szkodliwości spo­ łecznej m a g i i ) i . . . zgoła niespodziewanie do moderniz­ m u katolickiego Saintyvesa (teza o magicznej p r a k ­ tyce społecznych manifestacji w i a r y , w odróżnieniu od r e l i g i j n y c h przeżyć w e w n ę t r z n y c h ) . W sumie jest to propozycja eklektyczna, nie zawsze konsekwentna, ale w latach 1918—1920, kiedy — grubo przed Moszyńskim — była formułowana, niewątpliwie twórcza i o d k r y w ­ cza. Niestety, od tego czasu... Oddając więc należny hołd pamięci F. Znanieckiego, nie sposób opędzić się od przygnębiącej r e f l e k s j i : może P. Sztomka wspinać się do w o l i na ramiona późniejszych olbrzymów naszych. U j r z y zapewne z ich wysokości wszystkie pajęczyny zapom­ nianych magazynów Muzeum N a u k i . 10fl ш IC8 109 I I 0 m Po tej smutnej dygresji wróćmy jednak do proble­ mów etnologii współczesnej. Polemizując z Benedyktowiczem stwierdzić przyszło, iż o misterium tremendum Jakuba wiedzieć możemy to i t y l k o to, co zostało nam zakomunikowane przez T. Manna. Nawet z m a r t w y c h ­ wstanie i złożenie zeznań przez samego Jakuba niewie­ le by w tej sytuacji zmieniło. Można bowiem zasadnie powątpiewać, czy znalazłby on dla swojej opowieści środki plastyczniejsze, niż M a n n ; czy starczyłoby mu słów. „Wdzięku jej oniemiały język nie w y p o w i e " (Dan­ t e ) , „Mówienie jest wysiłkiem: nie zdoła człowiek wyrazić wszystkiego słowami" (Eklezjastes ) , „Miła, ja nie m a m słów — a miałem dość i c h " ( B r o n i e w s k i ) . . . Owo poczucie barier języka, niemożności pełnego prze­ kazania zrozumiałymi słowami jakże wielu zjawisk i przeżyć, dane jest nam zresztą również i w potocznej mowie, w t a k i c h choćby wyrażeniach, j a k : brak słów, nie mieć słów dla kogoś, ponad wszelkie słowa, nie mieścić się w słowach, nad wyraz, nie do opisania, nie­ w y m o w n i e , niewysłowienie, niewypowiedzianie... Język szufladkujący i ograniczający. Język nie na miarę t a ­ jemnicy Jakuba. Buntował się przeciw niemu Janusz Korczak, gdy pisał, iż: „Mądra jest m o d l i t w a w nie­ zrozumiałej mowie. Ole tel solt m i n kajuso w i t dartu, w a k riste. K i n bra — ole: Ole tel solt, ole d a r t u m i n w a k . A l w i t d a r t u , al ma waste, ole w i t k i n . Wybrał­ b y m ze wszystkich narzeczy wyrazy najdziwniejsze, roz­ sypał, pokruszył, pomieszkał, ułożył modlitwę dla l u ­ 1 1 2 1 1 3 114 138 dzi, dla s i e b i e " , czy Chlebnikow — głosząc w „Na­ szej p o s t a w i e " pochwałę i konieczność słowotwórstwa, oraz „języka pozarozumowego". A l e modlitewna intencja Korczaka (zdradza ją l i t a n i j n a refneniczność tekstu: „Ole tel solt... Ole tel solt...") staje się dla nas zrozumiała dopiero dzięki ułożonemu ze zobiektywizo­ wanych społecznie słów komentarzowi, ale dopiero „wejrzeń śpiewy" objaśnia „weeomi" Chlebnikowa. Sa­ mo „weeomi" — jak muzyka — tnie znaczy imic, albo wszystko, co t y l k o usłyszeć w tych ulotnych dźwiękach zechcemy. Wolno nam oczywiście próbować badań nad indywidualną recepcją, odczuciem muzyki. Musimy być jednak świadomi, iż — zależnie od użytych narzędzi — dowiemy się co najwyżej jak ludzie werbalizują swoje wrażenia, jak pod wpływem m u z y k i zachowują się ich organizmy i t p . Choćbym więc nawet chciał opowiedzieć komuś najpiękniejsze mojej żony weeomia, bebeobia i pijeea (tak — pijeea przede wszystkim), w i e m iż pozo­ stać one MUSZĄ wyłączną moją własnością. Po^ia wszel­ k i m bowiem w y m i a r e m żyje Jej twarz. Język zaś jest domena, wymiarów 115 1,6 1 1 7 Takie być może (pomijając kwestie ściśle fonetycz­ ne) spostrzeżenia skłoniły F. de Saussure'a również do słynnego rozgraniczenia mowy jednostkowej (parole) i będącego, właściwością zbiorową języka (langue). Każ­ dy z nas — stwierdził on — używa swojej i n d y w i d u a l ­ nej, niepowtarzalnej mowy, w której pomieszczać może dowolne znaki (np. bobeobi). Mowa ta spełnia jednak wtedy i t y l k o wtedy swoje zasadnicze zadanie umożli wienia porozumiewania się, gdy zbliża się do społecznie zobiektywizowanego języka. W każdym i n n y m bowiem przypadku jej dźwięki zostaną niezauważone niezrozu­ miane, lub interpretowane opacznie. Dotyczy to zaś, jak wykazał przenosząc d y r e k t y w y Saussure'a na grunt antropologii C. Levi-Strauss, nie tylko komunikatów słownych, lecz również wszelkich innych, choćby n a j ­ bardziej nieświadomie przez ludzi emitowanych znaków: gestów, zachowań, symboli... całokształtu uspołecznionej działalności człowieka. Można by właściwie powiedzieć, iż — podług s t r u k turalistów — partycypujemy w życiu społecznym po­ przez znaki — o tyle. o ile je emitujemy i w zależności od sensu j a k i uzyskają. „Przedmiotem s t r u k t u r a l i z m u me jest bowiem człowiek pełen znaczeń, ale człowiek twórca znaczeń" — napisał R. Barthes. Na to rozróż­ nienie w a r t o zwrócić szczególną uwagę. Podkreślając wszakże, iż sens znaków nie jest zawarty w „pełnej zna­ czeń" świadomości nadawcy, lecz tworzy się dopiero w relacji n a d a w c a : odbiorca — zmusza s t r u k t u r a l i z m ba­ daczy do analizowania znaków zawsze i t y l k o w ich socjo-historycznym kontekście. Ważny jest rzeczywisty sens znaku, wyznaczony przez jego miejsce w s t r u k t u ­ rze, a nie oderwane znaczące (signifiant) lub znaczone (signifie). 1 1 8 Podniesiona w górę ręka może być w zależności od kontekstu znakiem: wolnego przejazdu (milicjant na skrzyżowaniu), początku (starter na zawodach), odwagi („Warszawa jedna t w o j e j mocy się urąga — Podnosi na cię r ę k ę . . . " ) , złych zamiarów, wezwania do mod­ l i t w y °, błogosławieństwa („Podnieś rękę, Boże Dzie­ cię!" , proroczego n a t c h n i e n i a , k o s m o g o n i i , escha­ tologii („a gdy rękę podniesie — świat z n i k n i e " ) , głoso­ wania tak lub nie, ułaskawienia (cesarz rzymski pod­ czas igrzysk), egzekucji („Oficer go nie widzi... rękę podniósł w g ó r ę " ) , radości, pozdrowienia, w ł a d z y , a nawet k r z y w d y do pomszczenia („Wpadli w tłum — ale długo ta ręka k u niebu... Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku... Jeśli zapomnę o nich, T y , Boże na niebie — • Zapomnij o m n i e " ) . lle 12 ш 122 123 1 2 4 12s ш 1 2 7 �Stwierdzenie, iż te same elementy wcielają w róż­ nych kontekstach odmienną, nieraz wręcz przeciwstaw­ ną treść, iż — przy zachowaniu f o r m a l n e j identyczności - - stają się, w w y n i k u zmiany zajmowanego w syste­ mie miejsca, zupełnie i n n y m i znakami, nie jest być mo­ że nazbyt oryginalne. Już Bystroń, w błyskotliwej po­ lemice z P i p r e k i e m , zauważył przecież i implicite wytknął całkowitą bezużyteczność f o r m a l n y c h — jak u Moszyńskiego — k l a s y f i k a c j i zjawisk z zakresu tzw. k u l ­ t u r y duchowej. To prawda. T a m jednak, gdzie Bystroń postawił kropkę, rozumowanie strukturalistów bierze dopiero swój początek. Z chwilą bowiem udowodnie­ nia, iż metoda porównawcza, łącząca podobne z podob­ n y m , prowadzi do stworzenia sztucznego systemu k l a ­ syfikacyjnego, nie odpowiadającego istotnym stosun­ kom współzależności zjawisk k u l t u r o w y c h , stanęła etno­ logia wobec konieczności wypracowania takiego syste­ mu, w którym zaszeregowanie poszczególnych elemen­ tów k u l t u r y do kolejnych jednostek taksonomicznych (klasyfikacyjnych) wyrażałoby stopnie ich semantyczne­ go pokrewieństwa . Słynne określenie s t r u k t u r a l i z mu przez N . Chomsky'ego jako „stadium taksonomicz­ nego w rozwoju n a u k i " jest właśnie w y r a z e m słusz­ nego przekonania, iż realizacja tych k l a s y f i k a c y j n y c h zudań okazała się, między i n n y m i dzięki umiejętnemu wyzyskaniu możliwości otworzonych przez k o m b i n a t o rykę s e m a n t y c z n ą , najważniejszym osiągnięciem kie­ r u n k u , który w etnologii prezentuje szkoła C. L e v i -Straussa. 1 2 8 129 1 3 0 m 1 5 2 135 Wróćmy do „Totemizmu dzisiaj". „Totemizm jest histerią" •— nie ma więc totemizmu! — napisaliśmy na wstępie relacjonując w najbardziej l a p i d a r n y m skrócie myśl Levi-Straussa. P u n k t e m wyjścia było ćla nas przy t y m stwierdzenie A . Kępińskiego, że histeria po­ lega na naruszeniu normalnej h i e r a r c h i i spraw, na do­ w o l n y m wydzieleniu z nich systemu paru przypadkowych (niepokojących człowieka w danym momencie) elemen­ tów; i n n y m i słowy — na powołaniu do życia, w oparciu o fałszywą klasyfikację i w jej w y n i k u , quasibytu — b y t u domniemanego. T a k i m samym quasibytem jest dla Levi-Straussa totemizm. Z nieubłaganą konsekwencją wykazuje on jak ulotne i nieistotne były podobieństwa zjawisk grupowanych przez kolejnych badaczy: T y l o r a , Robertson-Smitha, Frazera... pod t y m łącznym t e r m i ­ nem. Zbiory iluś tam dowolnie powydzielanych z syste­ mów, przypadkowych elementów. Totemizmy? — N i e ! —- Pseudotaksony. Ułuda. Histeria. Pięć zasadniczych pytań dotyczących magii s f o r m u ­ łowała opozycyjna wobec t r a d y c j i pozytywistycznej, przedstrukturalna etnologia: czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowa­ na? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróż­ nia?... Konsekwencją dokonanej przez Levi-Straussa analizy totemizmu jest dołączenie do tej listy pytania szóstego: CZY I S T N I E J E ? ! Lecz stop. Stwierdzenie, iż „stanowi s t r u k t u r a l i z m stadium t a k ­ sonomiczne w r o z w o j u n a u k i " ma wyraźnie a m b i w a ­ lentny charakter. Zawarte jest w n i m w p r a w d z i e — jak to już było powiedziane — uznanie przełomowego znaczenia prac k l a s y f i k a c y j n y c h adherentów tego kie­ r u n k u , lecz jednocześnie przydatność s t r u k t u r a l i z m u zo­ staje poniekąd do taksonomii ograniczona. Tymczasem dopiero po „stadium taksonomicznym" następuje „sta­ d i u m teoretyczne" — czas budowy teorii. Byłby więc C. Levi-Strauss Linneuszem antropologii — aż L i n n e u szem i Linneuszem T Y L K O ? Podobne sugestie, które można znaleźć c z ę s t o w dziełach poświęconych s t r u k t u r a l i z m o w i w antropologii, wysuwane są przeważnie pod wpływem niepokoju wzbudzonego przez: 131 1. jednostronnie synchroniczne t r a k t o w a n i e przez strukturalistów przedmiotu badań, 2. niezwykle wysoki stopień ogólności (czy ogólniko­ wości?) ich ustaleń. Oba te zagadnienia wydają się zre­ sztą być ze sobą ściśle związane. Przekonanie strukturalistów, iż ewolucja k u l t u r y i jej stan a k t u a l n y to dwa istotnie różne zjawiska i posługiwanie się k r y t e r i a m i historycznymi w i n t e r p r e ­ tacji aktualnego stanu k u l t u r y jest metodologicznie nie­ dopuszczalne , w y n i k a bezpośrednio z ilustrowanego już założenia, że k u l t u r a „jest systemem znaków po­ wiązanych wzajemnie tak, że wartość jednego znaku zależy od obecności pozostałych" , czyli — ogólniej: że „każdy znak określany jest swoim miejscem w r a ­ mach s y s t e m u " . Jeżeli bowiem chcemy uchwycić zna­ czenie podniesionej w górę ręki oficera stojącego przed skazanym K o r d i a n e m , odwołać się musimy do obo­ wiązujących współcześnie w stosunku do wydarzenia (.i t y m samym przekroju czasowym, synchronicznie) zasad musztry, obyczajów etc. Genealogia tego gestu — historyczne objaśnienie skąd, jak i kiedy znalazł się on w regulaminach w o j s k o w y c h Królestwa Kongreso­ wego — jest nam w t y m celu (wyjaśnienie sensu, w a r ­ tości znaku) zupełnie niepotrzebna. Gdybyśmy bowiem doszli do zasadnego nawet przeświadczenia o związ­ kach omawianego sygnału z ułaskawiającym pozdro­ wieniem rzymskich cezarów, nie t y l k o nie wzbogaciliś­ my naszej interpretacji, ale wręcz odwrotnie — mogło­ by nas to prowadzić do fałszywych i wypaczających wydźwięk dramatu, gdyż oderwanych od rzeczywistego kontekstu, wniosków. l : 5 136 137 Mówiąc lapidarnie daje się więc s t r u k t u r a l n a za­ sada rozdziału synchronii i diachronii streścić w t w i e r ­ dzeniu, iż zasadę działania lokomotyw winniśmy sta­ rać się uchwycić poprzez badanie systemu ich mecha­ nizmów, zazębiania się trybów, pracy tłoków i t p . , nie przejmując się f a k t e m , że ongiś funkcję ciuchci brał na siebie i to nie bez powodzenia, koń. Zasady bowiem np. t r a w i e n i a siana przez konia i spalania benzyny przez silnik mają niewiele ze sobą wspólnego. Podob­ nie sformułowany postulat w y d a j e się jednak z jednej strony tak oczywisty, że aż w y d u m a n y ; z d r u g i e j — t r u ­ dno dostrzec, jakie kryć by się w n i m mogły niebez­ pieczeństwa. N a j p i e r w kwestia rzekomej oczywistości. Że nie jest tak różowo przekonują nas dość nagminne p o t k ­ nięcia (niektórych naukowców. Chociaż więc exempla sunt odiosa p r z y p o m n i j m y jedno z nich dla przestrogi: tłumacząc sens wielkanocnej świecy paschalnej (cereus paschalis) we 'współczesnej l i t u r g i i chrześcijańskiej się­ gnął religioznawca J. K e l l e r do źródeł historycznych i ustaliwszy związek obrzędów Męki Pańskiej z wcze­ snośredniowiecznymi, pogańskimi świętami płodności, unał beztrosko paschał za znak f a l l u s a , czyli — i n ­ n y m i słowy — przyprawił parowozowi ogon i kopyta. A jednak!... Pozostaje problem wynikających z tak zde­ cydowanego rozróżnienia diachronicznego i synchronicz­ nego p u n k t u widzenia niebezpieczeństw. Gdzie ich szu­ kać? Z której zagrażają strony? — T y m razem odpo­ wiedź musi być nieco bardziej złożona. 13S Wyobraźmy sobie otóż, że przebadaliśmy już syn­ chronicznie cały system k u l t u r y polskiej r o k u 1825, zna­ my już miejsce w n i m (a co za t y m idzie: znaczenie, wartość) wszystkich znaków, ich — kontynuując po­ równanie z lokomotywą — zespołów i podzespołów. Jak teraz — od tej maszynerii — wrócić do konia?! Królestwo Kongresowe z całym dobrodziejstwem swo­ jego kulturowego inwentarza nie pojawiło się przecież Deus ex machina na mapie Europy. Przed n i m były: 139 �Księstwo Warszawskie ... Rzeczpospolita Obojga N a r o ­ dów... Tego c o n t i n u u m dziejów nie da się prawomocnie poszatkować na oderwane, poziome przekroje, a n i - gdyż zaprzeczałoby to obserwowalnym f a k t o m — uznać jego a r b i t r a l n i e wyodrębnionych elementów za niezmienną tożsamość. Wolno natomiast i trzeba zapytywać o po­ chodzenie, przyczyny nie t y l k o f o r m , ale i układów relacji w przebadanych systemach. Cóż wtedy? — „Po­ równywać systemy w całości" — odpowiada R. Jakobson ° . Pamiętając przy t y m , „że zmiana jednego z ele­ mentów pociąga za sobą zmianę wszystkich pozostałych" — sekunduje m u C. L e v i - S t r a u s s . Te słuszne żądania da się oczywiście zaspokoić... ale — rzecz to ludzkich możliwości — t y l k o przy maksymalnej idealizacji m o ­ delu, wprowadzeniu wszystkich jego elementów na w y ­ soki stopień ogólności. Przystępujemy więc do działań taksonomicznych, przyporządkowując poszczególne znaki do określonej (przeważnie niewielkiej) liczby opozycyjnych par: le­ wa — prawa, góra — dół, tył — przód, męski — żeński, przeszłość — przyszłość etc Są to klasyfikacje N I E ­ Z W Y K L E I S T O T N E I P O Z N A W C Z O PŁODNE, odpo­ wiadające jednak poziomem ogólności co n a j m n i e j p o ­ działowi kręgowców na: krągłouste, r y b y , płazy, gady, p t a k i i ssaki. Owszem, kręgowce są jeszcze dopiero podtypem strunowców, te są z kolei wtórnogębowcami, U: — wielokomórkowcami i t d . Nikła to jednak pociecha, jeżeli zważymy, że już na etapie wydzielania ssaków zatarta została różnica między nietoperzem, psem i w i e ­ lorybem. Celnie więc zauważa Z. Benedyktowicz, że w konstruowanych przez strukturalistów modelach znika wszelka odmienność „buddyzmu, chrześcijaństwa i is­ l a m u " . Rozbudowując jego zarzuty możemy jeszcze dodać, że modele owe odrywają się niekiedy od k o n ­ k r e t n y c h zbiorów znaków tak dalece, iż chcącym je e m ­ pirycznie zweryfikować przypomina się mimowolnie w y m i a n a zdań z „Przygód A l i c j i w K r a i n i e Czarów": „Kat wyraził pogląd, że nie można uciąć głowy, jeśli brak ciała, od którego można by ją odrąbać, że nigdy dotąd nie kazano m u robić niczego podobnego i nie ma zamiaru rozpoczynać tego w t y m w i e k u , w j a k i m się znajduje. — Król zaś wyraził pogląd, że wszystko co posiada głowę, może być jej pozbawione i nie należy mówić b z d u r " . Tak, ma rację Z. Benedyktowicz. 13 110 1 4 2 ш Chociaż to t r u i z m , nie da się jednak zaprzeczyć, że są ssakami i w i e l o r y b i pies i nietoperz i autor n i n i e j ­ szych uwag i red. Aleksander Jackowski nawet. Co wię­ cej — jest to zbieżność istotna i ważna. Można więc złościć się, kiedy Jerzy S. Wasilewski sprowadza do wspólnego m i a n o w n i k a „odzwierciedlenia stanu p r z e j ­ ścia" : tańce w korowodzie, kręcenie ciasta „za słoń­ cem", weselne obchodzenie j u r t y w Mongolii, f i k a n i e koziołków przez szamana e t c . Trzeba by m u jednak było UDOWODNIĆ, że się m y l i (byłoby to zresztą zbę­ dną stratą czasu — ma rację!). Tymczasem reakcja p o ­ kaźnej części polskich etnografów na osiągnięcia t a k ­ l l 4 145 sonomii s t r u k t u r a l n e j przypomina reakcje owej pani, która zobaczywszy szczura zawołała ze wstrętem: „I ja m a m być — jak on — również ssakiem?! — To wstręt­ ne! N i g d y ! ' . Obrzydzenie zastępuje polemikę, milcze­ nie pojawia się w miejsce dyskusji, czepianie się p r z y ­ czynków zamiast frontalnego naukowego starcia. T y m lazem jednak wylewane z kąpielą dziecko mocno ucze­ piło się brzegów balii. K l a s y f i k a c j e można przecież nie t y l k o uogólniać ale i uszczegóławiać. Rzędem ssaków są na przykład g r y ­ zonie, rodziną gryzoni — myszowate, wśród nich m y ­ szy domowe, dalej poszczególne ich populacje. Na t y m zaś poziomie porównywanie w czasie całych systemów ( t u : kolejnych populacji) jest już możliwe bez nad­ miernych, zacierających zróżnicowania, uogólnień; przy czym od porównania taksonów podrzędnych można stop­ niowo przechodzić do nadrzędnych. Tak, t u t k w i klucz do diachronii — ta mysz może i powinna urodzić górę. S t r u k t u r a l i z m nigdy bowiem nie wyparł się h i ­ storii — odwrotnie: w miarę uszczegółowiania i roz­ budowywania swoich k l a s y f i k a c j i oraz właśnie dzięki n i m , zbliża się w i e l k i m i k r o k a m i do możliwości płod­ nego penetrowania jej obszarów. „Strukturalizm stano­ w i stadium taksonomiczne w r o z w o j u n a u k i " — zapew­ ne. Dotyczy to jednak t y l k o s t r u k t u r a l i z m u ograniczo­ nego do badań synchronicznych. S t r u k t u r a l i z m histo­ ryczny wejść już jednak może śmiało w stadium następ­ ne. S t r u k t u r a l i z m historyczny l u b historia s t r u k t u r a l n a . 1 1 8 „Ma rację Z. Benedyktowicz" — jak widać w stwierdzeniu t y m nie było i r o n i i . Rzeczywiście, syste­ m a t y k a s t r u k t u r a l n a nie może być i N I E JEST celem samym w sobie. Różnica między buddyzmem, chrześci­ jaństwem i islamem, ich kształt i historyczny rozwój, są równie fascynujące, jak ich podobieństwo — dla strukturalistów w równym, co dla fenomenologów, stop­ n i u . Drogi t y l k o różne, lecz cel jednaki. Czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowana? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróżnia? — Za wyjątkiem pierwszego z tych pytań (wyzwolony od psychologii s t r u k t u r a l i z m nie interesuje się z j a w i s k a m i m o w y j e d ­ nostkowej) wszystkie pozostałe muszą być i są dla strukturalistów istotne. O ile t y l k o magia istnieje! Jeśli jednak i ona okaże się złudą, jak totemizm, pytania te i wtedy pozostaną aktualne. Dotyczą wszakże wszel­ kich klas zjawisk z zakresu k u l t u r y duchowej, bez względu na to, w jakie r a m y chciano by je włożyć. Z j a ­ wisk, które w a r t o badać choćby dlatego, że ofiarowują nam — zadumę nad „naturą świata, przez który wszy­ scy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a d o m y m brzegom. I malarz bizonów z altamirskich jaskiń .. i ja..." P.S. Chciałbym serdecznie podziękować za pomoc przy formułowaniu niektórych tez niniejszego a r t y k u ­ łu S. Cichowiczowi i G. Klosce. PRZYPISY Antologia nowoczesnej poezji rosyjskiej 1880—1967, Ossolineum 1971, s. 383. 1 W bardzo skądinąd dobrym tłumaczeniu polskim tytuł ten zmieniony został — z niezrozumiałych powo­ dów — na „Totemizm". 2 3 C. Levi-Strauss, Totemizm, A . Kępiński, 1972, s. 35. 4 B 140 Psychopatologia B. Schulz, Pisma, Warszawa 1968, s. 7. nerwic, Warszawa Porównaj: A . Guriewicz, Kategorie kultury śred­ niowiecznej, Warszawa 1976, s. 17. C. L e v i - S t r a u s s , op. cit., s. 9, 26 et passim. Pierwsze wydanie Le totemisme aujourd'hui, Pa­ ryż 1962. * P. Sztompka, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej, Wrocław 1971, s. 5. G. Cocchiara, Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa 1971, s. 408. J. Poirier, Histoire de la pensee ethnologiąue [w:] Etfmologte generale, Paris 1968, s. 38. 6 7 8 1 0 1 1 Kraków 1973, s. 334. �A. Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowie­ Warszawa 1973, s. 133. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I I I , W a r ­ szawa 1970, s. 17. N i e należy wszakże zapominać o innych, b y n a j ­ mniej nie marginalnych, intelektualnych nurtach epoki, których reprezentantami b y l i choćby S. Kierkegaard, J. I i N e w m a n , czy neokantyści z F. A . Langen, M . Cohe­ nem, P. Natorpem. W. Winelbandem, a także Ch. Renouvierem na czele. M . Nowaczyk, Filozofia a historia religii we Wło­ szech 1873—1973, Warszawa 1974, s. 51. пр. К. M . Bergbohm, J. Austin... W Polsce: A . Świętochowski, szkoła warszawska. T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, t. I , s. 149—150. B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. I I , s. 177 (frag­ ment z relacji Wirskiego o b i t w i e pod Magenta). Powstała w 1862 r. Powstała w 1875 r. Powstała w 1895 r. Pierwsze l a b o r a t o r i u m chemiczne — J. Liebiga w Giessen — powstało ok. r o k u 1840, pierwsze laborato­ r i u m fizyczne (Cavendish Laboratory w Cambridge) otwarte zostało w 1874. Na k a n w i e : F. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, t. I , Gdańsk 1976, s 279. W sposób może najplastyczniejsizy wyraża tę myśl I i H . Morgan, który za w a r u n e k wejścia społeczności w „wyższe stadium c y w i l i z a c j i " uważa: wynalezienie maszyny parowej, w y k o r z y s t a n i e elektryczności i ... po­ jawienie się pojęcia „ewolucja". Pojęcia „psychika" używamy t u w rozumieniu morganowskim — obejmującym również mechanizmy myślenia, „instynkt m o r a l n y " i t p . F. Ratzel, Voelkerkunde, Leipzig 1885—1890; L . Frobenius, Ursprung der Afrikanischen Kulturen, Berlin 1898; F. Ratzel, Anthropogeoo-raphie, Stuttgart 1899; B. A n k e r m a n n , Die afrikanischen Musikinstrumenten, Ber­ l i n 1902. Chodzi tu zarówno o krąg uczniów F. Ratzela, G. Montandona, czy W. Pesslera, jak też i tzw. w i e ­ deńską szkołę kulturowo-historyczną R. P. Koppersa, R. P. Schebesty i W. Schmidta, czy „hiperdyfuzjonistów" — G. E l l i o t - S m i t h a i W. J. Perry. Ostatni rozdział — epilog Czarodziejskiej góry Tomasza Manna nosi tytuł: „Grom". D. J. de Solla Price, Węzłowe problemy historii nauki, Warszawa 1965, s. 50. Praca G. Wundta, Voeikerpsj/choiogie, Leipzig 1910, spotkała się później z bardzo ostrą oceną. Porów­ n a j : G. Jahoda, Psychologia przesądu, Warszawa 1971, s. 61. W y n i k i tych badań w : F. C. Bartlett, Psychology end Prymitive Culture, Cambridge 1923. E. D u r k h e i m , Les regies da la methode sociologique, Paris 1894; La prohibition de Vinceste et ses origines, „Ann. Sociol.", 1897, t. I ; Les formes elementaires de la vie religieuse, Paris 1912. F. Boas, The central Eskimo, Chicago 1888; The ethnological significance of esoteric doctrines, „Science", 1902, t. I . L i b e r a l n e j , atomistycznej koncepcji społeczeństwa (i r o l i w n i m jednostki) bronił F. Graebner jeszcze w l a ­ tach trzydziestych X X w . : „Etnologia w i n n a docenić osobowość, jednostkę, wolną wolę, a więc te elementy, które często giną w masie, chociaż w rzeczywistości działają w jej obrębie wybijające się jednostki, w po­ staci — ze względu na treść — już to geniuszów i w y ­ bitnych talentów, już t o przywódców (ze względu na formę). Metoda musi być (...) pomyślana i ułożona pod kątem pojmowania i doceniania j e d n o s t k i . " cyt. za: G. Cocchiara, op. c i t , s. 503. L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les societćs inferieures, Paris, 1910; La mentalite primitive, Paris 1922; L'ame primitive, Paris 1927; Le surnaturel et la nature dans la mentalite primitive, Paris 1931; La vtythologie primitive, Paris 1935. W. H . E. Rivers, Kinship and social organization, London 1914; Conflict and dream, Cambridge 1923; So­ cial organization, London 1924. A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman Islanders, Cambridge 1922; The social organization of Australian tribes, Melbourne 1932, London 1932. 12 ka, 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 R. Otto, Świętość, Warszawa 1968 (wydanie pier­ wsze 1912). F. de Saussure, Cours de la linguistiąue generale, Paris 1916. Chodzi t u o prace Riversa z lat 1920—1926. Na starość bowiem, co J. Poirier określa nie bez wdzięku, jako „godny pożałowania eksces" (op. cit., s. 44), stał się Rivers niespodziewanie zwolennikiem h i p e r d y f u z j o nizmu E l l i o t - S m i t h a . Porównaj: J. Poirier, op. cit., s. 43. Pierwsza piątka wymienionych to przedstawiciele tzw. „szkoły k u l t u r y i osobowości", której zasługą jest m. i n . udowodnienie, iż odkrycia Freuda nie m a j ą w a r ­ tości uniwersalnej, a więc ostateczne obalenie założenia nr. 2 etnologii pozytywistycznej. M a l i n o w s k i określał stanowisko Radclife-Browna mianem „strukturalizmu", J. P. Lebeuf — „funkcjonal i z m u " . Obie te nazwy zacierają jednak różnice orien­ t a c j i R a d c l i f f e - B r o w n a w stosunku do a: s t r u k t u r a l i z ­ mu C. Levi-Straussa, b : f u n k c j o n a l i z m u B. M a l i n o w ­ skiego. Chociaż więc w y d a j e się R a d c l i f f e - B r o w n bar­ dzo bliski d o k t r y n i e Malinowskiego, za najszczęśliwsze określenie reprezentowanego przezeń n u r t u uznać w y ­ pada t e r m i n u k u t y przez Z. Sokolewicz: „funkcjoualizm-strukturalizm". 3 0 4 0 4 1 4 2 4 8 4 1 Za współautora tego k i e r u n k u uważany jest po­ wszechnie również B. M a l i n o w s k i . Porównaj: Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia, L u ­ blin 1977, s. 238. Podług podziału K . Moszyńskiego na kulturę m a ­ terialną, społeczną i duchową. Ten zakres niniejszego artykułu wyjaśnia p o m i ­ nięcie w inim d o k t r y n y B. Malinowskiego, który odnoś­ nie „kultury d u c h o w e j " nie wypowiada p r a w i e i s t o t n i e j ­ szych sądów, wychodzących poza założenia etnologii X I X w. E. B. Tylor, Antropologia, Warszawa 1889, s. 320. tamże. M . Eliade, Symbolika środka, „Znak" 1961, n r 10 (88), s. 1382. Nie zawsze niestety, czego w y m o w n y m świadec­ t w e m mogą być rozliczne interpretacje wierzeń ludo­ w y c h we współczesnych pracach B. Baranowskiego. Taylor, op. cit., s. 412—413; tenże, Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896, t. I , s. 122. P. H . Benson, Religion in contemporary Culture, New Y o r k 1960, s. 537. Cytat z J. Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. na podstawie teorii animizmu E. В. T y l o r a . na podstawie teorii r e l i g i i M . Muellera. Saintyves, to pseudonim E. N o u r r y — właścicie­ la L i b r a i r i e C r i t i q u e w Paryżu — jednego z najważniej­ szych ośrodków modernizmu katolickiego. Pseudonim jest wykładnią ideowego p r o g r a m u N o u r r y . Odwołuje się b o w i e m do postaci św. I w o z Treguier, p r a w n i k a bretońskiego z X I I I w . wsławionego jako obrońca chło­ pów. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 541. Porównaj założenia 2. i 4. etnologii pozytywis­ tycznej. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 532. Porównaj założenia 1. i 3. etnologii p o z y t y w i ­ stycznej. Streszczenie koncepcji magii Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. T. Mann, Wybraniec, Warszawa 1974, s. 321—324. Porównaj F. A . Yates, Sztuka pamięci, Warsza­ wa 1977, rozdział I . L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les secietes inferieures, Paris 1951, s. 37. L . L e v i - B r u h l i M . Mauss b y l i słynni ze swego lekceważenia badań terenowych. W ostatnich swoich pracach L e v i - B r u h l sam o d ­ szedł od teorii „myśli prelogicznej". Porównaj: P. M e r cier, L'anthropologic sociale et culturelle, [ w : ] EthnoIngie Generale, s. 903. Op. cit., s. 974; porównaj też: M . Leenhardt, Gens de La Grande Terre, Paris 1937. Cocchiara, op. cit. s. 495. Na temat związków między myślą D u r k h e i m a i Radcliffe-Browna porównaj między i n n y m i : Poirier, op. cit., s. 70; Mercier, op. cit., s. 978. 4 5 4 6 4 7 18 10 5 0 5 1 5 2 5 3 5 1 5 3 5 0 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 8 2 6 3 64 6 5 6 6 6 7 0 8 6 9 7 0 7 1 141 �Zdybicka, op. cit., s. 232. Porównaj: R. Bastide, Psychologie et ethnologic, [w:] Ethnologic Generale, s. 1638. Przesądza to już sama (inna niż u M a l i n o w s k i e ­ go) definicja „funkcji" R a d c l i f f e - B r o w n a : „Jest to rola jaką odgrywa każdy element w życiu społeczeństwa jako całości; a przez to wkład, j a k i wnosi w dzieło za­ chowania ciągłości s t r u k t u r y . " „Odbiciami" w sensie daleko płytszym, niż w le­ ninowskiej teorii odbicia; chodzi t u raczej o relacje z jednej strony „geologiczne" (porównaj: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 268), gdzie znaczone jest niejako „pod" znaczącym, z d r u g i e j : analogiczne — f o r ­ ma przypomina mniej lub bardziej (ale zawsze trochę) treść. Przykładem: A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and Fonction in Primitive Society, London 1952, gdzie w analizie obrzędów pogrzebowych wykazać stara się autor ich funkcję — przywrócenie równowagi społecz­ nej, zakłóconej utratą jednostki. Streszczenie tezy E. E. Evans-Pritcharda w g . Jahoda, op. cit., s. 144. Porównaj: Zdybicka, op. cit., s. 230—231. Mercier, op. cit., s. 984. Levi-Strauss, op. cit., s. 84. P o r ó w n a j : J. I w a n i c k i , Pojęcie Boga według Durkheima, „Ateneum Kapłańskie" 1935, t. 36, s. 487. Zdybicka, op. cit., s. 212. Jahoda, op. cit., s. 87. Z. Freud, Człowiek, religia, kultura, Warszawa 11)67, s. 173. Jahoda, op. cit., s. 98. Bastide, op. cit., s. 1638. Porównaj: R. Otto, Świętość, Warszawa 1968, s. 66, 155—157 et passim. Zdybicka, op. cit., s. 240. Genesis 29, 20—25. Jahoda, op. cit., s. 213. Nie dla wszystkich niestety, czego przykładem curiosalna praca M . Czerwińskiego, Magia, mit i fikcja, Warszawa 1973. J. J. Szczepański, Rafa, Warszawa 1974, s. 79. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian Warsza­ wa 1967, t. I I , cz. I , s. 268. op. cit., s. 267. op. cit., s. 322. op. cit. s. 269. op. cit., s. 270. op. cit., s. 341. op. cit., s. 610. op. cit., s. 609. op. cit. s. 617. op. cit., s. 621. op. cit. s. 639. op. cit. s. 339. op. cit., s. 293. W. I . Thomas, F. Znaniecki, Clilop polski w Euro­ pie i Ameryce, Warszawa 1976, t. I , s 206—228. op. cit. s. 206—207. op. cit., s. 208, 210—211. op. cit., s. 208. op. cit., s. 219. op. cit., s. 175, 216—217. Dante, Sonet X X V I , w. 1. St. Testament, kś. Kohelet, 1, 8. W. B r o n i e w s k i , Warum, w . 1—2, w zbiorze: Drze­ wo rozpaczające. 7 2 7 3 74 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 1 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 83 9 4 9 5 9 8 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 T ,J. Korczak, M o d l i t w a niemocy, [ w : ] Sam na sam z Bogiem, Warszawa 1922, s. 21. W. Chlebnikow, Włamanie do wszechświata, Kra­ ków 1972, s. 101—107 (tłumaczyła A. Kamieńska). Porównaj: C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 203—240. Barthes, op. cit., s. 279. A. Mickiewicz, Reduta Ordona, w . 39—40. W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: E. Urech, DictżoTiTiaire des symboles Chretiens. Neuchatel 1972, s. 112. F. Karpiński, Bóg się rodzi, strofa I X , w . 1. Na przykład: Piotr Skarga na obrazie M a t e j k i , czy św. Jan K a p i s t r a n ze Staatsgalerie w Bambergu (XVI w.). W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: L. Rćau, leonographie de l'art Chretien, Paris 1956, t. I I , cz. 1, s. 67. J. Słowacki, Ksiądz Marek, w . 202. i tenże, K o r d i a n , [ w : ] Dzieła, Wrocław 1949, t . V , s. 271. Na przykład w i z e r u n k i Otogara w rękopisie De laudibus Sanctae Crucis z początków I X w . (Wiedeń, Nationalbibliotek, Cod. 652, f. 1). A . Mickiewicz, Dziady cz. I I I , akt I , scena I , w. 235, 242, 245—246. J. S. Bystroń, Okręcanie się obrzędowe, „Lud" 1922, t. X X I , s. 20—23. Chodzi oczywiście o podobieństwo zewnętrzne, formalne. Porównaj: A. J. Greimas, Semantiąue structu­ ral, Paris 1966, s. 10—13, 30—41, 50—54 et passim. » Porównaj: WEP P W N , t. X I , Warszawa 1969, s. 174, k o l . 2. Porównaj: J. Piaget, Strukturalizm, Warszawa 1972. s. 108—129. P o r ó w n a j : Greimas, op. cit., s. 108—109. Na przykład: E. Leach, Levi-Strauss, Warszawa 1973, s. 37, 39, 54—60 et passim. 135 Porównaj: M . Ivic, Kierunki w lingwistyce, Wro­ cław 1966, s. 105, 120. op. cit., s. 119; por. też: s. 117—118. op. cit., s. 105; por. też: s. 122, 134. J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, [ w : ] Zwyczaje, obrzędy i symbole rdigijne, Warszawa 1974, s. 420. Ivic, op. cit., s. 135. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1970, s. 368. Porównaj na przykład R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmiczny, „Etnografia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 47— —97. Z. Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kul­ turą i symbolem, w d r u k u (s. 26 maszynopisu). L . Caroll, Przygody Alicji w Krainie Czarów, Warszawa 1972, s. 93. h i Porównaj: L . Stomma, Mit Alkmeny, [ w : ] „Etno­ grafia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 99—110. J. S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i symbolicznej inwersji, [ w : ] „Etnografia polska" 1978, t. X X I I , z. 1, s. 81—107. Barthes, op. cit., s. 281; L e v i - S t r a u s s , A n t r o p o l o ­ gia..., s. 79—80; Piaget, op. cit., s. 174. 1 1 5 m 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 1 1 2 2 1 2 3 1 2 1 M 1 2 6 1 8 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 31 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 6 1 3 7 1 3 8 1 3 9 1 4 0 1 4 1 1 1 2 1 1 3 1 4 5 1 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4be0d0ee4252859bee26d0aaf4e406.pdf dbd42243c81514f7568fa990ae142bd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4347 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4046 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.124-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J. Zganiacz: i l . 13. Ostatnia Wieczerza, 32 X 59 cm. 1976 г.; ,T. K R O i i . 14. Ostatnia Wieczerza, 49 X 62 c m , 1977 r . Swiderski N I K A I-III 1978 15.1 — zmarł w B y d g o s z c z y w w i e k u 87 l a t T e o f i l O c i e p k a , z n a n y s z e r o k o w k r a j u i za granicą m a l a r z p r y m i t y w i s t a . P r z e z w i ę k s z ą część s w e g o życia O c i e p k a mieszkał w K a b o w i c a c h - J a n o w i e , pracując j a k o maszynista w kopalni. z różnych miejscowości ski i ziemi lubuskiej. Wielkopol­ 1 . I I I •— w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył się koncert zespołu regionalnego „Małe Maśniaki". Imprezy folklorystyczne i regionalne I I — w N ą d n i , w o j . zielonogórskie, odbyła się tradycyjna doroszna „Biesiada K o ź l a r s k a " , n a którą p r z y ­ j e c h a l i instrumentaliści — k o ź l a r z e 224 11.III — w Wojewódzkim D o m u K u l t u r y w Chełmie rozpoczął się przegląd d o r o b k u k u l t u r a l n e g o m i a s t i g m i n w o j . chełmskiego. W p r z e ­ glądzie p r e z e n t o w a ł y s w ó j d o r o b e k : Włodawa oraz g m i n y : Włodawa, Ł o ­ p i e n n i k G ó r n y , Białopole i S i e d ­ liszcze. 19.111 — w D z i e k a n o w i c a c h n a d J e z i o r e m L e d n i c k i m (poznańskie) o d ­ była się z o r g a n i z o w a n a przez M u ­ zeum Pierwszych Piastów i m p r e z a folklorystyczna „Topienie Marzan­ n y " . W o b r z ę d z i e udział w z i ę ł y r e ­ g i o n a l n e zespoły a r t y s t y c z n e , m . i n . „Lędnica" z Ledniogóry a także młodzież s z k o l n a . �21 . I I I — w Z i e l o n o g ó r s k i m P a r k u Etnograficznym prezentowano ob­ rzęd „ T o p i e n i a M a r z a n n y " , zorga­ n i z o w a n y przez M u z e u m Z i e m i L u ­ b u s k i e j p r z y współpracy ze szkołą podstawową n r 14. I I I — w K r a p k o w i c a c h (Opolskie) — rozstrzygnięto w o j . k o n k u r s p n . „ Z w y c z a j e i obrzędy z a p u s t n o - w i o senne w k u l t u r z e l u d o w e j Opol­ szczyzny". W kategorii grup obrzędowych nagr. I — nie przyznano. Nagr. I I o t r z y m a ł Zespół Marzankowo-Gaik o w y ze S m o ł a m i , n a g r . I I I „ S t e b l i n i a n i e " ze S t e b l o w a . W innych konkurencjach nagrody o t r z y m a l i : Zespół w o d z e n i a niedź­ wiedzia z Obrowca, W. Bauch z Z u z e l i — za m a r z a n k i ; A n n a U l i c z ­ k a ze S m o l a r n i — za g a i k i , W i e s ł a ­ w a Z y t k i e w i c z z T u ł o w i c — za p a l ­ m y , Elżbieta M a l i k z Z u z e l i — za pająki oraz J a n P l u t a i G e r d a K l i ­ m e k za k r o s z o n k i . I I I — w L u b l i n i e o d b y w a ł ssie p r z e z cały m a r z e c przegląd z e s p o ­ ł ó w prezentujących obrzędy j a k : herody, kusaki, w y z w o l i n y na k o ­ siarza i t p . I I I — w D o m u K u l t u r y w Pszo­ w i e odbyła się „ b i e s i a d a " gawę­ d z i a r s k a , n a k t ó r e j 14 g a w ę d z i a r z y miasta i g m i n Wodzisławia o p o w i a ­ dało w g w a r z e b a j k i śląskie. I m ­ p r e z a odbyła się w r a m a c h a k c j i o r g a n i z o w a n e j p r z e z Ośrodek K u l ­ t u r y w W o d z i s ł a w i u a mającej n a celu zachowanie d a w n y c h zwycza­ j ó w , pieśni i g w a r y t e g o r e g i o n u . Konkursy i I — w Z a m k u Książąt Pomor­ s k i c h w S z c z e c i n i e c z y n n a była w y ­ stawa plastyków n i e p r o f e s j o n a l n y c h zorganizowana t y m razem w r a r a m a c h a k c j i p n . „Sojusz świata p r a c y z kulturą" przez Wojewódzki Dom Kultury. N a w y s t a w i e p o k a z a n o 780 p r a c 200 autorów. 1 .II — w Państwowym M u z e u m Etnograficznym w Warszawie otwar­ t a została w y s t a w a filatelistyczna „Folklor — 78", zorganizowana przez M u z e u m i Zarząd Okręgu W a r s z a w ­ skiego Polskiego Związku F i l a t e l i ­ stów. 15.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n y m w T o r u n i u o t w a r t o wystawę p n . „Haft l u d o w y " , n a której za­ prezentowano dorobek ogólnopol­ s k i e g o k o n k u r s u ogłoszonego w u b . r . p r z e z M u z e u m toruńskie, M i n i s t e r ­ s t w o K u l t u r y i S z t u k i , Cepelię i Stow. Twórców L u d o w y c h . Zakres k o n k u r s u ograniczał się t y l k o do haftów n a s t r o j a c h , zgodnych z t r a ­ dycjami ludowymi poszczególnych regionów. W k o n k u r s i e udział w z i ę ł o 216 autorów, k t ó r z y nadesłali o k . 500 prac. Nagrody I o t r z y m a l i : Stani­ sław Budzyński z B u k o w i n y T a ­ trzańskiej, L u d w i k a G u c z P o d e g r o ­ d z i a oraz W i k t o r i a P u ł a w s k a z M y s t k o w a S t a r e g o , w o j . ostrołęckie. A u t o r e m scenariusza w y s t a w y był d y r . A l e k s a n d e r Błachowski, k o m i ­ sarzem — Lubomira Tyczyńska, autorką e k s p o z y c j i — O l g a P i o t r o ­ wicz. Wystawa z o s t a n i e następnie p o ­ kazana w i n n y c h miastach k r a j u . O m ó w i e n i e k o n k u r s u zamieścimy w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w pisma. wystawy 10.1 — w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e o t w a r t a została d o r o c z ­ na pokonkursowa wystawa szopek krakowskich. 20.1 — w M u z e u m Etnograficz­ n y m w e W r o c ł a w i u o t w a r t a została w y s t a w a „Nieprofesjonalna p l a s t y k a n a Śląsku: M a l a r s t w o , rzeźba". W y ­ stawę p r z y g o t o w a ł o M u z e u m Śląska Opolskiego w Opolu. 25.1 — w S t a r e j Kordegardzie, g a l e r i i T o w . Przyjaciół Sztuk Pięk­ n y c h w W a r s z a w i e o t w a r t a została w y s t a w a m a l a r s t w a p n . „ M ó j świat malowany". Organizatorami byli: Naczelna Redakcja I n f o r m a c j i i P u ­ b l i c y s t y k i T V — S t u d i o 2, C e p e l i a i TPSP w Warszawie. Wystawa sta­ nowiła przegląd n a j l e p s z y c h prac nadesłanych d o S t u d i a 2. I — w K o n i a k o w i e , w Beskidzie Śląskim, w c h a c i e Z u z a n n y G w a r k o w e j o t w a r t o stałą ekspozycję p o ­ n a d 200 k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . 19.11 — w D o m u K u l t u r y w K o ­ z i e n i c a c h o t w a r t a została I z b i o r o w a w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . P o k a z a n o 80 p r a c z a r ó w n o z n a n y c h już, j a k i początkujących rzeźbiarzy, k t ó r z y zaprezentowali prace zróżnicowane w t e m a t y c e i rozwiązaniach f o r m a l ­ nych. 20.11 — w I n s t y t u c i e W z o r n i c t w a Przemysłowego w Warszawie o t w a r ­ t a została w y s t a w a p n . „ R o d z i m o ś ć we w z o r n i c t w i e " . Pokazano t u prze­ de w s z y s t k i m p r z y k ł a d y wykorzy­ stania l u d o w y c h wzorów w t k a n i n i e i częściowo w c e r a m i c e w g p r o j e k ­ tów 34 zespołów działających w r ó ż ­ n y c h r e g i o n a c h k r a j u p o d opieką z a w o d o w y c h plastyków. W y s t a w a obrazowała e f e k t y d z i a ­ łalności pracowników naukowych P r a c o w n i Środowiskowych I n w e n c j i Plastycznych, k i e r o w a n e j przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą . M i a ł a także n a c e l u nawiązanie i zacieśnienie w s p ó ł ­ p r a c y z przemysłem l e k k i m . Z o k a z j i w y s t a w y odbyło się 21.11 s e m i n a r i u m , n a którym po zagaje­ n i u doc. d r J a n a Czarneckiego, d y ­ r e k t o r a I W P r e f e r a t y wygłosili m . i n . : p r o f . W a n d a T e l a k o w s k ą —• „ S p o ­ łeczne a s p e k t y p r o b l e m u włączania twórczości nieprofesjonalnej do w z o r n i c t w a " , p r o f , d r Józef B u r s z t a — „Sztuka l u d o w a a z a g a d n i e n i a ciągłości k u l t u r o w e j " . 22.11 — w L u b e l s k i m D o m u K u l ­ t u r y o t w a r t a została w y s t a w a k i l i ­ mów wykonanych przez opolskie t k a c z k i w g projektów a r t . p l a s t y k a P i o t r a G r a b o w s k i e g o oraz p o r c e l a ­ n y m a l o w a n e j przez opolskich twór­ ców l u d o w y c h . Organizatorami wystawy byli: O p o l s k a Spółdzielnia P r a c y Ręko­ dzieła L u d o w e g o i Artystycznego Cepelia oraz Stowarzyszenie Twór­ ców L u d o w y c h . 25.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył się p o k a z g r u p y 8 szczególnie w a r ­ tościowych rzeźb l u d o w y c h p r z e k a ­ zanych w depozyt przez M u z e u m w Sierpcu. Wśród prezentowanych obiektów szczególnie cenną pozycję stanowiła l u d o w a P i e t a g o t y c k a ( d a ­ towana chyba nader pochopnie na X V w i e k ) , o r a z k a p l i c z k a słupowa z X V I I I wieku. I I — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwar­ to b . s t a r a n n i e przygotowaną w y ­ stawę p n . „ P o l s k a biżuteria l u d o ­ w a " . Był to p i e r w s z y pokaz cało­ ściowy t e j d z i e d z i n y twórczości. W y ­ s t a w i o n o 500 eksponatów pochodzą­ c y c h ze z b i o r ó w różnych m u z e ó w i kolekcji prywatnych. Szczególnie b o g a t o prezentowała się biżuteria l u d o w a z k r a k o w s k i e ­ go, P o d h a l a i Śląska o r a z słynny bursztyn kurpiowski. Wystawę przygotowała m g r B a r ­ b a r a K a z n o w s k a , k i e r o w n i k Działu Stroju I Tkanin PME. I I — w Muzeum w Kielcach czyn­ n a była p o k o n k u r s o w a w y s t a w a p l a ­ s t y k i obrzędowej w o j . kieleckiego, radomskiego i piotrkowskiego. I I — w Wojewódzkim Ośrodku K u l t u r y w Gdańsku o t w a r t o V I I doroczną w y s t a w ę p l a s t y k i a m a t o r ­ s k i e j . P o k a z a n o 208 p r a c 83 a u t o ­ rów. I I — w czasie Z i m o w y c h D n i K r y ­ n i c y c z y n n a była, j a k corocznie, w y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a oraz w y s t a w a rzeźb l u d o w y c h Józefa C i taka, Juliusza Kołodziejczyka, K a ­ zimierza Boreckiego — z K r y n i c y oraz Józefa S i k o r s k i e g o z M u s z y n y i Michała S m i l e n i a z T y l i c z a . I I — w M u z e u m i m . Jana Dzier­ żenia w O p o l u z o r g a n i z o w a n o w y ­ stawę u l i p s z c z e l n y c h z różnych epok. M . i n . pokazano ule f i g u r a l n e d a w n e i współczesne. 125 �l . I I I — w Muzeum Regionalnym P T T K w G o r l i c a c h o t w a r t a została w y s t a w a prac rzeźbiarzy l u d o w y c h ziemi gorlickiej. 10.III — w M u z e u m Okręgowym Z i e m i K a l i s k i e j o t w a r t a została w y ­ s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuce l u d o ­ w e j " . Pokazano t u eksponaty ze zbiorów M u z e u m Etnograficznego w T o r u n i u , pochodzące z k o n k u r s u . 11.III — w Muzeum N a r o d o w y m w K i e l c a c h o t w a r t a została w y s t a ­ w a współczesnej rzeźby l u d o w e j ze zbiorów M u z e u m . Wystawę z o r g a ­ n i z o w a n o z o k a z j i 70-lecia M u z e u m w K i e l c a c h . Była t o p i e r w s z a , a do tego wyczerpująca i d o s k o n a l e p r z y ­ g o t o w a n a p r e z e n t a c j a rzeźbiarzy l u ­ dowych z w o j . kieleckiego i r a d o m ­ skiego. P o k a z a n o 200 p r a c 44 a u t o ­ r ó w m . i n . L e o n a K u d ł y , Józefa P i ­ łata, A d a m Z e g a d l y , M a r i a n a B r u d k a . K o m i s a r z e m była B a r b a r a K a ­ tarzyna Erber. Jej tekst zdobi rów­ nież z n a k o m i c i e w y d a n ą z o k a z j i w y s t a w y publikację — k a t a l o g p n . „Współczesna rzeźba l u d o w a ze z b i o ­ rów M u z e u m N a r o d o w e g o w K i e l ­ c a c h " , K i e l c e 1978. P o z a i l u s t r o w a ­ n y m tekstem w y d a w n i c t w o zawiera obszerne n o t y o a u t o r a c h . 13.Ш — w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n y m w K r a k o w i e o t w a r t o wystawę najlepszych prac z II Triennale P l a s t y k i N i e p r o f e s j o n a l n e j , które w 1977 r . o d b y ł o się w e W r o c ł a w i u . O i g a n i z a t o r e m T r i e n n a l e był C e n ­ tralny Ośrodek Metodyki Upo­ wszechnienia K u l t u r y w Warszawie. Komisarzem krakowskiej wystawy była m g r Z o f i a B i s i a k o w a . I I I — w okresie przedświątecz­ n y m w w i e l u miejscowościach o d ­ b y ł y się k o n k u r s y , w y s t a w y s z t u k i obrzędowej oraz kiermasze pisanek i palm wielkanocnych: — w Białymstoku w M u z e u m w y ­ stawa pokonkursowa p n . „Ludowe obrzędy Pólnocno-Wschodnich t e r e ­ nów P o l s k i " ; — w Wojewódzkim D o m u Kul­ t u r y w Białej P o d l a s k i e j — w y s t a ­ wa wielkanocnych pisanek ludo­ wych, figuralnego pieczywa obrzę­ d o w e g o , p a j ą k ó w ze słomy. W s u ­ m i e p o k a z a n o w y r o b y o k . 30 t w ó r ­ ców l u d o w y c h . W y s t a w y i kiermasze pisanek zorganizowano również w P a r c z e w i e , Łosicach i R a d z y n i u P o d ­ laskim; — w Ł y s y c h , w o j . ostrołęckie — doroczny k o n k u r s na p a l m y w i e l k a ­ nocne zorganizowany przez domy k u l t u r y i Muzea Okręgowe w Łom­ ży i Ostrołęce. W k o n k u r s i e udział w z i ę ł o 200 t w ó r c ó w l u d o w y c h z Ł y ­ s y c h , K a d z i ł a , Myszyńca, W y k r o t u i o k o l i c z n y c h miejscowości. Z a n a j ­ piękniejsze p a l m y n a g r o d y otrzy­ m a ł y : A n t o n i n a P l i s z k a ze w s i D ę ­ b y , Elżbieta H a ł d y g a z S e r a f i n o r a z g r u p a uczniów zs szkoły g m i n n e j w K a d z i d l e . Z a najpiękniejsze k i e r ce — J a n i n a C h r o s t e k z T a t a r , W i e ­ sława Bogdańska i Czesława K o ­ n o p k a z Kadzidła. Ponadto przy­ znano szereg wyróżnień. E k s p o n a t y w y s t a w i o n o w salach M u z e u m w Ostrołęce; 126 — w Muzeum i m . Władysława O r k a n a w Rabce — doroczny k o n ­ k u r s n a p a l m y w i e l k a n o c n e . Udział w z i ę ł o 73 autorów. N a g r o d ę I o t r z y ­ mał M a r e k W ó j c i a k z R a b k i - S l o n e go; n a g r o d y I I — K r z y s z t o f D r o ż d ż , Stanisław Surówka, J a c e k Papież, Grzegorz Kwaśniewski, Dorota G a ­ cek i T o m a s z J u r z e e — w s z y s c y z R a b k i ; n a g r o d y I I I — A r t u r Obłąk z Nowego Targu i Krzysztof W o w r o z Rabki. Ponadto przyznano wyróż­ nienia; — w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach — tradycyjny Jar­ m a r k W i e l k a n o c n y , o t w a r t o także wystawę „Wiosna i W i e l k a n o c we współczesnej plastyce obrzędowej Opolszczyzny". Imprezy organizowa­ ne w czasie J a r m a r k u p r e z e n t o w a ­ ły p l o n k o n k u r s u ogłoszonego d l a twórców l u d o w y c h a rozstrzygnię­ tego 4 — 5 . I I I w K r a p k o w i c a c h . W z i ę ­ ło w n i m udział 8 zespołów oraz 30 t w ó r c ó w l u d o w y c h ; — w Muzeum Regionalnym w W o l i n i e odbył się k o n k u r s n a p i ­ sanki; — w Lipnicy Murowanej, woj. t a r n o w s k i e , odbył się k o n k u r s n a palmy wielkanocne; — w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu — w y s t a w a rękodzieła t w ó r c ó w l u d o w y c h połączona z k i e r ­ maszem pisanek i p a l m w i e l k a n o c ­ nych; — w Muzeum L u b u s k i m w Zie­ lonej Górze — k i e r m a s z l u d o w y p l a ­ s t y k i obrzędowej, n a którym ofero­ wano pisanki, koszyczki, palmy wielkanocne, pieczywo obrzędowe z t e r e n u zielonogórskiego; — w Zamościu — k i e r m a s z p i s a ­ nek l u d o w y c h ; — w „Cepelii" k a t o w i c k i e j , wzo­ r e m l a t ubiegłych — k i e r m a s z p i ­ s a n e k i p a l m w i e l k a n o c n y c h połą­ czonych z pokazami zdobienia. I I I — odbyły się k o n k u r s y w r a ­ mach akcji organizowanej we wszy­ s t k i c h w o j e w ó d z t w a c h p o d hasłem „ A r t y s t y c z n e rękodzieło w s i " . O r g a ­ n i z a t o r a m i b y l i „Cepelia", C e n t r a l ­ ny Związek Kółek Rolniczych, Fe­ deracja Stowarzyszeń Przyjaciół S z t u k P i ę k n y c h , a całości p a t r o n o ­ wało M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Do k o n k u r s u dopuszczeni b y l i t y l ­ k o t w ó r c y n i e współpracujący d o ­ tąd z „ C e p e l i ą " i p r a c e , które n i e były dotąd w y s t a w i a n e i n a g r a d z a ­ ne n a i n n y c h k o n k u r s a c h . Prace nagrodzone i wyróżnione w k o n k u r s a c h wojewódzkich z a k w a l i ­ fikowane zostały n a ogólnopolską wystawę w Łodzi. K o n k u r s pozwolił na z o r i e n t o w a ­ n i e się z a r ó w n o w p o t e n c j a l e i s t n i e ­ jących jeszcze t r a d y c j i d a w n e g o r ę ­ kodzieła l u d o w e g o , j a k też i w t y m . co rzeczywiście w y k o n y w a n e jest o b e c n i e n a własny użytek. N i e j e d ­ n o k r o t n i e b y ł y to p r z e d m i o t y o e w i ­ d e n t n y c h cechach k i c z u , koszmarnie zdobione poduszki, l a l k i , w y r o b y z k o r z e n i , łusek i t p . M i m o w i ę c d u ­ żej l i c z b y uczestników przyznano n i e w i e l e nagród, a wśród p r a c w y ­ różnionych znalazły się t a k i e , które odrzucono z w y s t a w y centralnej. P r z y k ł a d o w o : w E l b l ą g u — 432 p r a c e , I n a g r o d y nłe p r z y z n a n o , j e ­ d y n i e t r z y I I ; w Gdańsku — 563 p r a c e , t r z y I n a g r o d y , t r z y I I (za h a f t y ) , w B y d g o s z c z y — 669 p r a c , trzy I nagrody, dwie I I . Przeważnie n a g r a d z a n o z n a n y c h już l u d o w y c h twórców. I I I — w M u z e u m i m . Władysława O r k a n a w R a b c e c z y n n a była w y ­ s t a w a p n . „ K o b i e t a w sztuce l u d o ­ wej". Wystawa połączona była z k o n k u r s e m , do którego z a p r o s z o n o imiennie k i l k u n a s t u twórców l u d o ­ w y c h z w o j . nowosądeckiego. N a ­ grody o t r z y m a l i malarze na szkle: I nagrodę — Z o f i a Gąsienica-Roj z Zakopanego, I I — E w e l i n a Pęksowa, Władysław Walczak i Janina Jarosz — wszyscy z Zakopanego, I I I — J a n i n a Sierosławska z R a b k i oraz Halina Konopacka, Jolanta P ę k s o w a i Zdzisław W a l c z a k z Z a ­ kopanego. I I I — w R y b n i k u , w Teatrze Zie­ mi Rybni:kiej otwarto pokonkurso­ wą wystawę wojewódzką p n . „Wieś m a l o w a n a i rzeźbiona". O r g a n i z a t o ­ r a m i k o n k u r s u b y l i : W o j . Ośrodek K u l t u r y i Wydział K u l t u r y Urzędu Wojewódzkiego w K a t o w i c a c h . N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 232 p r a c , z czego n a w y s t a w i e z a m i e s z c z o n o 116 o b i e k t ó w 42 autorów. Otwarcia wystawy dokonał d y ­ r e k t o r W o j . Ośrodka K u l t u r y w K a ­ towicach, Wiktor Szmajduch, w obecności p r z e d s t a w i c i e l i K W P Z P R , miejscowych plastyków i autorów wystawionych prac. J u r y pod przewodnictwem dr B a r ­ bary B a z i e l i c h przyznało nagrody u f u n d o w a n e przez Wydział K u l t u r y i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego. W d z i e d z i n i e m a l a r s t w a nargodę I I o t r z y m a ł a D o r o t a Poznańska z R y b ­ n i k a za z e s t a w p r a c o tematyce w i e j s k i e j , nagrodę I I I — Wiesław W ą t r o b a z B a b i c za o b r a z „ W r o n y " . Ponadto przyznano 5 wyróżnień. K r o n i k a n i e r o z u m i e tytułu w y ­ s t a w y . M o ż e chodziło o „ w i e ś m a ­ lującą i r z e ź b i ą c ą " ? a m o ż e o „ w i e ś w m a l a r s t w i e i rzeźbie"? I I I — w Siemiatyczach rozstrzyg­ nięty został k o n k u r s ogłoszony d l a twórców l u d o w y c h r e j o n u n a d b u żańskiego, a z o r g a n i z o w a n y przez Białostockie T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł S z t u k P i ę k n y c h , S i e m i a t y c k i Ośrodek K u l t u r y i T o w . Przyjaciół S i e m i a ­ tycz. Nagrody o t r z y m a l i : w dziedzi­ nie t k a c t w a i k o r o n k a r s t w a — P a u ­ l i n a S m o r c z e w s k a ze w s i Obniżę, w d z i e d z i n i e rzeźby — L u c j a n B o r u t a z Drohiczyna, w dziedzinie dywa­ nów dwuosnowowych — Jozefa K i e r s n o w s k a ze w s i K r y n k i - J u r k i , za p a l m y — O l g a P i w o w a r c z y k z Żerczyc. P r z y o k a z j i k o n k u r s u z o r ­ ganizowano w S i e m i a t y e k i m Ośrod­ k u K u l t u r y wystawę sztuki l u d o w e j , na k t ó r e j p o k a z a n o p r a c e k i l k u d z i e ­ sięciu t w ó r c ó w . I I I — w k l u b i e „ P a x " w Rzeszo­ w i e c z y n n a była k o l e j n a I I R z e ­ szowska W y s t a w a L u d o w e j S z t u k i S a k r a l n e j . W ś r ó d p o k a z a n y c h 100 eksponatów n a j l i c z n i e j reprezento­ w a n a była rzeźba, następnie c e r a ­ m i k a , h a f t oraz i n t a r s j a . N a g r o d y o t r z y m a l i : I — K a r o l B r e j a z Jasła �Inne (rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko­ rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a ­ miczna); I I I — Władysław Kamiński z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y ­ znano 3 wyróżnienia. 10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń ­ s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i — p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne córki a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n ­ tarzami malarki. I I — „Polska Sztuka L u d o w a " , wystawa w Muzeum Etnologicznym w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d 1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a ­ talog. Organizator — Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą I — w Wiedniu, w Instytucie Pol­ skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia s i ę " i „Sztuka l u d o w a w regionie l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S . S U M M A R I E S SUMMARY A n n a Kunczyńska-Iracka — A REVIEW OF T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K PAINTING, SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED IN THE Y E A R S 1964—1977 T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s . She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100 a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s . Teresa A m b r o ż e w i c z — CHURCH FAIR BREAD A n article devoted to the decorative bread baked for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m . C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y decorative k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d between the X l V t h century and the X l X t h century. They retain the old patterns i n a very simple f o r m and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders, babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) . T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s . A l e k s a n d e r (CONT.) J a c k o w s k i - A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za­ mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u : „ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " . I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i " — w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y Polskiej w Bratysławie. Wystawę przygotowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. PICTURES ON GLASS T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t . T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g . C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn. F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t ­ i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s , „ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17). • Р Е З Ю PAST AND М Е OF ARTICLES Tadeusz OF THE AREA. A M. Trajdos ARTISTIC — CRAFTS IN THE PRESENT POLISH SPISZ SUMMARY P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n ­ teresting documents w h i c h show that m a n y painters a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or „garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or glass and fulfilled orders for parish churches and c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz region in the X X t h century. Today only a few people i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n p a i n t or look after the decorations inside the churches and paint oil paintings depicting pastoral and hunting scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s . T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house­ h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a . P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n ­ t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y house b u i l d i n g a n d w e a v i n g , a woman's occupation w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e rugs. These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n ­ dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i ­ c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s . Folklore groups i n almost every village provide e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e ­ g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e . 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c83bad8490f950a8ee4f5f5670308d83.pdf e9e286be67b6a147de58de824d9f5474 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4047 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.127-128 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Inne (rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko­ rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a ­ miczna); I I I — Władysław Kamiński z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y ­ znano 3 wyróżnienia. 10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń ­ s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i — p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne córki a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n ­ tarzami malarki. I I — „Polska Sztuka L u d o w a " , wystawa w Muzeum Etnologicznym w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d 1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a ­ talog. Organizator — Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą I — w Wiedniu, w Instytucie Pol­ skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia s i ę " i „Sztuka l u d o w a w regionie l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S . S U M M A R I E S SUMMARY A n n a Kunczyńska-Iracka — A REVIEW OF T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K PAINTING, SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED IN THE Y E A R S 1964—1977 T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s . She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100 a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s . Teresa A m b r o ż e w i c z — CHURCH FAIR BREAD A n article devoted to the decorative bread baked for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m . C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y decorative k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d between the X l V t h century and the X l X t h century. They retain the old patterns i n a very simple f o r m and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders, babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) . T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s . A l e k s a n d e r (CONT.) J a c k o w s k i - A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za­ mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u : „ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " . I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i " — w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y Polskiej w Bratysławie. Wystawę przygotowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. PICTURES ON GLASS T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t . T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g . C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn. F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t ­ i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s , „ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17). • Р Е З Ю PAST AND М Е OF ARTICLES Tadeusz OF THE AREA. A M. Trajdos ARTISTIC — CRAFTS IN THE PRESENT POLISH SPISZ SUMMARY P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n ­ teresting documents w h i c h show that m a n y painters a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or „garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or glass and fulfilled orders for parish churches and c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz region in the X X t h century. Today only a few people i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n p a i n t or look after the decorations inside the churches and paint oil paintings depicting pastoral and hunting scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s . T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house­ h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a . P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n ­ t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y house b u i l d i n g a n d w e a v i n g , a woman's occupation w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e rugs. These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n ­ dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i ­ c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s . Folklore groups i n almost every village provide e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e ­ g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e . 127 �J o a n n a T o m i c k a — JÓZEF r a c t e r s , Jesus C h r i s t , O u r L a d y , t h e S a i n t s k n o w n Poles d o n e f o r v a r i o u s e x h i b i t i o n s . ZGANIACZ Józef Z g a n i a c z l i v e s i n F a ł k ó w i n t h e P i o t r k ó w d i s t r i c t . B y t r a d e h e is a s m i t h b u t h i s p a s s i o n is w o o d e a r r i n g . H e w a s u n k n o w n u n t i l l 1960 w h e n h e s e n t h i s f i r s t w o r k i n f o r a r e v i e w of f o l k a r t . In 1978 h e r e c i e v e d t h e Oscar Kolberg award. H i s w o r k s a r e c a r v e d f r o m a s i n g l e piece o f They show village scenes a n d t y p i c a l village wood. cha­ Tadeusz GÓRA and well M. T r a j d o s — THE CHURCH IN CZARNA T h e a r t i c l e deals w i t h t h e h i s t o r y o f t h e c h u r c h i n C z a r n a G ó r a i n t h e T r y b s z p a r i s h f i n i s h e d i n 1955 a n d it describes the a r c h i t e c t u r e of the b u i l d i n g a n d i t s interior. I t was decorated by K r o s n o carpenters, m a i n l y f r o m the K o s s u t h ' s w o o d c a r v i n g w o r k s h o p . Р Е З Ю М Е Анна К у н ч ы н ь с к а - И р а ц к а — ОБЗОР ПУ­ БЛИКАЦИЙ, ПОСВЯЩЕННЫХ ПОЛЬСКОЙ НАРОД­ НОЙ СКУЛЬПТУРЕ, ЖИВОПИСИ И ГРАФИКЕ (1964—1977 г.). А в т о р пишет о р е з у л ь т а т а х исследований, п о с в я ­ щ е н н ы х с к у л ь п т у р а м и картинам. М а т е р и а л о м д л я обзора п о с л у ж и л о с в ы ш е десяти книг и ста статей, о п у б л и к о в а н н ы х в течение 1964— — 1 9 7 7 гг. Среди них преоблагают монографические и доку­ м е н т а л ь н ы е работы. Тереса А м б р о ж е в и ч — СТОЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ ПЕЧЕНИЕ ДЛЯ ПРЕ­ С т а т ь я посвящена п е ч е н и ю , которое и з г о т о в л я л и м е с т ч к о в ы е пекари и п р я н и ч н и к и по с л у ч а ю п р а з д ­ н и ч н ы х ярмарок. На х р а м о в ы е п р а з д н и к и п е к л и особый род п е ­ чения в виде ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р и ж и в о т н ы х (паприм, простынские к о з ы ) . Особенно д е к о р а т и в н ы м видом печения, изготов­ л я е м о г о по с л у ч а ю х р а м о в ы х п р а з д н и к о в , я в л я ю т с я цветные п р я н и к и , п р и н а д л е ж а щ и е к традиционным и з д е л я м ц е х о в о г о х л е б о б у л о ч н о г о производства, к о т о ­ рое с т а л о развиватьтя в П о л ь ш е в X I — X I X вв. П р я ­ ники эти пекут по д а в н ы м образцам в о ч е н ь у п р о ­ щ е н н о й ф о р м е , прибегая к измененной декоративной т е х н и к е (наездники, м л а д е н ц ы в п е л е н к а х , дед М о р о з (св. Н и к о л а й ) , сердечка и т.п.). Т е с т о па п р я н и к и в ы д а в л и в а ю т д е р е в я н н ы м и л и б о м е т а л л и ч е с к и м и формами, а п о с л е в ы п е ч к и п о л и в а ю т сахарной г л а з у р ь ю л и б о ж е н а к л е и в а ю т на п р я н и к и бумажные украшения. В статье о п и с ы в а е т с я т е х н о л о г и я в ы п е к и равно старинного вида пряников, к а к и современных. А л е к с а н д р Яцковски — К А Р Т И Н Ы Н А СТЕ­ К Л Е (ЗАК.) Отдельно о б с у ж д а е т Я ц к о в с к и р а б о т ы детей и м о л о д е ж и , в частности р а б о т ы и з П а ш и н а б л и з Н о ­ вого Сонча, центра известного своей народной с к у л ь п ­ турой. С к у л ь п т у р о й занимаются там м у ж ч и н ы и м а л ь ч и к и , к о т о р ы х п о о щ р я е т местный к с е н д з Н и т к а . П о с к о л ь к у д е в у ш к и п о ч у в с т в о в а л и себя обойденными, к с е н д з о р г а н и з о в а л д л я них к у р с т е х н и к и ж и в о п и с и . В н а с т о я щ е е время в П а ш и н е ж и в о п и с ь ю занимаются также и взрослые. В з а к л ю ч е н и е автор пишет о п р о ц в е т а ю щ е й в д е ­ р е в е н с к о й среде и городской п е р и ф е р и и ж и в о п и с и на с т е к л е , р е л и г и о з н о г о с светского характера, о н а ­ с т е н н ы х к о в р и к а х (так наз.| м а к а т к а х ) , р а з л и ч н о г о рода с у в е н и р а х и ф о н а х д л я фотоснимков. Т а д е у ш М. Т р а й д о с — П Р О Ш Л О Е И Н А С Т О ­ ЯЩЕЕ ХУДОЖЕСТВЕННОГО РЕМЕСЛА В ПОЛЬ­ СКОЙ ЧАСТИ СПИША В п р и х о д с к и х а р х и в а х на территории п о л ь с к о г о Спиша хранятся интересные документы, свидетель­ с т в у ю щ и е о том, что в X V I I и X V I I I вв. в д е р е в н я х С п и ш а п р о ж и в а л о много ж и в о п и с ц е в и гончаров, за­ н и м а в ш и х с я в то ж е в р е м я з е м л е д е л и е м . П о т о м к и , занимавшиеся р е м е с л о м своих предков, п р и н и м а л и их родовые фамилии „ М а л я р ч и к " (живописец), „Гарнцаж" — „Гарнцажик" (гончар), с о х р а н и в ш и е с я до X X в. В п л о т ь до X I X в. ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне и м е л а с ь по к р а й н е й мере одна х у д о ж е с т в е н н а я м а стерсткая, в ы п о л н я в ш а я с в я т ы е образа на д о с к а х и на с т е к л е , а также- п р и н и м а в ш а я з а к а з ы приходских к о с т е л о в и часовен. Собственно говоря эта традиция в X I X в. с о в е р ш е н н о в С п и ш е з а г о л о х л а . В н а с т о я щ е е время л и ш ь н е с к о л ь к о ч е л о в е к во всем регионе з а н и ­ мается ж и в о п и с ь ю и л и ж е консервацией к о с т е л ь н ы х интерьеров, как наприм. Я к у б В о д з я к из К а ц в и п а ; он пишет м а с л о м ж а н р о в ы е к а р т и н ы с о д е р ж а щ и е п а с т у ­ ш е с к и е и о х о т н и ч ь и сцены, а т а к ж е много картин р е л и г и о з н о г о характера. К р о м е общеизвестной с к у л ь п ­ т у р н о й мастерской А н д ж е я Гамбоша и з Ю р г о в а , д о ч ь к о т о р о г о по сей д е н ь пишет традиционные к а р т и н ы на с т е к л е , л и ш ь н е с к о л ь к о п л о т н и к о в из о к р е с т н ы х деревень, в частности из Т р ы б ш а , занимаются д е к о р а ­ тивным с т о л я р н ы м мастерством и д а ж е о р и г и н а л ь н о й „ к о р н е п л а с т и к о й " . Е щ е ранее, у ж е в X I X в., з а г л о х л о производство декоративной к е р а м и к и , а н е о б х о д и м у ю посуду у ж е давно с т а л и п о к у п а т ь в Н о в о м Т а р г е и л и в Л е в о ч и . Г о н ч а р н ы е ц е н т р ы с о х р а н и л и с ь единственно па п о д г а л ь с к о м берегу! Дунайца. Т е п е р ь в С п и ш е в п р о т и в о п о л о ж н о с т ь С о н д е ц к о м у району, пет не т о л ь к о ни одной г о н ч а р н о й мастерской, но и мастер­ ских, и з г о т о в л я ю щ и х и з р а з ц ы . Е щ е совсем недавно в этом районе б ы л и ш и р о к о распространены два вида р е м е с л а : п л о т н и ч ь е — в особенности ж е умение ставить р у б л е н ы е дома — и ткачество, к о т о р ы м з а н и ­ мались женщины. Т к а ч и х и готовили одежду, а также д е к о р а т и в н ы е „ д о р о ж к и " . Это традиционное занятие использовала в последние годы „ Ц е п е л и я " , давая деревенским ж е н щ и н а м спишекого региона работу на дом, з а к а з ы в а я у н и х к о в р и к и и к и л и м ы . В п о с л е д н е е время замечается т е н д е н ц и я к стандартизации д е к о р а ­ т и в н ы х мотивов, з н а ч и т е л ь н о о т л и ч а ю щ и х с я от ста­ р ы х с п и ш е к и х образцов. О живучести художественных устремлений ж и ­ т е л е й Спиша с в и д е т е л ь с т в у ю т м н о г о ч и с л е н н ы е ф о л ь ­ к л о р н ы е а н с а м б л и ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне. И х программа о х в а т ы в а е т х о р е о г р а ф и ч е с к и е и в о к а л ь ­ ные в ы с т у п л е н и я , опирающиеся на литературные с ю ж е т ы спишекого говора. К р о м е того они свято б е ­ регут с т а р ы й р е г и о н а л ь н ы й наряд, п о д д е р ж и в а я таким образом ткацкое искусство. С а м ы м м о н у м е н т а л ь н ы м п р о я в л е н и е м народного искуссства Спиша я в л я е т с я филиальный] костел в Черной Гуре, построенный в 1948—1955 гг. Его к о н с т р у к ц и я и декор интерьера являются делом рук мееттных мастеров-умельцев В упомянутом костеле использованы декоративные м о т и в ы спишекого п л о т н и ч ь е г о мастерства, а т а к ж е динамические х у д о ж е с т в е н н ы е способности Ф р а н ц и ш ка и В о й ц е х а К о с с у т о в , к о т о р ы е в ы п о л н я л и б о л ь ш у ю часть п о л и х р о м и и и с к у л ь п т у р а л т а р я . Тадеуш М, Т р а й д о с — КОСТЕЛ В ЧЕРНОЙ ГУЖЕ А в т о р пишет об истории к о с т е л ь н о г о здания в Ч е р ­ ной Г у ж е (Горе) в приходе Т р ы б ш , строительство которого з а к о н ч и л о с ь Б 1955 году, а т а к ж е описывает его а р х и т е к т у р у и декор интерьера. П л о т н и ч ь и р а б о т ы в ы п о л н я л и с п е ц я л и с т ы из К р о ­ сна, в п е р в у ю о ч е р е д ь р е з ч и к и из к о л л е к т и в а К о с ­ сутов. Иоанна Томицка — ЮЗЕФ ЗГАНЯЧ Ю з е ф Зганяч проживает в Ф а л к о в е ( П и о т р о в с к о е воеводство). П о п р о ф е с и и он кузнец, а по призванию скульптор. И м я его б ы л о н и к о м у неизвестно до 1960 г., когда он в п е р в ы е п о с л а л свои р о б о т ы на смотр народного искусства. В 1978 г. Зганяч к а к один из л у щ ш и х п о л у ч а л п р е м ю им. Оскара К о л ь б е р г а . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/817adeffacd24e5ceaba90360571cf47.pdf e963e7afab6077d65e05296b57665377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Nagrody im.Oskara Kolberga Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4041 Title A name given to the resource Nagrody im Oskara Kolberga "Za zasługi dla folkloru i sztuki ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski N A G R O D Y IM. OSKARA KOLBERGA „ZA ZASŁUGI DLA F O L K L O R U I SZTUKI L U D O W E J " Ufundowanie dze, jaką się nagród w k o l b e r g o w s k i c h świadczy naszym kraju przywiązuje o wa­ do żywej 4 wykonawczynie dywanów dwuosnowowych w i c z , O. J a r o s z e w i c z , F. R y b k o , (S. K r u p o - S. M a s e ł b a s ) ; twórczości l u d o w e j i d o l u d o w y c h t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h . 5 w y k o n a w c z y ń t k a n i n , haftów, czepców i t d . ( J . Chaładaj, Co A. prawda wybitni twórcy o t r z y m y w a l i już n a g r o d y Państwowe, ale i badacze kultury Ministra Kultury znakomitych twórców ludowej i S z t u k i oraz ludowych w i e l u i to w różnych d z i e d z i n a c h , toteż n i e l i c z n e musiały mieć z Trudno zresztą konieczności znaleźć charakter wspólną twórców l u d o w y c h , działających wiejskim i zawodowych ny jest n a ogół Nagrody cjatywy nimi symboliczny. płaszczyznę głównie ocen w dla środowisku a r t y s t ó w , których d o r o b e k szeroko, nawet poza zna­ granicami kraju. i m . K o l b e r g a , które powstały w 1974 r. z i n i ­ miesięcznika najwyższych „Barwy", czynników od początku mają tetu Honorowego wysoką dzięki zainteresowaniu partyjnych i państwowych rangę. P r z e w o d n i c t w o Nagród s p r a w u j e v - p r e m i e r chma. Pięć razy p r z y z n a w a n o nagrody w Warszawie, w czasie F e s t i w a l u . 4 razy n a dziedzińcu Komi­ filigrany: wrę­ „Cepelii" Muzeum Płockiego H . Bernasowska, Z. (spinki: A. Wojnowa, Kuchta, 3 twórców w regulaminie nagrody jest t o , że Stopka-Król, ( M . S t a r t e k , J . Gąsior); ceramiki figuralnej (J. W i t e k , W. K i t o w s k i , St. S e w e r y ń s k i ) ; 2 m a l a r z y n a s z k l e (E. P ę k s o w a , W . 2 budowniczych szopek Walczak); krakowskich (S. Paczyński, 1 stolarz i snycerz 2 budowniczych znakomity wa — (J. T y l k a ) ; instrumentów m u z y k , bajarz, ludowych propagator (J. Kawulok, folkloru i T. Śli­ muzyk). W g r u p i e 28 osób zajmujących się twórczością i folklorem fussa, znajdujemy J . Burszty, K. nazwiska etnografów: Zawistowicz-Adamskiej, skiej, M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j , zbieraczy A. W . Gębika, J . O r y n ż y n y , T . W i ę c k o w s k i e g o , K . i twórcze organizatorskiej nież działaczy waniu oraz ludzi zasłużonych w działalności i popularyzatorskiej. Nagradza się i zespoły p o l o n i j n e , zasłużone w folklorystycznych tradycji. rzędzie bardziej honorują, przeważają ludzie w i zasłużeni. Jest t o zrozumiałe. Fundując naj­ nagrodę r e d a k c j a „ B a r w " zdawała sobie d o s k o n a l e s p r a w ę z tego, że n i e m a l równorzędnych kandydatów jest wielu i że t r z e b a się spieszyć, a b y dać satysfakcję ' l u d z i o m , którzy od kilkudziesięciu już lat znani są i działalności. Jednocześnie o c z y w i s t e ze swego kunsztu j e s t , że nagród n i e może być za w i e l e , a b y n i e obniżać i c h r a n g i . T r u d n a t o sytuacja, zmuszająca Umarła Felicja Komisji. Nie doczekał prof. K s a w e r y Trzeba ny" do k o m p r o m i s u . N i e r a z Curyłowa — dosłownie nagrody w bolesnego dniu znakomity naukowiec a zwłaszcza „naczel­ sytuacji, gdy K o m i t e t s u g e r u j e w m i a r ę możności (powiększenie ' l i c z b y gów", zawsze stytucji, obrad P i w o c k i . M i a ł o t r z y m a ć ją za r o k , d w a . . j e d n a k dodać, że R e d a k c j a , Henryk Gaworski w realizuje w której Nagród „Kolber­ te w n i o s k i . N i e znr.m i n n e j i n ­ chciano by i u m i a n o tyle wystaw sługa w który wymyślił trafną W i popularyzację t y m duża również zarówno M . J . i Z. C w i r z e w i c z ó w , nagrodzonych red. Juliusza osób. Z a ­ Głowackiego, nagrodę, j a k i j e j Ponadto wyjątkowo nazwę. nagrody otrzymał 28-,lecie swej łów f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz listów. ( P o m i j a nie nagrody zespół objęto 65 t w ó r c ó w , etno­ malarek z Zalipia, redak­ 11 r e g i o n a l n y c h zespo­ 6 muzyków — instrumenta­ i m . J . Pocka). terytorialny nagrodzonych i 6 twórców; z Podlasia: 2 zespoły twórców pochodzą 2 zespoły jest sto­ regionalne 1 zespół i 4 t w ó r c ó w ; z W i e l k o ­ i 3 twórców; z kieleckiego: 4 osoby; z r z e s z o w s k i e g o i K u r p i po 1 zespole i 2 t w ó r c ó w ; z M a ­ zowsza, K r a k o w a , a G. Śląska, l u b e l s k i e g o po 2 twórców; po j e d n y m i z D . Sląsika, Śląska Cieszyńskiego, kiego, Pomorza wosądeckiego, browskiego sieradzkiego, (zespół Nagrody łowic­ Zach., r e j o n u rawsko-opoczyńskiego, n o ­ opolskiego, z Powiśla Dą­ malarek). na pewno nie wyróżniły jeszcze wszystkich w y b i t n y c h t w ó r c ó w . A l e cóż począć, g d y n p . t y l k o wśród tkaczek kilka dywanów podwójnych osób zasługujących kolbergowskie — z A. w jest jeszcze co najmniej równym stopniu n a Jaroszewiczem, wą, F. i H . M a l e w i c k i m i , M . D z i e s z k o ciągu pięciu l a t nagrodą — się l i t e r a t u r ę l u d o w ą ze w z g l ę d n a i s t n i e ­ s u n k o w o duży. Z P o d h a l a polski: Tela- działalności, zespół „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , Rozrzut W. choreografa Kwaśniccwej. „Cepelia" — w cyjny Pietkie­ Styprekow- k s . E. N i t k i , kowskiej, K. Prillowej, J . Mierzejewskiej, zrobić, za­ p e w n i ć środki n a n a g r o d y , u r o c z y s t e i c h wręczenie, urzą­ dzenie skiej, pierw­ starzy twórczości: w i c z a , J . Bzdęgi, Z. i S. Chrząstowskich, K . p e d a g o g a Z. Wśród twórców l u d o w y c h , których n a g r o d y szym rów­ propago­ Sobie- Oleszczuka; s t e i n a ; organizatorów, działaczy i a n i m a t o r ó w styczne Rein­ J. folkloru: J . Taciny, J . Lubomirskiego, W. K i r - ką — t w ó r c ó w , z b i e r a c z y , folklory­ ludową R. L. Malickiego, ks. o b e j m u j e o n a w s z y s t k i c h , którzy zajmują się l u d o w ą s z t u ­ n a u k o w c ó w , zespoły S. Grabarski); B . S y c h t y , F. K o t u l i , J . P. D e k o w s k i e g o , i ciekawe S. K u b i k ) ; J. F. H o r a k ) ; 2 garncarzy Józef T e j - i uroczyście c z a n o — r a z w czasie m i ę d z y n a r o d o w y c h o b r a d Ważne jest nagrody Czelusta, 3 metaloplastyków F. medale Jaroszewiczo- n a czele; p o d o b n i e j e s t w ś r ó d w y c i n a n k a r z y n a K u r p i a c h ( H . Fąk, S. O l e n - g r a f ó w , działaczy o r a z 44 zespoły. P o m i ń m y t u 10 nagród d e r , A . Kuliś, P. P u ł a w s k i ) , z Ł o w i c z a (Z. W i e c h n o ) , czy polonijnych, z itd. i ze przyjrzyjmy Znajdują względu na ich się n a n i e j n a z w i s k a prezentujących szczególny się liście d o t y c h c z a s o w y c h różne d y s c y p l i n y charakter laureatów. m . i n . 34 t w ó r c ó w r e ­ sztuki, w t y m : 6 rzeźbiarzy ( W . K r a j e w s k i , W . C h a j e c , J . L u r k a , A. Ze- gadło, E. K o ł a c z , J . Z g a n i a c z ) ; 4 w y c i n a n k a r k i , zajmujące innymi rzeźbiarzy z n a k o m i c i są b r a c i a jeszcze k o w a l i , s n y c e r z y , malarzy czy p t a s z k a r z y (M. Zgutko) Susko wie, z Paszyna A. i inni, lutników, h a f c i a r e k , Wydra, a iluż garncarzy, zasługuje n a z a s z c z y t n e wyróż­ nienie. dziedzi­ Dobrze, wybitnych J. Oskara 80 również kołbielsko-garwolińskiego B . Chojęta, M . B r u d e k , zespół n a m i twórczości (S. Bakułowa, C. K o n o p k a , ,1. G r z e g o r y , Siwek); się Z rejonu że t a k jest. twórców. Kolberga. Dobrze, Dobrze, że że mamy istnieje jeszcze tylu nagroda im. �II. Ieresa Amb 1. K r a m z pieczywem na odpuście, Studzianna, woj. skierniewickie, 1972 r. rozewicz PIECZYWO O D P U S T O W E (OZDOBNE PIECZYWO LUDOWE - cz. II) Jedną z na potrzeby stępowało znacznie dziedzin małomiasteczkowej w s i jest p i e c z y w o powszechnie, mniejszym wytwórczości odpustowe. D a w n i e j w y ­ obecnie wyborze występuje rzadziej i w kalnego (serwety, stroju ozdoby m a k a t y , gipsowe (korale, chu­ wnętrza miesz­ figury), zabawki dla spo­ żywcze. wy­ pieczywem. suwa Rola znaczną rolę w życiu w s i . t a była oczywiście n i e p o r ó w n a n i e większa w międzywojennym, a zwłaszcza tową. N a u r o c z y s t e nabożeństwa okolicznych Kalendarz nale trudno dekoracyjne dewocjonalia, sobie i t e r a z w y o b r a z i ć o d p u s t bez k r a m ó w z o z d o b n y m sie Niemniej pierścionki), d z i e c i , „ p a m i ą t k i " z o d p u s t u , w t y m też i artykuły O d p u s t y wciąż o d g r y w a j ą form. na odpustach elementy stki, wiosek. wędrowni kramarze, przed I wojną przybywała odpustowy oferując znali rękodzieła stępnych tkackie ludowego, surowców itp. Obok przygotowywanego jak drewno, przedmiotów n y c h do gospodarstwa znaczny glina, z łów styczny był przypadkach do­ wyroby okazję wano do dla plan kramów piekarze nawet drobne i obwieszo­ sporządzano p r o c e n t t o w a r u stanowiły Jednymi różańce piernikarze, w i byli a kształcie z ciekawszych w odpusty piesków, a z okrągłych korale odpustu i są mało­ niektórych w s i , wykorzystujący zarobku. N a kaczek, f i g u r e k ludzkich, charaktery­ wiejskiego pieczywa mieszkańcy ciastka piernikami każdego owego dodatkowego zakupowa- użytkowych Widok kolorowymi prawie 1, 2). W y t w ó r c a m i różne wyroby ostatnich na pierwszy pieczywo. rozłożonymi miasteczkowi ogólnie skóra, (il. z dosko­ przybyłym t o w a r y . Jeszcze n a początku X X w . d o m i n o w a ł y się o z d o b n e świa­ z tych n y c h p ę k a m i okrągłych c i a s t e k n a n i z a n y c h n a n i t k i , s t o ­ okre­ ludność Spośród do kogutków, krążków zawieszania tę wykony­ ciasta na są f i g u r a l n e w y p i e k i szyi. zwane 81 T �П. 2. K r a m z p i e r n i k a m i , Leżajsk, 1975 г.; i l . 3. Koza proslyńska; i l . 4. Pies, w y k . Józef R o g o w s k i , B r z o z ó w , w o j . krośnieńskie, 1967 г.; i l . 5. Gwiazdki, w y k . A g n i e s z k a L a s o t a , Sangródź, w o j . p i o t r k o w s k i e ; i l . 6—9. Mikołaj, Pan, w y k . J. Rogowski. 82 �7 в „kozami prostyńskimi", przygotowywane Prostym kolo MazowieckiejUroczystość Ostrowi 9 8 na odpust w ta drobne, figuralne oziębianego o d b y w a się w d n i u T r ó j c y Ś w i ę t e j , co stało się powodem stacie powstania sprzedaż nacinane owych miejscowej opowieści figurek. Bowiem, wyjaśniającej w czasie p o ­ w o d z i , gdy wylała rzeka B u g , na rogach kozy uratowany został obraz jak opowiadano, przedstawiający Świętą Trójcę. Legenda kaczek, piesków, rozetki, względu kozy, kształt s p i c z a s t e j formowane z ciasta postacie były zdobione, w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h kóz zaczęto nie pokrywać j e n i e r e g u l a r n y m i p a s a m i l u b p l a m a m i z ciermiobrązowej polewy { i l . 3). W y r o b e m „kóz" zajmowali się n i e mieszkańcy O s t r o w i i najbliższych w s i . W pięćdziesiątych leżały Ewa do bardziej Zalewska i znanych Franciszka z mąki figurek we i wody. wrzątku Następnie k o z y cukru — d u k t był gotowy wykonaną z jajkami. ta okres piekarnie warsztat prosperity Przede codziennego piecu. palonego Polewę na­ pędzelka, p o j e j wyschnięciu Rogowskiego z Brzozowa, nia gotowanie dostarczające działały n a t e r e n i e całego k r a j u , przykładowo wojennym. było chlebowym pro­ d o sprzedaży. Małomiasteczkowe my polewą na­ miesz­ z ciasta sporządzo­ w zmieszanego z kładano p r z y p o m o c y wykonawczyń etapem pieczenie zdobiono karmelu odpustowego Dalszym i końcu l a t Brzezińska, k a n k i m i a s t a . F i g u r k i kóz f o r m o w a ł y nego głów­ mistrza w przeżywała piekarskiego w okresie zajmowała d l a mieszkańców się Józefa Piekar­ między­ wypiekiem miasta, równo­ cześnie j e d n a k w y p e ł n i a ł a z a m ó w i e n i a b o g a t s z y c h gospo­ darzy z okolicznych w s i n a w y p i e k i okazyjne, na wesela, Znaczną zgodnie j e d n a k część wykonywane jarmarki, m.in. Obok w z ludowymi tradycjami wytwórczości na doroczne które odbywały Bliznem, wypieku odpusty się Hoczewie, „korali" i w najczęściej zdobniczymi. stanowiły i okresowe, produkty większe pobliskich wsiach Domaradzu „różańców" i aby Starej — Wsi. przygotowywano jeźdźców parzonego należały na koniach i weselne posiadania jeden z wystających główki, wycięty pasek prosto w y k o n y w a n o nego wałka szyją i ogonek powstawały ilości a drugi tuszem umieszczano dłużając głową oraz tułów zawinięty nogi cieście zaznaczano Figurki koni, kilku podkreś­ na których podobnie, w y ­ wykonywano rozcięcie także jego d o l n e j Delikatnymi nos i usta, Nacięty ciasta z w i j a n o oczy się odpusty przygotowywano okrągła malowano wzdłuż były sobą ciastecz­ jednego wałeczków w tuszem. z spiralnie lub jedynie ze z części zagłębieniami t e n sposób o t w ó r osłaniano p r z e z krzyżujących lub a jeśli — t o o ł ó w k i e m Jeźdźców postać. jed­ zwierzęcia ciasta. R z a d k o N a j m n i e j kłopotliwe w w y k o n a w s t w i e Powstały w z wydatną k u górze i -uszy jeźdźców f o r m o w a n o o kształcie r o z e t e k . g ó w pasek z n o g i . R ę c e „ o d c i n a n o " o d boków, a wieńczyła ka parokrotnie, Zazwyczaj prosty „szczypanie" i szyję. głowa na Równie jednego paska ciasta. Przez powstawały nacinano piesków. zaznaczano oczy. nogi w modelowano umiesz­ postacie postacie uproszczony. c i a s t a stanowiący skrzydła. l a n o i n n e szczegóły a n a t o m i c z n e , lub Ze tych Na wierzchu wypieku ( i l . 4). K r ó t k i e przez okrągłe szyszki. większej końców ciasta f o r m o w a n o trójkątną nacięty i po­ przez zawiązanie wałka ciasta przypominał ogonek. czano t u omów­ w o j . krośnieńskim. wszystkim pieczywa pieczywa pszennego, p r o d u k t ó w sposób i c h w y k o n a n i a był b a r d z o Kaczuszki powstawały pętelkę, b o h a t e r k i wydarzeń. z przypominające n a konieczność m a k i l k a w e r s j i , które n i e o d m i e n n i e łączą się z postacią Pierwotnie ciasteczka ciasta. D o u l u b i o n y c h wzorów brze­ łączono. nałożenie ciasta. Na też w y p i e k i w kształcie p o s t a c i l u d z k i c h — podobne do M i k o l a i pieczonych na 6 g r u d n i a . Nazywano racyjnością taki j e „ p a n a m i " , a odznaczały niż ozdabiano umieszczonym ciasta drobne ciasteczka. wydatnym się większą Najczęściej kapeluszem, szamerunkiem n a tułowiu, p o w s t a ł y m z pasków i g u z ó w l u b nałożoną na tułów „gałązką" z ciasta 6—9). D o k ł a d n i e j podkreślano r y s y t w a r z y , a oczy czano deko­ wypiek (il. zazna­ ziarnkami grochu l u b pieprzu. Do dekoracji tego 83 7 �П. typu wypieków karniczych stosowano Najbardziej terenie dzina sprzedaje jednak i w wiadomości Polsce niewątpliwie znaną również wypieku związany w należy Frankfurt Pracownie handlu Warszawa) Odrodzenia bardziej znanych zaliczyć XIX pie­ odpustowym które do d n i a d z i ­ i jarmarkach na osiągnęła ta i n a pocz. dzie­ XX piernikami już w rozwijał przeżywały w w., Toruniu już rozkwit wytwórczością innych krajach europejskich. Do m i a s t , w których w y t w a r z a n o Norymbergę, są miastach, znaczny b y l z tego t y p u zanoto­ 1405 г., się w U l m , Offenbach, n.Menem, Salzburg, a w Czechach XVIII—XIX my naj­ pierniki Bazyleję, Ploućnice . 3 p i e r n i k ó w istniały też w w i e l u p o l s k i c h m i a ­ (il. w., odznaczały matyka cukier. pierników pierników 3 dobie o (Poznań, wzmianki o w końcu Śląska, pracowniach pieczywem rozwoju ze się z p i e r n i k a r s t w a c e c h o w e g o . X I V w . . Wyrób które innych na odpustach Pełnię wytwórczości Pierwsze w piernikarskie pierniki, się Małopolski. w w dekoracyjnym k o l o r o w e a wywodzi wano Formy także m a k t g r u b o z i a r n i s t y są j e d n a k siejszego 10—12. w się kunsztowną desce. ornamentyką, wiązała się z życiem mieszczańskim 10). S z c z e g ó l n i e dam żłobione i p o p u l a r n e były kawalerów, karoc, żołnierzy prząśniczek, ich te­ wizerunki strojnych pieszych niemowląt a i dworskim w bądź konnych, powijakach, herbów m i a s t i o z d o b n y c h serc. Z t e m a t ó w r e l i g i j n y c h p o p u l a r n e były przedstawienia Madonny wania, Trzech Króli, A d a m a kołaja. też cych, Znane były np. koguta, Wytwarzane przedstawienia bociana, z tych form dekoracyjną, aby zachować p o u p i e c z e n i u być bardzo trudności w rzaniem ciasta do jelenia, pierniki rolę siało gdyż z Dzieciątkiem, używane twarde, co postaci psa, zwierzę­ niedźwiedzia. spełniały przeważnie do i c h w y r o b u przysparzało wykonywano środki spulchniające, z wytwa­ pierniki nie historyczne potwierdzają istnienie z używając i c h p r o d u k c j i rzeźbionych f o r m . N a t e r e n i e źródła ciasto, oczywiście też r ó w n o l e g l e twardych zawierającego i św. M i ­ w i e r n y kształt f o r m y , m u ­ spożyciu. D l a t e g o pierników Ukrzyżo­ i E w y , Aniołów Niemiec osobnych ce­ p i e r n i k a m i toruńskimi n a czele. chów piernikarskich dla wytwórców O b o k T o r u n i a z n a j d o w a ł y się n a P o m o r z u W s c h . (Gdańsk, nych pierników M a l b o r k , Elbląg, P a s ł ę k ) , Śląsku ( W r o c l a w , w y ł ą c z n i e do k o n s u m p c j i . Przypuszczać należy, że 1 wśród s t a c h , z najsłynniejszymi Gliwice, cibórz, B r z e g , N y s a ) i w Małopolsce ( K r a k ó w , Tarnów). Szczyt r o z w o j u piernikarskiego pada w Polsce na X V I I — X V I I I przez z miejskich drewnianych wykonywaniem ladnicy cechowych form trudnili piekarscy, miały królewskiego l u b w y s o k o 84 zdobionych zawodowi przy­ wytwarzane odciskane snycerką. się u z d o l n i e n i a r t y s t y c z n i e a także ficy — gdy p i e r n i k i mistrzów bogato Wadowice, kunsztu w. Pierniki Ra­ snycerze o s t a t n i c h rozwijały wykorzystywane W Ich stopniowo cze­ stają lub gra­ p o s t a w i o n y c h osobistości . F o r - w się pierników pewne późniejszym przeznaczonych rodzaje okresie zdobnictwa przez ludowe piernikarstwo. były być p r z e z n a c z o n e d l a d w o r u 4 tych i wytwórców twardych, figural­ XIX klasyczne przez Hamburgu odznaczające stycznym, aby piernikarstwo z n a c z e n i e . Ręczne, zastąpione rymberdze, nie w. swe się fabryczne, i już innych miastach z nich w Europy, poziomem pierniki traci formy produkowane tak wysokim uzyskiwane cechowe drewniane zo­ No­ lecz arty­ stanowiły �I I . 13, 14. N i e m o w l ę w b e c i k u , d a w n a f o r m a p i e r n i k a r s k a z C i e s z y n a (wys. i współczesny p i e r n i k J a n a B i l e w i c z a z Ż y w c a ( w y s . 24 c m ) , 1960 r . dzieła s z t u k i p o d z i w i a n e p r z e z w a r s t w y e l i t a r n e . F o r m y ręczne zaczynają w y r a b i a ć r ó w n i e ż niekształceni s n y c e ­ rze, w z o r y ulegają u p r o s z c z e n i u — p i e r n i k a r s t w o n a b i e r a cech l u d o w y c h , w y r a b i a n e p r z e d e w s z y s t k i m d l a uboższej ludności m i a s t i d l a w s i . 5 Zaczynają się pojawiać zastępuje nałożona staje kolorowy. się władnie w pierniki, lub rysowana W XX odpustowych w których panuje on użycie kształt, foremki, rysunek. nadające jedynie k o n t u r y takiego są o b w i e d z i o n e paskie-m b l a c h y u s t a w i o n y m do p o w i e r z c h n i k l o c k a . P i e r n i k wytłoczony my z zachowuje zewnętrzny rysunku odtworzonego k o n t u r ; szczegóły piernikarz rysunku z takiej wizerunku tylko zaznaczone p r z y powtarza następnie for­ jego pomocy kolorowym l u ­ k r e m n a g ł a d k i e j p o w i e r z c h n i p i e r n i k a " . Stąd już e jeden k r o k do przejęcia p r z e z m a l e w a r s z t a t y p i e r n i k a r s k i e t a k niegdyś ekskluzywnej wytwórczości pierników figural­ nych. w t e j sprzyjał małych także f a k t o ż y w i e n i a miastach po reformach gospodar­ uwłaszczenio­ w y c h , które p r z y c z y n i ł y się do wciągnięcia w k r ą g miany W handlowej celu szerokich zaspokojenia wytwórczość jej warstw potrzeb małomiasteczkowych i ludności gustów warsztatów wy­ wiejskiej. rozwija się piernikar- się sposób w y t w a r z a n i a pierników farmami brzegów, zdobienia, w szczegóły. C i a s t o z t u b przez uzyskanie różnej sprymitywizowanej for­ cieście z którego cynfolii, główek barwnych postaci podkreślone zdobi się końcówki zo­ kolorowym wyciskanym co p o z w a l a Upowszechnia oleodrukowych wzoru. procesowi d e k o r a c j i . Czynność piernikarze szprycowaniem. wzo­ blaszaną wycinanie na tą zwą się także zdo­ b i e n i e p i e r n i k ó w p o p r z e z n a k l e j a n i e błyszczącej kolorowej nalepek, l u d z k i c h , okolicznościowych najczęściej napisów, a powiązane z o s t a t n i o l u s t e r e k i f o t o g r a f i i <iil. 20). Piernikarstwo typu niektórzy scy a małopolskie wytwórczością właściciele — uczyli nawet w się na samym w tach silnie — Czech Wadowicach, I wojną piekar­ światową pierniki Jeszcze w wykonywano Krakowie, Słowacji, wytwórniach, wytwarzających miastach n a t y m terenie. 6 0 - t y c h naszego w i e k u i mistrzowie tamtejszych Wiedniu. Przed istniała gęsta sieć z a k ł a d ó w znaczniejszych było terenie warsztatów zawodu R z e s z o w i e , Jarosławiu w trakcie piernikowe dość różnorodnej kiego lecz ułatwiającą wielkości Kętach, — w l u k r e m n a k ł a d a n y m za pomocą pędzla o r a z s k i c h , k t ó r e kontynuują wcześniejsze doświadczenia w i e l ­ piernikarstwa poszczególnych przez odciskanie drewnianymi lub metalowymi wokół ręcznego stają na Miko­ t a k obecnie c h a r a k t e r y ­ D o p i e r o p o u p i e c z e n i u p i e r n i k zostaje p o d d a n y tego Sytuacji czego Upowszechnia rów prostopadle zachowały j a k n p . jeźdźców kształty s e r c ('u. 20). wszech­ określony przez te w a r s z t a t y wyrobów ( i l . 16) i s p o p u l a r y z o w a ł y styczne obwódką ciastu „Zewnętrzne łajów egzemplarzy kramach. dawnych k o n i a c h , n i e m o w l ą t w p o w i j a k a c h ( i l . 14), p o s t a c i rzeźbę Z a m i a s t d a w n y c h f o r m rzeźbionych w desce wchodzą w wzorów Piernik ornamentyka. wieku mie. P i e r n i k i wytwarzane wiele 28 c m ) je w Tarnowie, i Kańczudze. Obecnie w la­ Żywcu, Zakliczynie, do najbar- 85 �dziej znanych Żywca i oraz należą bracia Zygmunt Bilewicz Słowikowie (syn Jana) pracujący w z zielony z żółtego i n i e b i e s k i e g o Przemyślu żowego i żółtego. U z y s k i w a n o Kańczudze . Pracochłonny proces p r o d u k c j i pierników trwał przez dni, a mistrzów tajniki uczniom i zawodu były strzeżone przekazywane przed przez konkurencją, silną W zależności do żółtej — nakładano o składniki i sposób w y k o n y w a n i a c i a s t a udzielają cynfolię bardzo Można dzano powiedzieć, że ciasto sporzą­ j a j e k , mąki ziemniaczanej, d u , który w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zastąpiono ze słodu z i e m n i a c z a n e g o , esencji zapachowych oraz a m o n i a k u l u b p r o s z k u d o p i e c z e n i a . sto „ o d p o c z y w a ł o " p r z e z później mami wycinano czono je na egzemplarze które pod było określoną rozwałkowywane, poszczególne blachach na rozkładano wstawiano kształty jasno-złoty do d n i . Wysuszone zaczynając syropu przez dodanie kolor. wym i niebieskim. Przez Upieczone na deskach, trwało po­ z białek j a j , ziemniaczanej. barwiono dostępnych k o l o r a c h : żółtym, i c h łączenie się przez n a całą uzyskiwano datkowe k o l o r y n p . fioletowy z czerwonego i 86 i lukrem-glazurą, mąki barwników podstawowych w Krakowie bądź N o r y m b e r g i . wędrowni w różo­ do­ niebieskiego, i oraz były kupcy, oleodrukowe w też glazurą błyszczącą specjalnych spoza Dostarczali można było granic je pier- kupić p r z e d wojną w w i e l u żydowskich s k l e p i k a c h . Obecnie tego t y p u d o d a t k ó w zuboża ilość w y t w a r z a n y c h rowano miast powierzchnię masę, wzory, w sposobami jącymi wypieku z której usztywniano tubkach mąką Nie­ G l a z u r a , którą sma­ była dość rzadka, nakładane ziemniaczaną metalowymi otrzymania wszel­ je z wykonywano zakończonych możliwość n p . sprowadzając je brak wzorów, choć pracujący p i e r n i k a r z e starają się pozyskać j e dostępnymi do malinowy, pokryty l u b sprowadzane mieckiej Republiki Demokratycznej. warstwy i napisów pie­ zdobiono ziemniaczanego nikarzom do wytwarzane pierników suszenie cienkiej spożywczych cia­ (3—4 g o ­ podkłady z Wiednia dodawano papierki kimi O t r z y m a n ą białą masę w zależności o d p o t r z e b handlu, o trzech korzeni kraju, itp. Na piernik glansowane ostatnie drukarniach czasami for­ w i e r z c h n i ę w y p i e k u . Glazurę w y k o n y w a n o żelatyny, i „ t r a g a r z e " znajdujące pierniki o d nałożenia syropem cytrynowy Te glazury a następnie wyschnięcia n a specjalne mio­ Wyrobione ilość czasu sufitem pracowni. Zazwyczaj 2—3 barw odcienie n p . do r ó ż o w e j — s m a k kolorowe jako główki. j e d n a k ogólnie z mąki pszennej, dziny), odpo­ niechętnie. od b a r w y niej walory smakowe aż d o l a t o s t a t n i e j w o j n y . Jeszcze dziś p i e r n i k a r z e p y t a n i wiedzi z ró­ różne p r z e z słabsze l u b s i l n i e j s z e n a s y c e n i e g l a z u r y b a r w n i k a m i . 7 kilka l u b pomarańczowy też i nato­ ozdobne umieszczano końcówkami, żłobkowanej da­ obwódki, o różnej grubości, w zależności o d r o d z a j u k o ń c ó w k i . W z o r y zdobnicze przejmowali uczniowie od swych mistrzów, c z a s a m i z własnej i n w e n c j i t w ó r c z e j d o d a w a l i n o w e wiązania. J a k o rzystywano elementy motywy Przygotowany dekoracyjne kwiatowe towar bądź odbierany najczęściej roz­ wyko­ geometryczne. był od wytwórców p r z e z h a n d l a r z y — kupców, którzy r o z w o z i l i go p o oko­ licznych brali odpustach i jarmarkach. Ludzie c i często �I I . 15, 16. Mikołaj, f o r m a d a w n a i współczesna; i l . 17, 18. Diabeł, p i e r n i k J . B i l e w i c z a ( w y s . 29 c m ) i d a w n a f o r m a z M a ł o p o l s k i ( w y s . 22 c m ) ; i l . 19, 20. S e r c e , d a w n a f o r m a z W a d o w i c i p i e r n i k T a d e u s z a S ł o w i k a z K a ń c z u g i , woj. przemyskie. ]9 20 �Produkcja piórników byia sezonowa, uzależniona świąt d o r o c z n y c h . N a W i e l k a n o c baranków stojących wykonywano l u b leżących, pisanek, kurek, ko­ g u t k ó w . N a dzień 6 g r u d n i a p i e c z o n o g ł ó w n i e natomiast n a Boże gotowywano Narodzenie postacie ozdób c h o i n k o w y c h oprócz aniołów, n p . gwiazdek, Mikołaje, Mikołajów diabłów i wielkości, -kukiełki oraz koniki, dużą jeźdźców ilość o k r ą g ł y c h ilość koszyczków z k w i a t a m i , k u r e k , k o n i k ó w , aniołków, l a l e c z e k , 0 różnej przy­ znaczną domków, i t p . Poza s e z o n e m n a o d p u s t y i j a r m a r k i bucików pieczono serca na koniach, lalki- ciasteczek, barwio­ n y c h n a żółto l u b c z e r w o n o i n a w l e k a n y c h n a n i t k i korale bądź zajęły poczesne m i e j s c e szczególnie dotyczącej w okresu par. Według obowiązujących były przez chłopców kach tych umieszczano ludowej kojarzenia zwyczajów d l a dziewcząt, napisy się „Kocham Cię", „ Z swych serca" wybranków przedstawiające młodych serca dlatego imion kupowane na jeźdźców na natomiast najczęściej koniach. beciku, laleczki, k o n i k i rodzice pierniki Chrzestni, { i l . 24). N a Boże przeważnie k u p o w a l i d l a dzieci — uczuć — n p . u p o m i n k i z o d p u s t u n a b y w a l i d l a chrześniaków w wypie­ dziewczęcych: ( i l . 20). D z i e w c z ę t a kupowały wiej­ zwyczajowości, „Mani", „Hani", „Zosi" l u b proste w y z n a n i e dla jako różańce. P i e r n i k i k u p o w a n e n a o d p u s t a c h p r z e z ludność ską od najwięcej jako kukiełki Narodzenie Mikołaje, diabły 1 aniołki, zaś n a W i e l k a n o c b a r a n k i (id. 22). P o z a Małopolską Wielkopolsce. Jako w y r ó b pierników ostatni działał do 1970 r . K a z i m i e r z И. 2 1 . Т. S ł o w i k przy nikarskiej w t o w a r n a k r e d y t , oddając p i e r n i k a r z o m należność po ich sprzedaniu rodzin wówczas, przekazać całości. S a m i zajmowali gdy się wytworzonego mistrzowie sprzedażą towaru kupcom. I I . 22. Baranek wyk. Kazimierz dopiero l u b członkowie rzadko nie byli i dopiero w stanie b y ł też tym w terenie mieszkający się ze s t a r e j j e g o M i c h a ł uczył się Gnieźnie, g d z i e w k o ń c o w y c h w pier- zawodu l a t a c h ubiegłego wieku otrzymał d y p l o m p i e k a r z a i głównie t e n zawód uprawiał. Nauka syn jednak obejmowała jego Stefan też wyrób Szczepan P i j a n o w s k i , pierników, po nauce u gdyż ojca, o t r z y m a ł także w Gnieźnie w 1901 r . d y p l o m m i s t r z o w s k i zajmując wielkanocny, Pijanowski, rodziny. Dziad na Pijanowski Mieścisku koło W ą g r o w c a . W y w o d z i ł pracy. znany piernikarz się przede wszystkim wypiekiem pierników w y s . 14 c m , w y k . Z y g m u n t B i l e w i c z , Ż y w i e c ; i l . 23. Kura, w y s . 11 c m , Mieścisko, w o j . p i l s k i e , 1965 г.; i l . 24. Koń, w y k . A n t o n i Zajączek, K ę t y , woj. bielskie. �przeznaczonych się do umiłowaniem wiedzy. M.in czarny piernik sprzedaży zawodu uzyskał i na od cechu toruński, odpustach. chęcią Odznacza! zdobywania toruńskiego a synowi nowej przepis Kazimierzowi 1905 г., n a j b a r d z i e j garnącemu się do p o m o c y na ur. w ojcu, prze­ kazał zasadę, że n i e należy w y ł ą c z n i e k o p i o w a ć wyuczo­ n y c h w z o r ó w l e c z starać się t w o r z y ć własne rozwiązania. W 1935 г., p o śmierci S t e f a n a Szczepana Pijanowskiego, pracownię piekarską przejął s y n K a z i m i e r z , który mał w wem w 1928 r . p a t e n t n a w y t w a r z a n i e sprzedaży pracy Wyroby kach na terenie pomagała swoje w sprzedawał Janowcu, Wągrowcu Rogoźnie, Sokolnikach, sobie Kłodzku Pi janowski i konia i wykonywał dwa (w pszennej proporcji Ciasto zawierało podstawowe garnuszków czarne, miód, musiał 5 obok być kakao, a ugotowanego cukru — godzin. Po pierniki rozwałkowaniu z figuralne: koniki, postacie ludzkie zwane jeźdźców „małe produktów, i „dużymi osiągały dzenie Zagniecione kształcie przez kilka formami koniach, serca centymetrów. Wyroby I I . 25. Jeździec, w y k . K . P i j a n o w s k i . w s z y s t k i m serca i p o s t a c i e l u d z k i e , z w a ­ pamprami", wycinane wysokość pieczone lukier p a m p r y " . Wielkość i c h nie przekraczała d w u d z i e s t u k i l k u większe, p r z e d e bądź cukru wycinał na wo­ garnek prawdziwy karmelowy. Pijanowski tłusz­ w 1 wymienionych korzenne, przygotowany zrumieniony na ciasto o d p o c z y w a ł o w z i m n y m p o m i e s z c z e n i u ne Aby furmankę. mąki, j a j , n i e w i e l k i e j ilości jeszcze p r z y p r a w y sztuczny i i Górze, Panigrodzie. nawet czu, a m o n i a k u i l u k r u , c z y l i c u k r u wody). jarmar­ Margoninie c i a s t a — białe i c z a r n e . D o w y r o b u ciasta b i a ­ łego u ż y w a ł dzie Stefania. okolicznych Ryczywole, t r a n s p o r t nabył Kazimierz rodzaje Piernikarzowi od 1955 r . żona sam na z pra­ oraz n a o d p u s t a c h w Ujściu, S r e b r n e j Czeszewie, uiatwić Poznańskiego. siostra, a otrzy­ pierników od były gwiazdek, Oprócz wymienionych ciastka — 50 d o drobne listków, wypieków które ręcznie ciasteczka ptaszków, „brukowce", były 80 c m . N a I I . 26, 27. Pamper, Naro­ choinkowe bucików wykonywał powstawały nożem Boże w pociętych ciasta umieszczanych w okrągłej, metalowej foremce. Każdy itp. piernikarz z wałeczków kim, piernik bezbarwnym czonego cuikru przed upieczeniem lukrem, i białek składającym jaj. Do w y s . 55 c m i 22 c m , w y k . K . P i j a n o w s k i , 1965 r. smarowano się zdobienia z lek­ rozpusz­ upieczonych �twie piernikowej formy w y p r a c o w a ł najpełniej przy t w o r z e n i u dużych „ p a m p r ó w " . P r o s t a , a jednocześnie z w a l i s t a postać chłopka z d o b i o n a była delikatną, n i e m a l koronkową siateczką l u k r o w y c h wężyków, doskonale uwydatniającą c h a r a k t e r p o s t a c i . Czyniło t o z t y c h p i e r ­ n i k ó w cenne dzieła l u d o w e g o k u n s z t u • i(il. 26). 28 29 I ) . 28, 29. S e r c a , w y s . 32 i 32 c m , w y k . K . II. 30. Serce, w y s . 10 c m , w y k . K . Pijanowski. Pijanowski, 1965 r . już p i e r n i k ó w sporządzano l u k i e r gęsty. S z t y w n o ś ć uzyskiwał Do piernikarz zdobienia nymi, pierników spożywczymi pach przez Gniezna i dosypanie lukier był barwiony Najchętniej czerwonego, zielonego i żółtego oraz mąki. fabrycz­ barwnikami, kupowanymi Poznania. masy pszennej w używano skle­ koloru naturalnego — bia­ łego. L u k i e r wyciskał p i e r n i k a r z z p e r g a m i n o w y c h t u b e k , a w zależności uzyskiwano Do ozdób cukier o d wielkości grubszy wyciętego l u b cieńszy wykorzystywano i paski kolorowej otworu w wężyk także lukru mak, gruboziarnisty cynfolii. Te ostatnie wyłącznie n a p o s t a c i e dużych tubce ( i l . 21). naklejano „pamprów". Szczególny c h a r a k t e r p i e r n i k ó w K a z i m i e r z a nych sunku rysy powierzchnię drukowanych postaci, twarzy wypieku. nalepek, zdobiąc Nie Pijanow- wykorzystując poprzestawał paseczkami i Omówione powyżej bogate t r a d y c j e związane z róż­ n y m i r o d z a j a m i o z d o b n e g o l u d o w e g o p i e c z y w a świadczą o j e g o z n a c z n e j niegdyś r o l i w życiu mieszkańców w s i . O b e c n i e r o l a t a b a r d z o się zmniejszyła,-pierniki znalazły konkurencję w w y r o b a c h p r z e m y s ł o w y c h , w i n n e g o r o ­ dzaju „pamiątkach". N a t o m i a s t w ostatnich p a r u l a t a c h p i e r n i k i zaczęły się p o j a w i a ć n a różnych f e s t y n a c h i C e p e l i a d a c h , można j e też od czasu do czasu kupić w s k l e p a c h C e p e l i i . Znajdują z a w s z e chętnych n a b y w c ó w wśród publiczności m i e j s k i e j , szczególnie serca ze s t o ­ s o w n y m i d e d y k a c j a m i (np. „Kochaj mnie") i i m i o n a m i solenizantów. Na pewno istnienie warto kolorowych istniejących jeszcze dołożyć wysiłków, pierników, warsztatów, alby przedłużyć podtrzymać produkcję zapewnić ciągłość tra­ d y c j i , przyuczając m ł o d y c h a d e p t ó w — k t ó r y m t r z e b a b y s k i e g o polegał n a i c h l u k r o w e j d e k o r a c j i , nakładanej n a gładką Obecnie wytwórczość pierników znacznie zmalała, s t a r s i normalną koleją r z e c z y odchodzą, młodzi n i e p o ­ dejmują z a w o d u , woląc inną, lżejszą i l e p i e j płatną pracę. Z a w ó d p i e r n i k a r z a w y m a g a b o w i e m znacznego wysiłku f i z y c z n e g o , a n a d t o drobiazgowości i p o c z u c i a e s t e t y k i . P r a c u j ą c y jeszcze s t a r z y p i e r n i k a r z e najczęściej n i e posiadają już uczniów, d l a t e g o też t r z e b a się liczyć z f a k t e m z a n i k u t e g o r o d z a j u p i e c z y w a w b l i s k i e j już przyszłości. tylko wężykami i szczegóły u b i o r u . M i s t r z o s t w o w żad­ na r y ­ lukru zdobnic­ jednak dać odpowiednie zarobki i gwarancje dalszej egzystencji. Wydaje stosunek do świadomości praktykach się również, chleba, społecznej nowej, że wielowiekowy, istniejący mógłby rodzącej się po symboliczny dzień zostać dzisiejszy w wykorzystany w obrzędowości świeckiej. P R Z Y P I S Y P o r . : J . Olędzki, D o r o c z n e pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „ P o l . Szt. L u d . R. X V , 1961 n r 1, s. 3 — 2 3 ; o r a z Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X V I , 1962 n r 4, s. 237—244; a także Sztuka Kurpiów, W r o c ł a w 1971, s. 3 8 — —40. J a n i n a K r u s z e l n i c k a , Pierniki toruńskie i inne w zbiorach Muzeum w Toruniu, T o r u ń 1956, s. 14 i 20. op. c i t . , s. 29. op. c i t . , s. 19. 1 2 3 4 M a r i a Ż y w i r s k a , Rzeźbione formy piernikarskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957 n r 2, s. 102—106. J . K r u s z e l n i c k a , op. c i t . , s. 38. H a l i n a W ó j c i k , Pierniki odpustowe w pld-wsch,. Małopolsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966 n r 3/4. D a n e o K a z i m i e r z u P i j a n o w s k i m uzyskałam od w d o w y po p i e r n i k a r z u S t e f a n i i P i j a n o w s k i e j . Warsztat S ł o w i k ó w szczegółowo został o p i s a n y w czasie p r a c d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w Pań­ stwowym Muzeum Etnograficznym. 5 s 7 8 F o t . : K . C h o j n a c k i — i l . 1, 2, 21; S t . D e p t u s z e w s k i — i l . 10-ч14, 17; J . Olędzki — i l . 3; L . P e r z i F . M a ć k o w i a k — i l . 23, 25, 27—30; W. Fot. Szulc — ze zbiorów: i l . 8; J . S w i d e r s k i Muzeum Narodowego w — i l . 5, 15, 16, 18—20 , 22, 26; L . Poznaniu T r o j a n o w s k i — i l . 4, 6; H . Wójcik — i l . 24. — i l . 23, 25, 27—30; P a ń s t w o w e g o M u z e u m i l . 2, 4, 7, 9, Zl. Etnograficznego w Warszawie — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead7c6b814d8936f73d63a35f0869aa6.pdf a9bdaff6359309dbfc6d831ae06e2588 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4042 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (dokończenie) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.91-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE II. T W Ó R C Z O Ś Ć O C E C H A C H S A M O R O D N Y C H (DOKOŃCZENIE) B y ł o nas n a p o c z o n t k u 21 u c z n i ó w — ale t o zeszło n a k i l k o osób, j a b y ł e m z pośród n i c h n a j s t a r s z y , b o m liczył 73 l a t a . . . " . B y ł t o k u r s d l a d z i e c i , p r o w a d z o n y w Bukowińskim D o m u L u d o w y m przez P a u l i n e Stokwisz. D o n a j c z a n z j a w i ł się n a naukę z lupą, w z r o k m i a ł b o ­ w i e m b a r d z o słaby. P o 2 d n i a c h ze w z g l ę d u n a w z r o k przestał się uczyć, dostał f a r b y i zaczął samodzielną pracę. J e g o o b r a z k i n i e nawiązują do t r a d y c j i , są n a i w n ą opowieścią o m o r z u i d r o d z e do A m e r y k i , o p a s i e n i u owiec na hali i t p . 3 8 P r z e z pojęcie przede to r o z u m i e m wszystkim z zasobu twórczość, która potrzeb wynika i doświadczeń jed­ n o s t k i , twórczość w m i n i m a l n y sposób związaną z ciśnie­ niem wzorów Do istniejących tej grupy mitywnych w kulturze grupy. zaliczyłbym cechach, obrazki np. L u d w i k a o wyraźnie Kubaszczyka pry­ z Ko­ n i a k o w a ( u r . 1905 г.). O s t a t n i e j e g o p r a c e , n p . z k o n k u r s u w Rabce, świadczą o wtórnej p r y m i t y w i z a c j i . Sądzę, że wpływa na to z jednej s t r o n y ograniczona kazu swych starego zamierzeń, człowieka punktowi w wyjścia. z świat są o b r a z k i ny rysunkowi Józefa wycofywanie młodzieńczych, posłał n a k o n k u r s Wygnanie śladujące s c h e m a t z n a n e j — przeżyć Do Rabki prymitywnie malowane Bliższe drugiej i Do najeżana, T a t r z a ń s k i e j . U r o d z i ł się o n w jest spróbować na n i e „kurs". malowania, Przedtem, wiedział j a k pisze abym choć w pani wolnych chwilach 4 lata i gospodyni temu (tzn. w Paula Lach wym kopalniach przedstawieniom starość rodnym „...miałem do o Raju. na szkle. myślenia. (cz. obok Adama i założyła w sposób b l i s k i przed­ naiwno-ludo- f i g u r a l n y m , ale odległy Malarstwo tatrzańskie sytuacją, p o d c z a s g d y n p . u Stożka w że szkołę malarską woj. nowo­ od jest pod­ dekora­ cyjne, o r n a m e n t n i e jest w n i m u s p r a w i e d l i w i o n y bowiem, A . J.) w halańskich t r a d y c j i . Różnica p o l e g a p r z e d e w s z y s t k i m n a I , i l . 35) k w i a t y rozmieszczane Stożek są niezbędnym Pierwo­ rytmicznie maluje tylko elementem z ciekawszych i najbardziej potrzebne wyjścia. „ludowych" m a ­ l a r z y rabczańskiego k o n k u r s u , n i e z a u w a ż o n y p r z e z (bo „nietradycyjny") doceniony został ale opowieści t o , co m u j e s t ze w z g l ę d u n a narrację, o n a j e s t p u n k t e m Jeden realną Grzechu i E w y imają sens n i e t y l k o d e k o r a c y j n y kompozycyjny, się t y m zainteresował. 1961 r . — obrzędowe. M a l u j e zasadzie widzeniu tego u m i ł o w a n i e , ale m n i e n a t y l e ciekawość n i e brała, Dopiero Stanisława mioty bardzo amerykańskich i k a n a d y j s k i c h spędził 15 l a t . N a postanowił obrazki ku górala z B u k o w i ­ 1888 r . W są też ( u r . 1939 r.) z P o r ę b y W i e l k i e j sądeckim. R o l n i k , o d w i e l u l a t r z e ź b i i w y k o n u j e Piłata. „naiwnemu" Naiwno-prymitywne Stożka się wyraźnie n a ­ z Raju, rzeźby Józefa dziecka zdolność p r z e ­ przez jury dyrekcję 91 �szkle sprawnie, w spiracji). obrazy Z Marii wane od wszelkiej zawodowych Veltuzen ludowej i n ­ przykładem z Zakopanego, będą t u wyraźnie stylizo­ na „ l u d o w o " i „historycznie". Plastycy zawodowi świadczenia czy oderwaniu artystów tkaniny (Zofia Technikum swe „na grafiki Również w szkło" d o ­ (Ewa operujące konwencji Fajkosz), uczennice wysmakowane w bio­ obrazy n i e zdefiniowaną na­ ściśle kolorze. „ h i s t o r y c z n e j " pokazała Janina Zabierowska, III Zakopanem, k o n k u r s i e 1968 r . p r z e d s t a w i ł y do t k a n i n , obrazy często — Artystycznego plsrną b a r w n ą , b a r d z o W 3 9 Stokowska). Tkactwa rąc udział w wiązujące przenoszą innych technik np. w amatorka Rabce t w o r z ą :a w k l i m a c i e W y s p i a ń s k i e g o , malującą m . i n . K r u ż l o w s k ą M a ­ donnę. D o i n s p i r a c j i sztuką współczesną obrazy Jana dawnej J a c h i m i a k a . Świadomie mitologii amerykańskich, harnasi góralskiej malując n a t l e Gór i np. w zaliczyć można nawiązuje on współczesnych westernowej Skalistych. Z konwencji amatorów „naiwność" f r a p u j e J a k u b a F i r k a . R o u a u l t s t a n o w i świadomie jętą inspirację czelisty z Krzysztofa „Tria Okonia do realiów przy­ ( u r . 1939 г.), w i o l o n ­ Krakowskiego", malarza wyjątkowo w r a ż l i w e g o , o dużym, w r ę c z „ m u z y c z n y m " p o c z u c i u k o ­ l o r u . O k o ń , który i świadomym larstwo j e s t już w ł a ś c i w i e w ikonowe, jak i jugosłowiańskiego Do pełni p l a s t y k i e m , zna doskonale niezwykłe mistrza konwencji dojrzałym zarówno obrazy Uji ma­ Bosilja, „naiwnego". naiwnego malarstwa zupełnie świa­ d o m i e n a w i ą z u j e J a n S k o c z y l a s , b o d a j że pięć l a t s t u d i u ­ jący I L 1. Stanisław B o b a k , Duże Dziko baba, w y m . 23 X 22 c m , Ł ę k a w i c a , w o j . b i e l s k i e , Adam 1976 C i c h e , w o j . nowosądeckie, 1976 г.; i l . 2. A n n a H u l k a , i Ewa, w y m . 28,2 X 19 c m , r. w cych w minam o t y m n i e t y l k o dlatego, ciekawą jury m u specjalną nagrodę. b y zwrócić uwagę na postać Stożka, a l e i z tego p o w o d u , iż d e c y z j e są interesującym m a t e r i a ł e m d l a badań n a d i s t n i e ­ j ą c y m i w d a n y m czasie k r y t e r i a m i o c e n . ,,'tidcwości" nych, Wspo­ prac a więc samorodnych, n i e usiłujących Niedostrzeganie najbardziej niczego autentycz­ naśladować, idzie kierunek „tradycyjnych". ocen, mający Nietrudno również zauważyć, swe że t e n uzasadnienie, wie­ ludowej plastycznej oraz rzeźbiarzy konwencji K i c z , pocztówka dla stracji — jeden amatorów Jarosław z cie­ pracują­ Furgała spod świąteczna niektórych z książek malarzy d l a dzieci — na także stanowią wzo­ szkle. W wypowiedział duchu się ilu­ na kon­ k u r s i e rabczańskim A n t o n i K u c ( u r . 1909) ze w s i M a n i o ­ w y . M a l u j e o d w i e l u l a t , a j a k pisze H e l e n a „Prace jego charakterystyczne w znajdują licznych nabywców. odtwarza K u c p o r t r e t y sędziwych we, malownicze, w p a r z e z w y s o k ą oceną p r a c n a w i ą z u j ą c y c h d o z n a n y c h konwencji uczelni współczesnych Oławy. rzec M u z e u m , które p r z y z n a ł o wyższej kawszych •Nieludowe, swoim Z drobiazgową wiernością górali, sceny okoliczne w i d o k i " oszczędne, Sredniawa: naturalizmie silne w n y m są o b r a z y W i t o l d a M i z e r s k i e g o 4 0 rodzajo­ . działaniu ekspresyj­ (cz. I , i l . 30), a m a t o r a ze w s i P i a s k i ( L u b e l s k i e ) . R e p r e z e n t u j ą dojrzałe, sprawne d z i e d o p r z e c i w s t a w i a n i a twórczości a u t e n t y c z n e j — s t y - m a l a r s t w o , t a k i e , j a k i e w i d u j e się n i e k i e d y w sklepach lizatorstwu, Veritasu. W i grupie twórczości żywej „samorodnych" M i c z o ł e k ( u r . 1955) z P a s z y n a , — „cepeliowszczyźnie". mamy również Urszulę rolniczkę, malującą wraż­ l i w i e , choć dziecięco-nieporadnie. Bliskie tej grupy malarstwo oraz „naiwny" młodzieży malarz z Paszyna Piotr Kwit z n a c z n i e zresztą c i e k a w s z y (ur. ciekawy, 1929) z jest trochę Kamienicy, „Amatorskie", Marii rodzaju umieszcza Wyraźnie rola najlepszym sensie, są autorka malowane odrębne są o b r a z y L e i ( u r . 1928 r.) i płaskorzeźby prace ( u r . 1955). B l i s k i e są dekorowanej wizerunki. na szkle M a r i a n a z Łukawicy. Mają tego a r t y s t y , dobrą, już fotografie one Ka­ podobnie uporządkowaną III. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A kompozycję o wyraźnie zaznaczonej r y t m i c e . Umowność, DO K O N W E N C J I N I E L U D O W Y C H oszczędność rysunku zdyscyplinowanie W t e j g r u p i e wydzielić wiązującego można typy d o określonych w z o r ó w malarstwa na­ sztuki historycznej, współczesnej, p o p u l a r n e j o r a z a m a t o r s k i e j ; a także grupę prac o dużym s t o p n i u samodzielności Niejednokrotnie nawiązuje się do ikon, wczesna starannie obrazy działalność wykonane (i malarska opatrzone znanych dach Przemysłu ceramiczne, Skórzanego, a później ramami) w Nowotarskich zaczął i w w 1957 r . drewnie. może Pęksowej, specjalnymi przywodzą słu D r z e w n e g o Leja w okresie d y r e k t u r y Antoniego był zresztą p r z e z 2 l a t a w ka Kultury w Rabce, Kenara. t y m liceum. małżeństwie Fudalów. kontur prowadzony Ale obok j e s t kreską c h w i e j n ą i manieryczną. t a k i e j właśnie p r a c y M a r i a F u d a l a r ó w n i e ż b a r d z o ładny o b r a z M a t k i B o s k i e j Zakła­ utrzymany robić na Ośrod­ Prace ich c e l o w o są u t r z y m a n e w k o n w e n c j i p r y m i t y w n e j , a w i ę c Wado­ Maluje na Przemy­ Wspomnieć t u jeszcze można o i n s t r u k t o r a c h „ i k o n o w e " L u d w i k a Gołąba ( u r . 1917 r . w w i c a c h ) . ( E k o n o m i s t a , pracujący rzeźby Eweliny i myśl o b r a z k i powstałe w zakopiańskim L i c e u m twórczej. głównie z t a n i c h albumów radzieckich. Przykładem 92 w z Paszyna „ P a m i ą t k a z w o j s k a " . Z t y m , że w przestrzeni jak być ale k o n w e n c j i m a l o w a n y c h teł, w które w k l e j a się w m a l a r s t w i e n a płótnie i p a ­ pierze. Zagłobickiej w tradycyjnym Zachowując landa centralną czy pokazała charakterze. typ ornamentu postać 4 1 Gromnicznej, obejmującego scenę, współcześni jak gir­ malarze �П. 3. B o l e s ł a w F i l i p Ślęzak, K l u s z k o w c e , w o j . nowosądeckie, Adam i Ewa, w y m . 40,5 X 28,5 c m , 1976 г. I I . 4. J a k u b K r ó l c z y k , C z o r s z t y n , w o j . nowosądeckie, Chrystus Biczowany, w y m . 49 X 30,5 c m , 1976 r . W starają się i n d y w i d u a l i z o w a ć t e n o r n a m e n t . M a r i a F u d a l a wymyśliła ujętych na przykład graficznie motyw złożony z dwóch (białe ż y ł k o w a n i e ) , rozłożonych liści wokół Obrazy uporządkowane, bliskie B a s m a n z Gnieżdżewa amatorskim wyko­ pod Puckiem. Podob­ n i e d o n i e j m a l u j e też j e j córka. R ó w n i e ż d o t e j g r u p y prac, raczej (ur. amatorskich, zaliczam 1926 r.) prac z Łękawicy, obrazy g m . Stryszów. i l u s t r a c y j n y c h , podejmował chętnie Józefa Zaczął Hulki on od tematykę pro­ dukcyjną i m a r t y r a l o g i c z n ą . R o z u m i e j e d n a k zasadę o b r a ­ zu n a s z k l e , o p e r u j e kiem, pozbawionym częła malować Hulka uznany wyznaje, żona jest szeroką plamą, oszczędnym dekoracji. — za Pod Anna jego rysun­ wpływem ( u r . 1925 r.) twórcę ludowego, za­ — ' ( i l . 2). sam jednak iż: „ M n i e n a l u d o w o n i e z a w s z e w y c h o d z i , boję się, m a m za dużą w p r a w ę " 42 . dzę też Stanisława B o b a k a ( u r . 1941 r.) z D z i a n i s z a A d a m a D o l e ż u c h o w i c z a ( u r . 1923 r.) z Z a k o p a n e g o . budują gonal^ o n i n i e k o n w e n c j o n a l n i e , czasem szukając ekspresyjnego wicz przez dwa lata u w Zakopa­ rzeźbiarza Jana Gąsienicy-Szostaka. i skłonnością do eksponowania brzydoty chuje k o l o r o w e , o p a r t e na s u c h y m , w y r a z i s t y m prace Władysława tle Markewki z 1009 г.). Jego o b r a z y p r z y p o m i n a j ą podobnie, bo i ( u r . 1939 r.) i wydobywając operowaniem szczególnie n i e patrzących Rabki, emeryta (ur. ilustracje z l a t trzy­ Czorszty­ dramatyzm treści c i e m n y m i tłami, n a intensywnie działa szrafowanie na widza. Królczyk i Ślęzak intensyw­ malują te­ m a t y m a r t y r o l o g i c z n e , O ś w i ę c i m , okupację i t e w s z y s t k i e sceny ewangeliczne, czeństwem tyka się z c i e r p i e n i e m , jest nawet Ślęzaka, przydająca i Ewy i m i obrazy ekspresja Józefa z c e n t r a l n i e umieszczoną do niego dzieło mę­ ornamen­ temu tematowi eschatologiczny. Martyrologia znane które łączą ( i l . 3, 4). E k a p r e s y w n a Adama wymiar przedstawień Oleksego, cechują stosowne ramy ekspresywne, choć Oświęcimski, postacią o. K o l b e g o . i skrzynkę, t w o r z ą c przez też szewca z R a b k i ( u r . Wyrzeźbił w sumie swe przerysowanie da­ l e k i e o d doskonałości. Oddzielną dzieży. ne grupę tworzą prace cechy wzajemne prac członków rysuje się razem oglądanie pracujących osobowość swych instruktora Zbójnicy polują rale ry, strzelają d o w r o g a Indianie w zespołów. prowadzą­ więc się p o t r z e b a elementów na grubego się, że i n a zające. Z a k o n n i k z b i e r a jak mło­ ujednolicenie f o r m przez S i l n i e j niż u dorosłych p r z e j a w i a zdarza i prac. n a r r a c j i , często n i e p o z b a w i o n a humoru. dzieci B a r d z i e j niż u dorosłych z a u w a ż a l n e są w s p ó l ­ Wyraźniej ce­ rysunku na­ rzeź­ Bolesława bielą, a zwłaszcza podkreślanie w i e l k i c h o c z u , d z i e s t y c h , w i n i e t y w ówczesnych t y g o d n i k a c h , k a r y k a t u ­ rysunki. rangi — ( u r . 1948 r.) z K l u s z k o w i c p o d kolorystyczną, których do twórczość J a k u b a Królczyka Malują tonacją doprowadzonej się cała cego k u r s , następuje też p e w n e G r o t e s k o w a n i e c o e k s p r e s j a , połączona z dekoracyjną stylizacją — Ślęzaka nem. defor­ ( i l . 1). D o l e ż u c h o - ukończył S z k o ł ę P r z e m y s ł u D r z e w n e g o pracował oraz Obra­ np. na dia­ działania p o p r z e z mację, skrót, s i l n e podkreślenie g e s t u nem, biarska ekspresji mieści 1928 г.). N a m a l o w a ł o n n a k o n k u r s Tryptyk W kręgu a m a t o r s k i e g o , ale c i e k a w e g o m a l a r s t w a w i ­ zy zasady Filipa k w i a t u — białej s p i r a l i n a c z e r w o n y m t l e . nuje Anna Klimacie czelnej westernie spoza d r z e w cwałują żywej zamierzonego zwierza, ale grzyby, gó­ na koniach, i skał. 93 �Pierwsze jak wiemy znane n a m prace przez Helenę Roj-Kozłowską. uproszczone torki wersje prace powstały „dutków instruktora z Dzieci w malowały wówczas w instruk­ kotliku"). widoczny powstałymi jest, 1968 r . gdy porównamy obrazami dzieci szkoły n a H a r e n d z i e . Pracą 1 2 — 1 3 - l e t n i c h uczniów ły P o d s t a w o w e j k i e r o w a ł im. Kenara wała — duża d y s c y p l i n a wania nauczyciel, Andrzej Król. formy — w 1951 r . „zbójnickich" obrazów swej (np. niesienie Wpływ te młodzieży — w czasie kursów p r o w a d z o n y c h absolwent Obrazki Liceum uczniów i zrozumienie ze Szko­ cecho­ zasad malo­ n a szkle. B a r d z o c i e k a w e , l a p i d a r n e w r y s u n k u , świetnie s k o m ­ ponowane i wyszukane młodzieży z Liceum w Zakopanem. w kolorze Technik były obrazy Plastycznych starszej im. Kenara Zespół p r o w a d z i ł a r t . p l a s t y k Z e n o n Po- krywczyński. Natomiast obrazki Artystycznego w Zofia Stokowska) wione konturu, uczennic Zakopanem Technikum (instruktor przypominały p r o j e k t y operujące subtelnie Tkactwa art. plastyk tkanin, pozba­ różnicowaną plamą barwną. W Rabce dziewcząt społu dominowały, zwłaszcza ilościowo, jest Ks. z Paszyna Edward Nitka, słynny ośrodek ten s a m , który dziewczętom dać możność myślał o m a l a r s t w i e Dzieciątkiem, I I . 6. M a r i a Jasińska c. Józefa, P a s z y n , w o j . nowosą­ d e c k i e , Cierniem koronowanie, w y m . 34 X 23,5 c m , 1976 r . nie tylko o moralne, gijnych, samą które zajmowania n a szkle. radość powinno zbliżających tworzenia, dać myśl się Oczywiście jednak k u Bogu. również sztuką. Po­ chodziło m u ale i o malowanie ze­ zrobił rzeźbiarski. P o n i e w a ż rzeźbią g ł ó w n i e chłopcy, ksiądz uznał, że należy И. 5. Józef H u l k a , Ł ę k a w i c a , M a t k a B o s k a z w y m . 29,5 X 21 c m , 1976 r . prace z P a s z y n a k . N o w e g o Sącza. I n s p i r a t o r e m korzyści tematów reli­ Instruktorem ze­ społu został F r a n c i s z e k P a l k a , b a r d z o s p r a w n y rzeźbiarz- -amator, na znający Postanowił stawowe zasady własnych, dobrze o n przekazać technikę kompozycji, aby nikogo malowania Paszyniakom technikę n i e pokazując n i e sugerować. pod­ nawet prac narzucał też tematyki religijnej za­ w a ż y ł n a zbliżonym t y p i e d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a ń . Ile­ treści, a l e już s a m f a k t podjęcia kroć więc malowano traktowano na jak płaską Boską się k w i a t o w y ornamentowanej bardzo z Dzieciątkiem, dekoracyjną ukośnie b i e g n ą c e r o m b y . W wał w Matkę Nie szkle. i tapetę, środku k a ż d e g o o r n a m e n t , a n a t l e postać szacie. ładnych Ujęcie takie kolorystycznie znajdo­ w bogato spotykamy pracach tło podzieloną także Urszuli (ur. 1961 r.) c z y A n n y P o g w i z d ( u r . 1959 г.). T a k s a m o i n ­ terpretuje Maria 1932 temat г.), g o s p o d y n i malarstwa. Dekoracyjne tła ornamentem, Jasińska księdza, (córka zachęcona Józefa, przez traktowanie obrazu, przeważnie kwiatowym, niego ur. do zapełnianie cechuje też twórczość i n n y c h p a s z y n i a n e k , m . i n . u r . w 1949 r . M a r i i Jasińskiej (córki J a n a ) , j e d n e j z najciekawszych malarek ośrodka. T y l k o d e k o r a c y j n i e , bez z w i ą z k u z t e m a t e m — w p r o ­ wadza o r n a m e n t w p u s t e j p r z e s t r z e n i m . i n . Elżbieta O r l e c k a ( u r . 1962 г.), uwspółcześniając z n a n y schemat A n i o ł a Stróża. N a j e j o b r a z k u strzeże o n p r z e d p r z e ­ j e c h a n i e m d z i e c k o przechodzące p o p a s a c h jezdnię. I n n a O r l e c k a — H e l e n a ( u r . 1957 r.) — b a r d z o ładnie i n t e r ­ p r e t u j e t e m a t M a t k i B o s k i e j z Dzieciątkiem, otaczając p o s t a c i e girlandą k w i a t ó w . W pracach oleodruków dowanych obrazy dziewczyn widać i m a k a t e k , zwłaszcza scenach niekiedy w religijnych. Najciekawsze i rozbu­ są jednak o c i e m n y c h tłach, nawiązujące d o k o n w e n c j i p o d ­ tatrzańskiego Bernadety malarstwa — j a k np. Urszuli K u l i g ( u r . 1962 r.) czy H e l e n y 1961 г.). Ł ą c z ą o n e w d z i ę k n a i w n e g o 94 reminiscencje jeleniach Pogwizd, Bochenek (ur. r y s u n k u z dojrzałą, �П. 7. M a r i a Zagłobicka, Paszyn, Komunia, w y m . 19 X 29 c m , 1976 г. I I . 8. M a r i a donna z Dzieciątkiem, w y m . 39 X 32 c m , 1976 r. Jasińska, c. J a n a , P a s z y n , Ma­ �sprawdzoną koracji przez Również i dziesiątki l a t tradycyjną zasadą de­ w Bukowiny pracach młodzieży Tatrzańskiej, rabczańskim, w i d o c z n e stępują one w z Nowego uczestniczącej są nawiązania pracach A n n y w Targu konkursie do t r a d y c j i . Wy­ P i t o ń ( u r . 1960 r.) z B u ­ k o w i n y , k o m p o n o w a n y c h symetrycznie, r y s o w a n y c h płyn­ nym, nieco postacią manierycznym wydaje się w konturem. t y m zespole Najwybitniejszą Zygmunt Kuchta z B u k o w i n y ( s y n znanego twórcy — A d a m a ) , uczeń L i ­ ceum ornamen­ i m . A. Kenara. Nie stosuje o n żadnej t y k i , b u d u j e a r c h i t e k t o n i c z n i e , oszczędnie, w y d z i e l a postacie i niezbędne wesołe, nienaganne prace z Klocek Nowego i Bożeny Przegląd a t r y b u t y ( i l . 9). Ł a d n e , w kompozycji Targu: były Małgorzaty znajduje t u dokonany jeden wystawie Ujwary, Jolanty Korczyk. zbyt, daje więc z tła dziecięce, na Coraz którzy łatwej pokazuje, iż malarstwo satysfakcję z przykładów widzom na potrzebne, i twórcom, sta­ nawiązania d o tradycji. I s t n i e n i e j e g o j e s t u w a r u n k o w a n e p r z e z sprzyjającą ko­ więcej czynią wypowiedzi amatorów tą nie przeczy satysfakcji, przekonywających form Spotykamy Cepeliadach. 96 Nie­ większość na sukces, wybicie jaką może dać malowanie. jedną z najbardziej społecznej aprobaty tego, co je na kiermaszach, się więc powszechnie Desy, festiwalach i znanym i lu­ b i a n y m p r z e j a w e m t z w . l u d o w e j twórczości. M a już swoje tradycje Stało i s w o i c h mistrzów. Dlatego też t r u d n o się dziś zgodzić z sądem, który w y r a z i ł p r z e d d w u d z i e s t o m a to Grabowski, najczęściej pisząc, iż: „...współczesne szereg p o j e d y n c z y c h n y c h ciągłości" 43 inicjatyw T o , czego n i e zdołali osiągnąć p r z e d w o j n ą góralszczyzny laty malarstwo pozbawio­ . i sztuki l u d o w e j , stało miłośnicy się f a k t e m . Przy­ w r ó c o n o d o życia m a l a r s t w o n a szkle. I n n a rzecz — bowiem szansę techniki. M a l a r s t w o n a s z k l e weszło d o sklepów C e p e l i i , Veritasu. chętnym amatorom posłużyć robią. oraz ono tej potrzeby, to i c h nadzieje Sprzedaż j e s t w s z a k ż e d l a t w ó r c ó w n i e j e s t t o już sensu daje zechcą się, d o d a t k o w e źródło d o c h o d u . Jest t o zrozumiałe, z r e s z ­ przez i n s t y t u c j e państwowe t o , iż próbuje to z bezinteresownej niunkturę, bodźce s t o s o w a n e przez (skoro schematem). d l a t e g o , że z a s p o k a j a Józef s z k l e w e s z ł o dość s i l n i e w naszą kulturę, j e s t nowi stosunkowo się t r a d y c y j n y m (ffl. 11). s t r i c t o s z t u k a l u d o w a , zmienił o d b i o r c a , zmienił też i t w ó r c a . że się �11. 9. Z y g m u n t K u c h t a , ucz. L i c e u m K e n a r a , B u k o w i n a Tatrzańska, Historia grzechu pierworodnego, w y m . 35,5 X X 26 c m , 1975 г. I I . 10. U r s z u l a M i c z o l e k , P a s z y n , Serce Jezusa, w y m . 28 X 18,5 c m , 1976 г. I I . 11. H e l e n a B o ­ c h e n e k , P a s z y n , Św. Karolina Koskówna, w y m . 28 X 18 c m , 1976 г. I I . 12. A n n a K s i ę ż e k , W i e ś Mała, w o j . r z e s z o w ­ s k i e , Sw. Barbara, w y m . 27 X 37 c m , 1964 г. I I . 13. Rybitwy, w o j . l u b e l s k i e , w y m , 38 X 27 c m , 1959 г., k u p i o n y współ­ cześnie o d w ę d r o w n e g o h a n d l a r z a . 97 �wencji, która wciąż a do niedawna niejszych i wyzwalających estetyki ludowej k i e określa Jak piero jeszcze oraz jest ostatnim tego r o d z a j u swą na w s i , w żywotność, domach się s p o d w p ł y w u na p e r y f e r i a c h się u m o w n i e rozległa w wykazuje dominowała jako zamoż­ tradycyjnej miast. (Wzory t a ­ drobnomieszczańskie). to dziedzina — dziesięcioleciu obrazki. Przedtem nie wiadomo. zaczęto usilnie szukano śladów k u l t u r y t r a d y c y j n e j , uważając t o , co r z e c z y w i ś c i e na współczesne, a w i ę c j e j miejsce, warte za n i e l u d o w e , Do­ odnotowywać weszło nie­ badania. Wiemy w i ę c o n i c h mało, a c o g o r z e j , zwrócono n a n i e u w a g ę w t e d y , g d y b y ł y już w s t a d i u m s c h y ł k o w y m . Wykonawcami — malarze t y c h obrazów makatek miejscowego są: („dywanów") środowiska, wykonujący okolicznych je wsi; dla sprzeda­ jący j e n a t a r g a c h i o d p u s t a c h ; — jednostki, służby które umiejętność wojskowej (moda tę taka nabyły w okresie rozpowszechniła się o k . 1950—60 r o k u ) ; — jednostki malujące w zasięgu Malarze „makatek" pracach identyczną katkach na łabędzie szkle, widać, katki na szkle dla podejmują funkcja tkaninie w t k a n i n i e . Porównując d o działania i na swych dekoracyjnych na i c h jest ma­ np. koty, czarnej L u b . ) , z powstałymi że siebie miejscowości. co w malowane (gm. Chełm ograniczona na i pawie, tematy okolicznych tematykę papierze czy Ochoży na różne sprzedaż satynie w t a m obrazami podobna, tyle że estetycznego, podczas gdy m a ­ spełniały również rolę praktyczną (izolującą). W z ó r m a k a t k i , ale m a l o w a n y n a s z k l e i o p r a ­ w i o n y w r a m y p r z e s u w a j e j działanie w k i e r u n k u o b r a z u , t y m b a r d z i e j że szkło p o z w a l a efektów Inny służby charakter wojskowej M a l a r s t w o n a s z k l e , m i m o iż r e a k t y w o w a n e wzory ciu o Nie tworzy, jak dawne, grup o identycznym stylu, ciwnie — Wolno dziej muzealne, sprzyja wyraźnie poszukiwaniom w i ę c sądzić, że w różnicować wiście obok czy indywidualizuje. własnego formy zjawiska. ale w masie pastiszy). kroczy Będą, b o mogą swej zapewne poziom średniego Ale być miątki", sprzedawane m.in. w skich. Technikę malowania i różniącą niewiele wybitne jednostki, m a l a r s t w a na szkle n i e prze­ poziomu kultury plastycznej się n a j b a r d z i e j stwarza — takie, jakie się kursy, plenery, współpracę żołnierze uzdol­ wyczynowym z dobrymi plastykami-animatorami. się własne W tradycji odróżnieniu od malarstwa miejskiego, obrazy na n i e uczestniczących w są w z o r o m , szkle, produkowane „wysokim obiegu dawnej które funkcjonują w dla warstw k u l t u r y " bliskie t y m środowisku: w a n o m " , o l e o d r u k o m , m a k a t k o m . Odwołują 98 na się d o „pa­ nadmor­ nieskomplikowaną od uzdolnieni „laurek", plastycznie i dla kolegów ze służby", z d o b i o n e barwne fotograficzne. często n i e t y l k o mary­ ków oparta nym zakomponowaniu jest mówkowym na układzie obrzeżem Technikę i typ symetrycznym, płaszczyzny. dekoracyj­ Wykańczano je l a - l u b ramką. obrazka uprawiano również poza w o j s k i e m , z a r ó w n o n a u ż y t e k własny, j a k i n a sprzedaż, o i l e się orientuję Obrazki zdolnieni gijnej — w ograniczonym o charakterze amatorzy ność z a r o b k o w o . oraz oraz zasięgu. narracyjnym malują specjaliści, traktujący C i o s t a t n i malują konwencjonalne obrazy też u tę czyn­ o treści reli­ tematy typu „makatkowe" „ d w o r s k i e g o " . Spośród u t a l e n t o w a n y c h j e d n o s t e k , gólnie b a r w n e i ładne w nej są p r a c e naiwności swej specyficznej, M a t r i o n y Kuleszy, o k . 1960 г., g d y sprzedawała swe obrazy obrazy. Miała malowała różnokolorowe w wówczas t y m celu płatki którą na r y n k u co jasnymi, czystymi szcze­ ornamental­ pozna­ w Białym­ najmniej 60 l a t , kolorami, obficie s t a n i o l u , podkładane p o d puste miejsca w tle. M a l u j ą c — posługiwała się p a t r o n a m i , k t ó r e s a m a wyko­ nywała. W i e m również nych „dy­ kon­ na szkle, kompozycyjnie w y k o n y w a l i d l a siebie specjalnie opartego miejscowościach Bardziej czasie obraz­ stosując i przeznaczonego przede w s z y s t k i m d l a odbiorcy w ich wpływem n a r c e c z y l o t n i c t w i e < i l . 18). Z a s a d a układu t y c h a środowiska wojsku. malowane pod girlandą k w i e t n ą , a l e i s y m b o l a m i służby, n p . w stoku potrzeby w Były to „Pamiątki łem M a l a r s t w o n a szkle t w o r z o n e n a zróżnicowanie „ o b r a z k i - r a m k i " , w k t ó r e w k l e j a n o zdjęcia artystycznej nionym sportowcom się, obrazki powstałe bar­ (oczy­ n i e łudźmy społeczeństwa. C h y b a , że s t w o r z y warunki prze­ wyrazu. tego m a l a r s t w a w z r o s t ilościowy s a m p r z e z się n i e p o d n i e s i e rangi opar­ b l i s k i e j przyszłości c o r a z się będą kopii się w mają i poznawano 11. 14. W y k . w T y l w i c y , w o j . białostockie, Bukiet kwia­ tów, w y m . 48 X 38 c m . I I . 15. Józef P e t r y k o w s k i , P y r k i - L a c h y , w o j . białostockie, Paw, w y m . 34 X 45 c m , 1967 r. na większe wizualnych. w o d n i e j , że p o d o b n e radzieckiej obrazki jak i wykonywano Białorusi. N i e m a m j e d n a k i n f o r m a c j i c o d o zasięgu t e g o t y p u Malują na, zostawione żad­ obrazków. na szkle również a m a t o r z y . Malują zarówno pod na szkłem. Pod szkłem malują ogół �l u d z i e już w i e d z ą c y coś o t e j d z i e d z i n i e sobie sprawę, szkłem, dziej że malując uzyskują czystą, „dźwięczny" n i e szyby nie malują gwaszem) pod powierzchnię, bar­ na zewnętrznej stro­ błyszczącą k o l o r . Malujący możliwych nie wymaga farby, p l a s t y k i . Zdają (lub n i e dążą n a ogół d o r ó w n e j f a k t u r y c h n i . Z różnych gdyż olejnie podkładów powierz­ wybierają szkło, ono g r u n t o w a n i a , n i e wchłania odbiera jej przeważnie pierwotnej amatorzy żywości. n i e znający więc Na szkle techniki, sa­ moucy. K i l k a j e s t p r z y c z y n , d l a których w y b i e r a n a jest t e c h n i k a m a l o w a n i a p o d szkłem ( n a z w a t o ściślejsza, odpowiadająca n i e m i e c k i e j — Hinterglassmalerei). Jedną z n i c h j e s t w s p o m n i a n y już e f e k t świetlistości, i n t e n ­ sywności k o l o r u . O n w ł a ś n i e p o w o d u j e , że n p . w J u g o ­ sławii t a k r o z w i n ę ł o się m a l a r s t w o n a i w n e n a szkle. P o p r o s t u szkło p o z w a l a n a działanie k o l o r y s t y c z n e , w i n n y sposób n i e m o ż l i w e d o u z y s k a n i a d l a n i e w y k s z t a ł ­ conego m a l a r z a . D r u g i powód — bardziej płycie obraz efektownie czy płótnie szkle pozwala na szkle, w niż m a l o w a n y naciągniętym jakby wygląda na blejtram. Obraz na też n a s t o s o w a n i e s t a n i o l o w y c h , b a r w n y c h p o d k ł a d e k - o r n a m e n t ó w , dzięki c z e m u jest ramce, na t k a n i n i e , t e k t u r z e , rozjarzony. obraz Nieświadomie „świeci wrócono się", więc do p i e r w o t n e j postaci d a w n y c h l u d o w y c h obrazów na szkle, z p o d k l e j o n y m i w i z e r u n k a m i d r z e w o - czy s t a l o r y t n i c z y m i . Dekoracja wanej we na szkle stanowiła b o r d i u r y wokół współczesnych wówczas rodzaj świętego obrazkach typu jest „pamiątka...". t y l k o , że d e k o r a c y j n a o t o c z k a t o w a r z y s z y Tyle f o t o g r a f i i ślub­ n e j , pamiątkowej, własnemu w i z e r u n k o w i rodzicom, ukochanej rozbudo­ obrazka. Podobnie ofiarowanemu dziewczynie. N a p o d s t a w i e d o k u m e n t a c j i , jaką m a m y w I n s t y t u c i e Sztuki, obejmującej różnych około miejscowościach, 50 f o t o g r a f i i można wykonanych wydzielić w następujące grupy: 1 obrazy — stym, r e l i g i j n e oparte k o n w e n c j o n a l n y m ficznym, bliskie dawnemu na w z o r z e malarstwu pro­ ikonogra­ w chłopskich izbach. Najlepszym szowskiego seryjnie, przykładem wizerunek na jest t u pochodzący św. B a r b a r y , w y k o n a n y podłożonym szablonie, bogato z i i . 16. Porwanie dziewczyny, w y m . 55 X 40 c m . I I . 17. Ochoża, w o j . chełmskie, Dziewczyna z jeleniem, wym. 27 X 37,5 c m . Rze­ zapewne „inkrusto­ folią i staniolem. Malowane czarne), natomiast U k r z y ż o w a n i e m , o p a t r z o n y n a p i s e m „ B r o ń nas o d o g n i a " , kwiatów czy ptaków pochodzący ( i l . 18). wany" różnokolorową z sprzedawcy cynfolią Lubelskiego a ( i l . 12) kupiony te mogą — jeszcze obrazy zbliżone z kon­ charakterze do jest na n a s z k l e , n i e różniące mniejszy obrazy z z usług dość Ochoży, w są przez tą zbliżone wręcz samą są do świadcząc o osobę makat chy stylistyczne, ośrodka. b — do zro­ ( i l . 17). M a l o w a n e zaś innych o d r ę b n e ce­ prób cechy zasięgu papierowych t r a n s p o r t szkła o rodzaju tafli sprawnych szklanych. się malowanych malarstwa większe w y r ó b ze w z g l ę d u n a wykonywane posługiwaniu i nasuwa są Z z patronami kolei dużą jednak wprawą, i korzystaniu rzemieślników-plastyków. z l a t t r z y d z i e s t y c h , jest n p . obrazek do r e k l a m przedstawiający ko­ bietę z różą, m a l o w a n y p r z e z Józefa G r a b a r z a z Drużbic koło Bełchatowa prowadzeniu skiego z (woj. piotrkowskie), w i c i roślinnej Pyrek Lachów jest (woj. Paw wirtuozowski Józefa białostockie) w Petrykow— i l . 15. W a c h l a r z t e m a t y c z n y j e s t r a c z e j wąski, s p o t y k a się p r z e ­ dekoracyjne się w t e m a t y c e ninie, zbliżone z tej t y m , że P a s z y n i e ( k o ł o N o w e g o Sącza) w y k a z u j ą tego przeze na t e m a t T y p o w o drobnomieszczański, nawiązujący w miejscowości, n i e k i e d y bione konwencjonalnie farbami). Wykonane niż d y w a n ó w nabyciem tego świadcząc malowane szkle widzianych też wiadomości t k a n i n i e , ponieważ trudności nich: kartonie, liści, na h a n d l u t a k i m i o b r a z a m i . M o ż n a b y sądzić, że zasięg t e n kupnymi. t e m a t y c e na (tylko obrazów, kreską regionalne. N i e m a m y swym „makaty" są właśnie się w t e m a t y c e , k o n c e p c j i i k o l o r y s t y c e o d w y k o n a n y c h czy rodzaju trudności, n i e ł a t w o też o m a s o w y dekoracyjne tkaninie rysowane (przeważnie elementy — i sądzę, że („dywanów"). — t y l k o tło graficzne m n i e w r ó ż n y c h częściach k r a j u , t r u d n o w y r ó ż n i ć o w tego — jest i stanio­ konkurować W y d z i e l i ć można wśród a wędrownego kontur są c y n f o l i ą , zdobione świeckie w e n c j o n a l n e j , makat z Wśród obrazki l e m , błyszczą się, są d e k o r a c y j n e 2 u obrazek ( i l . 13). Wszystkie dlatego czy „ m a k a t y " n a szkle, n i e różniące i k o m p o z y c j i od w y k o n y w a n y c h na t k a ­ ale o d m i e n n e przez swoją barwność i strojność, uzyskaną p r z e z zastąpienie m a l a t u r y r ó ż n o k o l o r o w ą c y n ­ ważnie pawie, gołębie, bukiety, schematycznie ujęte z p r o f i l u s y l w e t k i j e l e n i a n a t l e l a s u c z y gór. с — stawiające obrazy o tematyce bajkowo-legendowej, rycerza na k o n i u u wrót pałacu, św. przed­ Geno- 99 �П. 18. W i e l k i wefę, nicze Czerwonego pomiędzy makatką Kapturka dekoracyjną a malarstwem obrazów w y k o n a n e matycznego seryjne, więc i kawszych Kuleszę z takich w innych zaś f a r b , bez „dywanowego" cechy Takie cynfolią obrazy i stanio­ farbą. Do podobnie wykonanych obrazy Jana w o cie­ Matrionę tematu symetrycznie łabędzi n a t l e d w o r k u i pałacu. W spotkałem — sche­ występują rysunkowy. są r ó ż n o k o l o r o w ą stockiem Gołębnik a m a t o r s k i m . Niektóre z partiami malowanymi typowo pogra­ tematyce p r z y k ł a d ó w z a l i c z y ł b y m ujęcie p r z e z mieszczonych d one w podkład (znane m i ) zdobione l a m i , łączonymi i t p . Stanowią i stereotypową są t y l k o p r z y p o m o c y podkładu, a W e l c z , g m . Grudziądz, w o j . b y d g o s k i e , 37 X 48 c m . różnych miejscach u- Biało­ kilkanaście malatur. tematyce Durko z nieszablonowej, Majdanu jak np. Leśniowskiego (gm. L e ś n i o w i c e , w o j . chełmskie). T e g o r o d z a j u t e m a t y k a dzie w kierunku opartego bardziej malarstwa na k o n w e n c j o n a l n y c h W amatorskiego. na obserwacji wzorach grupie tej f o r m a t y koracyjno-makatkowe, i własnej Malarstwa fantazji, staniolem, niż ludowo-dekoracyjnych. są zróżnicowane. O b r a z y malowane f a r b a m i , są dochodząc do wielopostaciowe, trii dawnych odchodzące obrazów X 55—60 c m , a l e zdarzają się i o b r a z k i — tła sceny są narracyjne, i syme­ o n e o d 35—45 X sięgające dla f o t o g r a f i i , ornamentalno-informacyjnym. rangę f o t o g r a f i i , p r z e w a ż n i e czyniając z niej element o cha­ Podnoszą niewielkiej, widoczny mentalna otoczka one legitymacyjnej, na ścianie. Orna­ d e k o r u j e taką f o t o g r a f i ę , uświetnia ją, wiedzie uwagę widza k u c e n t r u m , k u postaci t a k u h o ­ norowanej. się Zdarzają ślubne f o t o g r a f i e , na t a k i c h pamuitki obrazkowych tłach z jakiegoś o k r e s u życia ( n p . zdobiony typową d l a Powiśla Dąbrowskiego ornamentyką obrazek z tego terenu), z wojska, wyjazdu których Boże są wszelkiego rodzaju „pamiątki": za g r a n i c ę , ślubne życzenia. N a n i e ­ zresztą Młodej odpowiednie Parze" czy napisy, „Pamiątka пр.: służby „Szczęść wojskowej 1952—1954" ( i l . .18). „ W o j s k o w e " r a m k i z d o b i o n e są często a t r y b u t a m i różnych r o d z a j ó w b r o n i — s a m o l o t a m i , o k r ę ­ tami, czołgami, ofiarodawca z czego służył w zresztą wcale l o t n i c t w i e czy nie w y n i k a , że marynarce. * Malarstwo (nieelitarne) o d dekoracyjności l u d o w y c h . Mają — obrazy 34 X 44 c m , a l e konwencjonalne 3 rakterze wym. stanowią: de- wśród n i c h r ó w n i e ż m a ł e : 20 X 30 c m . D u ż e są z r e g u ł y Ostatnią grupę z wojska, zazwyczaj w g r a n i c a c h 25—28 X 36—39 c m . W i ę k s z e b y w a j ą zdobione wie­ Pamiątka 120 c m sze­ rokości. na szkle ma nieporównanie obsługujące umiarkowaną mniejszą niż własne popularność. „dywany". Nie środowisko Na pewno wydaje się też, a b y popularność t a rosła. C o r a z częściej jednak technika malowania na szkle w y s t ę p u j e w p r a c a c h a m a t o r ó w . A l e t o już i n n a s p r a w a , przekraczająca granice tego opracowania. P R Z Y P I S Y L i s t do A . J a c k o w s k i e g o z d n . 3.V.1965 r . H . Ś r e d n i a w a , Współczesne podhalańskie malar­ stwo na szkle, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I V , 1970 n r 3/4, s. 239. j . w . , s. 238. M a r i a F u d a l a j e s t córką t w ó r c y l u d o w e g o , z n a ­ 38 3 9 4 0 4 1 fot.- 100 E . Fryś-Pietraszkowa komitego stolarza z Zakopanego Jana Tyłki. K i l k a l a t chodziła d o L i c e u m P l a s t y c z n e g o i m . A . K e n a r a w Z a ­ kopanem. A n t o n i K r o h , w y w i a d z J . Hulką. ( A r c h i w u m Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej Inst. Sztuki PAN). J . G r a b o w s k i , Ludowe malarstwo..., o p . c i t . , s. 116. 4 2 4 3 — U 13; J . S w i d e r s k i — i l . 1—12, 14—18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1f2021a2882c1365531cea45a12926.pdf 307e30d47ed02e5f4156aa8fce791c23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource estetyka ludowa Szczypawka-Ptaszyńska,Helena - rzeźbiarka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4102 Title A name given to the resource Pacierze Szczypawki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.29-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Maluszyn woj. płockie. Jacek Olędzki PACIERZE SZCZYPAWKI UWAGI O Z A L E Ż N O Ś C I D Z I E Ł A SZTUKI O D P O G L Ą D Ó W ESTETYCZNYCH I ETYCZNYCH ARTYSTY ...wiele się nie zadawać, nie Irza wierzyć dzisiaj ludziom, bo prawdy nie chcą, powiedzieć, powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą... Mnie tam już mało to interesuje, jak inne robią i czynią... Rzeźby siedemdziesięciodziewięcioletniej Heleny Szezypawki-Ptaszyńskiej z Maluszyna koło Gójska w Sierpeckiem — już od dawna spotykają się z zainteresowaniem. Sie jest ono jednak zbyt wielkie i na pewno nie odpowiada znaczeniu i powadze twórczości tej artystki. W jednym tylko przypadku można mówić, że dzieło to zostało w pełni docenione. Otóż na wystawie „Sztuka ludowa w trzydziestoleciu P R L " autorzy ekspozycji ukazali rzeźby Ptaszyńskiej na samym początku sali, wyróżniając je tym sposobem z ogromnej ilości prac żyjących i nieżyjących już artystów. Rzeźby te usytuowane zostały w lewym od wejścia szeregu, przed pracami Soboty i Herodka. Przykuwają one uwagę widza wartościami zdecydowanie artystycznymi. I to, że jest Helena Ptaszyńska artystką wielką, nie ulega dla piszącego te słowa najmniejszej wątpliwości. 1 Od dawna interesowały mnie w sztuce związki między dzie lem a twórcą, jego wrażliwością estetyczną, światopoglądem i etyką. Interesowało mnie — jakim normom moralnym hołdują twórcy. I jaki zachodzi związek między wrażliwością etyczną artysty a jego spełnianiem się w działaniu artystycznym. Jakie są te związki — wprost proporcjonalne, odwrotnie proporcjonalno czy jeszcze,inno ? Poznałem Helenę Ptaszyńska po raz pierwszy w połowic czerwca 1975 r. Rozmawialiśmy parę godzin, do zmroku. Tuż poza samym obejściem, nad brzegiem stawu — mokradła. Obejście jest starannie odgrodzone od dróg dojazdowych. Nie można przed dom zajechać wozem czy motocyklem. Aby dostać się do środka, trzeba się schylić albo pod żerdziami, albo pod drutami okalają­ cymi przylegające do budynków pastwisko. O wejściu obcego 29 �alarmują nie psy, lecz indyki. Gospodarstwo-kolonia położona z dala od innych należy do małżeństwa Syskich. Helena Ptaszyńska zamieszkuje u nich od 4 lat. Po czterokrotnym owdo­ wieniu, tu szukała i znalazła wybrane przez siebie schronienie. Rozmawiamy — jak powiedziałem — nad brzegiem stawu, w miejscu, gdzio od dłuższego czasu przesiaduje popołudniami. Siada na szczeblu drabiny opartej o strzechę. Przed sobą ma widok na staw pełen zieleni, wierzby, horyzont, gdzie zachodzi słońce, widok w kierunku nie opodal położonego Gójska, na kościół w tej miejscowości oraz na wieś Mościska, w której się uro­ dziła, przez wiele lat żyła i którą opuściła, przychodząc tu — do gospodarzy Syskich w Maluszynie. Na stawie wśród zieleni żółcieją mieczyki. Pytam więc o nie na początku rozmowy. — A tak, tam coś rośnie — odpowiada ... Urodziła się wyjątkowo mała, jako jedno z ostatnich dzieci gospodarzy małorolnych, którzy mieli dzieci siedmioro. Rodziców pamięta jako bardzo dobrych ludzi. W odróżnieniu od innych w wiosce, hodowali z największym zamiłowaniem nie konie, krowy czy owce, lecz świnie. I nazywano ich świnopasami. B y l i biedni, chociaż zamożni, hodując dużo świń... Oto relacja prze­ pisana wiernie z nagrania na taśmie magnetofonowej : Przebieg życia — Matka moja nazywała się Ziółkowska. Wyszła za mąż za Kwiatkowiaka. Ale używali nazwiska Kwiatkowscy. Najpierw, jak rodzice tam w Mościskach nastali, to mieli 26 morgów. Tam była słaba ziemia, kartofle rodziły się malutkie. Moje rodzice to takie byli dobre, że jak zabili świniaka, to już ludzie wiedzieli o niem i wszyscy przyśli i rozebrali. A lojciec pożyczył. Mama, powiada, je chowała, a ludzie poŻ3'Czką roze­ brali... A ci ludzie to tak mówili — nie umią uchować, ani nie umią zjeść na niego. To takie ludzie dzisiaj. Nas było dzieci pięć, a wszystkich to siedem, bo były i łojczyno... Mama przód umarła, ojciec później... Ja nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała, ciężko. Ale teraz wyleciało z głowy... Z elementa nauczyłam się też czytać. Elementy kupił brat... A, o, b, c, d, e, f, g, o już wszystko. Rozjechali się do Ameryki, inne się pożeniły. Zostałam sama z rodzicami. Jak powiadam — nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała ciężko. Nogi miałam pokrzywione i nie mogłam wcale chodzić. I mój dziadek przyszedł do moich rodziców i pojechali do Skępygo ze mną na ofiarę. Jak poszłam i obeszłam tam w koło tego krzyżyka na tem cudownym miejscu w Skępem, na takiej górce, taka górka wielka. I tam ludzie ofiarę obchodzą koło tego krzyżyka. I mówi dziadek, trzy razy trza obejść z tu dziewuszku, to ona może odzyska moc chodzenia. Może Matka Najświętsza wyzwoli. Obnieśli mnie. A drugi raz już zem sama na swoich nogach chodziła. To tyle widziałam. Miałam już lata, zobym do Skępygo przyszła. Było u mnie tyle lat, że dziecko już chodzi, a nie chodzi. Drugie takie cudowne wydarzenie to miałam, że Matka Boska m r u g a ł a (z satysfakcją). W Skępym! Oczami! Mru­ gała! W wielkim ołtarzu! O, było to pare lat temu, jak chodziłam piechotą. To było na Matki Boskiej Siwnej. To było kawałek czasu, paro już lat... Jakom patrzała, to zupełnie mrugała Matka Boska. Ja miałam wyjść na zakonnicę. Ale moje ojcy mnie tylko mieli, a to ci, to wszyscy się rozlecieli. No i elito ich mial do­ chować ? A to tak było : Przyjechała zakonnica do Klasztoru do Skępygo i opowiedziała mi wszystko, jak zakonnice żyją i jakie szczęście u Boga mogą sobie wyrobić. I mnie się to spodobało. I chciałam wstąpić do Franciszkanów. A lojco moje, to byli dobrzy ludzie. Oj, dobrzy. Ktoś i nie miał z nimi żyć. Nie chcieli ze żadnymi żyć, jak zo mną. I ja ich posłuchałam. Mówią, droższe są łojcy. Męża można nadrobić i drugiego, a łojców już człowiek drugich nie ma. 30 Ja już niemłoda była, miałam dwadzieścia i coś, kiedym się ożeniła. Miałam śtyrech chłopów. No, już sam Pon Bóg dał. Ten ostatni to był niedobry. Był niedobry, bo był niegospodarz (zdecydowanie), mnie nie słuchał i nie szanował. Za moje dobre, to mi złem odpłacał. Ja to jestem dla kożdego dobra (z pewnym rozrzewnieniem). Ostatni się nazywał Ptaszyński. I ja się tak muszę nazywać, bo tak wychodzi. Pierwszy to był znowu Macie­ jewski. Adam Maciejewski ... to taki był, że słuchał ludzi, nie mnie. Jak go kto nastroił, taki był. I drugi był dobry, mądry i trzeci dobry. Jak bym mu s e r c a oddała! Chyba nie ma człowieka, który by powiedział, że ja byłam niedobra dla kogo. Jeden po drugim umierali m ę ż a . . . Jak jeden umarł, to trzeba było brać drugiego, bo miałam gospodarkę, to sama nie dam rady, są krowy, są świnie: szkoda tego zmarnować. Maciejewski to taki był, że ludzi słuchał. Jak ludzie kazali wziąć i palić papierosy, to palił, jak w karty grać, to grał. To co to za chłop ?! Drugi znowu się nazywał Gołębiewski. To był Gołębioski (wstydliwie, z zażenowaniem). No, Gołębiewski się nazywał ... Trzeci się nazywał Szczypawka ..., a to był taki chłop gruby i tłusty! Nie myślał umierać, i ja nie myślała, że on jesce umrze ... A jego zawiało. Pracował tam u sonsiada, bo ten sonsiad maszynowa! zbożo i jego zawiało. Taki przeciąg był ... I już od tej pory musioł umrzeć. Ja już poszłam do Gójska, zadzwoniłam po lekarza i po księża w tej nocy i wszyśko. ... Jak brat poszedł do Ameryki, to ja sama w kunie robiłam i na kuniu jeździłam, bom się napracowała. Wsiadałam na kunia, talii dobry był, i przywoził mnie do domu ... Mój brat nim pojechał do Ameryki, kupił sobie samouczek polsko-angielski i nauczył się po angielsku. Nawet i ja nauczy­ łam się dużo słów angielskich: mało dziecko — charli litło, okno — fauwildeoch. Z tego powodu musiałam zaopiekować się swoimi rodzicami, a przede wszystkim gospodarstwem, które opuścili moi bracia i siostry. Zajęłam się hodowaniem świń, bo była to podstawa — wcześniej już było mówiono — że hodowaliśmy świnie, dla świń to trzeba było kupować. Kupowałam im jedzenie. O mój Boże! U mnio świń było dużo, ja chowałam dużo świń — proszę pana — ja chowałam trzy maciory. Ja im kupowałam jedzenie, kartofle, bo tam była — jak mówiłam — słaba ziemia — to się na niej mało urodziło, tam kartofle przeważnie były malutkie. Jo, to tyż świniakom wiele ich nie można było dać, bo mało było i musiałam je hodować. To było moje ulubienie ... Jak śtyry karmiki zapro­ wadziłam, to miałam z pięćdziesiąt świń, oj, to moje ulubienie! Jak one żarły trawkę. Nieraz aż pod Gójsk poszły. Bo mówię, to szkoda, niech one idą pomalutku, to lepiej niech sobio źrą trawkę, to l e p i e j . Ale jak zaszły za daleko, to ja idę za nimi, biere kawałek chleba i one wracają za mną. L e l u t k i , bose, m a l u t k i e . . . to pogłaskałam je i idą za mną. L e l u t k i ] Na świnie to się wola, malutkie, maluńkie, malutkie (z wy­ ciszeniem), jak te, co ma, to znów mówi się dzieoiulki! dzieciulki! A jak potem duże, to libusie, libusie (najczulej), na koniec, to znów woła się kiziulek (już nie tak czule). A na krowy, to laleczka, a na owce, to piekuchna, piekuchna się woła. Mieszkałam po śmierci Ptaszyńskiego u Kozaków we wsi Modrzew. (Po spaleniu się rodzinnego obejścia w Mościskacłi — J. O.). Ja tam byłam sześć lat na Modrzewie, to krótko ... Potem mieszkałam u Dudów, to przodem przed Kozakami miesz­ kałam ... Nie, później to już w Maluszynie. Mnio się dlatego nie podobało u Dudów, że uni takie byli, miałam taką maciorę dużą, i ta maciora — mów i% — będzie wam lęgła prosiaczki, bo była prośna, będzie lęgła to prosiaczki, ja nie spałam parę nocy przy tych prosiaczkach, żeby im się aby chowały, no i jem, że jeich będą prosiaki te, alo daję jedzenie świni, bo świnia moja! A oni potom powiadają, że za moją świnię, to mi dadzą takiego prosiaczka małego. I powiadają, pani to urośnie ... (wypowiada to słowa bez żalu). Mówię, mój Boże, �to mówię, ja już nie wytrzymam, toć jak nie śpię i wam wycho­ wam, i na tych świniach wyglęże, toć nie gadajcie tego, co mówicie. Ale moja maciora pięciu średniaków im dala. Jednak i tego było mało ... Takie ludzie są! To u Kozaków tak było i u Dudów tak było. Obecnie mieszkam u rodziny Syskieh w Maluszynie i chwalę sobie to miejsce... Syscy troskliwie opiekują się rzeźbiarką, która mieszka u nich w komórce przy chlewie, żywią ją, i co ważne — pomagają w realizacji rzeźb, których sama już nie może wykonywać ze względu na stan zdrowia i podeszły wiek. Ale wróćmy do relacji artystki. — Moje zdrowie to liche ... Czasem to śpię dobrze, a czasem to nie mogę spać. Dzisiaj to takiem spała, że byłam nieżywa. Nic nie wiedziałam o świecie. Akem odeschłam, już dzień wtedy, to dla mnie najlepiej jak usnę. Już człowiekowi dosyć ... Szczypawka znów wraca do swego życiorysu: — Mój pierwszy mąż, Maciejewski, to żeby m n i e słuchał, a nie ludzi, to by żył dłużej. Ale słuchał ludzi, no to dlatego złumarł. Bp się zaziębił. Bo poszedł to wsłużyć. Jak miał w domu dobrze, to mu kazali służyć, że tam pszenne placki zje, pieką, dają papierosy, wódkę piją. I on się na to umarł ... Ode mnie nic nie był starszy. On był jeszcze młodszy. Trochę młodszy, już nie pamiętam ... Modlę się za swoich zmarłych mężów. O, tak! I za wszyst­ kich jednakowo, bo i tamten, co niedobry był, tyż może nie �wiedział, co on robi. J u ż mu trza darować. Jak mu już Pan Bóg sam z mojej strony nie pamięta.. Pierwszy umarł. Drugi umarł. Każdy umarł we wieku. A ten trzeci, to był stary, już stary. I czwarty tyż umarł. W trzy lata, jak się ożeniłam, urodziło się jedno, ale umarło. To było z pierwszym mężem. (Czy próbowali mieć dzieci?) 0, tak! Ale już nie, już zdrowia nie było do tego. Nie modliłam się o dzieci przez Skępską. Ja nie pragnęłam, bo ja się przyjrzałam u ludzi, że są dzieci niedobre. Mówię, Pan Bóg da mi opiekę i tak jak będę żyła. J a k ą opiekę mam, to bardzo dobrą. Toć zdarzają się dzieci dobre, ale próbować na dobre, a mieć ich z pół mendla? (ze śmiechem). To już nie tak dobrze. Jak ojcy dobre, to i dzieci powinny być dobre. A tak nie jest ... Nie modlę się za to zmarłe dziecko. Bo ksiądz mówił, że za takich nie brak się nawet modlić, ani nigda. Bo une są szczęśliwemi. Bo przyszło na świat i zaraz zmarłoż. Nic nie było na świecie. Mówi ksiądz, że takie dzieci idą prosto do nieba. I trzeba w to wierzyć, nasza wiara nas tak uczy. Modlę się do Matki Boskiej i do Pana Jezusa ... Do Matki Boskiej, żeby wyprosiła mi zdrowie, łaskę u Boga, bo una ma laskę u Pana Boga, taką jak nikt ni ma. To w takiej intencji. Modlę się tyż do Pana Jezusa. On udziela wszystkich łask. Do Ducha Przenajświętszego — a do Pana Boga Ojca — ba, tyż! Boże Ojcze, my Twe dzieci płaczem, żebrzem lepszej doli. Bok po roku marnie leci, my w niewoli, my w niewoli ... A czy to prawda panie — pan tyż nie wie — że jak człowiek umrze, to podobno jego dusza jest pomiędzy temi ludziami To dusze pomiędzy żywymi chodzą ... Jeżeli mają ducha nie śmiertelnego, to może tak jest ? Jak przeznaczony do czyszczą, to odpokutuje, a jak dc nieba, to krótko mieszka w czyszczu. I pójdzie do nieba. A jaa do piekła, to n a w i e k i podobno ... O mój Boże, daj Boże, żebym poszła do nieba (żarliwie) Daj Boże, o mój Boże ... Rada bym, żeby moja pani tyż poszła Bo je dobra. W Gójsku w ołtarzu jest Serce Jezusa, a w bocznych — Matka Boska, Pan Jezus i Święty Józef. Zawsze się do nich modlę Modlę się ja najwięcej na wieczór. Rano, jak mnie zacznie dusić ta astma, tak mnie zmęczy, to już nie otworzę pyska nawet Bo jak mnie weźmie kasiel (kaszle), nie mogę skończyć. Odmawiam pacierze do Serca Pana Jezusa, do Matki Boskiej Opieki, rozmaite. Mówię nieraz: Wszystkie nasze dzienne sprawy Przyjmij litość Boże Prawy A gdy będziem zasypiali Niech się nawet syn nasz chwali. Pan Bóg ma więcej niż rozdał. I mnio będzie wiedział, jaj wynagrodzić. Największa Radość Moja? J u ż nie będę mogła mówić ...j Już muszę płakać ... Żeby się dostać do n i e b a ! Trudno byłoby orzec, czy Helena Szczypawka (tak ją nazy­ wam, ponieważ jest to nazwisko trzeciego męża, którego uznała) ma lub miała swoje obsesje męskie czy „seksualne". Oto jej od- I I . 3. Świnie i pasterz, drewno lipow-e, malowane, wym. od 10x16 cm do 15 X 20 em. 32 �powiedź na pytanie „testowo" — K t o bywa lepszy, kobieta czy mężczyzna ?: — To zależy, jaki człowiek — baba dobra i chłop dobry, ale jak który ... No, ale kodeks moralny Szezypawki jest bogatszy. Oto pod­ stawowe stwierdzenia etyczne w t y m kodeksie. Pojęcia etyczne — W Zaszczytowem jest Kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca Męczennika, żywcem oprawianego, tam do niego się modliłam. Teraz chciałabym do Gójska mieć zamiar pójść, może odpocznę, może pogoda będzie. Rada byłabym wyspo­ wiadać się, bo nieszczęście było, na Wielkanoc była wielka słota. Spróbuję się tam udać. Wiele się nie zadawać z ludźmi. Wiele nie trza dzisiaj mówić ludziom, bo prawdy nie powiedzą. Powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą ... Ci co mnie okradli, to nie są dobrzy. Raz tacy pożyczyli, a przyrzekali, że oddadzą, że wynagrodzą, a teraz nawet nie przyjdą powiedzieć, żeby poczekać. Jednemu pożyczyłam dwa tysiące, drugiemu stery, trzeciemu pięć tysięcy, bo ja miałam pieniądze. Świnie chowałam, później rzeźbiłam. To już będzie parę lat, jak pożyczyłam, a tera nie chcą oddać. Przeszły lata i nie oddają ... W kodeksie moralnym Heleny Szezypawki trzy wartości uznano zostały przez nią jako najważniejsze: — Honor mieć, uszanowanie u ludzi i sławę. To je najważ­ niejsze. Sława, to znaczy, żeby ludzie dobrze o człowieku mówili, sprawiedliwie. A honor? Przecież jest „Honor Marija" ... Żeby człowiek był czysty, żeby był wysławiony od ludzi, że to dobra dusza ... Rzeźb swoich to ja nie wykonywałam dla sławy! Nad któ­ rymi pomyślałam, to zrobiłam ... Robić im, ludziom znaczy, dobrze! Liświacza to ja nie lubię szanować. So takie, t u z a p a l i , t u z a g a s i . Liświacz, to taki f a r y z e u s z , to on się samochwali, a nigdy nie przyjdzi, jak mówi. To taki człowiek! To łun wodę pije. Tak. Nie lubię tych faryzeuszów, wolałabym nie patrzeć na takiego człowieka. To, żeby człowiek miał poważanie, to jest ważne. Jak czło­ wiekowi odbierzesz honor, to odbierzesz mu życie ... Jakby co gadał na mnie, że ja tam ... łajdacze, tak nie tak, to mnie to nie obchodzi, bo ja tego nie robię. Jakby kłamał, to mnie to nie obchodzi ... Za nic ni mam tego człowieka, że kłamie, ale ci gniewać się na niego nie wolno. Pan Jezus nie kazał się gniewać ... So dziś dzieciaki bez wychowania ... Trzeba wiedzieć, oni chodzą do szkoły, ale Bóg broni od szkoły takiej. Co uważa Pan? Przyjdzie taki i przymierzy mnie do siebie i powiada — o, jaka malutka wyrosła. Mój Boże, to ja winna, żem malutka. Mój Boże, ni za wielki nie winien sobie i malutki nie winien, jaki go Bóg dał i wyrośnie, i jo. I trzeba Bogu dziękować i tylko honor swój postawić, żeby być c z ł o w i e k i e m , nie osiustem i nie kłamcą. Toto powinno człowieka sławić. Spróbujmy poznać jeszcze odczucia estetyczne Heleny Szezypawki. Odczucia te ściśle się wiążą z jej wyobrażeniami religijnymi i etycznymi. W t y m , co mówi, powtarza się często słowo ładny, jak mi się wydaje, jest ono dla Szezypawki jedno­ znaczne ze słowami — dobre i dobro. I I . 4. Świnie, drewno malowane, wym. od 7 X 10 cm do 15 X 20 cm. 1 33 �Pojęcia estetyczno — Ładne to są topole, grube już ładne, lata musiały rosnąć ... (rozmowa w czasie spaceru) ... O, jakie ładne te jarząbki, zakwitły, z togo owocu robią takie smory czy cuś na smarowidła jakieś do chleba ... Najbardziej podobają mi się róże. Dlatego, że są ładne. Te kwiaty, co rosną na łąkach, też ładne (bez przekonania). Rozmaite. Ale już nie są tak ładne jak róże. Nie! Różowo, czerwone, to najpiękniejsze kolory, ale 'i niebieski. — Dlaczego niebieski ? — Bo ładny. — A żółty kolor ? — Też ładny. — Dlaczego babcia maluje jeźdźców na czarno. — Czasem, jak ta farba nadaje się na czarno, to tyż maluję na czarno. (O krajobrazie:) — Górzysto, to mi się nie podoba. Dlatego, że to już nie je tak ładnie, bo na dole już nic nie widać za górą. — — No, ale można na górę wejść i z góry popatrzeć. — Nuu, alo to ciężko wejść, to ja już tam nie chcę wchodzić i oglądać ... O, jak widzi wszystko daleko, o, jak tu, tam — Gójsk widać, o, to ładnie. Z drzew to mi się podoba lipa. Dlatego, że ona ma swoje kwiaty takie, co nawet dobre są na herbatę. Brzoza? Tyż dobra (niezdecydowanie). Ładna i choina, i jeglija. Las łubie jak są jagody, bo jagody to lubię zbierać. Najpiękniejszy to jest m a j . Dlatego to, że wiosna idzie piękna. A zimy nie lubię, bo zimno. Nie, togo nie wytrzymuje. (O szronie na oknach:) — Prawie że niektóre nawet i ładne. Nawet ładne te kwiaty, taki rys ładny mają. Ale to jest jednak niedobre, bo to zima ... — Czemu nie popatrzę, popatrzę ... Nuu, i mówię se, żeby takie wyrobić ładne kwiatki ... Człowiek jak jest taki średni to ładny! Żeby był podług wysokości kształtny i grubości szeroki. Mnie się podoba jak jest wszystko takie podług siebie. A jak już są takie niekształtne, to mi się nie p o d o b a ! Za szczupłe nieładne i za grube nie­ ładne ! Tylko takie ś r e d n i e ! ... Tak, jak moja (mowa o Syskowej, która obecnie opiekuje się artystką), to ł a d n e ! No i żeby byli trochę rumiane (Syskowa ma bladą cerę), jak takieś blade, to już nie wydają się ładne ... — Pyta pan o zielone oczy. Odpowiem od razu: to takie k o c i e oczy — zdradliwe. To niedobre oczy, to takie naprawdę zdradliwe (mówi to jednak ze śmiechem, z właściwą sobie weso­ łością). O, niebieskie oczki, to ł a d n e ! Tak, ładne są oczki niebieskie ... I ... czy ja wiem, takie, jakie mam ja (wesoło). Inni tyż mają takie ł a d n e , niebieskie oczki. — A jakie oczy ma babcia ? — Ja tam mam piwne (mówiąc to, przygląda się moim oczom). — Piwne? — Ko, j o ! — E, przecież są b ł ę k i t n e . — Tak? — Tam! — Nu, m o ż e ? ? ? I wpatruje się w moje oczy, które nie są nawet szare saj właśnie piwne i przekrwione. Osłaniają je ponadto przyćmiona okulary ... A jakie mają oczy krowy ? One mają — odpowiada Szcza pawka — oczy m ą d r e , one widzą wszystko. One rozumieją jak oczy baranów i świń, wszystko, co spotkać je może od czło wieka. Oczy krowy rozumieją więcej niż oczy barana. Bo krowi doi się parę razy na dzień ... A barana zarzyna raz do roku . I Krowa to jest bardzo myślące stworzenie. Ona w i d z i i rozumie zamiary człowieka. Tylko ona, żadne inne zwierzę. Nawet ko tak jak krowa nie zrozumiał zamysłów człowieka... Tyłki krowa potrafi przyglądać się człowiekowi. I o n a go widzi i stalą obserwuje. Właśnie krowa! To stworzenie, które nazywają bydle, chociaż cenią je bardziej niż dzieci. A stratę krowy opla* kują mocniej niż bliskiego człowieka. Ja to rozumiem, ale i sil zadziwiam: bo po co mówią na krowę — bydle ?. Piękna krowa, to wiadomo, ma wymię pod sobą d u ż ej Cycki jej są zdatne i miętkie do dojenia ... U niej różki powinny; być ł a d n e . No, żoby była ł a d n a ! Zaś konik, żeby był ł a d n y , musi być p ł a s k i , k r ó t ­ k i e g o łba, a karczek musi nosić w g ó r z e . Powinien byd maści gniadej. Jest wtedy naprawdę ł a d n y ! No, kasztan tyż ł a d n y ! Oj, ł a d n y . . . — A koń biały? — Nie. Nie!—Dla-1 czego ? — Bo już ono t a k ą grykę mają na sobio (gryka w kułturzo chłopskiej jest symbolem nędzy i niedostatku). W pańszczyźnia­ nych czasach i później chłopi wypiekali chleb nie z żyta, lecz: z gryki. Nie opodal Sierpockiogo na białego konia mówią wprost — j ŚMIERĆ ... — Grykę mają — powtarza artystka. —• Takie placuszk mają na sobie białe jak kwiatki gryki, s ą t e k o n i e n i e ł a d n e ! ... Bida (czyli takie konie) schodzi się z nędzą A p ie n i ą d z e t o s i e s c h o d z ą z r o z k o s z ą . — Koń jest przedmiotem największej fascynacji artystki, zwłaszcza koA z jeźdźcem. Wydaje się to zaskakujące dla mieszkańców miasta, lecz na wsi nie jest odosobnione, spotykane zwłaszcza u rzeźbiarzy zamieszkałych w różnych częściach kraju . 2 A oto co artystka mówi o innych stworzeniach. — GĘSIAKI . . . t o ł a d n e b a r d z o stworzenia. Są ł a d n e z a w s z e ! Jak one umieją ze m n ą rozmawiać. One mi wszystko powiedzą. One m i nawet powiedzą, jak gęś wysiadywała je. Jak z nimi r o z m a w i a ł a . A poza t y m są to stworzenia, które umieją się nakarmić s a m e . Une potrafią pokazać, jak matka na gnieździ głową ruszała ... Jak myślała o tych małych gęsiakach ... W cza sie rozmowy przywołuje do siebie chodzące w pobliżu stadi �— Doprawdy ? — Ja panu powiem, może rzeczywiście Pan Jezus zwraca uwagę i na takiego bocianka. Czy ja wiem ? Wiem jedno, że gnia­ Kieruję rozmowę na temat ptaków. Oczywiście zapytuję, zdo bocianowi należy wiązać, a nie zbijać żelaznymi gwoździami. co myśli o skowronku. Można go umieścić na bronie laskowej (jak wiadomo bez gwoździ — Skowronek, to ł a d n e stworzenie. O n tak ładnie się żelaznych), można wreszcie zrobić mu gniazdo na kole od wozu, krąży. I ... Wyśpiewuje. A jak skrzydełkami robi, to i w y ­ usuwając z koła obręcz i tuleję z piasty ... Wtedy w gniazdo sp i e w u j o. Taki to jest un skowronek. grom nio uderzy! Tyle to ja wiem ... A żeby był gwóźdź żelazny Zaś jastrząb, o, to p a s k u d n o s t w o r z e n i e . — Dla­ w jego gniazdku, to on mówi — (że grom) trzaśnie! A więc czego ? — Jak to dlaczego ? — On dusi gęsiaki i kurczaki. — Czy bocian wie, iż gdy będzie żelazo — grom trzaśnio. Jego możli­ mimo to jastrząb jest ptakiem wyglądającym ładnie (szykow­ wości opiekuńczo uzależnione są więc od zachowania ludzi, którzy nie). — NIE!!! Natomiast boeianek to jest stworzenie ł a d n e . oczekują jego „mistycznej" opieki. Na ten temat napisano wiele, Dlaczego ? — Bo on jest ł a d n y . — Dlaczego ? — Bo przy­ a i ja dałem się w to wciągnąć. Życzliwego czytelnika odsyłam chodzi już wiosną i k l e k o c z e ! do mego tekstu na temat ofiar z bocianich łap składanych na — Prawdą jest (zapytuję), że bocian chroni zagrodę, dom, drzewach strzegących chłopskich gospodarstw . obejście od g r o m u ? Ale artystka nasza inny ma stosunek do bociana niż etno­ gąsiąt i z każdym rozmawia po swojemu, w sposób nie do prze­ kazania. 3 — Tego to ja nio wiem! Nic o t y m nie wiem. grafowie śledzący relikty dawnych pogańskich wierzeń — do mi35 �tycznego „Wojtka". Traktuje bociana tak jak się na wsi traktuje mysz czy kota. Artystka — mimo że rzeźbi chętnie bociana — ustawia go w hierarchii wartości związanych ze zwierzętami poniżej konia, kro­ wy,nawet kury lub gęsi, nie mówiąo już o świni, którą ceni najwyżej. Właśnie świnie w hierarchii wyznawanych przez nią wartości estetyczno-etycznych (bynajmniej nie utylitarnych) zajmują naczelne miejsce. Najwyższą pozycję, punkt odniesienia dla oceny otaczającego ją świata. Znając niejednego artystę, w szczególności chłopskiego, przyznaję, po raz pierwszy spotkałem się z tak kategorycznym i odbiegającym od ogólnie obowiązujących norm — wyznaniem szczególnej postawy estetycznej i zarazem e t y c z n e j . Taka ocena świni, której nadaje się u nas tyle znaczeń o charakterze oszczerczo-pejoratywnym, jest prawdziwym ewenementem kul­ turowym, jest czymś wyjątkowym, niebywałym. Postaram się dalej wykazać związek między tą postawą artystki a jej d z i e ­ ł e m rzeźbiarskim. Wróćmy jednak do opinii artystki na temat stworzeń. Zgodnie ze stosowanym wcześniej kwestionariuszem, pytam artystkę o najwiotsze i najbarwniejsze stworzenia, o motyle i ważki. •— A co to takiego te ważki ? Obecna przy rozmowie dziew­ czynka, chodząca do szkoły i znająca dobrze ważki, podpowiada babci o co chodzi. Ale jest to daremne. Szczypawka odpowiada: nie interesowały mnie te w a ż k i ! Ani motyle. To szkodniki i już. Chociaż mają, mają takie oczka, takie graniaste. Ale te białe — chociaż największe z nich szkodniki, bo zżerają kapustę — one są ł a d n i e j s z e . . . J e ż ! O t o n i ! One p o d o b n e s ą do d i a b l a My go nazywamy złym duchem (ale mówi to pogodnie, be złości). To zły duch, taki jeż. To marne toto! P a s k u d n i — Za to są k o s y ładne! ... One tak ładnie śpiewają. No, i z a j ą c z e k też jest ł a d n y ... Ale artystka najczulej, z całą tkliwością zwraca się do zwii rząt z najbliższego otoczenia — gospodarczych. Dzieciulki chodźta, chodźta moje z b a w i e n i e — móii to do gąsiaków, które w czasie rozmowy kręcą się gromadni wokół nas. — Taki gąsiak, to pokaże nawet, jak kwoka na jajk pożywała. Pokaże, jak łebkiem otrząsała, jak się martwiła ii jajkach ... Wszystko m i taki gąsiak pokaże. I to tak rozumj łajdak (mówi to z ogromną czułością). Na gęsi woła się buchny, libuchny, l i b u o h n y , l i b u l k i , d z i e c i u l k i (bardziej niż czule). Pieki, pieki, piekulki ... Tak woła się na owce i barany. A ii indyki woła się gulusie. G u l u s i e ! A na kaczki, to tasiuchn t a s i u c h n y . . . No i na kury cipulki, cipulki, dzieciul dzidziusie... Wróćmy jeszcze do poglądów artystki na temat jej stosunM do świń. — Jakem młoda była, najlepiej podobały m i się Świna żeby je chować ... Mnie świnie to się słuchały. Jak ja jem po wiedziałam jak było brak je zająć, to ja poszłam i mówił m a t u 1 k i chodźta! Wzienam kawałek chleba, dałam im ta kawałek chleba i one p o s z ł y z a m n ą . . . Ojej, hodowała! ich dużo i mnie rozumiały. Wszystko rozumiały. Jakem poszła do miasta, to jakem przyszła, to przyniosłaj im paczkę cukierków. I poklękały wszystkie na próg. Bo to bj ten punkt od izby do tej jeich szopni. A ja i m dawała i tak gryzłj I tak g r y z ł y . Tak lubiłam się im przyglądać, jak g r y z ł j U. 7—9. H . Szczypawka przy dopiero co wyrzeźbionym koniu z drewna topolowego, wym. 105 X 100 cm. 36 �To były i są moje najulubieńsze stworzenia. Ja już lubię tylko toto i gąsiaki. Nie żywego nie mam swojego. Ba! Będę komu przeszkadzać ? W kontekście tego, co było mówione poprzednio o stosunku artystki do zwierząt, Czytelnik czuje, jaką ma to pełną goryczy wymowę. — Nawet nie ma pani kota ? — Jak ? Tchy, tchy! Żeby m i pod łóżko nasrał ... Zryć mu jednak dam, bo przychodzi. Skwarków mu dam i , i , i wygnam go precz na dwór!!! Nic nie mieć swojego. Być za wszelką cenę sobą. Być, a nie mieć. Być i tylko być. Może słowa te określają w jakiś sposób wymiar osobowości Heleny Szozypawki, jej poglądów etyczno•estetycznych, wiążących się integralnie ze sobą. Posłuchajmy jeszcze o doznaniach artystki, o jakich nie­ często ma się okazję usłyszeć. — Lubię patrzeć czy słońce zaszło na pogodę, czy na deszcz. Kiedy na deszcz, to się s m o l i punkt nad zachodem, a na po­ godę to zachodzi jasno ... Ja widziałam już, że niebo było całe w z ł e j k r w i. Rano same bumby na świecie byli — tak panie było. I budziłam swoich łudzi, żeby zobaczyli to rano. I zobaczyli, co się dzieje. Świat trząsł się cały i we krwi był cały. K r e w c a l k i o m b y ł a ! I j a widziałam to! Same bumby, sama krew, aż strach było na to spojrzeć! — Artystka miała wizję tę kilka lat tomu w czasach pokojowych. Dzieło — Lubiłam to, świneczkę zrobić. A i gęsiaki. Pełen koszyk zabrała ich „Kultura". I koszyczek zrobiłam taki i m ładny i włożyłam im pełno w ten koszyczek i zabrali!!! Ja to mam wrodzone ... Miałam dwanaście lat, to ja już konika odrobiłam, co jechał ... I krowy odrabiałam ... To już ja miałam takie wrodzenie! Ci, oo jadą na tych koniach, to dragony, żołnierze, kozaki. Te kozaki mieli takie małe koniki, niskie, a te dragony, to wy­ sokie kunie i oienki*. Szczypawka, kiedy była dziewczyną, robiła wozy i naj­ trudniejszą rzecz — koła ze szprychami, dzwonami i piastą. — Mój łojciec to robił, a ja się temu przyglądałam, a potem już umiałam robić to sama (do dziś potwierdzają ten fakt męż­ czyźni z okolicznych wiosek). Łojcieo robił tyż kubełki z klepek, co jest jeszcze trudniejsze ... No to i ja nauczyłam się robić kubełki. Z klepek je robiłam, tak jak to bednarze robią i klepki ściskają obręczami ... Te obręcze zamawiałam gotowe u bed­ narzy i kowali. W rejestrze umiejętności artystki znajduje się również zdolność wypłatania zgrabnych i misternych kapeluszy, chro­ niących żniwiarzy przed słońcem, a także plecenie koszy i wy­ konywanie odzieży bez korzystania z usług krawców. Ale Szczypawka mimo swych wyjątkowych umiejętności i aspiracji artystycznych (a może właśnie dlatego) — nie przywiązuje większego znaczenia ani do wykorzystywanych narzędzi, a t y m bardziej do „preparowania" tworzywa (doboru i suszenia drewna, wyboru farb oraz dodatków przystrajających jej dzieło). — Robię — uważa pan — jak jakie drzewo popadnę. Co kto ma, to od niego wezmę i kupię, i zrobię ... Wystarczy mi, jeśli drewno przez pół roku poma"u wyschnie (inni rzeźbiarze prze­ znaczają na to nieraz i więcej niż dwa lata, mało tego, drewno na powierzchni kory systematycznie nacinają, aby schło umiar­ kowanie, wreszcie kryją je w plewach, które jeszcze bardziej opóźniają właściwy procos schnięcia). Ambicje Szozypawki nie wiążą się z technologią, w rzeźbach zdarzają się pęknięcia, malatura kładziona jest niestarannie (głównie lakiery podłogowe, czarna farba do malowania wozów i biała do okien i drzwi) i to też sprawia, że jej dzieło fascynuje surowością, prostotą i szczerością. — Najchętniej rzeźbię w drewnie lipowym albo kasztano­ wym — to się nadaje do robienia (rzeźbiarze chłopscy bardzo rzadko posługują się drewnem kasztanowym). Brzoza to już twardzizna. Jak jest suchawa, to pomału się w niej coś zrobi i nie popęka okrutnie. 37 �Helena Szezypawka wszystkie swoje narzędzia trzyma pod łóżkiem w pomieszczeniu w pobliżu chlewa. Tam, wśród gwoździ ma siekierkę, nóż składany z dodatkowym trójkątnym ostrzem, pilnik do ostrzenia siekiery oraz jedno zdarto, płaskie dłutko. Chciałaby bardzo mieć nowe, przyzwoite dłuta, prawdopodobnie 0 wklęsłych ostrzach. — Dłuta by mi się przydały, żebym mogła lepiej rzeźbić. — Rzeźbię tak jakbym musiała, tęsknię do tej roboty i sama muszę, muszę (pogodnie), muszę zrobić (wesoło). Rzeźbię no­ żykiem, potem resztę się zrobi, bo tak to siekierką, łonśniczkiern, dłutkiem ... Mam siekierkę, niedużą, ale i niemałą ... To złe dusze przychodzą. I k r e w piją. Komary to też zle dusze. Bo k r e w piją. — Rzeźbię jak już chłodno, po południu. Rano to tak, jeszcze się nie dośpię, bo mnie kasiel zmęczy bez noc. To później, to mi pani przyniesie trochę pożywienia, to trochę zjem. Ba, a jak trochę zjem, no, to m i się spać zachce, to muszę się prze­ spać. To paciorek mówię, to tak. I przespać się. Jak się prześpię, to później wyliżę na dwór. To gęsiaki trzeba popaść, no (apa­ tycznie). No, tam sporządzę kartofle, bo same to się boją. 1 tam taki „par ładny". To tak się w y ź r ą. A ja na to lubię patrzeć, jak tak się wyźra ... Joj, noj ... to nie moje ... (z westchnie­ niem i przekonaniem). Jak je nakarmię, to kłusa lecą do wody. A jak tam ni ma wody, to przyjdą do domu i się napiją, a ja za nimi ... później spać idę. Rzeźbię po południu (niezdecydowanie). Na obiad jem, co je czasem, czasem ryżu ugotują, sukrem posypią, czasem pla­ cuszków upieką, bo się chlebek naprzykrzy, a czasem kartofel­ ków, jak dobre. A tera ich ni majo ... Po obiedzie rzeźbić mi się nie chce .... J u ż nie mogę ... Na drugi dzień, albo wcale tego dnia ... O trzeciej zacznie się, o piuntej czasem ... Ja tam trochę podziabię. Podziabię i cóż — mówię — do tej pory człowiek męczył się, to już nie warto się tera męczyć ... Ja może — mówię — dziś albo jutro się skończę, już ten, już tego, go nima ... Mam już 78 lat (rozmowa miała miejsce w 1975 r.). To są już lata. Ja mówię, nie potrzeba się męczyć ta.k długo. Czasom to śpię dobrze, a czasom to nie mogę spać. Dzisi, aj, to takem przespała, że byłam nieżywa chyba. Nic nie wie­ działam o świecie. Akem odeschłam, to już był dzień ... Wtedy to dla mnie najlepiej, jak ja tak usnę ... To już człowiekowi dosyć. Humor, żeby człowiek miał i sławę, żeby nie przeskrobał jakiego ... i miał uszanowanie ... Staram się być sławną, tak jak ja to lubię. Mnie tam już mało interesuje jak inne robią ... Wójcik (Wł. Wójcik z Osówki) to podobno takie cóś odrabia, to na cały świat się rozchodzi. Podobno umie odrobić. Ale nie wiem, czy to prawda ... Wójcik żyje t u niedaleko i un tyż rzeźbi ... Razem widziała jak niósł na wystawę. To był świniak i ptaszki, takie rozmaite. Świniak mi się podobał. Ładnie wyrobiony, tak jak żywy! Krowy tyż wyrabia, takie leżące — czy podobały się — tak, tak (lekceważąco) ... Widziałam tyż, jak taki Rośkowski (M. Ruszkowski) rzeźbił z Sierpca — może go pa.n znał — już dawno nie żyje. On rozmaite rzeźbił, czasem to m i się nawet spodobało ... • Ale rzeźbić krowy to nieważno ... Rzeźbić trzeba to, co się chce i uważa. Jeżeli jest taka rzeźba, że m i się podoba i uważa, że się ludziom mądrym spodoba, to mnie cieszy ... Podejmijmy wreszcie próbę analizy dzieła Heleny Szczy-i pawki. Analizę tę pragnąłbym rozpocząć od rozpatrzenia dzieła wyjątkowego, które wykonała na mój powtórny przyjazd do niej, w dniu 22 lipca 1975 roku. Jest to figura konia bez jeźdźca, wyjątkowo duża jak na artystkę. Ma ona bowiem 110 cm wy­ sokości a 105 cm długości, podczas gdy Szezypawka ma 155 cm wzrostu. Tułów tego konia, jakby dotykał monolitycznie zbudowa­ nego torsu, który stanowi wraz z przednimi nogami jedną zwartą całość. Głowa jest montowana, wpasowana przy pomocy czopu! i dwóch gwoździ, które zarazem wyobrażają oczy, czaszkę wieńczą przybite do karku uszy. Wspiera się zaś przód tego konia na potężnym tułowiu, obłym bloku. Natomiast od tyluf tułów ten wspierają nogi wpasowane z zastosowaniem techniki ciesielskiej, takiej jak przy - łączeniu belek przy konstruowaniu budynków mieszkalnych. Do nóg konia domontowane są płaskie drewienka — kopyta. K o ń ten ma ogon z naturalnego włosia.; Jest to kita zawiązana na supeł. I jest pierwszym przejawom odejścia artystki od dotychczasowego zwyczaju dorabiania ko­ niom k i t zwisających. W rzeźbie tej posługiwała się artyrstkaj od początku do końca materiałem obrabianym narzędziami, nie" korzystając z form naturalnych, takich jakie można zaadoptowa z odpowiednio dobranych form pnia z odroślami — gałęziami (z takiej techniki korzystała przy rzeźbieniu przede wszystkim bocianów, a także jeźdźców — „dragonów, kozaków, żołnierzy"). r Słusznie pisano o Szczypawce, że rzeźbi posługując się siekierą, ale nie wyczerpuje to rejestru używanych przez niaj narzędzi. Korzysta bowiem z dłuta, a nawet ze świdra (o śred-1 nicy 2 cm), którym wierci otwory na ogony wykonane z koń-j skiego włosia. Ewenementem w wiejskiej twórczości rzeźbiarskiej j jest świadomy dobór przez Szczypawkę narzędzi w zależności: od celu, jaki sobie stawia. W niektórych przypadkach wykorzy­ stuje formę naturalną — np. rzeźbiąc bociany czy postacie \ I I . 10—13. H . Szezypawka pokazuje wyrzeźbione przez siebie ptaki: gąsię, skowronka, bociana i słowika. Rzeźby w drewnie lipowym, malowane, wyk. w latach siedemdziesiątych. 38 ��jeźdźców (tuiów rzeźbi w pniu, natomiast rozgałęzienie konarów wykorzystuje jako nogi postaci) — w innych przypadkach po­ dejmuje skomplikowane i wymagające wyjątkowego kunsztu technicznego działania konstrukcyjne (jak choćby w budowie bryły konia). Przypadkowego widza najbardziej intrygują w rzeźbach koni ogony z naturalnego włosia. Geneza takiego rozwiązania wiąże się zapewne z powszechnie spotykanym zwyczajem docze­ piania ogonów i grzyw z sierści zabawkom — konikom,' sprzeda­ wanym do dziś na jarmarkach, szczególnio południowej Polski. Jak twierdzi artystka, zaczynała rzeźbić od koni i im jest wierna do końca. Wynikało to z pragnienia posiadania tego, co w ozasach jej młodości było „zabawką", największą atrakcją jarmarków. Ale donioślejszą bez porównania sprawą jest to, że Helena Szczypawka należy w Polsce do zupełnie wyjątko­ wych twórców, którzy uznali za najważniejszy dla siebie temat zwierzęoia. Artystka szczególną rolę wyznaczjda t u świni. Niestety, kuratela najrozmaitszych oficjalnych mecenasów sztuki ludowej spowodowała, że artystka musiała zrezygnować z rzeźbienia świń i rozpocząć pracę nad całkiem obcym dla niej tematem — łabędzi. Ale nawet i w t y m obojętnym dla niej temaoie zdobyła się na własne, ciekawe rozwiązania. Na ogół rzeźbi ptaki jako monolite bryły, pozornie „wyjąt­ kowo niestarannie". Od tej rzeźbiarskiej zasady odchodzi tylko czasami. Ptakom, które nie są jej bliskie (jak np. łabędzie), stara się nadać ohociażby kolorystyczną formę zgodną z życze­ niami klienteli. W swoim czasie zarządano również od niej, aby zaozęła rzeźbie gołębie. I były to pierwsze ptaki, którym posta­ nowiła przyprawić skrzydła. („Tamte ptaki, co zaczęłam robić, to gołumbki frugające, a te inne to sobie siedzą i dlatego nie mają żadnych skrzydeł."). O ile wcześniejsze rzeźby Szczypawki były wykonane z drew­ na odpowiednio dobranego i przysposobionego, to obecnie, pod koniec swego życia robi je ze swoistą „nonszalancją", na skutek czego pękają w najbardziej nieoczekiwanych miejscach ... Głęboko to wzruszający moment w jej życiu. Twórczość, która stała się Jej najważniejszą sprawą. Twórczość artystki, która prosi Boga, aby mogła rychło umrzeć. O jej twórczych uniesieniach mówią i wspomagają ją ko­ lejno wybierani przez nią opiekunowie (aktualnie rodzina Syskich w Maluszynie). I oni też w głównej m-erze przesądzają o t y m , że artystka Szczypawka może nadal tworzyć. Prawdziwą ozdobą twórczości artystki są obok postaci zwierząt — rzeźby kapłanów. Rzeźby te pochodzą z lat pięć­ dziesiątych i sześćdziesiątych. W t y m to czasie artystka rzeźbiła oprócz świń figury już nie mężozyzn z sumiastymi wąsami, zawsze podkręconymi do góry (wspominanych dragonów, koza­ ków, żołnierzy), lecz właśnie księży. Są to figury monolityczne, zwarte, samoistne. Żadni jeźdźcy na koniach ... W prywatnej kolekcji Aleksandra Jackowskiego miałem możność poznania dwóch wizerunków księży, jakie wykonała Szczypawka. Jednym z nich jest postać (wys. 35 om) z opuszczo­ nymi dłońmi, przylegającymi ściśle do ciała. Rzeźba ta została pomalowana na biało. „Zdobi" ją tylko czarno pomalowany biret. Twarz prawie nieoznakowana, zagubiona, nijaka. Stopy niewidoczne. Jest to wizerunek kapłana w komży, kapłana peł­ niącego swoje liturgiczne role. Druga zaś rzeźba jest poprzedniej zaprzeczeniem, jest zasadniczo inna. Ręce ma umocowane ru­ chomo, stopy obute, wyraźnie zaznaczone. Twarz pomalowana z lekkim zaczerwienieniem policzków, oczy, uszy, podbródek i nos wyraźnie wyodrębnione i zaznaczone. Cały tułów zamalo­ wany jest na ciemno, ma więc kolor bliski barwie sutanny i jest to niewątpliwie wizerunek księdza widzianego na co dzień. Obok „świątków", „świętuchów" — są to tematy, które ściśle nawiązują do pojęć religijno-etycznych artystki. W dzie­ łach tych zawarta jest kodyfikacja jej prostej, żarliwej i kon­ sekwentnej postawy moralnej. Zachodzi t u bliska, jeśli nie bez­ pośrednia więź między dostojeństwem jej „pacierzy" a sterylną, w pełni konsekwentną formą rzeźb, zwłaszcza wspomnianych dwóch kapłanów. Na zdjęciach widzimy artystkę okutaną w chustkę i spódnicę własnego kroju i szycia. Wygląda bardziej niż ubogo, wręcz biednie. Ale na innych zdjęciach, w lekkiej kretonowoj sukience wydaje się znacznie schludniejsza. Tę sukienkę założyła na 22 lipca 1975 r. Tegoż ranka — mimo trudnych warunków — umyła się po raz pierwszy od roku. Fakt ten zbiegł się z ponow­ nym moim przyjazdem do artystki. Nie piszę o tym, by kokietować czytelnika intymnymi szczegółami z życia artystki, lecz by zwrócić uwagę na więzi, jakie istnieją dziś między współczesną twórczością „ludową" a bodźcami pochodzącymi z zewnątrz, nie z własnego środowiska. W przypadku naszej artystki krąg ludzi rozumiejących i doce­ niających jej twórczość sięga po Nowy Jork, mały natomiast rezonans budzi wśród miejscowej społeczności. Helena Szczy­ pawka zdaje się rozumieć to, lecz nie do końca jest przekonana, że istotnie znają jej rzeźby i cenią gdzieś w USA czy Belgii. Pyta, czy to rzeczywiście możliwe. W ostatniej rozmowie sta­ ram się ją o t y m przekonać. Fascynuje mnie zarówno biografia Heleny Szczypawki, której udało się przełamać najsurowsze restrykcje konformizmu życia w społeczności wiejskiej, ale jeszcze bardziej zadziwia jej mądrość i inteligencja, sprawiające, że nie rezygnując w niczym ze swych etycznych przekonań, chroniąc z całym samozaparciem wartości moralne — dostosowuje się do warunków, jakie jej narzuca współczesne życie. Żegnając się ze mną, Helena Szczypawka wypowiada nastę­ pujące słowa: — Jeszcze chciałabym zrobić jednego konia. Nio. Nie jed­ nego, ale wiele! — Nie wiadomo, jak m i tam zdrowie pozwoli ... Jak bym była zdrowa, to lubię straśnie robić! Ale jak bym nie­ zdrowa, to ... — A potem dodała, i były to już ostatnie słowa, jakie od niej usłyszałem: Tylko z Bogiem przez życie ... Tylko w i a r a człowieka uszczęśliwia, a nie żaden majątek. * Chciałbym jeszcze powiedzieć, że dzieło — szczególnie tak zwane współczesne, nawiązujące do „modnych kierunków" roz­ woju sztuki — może być wątpliwe, budzące sprzeciw czy po prostu mierne. Jak wiadomo, nasze sposoby pomiaru jogo rzeczy­ wistych wartości formalno-ideowych bardzo często zawodzą. Ileż to „dzieł" chwalono, a w ostateczności historia uznała je za koszmar zaśmiecający, i tak dostatecznie zbrudzoną procesami cywilizacyjnymi, współczesną rzeczywistość. W świetle tych uwag wydaje mi się, że wartości etyczne, świadomie i z całym naciskiem przez swoje życie dokumentowane — jak w przy­ padku Heleny Szczypawdd — związek tych wartości z samą twórczością•— są n i e z a w o d n y m , i jak sądzę, nie zawsze dostatecznie docenianym ostatecznym kryterium oceny dzieła. PRZYPISY 1 Wystawa odbyła się w Państwowym Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie od stycznia do lipca 1975 r. Por. A . Kunczyńska-Iracka, Wystawa „Sztuka ludowa w XXX-leciu PRL", „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3. Pierwszy zwrócił uwagę na Helenę Szezypawkę Marian Przedpełski — wielki miłośnik ziemi sierpeckiej. Por.: Współ­ cześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. lud.", R. X V I , 1962, nr 2, s. 101—105. Autor walnie przyczynił się 40 do rozkwitu twórczości zapoznanej całkiem artystki. Później pisał o rzeźbiarce Marek Arpad Kowalski w art. Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I X , 1965, nr 3, s. 147—156 i w książce Śladami świątków, Warszawa 1971, s. 79, 109, 124, 126, 128. Przykro jednak, że nie wspomniał w tej książce o swym prekursorze, choć uczynił to przedtem w artykule. Szezypawkę wymienia również Antoni Lorenc, Rzeźbiarze powiatu sierpeckiego, katalog wystawy, Sierpc 1974 r. W katalogu t y m odnajdujemy �I I . 15. Ktiądz, drewno lipowe, malowane, wys. 32 om, ręce ruchome. Wyk. ok. 1965 �I I . 16. K u r y , drewno lipowe, malowane czerwosą farbą do podłóg, wym. 5 X 15 cm i 4x 13 cm. najpełniejszy rejestr działających w Sierpeckiem ponad trzy­ dziestu artystów rzeźbiarzy. Rzeźba Heleny Szczypawki zwróciła również uwagę dzien­ nikarzy. Por.: Krystyna Siemiatycka, Smutne ptaszki babci Heleny, „Kobieta i Życie", 1975, nr 30, s. 3. Zdumiewające jest, jak zbieżne są poglądy estetyczne artystów ludowych. Poglądy Heleny Szczypawki nio odbiegają w przypadku takich zwierząt, jak jeż, czy owadów, jak motyle i ważki od opinii wyrażanych przez artystów działających na drugim krańcu Mazowsza, pośród Kurpiów. Por. wypowiedzi Golana i Skrodzkiej, które drukowałem w następujących po­ zycjach: Jacek Olędzki, Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiow­ szczyzny, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I I , 1964, nr 3, s. 154—158; tegoż, Tradycyjne poglądy im piękno przyrody w wypowiedziach chłopów kurpiowskich, „Pol. Szt. lud.", 1963, nr 2, s. 102—111. W podtekstach wymienionych tekstów pojawiają się również wypowiedzi o charakterze zdecydowanie etycznym, jak choeiażby Szczypawki — cytowana jako motto artykułu. Autorami po­ dobnych wypowiedzi na terenie Kurpiowszczyzny byli artyści tej miary, co rzeźbiarze Jan Sęk, wspomniany Franciszek Golan 2 (wyjątkowo ostro oceniający najbliższe otoczenie), a także Konstanty Chrostek, Bolesław Polak, w szczególności wybitna artystka-wycinankarka Rozalia Skrodzka (która powiadała wprost o motylach: „... jest tego a jest. Nie chcę już sobie o nich wspominać!"). Albo wypowiedź nie mniej znanej i cenionej artystki: „O matko moja, jakie są rozmaite robaki (chodzi 0 ważki i motyle — J. O.). Na każdego bym pantofla zdjęła 1 zabiła." W świetle tych wypowiedzi wielokrotnie przeze mnie cyto­ wanych poglądy Heleny Szczypawki zaliczyć należy do naj­ bardziej umiarkowanych, szczególnie powściągliwych. Ale nie można tego odnieść do całości poglądów estetyczno-etycznych interesującej nas artystki. 3 Inne zasadniczo rozumienia roli bociana w życiu zagrody wiejskiej stwierdza się już na Podlasiu. Por.: J. Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „Pol. Szt. lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 18—19. Chodzi o składanie tak zwanych busłowych (bocianich) łap — jako dar-ofiarę na gniazdach bo­ cianów z nastaniem wuosny z dniem Zwiastowania. Fot.: M. Browarskl, T . Listopadzki — ¡1. 5, 0,16; J . Olędzki il. 1—4, 7—15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77ae6d211b1ab4b2b6482d1f5a1e5bb.pdf 43db3eca3998e380246860d8a18afb30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - historia garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4105 Title A name given to the resource Garncarze i druciarze kańczuccy w XVII-XIX wieku (zestaw materialów źródłówych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.49-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R C H I W U M H I O Y N Stanisław Franciszek Gajerski GARNCARZE I DRUCIARZE K A Ń C Z U C C Y W XVII—XIX WIEKU (ZESTAW MATERIAŁÓW Ź R Ó D Ł O W Y C H ) Wstęp W trakcie badań nad dziejami garncarstwa na terenie Rusi zerwonej zwróciłem uwagę na Kańczugę , gdzie — jak ustali­ li byli też garncarze. Fakt ten nie uszedł uwagi Franciszka v(iliili, kliny pisząc o kańczuckim ośrodku złotniczym, wspomiał o tamtejszym cechu zbiorowym, do którego, prócz rzemieślików interesującego go kunsztu, należeli też m.in. i garncarze . Wcześniejsze tradycje garncarstwa w Kańczudze, w oparciu i rejestr poborowy z 1628 roku, odnotował w swej pracy Maurycy tom , Te drobne wzmianki nasuwają potrzebę dalszych badań nad dziejami tamtejszego ośrodka garncarskiego. Zainteresowali mnie, jeśli chodzi o Kańczugę, przede wszystjin druciarze, którzy zajmowali się drutowaniem naczyń glinia­ nek. Ze względu na dawne tradycje tego kunsztu w t y m miaiteczku i daleki zasięg świadczonych przez nich usług problem staje sii' wprost frapujący. Na druciarzy kańczuckich zwrócono już uwagę na po­ czątku ubiegłego stulecia . Wagę problemu podnosi fakt, iż rzemieślnicy ci wędrując w X I X wieku daleko poza toren Galicji rozsławiali swój kunszt i rodzinne miasteczko . Trudno natomiast dowieść, czy w Kańczudze znajdował się odrębny cech drueia ray . Podczas badań archiwalnych prowadzonych latom 1970 roku n Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego w Krakowie (dalej cyt.: A M K i W K ) przebadałem materiały ffohodzące w skład zespołu Archiwum Sanguszków (dalej cyt.: Sang.). Wśród różnych, ciekawych danych, znalazłem tam również wiadomości o kańczuckich garncarzach i druciarzach , pocho­ dzące w lat 1650—1784. W zespole t y m rękopisy oznaczone sygnaturami 347/5, 347/6, 347/7 i 347/8 nie są paginowane, przez en nie można dokładnie określić znajdujących się w nich wzmianek n wspomnianych rzemieślnikach. Uzupełnieniem tych wiadomości sij dane o tamtejszych druciarzach wynotowane ze sporządzonej w 1870 roku listy wyborczej, która przechowywana jest w Tekach Schneidra (dalej cyt.: Schn.). Znajdujące się tam materiały również nie są paginowane. 1 2 3 4 5 6 nione czterema basztami, z których jedna była murowana. W 1589 roku było w Kańczudze 266 domów i 1338 mieszkańców. Założenie parafii przypisuje się Ottonowi Pileckiemu; w 1507 roku plebanem tamtejszym byl Stanisław z Rzeszowa. W 1612 roku Anna Ostrogska odnowiła j ą ; wówczas to utworzyła tzw. Ko­ legium Jalmużników, które znacznie uposażyła i poleciła opie­ kować się chorymi, niezdolnymi do pracy mieszkańcami mia­ steczka; proboszczowi dała tytuł przełożonego . 9 Kańczuga wraz z przyległymi wsiami tworzyła klucz kańczucki; w roku 1515 liczył on 163 łany uprawne i 29 pustych. W mieście znajdowali się liczni rzemieślnicy, reprezentujący różne kunszty, zrzeszeni w cechach, z których najstarszy, kra­ wiecki, uzyskał aprobatę dziedziców z Pilczy w 1456 roku. Prócz rzemieślników byli tam też kupcy . Rozwój miasta hamowały wojny, przypadkowe pożary oraz epidemie chorób zakaźnych. Dość nadmienić, że już w 1498 roku zniszczyli Kańczugę Tatarzy, a w 1624 Ordyńcy ponownie na­ padli na miasto. W 1609 roku złupił je Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem Łańcuckim". Xaloży też wspomnieć o „pogorzeniu Kańczugi" podczas jarmarku w 1637 roku. W okresie wojny północnej Szwedzi i Sasi przyczynili się do ruiny gospo­ darczej miasta. W latach 1708—1710 targi zupełnie zanikły. Szalejąca epidemia choroby zakaźnej w 1721 roku była przyczyną zamknięcia targu . Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Kańczuga do­ stała się pod panowanie austriackie; rozpoczął się nowy okres dziejów miasteczka w ramach tżw. Galicji. 10 11 7 Garncarze w XVII i XVIII wieku Najwcześniejsza wzmianka tycząca kańczuckiego ośrodka garncarskiego pochodzi z 1628 roku. Wówczas to poborcy po­ datkowi podali, że jeden garncarz, tytułem szosu, miał zapłacić złotego . Jest, to informacja niezmiernie ważna, zważywszy, iż następne wzmianki o rzemieślnikach tegoż kunsztu pochodzą dopiero z lat 1707—1767. W zestawieniu „osiadłości miasta Kańczugi" z 1707 roku Prowadząc daleko wcześniej badania w Archiwum Głów­ wymieniony został „garncarz, Eliasz Czawosz", który mieszkał nym Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt.: AGAD) wynoto­ przy u l . Północnej. Miał dwóch czeladników. Sam zaś był też wałem jedynie wzmiankę o garncarzu; druciarzami się wówczas gospodarzem i posiadał troje dzieci, w t y m dwoje małych . nie interesowałem i z, tego względu trudno m i definitywnie Przy ul. Przemyskiej, w domu wdowy Niklowej, mieszkał w 1766 r. stwierdzić, czy w rejestrze poborowym z 1628 roku są o nich garncarz Walenty Zieliński . W roku następnym miał on już jakieś dane. Dla ułatwienia innym prowadzenia dalszych badań własny dom położony „w pierzei idąc od miasta ku bramie" . uznałem za celowe podać nieco danych o historii miasteczka. Brak danych o garncarzach w inwentarzach z lat 1738, 1756 i 1772 tłumaczyć można okresowym zamarciem ośrodka kań­ Zarys historii Kańczugi czuckiego. W sporządzonym w 1650 roku inwentarzu klucza kańczuc­ Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Kańczudze pochodzi kiego, w którym wymienione zostały obowiązki cechów i rze­ z 1340 roku. Dzieje jej związane są z losami szeregu znacznych mieślników, nic nie wspomniano o garncarzach. Natomiast rodów magnackich: Pileckich, Odrowążów, Kostków, Ostróg w zestawieniu dochodów płynących z miasta podano, że w „jar­ skich, Lubomirskich, Sanguszków i Szydłowskich. W 1812 roku marki od garncarzów biorą od woza garnków 6 " . Identycznie Kańczuga przeszła w ręce wzbogaconej na handlu zbożem rodziny podano w 1654 r o k u . Wynika z tego, że garncarze kańczuccy Kellermanów, której potomkowie utrzymali się tam aż do nie świadczyli bezpłatnie żadnych usług na rzecz dworu ani nie 1939 roku . płacili czynszu od rzemiosła swego. Problem to dość ważny Prawo magdeburskie otrzymała Kańczuga w 1523 roku od kasztelana przemyskiego, Mikołaja z Pilezy; jego to też za­ w trakcie rozpatrywania dziejów garncarstwa okresu prospero­ wania gospodarki folwarezno-pańszczyźnianej. Nałoży przy­ sługą było przyznanie miastu prawa, organizowania jarmarków puszczać, że garncarze z Kańczugi zaspokajali jedynie potrzeby i targów. Miasto obwarowane zostało wałami ziemnj'mi i umoc­ 12 13 14 15 16 17 8 49 �I I . 1. Misa, wyrób z Kołaczyc, glina glazurowana, wypalana. 0 dna 19,9 cm, 0 wylewu 77 cm, wys. 24 cm. Bączal Dolny, woj. kroś­ nieńskie. Druciarze z XVIII i XIX wieku samej ulicy w domu Józefa Zukiewicza; Marcin Cieleń zamiesz­ kały u Andrzeja Nykla też przy tej ulicy; Matiasz Jarosz posia­ dający własny dom; Wojciech Cieleń mający tam także własny dom; Paweł Kotanowski zamieszkały w domu Szczepana Tar­ nowskiego w Tyłach wspomnianej ulicy; Andrzej Wróbel miesz­ kający u Andrzeja Zagurskiego w pierzei koło kościoła; Fran­ ciszek Bobek zamieszkały w domu Andrzeja Sokolińskiego . W roku następnym wymieniono takowych rzemieślników 20-tu , w 1772 — 23-ch , 1774 — 2 5 , 1776 — 24 , 1784 — 23 , a w 1870 roku było ich 20-tu . Fakty te występują w ra­ żącej sprzeczności z tym, co dotychczas podawano na temat stanu liczbowego druciarzy na początku ubiegłego stulecia . Problemem otwartym do dalszych badań pozostaje sprawa do­ kładniejszego określenia czym, poza drutowaniem naczyń, rze­ mieślnicy ci jeszcze się zajmowali. O druciarzach kańczuckich posiadamy dane dopiero z 1706 roku. Dotyczą one 19 osób: Józef Aleksandrowicz, który mieszkał w domu Tomasza Kwolkiewicza przy ul. Kościelnej ; Wawrzyniec Urban, który mieszkał. w domu Kazimierza Blizięnca w Tylach za Kościołem; Stanisław Urban — zamieszkały tamże, gdzie „na jednym placu chałupa" stała; Józef Kowalski, który mieszkał przy ul. Jarosław­ skiej w domu Antoniego Pioruna; Michał Dziurski mający przy tejże samej ulicy własny dom; Szymon Stącel także zamieszkały w domu własnym. Na Dole za ul. Jarosławską; Antoni Wierzajski również mający tam własny d o m ; Jakub Korniakowski—• zamieszkały w domu Szymona Głowackiego przy Bramie Drew­ nianej ; Józef Galarus — posiadający własny dom w Zatyłkach za ul. Przemyską; Wojciech Swister mający także własny dom przy ul. Krakowskiej; Józef Komocia również mający tam własny dom; Michał Gębarowicz mieszkający w domu wdowy Gębarowiezowej przy tejże samej u l i c y ; Idzi Potasz — przy tejże Na terenie Kańczugi działał też cech wielki, czyli złożony, obejmujący rzemieślników różnych specjalności i branż. W świetle nadanego mu przez Annę Ostrogską przywileju, który znany jest z odpisu sporządzonego w 1771 r o k u , należeli do niego kowale, ślusarze, rymarze, kotlarze, złotnicy, siodlarze, powroźnicy, garn­ carze, nożownicy, iglarze, miecznicy i grzobioniarze . Wynika z tego, że w Kańczudze nie było zbyt wielu garncarzy. Nie umniejsza to jednak rangi tego ośrodka, zważywszy, iż rzemieśl­ nicy takowi z Przeworska , Przemyśla , Rzeszowa , Soko­ ł o w a i Leżajska należeli-również do cechów zbiorowych. | W artykule 36, wspomnianego powyżej statutu cechu kań­ czuckiego, wymieniono opłaty jarmarczne obowiązujące tam­ tejszych rzemieślników. Podano tam kunszty takie jak: kowalski, mieczniczy, powroźniczy, kotlarski, rymarski, siodlarski, garn­ carski, złotniczy, nożowniczy, blacharski i iglarski . Brak bliż- rynku lokalnego i świadczyć mogli swe usługi przy budowie pieców na terenie klucza kańczuckiego. Na niewielkim stosunkowo obszarze, w okolicy tegoż mia­ steczka, rozciągała się dość gęsta sieć ośrodków garncarskich, spośród których najbliżej znajdował się Przeworsk , a dalej nieco Jarosław , Sieniawa , Radymno , Pruchnik , Prze­ m y ś l , Dubiecko , D y n ó w , Tyczyn , Rzeszów , Ł a ń c u t , Głogów , Sokołów " i Leżajsk . Konkurencja wyrobów i usług była więc duża. Faktu tego nie można pomijać w trakcie badań nad dziejami kańczuckiego ośrodka garncarskiego okresu przed­ rozbiorowego. Ponadto liczyć się też należy z napływem wyrobów garncarskich z Potylicza, które wówczas na ton teren docierały i cieszyły się dobrą opinią wśród n a b y w c ó w . 18 19 23 20 24 29 21 25 3 22 26 27 28 31 32 33 34 35 36 37 3S 39 41 40 42 43 Cech wspólny 44 45 46 49 47 48 50 51 �szych danych na temat statutu uniemożliwia snucie jakichś dalszych wniosków. Dlatego też byłoby celowe opublikowanie Bo w pełnym brzmieniu. Uwagi końcowe Zestawiając obok siebie dane o garncarzach i druciarzach ohcialem zwrócić uwagę etnografów na Kańczugę. Wzmianki o garncarzacłi uzupełniają w pewnym stopniu dotychczasowy tan naszej wiedzy o przeszłości tego ośrodka. Na szczególniejszą uwagę zasługują wiadomości o druciarzach, na których dotych­ czas w literaturze etnograficznej nie zwracano uwagi. Dzięki nim „przedłużano żywot" wyrobów garncarskich. Drutowaniem na­ czyń zajmowali się niejednokrotnie sami użytkownicy. Druciarze musieli to jednak robić „fachowo", dokładnie i z pewnym sma­ kiem. Jak to robili i jaki obszar obejmowali zasięgiem swych usług — to problem, który oczekuje rychłego przebadania i wy­ jaśnienia. Nie mając możliwości zajęcia się bliżej tym zagadnieniem, uznałem za celowe opublikować niniejsze materiały^ . 2 PRZYPISY 5 Hipolit Stupnicki, Galicja pod względem topograficzno-geo­ Kańczuga, miasteczko, woj. przemyskie. graf'iczno-historycznym, wyd. I I , Lwów 1869, s. 57, wspominając F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI—XIX w. o Kańczudze podał: mieszkańcy trudnią się po największej oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kraków 1962, s. 17. części drutowaniem czyli naprawą garnków; tą skromną zarobM. Horn, Ruch budowlany w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1550—1650 na tle przesłanek urbanizacyjnych, kowością są w kraju (mowa o Galicji — uwaga S. F. G.) i za granicą dobrze znani". Nadmienić należy, że autor wspomnianą Opole 1968, s. 133. pracę napisał w 1849 r., tamże, s. I V . W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych bajów słowiańskich, t. I I I , Warszawa 1882, s. 802, podano: W dziele Miasta polskie w Tysiącleciu, t. I I , Wrocław— „Mieszkańcy (Kańczugi — uwaga S. F. G.) trudnią się rolnic­ Warszawa—Kraków 1967, s. 360, podano, że w Kańczudze był twem i drutowaniem naczyń glinianych; za tym przemysłem odrębny cech druciarski. odbywają dalekie podróże i są znani w odległych miasteczkach. Wymieniono ich w inwentarzach gospodarczych klucza Mały to zarobek, a przecież utrzymywało się z niego już na po­ kańczuckiego; przy imionach i nazwiskach mieszkańców mia­ czątku naszego stulecia sto rodzin, jak opowiada Bohrer w swej steczka podawano też ich zawody. Odnośnie interesujących nas podróży po Galicji (Bemerkungen auf einer Reise durch Galizien, t u rzemieślników podawano: „Ganczarz" lub „Garncarz" oraz Wion 1804). Dawniej wyrabiano tutaj koszulki druciane dla „Druciarz". towarzyszy pancernych, kolczugi, sakiewki, teraz jeszcze dru­ J. Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubo­ ciane sita i rachwy do przesiewania ziemi". Istnieje tradycja, mirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972, s. 78—79; że nazwa miasteczka wywodzi się od „kolczugi". F. Kotula, W. Dworzaczek, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa op. cit., s. 44, stwierdza jednak, że brak jest pokrycia w materia­ małopolskiego. Wiek XIV—XV, Warszawa 1971, s. 35, 295—296; łach źródłowych, by mieszkańcy Kańczugi zajmowali się wy­ Miasta połskie..., s. 359—360; I . Rychlikowa, Studia nad towa­ robem zbroi. rową produkcją wielkiej własności w Małopolsce w latach 1764— 1 2 3 4 6 7 8 II. 2. Dwojaki,wypalane bez polewy i glazury, 0 dna 9 cm, wylewu 13,5 cm, wys. 16 em. Majdan Sieniawski, woj. przemyskie. 51 �na Wiśniczu Lubomirskiego (...) dnia 25 stycznia w r. 1650 spi­ sany..., s. 6. Tamże, nr 137/2, Inwentarz majętności kańczudzkiej mia­ sta i wsi do niej należących... spisany w 1654 r., s. 4. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski", t. X I 1 I / X 1 V , Przemyśl 1970, s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tamże, Skład zawodowy magistratu przeworskiego w latach 1600—1650 na tle struktury zawodowej i społecznej miasta, „Przegląd Historyczny", t. L X , 1969, s. 276, 277; F. Kotula, op. cit., s. 17. S. F. Gajerski, op. cit., s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137—139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 409; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszow­ skiego, Rzeszów 1956, s. 8—17; J. Olszewska,'Jarosławski ośrodek kaflarski, „Rocznik 1963/64" Stowarzyszenia Miłośników Jaro­ sławia [Jarosław 1965], s. 50—60; Tejże, Cechy w dawnym Jaro­ sławiu, „Rocznik 1966" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, [Jarosław 1967], s. 19, 23; Tejże, Cechy w dawnym Jarosławiu, „Profile", Kwartalnik Rzeszowski, nr 1 (9), 1968, s. 59, 62—64; Tejże, Zabytkowe kafle Muzeum w Jarosławiu, Rzeszów—Jaro­ sław 1969, s. 7—10. 1 7 1 8 1 9 2 0 S. F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie w świetle źródeł z XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2, 1969, s. 213—215; Tenże, Zarys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „Rocznik" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, 1969—1970— 1971, Jarosław 1971, s. 129—138; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, 1972, s. 483; A. Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki", nr 3, 1971, s. 286, 289. W Radymnie był m.in. i cech wielki, skupiający rze­ mieślników różnych branż, J. Burszta, Zabudowa miasta Radymna w polowie XVIII w., „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", rok I , zeszyt 2, Rzeszów 1958, s. 31. Do niego mieli należeć również, jak podaje M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, bez podawania źródła informacji, tamtejsi garncarze. Pewnym po­ twierdzeniem takowego stwierdzenia może być fakt, iż jednym z bakałarzy radymniańskich był Jan Gancarczyk; K . Gottfried, Z przeszłości Radymna, „Rocznik Przemyski", t. X , Przemyśl 1964, s. 159. 2 1 I I . 3. Bańka na olej. I I . 4. Dwojaki, polewane, malowane i gla­ zurowane, 0 dna 8 om, 0 wylewu 11,5 cm, wys. 14 cm. Moszczenica, pow. Gorlice. 2 2 M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133. K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślni­ czych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931,' s. 14, 15, 25, 29—30, 32, 62, 64, 70—71, 87, 212—213; Tenże, Przyjęcie do prawa miej­ skiego w Przemyślu w latach 1541—1664, „Sprawozdania" Pań­ stwowego Gimnazjum I I im. prof. K . Morawskiego w Przemyślu, Przemyśl 1931, s. 14—15, 16—17, 18—19, 20—21, 22—23; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 49, 53, 60, 62; M. Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 135—137; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 407—408; Tenże, Walka klasowa..., s. 132; A. Kunysz, Osada garncarska w Przemyślu (X—XIV w.), „Rocznik Przemyski", t. X , z. 3, Przemyśl 1965, s. 336—345; Tenże, Osadnictwo otwarte w Polsce południowo-wschodniej od VI do XIII w., „Wiadomości Archeologiczno", t. X X X I , z. 4, 1966, s. 339—340, 348—350; Tenże i F. Persowski, Przemyśl w starożytności i średniowieczu. (Od czasów najdawniejszych do roku 1340), Przemyśl 1966, s. 58—62; M . Kwapieniowa, Przygo­ towanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu", t. 6, Wrocław—War­ szawa—Kraków 1966, s. 80, 88, 113, 117—119; J. Smolka, Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla, Przemyśl 1927, s. 11. 2 3 180S. Cz. I . Towarowa gospodarka zbożowa, Wrocław—Warszawa— Kraków 1966, s. 66; Tejże, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie, Łańcut 1971, s. 9—11, 23. Miasta polskie..., s. 360; H . Rybus, Prymas Maciej Drze­ wicki. Działalność kościelna w diecezji przemyskiej (1504—1513), Warszawa 1968, s. 167; Słownik geograficzny..., s. 802. W. Dworzaczek, op. cit., s. 279; A. Homecki, Produkcja i handel zbożowy w latyfundium Lubomirskich w drugiej połowie XVII i pierwszej XVIII wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków 1970, s. 19, 21, 22, 24, 27, 30, 35, 36; M. Horn, Lokalizacja cechów i specjalności rzemieślniczych w miastach ziemi przemyskiej i sano­ ckiej w latach 1550—1650, „Przegląd Historyczny", t. L X I , 1970, s. 414, 421; Tenże, Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Musi Czerwonej w latach 1600—1647 na tle stosunków gospodarczych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 47; F. Kotula, op. cit., s. 17; M. Kulczykowski, M . Francie, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej polowie XVIII wieku, Warszawa 1963, s. 53; J. Małecki, Studia nad ryn­ kiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 157; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Studia..., s. 9, 64, 66—70, 126, 128, 154. A. Homecki, op. cit., s. 33, 40; M. Horn, Klęski pożarów w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1600—1651, „Sprawozdania" Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, seria A, nr 4, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968, s. 83; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Szkice..., s. 14, 26; Słownik geograficzny..., s. 802. AGAD, ASK I 17, Rejestry poborowe woj. ruskiego, głównie z ziemi przemyskiej z lat 1526—1628, k. 565. A M K i W K , Sang. nr 347/2, Konskrypcya pospólstwa miasta Kańczugi z uczynionej rewizyi jego die 14 Maii 1707 A. Inwentarz miasta Kańczugi i wsi do niego należących z 1704 r., s. 8. Tamże, nr 347/4, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego... z r. 1766, s. 27. Tamże, nr 347/5, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, tak miasta Kańczugi, jako też przyległych wsi z 1767 r. Tamże, nr 137/1, Inwentarz majętności Kańczudzkiej, miasta i wsi do niej należących, z budynkami dworu i folwarków, z polami za rozkazaniem JW. J. M. Pana Aleksandra Hrabie 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 52 2 4 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 48, 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 48 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134; B. Jaśkiewicz, Zarys dziejów Dynowa [w:] Sześć wieków Brzozowa, Kraków 1959, s. 67; M . Przystasz, Rozwój gospodarczy powiatu sanockiego, „Rocznik Sanocki", Kraków 1963, s. 155. F. K i r y k i S. Mateszew, Zarys dziejów Tyczyna do roku 1772 [w:] 600 lat Tyczyna, Rzeszów 1973, s. 38, 69. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 35—36, 39, 49, 74, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 411; F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4—5, 1953, s. 303—319; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 24— 29; Tenże, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 31, 46—47; J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, „ I I sprawozdanie" dyrekcji c.k. I I Gimnazjum w Rzeszowie za rok szkolny 1906, Rzeszów 1906, s. 2, 9, 34, 36; Tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, Rzeszów 1913, s. 225—226, 259, 436, 437, 443, 444; A. Przyboś, Rzeszów na przełomie X V I i X V I I wieku [w:] Pięć wieków miasta Rzeszowa, s. 72. 2 5 2 6 2 7 �2 8 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Musi Czerwonej..., s. 49, 70, 73, 74—75; M. Horn, Ruch budowlany... s. 133—134; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 410; F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 305—306; Tenże, Łańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 4, 1954, s. 665; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 18— 24; Tenże, Rozmowy ze skorupkami czyli rzecz o plastyce garncar­ skiej i jej wymowie historyczno-społecznej, Rzeszów 1969, s. 47—65. F.Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 15—16, 43—44; Tenże, Głogów Małopolski, Kraków 1970, s. 21. M.Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 414; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 12; S. Koziarz, Cech garncarski w Sokołowie, Lwów 1899; M. Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu..., s. 80, 83 , 85, 101, 105, 113, 117; Z. Przyrembel, Far/urnie połskie HWM i dzisiejsze, Lwów 1936, s. 15, 17. L. Dzięgiel, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1953, s. 33—37; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 41—42, 49, 61, 62; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137, 138, 140; Tenże, Lokalizacja cechów... s. 412, nie wykazał garncarzy, którzy w 1569 r. należeli do cechu rzemiosł drzewnych, ale uwzględnił ich już w pracy następnej, Rozwój rzemiosł branży drzewnej w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w łatach 1550—1650, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły 1'edagogicznoj w Opolu", Historia V I I , Opole 1970, s. 42; l'. Kotula, Leżajski ośrodek ceramiczny, „Polska Sztuka Ludo­ wa", nr 1, 1953, s. 26—32; Tenże, Materiały do dziejów garncarHm..., s. 45; Tenże, Rozmowy ze skorupkami..., s. 161—170; J. Półćwiartek, Położenie ludności wiejskiej starostwa leżajskiego w XVI—XVIII wieku, Warszawa—Kraków 1972, s. 209; T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3—4, 1963, s. 165—182. S. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncar­ skich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1, 1960, s. 43, 45; Tenże, Formy zbytu i zasięg wyrobów potylickich garncarzy za czasów Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, „Z naszej ziemi". Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Oddział w Przemyślu, nr 8, 1967, s. 19—20, 25—27; Tenże, Novi dżereła pro potylyćkyj honćarśkyj centr (druha połovyna XVI — persa połomjna XVII st.J, „Archiyy Ukrajiny", nr 3 (89), 1968, s. 89—90; Tenże, Potyłicki ośrodek kaflarski.... s. 482—483; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 98, AMKiWK, Sang. 347/4, s. 25. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27. Tamże, s. 28. Tamże, nr 347/5. Tamże, nr 347/6, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, w woj. ruskiem a ziemi przemyskiej położonych... z 1772 r.; Tamże, nr 347/6, Inwentarz miasta Kańczugi i dóbr do niej należących spisany... 1772 r. Tamże, nr 347/8, Inwentarz dóbr klucza, kańczudzkiego w ziemi przemyskiej i powiecie przeworskim... z r. 1774. Tamże. 'Tamże, nr 347/12, Inwentarz klucza kańczudzkiego in anno 1784 (...) sporządzony, s. 7—9. Tamże, Schn. 721. Patrz przypis 4. 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 F.Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17, podał, że cech ten „dopiero w roku 1657 zorganizował się tam, na pod­ stawie przywileju wystawionego przez Annę de Sternberg księżnę Ostrogską (...). Dokument ten dosłownie kazał przepisać i za­ twierdził Aleksander Michał Lubomirski w roku 1711" stwierdził autor, przenosząc dodatkowe wiadomości na jego temat do przy­ pisu 44, s. 44, w którym podał: „Niestety, oryginalne dokumenty nie dochowały się do naszych czasów. Jednak pod koniec X I X w. miejscowy wikary ks. [Jan] Kudła, sporządził kopiariusz zacho­ wanych do jego pobytu w Kańczudze dokumentów, tak miej­ skich jak i cechowych. Kopiariusz znajduje się w archiwum parafialnym w Kańczudze. Kopie przywilejów omawianego cechu znajdują się na s. 183—192. Z nich korzystałem w niniej­ szym studium". Zastrzeżenia jednak wzbudziły dat}'. Aleksander Michał Lubomirski zmarł w 1676 r., K . Niesiecki, Herbarz polski, t. V, Lipsk 1840, s. 153; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. I X , Warszawa 1912, s. 175; A. Boniecki, Herbarz polski, t. X V , Warszawa 1912, s. 63, podaje, że w r. 1676 wyjechał on „dla poratowania zdrowia za granicę" i „umarł w pierwszych dniach stycznia 1677 r." Nie jest to istotne; różnica jednego roku, a może kwestia kilku t3'godni, nie odgrywa tu zasadniczej roli. Problem tkwi w tym, że w 1711 r. nie mógł on już potwierdzić wspomnianego statutu. W związku z tym zwróciłem się z prośbą do Urzędu Parafialnego w Kańczudze o udzielenie mi bliższych danych na ten temat; dzięki uprzejmości ks. Józefa Pęcherka dane te sprostowałem. 4 3 4 6 F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 42. 4 7 Do r. 1576 garncarze przemyscy należeli do cechu zbio­ rowego; później zorganizowali własny, K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych..., s. 14. Jak utrzymują F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 312 i A. Przyboś, op. cit., s. 72, z końcem X V I w. miał istnieć w Rze­ szowie samodzielny cech garncarski. Poglądu tego jednak w pełni nie podziela M. Horn, Ruch budowlany..., s. 139, ale definityw­ nie się z nim nie rozprawia i podaje nadal, że cech takowy istniał w 1593 r., tenże, Lokalizacja, cechów..., s. 411. W 1718 r. garn­ carze tamtejsi wraz z murarzami i cieślami utworzyli wspólny cech, J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, s. 9; tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, s. 225—226. S. Koziarz, op. cit,, s. 6—7. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 61. F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. W 1907 r. zaczął się kryzys kańczuckiego ośrodka na skutek pojawienia się gotowych wyrobów fabrycznych oraz utrudniania przez kupców sprowadzania łubów przetakowych bezpośrednio z Bukowiny czy z innych miast Galicji. Nie po­ mogła uchwala Sejmu galicyjskiego, polecającego Wydziałowi Krajowemu podjęcie środków zaradczych. Wielu druciarzy zre­ zygnowało z zawodu, tylko niektórzy zajmowali się drutowaniem naczyń kamiennych, traktując to jako dodatkowe źródło do­ chodu. Garncarstwem zajmowała się w Kańczudze tylko rodzina Dytrychów. (Inf. Mieczysława Skórskiego i ks. Józefa Pęcherka, którym na t y m miejscu składam podziękowanie). 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 J o t . : K . Ruszel Obiekty ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f69db8cdd1bc9cb5ef7e5603bc1c8a30.pdf 053d0963a330530e9cf6e431209fca60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Seweryn,Tadeusz (1894-1975) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4107 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne prof.dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E PROF. DR TADEUSZ SEWERYN (1894—1975) Dnia 17 stycznia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz Seweryn, etnograf i artysta-plastyk, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, wybitny znawca i badacz sztuki ludowej, autor wielu fundamentalnych prac z tej dziedziny. Urodzony 21.VLII.1894 r. w Żabnie kolo Dąbrowy Tarnow­ skiej, w rodzinie nauczycielskiej, po ukończeniu gimnazjum rozpoozą! w 1913 r. studia równocześnie na Wydziale Filozoficznym UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował malarstwo i grafikę u Pankiewicza, Mehoffera, Weissa i Dębickiego. Już » czasie studiów wyróżniał się dużym talentom, czego dowodem było aż 10 odznaczeń zdobytych na różnych konkursach. W 1918 r. tadebiutował na wystawie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie drzeworytami: Kościół wiejski i Pejzaż. W roku 1918 rozpoczął Seweryn pracę zawodową jako nau­ czyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim, a w 1920 r. w Chełmie i następnie w Tomaszowie Mazowieckim. W owym czasie zaryeowaly się już wyraźnie jogo zainteresowania krajoznawcze, etno­ graficzne i muzeologiczne, którym dał wyraz zarówno w działal­ ności pisarskiej, jak i organizacyjnej. Dzięki niemu powstało Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, Ludowy Teatr Objaz­ dowy w Chełmie i Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowiec­ kim. W okresie pobytu w Tomaszowie zainicjował wraz z semi­ narzystami zrzeszonymi w założonym przezeń Kole Krajoznaw­ czym etnograficzne badania terenowo połączono ze zbieraniem eksponatów kultury ludowej. Rozpoczął pracę naukową, publi­ kując swojo pierwsze artykuły i rozprawy na łamach pism ..Przemysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne" oraz wy­ stąpił jako popularyzator, ogłaszając szereg artykułów na łamach założonego przez siebie w 1926 r. w Tomaszowie regionalnego tygodnika „Echo Mazowieckie". Ten pierwszy okres działalności Tadeusza Seweryna wiąże się ściśle z wyraźnym ukierunkowaniem jego zainteresowań. Jako humanista i artysta w jednej osobie, co wyraźnie przejawiało się w jego pracach naukowych, zajął się przede wszystkim zagadnie­ niem, które pasjonować go miało przoz cale jogo długie i praco­ wite życie, mianowicie sztuką ludową. Stał się w pewnym sensie pionierem w badaniach nad tą tematyką, której wprowadzenie « knig zainteresowań etnografów było w dużej mierze jego za­ sługi). Zagadnienie bowiem sztuki ludowej pozostawało dotąd na uboczu, a dawniejsi czołowi etnografowie polscy nie przy­ wiązywali do niej większego znaczenia. Wkład więc Seweryna w naukowe badania nad całokształtem twórczości artystycznej odegrał rolę bardzo istotną. W swoich badaniach oraz w publi­ kowanych pracach nie ograniczał się tylko do samego opisu, alo dokonywał również głębszej analizy zagadnienia, dociekał genezy i istoty przeobrażeń w różnych formach ludowej twórczości oraz zajmował się techniką wykonania. Pierwsze publikowane prace naukowe Seweryna poświęcono były przede wszystkim regionom, które znal — okolicom Toma­ szowa i szczególnie ciekawym pod względom etnograficznym — Łowickiemu i Opoczyńskiemu, ponadto zaś zajął się twórczością artystyczną dwóch odległych od siebie grup etnicznych — Hucu­ łów i Kaszubów. Pierwsza jego pozycja książkowa O Chrystusie Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze (Kraków 1926) prze­ jawiała już duże znawstwo tematu. Przeprowadził w niej Se­ weryn — jak na tamten czas — szczegółową i wszechstronną analizę tej tak popularnej w ludowej rzeźbie postaci. Również i druga jego książka Krakowskie skrzynie malowane (Kraków 1928) stanowiła wartościowy wkład do badań ludowego zdobnictwa. Od 1929 r. związał się Seweryn z Krakowem, gdzie obok pracy pedagogicznej objął w 1930 r. funkcję kustosza, a w roku 1937, po śmierci założyciela Muzeum Etnograficznego, Sewe­ ryna Udzieli, funkcję dyrektora tej placówki. Od tego momentu zainteresowania jego skoncentrowały się głównie na Ziemi Kra­ kowskiej. Prowadził badania na swoim rodzinnym Powiślu Dąbrowskim, m.in. w środowisku ludowych malarek z Zalipia i okolicy, jak również na góralszczyźnie, zajmując się pasjonu­ jącym go od dawna problemem ludowej twórczości artystycznej. Wynikiem tych badań były cztery jego kolejne pozycje książkowe : Parzenice góralskie (1930), Podłaźniki (1932), Krakowskie klejnoty ludowe (1935) i Polskie malarstwo ludowe (1937). Również z za­ kresu sztuki ludowej przeprowadził Seweryn przewód doktorski, uzyskując w 1930 r. na U J tytuł doktora na podstawie rozprawy Pokucka majolika ludowa, w której powróci! do interesującej go od dawna twórczości artystycznej Hucułów. Jako kustosz, a następnie dyrektor Muzeum Etnograficz­ nego przyczynił się Seweryn do podniesienia jogo rangi. Z pla­ cówki zbierackiej Muzeum stało się placówką naukowo-badawczą, a w 1939 r. otwarta została jego filia pn. Muzeum Ziemi Krakow­ skiej, eksponująca kulturę ludową tego regionu. Mimo nawału zajęć Seweryn nio zaprzestał własnej piracy nauko woj, ogłaszając w tym czasie poza wyżej Wymienionymi: Kaszubskie, złotogłowie, i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", 1929; Technika malowania ludo­ wych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Drzeworyt współczesny, „Sztuki Piękno", 1933, nr 12; Twórczość chłopu pańszczyzn innego (Jan Rak z Husowa 182!)—1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938, a ponadto szereg pozycji również z innych dziedzin etnografii oraz wiele artykułów popularnych i recenzji w różnych czaso­ pismach. Do popularyzacji bowiem wiedzy etnograficznej przy­ wiązywał Seweryn zawsze dużą wagę, występując często, obok działalności pisarskiej, jako prelegent. Po przerwie wojennej, kiedy to na pięć lat zamienić musiał pióro na pistolet, pełniąc odpowiedzialne funkcje we władzach Polski Podziemnej, powrócił Seweryn w 1945 r. na dawno sta­ nowisko w reaktywowanym Muzeum Etnograficznym, zajmując się przede wszystkim zdobyciem dlań nowego pomieszczenia oraz opracowaniem nowej koncepcji ekspozycji etnograficznej, którą zrealizował w latach 1948—53 w na nowo otwartym muzeum w murach zabytkowego Ratusza Kazimierzowskiego. Według koncepcji Seweryna ekspozycja ta miała wykazać tę rolę, jaku spełnia ludowa kultura materialna i duchowa oraz sztuka. ludowa, w historycznym rozwoju społeczeństwa, co stanowiło wówczas zupełne novum w polskim muzealnictwie etnograficznym. W roku akademickim 1946/47 Tadeusz Seweryn prowadził wykłady ze sztuki ludowej na UJ, w 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy profesora nadzwyczajnego, nie zaniedbując ani na moment piracy pisarskiej. Zajmując się nadal w pierwszej kolejności problema- 57 �stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951), „Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo­ tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze­ znaczoną dla Polonii amerykańskiej. tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R. I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970, w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro­ polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak­ terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I , 1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy­ bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk, ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958; Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49), w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63 siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje. Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie­ dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono­ graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia­ ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz­ nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował dział etnograficzny. Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta­ wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad­ nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty­ 1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo­ czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły (1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych (1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący rc erat m temat grafiki staropolskiej. f Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łcpuszańshi K N K VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy, instrumentalistów i śpiewaków ziem gór­ skich pn. „Sabałowe Bajania". Jury pod przewodnictwem prof. dr Romana Reinfussa przyznało następu­ jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten­ tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani­ sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik z Żywca i Władysław Gondek z Białego Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin­ kę Bacowską" otrzymali — Stanisław Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu, a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską" za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu otrzymał zespół „Limanowianie". W okresie Konkursu oprócz koncer­ tów odbywały się kiermasze sztuki ludo­ woj oraz czynne były: wystawa wyrobów ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz wystawa twórców ludowych ze Spiszu. Występował też Teatr Ludowy z Buko58 1975 winy Tatrzańskiej, wykonując utwory pisane gwarą przez Józefa Pitoraka. * 19.V1I — w Gdyni odbyła się inau­ guracja Jarmarku Ludowego, imprezy zorganizowanej przez Cepelię pod patro­ natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na otwarciu obecni byli przedstawiciele władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni Władysław Porzyeki, wicewojewoda Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą. W czasie czterodniowej imprezy odby­ wały się — poza kiermaszem — pokazy mody inspirowanej sztuką ludową i wy­ stępy zespołów ludowych. * 19—22.V1I. — odbyły się X V Dni Borów Tucholskich. Wśród licznych imprez zorganizowano wystawę sztuki ludowej połączoną z kiermaszem. * 22, 23.VII — w Kaszubskim Parku Etnograficznym odbył się tradycyjny lip­ cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby Na estradach występowały zespoły z Ko śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz. V I I — w Galerii Współczesnej Szti ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac odbywały się w ciągu całego lipca trz; dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In prezę zainaugurował pokaz wyrobu k ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn (10—12VII) prezentowano wyrób k ronki klockowej z Bobowej, potem kok no: haft na suknie, żywiecki haft i tiulu, haft i malowanki zalipiańsk pokaz przędzenia wełny kilimowej, a : zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł * 2—17.VIII — odbył się w Gdaiis tradycyjny Jarmark Dominikański, orj nizowany przez Urząd m. Gdańska, To Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402c0e13f0829ec4d150c9dea0cae79b.pdf 4628d92c33dcc0cfcd780a5907e141f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4413 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4106 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.54-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROLF LANGEMATZ ( z d j ę c i a ) , P A W O Ł mowina, Wroclaw-Budziszyn NEDO 1973. T ł u m a c z e n i e (tekst), SZTUKA L U D O W A Ł U Ż Y C Z A N , Ossolineum i Ludowe N a k l a d n i s t w o Do­ z języka niemieckiego Franciszek Nieckula. S. 199, 153 ilustracje czarno-białe i barwne. W s t ę p do wydania polskiego Adolf Nasz. Jest to pierwsza książka w polskim piśmiennictwie', podejmu­ jąca próbę całościowej prezentacji łużyckiej sztuki ludowej. Prze­ znaczona jest ona zarówno dla fachowców, jak i szerokiej publicz­ ności. Staranna szata graficzna i fotografie na wysokim poziomie technicznym, o dużej wartości dokumentacyjnej stanowią dodat­ kową atrakcję dla czytelnika. Łużyczanie są grupą etniczną wartą najwyższej uwagi ze strony ludzi zainteresowanych polską sztuką ludową. Wiele łączy ich ze Ślązakami — otoczenie przez niemiecki żywioł, zbli­ żone dzieje, sytuacja gospodarcza, ucisk narodowościowy i kla­ sowy, budzioielskie tradycje od 1. pol. X I X w. Najważniejszą cechą łużyckiej kultury ludowej jest jej kla­ sowy, czysto chłopski charakter. Aż do końca I I wojny światowej Łużyczanie byli upośledzeni gospodarczo w porównaniu z ota­ czającą ich ludnością niemiecką. W miastach, w których było ich mało, stanowili proletariat — nie przyjmowano ich, poza nie­ licznymi wyjątkami, do cechów. Awans gospodarczy czy kultu­ ralny łączył się dla Łużyczanina z koniecznością germanizacji, porzucenia języka, świadomości narodowościowej. Do połowy X I X w. był to naród nie mający inteligencji świeckiej, piśmien­ nictwa, języka literackiego — jedyną warstwę ludzi wykształco­ nych stanowił niższy kler. To częściowo tłumaczy fakt zacho­ wania się na Łużycach tradycyjnej kultury ludowej aż do 2. pol. X I X stulecia. Łużycka kultura ludowa idegłaby wtedy szybkiemu zani­ kowi, podobnie jak zanikła kultura ludowa o przejściowo łużycko-polskim charakterze w okolicach Gubina i Żagania (jej szczątki likwidowali w okresie międzywojennym hitlerowcy) — gdyby nie działalność etnografów, działaczy oświatowych, narodowościo­ wych „budzicieli" — ruchu o silnych wpływach czeskiego panslawizmu. Około połowy X I X w. tworzy się samodzielny, naro­ dowy ruch kulturalny Łużyczan. Skupia się on początkowo wokół Towarzystwa Naukowego „Macica Serbska", a w następ­ nych dziesięcioleciach zaczyna się mocniej opierać na świeżo powstających stowarzyszoniach wiejskich. Ogromne zasługi w budzeniu kulturalnej i narodowej świa­ domości Łużyczan mieli intelektualiści czescy, m.in. mieszak jacy we Wrocławiu J. E. Purkyné i F. L . Celakovsky. Także kontakty polsko-lużyckie mają swą bogatą tradycję. Jan Arnośt Smoler, autor pomnikowego dzieła Pjesnićki kornych a del'nych Łuźiskich Serbów (1841—1843), w którym oprócz bogatego zbioru pieśni łużyckich znajdujemy także zbiór bajek, legend i opisy zwyczajów, wywarł znaczny wpływ na etnografów polskich. Mało kto wie, że dzieło Smolera stało się wzorem dla Oskara Kolberga, i że właśnie pod wpływem Smolera Kolberg porzucił pisanie miernych dzieł literackich i zajął się ludoznaw­ czymi badaniami terenowymi, co dało tak wspaniałe efekty. Smoler wywarł także wpływ na śląskiego ludoznawcę i folklo­ rystę, Józefa Lompę. Jak pisze we wstępie Adolf Nasz; „Obok Kolberga i Lompy duże zainteresowanie Łużycami wykazywali też w owym czasie: W. Bogusławski — autor dziejów Łużyc, osiadły w Dreźnie J. I . Kraszewski, R. Zmorski, A. i M. Parczewscy, J. Karłowicz. W X I X w. zainteresowania Łużycami utrzymują się nadal przede wszystkim w kręgu intelektualistów reprezentujących takie dyscypliny, jak etnografia, archeologia, historia, slawistyka. Z nazwisk godzi się przykładowo wymienić A. Fischera, autora monograficznego opracowania etnograficznego pt. Łużyczanie (Etnografia Słowiańska, z. 2, 1932), J. Kostrzewskiego, J. Widajewioza, W. Taszyckiogo, J. Leszczyńskiego, A. Matyniaka, S. Grabowskiego, J. Ślizińskiego, T. Lehra-Spławińskiego." (s. 7). 54 Innym, obok Smolera, wybitnym ludoznawcą zajmującym się Łużyczanami, był Willibald von Schulenburg, autor dwóch prac cytowanych często w omawianej pozycj i : Die Giebelverzierungen in Norddeutschland (1880) i Das Spreewaldhaus (1886). Von Schulenburg, który w latach 70-tych X I X w. przez dłuższy czas przebywał na Błotach (Sproewald), zaobserwował będącą już w zaniku tradycyjną kulturę „drewnianą". W 2. poł. X I X w. Błota stały się regionem turystycznym, miejscem niedzielnych wycieczek mieszkańców pobliskiego Berlina. Wytworzyło to u miejscowej ludności — jak pisze Pawoł Nedo — złe i dobro cechy, typowo dla mieszkańców regionów turystycznych. Było m.in. przyczyną częściowego zachowania się stroju ludowego, a raczej jego przekształcenia się w kierunku nienaturalnego roz­ woju ornamentyki, zwiększenia paradności, przeładowania, co daje okazję porównań ze zjawiskami charakterystycznymi dla dziejów stroju ludowego polskich regionów turystycznych, np. stroju Podhalan czy Górali Szczawnickich. Szczególnie interesujący teren dla czytelnika polskiego, ze względu na wyraźne analogie z polską sztuką .ludową, to region powiatu kamienieckiego (Kamjenc, Kamenz) w Górnych Łużycach, katolicka enklawa z klasztorem Marionstorn (Marijina Hwezda) i Crostwitz (Chróseicy) jako ważniejszymi ośrodkami. Podobnie jak w Polsce, Kościół Katolicki jest ważnym czyn­ nikiem powodującym zachowywanie się, w mniej lub bardziej przekształconej formie, niektórych elementów tradycyjnej kul­ tury ludowej, szczególnie strojów i obrzędów. Kościelne figury i obrazy inspirowały od dawna plastyków wiejskich. W książce znajdujemy kilka przykładów ludowych rzeźb i kapliczek. Świad­ czą one o wysokim poziomie rzeźby ludowej na Łużycach, zwłaszcza w katolickich parafiach w powiatach Kamieniec, Budziszyn, Hoyerswerda. Dyskusyjna dla czytelnika polskiego jest przyjęta przez autorów książki koncepcja ludowości. Np. omawiając prace snycerskiej rodziny Mikołów z Saalau (Sałow), piszą oni: „ W dziełach tej snycerskiej rodziny widać wyraźne cechy twórczości ludowej, ale w wielu właściwościach (! — przyp. AK) dostrzega się wpływy wzorów spotykanych po kościołach (il. 149). Prawdopodobnie dotyczy to też w mniejszym lub większym stopniu wszystkich wytworów sztuki ludowej z tego zakresu." Stwierdzenie nawiązywania do wzorów sztuki kościelnej nio powinno być chyba powodem do podważania ludowości rzeźby. Rzecz bowiem nie we wzorcach, lecz w sposobie ich wykorzy­ stania, przekształcania — a także w społecznej funkcji rzeźby ludowej. W katolickich wsiach łużyckich spotykano także ludowe malarstwo na szkle. Obrazki były przypuszczalnie rozprowadzane przez wędrownych handlarzy z Czech i Słowacji, którzy regular­ nie pojawiali się na Łużycach z różnymi wyrobami drewnianymi, lub też przynoszono je z corocznych pielgrzymek do pólnocnoczoskich miejsc odpustowych. Wśród tych eksponatów znajdują się t u i ówdzie pojedyncze wyroby szczególnie cenne — butelki i szklanki z malarstwem emaliowym dawane w prezencie i szcze­ gólnie pieczołowicie chronione. Kontakty między Łużyczanami a innymi słowiańskimi grupami etnicznymi musiały mieć niewątpliwie głębokie kon­ sekwencje zarówno dla łużyckiej sztuki ludowej, jak i kultury materialnej, a przede wszystkim — stanu świadomości etnicznej, poczucia przynależności Łużyc do Słowiańszczyzny. Jak piszą autorzy, wędrowni handlarze i obraźnicy z Czech i Słowacji docierali systematycznie na Łużyce ze swymi wyrobami. Rzecz jasna, najważniejszą rolę w tych kontaktach grał czynnik gospo- �pokrewieństwa języków i kultur, podobnej struktury gospodar­ czej, podobnej ludowej religijności (jak choćby „święty k ą t " w łużyckich izbach). Pielgrzymki Łużyczan do pólnocnoczeskich miejsc odpustowych, prócz funkcji religijnych spełniały także ważne funkcje integracyjne w sferze świadomości etnicznej, u także w dziedzinie sztuki ludowej. Autorzy wysuwają hipotezę, że obrazki na szkle spotykano na Łużycach są wyłącznie pocho­ dzenia czeskiego i słowackiego. Nie przesądzając sprawy (zwłasz­ cza żo w albumie znajdujemy tylko jedną reprodukcję obrazka na szkle), warto jednak zwrócić uwagę, że ośrodki malarstwa na szkle usytuowane były najczęściej w pobliżu hut szkła — a tych na Łużycach nie brakowało. Możo więc pbrazki importow; 1111 • stały się wzorem dla rodzimych plastyków łużyckich? Wyjaśnienie tej sprawy wymagałoby, jak wielo innych w sztuce ludowej Łużyc, szczegółowych badań terenowych i archiwalnych, w których prócz specjalistów łużyckich wzięliby także udział fachowcy z innych krajów słowiańskich. W 1. poł. X I X w., aż do lat 70-tych, 80-tych, spotykano jeszcze często w łużyckich wsiach ludowe meble malowane, u swym charakterze zbliżone nieco do śląskich. Niektóre z nich znalazły się w muzeach — prezentowana książka pozwala się nam zapoznać z kilkoma togo typu eksponatami (ił. 23—35). Skrzynia z 1839 r. (il. 28, 29) z niemiecką inskrypcją, utrzymana w tonacji granatowo-czerwono-złotej, charakteryzuje się ostrym, kontra­ stowym zestawieniem barw, zaznaczeniem konturów w ornamen­ tyce, wypełnieniem całej przestrzeni zdobionego fragmentu skrzy­ ni, a także prawie niewolniczą symetrią. Cechy te możemy zaob­ serwować również, w mniejszym lub większym stopniu, w malo­ wanym meblarstwie śląskim i półnoenoczeskim. Jak widać z prezentowanych w albumie obiektów, także łużyckie kowalstwo ludowo odznaczało się wysokim poziomom technicznym i artystycznym. Bibliografia tradycyjnego budownictwa na Łużycach jest dość pokaźna. W roku 1959 ukazała się wyczerpująca mono­ grafia Eberharda Doutschmanna Lausitzer Holzbaukunst, z daw­ niejszych zaś wymienić należy studium Adolfa Cernego Wobydlenjc Łuźiskich Serbów, 1889 oraz opis Willibaida von Schulonburga Das Spreewaldhaus, 1886. Kilka interesujących zabytków drewnianego budownictwa łużyckiego przeniesiono do skansenu w Lohdo (Lody), pow. Całau (Kalawa), gdzie stanowią dużą atrakcję turystyczną. Specyfika garncarstwa na Łużycach polegała m.in. na tym, żo było ono od stuloci rzemiosłem cechowym. Ludowe (w polskim znaczeniu togo słowa) garncarstwo grało rolę mniejszą, jeżoli nie wręcz marginesową. Na Łużycach ośrodkami garncarstwa cechowego były przede wszystkim: Kamieniec, Elstra (Halśtrow), Pulsnitz (Polonica) i Mużaków. Łużyczanie zaopatrywali się także w wyroby garn­ carskie pochodzące z Turyngii, a także ze znanego ośrodka w Bolosławcu na Śląsku. Malowane talerzo ceramiczne o dominu­ jącej funkcji estetycznej były także przedmiotem importu, przede wszystkim z Czech. Wyroby garncarskie straciły swoje znaczenie zarówno praktyczne, jak i zdoBnicze na przełomie XIX i X X w. Mimo to zachowało się do czasów dzisiejszych jeszczo trochę czynnych warsztatów. Najbardziej chyba interesującym, najbogatszym w doku­ mentacyjny materiał fotograficzny i krytyczny materiał tekstowy jest rozdział Odzież. Jak piszą autorzy, strój ludowy na Łużycach jest już w za­ niku. „Powszednie i niedzielne stroje widzi się jeszcze po wsiach dosyć często, ale uzyskanie do tej pracy kilku przykładów stroju uroczystego kosztowało wiole trudu, zwłaszcza jeśli idzie o obszar Puszczy i Dolne Łużyce, jako że te szczególne odmiany nosi się już rzadko", (s. 92). Znów zjawisko zastanawiające czytelnika polskiego. Jost niemal regułą, żo w polskiej sztuce ludowej ulega zaginięciu najpierw strój codzienny; paradny kostium ludowy o przekształconej funkcji socjologicznej—utrzymuje się naj­ dłużej. Ciekawe, czemu na Łużycach rzecz ma się odmiennie. Autorzy wyróżniają cztery współczesne regionj? występo­ wania stroju ludowego: „strój katolickich Łużyczan z okolicy Kamieńca i Budziszyna, strój łużycki z okolic Hoyerswerdy, strój z parafii Schleife (Ślepe) w pow. Weisswasser oraz strój z okolic Chociebuża (Cottbus) i Błot (Spreewald)". (s. 92). Wśród wnikliwych opisów strojów zwraca uwagę opis noszonych przez staro kobiety wielkich chust żałobnych na głowę („płachćieki"). Są one koloru białego, co wskazuje na archaiczny charakter tych chust. Ilustracje dowodzą, że należą one do ciekawszych elementów łużyckiej sztuki ludowej. Biały haft na Łużycach osiągnął wysoki poziom. Jednym z ostatnich mistrzów tego działu wiejskiej plastyki był zmarły w 1963 r. Jan Wjacławek, zamieszkały koło Hoyerswerdy. W stroju łużyckim X I X w. znane były także druki na płótnie. „Na południu w niemieckiej części Łużyc, w ośrodku tkactwa, osiedliło się wielu drukarzy. Ich pełnomocnicy wędro­ wali z kompletami wzorów, zbierając zamówienia również wśród ludności łużyckiej. Niemniej poważne znaezenie dla łużyckiej ludności miały na Górnych Łużycach warsztaty w Elstrze, Pulsnitz, Breting (Brśtnik) i Wittichenau. W samym tylko Breting na przełomie X I X i X X w. działało jeszcze 10 warszta­ tów, któro wytwarzały materiał przede wszystkim na stroje środkowołużyckie. Na Dolnych Łużycach większy rozgłos zdo­ były s )bie warsztaty w Straupitz (Tśupc) i Strobitz (Strobice). Z tej pokaźnej liczby tylko niektórym zakładom udało się prze­ trwać do dzisiaj, ponieważ stale zmniejszały się zamówienia. Według naszego rozeznania obecnie istnieją już tylko warsztaty drukarskie Steina w Pulsnitz i Petzolda w Breting." (s. 108). Książkę zamyka rozdział Sztuka ludowa w życiu społecznym. Znajdujemy tu ogólnikowo raczej i mające liczne braki metodo­ logiczno opisy obrzędów: wesela, obrzędów związanych z Bożym Narodzeniem, obrzędów wiosennych — w t y m znanego wszyst­ kim Słowianom zwyczaju topienia śmierci. Przy opisie łużyckich uroczystości wielkanocnych znajdujemy sporo danych na temat żywego wciąż ludowego pisankarstwa. Czytelnika polskiego zainteresuje chyba łużycki zwyczaj wykonywania pieczywa obrzędowego, przypominającego' kur­ piowskie „nowelatka" — figurek z ciasta w kształcie krów, owiec, świnok, gęsi etc. „Te, które wypieka się na Nowy Rok, nazywają się „noworoczki", a te na Trzech Króli — „trojaczki". Dzieci darują figureczki swoim rodzicom chrzestnym, od których z kolei otrzymują inne prezenty. Chrzestni zaś rzucają te kukiełki bydłu do paszy, aby dobrze rosło." (s. 166—167). : Album Sztuka ludowa Łużyczan stanowi bardzo dobrą prezentację kultury ludowej tego tak bliskiego nam narodu, godnego ze strony etnografów polskich najwyższego zaintereso­ wania. Niestety, jak się wydaje, na pełne, systematyczne ujęcie całokształtu zjawisk składających się na łużycką sztukę ludową wypadnie jeszcze poczekać. Ogrom pracy autorów, ich pionier­ skie w wielu wypadkach badania, wysoki poziom wydawnictwa (niestety w wersji polskiej obniżony słabością przekładu) — nie jest w stanie przesłonić istotnych luk, szczególnie w zakresie dokumentacji terenowej. : Jak piszą autorzy, eksponaty łużyckiej sztuki ludowej zbiorane były pod kątem nie typowości, częstości występowania, lecz na odwrót — zbierano eksponaty szczególne, unikalne. „Zwykłe" narzędzia czy domowe sprzęty umykały uwagi kolekcjo­ nerów. Z tego względu dokonanie pełnej rekonstrukcji łużyckiej kultury ludowej jest już niemożliwe. Wydaje się jednak, że jeszcze pora na szczegółowe badania penetracyjne, na uratowanie tego, co się jeszcze da uratować. Na takie badania czekają także specjaliści z innych krajów słowiańskich, a szczególnie Polacy, którzy z porównań łużyckiej sztuki ludowej z procesami zachodzącymi na wsi polskiej mogą wyciągnąć interesujące wnioski. Antoni Kroh 55 �BARBARA K O Ł O D Z I E J S K A , RZEMIOSŁO GARNCARSKIE W Praca składa się z dwóch części i zasięgiem swym obejmuje teren b. woj. zielonogórskiego, który umownie określono mianem „Zielonogórskie". Całość rozważań nad wysuniętą problema­ tyką przedstawiono w 12 rozdziałach, przy czym osiem pierw­ szych wchodzi w skład części pierwszej, a pozostałe ( I X — X I I ) obejmuje część druga. Praca zawiera krótki wstęp, a przy końcu umieszczono wykaz dokumentów prawnych i źródeł pomocni­ czych oraz aneks najważniejszych wykorzystanych prac nauko­ wych. Baza źródłowa pracy jest dość różnorodna. W części pierwszej, Garncarstwo w dobie organizacji cechowej, s. 11—130, omówione zostały dzieje tego rzemiosła w okresie od X V I I do końca X I X w. Autorka wykorzystała t u przede wszystkim dokumenty i akta cechowe. Główna uwaga skoncen­ trowana została na obszarze, który w okresie przedrozbiorowym należał do Polski, a problematykę ograniczono do omówienia dziejów tych garncarzy', którzy znajdowali się w organizacji cechowej. Brak poparcia źródłowego pogłębia wątpliwość, czy słuszne jest stwierdzenie, że cechy swym zasięgiem obejmowały zarówno garncarzy miejskich, jak i wiejskich (s. 20). Nie poczy­ niono prób ustalenia sieci ośrodków wiejskich; błędne byłoby mniemanie, że garncarze mieszkali tylko w miastach . Poza za­ sięgiem swych rozważań pozostawiła Autorka problem produkcji kafli, „które — jak pisze — z uwagi na walory artystyczne zwykło się zaliczać do zakresu historii sztuki" (s. 97). Pomijając fakt, iż produkcją kafli interesowali się zarówno etnografowie nasi, jak i zagraniczni, przez zajęcie takiego stanowiska ograni­ czono, szczupłą i tak, bazę źródłową pozwalającą na snucie rozważań nad problemem produkcji wyrobów garncarskich. Wzmianki źródłowe o piecach kaflowych mają daleko większą wartość przy omawianiu tegoż zagadnienia niż luźne znaleziska wyrobów garncarskich, boz ustalonej proweniencji, na jakich oparła swe wywody Autorka. Trudno też zgodzić się z sugestią, że godło pieczęci cechu garncarskiego z Międzyrzecza z 1690 r. zostało przeniesione ze starego tłoka, a jedynie zmieniono wów­ czas napis . 1 Z I E L O N O G Ó R S K I EM, W a r s z a w a - P o z n a ń 1973, str. 211, il. 29. danych wysunięto wniosek, że produkcja ich jest wytwórczością tradycyjną, charakterystyczną dla terenów, z których przybyli rzemieślnicy. Jest to więc działalność przeniesiona w określonej formie na inny teren (s. 146). Fakt to niezmiernie" ważny. Na każdym wprost kroku widoczne są różnice. I tak np. jeśli chodzi 0 pozycję przy toczeniu naczyń: garncarze pochodzący z Wileń­ szczyzny i Tarnopolskiego toczą na siedząco, a reemigranoi — stojąc. Garncarze z Wileńszczyzny pracują w obuwiu, a z Tarno­ polskiego — wprawiają w ruch koło nogą bosą. Odrębny problem, to wyroby. Asortyment ich jest trady­ cyjny (garnki, dzbanki i inne) oraz nowy (flakony, doniczki, galanteria ceramiczna). Jeśli chodzi o pierwszą grupę, to w zależ­ ności od tego, czy wyrób trafia w ręce odbiorcy wiejskiego czy miejskiego, zajmuje odmienne zastosowanie. W pierwszym wy­ padku naczynie zachowuje pierwotne przeznaczenie, a w dru­ gim — odbiorca miejski nadaje mu funkcję przedmiotu dekora­ cyjnego (s. 170). Jeśli chodzi o wyroby przeznaczone dla celów użytkowych, to przy kupnie wyraźnie uwidaczniają się różnic w pochodzeniu regionalnym ich nabywców. Decydującą rolę odgrywa t u przyzwyczajenie do określonych wyrobów. Uwagi powyższe odnoszą się do ludności osiedlonej; autochtoni, od­ wykli od wyrobów garncarskich, bardzo rzadko je kupują (s. 186). Rzemiosło to jednak chyli się ku upadkowi. Autorka sądzi, że gdyby „Cepelii" udało się go pobudzić, przyuczając do zawodu młodych ludzi, to wówczas byłoby to „zaczątkiem nowego garncarstwa" na t y m terenie. Istotne byłoby jednak, kto prze­ każe tradycje tego kunsztu: czy ci z Wileńszczyzny, Tarnopol­ skiego czy Bukowiny. 2 3 W odróżnieniu od części pierwszej, część druga: Współ­ czesne garncarstwo ludowe, rozmiarami mniejsza (s. 131—193), zasługuje na szczególniejszą uwagę; dajo się odczuć, że Autorka problematykę tę dokładniej poznała i przemyślała. Z dociekań prowadzonych w części pierwszej uwidaczniają się czynniki, które spowodowały upadek rzemiosła garncarskiogo pod koniec X I X w. Po półwiekowym okresie wytwórczość ta, odżyła na omawianym terenie po osiedleniu się tam po I I wojnie światowej ludności polskiej. Problem to niesłychanie ciekawy, a w dotychczasow-ej literaturze naukowej nie poruszany. Autorka dokładnie zarejestrowała garncarzy, którzy tam przyjechali z różnych regionów: był osadnik z Kieleokiego, repatrianci z Wileńszczyzny, Podola i Pokucia oraz reemigranci z Bukowiny Rumuńskiej. Po krótkiej analizie ośrodków, z których pocho­ dzili, przedstawiono przejawy ich działalności na nowym dla nich terenie, próbując doszukać się wzajemnych kontaktów i wpływów. W oparciu o taką analizę zebranych podczas badań terenowych Stwierdzić należy, że właściwy zrąb pracy byłby bardziej przejrzysty, gdyby pewne partie tekstu przeniesiono do wstępu 1 przypisów, a niektóre dane przedstawiono w tabelach i na mapkach. Przypisy należałoby uprościć. Pieczęć garncarzy z Międzyrzecza (s. 15) została odwrócona. Przy omawianiu ośrodków, z których pochodzili osiedleni na terenie woj. zielono­ górskiego garncarze, można było wykorzystać pewne publikacje obce . Bez odpowiedzi został problem, skąd wzięli oni potrzebne im żarna: kola żaden garncarz na nowy teren nie przywiózł (s. 152). 4 Szkoda, że w aneksie brak wykazu współczesnych garncarzy z zaznaczeniem ich miejsca pochodzenia i obecnego zamiesz­ kania. Utrudnia to korzystanie z bardzo przecież cennej pracy. W pracy poruszone zostały dwa odrębne zagadnienia, które formalnie nie są nawet ze sobą powiązane. Spaja je jednak w jedną całość wspólny temat, który rozpatrywany jest w od­ miennych warunkach historycznych. Część pierwsza ma więcej wartość regionalną i wymaga dalszego pogłębienia w oparciu o szerszą bazę źródłową, druga zaś pozwala na wykorzystanie wysuniętych w niej wniosków w trakcie badań nad podobną problematyką na innych terenach. Fakty te sprawiają, że po pracę Barbary Kołodziejskiej sięgać będą nie tylko etnografowie, ale i socjologowie oraz historycy. <S' .F. Gajerski PRZYPISY 1 Na podstawie podręcznego źródła wymienić t u można Pawła Wandela, garncarza z Kosieezyny. W 1753 r. miał on tam dom; pańszczyzny nie robił „kiedy garnki" wypalał, a „za każ­ dym paleniem" dawał do dworu „garnków szt. 11 małych lub wielkich", J. Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław 1956, t. 1, s. 256, 260. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628— 1632, Cz. I . Województwa: poznańskie i kujawskie, Wydał Z. Guldon, Wrocław—Warszawa—Kraków 1967, s. 28, 71—72. 2 56 Ponadto pewne dane na ten temat znajdują się w opublikowa­ nych przez J. Deresiewicza materiałach. 3 Znany m i wypadek z Potylicza pozwala na stwierdzenie, że wraz z upowszechnieniem się koła bezsponowego zmieniło się wyobrażenie jego na cesze tamtejszego cechu garncarskiego, S. F. Gajerski, Polylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII u'., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1972, nr 3, s. 471. 4 Np. K . I . Matejko, Narodna keramika zachidnych obłastej Ukrajinskoji ESR XIX—XX st., Kijów 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab3db94686e7fcc672d4b6d54e7e55eb.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4109 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.61-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d423fe105b2ce595b11027549612d27.pdf c3a16d114a071c18aa7c8ffb9dc77b13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4415 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4108 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.58-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951), „Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo­ tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze­ znaczoną dla Polonii amerykańskiej. tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R. I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970, w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro­ polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak­ terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I , 1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy­ bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk, ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958; Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49), w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63 siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje. Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie­ dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono­ graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia­ ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz­ nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował dział etnograficzny. Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta­ wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad­ nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty­ 1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo­ czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły (1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych (1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący rc erat m temat grafiki staropolskiej. f Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łcpuszańshi K N K VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy, instrumentalistów i śpiewaków ziem gór­ skich pn. „Sabałowe Bajania". Jury pod przewodnictwem prof. dr Romana Reinfussa przyznało następu­ jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten­ tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani­ sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik z Żywca i Władysław Gondek z Białego Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin­ kę Bacowską" otrzymali — Stanisław Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu, a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską" za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu otrzymał zespół „Limanowianie". W okresie Konkursu oprócz koncer­ tów odbywały się kiermasze sztuki ludo­ woj oraz czynne były: wystawa wyrobów ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz wystawa twórców ludowych ze Spiszu. Występował też Teatr Ludowy z Buko58 1975 winy Tatrzańskiej, wykonując utwory pisane gwarą przez Józefa Pitoraka. * 19.V1I — w Gdyni odbyła się inau­ guracja Jarmarku Ludowego, imprezy zorganizowanej przez Cepelię pod patro­ natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na otwarciu obecni byli przedstawiciele władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni Władysław Porzyeki, wicewojewoda Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą. W czasie czterodniowej imprezy odby­ wały się — poza kiermaszem — pokazy mody inspirowanej sztuką ludową i wy­ stępy zespołów ludowych. * 19—22.V1I. — odbyły się X V Dni Borów Tucholskich. Wśród licznych imprez zorganizowano wystawę sztuki ludowej połączoną z kiermaszem. * 22, 23.VII — w Kaszubskim Parku Etnograficznym odbył się tradycyjny lip­ cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby Na estradach występowały zespoły z Ko śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz. V I I — w Galerii Współczesnej Szti ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac odbywały się w ciągu całego lipca trz; dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In prezę zainaugurował pokaz wyrobu k ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn (10—12VII) prezentowano wyrób k ronki klockowej z Bobowej, potem kok no: haft na suknie, żywiecki haft i tiulu, haft i malowanki zalipiańsk pokaz przędzenia wełny kilimowej, a : zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł * 2—17.VIII — odbył się w Gdaiis tradycyjny Jarmark Dominikański, orj nizowany przez Urząd m. Gdańska, To Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji �marku reprezentowana przez Cepelię oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i in­ dywidualnych twórców ludowych. Szcze­ gólnym powodzeniem u odbiorców cie­ szył się kaszubski haft ludowy. * 3—10.VIII — w Wiśle, Szczyrku i Żywcu odbył się X I I Tydzień Kultury Beskidzkiej, wielki międzynarodowy przegląd folkloru góralskiego, zorganizo­ wany pod protektoratem I sekretarza KWPZPR w Bielsku-Białej Józefa Buzińskiego i wojewody bielskiego Józefa Łobudka. Patronat prasowy nad Festi­ walem objęła redakcja „Dziennika Za­ chodniego". Uroczystości inauguracyjne rozpoczęły się w Wiśle barwnym koro­ wodem uczestników, który przeszedł przez ulice miasta. W tegorocznym Festiwalu udział wzięło 7 zespołów zagranicznych: z CSRS, Jugosławii, NRD i Węgier oraz liczne zespoły polskie z rejonu Żywca, Wisły i Szczyrku a także z Podtatrza. W czasie imprezy czynne były wy­ stawy : w Szczyrku — wystawa rzemiosła artystycznego i ludowego z 13 woje­ wództw oraz wystawa twórców ludo­ wych; w Wiśle — otwarto wystawę Cepelii i wystawę „Kultura materialna górali beskidzkich"; w Żywcu — wysiawo ludowego zdobnictwa bibułkowego, a w Koniakowie — koronkarstwa. * 23, 24.VIII — w Warszawie odbył się IV Festyn „Trybuny Ludu", w czasie którego Cepelia zorganizowała kiermasz sztuki ludowej i pokazy wytwarzania wyrobów ludowych. Wystąpiły ludowe zespoły folklorystyczne. * V I — V I I I — na terenie Bieszczadów odbywała się impreza pn. „Solińskio lato", w czasie której wystąpiły liczno zespoły. * V I I I — z inicjatywy Jana Jędrusia — prezesa Zarządu Oddziału Związku Podhalan w Poroninie odbył się po raz pierwszy przegląd zespołów regionalnych działających przy Związku Podhalan. W imprezie udział wzięły zespoły: „Kogle" z Poronina, Zespół im. Klimka Bachledy z Zakopanego, „Kropianka" z Babki oraz zespoły z Łopusznej, No­ wego Targu, Zubrzycy Górnej i Łapsz Niżnych. Zaprezentowano folklor pod­ halański, orawski i spiski. * 30.V1II— 1.IX — w Krakowie od­ były się I I I Targi Sztuki Ludowej, orga­ nizowane w tym roku pod hasłem „Sztuka ludowa i joj inspiracje" przez Wydz. Kultury Urzędu Woj. m. Krakowa i Cepelię przy współpracy instytucji za­ interesowanych, jak: Desa, Veritas—Inco. Otwarcia Targów dokonał wicepre­ zydent Krakowa Zygmunt Sakiewicz. W czasie Targów, pomyślanych jako wielki doroczny przegląd twórczości lu­ dowej z całego kraju — odbywały się imprezy następujące: 1 — kiermasz na Rynku krakowskim połączony z pokaza­ niem procesu wytwarzania sztuki ludo­ wej ; 2 — występy zespołów regionalnych, krajowych i zagranicznych; 3 — pokaz mody inspirowanej sztuką ludową; 4 — wystawy: „Strój ludowy i jego adaptacja we współczesnej odzieży", „Motywy lu­ dowe we współczesnym plakacie", „Lu­ dowe inspiracje we współczesnym rze­ miosło cechowym", „Tradycje ludowe we współczesnym rękodziele artystycznym", „Twórcy ludowi" oraz „Samorodna sztuka naiwna" — z kolekcji Desy. Targi cieszyły się wielkim powodze­ niom, a obroty były trzykrotnie większo niż dwa lata temu i sięgnęły 3 milionów złotych. * 31.VIII — 7.IX — w Zakopanem trwała XIV „Tatrzańska Jesień". Impre­ zę zainaugurowano barwnym „Weselem Góralskim" w wykonaniu zakopiańskiego zespołu „Maśniaków". l . I X — na tra­ dycyjnych „Posiadach" zaprezentowano ludowych pisarzy Podhala. 2.IX — roz­ począł się V I I I Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, w którym udział wzięły zespoły z Austrii, Bułgarii, Cze­ chosłowacji, Francji, Grecji (po raz pierw­ szy), Jugosławii, N R D , Norwegii, RFN, Rumunii, Szwecji, Turcji, Węgier i ZSRR. Polskę reprezentowały zespoły: Zespół Góralski im. Andrzeja Skupnia Florka z Białego Dunajca, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Lachy" z Nowego Sącza, Studencki Zespół Góralski „Skalni" z Krakowa, Zespól Górali Tatrzańskich im. Jana Malinowskiego ze Szczawnicy— -Krościenka, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „ J u h a s " z Ujsołów, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Gronie" z Żywca oraz Góralski Zespół im. Jana Sabały z Zakopanego. Nagrody I — „Złote Ciupagi" w ka­ tegorii zespołów autentycznych otrzymał zespół „Muresul" z Tirgu-Mures (Rumu­ nia); w kategorii zespołów artystycznie opracowanych: zespół „Dolina Dunajca" z N . Sącza. W kategorii zespołów styli­ zowanych — Reprezentacyjny Zespół Studencki z Sofii. Wśród zespołów repre­ zentujących folklor rekonstruowany „Bul I Nidaros" z Trondheim (Nor­ wegia) . Nagrody I I — „Srebrne Ciupagi" otrzymali w kategorii zespołów „auten­ tycznych" : Zespół Andrzeja Florka Skup­ nia z Białego Dunajca; w kategorii — artyst. opracowanych: Zespół Górali Sło­ wackich „Dotva". W kategorii zespołów stylizowanych: Uzbecki Ludowy Zespół Pieśni i Tańca „Szałoła". Wśród zespo­ łów prezentujących folklor rekonstruo­ wany — Zespół Folksdanslaget „Lilian" (Szwecja). Przyznano również inne na­ grody. * 7.IX — w Masłowie (woj. kieleckie) z okazji dożynek odbył się Jarmark Twórczości Ludowej, na którym ofero­ wali swe wyroby: Jerzy i Bogdan Porzuckowie oraz Ryszard Jeziorski (rzoźba), Maria Szyszkowska (plastyka obrzę­ dowa) i Stefan Półtorak (malarstwo). Jarmark został zorganizowany z ini­ cjatywy Gminnego Ośrodka Kultury. * I X -— w Inowrocławiu odbył się trzydniowy Jarmark Kujawski przygo­ towany przez miejscowy oddział WSS „Społem". Folklorystyczną atrakcją ostatniego dnia Jarmarku były pokazy haftu kujawskiego. * 13, 14.IX — w Nowej Słupi odbyły się doroczne „ D y m a r k i " świętokrzyskie. Oprócz pokazu tradycyjnego wytopu żelaza zorganizowano występy zespołów i kapel ludowych oraz kiermasz sztuki ludowej. , •* 12—15.IX — w Krynicy odbywał się Festyn z „Dziennikiem Polskim". Wśród licznych imprez zorganizowano także wy­ stępy zespołów regionalnych oraz kier­ masz wyrobów ludowych. * . 21.IX — w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach odbyło się barwne wido­ wisko folklorystyczne pn. „Opolski Żniw niok". Oprócz zwyczajowych obrzędów żniwnych i dożynkowych zaprezento­ wano związane ze żniwami prace gospo­ darskie, jak młockę cepami, mielenie ziarna w młynie wodnym, wypiek chleba, kiszenie kapusty itp. Imprezę uatrakcyj­ niły występy zespołów ludowych. * 26, 27.IX — w Piotrkowie Tryb* odbyła się pierwsza w t y m mieście „Cepeliada", w czasie której oprócz kier­ maszu i pokazu twórczości ludowej otwarto wystawę prezentującą dorobek twórców ludowych woj. piotrkowskiego. * 27.IX — w Radomiu rozpoczęły się tygodniowe targi pn. „Jarmark Kazimie­ rzowski—75", w czasie którego twórcy ludowi oferowali swe wyroby i domonstrowałi swoje umiejętności. * 27.IX — w Żninie rozpoczęły się Dni Kultury Pałuckiej. W programie zapre­ zentowano widowiska folklorystyczne, odbył się kiermasz wyrobów ludowych i wystawa sztuki ludowej. Konkursy i wystawy 3. V I I — w pawilonach Cepelii w Częstochowio otwarto wystawę prac plastyków—amatorów. Pokazano tu ok. 80 obrazów i rzeźb 20 autorów. * 4. V I I — z okazji Lubuskiej Pano­ ramy XXX-leeia w Warszawie otwarte zostały m.in. wystawy: W „Domu Chło­ pa" — „Współczosna twórczość ludowa Środkowego Nadodrza" oraz w Stołecz­ nym Domu Kultury — „Wystawa pla­ styki amatorskiej woj. zielonogórskiego". * 15.VII — w Muzeum im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance, woj. pilskie, otwarto wystawę wielkopolskiej sztuki ludowej, zorganizowaną przez Muzeum Etnograficzne — Oddział Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Pokazano rzeźbę . dawną i współczesną, hafty, stroje, skrzy­ nie, obrazy, ceramikę i zdobnictwo. Z okazji wystawy wydano folder z tekstem dr St. Blaszczyka: „Wielko­ polska Sztuka Ludowa". * 19.VII — w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu otwarta została wystawa pn. „Ludowe zdobnictwo w motalu Beskidu Zachodniego". * 21.VII — w warszawskim Państwo­ wym Muzeum Etnograficznym otwarto wystawę pn. „Skarby rumuńskiej sztuki ludowej". * 28,VII — w Galerii Współczesnej Sztuki Ludowej w Krakowie otwarta zo­ stała wystawa malowanek i haftów z Za­ lipia. Wystawie towarzyszył pokaz ręko­ dzieła artystycznego. * V I I — w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu otwarta została wy­ stawa rysunków i malarstwa Nikifora. Pokazano tu jego prace przeważnie nie­ znane, z ostatniego okresu, powstałe w czasie pobytu autora w szpritalu. * V I I — w W D K w Opolu czynna była wystawa pn. „Inny Świat", na której pokazano prace pacjentów Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Bra­ nicach . 59 �* 5 . V I I I — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku otwarto wystawę rzeźby regionalnej. Pokazano eksponaty ze zbio­ rów Muzeów w Białymstoku, Łomży, Suwałkach i z kolekcji prywatnych. * V I I I — w Olsztynie czynna była wystawa sztuki ludowej ziemi olsztyń­ skiej. Pokazano 490 prac 107 autorów, m.in. hafty, wyroby w drewnie, obrazy na szkle, plecionki, pisanki, tkaniny, sztuczne kwiaty i metaloplastykę. * V I I I — w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Tarnobrzegu otwarta była wystawa rzeźb amatora z Sando­ mierza — Andrzeja Tkacza. * V I I I — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku czynna była wystawa litewskiego pamiątkarstwa. Pokazano tu ludowe tkaniny, narzuty, obrusy, wstęgi zdobione haftem, lalki regionalne, wyroby z drewna i przede wszystkim oryginalną litewską biżuterię z bursztynu. * V I I I — w W D K w Koszalinie czyn­ na była pokonkursowa wystawa ręko­ dzieła ludowego i twórczości pamiątkar­ skiej. Jury pod przewodnictwem dr St. Błaszczyka przyznało nagrody następu­ jące : w kategorii twórczości ludowej na- ' grodę I otrzymali: Eugeniusz Michalski, Piotr Sakson i Teodozja Kaźmierczak; nagrody I I : Wacław Zieliński, Jan Brzeski, Albert Speiser, Jadwiga Ciosańska, Roman Konarzewski, Jadwiga Dawidowicz, Józefa Kasińska i Helena Mohr; nagrodę I I I — Genowefa Palubicka. Ponadto przyznano w tej kategorii 11 wyróżnień i 5 równorzędnych nagród za twórczość pisankarską. W kategorii twórczości pamiątkarskiej przyznano 3 nagrody i wyróżnienia. gorz Szewczyk z Kozienic za Ostatnią Wieczerzę wykonaną w jednym klocku drzewa. Kolejne nagrody z rzeźby otrzy­ mali : AVładyslaw Gruszczyński i Antoni Baran. W zakresie tkactwa nagrodę otrzymała: Maria Sagalara z Opoczyń­ skiego. W zakresie malarstwa wyróżniono Krzysztofa Jakubiaka. * 15.IN. — w Muzeum w Zabrzu otworzono pokonkursową wystawę ma­ larstwa amatorów z terenu Śląska pn. „Zycie regionu". W dniu otwarcia od­ była się sesja naukowo-popularna z refe­ ratami m.in. doc. dr hab. Doroty Simo­ nides, mgr Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, mgr Krystyny Kaczko. * 15.IX — w związku z I I Biennale Fajansu Włocławskiego, organizowanym przez Muzeum Kujawskie, jury pod przewodnictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) przyznało następujące nagrody: nagroda specjalna (po 4.000 zl) — Salomeą Zajkowska i Alina Piwowar. I nagroda (po 3.000 zł) — Genowefa Wodecka, Stanisława Wojtczak, Jadwiga Kiełkowska, Kazimiera Rzeczkowska, Jadwiga Szczepańska, Jadwiga Chmie­ lewska, Halina Musialik. I I nagroda: Longina Krajewska, Eugenia Adam­ czewska, Maria Szubska, Danuta Pasz­ kiewicz, Zofia Syroczyńska, Danuta Szwanka, Katarzyna Mirolewicz, Maria Skibińska, Henryka Lewandowska. Przyznano również 7 nagród I I I . Nagrody ufundowali: Min. K u l t . i Szt., Wydz. K u l t . i Szt. Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy oraz Urząd Wojewódzki we Włocławku. * 16.IX — w „Domu Chłopa" w War­ szawie otwarta została wystawa rysun­ ków dzieci wiejskich. Pokazano tu 300 prac nagrodzonych na eliminacjach wo­ jewódzkich konkursu pn. „Mama., babcia, nauczycielka, siostra, koleżanka". * L V I I — 1 5 . I X — w Wągrowcu (woj. pilskie), z okazji dorocznej imprezy pn. „Lato na Pałukach" otwarto wystawę sztuki ludowej, na której pokazano 200 prac 26 twórców z terenu województwa. * 10.IX — rozstrzygnięto I I rejonowy konkurs zdobionych wyrobów kowalstwa ludowego i artystycznego, zorganizowany przez Miejski Dom Kultury w Myśleni­ cach. Przewodniczącą jury była dr Ewa Fryś-Pietraszkowa z Instytutu Sztuki PAN. W konkursie wzięło udział 25 ko­ wali z 18 miejscowości, nadsyłając 115 eksponatów, przeważnie o charakterze tradycyjnym. I nagrody (po 1000 zł) otrzymali: Stanisław Kania — Sułko­ wice, Władysław Pieprzyk — Gdów i Józef Śliwa — Stróża. I I nagrody (po 800 zl): Władysław Bochenek — Sułkowice, Józef Ceremon — Skomielna Biała, Jan Bugaj — Komorniki, Józef Pachacz — Trzemeśnia. Ponadto przy­ znano 3 trzecio i 4 czwarte nagrody. Nagrody ufundowało Min. K u l t . i Sztuki oraz M D K w Myślenicach. * 14.IX — w klubio „ P A X " w Kiel­ cach otwarta została pokonkursowa I I I wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej, na której pokazano praco z dziedziny rzeźby, malarstwa, ceramiki, kowalstwa i — co było nowością — tkactwa. W konkursie udział wzięło 62 twórców. Nagrodę I otrzymał Grze­ ł>0 20.IX — w Muzeum Etnograficz­ nym w Krakowie otwarta została wysta­ wa pn. „Malarstwo naiwne R F N " . Poka­ zano tu ok. 80 prac malarzy samouków. Wystawę zorganizował Instytut do spraw Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. Wydano plakat i doskonale przygotowa­ ny barwny katalog. * 27.IX — wicemin. Kultury i Sztuki Józef Fajkowski otworzył „Sądecki Park Etnograficzny", organizowany przez miejscowe muzeum. Na otwarciu obecni byli również: wojewoda nowosądecki Leci) Bafia, 1 sekretarz K W PZPR i przewodniczący W R N w Nowym Sączu Henryk Kostecki oraz prezydent Miasta. W gmachu Muzeum otwarto po­ konkursową wystawę „Współczesna rzeź­ ba Karpat Polskich". Wydano ilustro­ wany katalog z tekstem wstępnym komi­ sarza wystawy mgr Antoniego Kroha. 25—28.IX — w związku z otwarciem Sądeckiego Parku Etnograficznego w No­ wym Sączu odbyła się dwudniowa sesja naukowa, zorganizowana przez Muzeum w N . Sączu. Referaty wygłosili — mgr Stanisław Brzostowski: O roli zadań i osiągnięć muzealnictwa skansenowskiego XXX-lecia PRL; mgr inż. arch. Wojciech Szczygieł: Założenia przestrzenne Sądec­ kiego Parku Etnograficznego; mgr Maria Brylak-Załuska: Ekspozycja etnograficzna w Sąd. Parku Etn.; mgr Zygmunt Lew­ czuk: Architektura murowana i jej ele­ menty w Sąd. Parku Etn.; mgr Maria Teresa Maszczak: Architektura monumen­ talna w Sąd. Parku Etn.; mgr Magdalena K r o h : Obrzędowo-magiczne elementy wy­ stroju Sąd. Parku Etn.; dr Halina Pień­ kowska : Problemy ochrony zabytków a idea tworzenia skansenów; doc. dr Janusz Bogdanowicz: Problem skansenu w kraj­ obrazie; prof, dr Roman Reinfuss: Skan­ sen jako muzeum kultury ludowej; mgr Ta­ deusz Szczepanek: Historia i założenia merytoryczne Sądeckiego Parku Etnogra­ ficznego. Polska sztuka ludowa za granicq 12.VII — we włoskiej miejscowości turystycznej Riccione k. Rawenny otwar­ to wystawę pn. „300 lat polskiej sztuki ludowej", przygotowaną, przez krakow­ skie Muzeum Etnograficzne. Pokazano ok. 700 eksponatów sztuki ludowej z za­ kresu malarstwa, rzeźby, malowanki, ceramiki, wycinanki, haftu, stroju ludo­ wego i wyposażenia wnętrz. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający komentarz Vittore Querela 0 Muzeum Etnograficznym w Krakowie, tekst Edwarda Waligóry pt. Polska sztuka ludowa XVII—XIX wieku oraz ilustracje. * 21. V I I — w Kaliningradzie (ZSRR) otwarto w Muzeum Krajoznawczym wy­ stawę pn. „ K u l t u r a ludowa Olsztyńskiego — wczoraj i dziś", przygotowaną przez Muzeum Mazurskio w Olsztynie * V I I I — na Międzynarodowym Festi­ walu Folklorystycznym w Bilłingham, w Szkocji, reprezentował Polskę Zespól Pieśni i Tańca „Opole". * I X — w Muzeum Etnograficznym w Lund, w Szwecji, czynna była wystawa polskiej ceramiki ludowej, zorganizowana przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Pokazano 240 eksponatów charakterystycznych dla różnych regio­ nów. Inne 2.VIT — zmarł jeden z najstarszych 1 najwybitniejszych współczesnych poe­ tów ludowych -Franciszek Beciński ze wsi Plichów w woj. włocławskim, autor m.in. niedawno wydanego tomu „Melodie zie­ m i " , laureat nagrody artystycznej im. Ja­ na Pocka. * 22. V I I — w dniu Święta Narodo­ wego ogłoszono nagrody ministra Kultury i Sztuki za twórczość artystyczną w 1975 r. Wśród laureatów znaleźli się m.in.: w dziedzinie teatru — Wojciech Siemion (nagroda I stopnia) „za wybitno osiągnięcia, aktorskie, a zwłaszcza za po­ pularyzowanie poezji ludowej"; w dzie­ dzinie muzyki — Wojciech Kilar (I st.) „za całokształt, twórczości kompozytor­ skiej, a zwłaszcza za utwory inspirowane polską muzyką ludową", Katarzyna Gaertner ( I I st.) „za twórczość kompo­ zytorską, a zwłaszcza za utwory muzycz­ ne inspirowane polskim folklorem"; w dziedzinie upowszechniania — Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Arty­ stycznego „Cepelia" ( I st.) „za opiekę nad twórcami ludowymi i upowszech­ nianie twórczości ludowej", w dziedzinie ochrony dóbr kultury — Jadwiga Sobieska ( I st.) „za wybitne osiągnięcia w gro­ madzeniu i opracowaniu polskiego folk loru muzycznego". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdd8403749b68ee76ff39ab925b61693.pdf 009c8e3a78609f83e4996ebfff4e98fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6133 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5719 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 SPIS TREŚCI I. ARTYKUŁY Wojciech D o h n a l , Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antro­ pologicznym ................................................................................................................... 13 Ryszard V o r b r i c h , Rozwój dialogu - dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii r o z w o j u ................................................................................................... 35 Maciej Z ąb e k, „Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w ksztabowaniu się nowej tożsamości ich m ieszkańców ...................................................................... 49 Natalia B l o c h , Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstw ie................................................................................................................... 69 Agata M a k s i m o w s k a , Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Ży­ dowskim Obwodzie Autonomicznym (Birobidżan) w Rosji ................................... 93 Anna M r o z o w i c k a , Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji. Na przykładzie Anastazji z Ałtajskiego K r a j u ............................................................. 117 Beata A r c i m o w i c z , Seksualność w judaizmie. Analiza wybranych przepisów religijnych regulujących zachowania s e k s u a ln e .......................................................... 141 Anna T r o j a n o w s k a , Dziewiętnastowieczne koncepcje zdrowego żywienia i nie­ które dzisiejsze diety .......................................................................................................159 Katarzyna M a r c i n i a k , Człowiek u wrót nieba - rola Matki Bożej w zbawieniu. Stu­ dium oparte na pieśniach i dokumentach z wielkopolskich sanktuariów maryjnych . . 185 Anna P i e c h n i k , Uroki we współczesnej podtamowskiej w s i..........................................203 Dorota S w i t a ł a - T r y b e k , Czarna monstrancj a z Halemby - symbol wiary, oporu, górniczego trudu .............................................................................................................217 II. POGLĄDY I OPINIE Maja K o s t e c k a , Zwierzę nie jest rzeczą. Na marginesie polskiej ustawy o ochronie z w ie rz ą t.............................................................................................................................229 Łukasz M. B o c h e n e k , Musée Quai Branly - peryferie w centrum. Koncepcja muzeum antropologicznego w d ia lo g u ..........................................................................235 III. KOMUNIKATY Maciej K u r c z , Jak przeżyć w afrykańskim mieście? Migranci wobec procesów urbanizacyjnych w południowosudańskiej D ż u b ie ...................................................... 241 Jacek Ł a p o t t , Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w M a l i ................................................................................................................... 253 �6 Wojciech G ą s i e n i c a - B y r c y n , Tradycyjne sposoby polowania na świstaki w T a tr a c h ...................................................................................................................... 261 Adam B a r t o s z , Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen .............................269 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 (Natalia W eim a n n )..........................................................................................................................273 Michael W. Y o u n g , Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. R Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008 {Marcin A. Kafar) . 277 Yves W i n k i n , Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 {Waldemar K u lig ó w s k i).............................................................281 Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005 {Marta Ż yśko).............................284 Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007) {Danuta P enkala-G aw ęcka)................................................... 288 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008 {Anna Nadolska-Styczyńska)................ 291 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w perspektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego X V I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008 {Anna K ije w sk a )..........................................................................294 Elizabeth C . D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i re­ strukturyzacji pracy, przeł. P Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2008 {Anna M alew ska-Szałygin)................................................................................... 297 Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komunikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Polaków u progu X X I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 {Marcin Hermanowski) ................................................................................................................... 300 Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawnictwo Engram 2009 {Katarzyna M ią d o w icz)..........................................................................................303 Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Tradycje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007 {Zdzisław K u p isiń sk i)................................... 306 Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu - historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008 {Zdzisław K u p isiń ski).......................................................................................................310 Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym Śląsku, Katowice: Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007 {Agnieszka Chwieduk).......................................313 Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w prak­ tykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006 {Małgorzata Anna C haryton)................................................................................................................ 316 Petr J a n e ć e k, Cerna sanitka a jin é désivé pfibëhy. Soucasné povësti a fâm y v Ceské republice, Praha: Plot 2006; Petr J a n e ć e k , Cerna sanitka. Druha żeń - Pérâk, ukradenâ ledvina a jin é povësti, Praha: Plot 2007 {Agata J a s k o i) .............................320 �7 Łukasz Ł u c z aj (red.), Dzikie rośliny jadalne - zapomniany potencjał przyrody. Materiały zkonferencjiPrzemyśl-Bolestraszyce, 13 września 2007r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008 (Monika Kujawska) . . . . 323 „Studia Ethnologica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze (Maciej K u rcz)................................................................ 327 V. KRONIKA 85. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wro­ cław, 18 września 2009 {Hubert C za c h o w sk i)..........................................................329 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego za okres od września 2008 do sierpnia 2009 {Jerzy A d a m czew ski).............333 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 13 czerwca 2008 (Ryszard Vorbrich) ..........................................................345 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Toruń, 24 października 2008 (Ryszard Vorbrich)................................................................... 347 Jubileusz Profesor Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej {Aleksandra K ru p a ).............349 53. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów, Meksyk, 19-24 lipca 2009 {Aleksander Posern-Zieliński).............................................................................................................352 „Studying Central Asia: In Quest for New Paths and Concepts?” - XI Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia do Badań Azji Środkowej (ESCAS), Budapeszt, 3-5 września 2009 {Danuta P en ka la -G a w ęcka)...................................................... 356 Konferencja „Europejska karta języków regionalnych i/lub mniejszościowych: osiągnięcia i wyzwania”, Bilbao, 20-21 kwietnia 2009 {Katarzyna Linda) . . . . 359 Konferencja ,Antropologia polityki i polityka w antropologii”, Będlewo, 18-20 maja 2009 {Agnieszka Chwieduk - na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) . . . . 361 Konferencja„AntropologiamedycznawPolsce-doświadczenia,polabadań, perspektywy”, Poznań, 24 kwietnia 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Żyśko)............................. 366 Międzynarodowa konferencja naukowa „Łemkowie - ostatni Mohikanie Europy?”, Krynica-Zdrój, 23-24 czerwca 2009 {Tomasz K o s ie k ) .............................................369 Konferencja „Kultura typu ludowego w czasach ponowoczesnych”, Lublin, 26 listo­ pada 2008 {Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słom ska-Nowak)..........................372 Konferencja naukowa „Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze”, Cieszyn, 19-20 czerwca 2009 {Anna D rożdż).............................................................375 IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu, Poznań, 26 września 2009 {Irena Kabat, Waldemar K uligow ski)................................................................... 377 Festiwal Filmowy Astra, Poznań, 15-29 października 2008 {Natalia B lo c h )................ 380 VI. IN MEMORIAM Anna Kowalska-Lewicka (1920-2009) {Anna Spiss, Zofia Szrom ba-Rysowa).............385 Aleksandra Wojciechowska (1930-2009) {Zbigniew T oroński)..........................................389 Noty o autorach artykułów ...................................................................................................... 391 Informacje dla a u t o r ó w ..........................................................................................................394 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/366f4f692576a4a171ac8246ab7b45ec.pdf b571cf25bdce2c4112d34c5eb8b58757 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6132 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5718 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarszystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIII ZA ROK 2009 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography o f the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographic • Anthropological Index Online • „Central European Journal o f Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D ’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIII ZA ROK 2009 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2009 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Kamila Baraniecka, Irena Bukowska-Floreńska, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Katarzyna Kość, Waldemar Kuligowski, Agata Maksimowska, Anna Malewska-Szałygin, Katarzyna Marciniak, Grzegorz Pełczyński, Ivan Peshkov, Jacek Schmidt, Anna Szyfer, Ryszard Tomicki, Jerzy Sławomir Wasilewski, Maciej Ząbek Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2009 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2009 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71)3211610; 3211614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 8294817, FAX (61) 8294710 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.ffee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a198f729e51ef75973e76245dd65c4a5.pdf 964e9188bf7dafa53b7bb2e2373ef865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6130 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Bittner-Szewczykowa, Halina (1923-2007) Matusek, Małgorzata(1922-2006) Olszewska-Dyoniziak, Barbara (1937-2008) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5717 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.403-426 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN M E M O R I A M MARIA BIERNACKA (1917-2007) Pod koniec listopada 2001 roku trafiła do moich rąk przesyłka, której towarzyszył krótki list. Kochana Pani Jolu! Być może książka ta okaże się zbyt „daleka " od Pani za­ interesowań, ale jako jej współautorka pragnę ją Pani ofiarować, by pokazać wieś polską i jej tradycję od innej jeszcze strony — także bardzo prawdziwej, autentycznej i wspaniałej. Szkoda tylko, że ta droga została, niestety, przerwana. Maria Biernacka, z najlepszymi wspomnieniami i ży­ czeniami na przyszłość. Dar zaskoczył mnie i wzruszył tym mocniej, że nie zaliczałam się do grona najbliższych współpracowników Pani Profesor, a nasze zainteresowania badawcze były rzeczywiście odległe. Co więcej, w roku 2001 była już Ona od kilkunastu lat na emeryturze i choć nadal życzliwie obserwowała życie Zakładu Etnologii, któ­ rym długo kierowała, a my odwzajemnialiśmy się Jej serdeczną pamięcią, kontakty — siłą rzeczy — uległy rozluźnieniu. Dziś, gdy nie ma Jej już pomiędzy nami, my­ ślę, że składając ten tom w ręce swoich młodszych kolegów pragnęła obok dorobku naukowego pozostawić też świadectwo pewnej epoki i utrwalić pamięć o bliskim sobie środowisku polskiej inteligencji wywodzącej się ze wsi, gronie entuzjastów i pragmatyków, których młodość przypadła na okres międzywojnia. Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie stanowi bowiem jedyną w swoim rodzaju kronikę pokolenia „Wici" opowiedzianą ustami uczestników tego ruchu. Formacji, która wywarła głęboki wpływ na koleje losu późniejszej profesor Marii Biernackiej, w zaraniu — jednej z grona młodych mieszkańców wsi pragną­ cych „czynić życie na wsi coraz piękniejszym i lepszym, krzewić w ludziach poczu­ cie własnej godności i wartości, budzić i utrwalać postawy obywatelskie, aktywizo­ wać wieś w duchu przemian cywilizacyjnych poprzez własną samodzielną i rozumną pracę" (Biernacka 2000: 245). �404 Inmemoriam Ideały te, podobnie jak głębokie przywiązanie do kultury wsi i jej wartości, towa­ rzyszyły Pani Profesor przez całe życie, znajdując odzwierciedlenie w czynionych wyborach, w pracy badawczej i relacjach z ludźmi. Maria Biernacka przyszła na świat 1 listopada 1917 roku w Potakówce, wsi poło­ żonej w powiecie jasielskim. Jej rodzice — Karolina z d. Przybyła i Jan — prowadzili niewielkie, 4-hektarowe gospodarstwo rolne. Rodzina była liczna, Maria miała sied­ mioro rodzeństwa — pięć sióstr i dwóch braci. Po ukończeniu szkoły podstawowej w Jedliczu, podobnie jak trzy inne siostry — Wiktoria, Joanna i Józefa — pozostała w domu, pomagając w gospodarstwie. Nie zaniedbywała nauki, zdobywając wiedzę drogą samokształcenia. Młodość Marii Biernackiej przypadła na czasy, gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku wzrosły emancypacyjne dążenia wsi. W Potakówce kwit­ ło bujne życie społeczno-organizacyjne, angażujące większość mieszkańców. Maria od 1933 roku należała do Koła Młodzieży przy Małopolskim Związku Młodzieży Ludowej, które początkowo podlegało Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu. Z czasem działalność Koła uległa radykalizacji i po długich staraniach wyzwoliło się ono spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się w roku 1938 do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W tym samym roku Maria wstąpiła do Polskiego Stronnictwa Ludowego, pozostając jego członkinią do końca życia. Przynależność do „Wici" i aktywny udział w życiu tej organizacji poszerzyły możliwości kształcenia i krąg kontaktów. Ukończyła Korespondencyjne Kursy Spół­ dzielcze, a w 1939 roku została skierowana do Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowe­ go w Gaci k. Przeworska, prowadzonego przez Ignacego i Zofię Solarzów. Lato tegoż roku spędziła na praktykach w spółdzielniach wsi Markowa i Gać, w ramach stypen­ dium ZSS „Społem", jednak egzaminów Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, wyznaczonych na koniec sierpnia, nie zdołała już złożyć, przeszkodził temu wybuch wojny. W okresie okupacji niemieckiej Maria Biernacka pracowała, nie zaniedbując kształcenia i działała w konspiracji. W roku 1942 została żołnierzem Batalionów Chłopskich. Była łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głów­ nej BCh, w latach 1943-1944 także inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim, a od 1944 roku działała w obu tych organizacjach w powiecie jasiel­ skim . Jednocześnie w roku 1942 ukończyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS „Społem" w Zakrzewku, a w roku 1943 rozpoczęła naukę na tajnych komple­ tach Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Zawarła tam znajomość z profesor Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), jedną z niezwykłych — dziś powiedzielibyśmy „charyzmatycz­ nych" — postaci polskiej etnografii. Zdaniem Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, zaważyło to na wyborze kierunku studiów dokonanym przez Marię Biernacką w la1 Bataliony Chłopskie opuściła w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim została awansowana do stopnia majora. 1 �405 Inmemoriam tach powojennych (Kopczyńska-Jaworska 2007: 236) . Potwierdzają to Jej wspo­ mnienia: 2 W lipcu 1945 r. przeniosłam się z rodziną Solarzowej z Handzlówki k. Łańcuta (...) do Łodzi (...). Głównym celem mojego pobytu w Łodzi było ukryte od najmłod­ szych lat pragnienie normalnego kształcenia się. Z opóźnieniem odrabiałam więc niezawinione zaległości (Biernacka 2000: 248). Po uzyskaniu świadectwa maturalnego Maria Biernacka zapisała się na Uniwer­ sytet Łódzki. Studia na roku wstępnym 1945/1946 łączyła z pracą na Uniwersytecie Ludowym Teatralnym w Brusie k. Łodzi, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Bra­ ła udział w jego organizowaniu, prowadziła też niektóre zajęcia. Od roku akademi­ ckiego 1946/1947 podjęła studia etnograficzne, które ukończyła w roku 1950 (na ich poczet zaliczono Jej trzy trymestry ukończone w Wolnej Wszechnicy Polskiej podczas okupacji), broniąc 14 kwietnia pracę Współdziałanie gromadzkie we wsi Potakówka powiatu jasielskiego odkońcaXIXw. do chwili bieżącej i uzyskując stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią. W trakcie studiów przez dwa lata otrzymywała stypendium magisterskie Wy­ działu Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Po dyplomie została zatrudniona w nim jako asystentka, jednak jesienią 1951 roku, w wyniku reorganizacji Katedry, pracę tę utra­ ciła , po czym przeniosła się do Warszawy. Już podczas studiów, przez cały okres ich trwania, Maria Biernacka uczestniczyła w badaniach terenowych dotyczących współdziałania i pomocy gospodarczej reali­ zowanych przez Zakład Etnografii UŁ, a razem z Marylą Wierzchomówną— pomo­ cy wzajemnej w wybranych wsiach Spiszą i Podlasia. Współorganizowała także ba­ dania nad flisem w Kamieńczyku nad Bugiem, a dzięki rocznej praktyce w Łódzkim Muzeum Etnograficznym brała udział w programie badań muzealnych w Opoczyńskiem. Także po utracie etatu, do roku 1954, uczestniczyła w pracach terenowych realizowanych przez ośrodek łódzki. Po przeniesieniu się do Warszawy przez trzy lata pracowała w Centralnym Związ­ ku Spółdzielczym i dopiero zatrudnienie w Zakładzie Etnografii Polski, powołanego do życia w 1954 roku Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytutu Archeologii i Etnologii), umożliwiło Jej powrót do zawodu. Z instytucją tą zwią­ zała swoje losy na 33 lata — od asystenta do profesora zwyczajnego i przejścia na emeryturę w marcu 1988 roku. Pełniła tu znaczące funkcje — zastępcy kierownika, 3 Tadeusz Tulibacki źródeł tej decyzji upatruje w pobycie M . Biernackiej na Uniwersytecie Ludo­ wym w Gaci k. Przeworska, którego organizatorzy — Zofia i Ignacy Solarzowie — interesowali się kul­ turą ludową (Tulibacki 2007: 8). Obie te supozycje znajdują uzasadnienie w wypowiedzi samej Marii Biernackiej pragnącej zdobytą wiedzę wykorzystać w „przyszłej pracy w żywiołowo rozwijających się uniwersytetach ludowych" (Biernacka 2000: 249). Dążenie to okazało się jednak niemożliwe do zrea­ lizowania, bowiem po roku 1948, który przyniósł ostateczne zakończenie istnienia Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici", działalność uniwersytetów ludowych została przerwana. Uniwersytet ograniczył zatrudnienie, ponieważ po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało zapisy w Łodzi na etnografię. 2 3 �406 Inmemoriam a w latach 1977-1988 kierownika Zakładu Etnografii IHKM PAN (obecnie Zakładu Etnologii IAE PAN). Wielokrotnie powoływano Ją w skład Rady Naukowej IHKM PAN i zapraszano do udziału w pracach Komitetów Redakcyjnych etnograficznych wydawnictw Instytutu, czasopisma „Etnografia Polska" i serii monograficznej „Bi­ blioteka Etnografii Polskiej". Zainteresowania badawcze Marii Biernackiej koncentrowały się niezmiennie na problematyce kulturowo-społecznych przeobrażeń polskiej wsi. Została w nich wier­ na wiejskim korzeniom swego pochodzenia i wiciowym ideałom (Biernacka 2000: 245). Pierwszy etap swych prac poświęciła kwestiom zróżnicowania społecznego wsi i historycznym czynnikom kształtującym jej kulturę. Interesowała się także współdziałaniem i pomocą wzajemną oraz zajęciami pozarolniczymi. Brała udział w zespołowych badaniach na Kurpiach, których wyniki zawarte zostały w trzech tomach monografii Kurpie. Puszcza Zielona (1962-1965) i pracach źródłowych, re­ alizowanych w ośrodku łódzkim, podsumowanych wydawnictwem zbiorowym Stu­ dia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. (1958). W roku 1963 uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. Kolejnym obszarem Jej zainteresowań były procesy adaptacyjno-migracyjne i tworzenie się więzi społecznych w nowo zasiedlanych regionach. Badaniami ob­ jęła teren-laboratorium, jakim były wówczas Bieszczady, publikując w roku 1974 pracę Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. Stanowiła ona podstawę Jej przewodu habilitacyjnego, zakończonego w czerwcu tegoż roku uzy­ skaniem stopnia doktora habilitowanego. Kwestię więzi społecznych w środowisku rodzinnym i wioskowym Maria Biernacka podjęła także w badaniach prowadzonych przez Zakład Etnografii IHKM PAN na terenie Bułgarii w latach 1966-1970. W późniejszym okresie przedmiotem Jej szczególnych zainteresowań stała się rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Było to zagad­ nienie bliskie Jej własnym doświadczeniom, praca nad nim stanowiła — jak sądzę — pretekst do osobistej refleksji i zadumy nad drogami awansu społecznego wsi i jej mieszkańców. Powstała publikacja Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi, wydana w roku 1984. W październiku 1985 roku na jej podstawie Maria Biernacka uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego. W Jej dorobku naukowym znajduje się około 120 pozycji, wśród których znalazły się 4 książki i kilka opracowań monograficznych zamieszczonych w opracowaniach zbiorowych; ponadto liczne artykuły, recenzje i inne publikacje w czasopismach kra­ jowych i zagranicznych. Współredagowała, będąc zarazem autorką, jedną z najważ­ niejszych prac naszej dyscypliny powstałych w okresie powojennym — dwutomo­ wą syntezę Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Brała także udział w przygotowaniu zbiorowych opracowań wspomnieniowych, poświęconych wybitnym postaciom ruchu ludowego — Wiktorii Dzierżkowej, Jędrzejowi Cierniakowi, Ignacemu Solarzowi, Marii Maniakównie oraz tomu dedykowanego pamięci łączniczek i kolporterek Batalionów Chłopskich. Maria Biernacka uczestniczyła aktywnie w życiu środowiska. Należała do Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kierowała pracami Międzynarodowego Komitetu �Inmemoriam 407 do Badań nad Współczesnością (obejmowały one, z przyczyn oczywistych, obszar ów­ czesnych krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Obowiązki te zaowocowały licznymi naukowymi kontak­ tami i kilkoma wyjazdami na badania i pobyty naukowe do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii i ZSRR. Pani Profesor udzielała się także w Polskim Towarzystwie Ludoznaw­ czym i komisjach muzealnych. Dydaktyka nie stanowiła istotnego nurtu Jej prac, jednak chętnie podejmowała się prowadzenia wykładów na Międzyuczelnianych Obozach Et­ nograficznych, podczas których żywy kontakt z młodzieżą mogła łączyć z pracą w tere­ nie. Była cenioną recenzentką prac doktorskich i habilitacyjnych, często też zwracano się do Niej o opinie wydawnicze. Udział w ruchu oporu przyniósł Jej liczne odznaczenia, między innymi Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzy­ żem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Sylwetka Marii Biernackiej byłaby niepełna, gdyby pisząc o Uczonej, nie wspo­ mnieć choć w kilku słowach o Człowieku. Życzliwość, takt, zainteresowanie spra­ wami innych, żywe reagowanie na sprawy środowiska i subtelne poczucie humoru sprawiły, iż była powszechnie szanowana i ceniona. Doskonałą znajomością rea­ liów wsi polskiej wyrobiła sobie pozycję niekwestionowanego eksperta jej spraw, a skromnością i wyważonymi opiniami zaskarbiła zaufanie. Pani Profesor nie wyszła za mąż, była jednak otoczona ludźmi — „wielką rodzi­ ną" przyjaciół i znajomych, oraz małą, którą stanowił dom stworzony dla Marii i Jó­ zefa Kaszubów, osieroconych dzieci Jej siostry Bronisławy, zmarłej w 1957 roku (ich ojciec, więzień Zamku w Lublinie, został zamordowany w roku 1944). Wszystkie swe obowiązki i pasje zawodowe godziła z codziennością bez utyskiwań. We wspo­ mnieniu o Marii Maniakównie, z którą od 1958 roku dzieliła wspólne mieszkanie, żartobliwie zauważa: „Obie byłyśmy bardzo kiepskimi gospodyniami (...), ale nie miało to zasadniczego wpływu na (...) atmosferę domową" (Biernacka 2000: 257). Mieszkanie przy ul. Nabielaka (później Gagarina) stało się miejscem spotkań szero­ kiego kręgu ludzi zawsze chętnie widzianych i witanych przez obie panie. W roku 1984 Maria Maniakówna doznała udaru i nie zdołała wrócić po nim do pełnej sprawności. Profesor Biernacka do końca otaczała jątroskliwą opieką, starając się, by w jak najmniej­ szym stopniu odczuwała swą niesprawność i w miarę sił prowadziła normalne życie. Wielka przyjaźń łączyła Marię Biernacką z profesor Kazimierą Zawistowicz-Adamską Była ona dla Niej nie tylko autorytetem naukowym, ale także bliską oso­ bą, z którą łączyło Ją środowisko ludowe, konspiracyjne komplety Wolnej Wszechni­ cy Polskiej i Uniwersytet Ludowy Teatralny w Brusie. Prof. Zawistowicz-Adamska, przyjeżdżając do Warszawy, zawsze znajdowała czas dla „Marysi", żywo interesu­ jąc się jej pracą i osiągnięciami zawodowymi; ta zaś często odwiedzała ją w Łodzi. Z grona etnografów Maria Biernacka przyjaźniła się także z profesor Anną Kutrzeba-Pojnarową i jej mężem, utrzymując z nimi serdeczne, domowe kontakty, jednak najbliższe Jej pozostało środowisko ludowców, bowiem jak pisała: „związki ideowe — wiciowe i ludowe — miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal «magiczną»", dodając charakterystyczną uwagę: „Oczywiście, związki z ludźmi praw­ dziwie ideowymi" (Biernacka 2000: 249). �408 Inmemoriam Prof. dr hab. Maria Biernacka zmarła 14 kwietnia 2007 roku po ciężkiej i długiej chorobie, w wieku 89 lat. Nie zgodziła się przyjąć kosztownego i trudno dostępnego leku, który mógł ulżyć Jej w cierpieniu. Uważała, że należy zachować go dla osoby młodszej, której rokowania niosą nadzieję na wyzdrowienie. Pożegnana uroczystą wojskową ceremonią, w której uczestniczyli członkowie rodziny, przyjaciele i koledzy, została pochowana na Cmentarzu Wojskowym w War­ szawie. Jolanta Kowalska BIBLIOGRAFIA Biernacka M. 2000 Z Marysią Maniakównąprzez wiele lat, w: M. Biernacka, Z. Mierzwińska-Szybka, S. Młodożeniec-Warowna (red.), Z ludźmi ku ludziom. Wspo­ mnienia o Marii Maniakównie, historyku, działaczce „Wici", ruchu ludowego, więźniarce Pawiaka, Oświęcimia i Ravensbriick, Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, s. 245-269. Kopczyńska-Jaworska B. 2007 Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka — 14 kwietnia 2007, Warszawa, „Etnografia Polska" 51: 1-2, s. 235-239. Tulibacki T. 2007 Pożegnanie. Prof. dr hab. Maria Biernacka (1917-2007), „Gazeta Wybor­ cza", 6 września, s. 8. HALINA BITTNER-SZEWCZYKOWA (1923-2007) Urodziła się 3 0 października 1923 roku w Jaworznie, w rodzinie znanych i cenionych przez społeczność lo­ kalną nauczycieli szkół podstawowych, jako najstarsza córka z czworga ich dzieci. Naukę rozpoczęła w rodzin­ nym mieście, kontynuowała ją w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Mysłowicach, by ukończywszy trzy lata nauki przerwać ją na skutek wybuchu I I wojny świa­ towej. Do 1945 roku pracowała i uczyła się na tajnych kompletach. W 1945 roku zdała maturę w Państwowym Liceum im. Stanisława Staszica w Chrzanowie. Jesie­ nią rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, na dwóch kierunkach — anglistyce i socjologii. Po roku zrezygnowała z anglistyki na rzecz etnografii. Studio- �409 Inmemoriam wała pod kierunkiem luminarzy tych nauk, prof. Kazimierza Moszyńskiego i prof. Kazimierza Dobrowolskiego. Studia ukończyła w 1949 roku, uzyskując tytuł ma­ gistra filozofii. Już w 1950 roku podjęła pracę na stanowisku młodszego asystenta w Katedrze Etnografii na Uniwersytecie we Wrocławiu, a w połowie 1956 roku, jako adiunkt, przeniosła się do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pracowała tu aż do 1990 roku jako starszy kustosz (od 1985 roku była na emeryturze, pozostając jeszcze w muzeum na części etatu). Od początku objęła Dział Strojów i Tkanin oraz Dział Kultur Europy. Pod opieką miała zbiory ubiorów, strojów i tkanin ludowych. Pracę etnografa rozpoczęła jeszcze na studiach (1946-1949), biorąc udział w tere­ nowych badaniach prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Zakład Socjologii i Etnologii UJ i Instytut Badania Sztuki Ludowej PAN, którym kierował prof. Roman Reinfuss. Wyjazdy obejmowały tereny pogranicza regionu krakowskie­ go z kieleckim i śląskim, okolice Krakowa i Podhale. Mieszkając we Wrocławiu, prowadziła badania terenowe na Śląsku Opolskim, Dolnym Śląsku i na pograniczu łużyckim, zbierając materiały dla Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskie­ go i Polskiego Atlasu Etnograficznego. Podejmowała się gromadzenia materiałów z różnych dziedzin życia wiejskiego, takich jak budownictwo, rolnictwo i hodow­ la, rzemiosła (w tym szczególnie obróbka włókna i tkactwo), ubiory czy sztuka ludowa. Zajmowała się także porządkowaniem dorobku etnografów, przygotowu­ jąc opracowania bibliograficzne. Podczas pracy w Muzeum wielokrotnie jeździła w teren (często ze swym mężem) do wsi Polski południowej (Krakowskie, Podhale, Sądecczyzna Spisz Orawa) a także w Łowickie na Kurpie Górny Śląsk Śląsk Cieszyński. Była to' praca związana z jej zainteresowaniami badawczymi, a więc pozyskaniem i obróbką włókna, tkactwem i narzędziami tkackimi, ubiorami, zdo­ bieniami stroiem ludowym Podeimowała tematy dotyczące estetyki ubiorów ludo¬ wych, ich zdobnictwa, kolorystyki. Badała pochodzenie tkanin używanych do szycia ubiorów wieiskich historie kroiów ewolucie ubiorów na przykład gorsetów i katan na pograniczu ślasko-krakowskim sukmany krakowskiei chrzanówki" importowa­ nych szali i chust noszonych do śtroiów Wszystkie te tematy rozpatrywała na tle etnografii europeiskiei Szczególnie interesował ia stroi wilamowicki (Wilamowice i okolice, pow Bielsko-Biała), zachowany przez mieszkańców tych terenów, któ­ rych nr7odkowie nr7vbvli iako osadnicy 7 nosranicza Holandii i Niemiec w XITI wieku Innym tematem którym sie oasionowała bvło życie dzieci wieiskich w ro dzinie'i w społeczności wsi Problem ten często marginalnie traktowany przez et nografów bardzo mocno wręcz emocionalnie ia uiał Bvła osoba bardzo wrażliwa miała wksna córkę i podczas niezliczonych wyiazdów na wieś poznała dole i nie dole dzieci wieiskich i to na nrzestrzeni wielu lat Starannie gromadziła materiał" bv 1, o r L o w a ć i ońubhkować w naiwieks/ei swei nracv Dziecko wieiskie oraz nTzedstawi, n o ^ r n Iamvm t l t u ł e m C h e l e uczestniczka nracach rJUZi i 1986-1994). Halina Bittner-Szewczykowa była osobą niezwykle pracowitą, dokładnąw swych badaniach naukowych i podejmowanych pracach. Materiały z badań terenowych we- �410 Inmemoriam ryfikowała w literaturze, z przyjemnością zagłębiając się w książkach z etnografii i nauk pokrewnych, w czym pomagała jej znajomość języków obcych: niemieckiego, angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, a także łaciny i włoskiego. Pisała niewiele, lecz starannie przygotowywała swe publikacje. W latach 60. XX wieku pisywała recenzje prac obcojęzycznych do „Ludu". Była autorką lub współautorką wystaw muzealnych, prezentowanych w siedzibie Muzeum Etnograficznego w Krakowie lub poza nią, także za granicą. Z ważniej­ szych wymienić należy przygotowanie scenariusza części wystawy stałej, otwar­ tej w 1969 roku, poświęconej strojom ludowym (trwającej do dziś z małymi uzupeł­ nieniami) oraz — wspólnie z mężem — scenariusza do wystawy tkactwa i obróbki włókna. Z wystaw czasowych wymienić należy takie, jak: „Ukraińska sztuka ludo­ wa" (1967), „Białoruska sztuka ludowa" (1968), „Polska sztuka ludowa" (Néprajzi Muzeum, Budapeszt 1969), Costumes et tissus populaires polonais (Musée de l'impression-sur-étoffes, Mulhouse, Francja 1972), „Tkaniny i hafty ludowe" (Ra­ cibórz, 1973), „Dziecko wiejskie" (1979), „Ludowe tkaniny dekoracyjne w Polsce" (1981), „Strój ludowy — od Krakowa" (1988), „Łoktusze, chustki i szale" (1990). W muzeum sprawowała opiekę merytoryczną nad zbiorami powierzonymi Dzia­ łowi Strojów i Tkanin. Opracowała i zweryfikowała dokumentację do tych ekspona­ tów, uczestniczyła w pracach związanych z gromadzeniem zbiorów, konsultowała i recenzowała prace innych etnologów z zakresu interesujących ją dziedzin, współ­ pracowała z muzeami krajów sąsiadujących z Polską, a także Francji, Belgii, Austrii. Uczestniczyła w wielu posiedzeniach jury konkursów folklorystycznych, wspoma­ gała merytorycznie i była rzeczoznawcą instytucji zajmujących się sztuką ludową, produkcją strojów ludowych dla zespołów folklorystycznych oraz pamiątek wykony­ wanych w oparciu o wzornictwo zaczerpnięte z kultury ludowej. W 1956 roku wyszła za mąż za Zdzisława Szewczyka (1918-2004), starszego kustosza i kuratora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, prowadzącego Dział Kul­ tury Materialnej. Mieli jedną córkę — Krystynę Dorotę. Za swą pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie była nagradzana, uhonoro­ wana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989) oraz Złotą Odznaką Za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa (1961). Od 1957 roku należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Halina Bittner-Szewczykowa całe swoje życie zawodowe poświęciła badaniu kul­ tury ludowej Polski oraz studiom porównawczym z kulturami ludów europejskich. Nie rezygnowała z pracy będąc na emeryturze, mimo chorób i dolegliwości wie­ ku. Zmarła 29 listopada 2007 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w grobie rodzinnym. Maria Zachorowska WYBRANE PUBLIKACJE H. BITTNER-SZEWCZYKOWEJ BittnerH., Majewski K. 1952 Materiały do bibliografii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce za lata 1800-1950, „Biblioteka Archeologiczna" 4, s. 1-12. �411 In memoriam Bittner H. 1955 Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945-1955), Archiwum Etno­ graficzne 11, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 1-62. Bittner-Szewczykowa H. 1958 Materiały do bibliografii etnografii polskiej za lata 1945-1954, „Lud" 43, suplement. 1965 Problematyka polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia (1945-1964), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie" 1, s. 173-190. 1966 Z badań nad obróbką włókna w Gorcach, „Rocznik Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie" 2, s. 111 -122. 1967 Ręczny kołowrót przędzalniczy z Tyńca w świetle materiałów porównaw­ czych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3, s. 187-213. 1970 Uprawa i wstępna obróbka lnu na Dolnym Śląsku w XVIII-XX w., „Prace i Materiały Etnograficzne" 20, s. 265-318. 1972 Costumes et tissus populaires polonais. Exposition de collection du Musee Ethnographiąue de Cracovie. Mulhause 1972, katalog wystawy. 1976 Odzież chłopska jako dobro majątkowe — „tezauryzacja ubiorów ludo­ wych", „Polska Sztuka Ludowa" 1, s. 5-18. 1984 Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 9, s. 1-206. 1994 Ubiory dla zmarłych oraz wiejskie ubiory żałobne, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 11, s. 109-116. 1999a Wilamowice — „mały Wiedeń", w: A. Spiss (red.), Ludoznawstwo i et­ nografia miedzy Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, Kraków: Kra­ kowski Oddział PTL, s. 154-158. 1999b Wilamowice — „ mały Wiedeń", „Wilamowice i okolice" 9: 3, s. 5-10. 1999c Łoktusze, chustki, szale, informator do wystawy. EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA (1934-2008) 17 lutego 2008 roku na cmentarzu komunalnym w Andrychowie pożegnaliśmy dr Ewę Fryś-Pietraszkową, zmarłą 14 lutego w Krakowie, etnografa, kierow­ nika Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wybitną znawczynię polskiej sztuki ludowej, członka honoro­ wego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, osobę o niezwykłej osobowości, pełną pasji zawodowej, rado­ ści życia, ciepła rodzinnego. �412 Inmemoriam Urodziła się 23 lipca 1934 roku w Andrychowie w znanej i szanowanej rodzinie rzemieślniczej. Ojciec Franciszek (1900-1955), mistrz piekarski i handlowiec, w la­ tach 1935-1939 wiceburmistrz Andrychowa, prowadził rodzinną piekarnię, założoną tu w 1877 roku. Po maturze w 11-letniej szkole ogólnokształcącej w Andrychowie, w 1951 roku Ewa zdała egzamin na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale skierowano j ą jak i kilku innych kandydatów, na Studium Historii Kultury Materialnej na Wydziale Historycznym UJ. W 1955 roku obroniła pracę magisterską z etnografii „Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego", napisaną pod kierunkiem prof. Kazi­ mierza Moszyńskiego. Tej tematyce została wierna; stała się z czasem wybitnym znawcą i rzeczoznawcątej dziedziny sztuki ludowej. W 1967 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie na podsta­ wie dysertacji Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, której promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca ta ukazała się drukiem i uzyskała wyróżnienie w Konkursie im. Wincentego Rzymowskiego. Jeszcze przed ukończeniem studiów, 1 kwietnia 1955 roku, została zatrudniona w krakowskiej Pracowni Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kie­ rowanej od 1946 roku przez Romana Reinfussa. Pracowni została wierna do końca, nie zmieniając nawet „kąta" i biurka w pokoju. Po przejściu, z końcem 1980 roku prof. Reinfussa na emeryturę, objęła po nim Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytu­ tu Sztuki PAN (zmieniały się nazwy tej Pracowni), aż do jej likwidacji w 1997 roku. Na emeryturę przeszła 28 grudnia 1994 roku, ale pracowała jeszcze na pół etatu, do 31 grudnia 1997 roku. Archiwalne zasoby Pracowni przekazano 21 stycznia 1998 roku do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Roman Reinfuss przyjął system badań nad sztuką ludową polegający na szybkiej inwentaryzacji wytworów sztuki i rękodzieła ludowego w poszczególnych regionach kraju drogą zespołowych badań terenowych (miesięczne obozy i 1-2 tygodniowe ob­ jazdy). Ewa wzięła udział w dziewięciu obozach w latach 1954-1962 i w niezliczonych w całym swym życiu objazdach zespołowych; nadto w latach 1960-1975, z ramienia Pracowni, w badaniach penetracyjnych powiatów województwa krakowskiego pod ką­ tem stanu wytwórczości ludowej, pilotowanych przez Wydział Kultury i Sztuki WRN w Krakowie. Prowadziła również własne badania. Była znakomitym terenowcem, ła­ two nawiązywała kontakty, zjednywała ludzi swą bezpośredniością i serdecznością. Początkowo skupiła się na dokumentacji zdobnictwa w ludowym rzemiośle (garncar­ stwo, meblarstwo, kowalstwo). Interesowało ją przede wszystkim garncarstwo, ale i urządzenie i zdobnictwo wnętrz mieszkalnych, któremu to tematowi była zawsze wierna. Stopniowo rozszerzyła swe zainteresowania o strój ludowy i tkaninę. Pisała też 0 stanie badań nad polską sztuką ludową. Materiały zgromadzone w krakowskim archiwum i jej własne były podstawą licznych artykułów drukowanych, przede wszystkim, ale nie tylko, w „Polskiej Sztuce Ludowej". Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna, bogato ilustrowana, zbiorowa, cenna publi­ kacja Sztuka ludowa w Polsce (1988), w której pisała między innymi o ceramice, tkaninie 1 stroju. Praca ta otrzymała nagrodę zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. �Inmemoriam 413 W planowanej na rok 1996, ale nie zrealizowanej, pracy zbiorowej pod roboczym tytułem „Tradycyjna sztuka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" w opar­ ciu o ostatnie badania w latach 1981-1990, na jakie Pracownia otrzymała fundusze, miała pisać o ludowych tkaninach podlaskich — przedstawiła to zagadnienie na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie. W latach 1991-1994 uczestni­ czyła w pracach badawczych nad monografią podhalańską, zorganizowanych przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. W wydanej przez Instytut monografii omówiła zagadnienia obróbki i wytwórczości z włókna lnianego, wełny oraz gliny. Dorobek autorski Ewy Fryś-Pietraszkowej liczy ponad 130 pozycji, w tym jedna samodzielna: ponad 50 artykułów naukowych, kilkadziesiąt popularno-naukowych, teksty do katalogów i folderów, recenzje, wspomnienia pośmiertne, zamieszczane głównie w „Ludzie" oraz drobne artykuły w prasie andrychowskiej i jej krakowskiej dzielnicy Dąbie. Od końca lat 90. dużo czasu i serca poświęcała seryjnej, zbioro­ wej publikacji, wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której była, obok Anny Kowal­ skiej-Lewickiej i Anny Spiss — współredaktorką i autorką. Do t. 1 (Kraków 2002) i t. 2 (Wrocław-Kraków 2007) napisała 15 biogramów, jednego była współautorką. Śmierć przerwała pracę nad rozpoczętym trzecim tomem (dwa nieskończone biogra­ my). Jeszcze na początku lat 80. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi, nieopublikowanego „Słownika twórców ludowych". W spuściźnie naukowej pozostawiła materiały do planowanej książki na temat dziejów garn­ carstwa w Andrychowie oraz kilimiarstwa na Podhalu. Odbyła też wyjazdy studialne do Czechosłowacji (1966), do Leningradu i Lwowa (1979). Brała czynny udział w kilku zagranicznych konferencjach naukowych, między innymi w 14. międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa w 1981 rokuwKittsee (Austria), a w kraju między innymi w konferencji zorganizowanej w roku 1995 przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii Rolniczej, Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie oraz Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, gdzie wygłosiła referat „Por­ tret ludowego artysty na tle wsi", zamieszczony w pokonferencyjnej publikacji. Opracowała scenariusze i zrealizowała 4 wystawy w Krakowie, między inny­ mi „Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN" (1988, Muzeum Etnograficzne); „Polska sztuka ludowa — dziedzictwo przeszłości", wspólnie z Anną Kunczyńską-Iracką (1991, Muzeum Archeologiczne). Jako wybitny fachowiec konsultowała dziesiątki konkursów na sztukę i twór­ czość ludową, jako wytrawny juror brała udział w niezliczonych sądach konkurso­ wych zarówno na szczeblach lokalnych, jak i ogólnopolskim, organizowanych przez Stowarzyszenie Twórców Ludowych, CPLiA, Fundację „Cepelia", Ośrodki i Domy Kultury (szczególnie w Myślenicach), Muzeum Historyczne m. Krakowa (konkurs na szopki krakowskie). Na emeryturze włączyła się aktywnie w działalność popularyzatorską w Towa­ rzystwie Miłośników Andrychowa. Pisywała do miejscowej prasy na temat historii i etnografii miasta i okolic, angażowała się w organizowanie wystaw (konsultacja, �414 Inmemoriam teksty folderów) w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej („Dwa wieki garncar­ stwa w Andrychowie" [2005], „250 lat piekarstwa i młynarstwa w Andrychowie i okolicy" [2007], „Z dziejów tkactwa andrychowskiego" [2006]). Była członkiem gremiów naukowych: Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, od 1973 roku (wiceprezes w latach 1993-1995), Rady Muzealnej Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (2004-2008) oraz Mu­ zeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-1998), Rady Naukowej STL (od jej powołania, tj. od 5 grudnia 1969 roku, później Sekcji Sztuki Ludowej). Została też powołana z ramienia PTL na członka Rady Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki na kadencję 1999-2002. Była członkiem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985-1990) i Komitetu Re­ dakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (od 1995). Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należała od roku 1953 — godność członka honorowego otrzymała w 2003 roku. Pełniła funkcje: w Zarządzie Głównym PTL— członek lub zastępca (1973-1982), zastępca Sekretarza Generalnego (1982-1989); w zarządzie oddziału krakowskiego: skarbnik (1972-1990), wiceprezes (1990-2007). Wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Polskiego Atlasu Strojów Ludowych", od roku 2004 była naczelnym redaktorem „Biblioteki Popularnonaukowej". Bardzo aktywna w krakowskiej „Solidarności", wspomagała rodziny represjono­ wanych działaczy. Wysportowana, w młodości uprawiała wyczynowo siatkówkę, pływanie i narciar­ stwo, prawie do końca życia jeździła na nartach i uprawiała turystykę górską. Odbyła wiele prywatnych podróży zagranicznych. Odznaczona między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989), medalem i nagrodą im. Oskara Kolberga (1997), Złotą Odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989). W latach 1960-1967 była żoną Edwarda Pietraszka, późniejszego profesora Uni­ wersytetu Wrocławskiego i dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzetelna, fachowa, dokładna, a przy tym bardzo życzliwa i uczynna, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa nigdy nie żałowała czasu na działania społeczne, pracowała niemal na równi z młodszymi, dbając o prestiż etnografii i PTL, aktywność naukową oddziału krakowskiego. Miała duży autorytet poparty rzetelną wiedzą. Czuła się spełniona, o czym niech świadczą jej słowa wypowiedziane przed śmiercią: „Jestem szczęśli­ wym człowiekiem. Moje życie było piękne; byłam otoczona kochaną rodziną i wspa­ niałymi przyjaciółmi. Moja praca, kontakty z ludźmi i pasjonujące podróże dawały mi wiele radości". AnnaSpiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PUBLIKACJE E. FRYŚ-PIETRASZKOWEJ 1965 Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, w: R. Reinfuss (red.), Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków: Wydawnictwo Lite­ rackie, s. 57-72. �Inmemoriam 1969 1970a 1970b 1973 1975 1981 1988a 1988b 1989 1990 1994 1995 1996 2000 2001 415 Zarys rozwoju badań nadpolską sztuką ludową w 25-leciu PRL, „Lud" 53, s. 139-145. Urządzenie i zdobnictwo mieszkania, w: R. Reinfuss (red.), Monogra­ fia powiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Powiatowy Komitet Frontu Jedności Narodu w Myślenicach, Muzeum Regionalne w Myślenicach, s. 61-82. Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „Polska Sztuka Ludowa" 24: 2, s. 67-80. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, Instytut Sztuki. (wspólnie z Magdaleną Meres), Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny, Kraków: Muzeum w Żywcu, Muzeum Narodowe w Krakowie. Kurpie Zielone — ośrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych, „Polska Sztuka Ludowa" 35: 3-4, s. 191-198. Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych" 30/1-2, 1986, Kraków: PAN, Oddział w Krakowie, s. 31-32. (wspólnie z A. Kunczyńską-Iracką i M. Pokropkiem), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady. Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały z archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej Pracowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa" 43: 1-2, s. 113-123. Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Podlasia, cz. 2, Rzemiosło, „Studia Podlaskie" 2, s. 159-164. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, w: A. Gruszczyńska, A. Targońska (red.), Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach polskich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-231X1993, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, s. 15-19. Portret ludowego artysty na tle wsi, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.), Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górne], Kraków: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, s. 35-40. Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, w: J. Wyrozumski (red.), Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, s. 325-336. (wspólnie z A. Małetą), Rzemiosło i przemysł wiejski, w: D. Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków: IAiE PAN, s.123-166. (wspólnie z Elżbietą Porębską-Kubik), Ginące ludowe rzemiosła i umiejęt­ ności, informator, Kraków: Małopolski Ośrodek Kultury. �416 Inmemoriam MAŁGORZATA MATUSEK (1922-2006) ^ ^ĘgM 8 lutego 2006 roku zmarła w Chorzowie, po wielo­ letniej chorobie, która praktycznie wyłączyła j ą z życia, dr Małgorzata Matuskówna, dla rodziny i przyjaciół Małgosia. Została pochowana na cmentarzu parafialnym Św. Ducha w Chorzowie. Nieznana już nawet średniemu pokoleniu etnografów, bo w pełni sił wycofała się z życia zawodowego (przeszła na wcześniejszą emeryturę), pra­ cowała najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim w Kra­ kowie, potem na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodow­ skiej w Lublinie, następnie w Cepelii w Katowicach. Urodziła się 1 czerwca 1922 roku w Katowicach w patriotycznej rodzinie Tomasza (1892-1945) i Marii z Jendrujkiewiczów (1896-1969). Od dzieciństwa mieszkała w Chorzowie, gdzie rodzice mieli willę. Ojciec, powstaniec śląski, pracował jako referent w Dyrekcji Polskich Kopalń Skarbowych w Chorzowie. Zginął tragicznie 29 stycznia 1945 roku, już po wyzwoleniu miasta, zastrzelony przypadkowo przez pijanego radzieckiego żołnierza, który zapewne wziął go za Niemca. Po nieoczekiwanej stracie ojca Małgosia musiała zarabiać na utrzymanie zała­ manej, chorej matki i młodszego brata. Zatrudniła się więc jako urzędniczka w Cho­ rzowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (marzec 1945-sierpień 1948). Mimo bardzo trudnych warunków materialnych (zwolniona po reorganizacji biura), w 1947 roku rozpoczęła studia z zakresu geografii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. Podczas studiów uczęszczała na wykłady prof. Kazimie­ rza Moszyńskiego, które tak j ą zainteresowały, że zdecydowała się na specjalizację w zakresie etnografii z etnologią. Od 1 kwietnia 1952 roku została zaangażowana jako zastępca asystenta w Katedrze Etnografii Słowian UJ, a od 1 marca 1953 jako asystent, bowiem w grudniu 1952 roku uzyskała stopień magistra filozofii. Promo­ torem jej pracy magisterskiej, „Tkactwo ludowe w Polsce", był prof. Moszyński, który ocenił j ą dobrze („z tendencjądo bardzo dobrego"). 1 grudnia 1954 roku otrzy­ mała tytuł starszego asystenta. W Katedrze pracowała do końca roku akademickie­ go 1959/1960, kiedy to zwolniła się na własną prośbę. Wybrała nowo utworzoną Katedrę Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie, prowadzoną przez prof. Roma­ na Reinfussa, gdzie od 1 października 1960 do 30 września 1964 roku pracowała w charakterze starszego asystenta. Tu również zwolniła się na własną prośbę, jednak dwa lata oóźniei od 1966 roku pracowała w Katedrze iako adiunkt Prace doktorska Tkactwo województwa lubelskiego od połowy XIX wieku" przygotowaną pod kie¬ runkiem prof. Reinfussa, obroniła 9 listopada 1966 roku na WydzkleHumanistycznvm UMCS Dvsertacia została opracowana na podstawie tak dogłębnych i wnikli¬ wych badań terenowych, że, jak powiadano, po dr Matuskównej nie sposób było coś �417 Inmemoriam nowego w zakresie tkactwa odkryć na Lubelszczyźnie. Pracy doktorskiej niestety nie opublikowała, ale dogłębna znajomość zagadnień ludowego tkactwa pozwoliła jej na opublikowanie nielicznych, lecz bardzo wartościowych tekstów. Opracowała też szczegółowy kwestionariusz na temat tkactwa. Kiedy w 1967 roku Katedra Etnografii na UMCS została zlikwidowana, nie pozo­ stała w Lublinie; postanowiła wrócić do rodzinnego domu, do którego była ogromnie przywiązana, zwłaszcza że wymagała tego ciężka choroba matki. Pielęgnowała z zapa­ łem ogród, poświęcała dużo czasu i serca niepełnosprawnej bratanicy. Jako ekspert od ludowych tkanin znalazła również pracę w Cepelii w Katowicach, a jako konsultant ds. tkactwa dojeżdżała do cepeliowskich warsztatów tkackich do Nowej Rudy Kłodzkiej. Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zapisała się prawdopodobnie na stu­ diach pod wpływem prof. Kazimierza Moszyńskiego, cieszącego się wysokim au­ torytetem i sympatią wśród studentów. Należała do najstarszych stażem członków powojennego oddziału krakowskiego, a w okresie zatrudnienia w Krakowie bardzo aktywnych. W 1951 roku została wybrana zastępcą sekretarza oddziału, również w późniejszych latach wykazywała zaangażowanie. Dopóki pozwalał czas i zdrowie, przyjeżdżała na zebrania i posiedzenia naukowe. Do końca swych dni czuła się zwią­ zana z Krakowem, gdzie mieszkały jej najbliższe przyjaciółki. Głęboko religijna, od lat 50. należała do duszpasterstwa akademickiego przy ko­ legiacie św. Anny, w kręgu ks. Jana Pietraszki, późniejszego biskupa. Kiedy został proboszczem kolegiaty (1957), pomagała mu w porządkowaniu inwentarza zabyt­ ków ruchomych kościoła. Bardzo sprawna manualnie, na jego prośbę uszyła w latach 60. kilka tak zwanych rzymskich ornatów, zalecanych w odnowionej liturgii. Ogrom­ nie zaangażowała się w przygotowania do procesu kanonizacyjnego Jadwigi Królo­ wej Polski. Gromadziła materiały do bibliografii i ikonografii królowej, odszukując w Kurii krakowskiej materiały — wyniki ankiety sprzed I I wojny światowej — na temat wizerunków królowej Jadwigi w polskich kościołach. Pracą tą zajmowała się do 1997 roku, a zgromadzone przez nią archiwum znajduje się obecnie w Instytucie Jana Pawła I I w Krakowie. Jak wspominają jej przyjaciółki, Zofia Cierniakówna i Krystyna Czajkowska z Krakowa: „Była człowiekiem niesłychanie uczynnym i zawsze gotowym do po­ mocy we wszelkich sprawach (...). Zawsze wzruszało nas przywiązanie Małgosi do wybudowanego przez ojca rodzinnego domu, a zwłaszcza ogrodu, (...) z którego przywoziła nam nieraz piękne bukiety kwiatów". Ewa Fryś-Pietraszkowa\, Anna Spiss PUBLIKACJE M . MATUSEK 1961 1963a 1963b Ludowe „ dywany "przetykane na Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa" 15: 3, s. 145-152. Ludowe tkactwo lubelskie. Katalog wystawy, Lublin: Muzeum w Lubli­ nie. Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa" 17: 1, s. 43-53. �418 In memoriam BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK (1937-2008) 8 kwietnia 2008 roku na cmentarzu Batowickim w Krakowie pożegnaliśmy zmarłą nagle dr Barbarę 01szewską-Dyoniziak — etnologa i antropologa społecz­ nego, która całe swe życie poświęciła nauce, okazując , jednocześnie wiele serdeczności i przyjaźni ludziom, ~ zwłaszcza koleżankom i kolegom ze studiów oraz oso¬ — b o m z którymi łączyły Ją więzi naukowe rodzinne i towarzyskie. Wśród dziesięciu osób studiujących w latach 1955-1960 etnologię i archeologię, na ówczesnym kierunku ^ f l historia kultury materialnej, na Wydziale FilozoficznoHistorycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako^^^••••li^^M wie, Basia Olszewska od początku wyróżniała się nie tylko urodą i elegancją, lecz przede wszystkim wiedzą, zwłaszcza o tym, co zamierza studiować i w jaki sposób chce to robić. Od pierwszych egzaminów wysoko pod­ nosiła „poprzeczkę" poziomu przygotowania do egzaminu, tak że woleliśmy zda­ wać raczej przed Nią niż po Niej. Swoje notatki prowadziła niezwykle starannie, na bieżąco porządkując, a nawet przepisując, uzupełniając z literatury zadawanej na ćwiczeniach, co dawało Jej możliwość doskonałej i szybkiej orientacji w obszernym zakresie przedmiotu poznania. Nie zdziwiło nas później, że to Ona pierwsza zazna­ czyła swa^ obecność w nauce artykułami w czasopismach naukowych i w pracach zbiorowych rmblikowanvmi zaraz no skończeniu studiów oraz pierwszym polskim tłumaczeniem dzieła Bronisława Malinowskiego Argonauci Zachodmelo Pacyfiku (1966) wykonanym współautorsko ze Sławoiem Szymkiewiczem (kolega z równole­ głego roku studiów w Uniwersytecie Warszawskim) Przez koleinę lata mimo zdro­ wotnych dolegliwości z niesłabnącym zapałem pisała i opublikowała liczne artyku¬ ły i kilkanaście książek. Barbara Olszewska-Dyoniziak urodziła się 15 czerwca 1937 roku w Krakowie, w rodzinie dziennikarza („Życia Literackiego" i in. czasopism) i artysty malarza Ta­ deusza Olszewskiego. Tu także uczęszczała do szkół, kończąc w 1954 roku lice­ um ogólnokształcące im. Józefy Joteyko maturą z wyróżnieniem. Rok przed podję­ ciem studiów poświęciła na pogłębienie czynnej znajomości języka angielskiego, co zresztą kontynuowała przez całe studia, biorąc udział w kursach prowadzonych dla prawników. Dało Jej to później możliwość korzystania z oryginałów literatury antro­ pologicznej i zaangażowanie się w tłumaczenia. W latach 1955-1960 podjęła studia na kierunku historia kultury materialnej w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, specjalizując się od drugiego roku studiów, zgodnie z góry założonym zamiarem, w etnoerafii W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, studia te były realizowane przez dwie katedry - Katedrę Etnografii tfkjr ^^BM^^^^ ^^H^I^^J ^^^P^*' ^^^^^^^^M �Inmemoriam 419 Słowian, kierowaną przez profesora Kazimierza Moszyńskiego i profesor Jadwigę Klimaszewską, później profesora Mieczysława Gładysza, oraz Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii, kierowaną przez profesora Kazimierza Dobrowolskiego, gdzie także wykładali profesorowie Andrzej Waligórski, Paweł Rybicki i ówczesny adiunkt (późniejszy dyrektor Instytutu Socjologii) Władysław Kwaśniewicz. Już od początku studiów, obok udziału w zajęciach obowiązujących wszystkich studentów etnogra­ fii, uczestniczyła dodatkowo jako wolny słuchacz w niektórych wykładach dla star­ szych lat, prowadzonych w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii. Tu także, już na trzecim roku studiów, brała udział w otwartych seminariach etnograficznych, jakie prowadził profesor Kazimierz Dobrowolski dla pracowników naukowych Katedry i studentów różnych lat etnografii. Dlatego zapewne swą pracę magisterską, opartą na wynikach badań terenowych prowadzonych we wsi Bodzów pod Krakowem — „Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej w latach 1880-1960", napisała pod kierun­ kiem profesora Dobrowolskiego, uzyskując w 1960 roku stopień magistra etnografii. W roku 1961 zawarła związek małżeński z Ryszardem Dyoniziakiem (później zna­ nym profesorem socjologii), zaś w roku 1963 urodziła córkę Bożenę (romanistka). Od 1960 do 1982 roku była zatrudniona w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw jako asystent, potem adiunkt, w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, przemiano­ wanej w 1970 roku na Instytut Socjologii. W1973 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnologii na podstawie pracy „Filozoficzne i empirycz­ ne koncepcje antropologii społecznej", napisanej pod kierunkiem profesora Andrzeja Waligórskiego. Ten wybitny antropolog kulturowy, uczeń światowej sławy etnologa Bronisława Malinowskiego, twórcy funkcjonalizmu i słynnej w antropologii szkoły funkcjonalnej, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu się poglądów, kierunku zainte­ resowań badawczych i dociekań teoretyczno-metodologicznych Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Do jego wykładów prowadziła ćwiczenia z zakresu antropologii społecz­ nej na kierunku socjologia. Prowadziła też samodzielnie wykład i ćwiczenia z podstaw filozofii i socjologii dla studentów socjologii oraz wykład i ćwiczenia z przedmiotu etnografia społeczeństw plemiennych dla studentów etnologii. Realizowała je au­ torsko, nie kryjąc swoich preferencji dla funkcjonalizmu. Wszystkie zajęcia staran­ nie przygotowywane uwzględniające nainowsza światowa wiedze antropologiczna i socjologiczną, znaną Jej z oryginalnych wydawnictw, jakie studiowała zarówno z poczucia obowiązku dobrego dydaktyka, jak dla swoich potrzeb naukowych, cie­ szyły się uznaniem wspominających je jeszcze dziś ich uczestników. Potrafiła na tyle rozbudzić zainteresowanie zakresem przekazywanej wiedzy, że niektórzy z nich właśnie w tym nurcie ukierunkowali własny rozwój naukowy po skończeniu studiów (rro sociolodzv obecna nrof dr hab Anna Karwińska z d Rabiiesz dr Krvstvna Iwanicka, etnolog - dr Stanisław Węglarz, i inni). Barbara Olszewska-Dyoniziak była aktywnym członkiem Komisji Etnogra­ ficznej w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Chętnie brała udział w comie­ sięcznych posiedzeniach i dyskusjach, ceniąc sobie także inne szersze kontak­ ty środowiskowe, dające możliwość poznania aktualnych procesów rozwoju pokrewnych nauk humanistycznych. Zły stan zdrowia nie pozwolił Jej co prawda po 1982 roku na kontynuowanie pracy w Uniwersytecie, jednakże uzyskana swo- �420 Inmemoriam boda w osobistym gospodarowaniu czasem dała możliwość studiowania rozległe­ go dorobku światowej etnologii/antropologii kulturowej zarówno dawnych, jak i najnowszych kierunków. Znalazło to odzwierciedlenie w Jej bogatym dorobku naukowym. Dlatego pisząc biogram Barbary Olszewskiej-Dyoniziak nie ma się do czynienia z codzienną działalnością zawodową. Jej instytucją i Jej zawodową działalnością była samodzielnie realizowana praca naukowa. Dlatego to osiągnię­ cia twórcze stanowią przedmiot wspomnienia o Niej i Jej działalności naukowo-ba­ dawczej. Początkowo publikacje, w latach 1960-1982, koncentrowały się wokół dwóch osi tematycznych. Pierwsza, znajdująca swe odniesienie w prowadzonych wcześniej empirycznych badaniach terenowych, to przemiany kulturowe wsi w zakresie po­ staw, dążeń, procesu integracji społeczności gromadzkich, w tym także ocen postaw młodzieży. Na tej podstawie zastanawiała się nad metodologicznymi i socjologicz­ nymi problemami badań społeczności lokalnych. Druga, to teoretyczno-metodologiczne problemy antropologii społecznej i kulturowej jako nauki i jako przedmiotu nauczania. W okresie tym interesowała Ją też problematyka afrykańska (zapewne pod wpływem Andrzeja Waligórskiego, który prowadził badania wśród plemienia Luo w Kenii w latach 1945-1947). Znalazło to wyraz w jednym artykule i w książce, Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny (1978). Później Jej zainteresowania kierują się wyraźnie ku teoretycznym i metodolo­ gicznym problemom etnologii/antropologii kulturowej. W latach 80. zaczyna wy­ powiadać się na łamach czasopism naukowych, takich jak „Studia Socjologiczne", „Studia Filozoficzne", „Edukacja Filozoficzna", „Przegląd Humanistyczny", „Etno­ grafia Polska", analizując rozwój pojęcia „całości" w antropologii kulturowej, „kul­ tury" i „komunikowania", dzieli się swymi pierwszymi przemyśleniami dotyczącymi relacji między antropologią kulturową i innymi dyscyplinami, a także stanu współ­ czesnej antropologii i jej przyszłości. Wyrazem tego stają się trzy podręcznikowe prace o historii antropologicznych teorii i metod, które ukazały się w latach 90. Sąto: Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kultury (1991), Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej (1994) oraz najbardziej syntetyczne z tych opracowań, Zarys antropologu kultury (1996a). Oceniając pierwszą z wymienionych prac jako w ścisłym tego słowa znaczeniu podręcznik antropologii kulturowej, antropolog i filozof Krzysztof Jarosław Brozi, pisał: „Po pobieżnym spojrzeniu na źródła antropologii kulturowej w Polsce należy autorce prezentowanego podręcznika gorąco pogratulować. Dokonała trafnej synte­ zy przeogromnego materiału, niedopracowanej jeszcze u nas dziedziny". Dalej pod­ kreślił trafność wyboru i selekcji tematów antropologicznych poruszonych w treści książki, w której po wprowadzeniu w zakres antropologii i jej drogi rozwoju skupiła się na antropologicznym podejściu do badań nad gospodarką, organizacją społeczną, prawem, magią i religią, nad zmianą kulturową, z perspektywy funkcjonalistycznej, ujawniając w ten sposób własne preferencje. Za cenne uznał też odrębne omówienie amerykańskiej szkoły „kultury i osobowości" oraz strukturalizmu antropologicznego Claude'a Levi-Straussa i jego badań nad sztuką. Zwrócił uwagę na aktualność przed­ stawianej w książce problematyki w świetle wydarzeń w naszym regionie świata, jak �421 Inmemoriam występujące współcześnie antagonizmy etniczne, nacjonalizmy, pluralizm postaw i wartości etc. Konkludując, Brozi pisze: Wszystko to sprawia, że podręcznik Barbary Olszewskiej-Dyoniziak znakomicie odpowiada swemu czasowi, celnie dobiera tematy z historii antropologii, jak i an­ tropologiczne problemy do studiowania na dziś oraz bardzo skuteczną i również w duchu naszych czasów „konsensusu" i „okrągłego stołu" i „umowy społecznej" perspektywę fiinkcjonalistyczną. Ponadto jest napisany przystępnie i jego adresa­ tem może być każdy, kto zechce lepiej rozumieć sens naszej cywilizacji . 1 Książka ta, po uzupełnieniu po 10 latach (w 2001 roku) i ponownym zrecenzowaniu, tym razem przez znawcę przedmiotu, także ucznia Andrzeja Waligórskiego, etnologa Leszka Dzięgla, została wydana powtórnie. Wznowienie doceniło środo­ wisko, czego dowodem kolejna recenzja, filozofa Ryszarda Palacza. Jego zdaniem zasadniczą zaletą tej pozycji jest fakt, iż Trzon książki stanowi rekonstrukcja programów teoretycznych trzech szkół: funkcjonalizmu, konfiguracjonizmu i strukturalizmu (...). Niewątpliwe zalety pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak czynią z niej podręcznik ważny nie tylko w formowaniu intelektualnym etnografów, socjologów kultury, ale szerzej, może być wykorzystywany także przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych, w tym także filozofów" . 2 Podobnie wysoko Brozi ocenił drugą z wyżej wymienionych pozycji, Społeczeń­ stwo i kultura... . Trzeci z wymienionych podręczników, Zarys antropologii kultury, poszerza problematykę poprzednich o zagadnienia antropologicznej koncepcji narodu, a także pełniejsze i bardziej wszechstronne potraktowanie przedstawionych już wcześniej zagadnień, jak antropologiczna koncepcja człowieka, struktura społeczna i kultu­ ra. W książce tej autorka daje również syntetyczny zarys historii i recepcji zachod­ niej myśli antropologicznej w Polsce, a więc poszerza opracowanie o pominiętą w poprzednich pracach problematykę etnografii polskiej. Wskazuje też na najnow­ sze problemy i dylematy, w obliczu których staje współczesna antropologia kultury w Polsce i na Zachodzie. Publikacja ta, to panorama historycznych i współczesnych problemów antropologii kultury; koncentruje się nie tylko na historii dyscypliny, ale także na wynikach, jakie osiągnęła, prezentując zrąb konkretnej wiedzy o kulturze ludzkiej. Jest debatą nie tylko nad tym, czym antropologia być powinna, ale czym 3 Rec: K J . Brozi, Podręcznik antropologii kulturowej na uniwersytetach, „Przegląd Humanistycz­ ny" 1993: 3, s. 176-179. Rec: R. Palacz, Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kulturowej, „Phaenomena. Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Admini­ stracji" 2003: 9, s. 193-196. Rec: K J . Brozi, Uwagi o pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziakowej pt. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, „Przegląd Humanistyczny" 1995: 5, s. 169-173. 1 2 3 �422 Inmemoriam faktycznie jest, czego nas nauczyła w świetle jej konkretnych rezultatów. Książka ta wymagała wznowienia już po 4 latach od jej pierwszego wydania. Ukazała się po­ nownie w 2000 roku, z nieco zmienionym tytułem, Zarys antropologu kulturowej. Lata 90. to okres niezwykłej aktywności twórczej Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Liczne artykuły i recenzje, publikowane nadal w wymienionych wcześniej czasopismach oraz w „Ludzie", „Krakowskich Studiach Małopolskich", czasopiśmie „Universitas", w pracach zbiorowych, w których zajmuje się m.in. socjologicznym, antropologicznym i filozoficznym rozumieniem kultury (tendencje w nauce polskiej), filozoficznymi i empirycznymi koncepcjami człowieka, antropologiczną koncepcją religii, języka, narodu, wolnością i tolerancją, próbuje wskazać wpływ koncepcji Bronisława Malinowskiego na nauki społeczne itp. Są to jakby częściowe przemy­ ślenia wykorzystane także szerzej w opublikowanych w tym czasie kilku książkach. Za najbliższą sobie sama uważała książkę Bronisław Malinowski — twórca nowo­ czesnej antropologii społecznej (1996b). Jest to praca wewnętrznie przeżyta i prze­ myślana, recenzowana przez etnologa Zbigniewa Jasiewicza i socjologa Wojciecha Świątkiewicza. Uczony, o którym traktuje, był przedmiotem admiracji i fascynacji wszystkich tych, którzy wyszli ze szkoły Andrzeja Waligórskiego. Przeżył on w mło­ dości szkołę funkcjonalną Malinowskiego, pozostał jej wierny do końca i potrafił też zapalić do niej grono najbliżej związanych z sobą uczniów. Zamiarem Olszewskiej-Dyoniziak stała się tu kontynuacja propagowania, jak pisze, „mistrzowskiej anali­ zy socjologicznej i etnograficznej" Malinowskiego. Stąd koncepcja układu treści tej pracy, która obok opisu jego życia i twórczości, genealogii funkcjonalizmu, trafnie oddaje zakres problematyki badawczej przez niego podejmowanej. Pozycja ta z za­ łożenia jest też podręcznikowa, stąd Autorka zamieściła w niej kilka wypisów z jego empirycznych tekstów wykaz opublikowanych dotąd opracowań o Malinowskim i literaturę uzupełniającą. W 1998 roku ukazała się Jej kolejna książka, Oblicza kultury. Wstęp do antropo­ logii międzykulturowej komunikacji. W epoce intensywnie komunikujących się spo­ łeczeństw i ich kultur publikacja ta stanowi kompendium wiedzy na temat podsta­ wowych kategorii międzykulturowej komunikacji, co ma znaczenie dla zrozumienia procesów kulturowych z tym związanych. Szczególny walor tej pozycji, jak pisze socjolog Kazimierz Krzysztofek, stanowi osadzenie konstrukcji książki na uwarunkowaniach komunikacji między­ kulturowej istotnych dla Polski — przedstawienie Polaków w europejskim i glo­ balnym teatrze komunikacyjnym. Książka może okazać się przydatna słuchaczom wielu kierunków nie tylko humanistycznych, ale także w szkołach biznesu . 4 Rok 1999 przynosi interesującą pracę, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku. Po przedstawieniu ideologicznego podłoża totalitaryzmu w wielkich wi­ zjach XIX i XX wieku, Olszewska-Dyoniziak dokonuje analizy socjologicznej euCyt. z recenzji wydawniczej K. Krzysztofka, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoniziak. 4 �423 Inmemoriam ropejskich systemów totalitarnych, zajmuje się też osobowością charyzmatycznego przywódcy, kwestią żydowską i katastrofalnymi skutkami pseudoteorii ideowych. Interesuje ją proces regresu totalitaryzmu i cech rzeczywistych demokracji, a także relikty myślenia totalitarnego, co rozpatruje na przykładach transformacji ustrojowej w Polsce. Franciszek Adamski, oceniając tę prekursorską w dociekaniach antropolo­ gicznych pozycję, uważają za inspirujący wkład w naszą wiedzę o ludzkich tragediach XX wieku, tragediach nadal dosięgających setki milionów istnień ludzkich rozsianych na obu półkulach. Szczególny walor książki upatruj ę w integralnym podej ściu do zjawiska XX-wiecznego totalitaryzmu, dotąd raczej fragmentarycznie analizowanego. Rozpatruje je autorka w płaszczyźnie ideologicznej, społecznej i psychologicznej. Jako antropo­ log kultury kładzie nacisk na kulturowe zaplecze totalitaryzmu (ideologia wszak jest częścią kultury), mechanizmy psychologiczne będące jednocześnie źródłami i następstwami totalitaryzmu . 5 Kolejna opublikowana książka to Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii (2002). I tu religia potraktowana została przede wszystkim jako zjawisko kulturowe. Barbara Olszewska-Dyoniziak stawia tezę, że w miarę roz­ woju historycznego religii maleje znaczenie jej funkcji poznawczej i psychologicz­ nie terapeutycznej, tak ważnej na szczeblu pierwotnym, wzrasta natomiast jej rola etyczna i społecznie integrująca. Motywowana religijnie etyka zaczyna odgrywać rolę w stymulowaniu procesów społecznych. Jak pisze we wstępie — twórcza moc czynów etycznych inspirowanych religią wydaje się niewątpliwie nadzieją dla wielu problemów i wyzwań współczesnej cywilizacji. W następnej książce, Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w dok­ trynach politycznych (2003), Olszewska-Dyoniziak zajmuje się antropologicznymi aspektami idei i polityki, z perspektywy międzyludzkich stosunków wspólnotowych. Pisze tu o ustrojowych wyznacznikach kondycji ludzkiej, roli historycznie po so­ bie następujących formacji ekonomiczno-społecznych i politycznych w wyzwala­ niu psychospołecznych cech człowieka, określaniu wzajemnych relacji „jednostka — wspólnota". Omawia zagadnienie jednostki i wspólnoty w społeczeństwie pier­ wotnym i w okresie feudalizmu, marksistowską krytykę kapitalizmu, zajmuje się też komunizmem w oczach liberała, ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi aspektami myśli liberalnej, liberalizmem jako propozycją systemową dla postkomu­ nistycznej Europy oraz twórcami i podstawowymi założeniami personalizmu, libe­ ralizmem a nauką społeczną Kościoła itp. Zwraca uwagę na fakt, że wszelkie nowe idee torująsobie drogę do świadomości ludzi bardzo powoli, bowiem wciąż silna jest spuścizna mentalna po poprzednich okresach, co ma znaczenie dla modelu wspólno­ towego. Oceniający tę książkę Zbigniew Pucek pisze między innymi: 5 ziak. Cyt. z recenzji wydawniczej F. Adamskiego, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoni- �424 Inmemoriam Praca cechuje się nowoczesnym spojrzeniem na proces społeczny, rozległością ho­ ryzontów, humanistyczną perspektywą w ujmowaniu człowieka, przejrzystością wywodu. Łączy perspektywę naukową z filozoficzną, rekonstrukcję z zaangażo­ waniem, obiektywizm z etyczną tezą . 6 Pragnąc oddać hołd swojemu mistrzowi sprzed lat, Andrzejowi Waligórskiemu, którego zasługi dla etnologii/antropologii kulturowej nie w pełni, jej zdaniem, zo­ stały docenione, zainicjowała i uzyskała sponsorów na wydanie w 2004 roku pracy zbiorowej, pod Jej redakcją, Antropologiczne wizje kultury. Obok życiorysu (Barbara Olszewska-Dyoniziak we wstępie) i wspomnień o Waligórskim, uczonym i „gentle­ manie w czasie marnym" (Grażyna Kubica), zespół autorski przypomina tu wciąż aktualne treści historycznych i współczesnych szkół etnologicznych. Problem ciągłej zmiany kulturowej i postępu społecznego nurtował Ją od wie­ lu lat. Uważała, iż wymaga on głębokich studiów empirycznych i teoretycznych, stąd długo zastanawiała się nad tym, czy może podjąć się samodzielnie takich do­ ciekań. Ostatecznie zdecydowała się na postawienie go w formie zarysu problematy­ ki, zaznaczenia tego, czym należałoby się zająć. Dzięki temu niewielka książeczka, Rozwój, zmiana i postąp społeczny. Zarys problematyki, stała się jakby Jej finalnym wskazaniem kierunku dalszych dociekań i obserwacji współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej dla etnologów/antropologów kultury zainteresowanych tym zagadnieniem. Książka ukazała się kilka tygodni przed Jej nagłą śmiercią 29 marca 2008 roku. Na dorobek naukowy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak składa się dziesięć książek autorskich (w tym dwie dwukrotnie wydane), jedna praca zbiorowa pod Jej redakcją, 43 artykuły, 33 recenzje, jedno opracowanie bibliograficzne oraz trzy tłumaczenia z angielskiego, w tym jedna książka. Jej teoretyczne dociekania, zwieńczone od­ krywczymi, napisanymi z talentem syntetycznymi opracowaniami, to zarówno ujęcia podręcznikowe, jak własne przemyślenia, oparte na bazie światowych badań antro­ pologicznych, dotyczące nowej dla polskiej etnologii/antropologii kulturowej prob­ lematyki. Mając stale świadomość własnej niedoskonałości, odważnie podejmowała nowe tematy, traktując swe opracowania jako postawienie problemu, a nie jego osta­ teczne dopracowanie. Żywiła nadzieję, że będzie to zachętą dla innych, którzy zgłę­ bią zarysowane jedynie przez nią zagadnienia, podejmując badania empiryczne. Dr Barbara Olszewska-Dyoniziak zadziwiała bliskich kolegów i rodzinę, mimo złego stanu zdrowia, swoją energią i radością życia. Cieszyła się uznaniem społecz­ ności akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, która, jak to podkreślono w Jej pożegnaniu, straciła w Niej osobę oddaną całym sercem nauce, którą ukochała nade wszystko i traktowała jako swoje posłannictwo. Irena Bukowska-Floreńska Cytat z recenzji Z. Pucka, przytoczonej przez B. Olszewska-Dyoniziak w Jej autobiogramie (ar­ chiwum autorki wspomnienia). 6 �425 Inmemoriam PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE B. OLSZEWSKIEJ-DYONIZIAK 1978 1991 1994 1996a 1996b 1998 1999 2002 2003 2004 2008 Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny, Monografie krajów Afryki, t. 2, Warszawa: PWN. Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultu­ ry, Kraków: Universitas; wyd. 2: Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław 2001: atla 2. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków: Universitas. Zarys antropologii kultury, Kraków: Uniwersytet Jagielloński; wyd. 2: Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000: Zachodnie Centrum Organizacji. Bronisław Malinowski — twórca nowoczesnej antropologii społecznej, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. T. Kotarbińskiego. Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Antropologia totalitaryzmu europejskiego XXwieku, Wrocław: atla 2. Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii, Wrocław: atla 2. Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w doktrynach politycznych, Wrocław: atla 2. (red.) Antropologiczne wizje kultury. Księga poświęcona pamięci Pro­ fesora Andrzeja Waligórskiego (1908-1974), Ustroń: Wydawnictwo STUDEU. Rozwój, zmiana i postęp społeczny. Zarys problematyki, Wrocław: atla 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da8f7d6750466c2d708c2dd225f8f6a.pdf e5e19f25a299d45745289810e5b2f5cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.289-402 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k, Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, ss. 250, ISBN: 978-83-235-0381-1. Kobiecość, męskość, seksualność to drugi tom antologii przekładów, zaprojekto­ wanej jako podręcznik akademicki: Gender. Perspektywa antropologiczna. Wyboru i redakcji naukowej dokonały Renata E. Hryciuk i Agnieszka Kościańska. Książka jest objętościowo skromniejsza od pierwszej, ale bogactwem inspirujących tekstów nie odbiega od tamtej i na pewno znajdzie czytelników zarówno wśród studentów, jak i wykładowców antropologii oraz wszystkich zainteresowanych problematyką płci i seksualności w kulturze. Tom składa się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omówię bardziej szczegółowo tylko kilka wybranych artykułów, z pierwszej i drugiej części książki. W pierwszej części ważny jest teoretyczny tekst Carole S. Vance, Konstruktywizm społeczny. Kłopoty z historią seksualności, w którym autorka porusza kwestię spo¬ łecznie konstruowanej płci, nie tylko w rozumieniu „płci kulturowej", ale również tego, że poprzez kulturę konstruowane jest samo ciało człowieka oraz blisko związa¬ ne z nim pojęcia pożądania czy popędu płciowego. W innym świetle stawia to przede wszystkim badania nad homoseksualnością, biseksualnością i transseksualnością, na co bardzo wyraźnie wskazują dwa, opisane przeze mnie niżej, artykuły, zawierające materiał etnograficzny z Meksyku i Ameryki Północnej. Konstruktywizm społeczny został w badaniach nad płcią i seksualnością zapoczątkowany w latach 60. XX wie­ ku, jednak prekursorem i głównym inspiratorem tekstów i refleksji na ten temat jest Michel Foucault i jego Historia seksualności. Bezpośrednio do Foucaulta odwołuje się również artykuł Sandry Lee Bartky Foucault, kobiecość i unowocześnienie wła­ dzy patriarchalnej, w którym autorka porusza problem władzy dyscyplinarnej doty¬ czącej kobiet. Kobieta, dyscyplinując swoje ciało, aby być postrzegana jako kobie¬ ca, poddaje się de facto władzy patriarchalnej. Obecnie jednak, pisze Bartky, wiele kobiet otwarcie buntuje się przeciw współczesnym kanonom kobiecości, nie dbając o uznaną za zgrabną figurę, nie nosząc modnych ubrań czy nie starając się ukryć oznak starzenia. Niemniej: „My, kobiety, nie możemy rozpocząć zmiany stosunku do naszych ciał, dopóki nie nauczymy się odczytywać kulturowych przekazów, które wpisujemy w ciało każdego dnia, i dopóki nie zaczniemy dostrzegać, że nawet jeśli �Recenzje i noty recenzyjne 290 mistrzowskie opanowanie dyscyplin kobiecości prowadzi do sukcesów, wciąż pozo­ stajemy tylko kobietami" (s. 73). Społecznym i kulturowym sposobem postrzegania ludzkiego ciała przesiąknięty jest również naukowy dyskurs medyczny, o którym w trudnym dla nieobeznanego z medyczną terminologią odbiorcy artykule, Jajo i plemnik. Naukowy romans, pisze Emily Martin. Żeńskie procesy fizjologiczne postrzegane są jako porażka (np. men­ struacja to „odpady" błony macicy, wynik śmierci tkanki, chaotyczna dezintegracja itp.), podczas gdy męskie, jak dojrzewanie plemnika, to ogromna produkcja, która trwa w ciele mężczyzny od okresu dojrzewania do późnej starości (zob. cytat z jedne­ go z podręczników: „Być może najbardziej zdumiewająca cecha spermatogenezy to jej czysty ogrom: przeciętny mężczyzna może produkować nawet kilkaset milionów plemników dziennie" — s. 34). Jajo w organizmie kobiety nie jest „produkowane", lecz jedynie „uwalniane". Podkreśla się, że jaja obecne są w jajnikach już od na¬ rodzin kobiety: „w przeciwieństwie do mężczyzny, nowo narodzona kobieta nosi już w sobie wszystkie komórki jajowe (...). Niewiele z nich (...) osiągnie dojrzałość podczas jej aktywnego życia reprodukcyjnego. Pozostałe zdegenerują się na pewnym etapie rozwoju, tak że niewiele, jeżeli w ogóle jakiekolwiek, przeżyją do czasu, kiedy kobieta osiągnie menopauzę w wieku około 50 lat" (s. 34). Plemnik jest opisywany jako aktywny penetrator, który przenika przez osłonkę dużego, biernego jaja. Pojawia się tu metafora jaja jako księżniczki, która czeka na swojego wybawcę. Tymczasem nowe badania wskazują na to, że to jajo ma moc przyciągania plemnika i że w zasa¬ dzie dochodzi do interakcji pomiędzy nimi poprzez wytwarzanie odpowiednich wią¬ zań komórek. Powstał zatem nowy stereotyp i nowa metafora — jajo, a więc kobieta, jako agresor, który chwyta plemnik swoją lepką osłonką i wchłania w siebie. Szczególnie interesujący wydał mi się także artykuł Judith Okely, Uprzywile­ jowane, wyćwiczone i ułożone. Szkoły z internatem dla dziewcząt — zarówno ze względów metodologicznych, jak i merytorycznych. Autorka za główną informatorkę obrała samą siebie, co więcej — siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. Istotna zatem okazała się sama pamięć antropolożki i jej wspomnienia oraz refleksje, a zwłasz¬ cza uczucia związane z pobytem w szkole z internatem. Okely zwraca uwagę na to, jak szkoła kształtuje wzorzec kobiety i mężczyzny z wyższej klasy społecznej. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy poddawani są surowej dyscyplinie oraz wyma­ ganiom w zakresie nauczania. Cel nauki obu płci okazuje się jednak diametralnie różny — chłopcy mają po szkole robić kariery zawodowe, dziewczęta zaś — wy¬ rosnąć na odpowiednie partnerki tych chłopców. Dziewczynki są wręcz zniechęcane do ambitnej nauki, ponieważ nie uniwersytet i kariera są im przeznaczone, a raczej wejście w odpowiednie dla ich klasy społecznej sfery, z czym związane są tylko nie­ które, akceptowane profesje. Sama Okely wspomina, jak została wezwana do wycho¬ wawczyni, gdy postanowiła zdawać cztery egzaminy na poziomie zaawansowanym („A" — Advanced Level). Nauczycielka „oznajmiła, że byłoby z mojej strony «samolubne wstąpić na uniwersytet, nawet w Aberystwyth>>, zajęłabym w ten sposób miej¬ sce godniejszej osobie. Zasugerowała, że owszem, mogłabym wykorzystać w pracy zawodowej moje egzaminy na poziomie «A> z francuskiego i sztuki, jeśli szkoliła¬ bym się na projektantkę gorsetów i bielizny damskiej, a potem podjęłabym pracę �Recenzje i noty recenzyjne 291 w słynnej szwajcarskiej pracowni" (s. 81). Z takim podejściem wiąże się również separacja od innych grup społecznych (autorka pisze wręcz, że dziewczynki gardziły dziećmi z państwowych liceów), wyrażająca się między innymi w odmiennym akcen­ cie. Surowej dyscyplinie były także poddawane ciała — dziewczęta musiały ukrywać swoją seksualność pod workowatymi mundurkami i krótko ostrzyżonymi włosami, jednocześnie ucząc się przyjmowania „odpowiedniej" postawy i sposobu poruszania się. O ile chłopców dyscyplinowano poprzez stosowanie kar cielesnych, dziewczyn­ ki karano za nieposłuszeństwo (pod tym kryło się np. spóźnienie czy bieganie po korytarzu), każąc im publicznie przyznawać się do winy. Było to, zdaniem Okely, znacznie gorsze, ponieważ zakładało „nieuchwytne i metaforyczne wpływanie na duszę" (s. 94). Druga część książki jest również niezwykle inspirująca, ponieważ zawiera rza¬ dziej podejmowane w studiach nad płcią kulturową tematy dotyczące społecznie i kulturowo konstruowanej męskości. Dwa wspomniane już wyżej teksty poświęcone są kwestii homoseksualności, biseksualności i transseksualności: Annick Prieur, Dominacja i pożądanie. Homoseksualność i konstrukcja męskości w Meksyku oraz Harriet Whitehead, Łuk i nosidełko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm wśród Indian Ameryki Północnej. Homoseksualizm w rozumieniu meksykańskich mężczyzn dotyczy tylko tych, którzy podczas stosunku seksualnego są pasywni, to jest poddawani są penetra­ cji. Ci zaś, którzy penetrują, są „męskimi", „normalnymi" mężczyznami. Wyróżnia się kilka typów mniej lub bardziej „męskich" mężczyzn, gdzie podstawową kategorią definicyjną jest właśnie penetracja. To na przykład mayate, mężczyzna o męskim wyglądzie, który uprawia seks ze zniewieściałymi. Strona bierna kojarzona jest z ko¬ biecością czy zniewieściałością — tak ubierają się i zachowują mężczyźni, którzy poddawani są penetracji (homosexuales). Męsko wyglądają z kolei ci, którzy są stro¬ ną aktywną. Biseksualni to ci, którzy mają męski wygląd, ale jakąś kobiecą cechę, na przykład noszą kwieciste koszule, a w związku są raz aktywni, raz pasywni. Takie definiowanie pojęć heteroseksualności, homoseksualności i biseksualności pozwala na zrozumienie sprzecznego, z naszego punktu widzenia, połączenia kultury macho i częstych związków mężczyzn z mężczyznami w Meksyku, a także bardzo silnego potępienia dla homoseksualizmu. Wyszydzana jest bowiem sytuacja, w której m꿬 czyzna podczas stosunku jest stroną penetrowaną — te osoby nazywa się pejora¬ tywnie puto (wulgarne określenie męskiej prostytutki) lub maricón (męska forma imienia María). „Normalny" jest jedynie mężczyzna, który wygląda jak mężczyzna i w związku jest stroną aktywną — niezależnie od tego, kto jest jego partnerem. Z kolei Harriet Whitehead analizuje historyczne i wczesne etnograficzne opisy berdache (z francuskiego dosłownie „męska prostytutka) — osób, określanych w tych tekstach jako homoseksualista, transwestyta czy hermafrodyta. Autorka dowodzi, że berdache był raczej osobą przekraczającą płcie kulturowe (gender-crosser), po¬ nieważ istotne było to, jakie role pełnił i jak był odbierany przez otoczenie. Płeć kulturowa, pisze Whitehead, jest definiowana poprzez cechy związane z anatomią i fizjologią z jednej strony, oraz z zachowaniem i rolą społeczną, z drugiej. Berdache był zatem istotą mieszaną — anatomicznie pozostawał mężczyzną, jednak ubierał się �292 Recenzje i noty recenzyjne jak kobieta oraz wykonywał prace uznane za żeńskie. Taka osoba miała również czę¬ sto relacje seksualne z innymi mężczyznami. Ze względu na swój niezwykły status, berdache'owi w niektórych kulturach przypisywano szczególne umiejętności. Na przykład u Nawaho, Czejenów i Mohave zajmował się on swataniem, uprawianiem magii miłosnej czy leczeniem chorób wenerycznych, a u Yokutów opiekował się zwłokami. Bycie berdache było społecznie akceptowane — chłopiec już w dzieciń¬ stwie ujawniał skłonności do ubierania się i zachowywania jak dziewczynka. Sym¬ bolizowało to, na przykład, wybranie przez niego nosidełka — postrzeganego jako kobiecego, zamiast męskiego łuku. Moją uwagę zwrócił jeszcze jeden tekst — Sofki Zinovieff, Myśliwi i zwierzy­ na. Kamaki a wieloznaczność seksualnych łowów w pewnym greckim mieście. Upra¬ wianie kamaki polega na adorowaniu turystek z Europy Zachodniej i Stanów Zjed¬ noczonych w celu uprawiania z nimi seksu. Wielu jednak kamakia (liczba mnoga od kamaki) żeni się ze swoimi wakacyjnymi kochankami lub przynajmniej dąży do osiągnięcia korzyści materialnych z tej znajomości (oczekując na prezenty lub za¬ proszenie do kraju, z którego pochodzi partnerka). Tak naprawdę jednak, poprzez bycie kamaki ustalają się relacje między mężczyznami oraz jest określany prestiż wewnątrz grupy. Kamakia nie rywalizują między sobą, ale z członkami wyższych pod względem ekonomicznym i społecznym klas. Jak pisze Zinovieff: „Mimo że głównym celem jest podrywanie cudzoziemek, to właśnie męska przyjaźń, plano¬ wanie, dyskusje i uczciwe współzawodnictwo stanowią podstawę tego zajęcia" (s. 161). Kamaki uprawiają zwykle mężczyźni mający niską pozycję społeczną i ma¬ terialną, którzy pracują w zawodach związanych z turystyką jako barmani, kelnerzy, pracownicy hoteli czy sklepów z pamiątkami. Ważnym elementem bycia kamaki jest opowiadanie (już po zakończeniu sezonu turystycznego) w gronie innych kamakia o swojej działalności. Język tych opowieści jest wulgarny i zwykle wyraża pogardę w stosunku do „zaliczonych" kobiet. Zdaniem Zinovieff, taki sposób traktowania turystek jest swego rodzaju ekspresją wrogich uczuć w stosunku do Europy Zachod¬ niej, względem której Grecja pozostaje uboższa i mniej znacząca. Redaktorki zaznaczają we wstępie, że jest to podręcznik akademicki — tak samo zresztą zdefiniowały cel pierwszego tomu. Ze względu na ów dydaktyczny charakter, podobnie jak w pierwszym tomie, umieściły na końcu książki angielsko-polski słow¬ niczek pojęć z zakresu gender studies. Jest to bardzo istotne, ponieważ nadal (choć dzięki tomom Gender. Perspektywa antropologiczna już w mniejszym stopniu) ta dziedzina nauki funkcjonuje w języku angielskim, a w rozproszonych tłumaczeniach lub cytatach w polskich publikacjach terminy z jej zakresu przekładane są na różne sposoby. Oba tomy uzupełniają się nawzajem, ponieważ dotyczą różnych aspektów badań nad płcią, seksualnością oraz postrzeganiem (czy raczej konstruowaniem) ko¬ biety i mężczyzny. Dają przegląd tekstów teoretycznych, jak i opartych na badaniach terenowych czy źródłowych. Dla uzyskania w miarę pełnego obrazu zakresu badań nad płcią i seksualnością w kulturze, należy sięgnąć po obie książki, do czego z peł¬ nym przekonaniem zachęcam. Karolina Bielenin-Lenczowska �293 Recenzje i noty recenzyjne „DOTKNĄĆ N E W A G E " Massimo I n t r o v i g n e, Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000, ss. 300, ISBN: 2-84454¬ -348-0; Anna E. K u b i a k, Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005, ss. 256, ISBN: 83-60207-06-2; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007, ss. 433, ISBN: 978-83¬ -60807-27-9. Czego może oczekiwać czytelnik od książek, których tytuły brzmią zachęcająco? Przede wszystkim efektu zaskoczenia i oczarowania. Bo chyba to właśnie miewa się potocznie na myśli, kiedy mowa o „wciągającej" lekturze. Czy z takim właśnie „czy­ telniczym zawrotem głowy" mamy do czynienia w przypadku trzech zapowiedzia¬ nych pozycji, skoncentrowanych wokół fenomenu New Age? Warte lektury uważnej i krytycznej, prezentują one określone, i odmienne, wizje tego zjawiska społeczno-kulturowego. Czy jednak czytelnik „spod akademickiego szyldu" odnajdzie w nich inspirację do refleksji nad światem, w którym, jak twierdzą autorzy tych publikacji, przejawy New Age dotyczą mniej lub bardziej bezpośrednio jego codziennej egzy¬ stencji? Nie sposób w jednej recenzji szczegółowo przyjrzeć się trzem obszernym, rzetel¬ nie zaprojektowanym książkom, które — każda z osobna — zasługują na wnikliwe i wyczerpujące omówienie. Pomysł zestawienia tych trzech publikacji wynika z fak¬ tu, że „przeczytane razem", tworzą ważny trójgłos w naukach społecznych, w de¬ bacie nad wieloma problemami związanymi nie tylko z New Age, ale także ze spo¬ sobem badania zjawisk, których nolens volens doświadczamy w naszych lokalnych światach, a których, jako badacze, nie umiemy albo boimy się dotknąć. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na wybrane aspekty tych publikacji, które pozwolą oce¬ nić oryginalność podejścia do kluczowego zagadnienia, stronę faktograficzną oraz warsztat metodologiczny. Recenzowane książki powstały pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie X X I wieku, kiedy według przekonań i proroctw orędowników „Ery Wodnika", miała już trwać globalna przemiana duchowa ludzi. Właśnie to niespełnione oczekiwanie zwolenników New Age zainspirowało Massima Introvigne'a, włoskiego socjologa i religioznawcę, by swą pracę w edycji angielskiej opatrzyć znamiennym tytułem New Age & Next Age . Książka Jednak New Age, autorstwa Anny E. Kubiak — socjo¬ loga i antropologa kultury, stanowi pokłosie pionierskich w naszym kraju badań nad przejawami New Age. Dwa lata później, do rąk zainteresowanych tym fenomenem czytelników, trafiła kolejna publikacja: New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalne1 Pierwsze wydanie tej książki zostało opublikowane w języku włoskim, w 1994 roku (Storia del New Age 1962-1992). 1 �294 Recenzje i noty recenzyjne go zjawiska, napisana przez Dorotę Hall, także antropologa kultury, także czerpiącą z bogactwa faktów zebranych w terenie. We wszystkich trzech przypadkach mamy do czynienia z reprezentantami określonej, jednak wartościującej, wizji New Age, do czego nie zawsze przyznają się otwarcie. Jest ona budowana na solidnych podstawach źródłowych. W każdej z tych pozycji odnajdzie¬ my dyskusję z najbardziej liczącymi się autorytetami „zachodnimi" w zakresie badań nad New Age. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w rozważaniach terminologicznych oraz w omówieniu głównych koncepcji. Zwraca uwagę długa lista cytowanych prac i bogata bibliografia, z wydzieloną w przypadku polskich autorek „Biblioteczką New Age" i „Notą bibliograficzną" zaproponowaną przez Massima Introvigne'a. U wszyst¬ kich trzech autorów uderza skrupulatna analiza rozmaitych ujęć teoretycznych głównego zagadnienia. Polskie antropolożki, co szczególnie zasługuje na zaakcentowanie, wyko¬ rzystują ponadto dane z badań terenowych. Ukazują New Age z perspektywy „oddolnej", nie tylko w Polsce (szczególnie D. Hall), ale także w Anglii, Danii, USA (A.E. Kubiak). Dostarczają konkretu, jakim jest dla każdego czytelnika „epizodyczność" opisanego ży¬ cia innych ludzi. W tym sensie ich publikacje mają przewagę nad propozycją włoskiego badacza, który przy prezentacji historii danego ruchu czy stowarzyszenia przytacza roz¬ budowane biografie osób, uznanych za porte-paroles New Age. Autorów tych pozycji wiele różni. Reprezentują oni odmienne kultury narodo¬ we, co warunkuje ich pole badawcze (inne okoliczności kształtowania się New Age w tych krajach). Są przedstawicielami, choć pokrewnych, to jednak odmiennych dyscyplin naukowych: socjologii, religioznawstwa i antropologii kulturowej. Przy¬ czynia się to do różnic w konstruowaniu narzędzi badawczych. Proponowane inter¬ pretacje wiążą się z różnicami światopoglądowymi. Introvigne — katolik, Kubiak — „zdystansowana sympatyczka New Age" i Hall — „zdystansowana badaczka", postrzegają badane zjawisko z wyraźnie odmiennych perspektyw, co prowadzi do różnych efektów finalnych. Massimo Introvigne zaproponował przede wszystkim historyczno-socjologiczne podejście do problemu, czy nadal można mówić o New Age. Zapowiedź powszech¬ nej odnowy duchowej ludzkości, mającej nastąpić na progu X X I wieku, nie spraw¬ dziła się. Nie znaczy to jednak, że jej orędownicy, odwołujący się do różnych trady¬ cji filozoficznych (głównie wschodnich), wyznający rozmaite, stojące w opozycji do oficjalnych nurtów kulturowych światopoglądy, zaprzestali swych działań. Stają się one, według tego badacza, ukierunkowane „do wewnątrz" i tworzą trzon Next Age, w którym przemianie ma ulec nie cała ludzkość, ale indywidualnie każdy z nas, w ra¬ mach rozmaitych religii, przekonań i praktyk. Ukazanie New Age przez włoskiego socjologa ma dwa poziomy. Pierwszy z nich to klarowna prezentacja poszczególnych wątków i nurtów kulturowych zaliczanych przez badaczy do tego złożonego fenomenu. W ten sposób docieka źródeł zjawisk, które funkcjonują współcześnie w naszej codzienności, niezależnie od tego, czy inni badacze określają ją jako „ponowoczesną" albo „globalną". Introvigne w przystępny sposób tworzy katalog terminów, które zrozumie nie tylko wprawny akademik, ale i „zwykły" człowiek. Introvigne, w przeciwieństwie do polskich badaczek, twier¬ dzi, że New Age można definiować. Czyni to, wprowadzając do narracji o New Age �Recenzje i noty recenzyjne 295 „figury sprawcze". Według tego badacza, pewne ważne i kreatywne osoby nie tylko przyczyniły się do rozwoju określonych poglądów naukowych i kulturowych koja­ rzonych z New Age, ale gwarantują wręcz jego trwanie. Fenomen ten, choć wielo­ wątkowy (holizm, pogłębiona świadomość, buddyzm, sufizm, głęboka ekologia, ma­ gia biała i czarna, antropozofia, ezoteryka, medycyna komplementarna, uzdrawianie, psychologia transpersonalna, psychotronika i in.), istnieje nie dzięki jasnej wykładni ideologicznej i klarownej organizacji, ale dzięki aktywności wielu ważnych osób, których idee i praktyki stały się punktem odniesienia (np. słowa aktorki Shirley MacLaine: „wszyscy jesteśmy Bogami" i jej działalność). Drugi poziom, to komentarz do poszczególnych przejawów New Age w świetle dokumentów Kościoła katolickiego. Zabieg ten jest w zasadzie przysłowiowym „kijem wsadzonym w mrowisko", jakim jest wielość podejść badawczych do New Age. Introvigne zdaje się tym nie przej¬ mować, gdyż już w przedmowie zapowiada, że książkę swą napisał nie z pozycji „relacjonującego" badacza, ale zaangażowanego katolika. W zdecydowanej opozycji ideologicznej do pracy Massima Introvigne'a należało­ by umieścić propozycję Anny E. Kubiak. Już od pierwszych stron tej pracy czytelnik może odnieść wrażenie pewnego rozdarcia narracyjnego. Zdradza ono sympatię do rze¬ czywistości określanej jako New Age i wskazuje na napięcie pomiędzy scjentyzmem a próbami jego przełamania (rola badacza w czasie prowadzenia badań terenowych). Badaczka ta proponuje oryginalną interpretację kluczowego fenomenu poprzez zastosowanie kategorii kultury ponowoczesnej w jego analizie. W rezultacie, New Age określa jako kulturę komplementarną. Jednak nie tylko to sprawia, że autorka potrafi zaintrygować swym tekstem poszukujących czytelników. Jej punkt widzenia warunko¬ wany jest przede wszystkim zastosowaniem metody obserwacji uczestniczącej. Autor¬ ka, uczestniczka kultury, w której tropi przejawy Nowej Ery, przechodzi przez liczne warsztaty, kursy i treningi w wielu ośrodkach Europy i traktuje swoją samoświadomość (nie wyjaśnia przy tym, jak rozumie ten termin) jako narzędzie poznania. Jest to więc „wejście" w New Age, nie tylko intelektualne (weryfikacja tez Luckmanna, Hanegraaffa, Heelasa), ale i emocjonalne. Ten rodzaj autoprowokacji z trudem jednak przekłada się na wnioski z terenu. Wynika z nich jasno, jaki społeczny zasięg ma to zjawisko w Polsce i jakie są jego przejawy. Natomiast zdanie relacji z obserwacji uczestniczącej jakby przegrywa z prezentacją rozmaitych podejść teoretycznych, obecną niemalże we wszystkich rozdziałach książki. Z nich właśnie czytelnik dowiaduje się, że New Age jest wpisane w ponowoczesność i stanowi jej odbicie. Zjawisko Nowej Ery interpreto¬ wane jest zatem przez kontekst, który je tworzy. W efekcie Kubiak proponuje interesu¬ jącą podróż teoretyczną, której silnym punktem jest wydzielenie pola antropologiczne¬ go i socjologicznego badanego zjawiska (demarkacja rzadka w tekstach antropologów kulturowych). Problematyzacja zjawiska polega między innymi na „wielokrotnym obróceniu" pojęcia New Age, czemu służą cztery perspektywy interpretacyjne: para¬ dygmatów, kulturowego kontekstu, metafor „klimatu" i „fragmentu". Ta mieszanka faktu i literackiej wyobraźni antropologicznej (choćby rozdziały z ostatniej części pra¬ cy) wymaga określonych kompetencji czytelniczych, by odczytać, jak doświadczenie terenowe, zwłaszcza psychologiczne, przekłada się na tekst. Wynika z tego, że książ¬ ka Jednak New Age skierowana jest przede wszystkim do antropologów. �296 Recenzje i noty recenzyjne Do tego samego grona czytelników jest zaadresowana książka autorstwa Doroty Hall. Badaczka ta jest zdystansowana i do opisywanego zjawiska, i do siebie samej. Pociąga ją bowiem najbardziej przejrzystość formułowania głównej myśli, zgodnie z którą New Age tworzą ludzie, przede wszystkim w swych lokalnych kontekstach. Hall prezentuje New Age na dwa sposoby. Najpierw ukazuje heterogeniczność zjawi­ ska, następnie zaś, zamiast badać jego „elementy", bada ludzi. Taka strategia pozwa­ la jej ukazać specyfikę polskiego New Age, nie tylko z perspektywy historii idei, ale przed wszystkim w potocznym, co więcej — naznaczonym „ludowością", codzien¬ nym „obiegu". Lokalny krajobraz Polski wpisany jest zatem w wymiar globalny. New Age istnieje przede wszystkim w swej planetarnej wersji, gdyż główne kana­ ły, gdzie może się realizować, powstają nie w sieci ludzkich „wnętrz" (detradycjonalizacja i odejście od dominujących zinstytucjonalizowanych systemów religijnych), lecz w sieci elektronicznej, konsumpcyjnej i medialnej (zwraca na to uwagę także Kubiak i Introvigne). „Targowisko różnorodności" (o którym pisze także Kubiak), jakim jest New Age, choć w wielu krajach Zachodu wygląda podobnie, to jednak w każdym z nich nacechowane jest specyfiką lokalnej kultury. To nasycenie lokalnościąjest silniejsze niż suma podobieństw. Według Hall, większość badaczy zwykle dostrzega wyłącznie elementy podobne i poprzez nie właśnie definiuje to zjawisko. W efekcie jawi się ono jako luźny zbiór idei, postulatów, technik mających na celu przemianę duchowości, spotykanych jakoby wszędzie. Co więcej, takie podejście doprowadza do substancjalizacji pojęcia — badacze zgłębiają „New Age" jako ideę i pojęcie, a nie ludzi, którzy tworzą ten fenomen. Przyjmując perspektywę lokalną, Hall wychodzi natomiast z założenia, że istnieje wiele postaci New Age. Jednocześnie badaczka ta nie do końca wykorzystuje szansę, jaką daje zabieg „glokalizacji" tego fenomenu. Nie dostrzega bowiem, że podobnie, jak różnicuje się on dzięki lokalnym środowiskom, może też różnicować się w nie¬ skończoność — w zależności od typu relacji, w jakie wchodzą ze sobą ludzie. W swojej książce Hall kreśli także historię New Age w Polsce. W ten sposób powstało nie tylko kompendium wiedzy o ludziach (często pasjonatach) i stowa¬ rzyszeniach promujących alternatywny obraz świata, ale został nakreślony szeroki kontekst kulturowy, stanowiący ramy dla kontekstów lokalnych, w których autorka umieszcza dane z terenu. Jest to zgodne z założeniami antropologii interpretatywnej, której perspektywę przyjęła. Zabieg mnożenia faktów etnograficznych, zagęszczania sensu wypowiedzi informatorów poprzez osadzenie ich w odpowiednich konteks¬ tach, odbywa się w czytelnej stylistyce. Mając na uwadze powyższy „trójgłos o New Age", można stwierdzić, że jest on wielobarwnym esejem o ponowoczesnej kulturze Zachodu, w której indywidualizm i subiektywizm służą „odwiecznemu" (mitycznemu) pragnieniu posiadania władzy nad sobą i innymi. Poznanie przejawów takiej „kondycji" jest kuszącą perspektywą, którą otwierają wymienione tu książki. Powinny one nie tylko „zaskoczyć i oczaro¬ wać", ale i skłonić czytelników do refleksji. Może dzięki tym publikacjom uda się im wreszcie „dotknąć New Age"? Agnieszka Chwieduk �Recenzje i noty recenzyjne 2 9 7 Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004, ss. 311, ISBN: 83-88508-70-9. „Na przechowywanej w Museo Civico Archeologico w Bolonii płytce z kości słoniowej (V w. p.n.e.), która zawiera cztery sceny z życia Dionizosa, bóstwo uka¬ zano w postaci siedzącego na tronie dziecka. Wokół niego tańczą kureci. Między nimi znajduje się tajemnicza postać z lustrem skierowanym w stronę dziecka. Mar¬ tin Litchfield West (1983: 156) dopuszcza możliwość, że w ramach rytuału mogła występować sekwencja powstania inicjowanego z tronu i podążania za lustrem. Jak podaje jedno ze źródeł hellenistycznych, fakt jego wynalezienia tytani mieli powitać okrzykiem: Euoi?" (s. 183). W ekstatycznym rytuałach bachicznych znajduje tedy Autor pierwowzór dla tytułu pracy. Niemniej to nie starożytna Grecja, ta Kolebka Zachodu, i jej rytuały są jedynym przedmiotem jego rozważań, albowiem jest ich wiele. Podróż w poszukiwaniu motywu zwierciadła, symbolizacji katoptrycznej (od greckiego catoptros, lustro — s. 311) rozpoczynamy w zupełnie innych czasach i miejscu, a mianowicie na Dachu Świata, czyli w Tybecie, gdzie w szamańskich rytuałach pojawia się lustro jako część szamańskiego stroju i element utensyliów obrzędowych. Odgrywają one ważną rolę nie tylko w działaniach, ale i wierzeniach na temat świata nadprzyrodzonego ludów, postrzeganych jako praktykujące szama¬ nizm właśnie. Podobnie rzecz ma się w innych wersjach tak szeroko rozumianego zespołu wierzeń: tungusko-mandżurskim, Indian Tukano, w religii azteckiej (a więc w Nowym Świecie), w inicjacji Bwiti Fangów z Gabonu (na Czarnym Lądzie), voodoo oraz szintoizmie (w Kraju Wschodzącego Słońca). Następna kategoria wie¬ rzeń rozpatrywanych w perspektywie obecnych w nich wyobrażeń katoptrycznych, to systemy medytacyjne Wschodu (Upaniszady, joga i śiwaizm kaszmirski, taoizm oraz buddyzm). Kolejny rozdział poświęcony jest tytułowym zagadnieniom w dok¬ trynie kabalistycznej i mistyce żydowskiej. Nawiązanie do mitografii greckiej (Perseusz oraz Gorgona, Zagreus i Tytani, a w szczególności Narcyz), jak pisze Autor, jest niezbędne, aby móc przejść do ostatniej partii książki, czyli do kwestii katoptryzmu w psychoanalizie. Ta część poświęcona jest rekapitulacji poglądów wielu psy¬ choanalityków, począwszy od Zygmunta Freuda przez Carla Junga i Jacquesa Lacana po Leonarda Shengolda i innych. Pod względem konstrukcyjnym praca nie budzi żadnych zastrzeżeń i każdy rozdział kończy się podsumowaniem, które zaprawdę celnie wychwytuje najważniejsze motywy katoptryczne pojawiające się w określo¬ nym kręgu kolejnych form kulturowych. Przegląd zawartości książki oraz pozornie ironicznie brzmiące wskazanie na wie¬ lość stron świata, z jakich pochodzą dyskutowane przypadki, ma pośrednio wskazać na rodzaj interpretacji, którą Tomasz Sikora stosuje w swej pracy, posługując się metodą fenomenologiczną. W doborze materiału kieruje się on „kryterium repre¬ zentatywnej kontrapunktowości danych" (s. 9) Kurta Rudolpha. Zarzuca obszerną, a jednocześnie gęstą sieć, w którą łowi wszelkie istotne wzmianki na temat luster/ /zwierciadeł w różnych epokach i kontekstach kulturowych. Układ chronologiczno-tematyczny organizuje całość dzieła. Stąd pogrupowanie motywów według klucza światopoglądowego, definiowanego dość arbitralnie, bez specjalnej troski o uzasad- �298 Recenzje i noty recenzyjne nienie takiego porządku (np. domyślać się tylko możemy, że w niektórych przypad¬ kach o kwalifikacji do kompleksu szamanistycznego decyduje stosowanie w prak¬ tykach kultowych środków halucynogennych). Jako fenomenologa Tomasza Sikorę interesują idee, które same w sobie tworzą pewien system o różnym stopniu złożo¬ ności i zapętleń. Stwierdzenie, że zebrany materiał pozwala „na ideacyjne wyodręb¬ nienie głównych struktur, które organizują szamańską wizję zjawisk katoptrycznych" (s. 76) odnosi się nie tylko do tego kompleksu wierzeń, lecz do wszystkich dyskuto¬ wanych religii oraz poglądów psychoanalitycznych. Nie zajmuje Autora powiązanie tych idei z czymś, co na przykład dla antropologa byłoby najbardziej intrygujące, a mianowicie z ich kontekstem społecznym i funkcjami pozamyślowymi, kulturowy¬ mi konsekwencjami oraz uwarunkowaniami istnienia i kształtowania się określonych światopoglądów. Chyba tylko w jednym momencie natykamy się na wzmiankę, iż system katoptryczny stał się elementem dynastycznej ideologii cesarskiej w Japo¬ nii (s. 64). Nie jest to rzecz jasna zarzut, lecz jedynie stwierdzenie faktu. Takie są bowiem reguły postępowania fenomenologicznego, stosowanego już na początku XX wieku — przynajmniej na gruncie religioznawstwa — przez Rudolfa Otto, a póź­ niej Gerardusa van der Leeuwa. Swoistą nowością jest włączenie w zakres rozważań o użyciu i matrycującym aspekcie metafory lustra również psychoanalizy, w tym jej współczesnych transformacji uwzględniających osiągnięcia neurokognitywistyki. W ten sposób dzieło wykracza poza teren religioznawstwa (pierwsze cztery rozdzia¬ ły), wchodzi na tereny filozofii nauki i przekonuje nas, że te oddzielane powszechnie sposoby konceptualizowania świata, jak pokazują studia „katoptrologiczne", łączy metaforyka, choć nie tylko ona. Ciągłość myślenia religijnego i naukowego dotyczy także szeregu idei, a to świadczy o sztuczności takiej dysjunkcji. Praca mieni się od przykładów i wszechstronnych nieraz opisów, naszpikowana jest informacjami różnego rzędu, szczegółowymi i syntetyzującymi. Przyznać trze¬ ba, że Autor prowadzi nas przez meandry przekonań, w których lustro jest metafo¬ rą, sposobem wyrażania różnych koncepcji i pojęć, a jednocześnie matrycą myśle¬ nia. Ogrom zgromadzonego materiału i proponowanych tez jest zaiste imponujący. W płaszczyźnie ogólnej są to chociażby wielorakie rozważania etymologiczne czy przykłady świadczące o ambiwalencji podobnych bądź identycznych symboli. Nie ma możliwości oddania mnogości tych konstatacji, ani nawet omawiania wnio¬ sków zamykających poszczególne partie rozważań, niemniej w celu zilustrowania ich charakteru pozwolę sobie przytoczyć przynajmniej kilka wybranych stwierdzeń wyłowionych z każdego rozdziału, by w ten sposób spróbować oddać ducha prowa¬ dzonych rozważań. W wierzeniach o charakterze szamanistycznym lustro staje się jednym z czynników pozwalających na narodziny ego, świadomości i uformowanie się społecznej podmiotowości (s. 48 i nast.), natomiast w voodoo otchłań wyobra¬ żona jest pod postacią lustra (s. 62). W systemach medytacyjnych mamy na przy¬ kład do czynienia z „wykorzystaniem analogii pomiędzy uzyskaniem ostatecznego wglądu a oczyszczeniem zwierciadła" (s. 83). Z kolei „świadomość absolutu jest kreatywnym zwierciadłem, które niejako samo w sobie wytwarza własne odbicia" (s. 88). W kabale lustro jest ważnym elementem koncepcji systemu sefir, będącego „znakową strukturą matrycującą pamięć zbiorową" (s. 125). Greckie mity pokazują �Recenzje i noty recenzyjne 299 między innymi, że w lustrze dostrzec możemy „fantazmat cudzej obecności" (s. 198) i przekonać się o istnieniu semiozy bez referencji (s. 197). Psychoanalitycy rozto­ czyli przed nami całą gamę przemyśleń odnoszących się do opowieści o Narcyzie; Freudowi zawdzięczamy „analogizację stanów śnienia i śmierci" (s. 205); dla Jun¬ ga „lapis jako symbol jaźni reprezentuje przestrzeń katoptryczną, w której zachodzi semantyczna translacja treści nieświadomych na świadomą i odwrotnie" (s. 221); u Lacana następuje „przekształcenie podmiotu wywołane interioryzacją obrazu" (s. 242), zaś „życie społeczne jest oczywistą ekstensją fazy lustra" (s. 248). Okazuje się także, że „zwierciadło [to]... uprzywilejowana scena halucynacji" (s. 277). Cytaty te przytaczam nie bez kozery, choć nie z wszystkimi się zgadzam (zwłasz­ cza z ideą „prefiguracji" rozwoju społecznego przez rozwój psychiczny jednostki, czyli odpowiedniości ontogenezy ifilogenezy).Ujawniają one fenomenologiczne za¬ cięcie Autora pracy, które pozwala mu swobodnie wędrować w czasie i przestrzeni. Umożliwia również prześledzenie niezwykle istotnego, jak się okazuje, wątku katoptrycznego w konceptualizacji kondycji człowieka w świecie, która — o czym wspo¬ mniałem — rozciąga się od psychoanalizy i psychiatrii po wyobrażenia „pierwotne" i wierzenia szamanistyczne. Kształtowanie się podmiotu, jego relacja do przedmio¬ tu i innych podmiotów, inwersja katoptryczna (s. 63), katoptryczna metaforyzacja (s. 83), homonimiczność, konceptualizacja słów jako fonicznej reprezentacji (od¬ zwierciedlenia) sądu, bezprzedmiotowa świadomość w buddyzmie jako autointencjonalność podmiotu lub zanik (różnicy) podmiotu i przedmiotu (s. 106), analogia między wyobrażeniami znajdowanymi w alajawidźnianie a archetypami Junga (s. 107). To wszystko prowadzić ma do stanu, w którym, by użyć słów Leibniza, „człowiek zaczyna istnieć jako «trwałe, żywe zwierciadło wszechświata^" (s. 233). Tego typu konstatacje mają charakter i metodologiczny, i epistemologiczny, nawet jeśli się ich tak w religiach nie nazywa. Przytoczone sądy to, jak się rzekło, wierzchołek wierzchołka góry lodowej w mo¬ rzu stwierdzeń. Jest to dzieło na wskroś naukowe i pełne faktów przedstawionych w określonym i z góry założonym porządku. Raz jeszcze, podziwiam ilość materia¬ łów, które Autor uwzględnił oraz wnikliwość analiz. W niektórych przypadkach miał wprawdzie zadanie ułatwione, kiedy całymi garściami czerpał z ustaleń innych bada­ czy (np. Anzieu, Vernanta, Reichel-Dolmatoffa, Waymana, Fernandeza, Mishry i in.). Nie do końca dałem się jednak przekonać o zasadności włączenia w krwiobieg myśli argumentów dostarczanych przez neurobiologię i neuropsychiatrię (partie rozdzia¬ łu V, a w szczególności „Zakończenie"). Jeśli nie otwarcie, to podskórnie sugerują one, że istnieją naturalne, psychosomatyczne podstawy symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej. Nie zgadzam się z tym. Traktowana przez Lacana jako uniwersal¬ na „faza lustra", wcale taką nie musi być. Tomasz Sikora słusznie podnosi argu¬ ment ludzi niewidomych. Niemniej, jako antropolog wskazać mogę społeczeństwa, które lustra jako takiego nie znały, a nawet odbicie w wodzie nie było możliwe ze względu na jej deficyt i konieczność zdobywania jej z piasków pustyni. Oczywiście, można za Bice Benvenuto i Rogerem Kennedym, broniąc Lacana, przyjąć, że obec¬ ność medium w postaci zwierciadła nie jest konieczna dla przejścia tej fazy (s. 251). Wszakże synestetyczna translacja wchodzi w grę w społeczeństwach, które operują �300 Recenzje i noty recenzyjne tego rodzaju „wyobraźnią symboliczną", nie odnosi się jednak do przypadków, gdy tego rodzaju przedstawień w ogóle brak. Podnosząc ten problem, podważam jedy­ nie uniwersalistyczne, a niekiedy wręcz filozoficznie europocentryczne zapędy wielu myślicieli. Być może zastanowić by się warto, czy katoptryczna konceptualizacja nie jest przejawem operowania stosownym kodem myślowym, charakterystycznym dla partykularnych kultur. Przyjęta w pracy międzykulturowa i interdyscyplinarna perspektywa stanowiła ponadto dodatkowy asumpt, by w zakończeniu pokusić się 0 bardziej wnikliwe i syntetyzujące całokształt zagadnienia wnioski. Spodziewałbym się bardziej uzasadnionej i opatrzonej polemicznym komentarzem próby „wyodręb¬ nienia interkulturowych inwariantów analizowanego modelowania katoptrycznego 1 konstrukcję jego idealnego typu" (s. 283). Przedstawione dziesięć elementów owe­ go modelu swym statusem przypomina nieco dziesięć przykazań, które są i już! Poza tym, to być może osobliwa narracja religioznawcza połączona ze skomplikowaną, w swej „naturze", terminologią psychoanalityczną sprawia, iż język — ze wszech miar płynny i precyzyjny (poza dwukrotnym użyciem zwrotu „okres czasu": s. 149 i 209) — jest w swym stylu i wydźwięku skrajnie scjentystyczny. Czy, na przykład, „ucieleśnieniami" nie można by zastąpić „impersonatorów" (s. 63, p. 58), a „działa­ jącymi osobami/ludźmi" „aktantów magicznej akcji" (s. 231)? Są to pomniejsze uwagi krytyczne, często o charakterze polemicznym, wypływa¬ jącym z faktu poruszania się przeze mnie w odmiennej tradycji dyscyplinarnej i pre­ ferencji metodologicznych. W ramach swego paradygmatu Tomasz Sikora wykazuje duży stopień biegłości. Przystosowując się do języka używanego w książce i innych jego pracach, stwierdzam jednoznacznie, iż „stopień admiracji dla jego konstatacji jest explicite akceptujący, a minimalne obiekcje dotyczące uniwersalizacji katoptrycznych wizualizacji i konceptualizacji oraz ich aktualizacji, jakoż i eksplikacji epistemologicznych analogii nie subwersują wysokiego stopnia asercji dla dysputowanej publikacji". Wprawdzie od dziś, nie tylko pomny na ostrzeżenia zawarte w myśli ludowej, iż nie należy zbyt długo przeglądać się w lustrze, bo można w nim zobaczyć diabła, lecz wiedząc też, że stanowi ono odbicie immanentnej natury świa¬ ta, bał się będę spojrzeć w jakiekolwiek lustro. Niemniej, lęki takie warto pokonać, gdyż są sowicie kompensowane. Po przeczytaniu książki czuję się, jakbym prawie osiągnął dharmakaję — „ostateczny stan aktualizujący mądrość podobną zwierciad¬ łu" (s. 110). Michał BIBLIOGRAFIA West L.M. 1983 The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press. Buchowski �Recenzje i noty recenzyjne 301 Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na po­ czątku XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006, ss. 462, il., ISBN: 83-08-03850-6. Charakter dzieła Grażyny Kubicy odbiega nieco od „ogólnie przyjętego" w na¬ ukach społecznych pod względem stylu pisarskiego, w warstwie materiałowej, w ro¬ dzaju prowadzonej narracji i w sposobie argumentacji. Mamy tu do czynienia z lekkim i literackim językiem, potoczystą opowieścią, wieloma nierozwikłanymi zagadkami, momentami wręcz sensacyjną realistyczną powieścią, w której Autorka prowadzi nas po autentycznych jednak tropach. Ta odmienność świetnie zredagowanej i wydanej książki domaga się też szczególnego rodzaju oceny. Dlatego też inaczej, niż nakazuje akademicki zwyczaj, pozwalam sobie ją zbudować i dostosować do formuły niejako podyktowanej przez Autorkę. Kilkaset stron dzieła to opis losów czternastu kobiet, które w jakiś sposób pojawi¬ ły się w życiu Bronisława Malinowskiego (Zofia Szymberska z d. Benówna, Eugenia Zielińska z d. Bentkowska, Maria Czaplicka, Helena Protasiewiczowa z d. Czerwijowska, Zofia Romerowa z d. Dembowska, Halina Nusbaumówna, Paulina i Dora Wasserbergówny, Aniela i Karola Zagórskie, Maria Zambrowska, Maria Hammar z d. Zielewicz i Zofia Zielewiczówna oraz Otolia Rettingerowa z d. Zubrzycka). Punk¬ tem wyjścia jest konstatacja, że zawsze pozostawały one w cieniu mężczyzn, u boku których się pojawiały, z którymi żyły lub którymi były zafascynowane. Skupienie się na przedstawicielkach „płci pięknej" wykreować ma „kobiece pole kulturowe" (s. 8), któremu Autorka przez swe poszukiwania chce nadać sens bez udzielania ostatecz¬ nych odpowiedzi (s. 9). Całe przedsięwzięcie jest jakby stworzeniem tych postaci, ponownym powołaniem ich do życia, wydobyciem z otchłani niebytu, możliwym dzięki mrówczemu dziełu zebrania i poskładania w nową całość drobin rozproszo¬ nych w pamiętnikach, archiwach, odręcznych notatkach, powieściach, książkach, wierszach, tłumaczeniach dzieł, obrazach i szkicach, wspomnieniach, listach, pamięci żyjących oraz w zachowanych śladach bytności zmarłych na ziemi i na cmentarzach. Widoczna w wielu miejscach refleksja na temat roli badaczki w procesie tworzenia to niewątpliwie duża zaleta pracy. Przesunięcie perspektywy z dotychczas dominującej na kobiecą jest natomiast świadomym wyborem, który - jak dowodzi tego tekst - nie jest bynajmniej prostą zamianą jednej perspektywy na drugą. Dramatyczne nieraz perypetie życiowe poszczególnych bohaterek nie są jednak osią przewodnią dzieła; innymi słowy, to nie kolejne biografie stanowią zasadę je organizującą. Kubica tka swą opowieść na osnowie dwunastu zasadniczych tema¬ tów, które są kombinacją kategorii chętnie stosowanych w dyskursie feministycznym (np. „cielesność", „niezależność", „kobiecość", „miłość", „dojrzałość"), nawiązują¬ cych do wydarzeń historycznych („wielka wojna", „wojna druga", „po katastrofie"), miejsc geograficznych („Zakopane", „Londyn", ale też i „Paryż" i „inne miejsca"), rodzinnych („dom") i statusowych („nauka"). Strategię snucia wątków wokół tych zagadnień odbieram jako wyjątkowo udaną. To prawda, że „nie jest to... opowieść li¬ nearna" (s. 416), lecz czytając ją, czytelnik ma i tak wrażenie, iż posuwa się w czasie, jako że dom rodzinny, czas nauki i subiektywna doniosłość pierwszych pocałunków, �302 Recenzje i noty recenzyjne namiętnej miłości i przywiązywania wagi do kulturowo określonego piękna ciała wiążą się raczej z okresem młodości bohaterek, natomiast czasy dojrzałości, migra­ cji, wojennych tułaczek i tragedii, no i wreszcie śmierci, niekiedy nawet spowodo­ wanej pustką po ukochanym mężu (jak to miało miejsce w przypadku Zofii Szymberskiej, co przypomina indyjski zwyczaj sati), to lata późniejsze. Opowieść zaczyna się jednak w XIX wieku, a kończy w drugiej połowie XX wieku. W sumie konstrukcja pracy sprawia, że następujące po sobie rozdziały są kolejnymi przybliżeniami histo¬ rii kobiet uwikłanych w kontekst strukturalny epoki „tu/tam i wtedy", widzianych z perspektywy osoby żyjącej hic et nunc, skazanej na budowanie swej narracji na podstawie wydartych historii śladów. Wspomniane skupienie się na kobietach, do¬ tychczas pojawiających się niejako w tle świata definiowanego przez mężczyzn, jest natomiast aktem rzucenia nowego światła na nieustannie powtarzający się koniec świata wartości europejskich. Jest zatem intelektualną próbą podważenia pewnej he¬ gemonii kulturowej lub co najmniej zrównoważenia dominującego oglądu przez jego uzupełnienie o nową perspektywę. W tym sensie jest to przypadek w zawoalowany sposób wyrażonej krytyki kulturowej. Uzyskany obraz jest barwny i tylko pozornie kalejdoskopowy, albowiem w gruncie rzeczy wyłania się zeń opis historii, obycza¬ jów, kultury i relacji społecznych. W tym ostatnim względzie znaleźć można bez liku konstatacji, które same w so¬ bie, wypreparowane z biograficznych opowieści, warte są uwagi. Nie sposób omówić wszystkich, więc pozwolę sobie na wskazanie najważniejszych. Po pierwsze, jest to opis transformacji stanu szlacheckiego w inteligencję w szczególności w ówczesnej Galicji - wątek, który przewija się w ten czy inny spo­ sób przez całą pracę, a explicite występuje w rozdziale II („Dom", w szczególności na s. 53-54). Kubica wychwytuje kilka cech charakterystycznych tej szczególnej grupy społecznej: wielkopańskość, w której życie na pokaz bez zaplecza materialnego było normą, obawę przed deklasacją, brak etosu self-made man, skłonności biurokratycz¬ ne, wykształcenie jako formę ucieczki przed schłopieniem, a także pewną otwartość na inne grupy społeczne, takie jak tradycyjne mieszczaństwo, chłopi lub Żydzi, ale pod warunkiem, że odetną się od swych korzeni społecznych i całkowicie przejmą inteligenckie wzory kulturowe. To także opis życia ziemiaństwa (s. 85-88), stosun¬ ków panujących w folwarkach szlacheckich, wyłaniający się z dzienników pisanych przez Eugeniusza Romera (rozdział IX), jak choćby corocznego spisywania umów ze służbą (s. 318). Nawiązując do ustaleń historyków kultury i społeczeństwa, Autorka dochodzi do tych wniosków w oparciu o własne dociekania, które tym samym ilustrująjej wnioski. Czyż to nie zasada, by w pracy naukowej nie tylko coś powiedzieć, ale i udokumentować zebranymi materiałami? Z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia. Po drugie, mam na uwadze cały wątek feministyczny lub, wyrażając rzecz w języ­ ku antropologii, problem płci kulturowej (gender). Właściwie jest to motyw wiodący całej pracy, który wyziera niemal z każdej jej stronicy. Pojawia się otwarcie w wie¬ lu momentach, chociażby w przedstawieniu ówczesnego ideału kobiety (s. 321), w opisie życia publicznego w międzywojennej Polsce (s. 338), w kwestiach pracy zawodowej kobiet, jak to miało miejsce w przypadku Marii Czaplickiej (s. 280-281), �Recenzje i noty recenzyjne 303 w opisie walki o umożliwienie kształcenia i otwarcie edukacji dla kobiet, zazwyczaj powiązanym z motywem patriotycznym (rozdział III) czy w męskim postrzeganiu Rzeczy Ważnych, czyli wojny (s. 246). Szczególnie jasno widać refleksję tego typu w podsumowaniu rozdziału o cielesności, w którym Autorka odwołuje się do ustaleń Pierre'a Bourdieu po to, by móc pokazać, że to męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny; kobieta „jest widzianą" i istnieje przez i dla męskie¬ go spojrzenia, a jej widzenie siebie samej jest przyjęciem tej męskiej perspektywy. W rezultacie uroda staje się kapitałem symbolicznym i zarazem społecznym kobiet wplątanych w sieć znaczeń kulturowych, utkanych przez społeczeństwo rządzone przez mężczyzn (s. 27). Notabene, zabieg podsumowywania rozdziałów ustaleniami wybranych autorytetów jest w Siostrach Malinowskiego normą. Treść rozdziałów jakby nieuchronnie do nich prowadzi i zgadywać możemy, czy skonstruowane są tak, by skończyć się taką a nie inną konkluzją, czy też wnioski są rezultatem żela¬ znej konsekwencji rozdziału. Tak czy owak, jest to każdorazowo dowód na erudycję Autorki, która bynajmniej nie szermuje nimi bez potrzeby, tylko w logicznie uzasad¬ nionym, czytelnym celu. Po trzecie, chodzi o obraz globalnych wstrząsów zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej. Oczywiście, nie pierwsza i nie ostatnia to próba ich odmalowa¬ nia. Niemniej w książce Grażyny Kubicy uzyskujemy wielowymiarową interpretację kryzysu egzystencjalnego, która z jednej strony pokazuje strukturalne, będące poza kontrolą jednostek mechanizmy wojny, grozę machiny jakby niezależnej od jakich¬ kolwiek aktorów społecznych, a z drugiej strony subiektywne i indywidualne jej do¬ świadczanie. To nie tylko w miarę lokalne peregrynacje związane z przesuwaniem się linii frontu, ale i tułaczka na obczyźnie od Syberii przez Kujbyszew, Iran i Egipt, Francję i Wielką Brytanię, po Stany Zjednoczone. To także okropności eksterminacji Żydów w Generalnej Guberni, pokazane w jej ludzkim, detalicznym wręcz wymia¬ rze, który Autorka rekonstruowała również na podstawie rozmów z miejscowymi ludźmi, prowadząc w ten sposób swoiste badania terenowe, oraz relacji świadków. I tu znów kapitalna puenta w postaci refleksji Zygmunta Baumana zaczerpniętej z książki Nowoczesność i zagłada, która pozwala postrzegać losy wojenne i powo¬ jenne wszystkich żyjących jeszcze wówczas kobiet w kategoriach okrutnej logiki kulturowej modernizmu zwanej „ogrodnictwem", a polegającej na eliminowaniu rze¬ komych społecznych „chwastów". Po czwarte, mam na myśli przywrócenie nauce polskiej Marii Czaplickiej. Właś¬ ciwie opisanie losów i dorobku samej tej postaci mogłoby stać się tematem odrębnej publikacji. Grażyna Kubica przedstawia kompleksowo sylwetkę kobiety i badaczki, która z determinacją, aż do swej tragicznej śmierci w Bristolu w Anglii, walczyła o należne jej miejsce w ówczesnym świecie. Poznajemy przebieg jej wypraw badaw¬ czych, karierę naukową i popularyzatorską, poglądy naukowe mieszczące się w nur¬ cie antropogeografii, stanowisko w kwestiach etnicznych i rasowych, w sprawach narodowych i narodowościowych, i wreszcie zaangażowania w „sprawę Polską". Doprawdy, dla Czaplickiej samej warto było pisać tę książkę, która z tego choćby względu wpisuje się w ciąg znaczących pozycji z zakresu historii antropologii spo¬ łecznej i etnologii. �304 Recenzje i noty recenzyjne Po piąte, wspomnieć należy, iż praca ta to istotny przyczynek do antropologii, studiów nad płcią kulturową, historii kultury i społeczeństwa oraz dziejów wojen¬ nych, w szczególności Żydów polskich, lecz także do historii literatury i malarstwa, filozofii i translatoryki. Obok kobiet opisanych w książce, Joseph Conrad jawi się jako piętnasty jej bohater. Pojawiają się też historie związane z Witkacym. Jedno¬ cześnie bohaterki tomu same tworzyły dzieła naukowe i artystyczne. Na przykład, Wielkopolanka Zofia Zielewiczówna to autorka sztuki Trębacz na ratuszu, a jej sio­ stra Maria Zielewicz wydała dramat Nawojka, była przy tym poetką i tłumaczką pracy Haralda Hóffdinga oraz znawczynią pracy Ralpha Waldo Emersona, o którym napisała książkę. Aniela Zagórska to aktywna członkini Związku Literatów Polskich, wybitna tłumaczka dzieł Conrada na język polski. Zofia Dembowska była znaną ma¬ larką, twórczość której zaczęto odkrywać na nowo w ostatnich dekadach w wolnej Polsce i Litwie. Również inne panie wniosły swój wkład w dziedzinę sztuki i nauki, były społeczniczkami i oddanymi sprawie wszelakich umiejętności bądź przysiędze Hipokratesa. Mnogie, ciągle przeplatające się wątki i fakty tego typu, to także istotny wkład Grażyny Kubicy w odtworzenie historii kultury. Są trzy kwestie, które jeszcze na koniec poruszę. Pierwsza dotyczy pewnego zamysłu konstrukcyjnego, które rozwiązałbym trochę inaczej, niż ma to miejsce w pracy. Lektura od razu zaczyna się jakby od problemowego, zasygnalizowanego na wstępie, przybliżania duchowych sióstr Bronisława Malinowskiego. Czytelnicy zostają skonfrontowani z postaciami, które nie bardzo potrafią umieścić w całości obrazu. Dopiero w miarę, jak brniemy głębiej w las, powoli rozjaśnia się sytuacja. Niemniej, sieć powiązań i kontaktów międzyludzkich jest tak gęsta, że bez ciągłego jej pojęciowego rozrysowywania trudno się w niej zorientować. Uważam, że skró¬ towe przedstawienie „rodowodów" bohaterek na samym początku dzieła ułatwiło¬ by czytanie pracy. Druga uwaga odnosi się do pewnych niedokończonych wątków. To zrozumiałe, albowiem w natłoku informacji nie sposób do końca śledzić każdy trop (co można by np. czynić przez dalsze poszukiwania aktów zgonu lub potom¬ ków krewnych). Nie mam o owe nie całkowicie prześledzone wątki nawet cienia pretensji do Autorki, ponieważ praca i tak naszpikowana jest faktami. Zachowany jest przy tym cały niezbędny sztafaż naukowy, z niezwykle rzetelnymi przypisami i odniesieniami do podstawy stwierdzeń, choć zdarzają się zwroty w rodzaju „uda¬ ło mi się ustalić na podstawie kwerendy archiwalnej" (s. 68), bez podania nazwy owego archiwum. To jednak zarazem literacki charakter publikacji nie raz decyduje o jej kształcie. Nieuchronna niemożność „domknięcia" źródeł powoduje, iż czasami Kubica zdana jest na przypuszczenia i domysły. Ma do tego prawo. Niekiedy jed¬ nak tak zwane fakty, na przykład okupacyjna opowieść o przemycaniu Czesława Nusbauma, brata sióstr Nusbaumównych i przepuszczeniu go przez patrol niemiecki (s. 379-380), mówią poniekąd same za siebie, a tymczasem Autorka pozwala sobie na własną, niezbyt popartą faktami interpretację. Cóż, licentia poetica. Trzecia kwe¬ stia jest bardzo szczegółowa. Język rozprawy jest płynny i zaiste literacki. Jak grom z jasnego nieba pojawia się określenie „góralscy aborygeni" (s. 149-150). Wiem, że ma to być metafora, lecz raczej chybiona. Utarło się, nie tylko w języku polskim, że termin „aborygeni", znaczący dosłownie „tubylców", odnosi się do autochto- �305 Recenzje i noty recenzyjne nicznych mieszkańców Australii. Cóż miałoby znaczyć „góralscy (autochtoniczni) Australijczycy" w kontekście rozważań o podhalańskich góralach? Powyższe uwagi nie mogą podważyć niekwestionowanej jakości dzieła. Los bo¬ haterek jest zwierciadłem świata, obyczajów i czasu, w którym żyły. Grażyna Kubica stawia problemy i rozwiązuje zagadki, o jakich bez niej nikt z nas przypuszczalnie nawet by nie pomyślał. Tylko dzięki wielkiemu wysiłkowi woli i poświęceniu oso¬ bistego czasu dociera do dokumentów ukrytych w archiwach w różnych krajach. Wydobywa na światło dzienne zapoznane urywki ludzkich doświadczeń i splata je w spójną opowieść. Obecna w narracji, staje jakby jednocześnie obok niej. „Z rezer­ wuaru czyjejś pamięci" (s. 357) odzyskuje zapomniane historie. Autorka w harmo¬ nijny sposób dostraja swe wywody do ducha czasów, o których pisze, a czytelniczka może mieć doprawdy wrażenie, że jest wręcz kongenialna z bohaterkami książki. W 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim przeprowadzono ankietę na temat studentek, jakże rzadko naonczas pobierających tam nauki. Nie odmawiano im zdol¬ ności, niemniej jeden z profesorów stwierdzał, że „kobiety często idą na studia, bo nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie chcą próżnować, odczuwają żądze zdobycia wiedzy i ulegają modzie na samodzielność... Profesorowie zgodnie stwierdzili, że uniwer¬ syteckie wykształcenie nie jest odpowiednie dla kobiet... " (s. 74). Parafrazując Mar¬ shalla Sahlinsa, powiedzieć by można, „jakie czasy, takie obyczaje mentalne". Dziś taka esencjalizacja płci budzi oczywisty sprzeciw. Jeśli jednak przystaniemy na tego rodzaju rozumowanie, to od razu widzimy, jak nietrafna to była diagnoza. Książka Siostry Malinowskiego pokazuje, że chybiona ona była już całkowicie w odniesieniu do jej bohaterek „na początku XX wieku". One wiedziały, „co ze sobą począć" i to w wielce sensowny sposób, dowodząc hartu ducha, mądrości i broniąc człowieczeń¬ stwa w jakże trudnych dla nich czasach. Pisząca o nich Grażyna Kubica dowodzi zarazem, że ona sama nie tylko ma wielką „żądzę zdobycia wiedzy", lecz zdobywa ją w naukowo przepisany sposób, a „samodzielność" nie jest dla niej bynajmniej kwe¬ stią „mody", ale imperatywem myślenia, modus operandi i stylem pisania. Michał Buchowski Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e (eds.), The Work of Memory. New Di­ rections in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002, ss. 280, ISBN: 978-0-252-02717-8. Obserwowane obecnie, także na gruncie humanistyki (w tym etnologii i antropo¬ logii), zainteresowanie pamięcią przybiera rozmiary swoistej obsesji. Termin, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdował nikły rezonans społeczny, dziś jest jednym z czołowych pojęć zarówno w obszarze rozmaitych dyskursów profesjonalnych, jak i mowy codziennej. Wybitny francuski historyk, współtwórca pisma „Le Debat", �306 Recenzje i noty recenzyjne Pierre Nora — śledząc owo zaaferowanie współczesnej kultury kategorią pamięci — sformułował tezę, że żyjemy w „erze upamiętniania", która stanowi przejście od dotychczasowej świadomości historycznej do świadomości memorialnej (społecz­ nej) (Nora 2001: 39). Zacytujmy jego słowa: „Na całym świecie przeżywamy nadej­ ście czasu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszyst­ kie kraje, grupy społeczne, etniczne, rodzinne przeżyły głęboką przemianę stosunku, jaki tradycyjnie utrzymywały z przeszłością. Przemiana ta przybrała rozmaite formy: krytyka oficjalnych wersji historii, odkrywanie zepchniętych w niepamięć fragmen­ tów dziejów, rewindykowanie śladów przeszłości wymazanej lub skonfiskowanej, kult korzeni (roots) i rozwój badań genealogicznych, gorączka wszelkiego rodzaju obchodów rocznicowych, sądowe rozrachunki z przeszłością, mnożenie się najroz¬ maitszych muzeów, zwiększona uwaga poświęcana przechowywaniu archiwaliów i udostępnianiu ich w celu konsultacji, odrodzenie się przywiązania do tego, co Anglosasi nazywają «dziedzictwem», a Francuzi «spuścizną». Niezależnie od tego, jaką postać przybiera kombinacja tych elementów, można powiedzieć, że jakaś głębinowa fala pamięci rozlała się ostatnio po świecie, wszędzie wiążąc ze sobą bardzo ści¬ śle wierność rzeczywistej lub wyobrażonej przeszłości z poczuciem przynależności, świadomość zbiorową ze świadomością jednostkową, pamięć z tożsamością" (Nora 2001: 37; por. Ricoeur 2007: 533-545). Recenzowana przeze mnie praca to zbiór esejów poświęconych specyfice pamięci w kulturze współczesnych Niemiec. Z racji swej trudnej i powikłanej historii kraj ten stanowi ze wszech miar wyjątkowy przedmiot tak pomyślanych analiz. Pierwsza wojna światowa, tragiczna w skutkach eksplozja nazizmu w latach trzydziestych XX wieku, I I wojna światowa, Holokaust oraz powojenny, trwający równo czterdzie­ ści lat podział terytorium Niemiec na dwa państwa: NRD (obejmującą obszar byłej strefy okupacyjnej Związku Radzieckiego) oraz RFN (utworzoną z połączenia stref opanowanych przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię), to wydarzenia, które wycisnęły głębokie piętno na pamięci niemieckiego społeczeństwa, stały się źródłem wielu indywidualnych oraz zbiorowych traum, lęków i obsesji. Składające się na omawiany tom teksty wnoszą bez wątpienia nową jakość do badań nad niemieckimi Erinnerungen. Większość wcześniejszych publikacji na ten temat penetrowała bowiem dziedzinę pamięci zinstytucjonalizowanej, a więc ujętej w ramy różnego rodzaju kulturowych artefaktów, takich jak muzea, pomniki, byłe obozy koncentracyjne czy też dzieła literackie o charakterze komemoracyjnym. Tutaj natomiast mamy do czynienia z pamięcią „żywą", wyprowadzoną poza mury mu¬ zeów i oderwaną od nieruchomych brył pomników. Zapowiada to zresztą sam tytuł opracowania — The Work of Memory można by przetłumaczyć jako „pracę pamięci", co wskazuje na pamięć ujmowaną w ruchu, w działaniu, w jej wymiarze praktycz¬ nym. Tym samym, tradycyjne w refleksji nad fenomenem niemieckiej pamięci pyta¬ nie o to, jak jest ona wyobrażana, przedstawiana i symbolizowana w kulturze, czyli jak wyglądają jej reprezentacje, zostało poddane swoistej inwersji i zastąpione pyta¬ niem o to, jak pamięć wpływa na kulturę — na życie codzienne, na relacje społeczne (w tym na tworzenie się wspólnot), na proces percepcji rzeczywistości przez czło¬ wieka oraz konstruowania przezeń swej tożsamości. W ślad za tym poszerzony został �Recenzje i noty recenzyjne 307 znacznie teren obserwacji badawczej. Wzbogacono go o nowe, ważne przestrzenie i obszary, jak choćby świat życia codziennego, rodzina, doświadczenie rozmaitych przełomów we własnej biografii, konsumpcja, ekonomia, polityka oraz państwo jako jedno z miejsc, w których „dzieje się" i manifestuje wszechobecny żywioł pamięci. Jeśli chodzi o strukturę recenzowanej pracy, to jest ona podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Historicity", zamieszczone zostały cztery studia: From Presence to Remembrance: The Transformation of Memory in the German Re­ formation, Craiga Coslofsky'ego; Memory, History, and the Jewish Question: Universal Citizenship and the Colonization of Jewish Memory, Jonathana M . Hessa; How Nos­ talgia Narrates Modernity, Petera Fritzschego oraz Masters of Memory: The Strategic Use of Autobiographical Memory by the German Nobility, Marcusa Funcka i Stephana Malinowskiego. Wszystkie one opisują historię pamięci w Niemczech, przy czym nie chodzi tu o analizę form upamiętniania historii, lecz o pokazanie, jak zmieniały się w kulturze niemieckiej (począwszy od okresu Reformacji) pojęcia i kategorie odno¬ szące się do temporalności, a także jak były one używane oraz jak wpływały na proces zapamiętywania i przypominania określonych faktów i wydarzeń z przeszłości. Część druga, opatrzona nagłówkiem „Everyday Life", odnosi się do pamięci roz­ patrywanej w kontekście życia codziennego. W otwierającym tę część eseju Andrew Stuarta Bergersona, Hildesheim in an Age of Pestilence: On the Birth, Death, and Resurrection of Normalcy, poruszony został problem rozprzestrzeniania się ideolo¬ gii narodowego socjalizmu w społeczeństwie niemieckim. W następnym, autorstwa Elizabeth Snyder Hook, Awakening from War: History, Trauma, and Testimony in Heinrich Boll, podjęta została kwestia trudnego (bo skażonego wirusem poczucia winy oraz traumatycznych wspomnień wojennych) powrotu do „normalnego" życia po 1945 roku. W ostatnim z tego bloku tekstów, Memory and Existence: Implications of the Wende, Elizabeth A. Ten Dyke, jest zaś mowa o problemie zakłóceń, jakie wniósł do codzienności niemieckiej upadek muru berlińskiego oraz związany z nim przełom polityczno-ustrojowy. Jak wynika z tego krótkiego wyliczenia, w centrum pomieszczonych w tej części rozważań znalazła się kwestia zależności między świa¬ tem powszedniej egzystencji a zmieniającymi się warunkami historycznymi; pytanie o to, w jaki sposób ludzie integrują swoje dotychczasowe doświadczenia (nawyki, zwyczaje oraz wspomnienia) z nowymi wzorami życia, jak dostosowują się do ule¬ gającej często drastycznym przemianom rzeczywistości zewnętrznej. Trzecia, a zarazem ostatnia część niniejszego tomu nosi tytuł „Materiality" i obej­ muje trzy teksty: An Economy of Memory: Psychiatrists, Veterans, and Traumatic Narratives in Weimar Germany, Paula Lernera; Public Relations as a Site of Memo¬ ry: The Case of West German Industry and National Socialism, S. Jonathana Wiesena oraz Gender, Public Policy, and Memory: Waiting Wives and War Widows in the Post¬ war Germanys, Elizabeth Heineman. Autorzy tych opracowań przedmiotem swoich dociekań uczynili materialny aspekt pamięci, a ściślej rzecz biorąc fakt, iż tocząca się w sferze publicznej retoryczna batalia rozmaitych grup społecznych i instytucji o określoną wizję czy też wersję minionej rzeczywistości ma często podtekst ekono¬ miczny — jest walką o prawo do pieniędzy (rent, odszkodowań, przywilejów itd.) z tytułu doświadczeń i roli odgrywanej przez te podmioty w przeszłości. �308 Recenzje i noty recenzyjne Największa wartość książki The Work of Memory wynika ze świeżości zaprezen­ towanego w niej spojrzenia na specyfikę pamięci w rzeczywistości społeczno-kulturowej Niemiec. Odmienna, od do tej pory przyjmowanej, optyka badawcza przyczy¬ niła się do rzucenia światła na sprawy, które były na ogół pomijane i przemilczane we wcześniejszych opracowaniach naukowych, a których ukazanie ma niewątpliwą war¬ tość poznawczą. Dzięki swemu nowatorstwu, a także dużej rozpiętości poruszanych wątków i tematów książka ta może stanowić cenne źródło wiedzy i inspiracji dla ba¬ daczy zajmujących się problematyką pamięci, w tym dla etnologów i antropologów. Podobieństwo pamięci historycznej Niemiec i Polski (nie tyle w sferze konkretnych faktów, co w obszarze emocji i psychologii, nasycenia różnego rodzaju traumami, kompleksami i urazami z przeszłości) decyduje zaś o jej przydatności w studiach odwołujących się do polskich doświadczeń historycznych i politycznych — zarówno przeszłych, jak i współczesnych. Aleksandra Rzepkowska BIBLIOGRAFIA Nora P. 2001 Ricoeur P. 2007 Czas pamięci, przeł. W. Dłuski, „Res Publica Nowa" 7, s. 37-43. Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków: Universitas. Marshall S a h l i n s , Wyspyhistorii,pvzeł. I.Kołbon, Kraków:Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego 2006, ss.196, ISBN-10: 83-233-2182-5; ISBN-13: 978¬ -83-233-2182-8. Marshall David Sahlins jest wybitnym antropologiem amerykańskim o różno­ rodnych zainteresowaniach. Obecnie jest emerytowanym profesorem antropologii kulturowej (Charles F. Grey Distinguished Service Professor) na Uniwersytecie Chicagowskim. Badania terenowe prowadził w Polinezji, a w trakcie swojej karie­ ry naukowej zajmował się zarówno strukturą społeczną, procesami transformacji struktur mitycznych, jak i systemami gospodarowania i wymiany oraz systemami klasyfikacji, które analizował przez pryzmat ujęć ewolucjonistycznych, strukturalistycznych, a także antropologii historycznej. Wraz z Elmanem R. Service'em był współredaktorem tomu Evolution and Culture (1960), gdzie dominowało podejście ewolucjonistyczne. Jego inne prace to Stone Age Economics (1972) i Culture and Practical Reason (1976). Zwrot w stronę antropologii historycznej na dobre dokonał się wraz z książką Historical Metaphors and Mythical Realities (1981), był kontynu­ owany w opublikowanych w 1985 roku Wyspach historii oraz Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład (1995, wyd. polskie 2007). �Recenzje i noty recenzyjne 309 Jak na ironię, polski przekład Wysp historii, książki, w której podważa się do­ tychczasowy sposób patrzenia na historię, ukazał się ponad dwadzieścia lat po jej opublikowaniu. Ma to ogromne znaczenie, gdyż praca Sahlinsa powstała w czasach, kiedy spory o tę kwestię były stosunkowo żywe. Obecnie omawianym zagadnieniom towarzyszy o wiele mniej emocji. W Wyspach historii wyróżnić można dwie części. Na pierwszą składa się „Wprowadzenie" oraz rozdział 5, który jako podsumowanie tez i rozważań ma raczej charakter teoretyczny. Drugą część stanowią rozdziały 1-4, gdzie proponowany przez autora sposób patrzenia na niektóre wydarzenia historycz¬ ne został wykorzystany do stworzenia nowej interpretacji tego, co wydarzyło się podczas spotkań Europejczyków z okresu kolonialnego z rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii, Fidżi, a także Hawajów. Esej „Uzupełnienie do podróży Cooka, czyli le calcul sauvage" to zarys kultury hawajskiej ukazujący logikę postaw (a także zmian w postawach) w stosunku do białych przybyszy. Kolejny rozdział, „Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia hi¬ storii", stanowi rozwinięcie myśli najpierw przedstawionej we „Wprowadzeniu", iż „różne porządki kulturowe mają własne tryby działania historycznego, świadomości i rozstrzygnięcia — własną praktykę historyczną" (s. 55). Kolejny z esejów, „Obcy-król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków", jest nie tyle propozycją nowej tezy, co przetestowaniem koncepcji zaprezentowanej w rozdziale poprzednim w oparciu o nowe analogie — w tym przypadku z terenów Polinezji. W ostatnim rozdziale drugiej czę­ ści, „Kapitan James Cook, czyli Umierający Bóg", Sahlins ilustruje paradoks nauki historycznej: „przypadkowe okoliczności — zdarzenia biograficzne lub geograficzne — stanowią warunki konieczne" (s. 126) dla określonego rozwoju sytuacji. Wszystkie cztery eseje to niezwykle szczegółowe i skrupulatne analizy wydarzeń historycznych, które w świetle interpretacji Sahlinsa zyskują przekonujące uzasadnienie. W kulturze takiej jak euroamerykańska pewna starannie pielęgnowana wizja przeszłości jest bardzo istotnym — jeśli nie kluczowym — elementem budowania tożsamości narodowej. Sahlins słusznie zauważa, iż historia jest sekwencją przy¬ padkowych zdarzeń, które jednak, z późniejszej perspektywy, stanowią warunki ko¬ nieczne takiego, a nie innego rozwoju „historii", rozumianej jako wersja zdarzeń, a nie — dziedzina naukowa (s. 126). Najważniejszym postulatem autora jest zaprze¬ stanie utrzymywania sztucznego, dychotomicznego podziału na historię i strukturę, ponieważ oba te elementy są od siebie uzależnione i wzajemnie z siebie wynikają. Historia, czyli wizja przeszłości, jest uwarunkowana strukturą, powstałą w kontek¬ ście kultury i , często wbrew przekonaniom tubylców, niestabilną. Struktura z ko¬ lei powstaje w wyniku interpretowania i umiejscawiania pewnych wydarzeń i nie istnieje bez przeszłości, a wręcz dopasowuje się do niej. Sahlins pisze: „świat nie ma obowiązku dostosowywać się do logiki, z pomocą której ludzie go postrzegają" (s. 155). Tak postrzegana historia jest jedynie pewnym wariantem wydarzeń, widzia­ nym na tle przeszłości wytwarzającej j ą społeczności. Autor proponuje spojrzeć na historię przez pryzmat antropologii, a na antropologię — przez pryzmat historii, by odkryć nowe perspektywy i lepiej wyjaśnić pewne wydarzenia. Współpraca antropo¬ logii i historiografii — między innymi poprzez analizę mitów i legend — może po­ zwolić na odkrycie dziejów ludów, o których uprzednio myślano jako o Lévi-Straus- �310 Recenzje i noty recenzyjne sowskich „bezhistorycznych", czyli nie pamiętających swojej historii (rozdział 2). Kierując się powyższymi postulatami, Sahlins odkrywa przed czytelnikami nowe aspekty (mniej lub bardziej tragicznych) spotkań przedstawicieli kultury europejskiej z tubylcami wysp Pacyfiku. Dzięki nowemu podejściu do interpretowania wydarzeń, czytelnik ma szansę znaleźć logiczne — choć niekoniecznie z perspektywy współczesnej kultury euroamerykańskiej — uzasadnienie zabicia kapitana Cooka czy wielokrotnego zdobywa¬ nia masztu przez maoryskiego przywódcę Hono Hekego. Ponieważ Wyspy historii ukazały się już ponad 20 lat temu, wyjaśnienie śmierci kapitana Jamesa Cooka za¬ proponowane przez Sahlinsa stało się rutynowo uwzględniane we wszelkich antro¬ pologicznych (i nie tylko) artykułach prasowych czy książkach na temat Wielkiego Żeglarza (np. Kalicki 2005; Horwitz 2005; Thomas 2007). Jedynym wyjątkiem jest nierzadko krytykowana praca pochodzącego ze Sri Lanki antropologa, Gananatha Obeyesekerego, Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pa­ cyfiku (1992, wyd. polskie 2007), w której autor polemizuje z Sahlinsem, utrzymując, iż niemożliwe jest, aby tubylcy pomylili Cooka z hawajskim bogiem płodności Lono. Na ten atak Sahlins odpowiedział w 1995 roku w książce Jak myślą „tubylcy". O ka¬ pitanie Cooku, na przykład (wyd. polskie 2007), gdzie uzasadnił istotę dostrzegania różnic w postrzeganiu świata przez przedstawicieli różnych kultur. Ważnym elementem pracy Sahlinsa jest również wielokrotnie podkreślane przeko¬ nanie, iż odnajdywana w kulturze struktura niezmiennie ulega twórczym przekształ¬ ceniom na skutek wydarzeń, do których jest dostosowywana, czyli, że struktura jest procesualna. Tym samym autor proponuje do struktury włączyć jej wewnętrzną — im¬ plikującą zmiany — diachronię. Krytyce poddanych zostało także „wiele skostniałych opozycji, za pomocą których pojmujemy zarówno historię, jak i porządek kulturowy" (s. 160), na przykład stałość/zmiana, struktura/historia, system/zdarzenie, a także po­ strzeganie przeszłości jako radykalnie odmiennej od teraźniejszości. O tych niełatwych kwestiach Sahlins pisze językiem wymagającym, lecz precyzyjne i konsekwentne sto¬ sowanie pojęć wynagradza intelektualny wysiłek podejmowany w trakcie lektury. Mimo wielu zalet, Wyspy historii mają również wady. Najpoważniejszą z nich jest — moim zdaniem — wymuszona struktura pracy wynikająca z połączenia kil¬ ku wykładów w książkę (czego Sahlins ma jednak świadomość), a w konsekwencji — chaotyczna struktura pracy. Nieporządek panuje także w obrębie rozdziałów, które odwołują się do niezaprezentowanych wcześniej teorii różnych badaczy, a także do bardzo szczegółowych danych etnograficznych. Dla czytelnika skutkiem jest wielo¬ krotne przywoływanie tych samych interpretacji wydarzeń historycznych w wielu miejscach pracy (śmierć Cooka jako boga Lono, zanim zostanie przedstawiona w ca¬ łej okazałości w rozdziale 4, jest pokrótce opisywana w prawie każdym rozdziale). Bez względu na to, jaką wartość wykłady te przedstawiały same w sobie — a jestem przekonana, że były niezwykle inspirujące — uważam, że na potrzeby książki można było pokusić się o nieco prostszy układ treści, w którym analizy teoretyczne następo¬ wałyby po prezentacji danych etnograficznych i historiograficznych. Patrząc na to bogactwo informacji na temat etnografii i historii omawianych wysp Pacyfiku, można przypuszczać, że Sahlins odwołuje się do wiedzy swoich anglo- �311 Recenzje i noty recenzyjne języcznych odbiorców. Być może ma to swoje uzasadnienie, gdy weźmie się pod uwagę miejsce i czas opublikowania książki. Jednak przeciętny polski czytelnik tej pozycji jest w niekorzystnej sytuacji, ponieważ prawdopodobnie nie dysponuje gruntowną wiedzą na temat dziejów kolonizacyjnej działalności Wielkiej Brytanii, nie mówiąc już o bardzo szczegółowych informacjach o rdzennych kulturach wysp Oceanu Spokojnego. Dlatego też można dotkliwie odczuwać brak dodatkowych ob¬ jaśnień, które naświetliłyby pewne kwestie, szczególnie historiograficzne. Zastrzeżenia można mieć również do „Wprowadzenia". Z założenia ma ono przedstawiać teoretyczny aspekt Wysp historii, w praktyce jednak zawarte są w nim analizy treści, do których szczegółowe dane odnajdujemy dopiero w kolejnych roz¬ działach. Odnosi się wrażenie, że Sahlins droczy się z czytelnikiem, udzielając mu pewnych informacji — fragmentów układanki, które trudno złożyć w całość lub ulo­ kować w odpowiednim miejscu, nie przeczytawszy dalszych części (w których zresz¬ tą informacje te się częściowo powtarzają). Naturalnie, autor ma tego świadomość i mówi, iż książka ma raczej charakter cylindryczny, nie linearny i że po przeczytaniu całości można śmiało wrócić do początku (s. 17). Jednak moim zdaniem, duża część „Wprowadzenia" ma charakter typowego podsumowania i z powodzeniem mogłaby znaleźć się na końcu pracy. Wszystko to sprawia, że książka wymaga bardzo wnikli¬ wej i uważnej lektury, co nie oznacza, że nie jest warta tego wysiłku. Proponowany przez Sahlinsa sposób patrzenia na przeszłość przez pryzmat an¬ tropologii oraz historii od lat z powodzeniem jest wykorzystywany, między innymi w etnologii Ameryki Łacińskiej (np. Tomicki 1990; Taylor 2007) i przyczynia się do lepszego zrozumienia odległych w czasie wydarzeń, dziejących się na styku odmien¬ nych kultur. Propozycje zawarte w książce były odważne, a być może niekiedy nawet obrazoburcze, ale sposób argumentacji i poparcie jej dobrze dobranymi przykładami spowodowały, że z tego starcia Sahlins wyszedł obronną ręką. Moim zdaniem, Wyspy historii to niełatwa w odbiorze, choć bardzo wartościowa pozycja i godny ubolewa¬ nia jest fakt, że trafiła na polski rynek tak późno. Karolina Kuberska BIBLIOGRAFIA Horwitz T. 2005 Kalicki W. 2005 Błękitne przestrzenie, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. 14 II1779. Śmierć kapitana Cooka, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 14.02. Obeyesekere G. 2007 [1992] Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacy- fiku. przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego. �312 Recenzje i noty recenzyjne Sahlins M.D. Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakie2007 [1995] wicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Taylor A.-Ch. 2007 Sick of History. Contrasting Régimes of Historicity in the Upper Amazon, w: C. Fausto, M . Heckenberger (eds.), Time and Memory in Indigenous Amazonia: Anthropological Perspectives, Gainesville: University Press of Florida, s. 133-168. Thomas N . 2007 Odkrycia. Podróże kapitana Cooka, przeł. J. Szczepański, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Tomicki R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 369, il., ISBN: 978-83-233-2389-1. Gananath Obeyesekere jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Princeton, autorem znamienitych książek, między innymi Medusa's Hair (1981) i The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and Anthropology (1990). W skali światowej zasłynął przede wszystkim jako badacz, który podjął niezwykle żywą i sensowną polemikę z tezami Marshalla Sahlinsa, autora wydanej niedawno po polsku pracy Wyspy historii (2006). Wyrazem tej dyskusji jest komentowane dzieło Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku. Już choćby ze względu na zachowanie ciągłości owej polemiki, dobrze, że książka Obeyesekerego ukazała się na naszym rynku. Zresztą nie było to ostatnie słowo w tej wymianie poglądów. Wkrótce potem Sahlins odpowiedział pracą How „Natives" Think: About Captain Cook, For Example (1995; tłum. polskie 2007), zaś Obeyesekere w następ¬ nym, stanowiącym podstawę tłumaczenia polskiego, wydaniu Apoteozy dopisał roz¬ dział „O desahlinizacji". Od kontrowersji pomiędzy Sahlinsem i Obeyesekere wypada więc zacząć tę re¬ cenzję. Poprzez opisanie wydarzeń związanych z przybyciem kapitana Jamesa Coo¬ ka na Hawaje i jego gwałtowną śmiercią w 1779 roku, Sahlins — w swych dwóch pierwszych pracach z „trylogii hawajskiej": Historical Metaphors and Mythical Realities (1981) oraz rzeczonych Wyspach historii, pragnął ukazać, w jaki sposób mity stanowią scenariusze dla ludzkich działań. Uogólniając, ludzie postępują tak, jak podpowiada im kultura, jak zapisane to jest w jej wzorach, często najbardziej ot¬ warcie wyrażonych w opowieściach mitycznych. Zjawisko to nazwał mitopraktyką. W terminach teoretycznych była to próba pogodzenia ahistorycznego w swej istocie �Recenzje i noty recenzyjne 313 strukturalizmu z oczywistością występowania zmian w procesie historycznym. Jak się okazało, doprowadziło to Sahlinsa do stworzenia antropologicznie sformułowa¬ nych tez na temat niezwykle żywotnej dziś teorii praktyki, kojarzonej głównie z na¬ zwiskami Pierre'a Bourdieu i Anthony'ego Giddensa. Ludzie kierują się wskazaniami zawartymi w owych szeroko rozumianych mitach, lecz interpretacja tych ostatnich zależy od interesów poszczególnych grup i osób, a poza tym owe schematy mityczne muszą być na tyle elastyczne, by móc akomodować niezwykłe wydarzenia, takie jak na przykład przybycie statków Cooka. Tak też się stało na Hawajach i w wyniku tego wydarzenia, wystąpienia — jak powiada Sahlins — „strukturalnego splotu okolicz­ ności", nastąpiła lawina zmian w życiu Hawajczyków, która przekształciła cały ich sposób życia, relacje społeczne, wierzenia i powszednią praktykę. Podstawą tego niezwykle ciekawego wywodu było jednak założenie, że kapitan Cook został potraktowany przez tubylców jako wcielenie boga Lono. Sahlins szcze¬ gółowo dokumentował swe sądy, wskazując, jak przypadkowo obrany przez okręty brytyjskie kurs zbiegał się z trasą powrotu mitycznej postaci Lono, który udał się na morze i obiecał, iż powróci; jak uroczyście i wręcz bałwochwalczo witano Cooka w Zatoce Kaleakekua, z jaką nabożnością goszczono przybyszów, jak Cooka zabito i potraktowano jego zwłoki i wreszcie jak stał się boską legendą na Hawajach. Tym¬ czasem Obeyesekere rozważa szczegółowo kolejne stwierdzenia i podważa więk¬ szość z nich. Całość książki jest wzorcowym przykładem rzetelności warsztatu an¬ tropologicznego i historycznego. Uwzględnione są praktycznie wszystkie dostępne źródła dotyczące podróży mini-flotylli Cooka, dzienniki pokładowe oraz dzienniki osobiste uczestników wyprawy, w której byli też rysownicy i uczeni, mający doku¬ mentować odkrywany świat i opisywać napotykane ludy. Obeyesekere uwzględnia też mnóstwo podobnych materiałów pozostawionych przez następnych żeglarzy (np. Vancouver, Zimmermann), a potem misjonarzy i kupców. Jego uwadze nie uszedł chyba żaden strzęp informacji publikowanej bądź archiwalnej. Dane i teksty te są wprzęgnięte w narrację antropologiczną, która pokazuje, na czym polegały wzajem¬ ne relacje między Białymi Ludźmi a Tubylcami, przedstawicielami Zachodu a Inny¬ mi. Ten problem ma zaś ważkie implikacje filozoficzne i moralne. Tezę o rzekomym postrzeganiu i traktowaniu Jamesa Cooka jako żywego wciele¬ nia boga Lono, Obeyesekere uważa za absurd i dostarcza szeregu dowodów na to, że angielski kapitan przyjęty został wprawdzie jako wielki przywódca, lecz nie jako bóg. Świadczą o tym, odpowiednio zinterpretowane, te same wydarzenia, które opisywał Sahlins, a więc sposób powitania Cooka w świątyni Lono, odnoszenia się do niego przez tubylców, poćwiartowania jego zwłok i na odjezdnym zapytania skierowanego do oficerów, czy Cook przypłynie za rok. Obeyesekere szczegółowo i przekonują¬ co argumentuje, że interpretacje Sahlinsa oraz innych antropologów i historyków są wyrazem etnocentrycznego widzenia świata, w którym Białych spontanicznie trak¬ towano jako Nadludzi. Jest to sposób myślenia i eurocentryczny, i mito-logiczny, jak powiedziałby Claude Lévi-Strauss, sam w sobie. Gananath Obeyesekere, antropolog kulturowy pochodzenia srilankijskiego, pracujący na amerykańskim uniwersytecie, staje się poniekąd wyrazicielem opinii wszystkich ludów spoza kręgu cywilizacji Zachodu. �314 Recenzje i noty recenzyjne Idea, w myśl której mieszkańcy odkrywanych lądów traktują Europejczyków jak bogów, jest europejskim mitem. Wynika on z poczucia wyższości cywilizacyjnej, bę¬ dącej ważną cechą myślenia epoki oświecenia, której produktem i przedstawicielem był Cook. Niesienie maluczkim zdobyczy cywilizacji, jak na przykład kóz i owiec, było zresztą wpisane w odkrywczą misję wyprawy i na pokład zabrano kilka par różnych zwierząt hodowlanych, które darowano mieszkańcom Mórz Południowych i instruowano o tym, jak się z nimi obchodzić. Był to aspekt mitu odkrywcy-cywilizatora, model bohatera kulturowego wzorowany na Prospero. Cook ujawnił jednak również swą inną twarz, twarz odkrywcy-karciciela, podzielającego cechy Kurtza z powieści Jądro ciemności Josepha Conrada. Surowe karanie załogi, za najmniej¬ sze nawet przewinienia, ale przede wszystkim tubylców (np. biczowanie wielokrot¬ nie przekraczające normy wyznaczone przez admiralicję), było nagminną praktyką. Tymczasem gloryfikacja Cooka w Europie polegała między innymi na przedstawia¬ niu go jako łagodnego, paternalistycznego i humanistycznego Prospero. Zjawisko to śledzi Obeyesekere w ówczesnym i późniejszym piśmiennictwie na temat jego osoby i wyprawy, w przedstawieniach teatralnych, żurnalistyce i malarstwie. Podobny me¬ chanizm adoracji doprowadził również do tego, że Cook stał się bohaterem narodo¬ wym Nowej Zelandii, akceptowanym jako taki zarówno przez ludność napływową, jak i maoryską. Na gloryfikacji idealizacja Cooka się jednak nie kończy. Obeyesekere pokazuje, jakie były mechanizmy i w jakich okolicznościach doszło do wykreowania Cooka na bóstwo, do apoteozy tej postaci. Sęk w tym, że nie uczynili tego wcale Hawajczycy, ale Europejczycy, którzy tym pierwszym ten zabieg przypisali. Ubóstwienie odkryw¬ cy bądź konkwistadora było trwałym elementem mitologii europejskiej, czego spek¬ takularnym przykładem jest Cortez, jakoby potraktowany przez Azteków jako wcie¬ lenie boga Quetzalcoatl. Tzvetan Todorov, w swej książce Podbój Ameryki. Problem Innego (1996), powiela zresztą ten mit. Jest on cząstką szerszego wyobrażenia ludzi Zachodu na temat ludów pozaeuropejskich jako myślących irracjonalnie i pasyw¬ nych w obliczu losu. Obeyesekere uważa ten pogląd za całkowicie mylny i wydarze¬ nia na Hawajach z końca XVIII wieku interpretuje w terminach „racjonalności prag¬ matycznej", jak j ą sam nazywa. Przeciwstawia się ona całkowicie idei pre-logiki, zainicjowanej przez Luciena Levy-Bruhla (Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, 1992), kontynuowanej de facto przez Levi-Straussa (szczególnie: Myśl nieoswojona, 1969), a znajdowanej też w koncepcji Wielkiej Fosy Ernesta Gellnera. Owa racjonalność pragmatyczna pozwala na to, by historię Cooka umieścić w szerszym kontekście kulturowym. To pragmatyka i dynamika sytuacji, interpre¬ towanej i modulowanej wyobrażeniami ówczesnych mieszkańców Hawajów, decy¬ dowała o ich postępowaniu. Niespodziewanych przybyszy usiłowano wykorzystać natychmiast w lokalnych rozgrywkach politycznych, w redefinicji relacji społecz¬ nych i światopoglądu, w szczególności systemu tabu. Detaliczna analiza ujawnia, jaki sens miały rytuały, zachowania i, w większości wypadków domyślne, wypowie¬ dzi Hawajczyków. Domyślne, albowiem wydaje się, że najprawdopodobniej kroni¬ karze brytyjscy wkładali w usta tubylców słowa, których jedynie się domyślali, a to z tego względu, że ich znajomość języka była znikoma i pośrednia (przez dialekty �Recenzje i noty recenzyjne 315 tongijskie). W końcu na Hawajach wylądowali po raz pierwszy. Obeyesekere zresztą z dużą wprawą wychwytuje niekonsekwencje w relacjach samych uczestników wy­ prawy, pokazując, jak ich wizja wydarzeń zmieniała się wraz z upływem lat, a więc i wraz ze stabilizowaniem się mitu Cooka jako rzekomego boga Lono dla Hawajczyków. Przeto staje się jasne, że było to raczej skażone europejskim wyobrażeniem świata, przesyconym owymi mitami wyższości i apoteozą kapitana, słyszenie tego, co chciało się usłyszeć. Dotyczy to także interpretacji poczynań wodzów, kapłanów, zwykłych ludzi, kobiet i mężczyzn, zarówno w sytuacjach obrzędowych, jak i w ży¬ ciu codziennym. Obeyesekere dekonstruuje te interpretacje, obnaża ich „stronni­ czość". Pisanie historii okazuje się tworzeniem mitu, który wpisuje się w strukturę mitologiczną społeczeństw Zachodu. Tylko prawem europocentrycznego kaduka ów mit zostaje nobilitowany do rangi historii. Nie ma w tym zjawisku pewnie nic dziw¬ nego, a może nie byłoby też nic zdrożnego, gdyby tej presji mitu nie ulegali także badacze, których myślenie mieni się być krytycznym. Odnosi się to szczególnie do antropologów roszczących sobie prawo do statusu „tricksterów" (mediatorów) międzykulturowych, w tym zwłaszcza do Marshalla Sahlinsa. Apoteoza kapitana Cooka to książka niesamowita, wciągająca lektura, która jed¬ nocześnie poucza czytelnika, na czym polega rzetelny warsztat badawczy i sztuka myślenia krytycznego. Porusza ważkie etycznie i światopoglądowo sprawy relacji Zachodu do ludów pozaeuropejskich, kolonizatorów do kolonizowanych, równo¬ ważności sposobów myślenia, nie tracąc waloru analitycznego, w którym historycz¬ ny i etnograficzny detal są ze sobą integralnie splecione w fascynującej, odważnej teoretycznie i błyskotliwej narracji. Wpisuje się w trwającą dziesięciolecia dyskusję na temat racjonalności myślenia i mito-historyczności, która jest częściowo dostępna w języku polskim (patrz wspomniane w recenzji pozycje). Wykracza jednak poza utarte schematy konceptualizowania problemu i tchnie świeżością. Owa synteza śmiałości i rzetelności jest wielką zaletą książki, z której adepci nauki wyniosą nie¬ ocenioną lekcję na temat tego, na czym polega praca uczonego i pisanie wartościo¬ wych poznawczo książek. Być może dzięki tej lekturze wyrwą się oni z zaklętego kręgu praktykowania „nauki" jako „sztuki kontemplowania tematu", pozbawionej solidnych podstaw budowanych w trakcie wnikliwych studiów materiałowych i em¬ pirycznych. Dla osób uprawiających antropologię kulturową, etnologię, historię, filo­ zofię i inne kierunki humanistyczne oraz zainteresowanych społeczeństwami, kulturą i dziejami Polinezji, to lektura wręcz podstawowa i zarazem atrakcyjna. Książka jest jednocześnie wprowadzeniem do zaniedbanej w polskim krwiobiegu intelektualnym problematyki kolonializmu, dekolonizacji i postkolonializmu, również w jego aspek¬ cie mentalnym, czyli w odniesieniu do „kolonizacji umysłu". Stanowi swoiste odcza¬ rowanie świata Europejczyków tkwiących w przekonaniu o obiektywizmie ich pisa¬ nych relacji naocznych świadków oraz wizji świata. Czytelnikom w Polsce otwiera oczy na sprawy wykraczające poza lokalne opłotki i jakże „wałkowaną w kółko" Europę, choć ukaże zarazem, jak głębokie są implikacje ekspansji owej Europy, która zaczęła procesy globalizacyjne dawno temu. Przybliża wreszcie postać Gananatha Obeyesekerego, wybitnego antropologa, którego znajomość okazuje się na tyle słaba w polskim środowisku etnologicznym, że jeden z prominentnych jego przedstawi- �316 Recenzje i noty recenzyjne cieli, omawiając jakiś czas temu w czołowym polskim tygodniku książkę Tony'ego Horwitza Błękitne przestrzenie. Wyprawa śladami kapitana Cooka, nazwał go, zupeł¬ nie nietrafnie, „hinduskim literaturoznawcą". Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. Obeyesekere G. Medusas Hair, Chicago: Chicago University Press. 1981 1990 The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and An­ thropology, Chicago: Chicago University Press. Sahlins M . 1981 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His­ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu [1985] Jagiellońskiego. 2007 Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [1995] Todorov T. 1996 Podbój Ameryki. Problem Innego, przeł. J. Wojcieszak, Warszawa: Aletheia. Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 338, il., ISBN: 978-83-233-2296-2. Książkę Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład należy czytać, rozumieć, przetrawić i przyswoić w szerszym kontekście niż ona sama. Marshall Sahlins, jeden z wybitniejszych antropologów naszych czasów, przez lata zasłużony profesor w jednym z najpotężniejszych na świecie departamentów antropologii na Uniwersytecie Chicagowskim, był do niedawna znany polskiemu czytelnikowi jedy¬ nie z fragmentu swej wcześniejszej książki Stone Age Economics i artykułu, obydwu opublikowanych w pierwszym tomie wyboru tekstów pod red. Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej Badanie kultury (2003). W 2006 roku, nakładem Wydawnictwa �Recenzje i noty recenzyjne 317 Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazała się szczęśliwie praca Wyspy historii (2006), dotycząca właściwie antropologicznego czytania procesów historycznych, dla któ¬ rych egzemplifikacją są wydarzenia, jakie rozegrały się na przełomie XVIII i XIX wieku na Hawajach. W istocie rzeczy Wyspy... są drugą, po Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History of the Sandwich Islands King¬ dom (1981), z serii książek prezentujących Sahlinsowską koncepcję „mitopraktyki", która na gruncie antropologii była prekursorska w stosunku do koncepcji praktyki Pierre'a Bourdieu. Jak się okazało, był to pomysł wpływowy oraz szeroko dyskuto­ wany w antropologii i dyscyplinach pokrewnych. Jak myślą „tubylcy" jest trzecią i ostatnią z tej mini-serii, ciekawą tym bardziej, że jej wątek tkany jest na osnowie fascynującej polemiki z krytyczną wobec tez Sahlinsa książką Gananatha Obeyesekerego Apoteoza kapitana Cooka (2007). Dobrze się stało, że skoro powiedziano „a", to powiedziano też „b", czyli przetłumaczono książkę Obeyesekerego, w której w wydaniu drugim znalazło się również „Posłowie", będące odpowiedzią na krytykę Sahlinsa zawartą w Jak myślą „tubylcy". Publikacja tej ostatniej pozycji, otwartej polemiki z tezami zawartymi w Apoteozie kapitana Cooka, zamykająca tę wymia¬ nę argumentów, stała się więc niejako powiedzeniem „c". Wydanie książki Sahlinsa oszczędziło czytelnikom poczucia niedosytu, przerwania przygody intelektualnej, zaś dla wielu adeptów, przede wszystkim studiów etnologicznych i historycznych, stało się szkołą myślenia, lekcją rzeczowego uprawiania nauki budującej swe argu¬ menty na materiałach empirycznych, prototypem umiejętnego prowadzenia polemi¬ ki, kanonem praktyki naukowej zbudowanym na tym swoistym studium przypadku. By pozostać w ramach „alfabetycznej" metafory, jest „abecadłem" działalności ba¬ dawczej, która, poza walorami informacyjnymi i poznawczymi, bez wątpienia stanie się przedmiotem studiów i dyskusji w ramach ćwiczeń, seminariów i warsztatów naukowych. Jednak podtrzymanie ciągłości edytorskiej i argument wyrabiania w czytelnikach krytycznych nawyków myślowych to nie jedyne powody, dla których Jak myślą „tu¬ bylcy" warto było przełożyć i wydać w języku polskim. Tak zwana etnografia po¬ wszechna należy do zaniedbanych obszarów w naszym piśmiennictwie naukowym. Publikacja powiązanego kompleksu trzech książek stała się przemyślanym i wyjąt¬ kowo zwartym krokiem w kierunku wypełnienia tej luki. Odnosi się to szczególnie do etnologii Polinezji, ale nie tylko. Te trzy pozycje tworzą całostkę będącą wzorem dla uprawiania antropologii historycznej, unikatowego połączenia materiałów etno¬ graficznych, opisów kronikarzy podróży, dzienników okrętowych, relacji misjonarzy i pierwszych przedstawicieli lokalnych, wykształconych elit oraz innych źródeł pi¬ sanych (archiwaliów, a ponadto artykułów prasowych, literatury, ikonografii z danej epoki), które interpretuje się, poniekąd „układa się", zgodnie z podzielanymi, expli¬ cite lub implicite, założeniami teoretycznymi. Ten ostatni wątek prowadzi wprost do kwestii zawartości książki Sahlinsa, która sama w sobie jest nietuzinkowym wyzwa¬ niem intelektualnym. Przedmiotów sporu jest kilka i wszystkie one mają naprawdę długą i skompliko¬ waną historię w myśli naukowej. Pierwszy z nich można ująć, choć nie do końca, w ramy debaty między racjonalizmem a relatywizmem lub obiektywizmem a par- �318 Recenzje i noty recenzyjne tykularyzmem. Znaczną część dyskusji można bowiem sprowadzić do zagadnienia sposobu myślenia ludzi, w szczególności ludów pozaeuropejskich. Sahlins, zdaniem Obeyesekerego, idzie w ślady imperialnej myśli europejskiej, która przypisywała mieszkańcom innych lądów pre-logikę. Wyrazem tego poglądu jest właśnie przeko¬ nanie, że na przykład Hawajczycy uznali Cooka za żywe wcielenie ich boga Lono. To ubrana w naukowe piórka teza przedstawiająca ich jako na poły racjonalne istoty, których świat realny ma być przepojony mistycznymi wyobrażeniami, co sprawia, że tubylczy światopogląd przyjmuje kształt sławetnego „steku bzdur" sir Jamesa Frazera. Obeyesekere, również na podstawie swego południowoazjatyckiego doświad¬ czenia kulturowego, obstaje tymczasem, iż myśleniem i działaniem wszystkich lu¬ dzi rządzi „pragmatyka racjonalna", która jest zresztą uniwersalnym przyczółkiem porozumienia międzykulturowego. W istocie to właśnie te stwierdzenia są punktem wyjścia do ataku Sahlinsa. Ripostę ująć można w kilka powiązanych ze sobą punktów. Po pierwsze, Sahlins stwierdza, że nie widzi powodu, by doświadczenie srilankijskie miało być uprzy¬ wilejowane w stosunku do jakiegokolwiek innego, dając Obeyesekeremu prawo do myślenia, że jego wgląd w sprawy hawajskie jest bardziej adekwatny niż ten, który korzeniami tkwi w oświeceniowej logice europejskiej. Po drugie — fakt, że Obeyesekere pochodzi z postkolonialnego kraju nie daje mu prawa do stania się rzecznikiem interesów i poglądów wszystkich ludów Trzeciego Świata, a na takiego się on właśnie kreuje. Po trzecie, racjonalna pragmatyka, wręcz biologicznie wa¬ runkowany utylitaryzm, który Obeyesekere ogłasza oficjalną praktyką wszystkich ludów tubylczych, jest przecież niczym innym, jak europejską kreacją. Podważa to roszczenia dotyczące bliskości jego doświadczenia z doświadczeniami innych ludów pozaeuropejskich, albowiem on sam jawi się jako podmiot logiki wykreowanej przez ideologię burżuazyjną, będącą nieodłączną składową zwalczanej przezeń machiny imperialno-kolonialnej. Ponadto, przypisując tubylcom europejski utylitaryzm, sam sobie zaprzecza, albowiem czyni ludy pozaeuropejskie reprezentantami europejskie¬ go sposobu myślenia. Niedźwiedzia to przysługa, bo w ten paradoksalny sposób do¬ konuje kolonizacji ich umysłów, przed którą rzekomo ich broni. Po czwarte, zakła¬ dana uniwersalna pragmatyka racjonalna niweluje różnice między poszczególnymi ludami i ich kulturami, czyniąc je wszystkie poddanymi tej samej logice myślenia. Gdyby tak rzeczywiście było, to nie mielibyśmy, może poza pewnymi wywołanymi różnicami środowiskowymi, odmienności kultur i światopoglądów, a antropolodzy, w tym także Obeyesekere, musieliby zająć się czymś zupełnie innym. Tak jednak, jak pokazuje doświadczenie historyczne i współczesne, nie jest. Powiedziałbym, że przekonuje nas o owej oczywistości różnic w konceptualizowaniu „tego samego" także polemika Obeyesekerego z Sahlinsem. Po piąte, i przy okazji pogłębiając „po¬ mieszanie z poplątaniem", w gruncie rzeczy Obeyesekere obstaje, że Hawajczycy są utylitarni, a Europejczycy mito-logiczni, ponieważ to ci ostatni przecież, szczegól¬ nie mieszkańcy Londynu, mieli kreować mit hawajskiego potraktowania Cooka jako boga Lono. Inwersja wszelkich porządków została więc dopełniona. Rozdział czwarty, zatytułowany „Racjonalności: jak myślą «tubylcy»", to za¬ równo mistrzowski popis kompetencji Sahlinsa w kwestiach antropologicznych, jak �Recenzje i noty recenzyjne 319 i świadectwo jego erudycji filozoficznej. Myśli św. Augustyna, poglądy Hume'a, Locke'a i Kartezjusza, tezy Monteskiusza, Rousseau i Vico, a także najnowsze usta¬ lenia kognitywistów, tworzą syntagmatyczny ciąg przekonujących argumentów na rzecz stanowiska Sahlinsa. Znajdujemy w nim błyskotliwą wykładnię poglądu, że realność i obiektywność świata zewnętrznego oraz jedność wyposażenia psychobiologicznego człowieka nie pociągają za sobą wcale tożsamych przedstawień tego świata. Doznania zmysłowe warunkowane są bowiem przez porządek kulturowy, powiązany zresztą z relacjami społecznymi. Strumień doświadczeń podlega selekcji i klasyfikacji porządkowanej przez kulturę. Ta właściwość poznania ludzkiego, uni­ wersalnego fizjologicznie i materialnie, lecz zróżnicowanego kulturowo, sprawia, że mamy do czynienia z odmiennymi interpretacjami tych samych „faktów" i „wyda¬ rzeń". Z tego właśnie względu przybycie kapitana Cooka na Hawaje mogło mieć dla tubylców inne znaczenie niż to powodowane logiką utylitaryzmu. W tym momencie otwiera się pole dla antropologii, która bada odmienności owych percepcji. Jeśli zaś rzetelnie przeanalizować dostępne źródła, z ostrożnością dobierane materiały po¬ równawcze i mające dozę prawdopodobieństwa hipotezy, to dla Hawajczyków Cook od momentu przybycia nie był zwykłym śmiertelnikiem, nawet nie był też „tylko" nadzwyczajnym wodzem, co ewentualnie dopuszcza Obeyesekere, lecz wcieleniem boga Lono. Takie jego postrzeganie wpisywało się bowiem w ówczesny hawajski sposób widzenia świata, w ich struktury mityczne. Przekonać ma nas o tym ponad dwieście stron wnikliwych dociekań wspartych prawie dziewięćdziesięcioma strona¬ mi dodatków rozpatrujących szczególnie istotne momenty kontrowersji. Realizacja projektu naukowego w najlepszym tego słowa znaczeniu. Krytyka pod adresem Obeyesekerego bywa momentami bezlitosna. Sahlins za¬ rzuca mu błędy w procedurach wnioskowania. Oto przykład tylko jednego z nich: „brak świadectwa staje się świadectwem braku". Amerykański antropolog srilankijskiego pochodzenia ma mieć „oryginalny wkład do znanej fauny historiograficznych błędów", stosując procedurę „podwójnego powiązania w stawianiu pytań". I tak, z jednej strony, „brak europejskich wzmianek, w myśl których Cook = Lono znaczy, że dla Hawajczyków Cook nie był bogiem Lono". Z drugiej strony, „istnienie ha¬ wajskiej wzmianki, że Cook = Lono wskazuje na istnienie mitu europejskiego tego rodzaju". „Innymi słowy, europejski brak stwierdzenia [o istnieniu tego równania — M.B.] jest świadectwem w kwestii rzeczywistości hawajskiej, podczas gdy twier¬ dzenia hawajskie są ewidencją w kwestii wierzeń europejskich". Argumenty Obeyesekerego bywają kryptologiczne i nie są wsparte etnografią. Jego ataki prowadzą do „absurdalnie logicznej konkluzji", w myśl której wszystkie ludy reagują podobnie na przybywających po raz pierwszy Europejczyków. W końcu, i to chyba najcięższy za­ rzut, ostateczną ofiarą poczynań Obeyesekerego są mieszkańcy Hawajów. Zachodni, empiryczny zdrowy rozsądek zastępuje ich własny sposób widzenia spraw, pozosta¬ wiając im fikcyjną historię ipidgin ethnography. Jeśli tylko ktoś myśli o praktyce naukowej w sposób poważny i o tym, by rzetelne wzorce uprawiania nauki przekazywać i wpajać kształconym pokoleniom studentów i studentek, to książka Marshalla Sahlinsa jest wzorcem, na którym tego właśnie mogą się oni uczyć. W powiązaniu z innymi dziełami z tego zestawu na długo wpisze �320 Recenzje i noty recenzyjne się w curricula i sylabusy licznych kierunków studiów, w szczególności historycz­ nych, etnologicznych i antropologicznych, filozoficznych oraz innych nauk społecz­ nych i humanistycznych. Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Obeyesekere G. 2007 Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo [1992] przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego. w rejonie Pacyfiku, Sahlins M. 1981 2003 [1972] 2006 [1985] Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His¬ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempy, E. Nowicka (red.), Badanie kultury, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 275-306. Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007, ss. 306, ISBN: 81-7132-482-7. K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes, Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press, 2001, ss. 1266, ISBN: 019564253-8; Poprzez recenzję dwóch publikacji chciałbym, w bardzo ograniczonym zakre¬ sie, pokazać sposoby podejścia do problematyki tubylczej w Indiach. Są to prace z naszego punktu widzenia specyficzne, a zarazem charakterystyczne dla tamtejszej antropologii. Recenzje indyjskich książek naukowych z tej dziedziny bardzo rzadko pojawiają się w europejskich wydawnictwach nieanglojęzycznych. Znani antropolodzy pocho¬ dzenia indyjskiego (np. A. Appadurai) realizują swoje badania na obczyźnie, zwy¬ kle w placówkach akademickich Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Nie brakuje w ich pracach odniesień do specyfiki kulturowej kraju pochodzenia, lecz z reguły ograniczane są one do kwestii ogólnospołecznych i aktualnych problemów kulturowych o charakterze reprezentatywnym dla ogólnie pojmowanego kontekstu narodowego. Poza Azją Południową, zakres badań podejmowanych przez indyjskich etnologów, antropologów kulturowych czy socjologów znany jest głównie badaczom realizującym swoje projekty w danym regionie. A nie ma wątpliwości, iż jest co �Recenzje i noty recenzyjne 321 badać. Różnorodność kulturowa samej Republiki Indii wydaje się niewyczerpalnym obszarem naukowych dociekań dla powyższych dyscyplin. Kształtowanie się klas społecznych, dynamicznie zmieniające się relacje kastowe (nadal obecne w mental­ ności społecznej), różnice regionalne oparte o kryteria etnojęzykowe, opozycja aglo¬ meracji miejskich do obszarów niezurbanizowanych, to tylko przykład problemów pojawiających się na horyzoncie życia społecznego Indii. Już sam fakt, że Indie są niezwykłym i ogromnym projektem społecznym, na niespotykaną nigdzie indziej skalę, skłania do stawiania wielu pytań z rozmaitych obszarów kultury. Nie na miejscu byłoby porównywanie obu omawianych niżej publikacji. W od¬ mienny sposób prezentują one bowiem dorobek każdego z autorów jako rezultat wieloletnich badań nad problematyką społeczności indyjskich, określanych jako scheduled tribes (plemiona rejestrowane). Obaj od lat 70. XX wieku przyczynia­ li się do wzbogacania i rozwijania studiów antropologicznych w Indiach. Profe­ sor H.C. Upreti przełożył na język hindi prace wielu „zachodnich" badaczy (m.in. E. Durkheima). Przez wiele lat był profesorem na Wydziale Socjologii uniwersyte¬ tu dżajpurskiego w Radżasthanie. W swoich badaniach opisywał kwestie z zakresu organizacji społecznej, antropologii miasta, relacji płeć — kultura, czy też zmian w życiu tubylczych społeczności lokalnych. Obecnie jest afiliowany przy Indian Council of Social Science Research, gdzie pracuje w komisji przyznającej uniwersy­ teckie wnioski grantowe oraz bierze udział w World Food Programme. Autor drugiej publikacji, profesor K.S. Singh, rozpoczynał swoją działalność jako pracownik Indyjskiej Służby Administracyjnej. Prowadził badania nad protestami społeczności plemiennych wobec polityki rządowej, udziałem i rolą kobiet w ży¬ ciu małych grup lokalnych oraz implementacją projektów rozwojowych na terenach wiejskich. Swoje spostrzeżenia spisał w kilku książkach, które stanowią podstawowe źródła do nauczania antropologii na uniwersytetach indyjskich. Od roku 1984 do 1993 K.S. Singh był dyrektorem Anthropological Survey of India, ogólnokrajowej i najważniejszej jednostki badawczej w Indiach. Według jego projektu przeprowa¬ dzono, zakrojone na szeroką skalę, badania i spis ludności należącej do kategorii kast i plemion rejestrowanych (Scheduled Casts and Tribes). Wyniki tych badań zostały opublikowane pod redakcją K.S. Singha, w obszernych tomach serii „Peoples of In­ dia". Były to jedyne dotychczas badania etnologiczne, które obejmowały cały kraj. W tym imponującym przedsięwzięciu (od 1985 do 1992 roku) brało udział około 600 badaczy, którzy zgromadzili materiały od 24,5 tysiąca informatorów (sic!). Recenzowane prace opisują kwestie z zakresu problematyki tubylczej. Ostatnie dekady XX wieku były okresem, kiedy granica między obszarami miejskimi i niezurbanizowanymi bardzo wyraźnie zarysowała się, a nawet mocno wypiętrzyła; granica, którą coraz częściej przekraczają przedstawiciele administracji państwowej. Nie ule¬ ga wątpliwości, że jest to jeden z ważnych czynników zmian w życiu społeczności lokalnych. Ich konsekwencje stały się inspiracją dla autora pierwszej z omawianych prac. Upreti przygląda się strukturze społecznej ludów plemiennych Indii, odwo¬ łując się do własnego doświadczenia badawczego (około 40 lat badań) oraz relacji innych indyjskich badaczy, wskazuje na dynamikę i skutki stale trwającego proce- �322 Recenzje i noty recenzyjne su przemian. Treść podzielona została na 21 rozdziałów, w których analizowane są wybrane zagadnienia, takie jak: zmiany w sferze rodziny i instytucji małżeństwa, relacje w systemach pokrewieństwa, gospodarka, wierzenia, sytuacja kobiet, wpływ projektów rozwojowych, czy też reakcje społeczności plemiennych na działania władz. Cenne są również dwa aneksy, zawierające opis przedmiotu badań antropologicz­ nych i natury samej dyscypliny oraz pojęcia i terminy etnologiczne podane w skróto­ wym, encyklopedycznym układzie. Warto zatem rozpocząć lekturę od tych dodatków, które określają charakter antropologicznego podejścia w Indiach, jakże podobnego do szkoły brytyjskiej do połowy XX wieku. Można do nich dołączyć także pierwszy rozdział, wprowadzający w problematykę plemienną historycznie i terminologicznie. Szkoda, że cytując definicje i kryteria klasyfikacji ludów tubylczych tworzone przez innych badaczy indyjskich, sam autor nie wskazuje na te, do których się przychyla w swoich badaniach. Trzy powyższe części będą dobrym wprowadzeniem, określa¬ jącym indyjski punkt widzenia społeczności „plemiennych". Celowo ujmuję plemię w cudzysłów, ponieważ jest to inne pojmowanie tego rodzaju organizacji społecznej niż w kontekście zachodnim. Rozczarowuje drugi rozdział, traktujący o grupach znikających z mozaiki etnicz­ nej Indii. Pomimo interesujących i unikatowych informacji o małych społecznoś­ ciach wchłanianych przez główny nurt społeczeństwa, Upreti odwołuje się do źró¬ deł sprzed półwiecza. W kontekście tematu rozdziału nie jest to zabieg szczęśliwy, gdyż nie wiadomo, czy współcześnie owe społeczności nadal funkcjonują na swych terenach jako odrębne grupy, czy też zostały wchłonięte przez falę nowych osad¬ ników. Autor zastosował w książce klasyczny podział struktury tekstu, powszechny w indyjskich monografiach etnologicznych. Przeczytać można kolejno o strukturze społecznej, rodzinie, formach małżeństwa, regułach pokrewieństwa, dziedziczeniu, sztuce ludowej, gospodarce i wierzeniach. Przy ogromnym materiale przykładowym, jakim dysponuje Upreti, opisy nabierają ogólnikowego charakteru. Nie znaczy to, że nie można znaleźć informacji interesujących i ciekawych. Poza „szablonowymi" roz¬ działami wyodrębnione są części wyjątkowe. Należą do nich teksty o ruchach społeczno-wyznaniowych, roli kobiet w społeczeństwach plemiennych, rozwiązaniach rozwojowych i problemach grup tubylczych. Ruchy społeczne zostały omówione w perspektywie historycznej i jest to dobre kompendium, w którym prześledzono podstawy każdego z ważniejszych protestów tubylczych. Niestety, brakuje danych opisujących sytuację współczesną, będącą konsekwencją zajść historycznych. Upreti nie wspomina o walkach w Bodolandzie (Assam), falowo przybierających na sile i sprawiających, że region nie jest stabilny społecznie. Podobna sytuacja ma miejsce w stanie Ćhattisgarh, powołanym w wyniku ruchów tubylczych w 2001 roku. Obec¬ nie zawiązuje się ruch górali Uttaranćalu walczących o prawa do własnej ziemi me¬ todami wypracowanymi w latach 80. XX wieku, podczas protestów Ćipko (w tłum. „obejmowanie", „otulanie" — w kontekście ochrony drzew), zakończonych uchwałą praw chroniących przed wycinką lasy Garhwalu i Kumaonu. To tylko trzy z proble­ mów obecnie nurtujących opinię społeczną w Indiach. Jako ciekawostkę można po- �Recenzje i noty recenzyjne 323 traktować rozdział o podobieństwach kulturowych ludów Indii oraz Indian Ameryki Północnej. Nie wnosi on wiele do całości publikacji i co najwyżej mógłby stanowić kolejny aneks. Bibliografia została podzielona i zamieszczona po każdym rozdziale. Taki sposób podziału porządkuje i ułatwia poszukiwanie dalszych źródeł w określonym zakresie tematycznym. Niestety zdarza się, iż autorzy, na których powołuje się Upreti, zostali pominięci. Podsumowując, przyznać trzeba, iż po przeczytaniu publikacji czytelnik otrzy¬ muje wystarczającą ilość informacji, aby przekonać się o rozmiarze pola badawcze¬ go, jakie zgłębiają antropolodzy indyjscy. Nie jest to studium zadowalające innych badaczy problematyki tubylczej w Indiach, lecz wystarczające dla antropologów po¬ szukujących rzetelnych informacji wstępnych i ogólnych. Odwołując się do drugiej części tytułu pracy Upretiego, można powiedzieć, iż zróżnicowanie kulturowe grup plemiennych jest równie duże obecnie, jak w przeszłości. W publikacji K.S. Singha mamy do czynienia z odmienną formą prezentacji da¬ nych. Wynika to z założonego, encyklopedycznego układu treści. Jest to obszerny, alfabetyczny spis wszystkich grup plemiennych, zarejestrowanych w Indiach jako scheduled tribes. Każda społeczność została krótko opisana. Obszerność informacji jest jednak nieproporcjonalna dla poszczególnych grup. Stąd też całość sprawia wra¬ żenie opracowania nierównego i opierającego się raczej na dorobku literackim o da¬ nej społeczności, niż na materiałach zgromadzonych podczas, opisanych na wstępie, rozległych badań terenowych. Lecz skoro autor przywiązuje tak baczną uwagę do źródeł, to można mieć zastrzeżenia do ich doboru. Jedne społeczności opisywane są w oparciu o źródła stosunkowo współczesne (dla publikacji z 1994, wznowionej i uzupełnionej w 2001 roku), inne zaś na podstawie relacji z lat 50. i 60. XX wieku. Autor, który ma doświadczenie w pracy nad rozwojem i zmianą kulturową, powi¬ nien podchodzić do starszych źródeł z większą rezerwą i dobitniej akcentować, jakie dane pochodzą z relacji historycznych. Tymczasem zrównuje on czasowo wszystkie opisy kolejnych grup plemiennych. Jest to o tyle poważny błąd, iż niektóre z ludów zmieniły w ciągu ostatnich 50 lat swoją strukturę społeczną, zwyczaje lub prakty¬ ki gospodarcze, inne zaś mogły zniknąć z krajobrazu kulturowego. Odwołując się do wiedzy zdobytej podczas ostatnich 10 lat w trakcie własnych badań terenowych wśród Kanaurów, mogę powiedzieć, iż proponowany przez Singha opis nawiązuje do rzeczywistości sprzed co najmniej 20 lat. Uporządkowanie poszczególnych opisów według podobnego klucza ułatwia jednak poruszanie się po ogromnym świecie tubylczym Indii. Bardzo pomocne jest przytaczanie różnych wariantów nazwy grupy plemiennej, używanych w publika¬ cjach, przez grupy sąsiednie oraz endoetnonimu. Autor starał się stworzyć opisy umożliwiające porównawcze analizowanie różnych aspektów kultury wybranych grup (acz przypomnę, iż nie jest to czynione z konsekwencją w całym tekście). Znaj¬ dujemy więc dane demograficzne tam, gdzie to możliwe, zestawiające liczby ze spisów ludności z różnych lat. Singh często odwołuje się także do badań antropologów fizycz­ nych, podając skrócony profil antropometryczny oraz statystyczne dane procentowe �324 Recenzje i noty recenzyjne dotyczące grupy krwi. Element już od dawna nie występujący w etnologicznej litera¬ turze naszego kręgu kulturowego. Dalej następuje opis struktury społecznej, z waż¬ nymi kryteriami określającymi relacje między członkami rodzin, oraz hierarchii wewnątrzgrupowej. Kolejnym aspektem jest określenie ram ekonomicznych, w jakich funkcjonuje grupa i opis ważniejszych praktyk gospodarczych. Skrótowo omówio¬ ne są też praktyki religijne i podstawy zmian we współczesnej strukturze wyzna¬ niowej. Publikacja K.S. Singha zawiera również obszerną, 35-stronicową bibliografię opra¬ cowań o indyjskich społecznościach tubylczych. Może się ona okazać szczególnie przydatna podczas poszukiwań literatury autorstwa indyjskich badaczy. Teksty pióra antropologów zachodnich, zamieszczone w bibliografii, niestety nie obejmują nawet wydawnictw z lat 90. XX wieku. Na zakończenie jeszcze jedna, ważna dla odbiorcy europejskiego, uwaga. Do¬ tyczy stylu, w jakim pisane są prace. Lektura omówionych książek, podobnie jak szeregu innych publikacji antropologicznych współcześnie wydawanych w Indiach, pozostawia dziwne i mieszane odczucia. Może się wydawać, iż informacje, jakie w nich znajdujemy, są zbiorem odpowiednio uporządkowanych danych, sporządzo¬ nych w stylu brytyjsko-kolonialnego raportu. Łatwo zauważyć metodę konstruowa¬ nia treści oraz swoistą manierę sztywnego trzymania się ustalonej struktury tekstu. Zazwyczaj zawiera ona listę takich zagadnień, jak małżeństwo, pokrewieństwo, sztu¬ ka, gospodarka, wierzenia, system władzy. Ma zatem charakter problemowo rozpro¬ szony. Przywodzi to na myśl wypowiedź Salmana Rushdiego, który zauważa, iż we współ¬ cześnie powstających tekstach literackich pióra autorów indyjskich wyczuwalna jest stylistyka Forstera. A rzecz przecież w tym, by oddać ducha własnej kultury poprzez własne kategorie odczuć, co też uczynił Rushdi. W opracowaniach antropologów in¬ dyjskich można dostrzec sposób pisania badaczy brytyjskich z początku XX wieku. Co więcej, wydany w 1915 roku tom The People of India (zbieżność nazwy projektu K.S. Singha), autorstwa Herberta Risleya , do dzisiaj wydaje się wzorcem, do którego nawiązują najnowsze prace (obaj autorzy przywołują postać Risleya w swoich pracach). Nie chciałbym przez to powiedzieć, że są to publikacje skostniałe i nic nie wnoszące; często są wręcz odkrywcze. Jednakże taki styl relacji antropologicznych jest trudny w odbiorze i nie zachęca czytelnika do zapoznania się z wynikami badań, lecz do niego raczej zmusza. Wielokrotnie zastanawiałem się, gdzie może tkwić przekonanie o po¬ prawności takiego ujmowania kontekstu badań (bo i one planowane są w taki sposób, by potem wypełnić konieczne w opisie obszary). Jednym z powodów może być ciągły brak poczucia, iż świat kultur znajdujących się w granicach państwa został poznany, choćby katalogowo. Trudności ze sklasyfikowaniem niektórych ludów i nadaniem im odpowiedniego statusu wobec prawa stanowią bardzo istotny problem, często wywo¬ łujący nieporozumienia między tubylcami a administracją. System administracyjny po 1 1 Druga edycja tego opracowania ukazała się w roku 1960, z uzupełnieniami Williama Crooke'a. �Recenzje i noty recenzyjne 325 prostu nie nadąża za dynamiką zmian społecznych. Przykładem mogą być protesty i zamieszki wywołane w ubiegłym roku przez Gudźarów w Radżasthanie, Harianie oraz w stanie Uttaranćal. Jednakże przy tak wielkim projekcie społecznym, jak utrzy¬ manie jedności państwowej Indii z pełnią akceptacji przeogromnej różnorodności kul¬ turowej, będą to sytuacje stale towarzyszące kolejnym rządom na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Przemysław Hinca Borys M a l k i n, Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007, ss. 398, il., ISBN: 978-83-921211-5-2. Na okładce twarz Indianina niknąca w mroku. Czerwone bransolety na rękach, tatuaż na twarzy. Patrzy spokojnie, z pewną zadumą, może smutkiem? Czy jego świat przeminął? Ta fotografia to cała książka. Opowieść z pierwszej ręki o ludziach i miej¬ scach, do których większość z nas nigdy nie dotrze i nigdy o nich nie usłyszy. Nie tylko dlatego, że nie dojedzie tam ekipa filmowa, bo za daleko i za trudno. Także dlatego, że to, co opisuje autor, przeminęło, zdarzyło się, było kilkadziesiąt lat temu. Mowa o książce Borysa Malkina Odchodzący świat. Warto o niej, jak i o jej autorze opowiedzieć kilka słów, ze względu na jej wymiar etnograficzny, ale przede wszyst¬ kim dlatego, że na tle polskiej literatury podróżniczej jest ona wyjątkowa. Zacznijmy od prezentacji samej książki. Na kartach dwunastu rozdziałów po­ znajemy dwanaście regionów Ameryki Południowej. „Region" to w tym przypadku niezbyt szczęśliwe sformułowanie. Odsyła nas bardziej do geografii, podczas gdy rdzeniem tej pozycji są opisy ludzi, zwierząt i roślin żyjących na danym obszarze. Bardziej adekwatne wydaje się literackie określenie „świat". Książka oferuje nam spojrzenie na dwanaście odmiennych światów Ameryki Południowej. Wraz z auto¬ rem wędrujemy przede wszystkim przez rozmaite światy Indian Amazońskich. Za¬ glądamy na przykład do Karaja w Brazylii, żyjących z rzeki Araguaia, by potem wylądować wśród Ache — leśnych zbieraczy i łowców z Paragwaju. Odwiedzamy Wayana w Gujanie Holenderskiej, by następnie zawitać do Tukuna, żyjących nad wielką Amazonką. Poznajemy także Indian Guajiro, troszczących się o swoje sta¬ da na półpustynnym pograniczu Wenezueli i Kolumbii. Zaglądamy na boliwijskie Gran Chaco (Indianie Chiriguano), w kolumbijskie Andy (Indianie Yuko w Sierra de Perija) i do lasu tropikalnego pomiędzy Pacyfikiem a Andami (Indianie Noanama w pn.-zach. Kolumbii). W jednym rozdziale opuszczamy nawet ląd stały, aby od¬ wiedzić należący do Chile Archipelag Wysp Juan Fernandez. Przekrój geograficzny jest więc bardzo szeroki. Spośród wszystkich najważniejszych środowisk Ameryki Południowej właściwie brakuje tylko argentyńskiej pampy. Wszystko to na ponad trzystu stronach głównego tekstu. �326 Recenzje i noty recenzyjne Prócz tego czytelnik dostaje do rąk przedmowę, tekst przedstawiający sylwetkę Borysa Malkina, 13 map obrazujących regiony wypraw i ich usytuowanie na kon¬ tynencie amerykańskim, trzy słowniki (użytych w tekście wyrazów obcych, nazw roślin i zwierząt, synonimów nazw ludów indiańskich), spis fotografii w czterech językach (polskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim) oraz pięć aneksów opi¬ sujących działalność autora (badania o charakterze etnograficznym i przyrodniczym, zbiory muzealne oparte na kolekcjach zgromadzonych przez autora, publikacje i fil­ my dokumentalne). Łącznie jest to około 50 stron tekstu. Dodajmy do tego 130 uni­ katowych kolorowych fotografii pokazujących ludzi i zwierzęta opisywane w te¬ kście, w mniejszym stopniu zaś miejsca i rośliny. Wspomnieć też wypada o starannej wielkoformatowej edycji samej książki. To wszystko wystawia dobrą ocenę redakto¬ rom tomu. Praca, jaką włożyli w opracowanie dzieła oraz w wybranie tekstów i foto¬ grafii Malkina posiadających dużą wartość zarówno dokumentalną, jak i estetyczną, przyniosła naprawdę dobry efekt. Odchodzący świat prezentuje się jako swoiste opus magnum autora, dzieło rzeczywiście przybliżające cały jego dorobek. A jest on naprawdę imponujący. Borys Malkin to jeden z najwybitniejszych współczesnych dokumentalistów i kolekcjonerów kultur indiańskich Ameryki Połu¬ dniowej. W ciągu czterdziestu lat swoich wypraw zgromadził ponad 120 kolekcji et¬ nograficznych i zbiorów archeologicznych (najbogatsze z nich liczą powyżej tysiąca eksponatów). Zbiory te, obejmujące rękodzieło ponad 40 ludów tubylczych Ameryki Południowej oraz zabytki sztuki prekolumbijskiej z 10 kultur archeologicznych, są w posiadaniu wszystkich najbardziej znaczących muzeów europejskich i amerykań¬ skich. Do tego trzeba dodać olbrzymie zbiory zoologiczne — około miliona okazów entomologicznych i herpetologicznych rozsianych po liczących się muzeach i insty¬ tutach naukowych na świecie. Dokumentacja wizualna jest także niebagatelna — to przeszło 40 tysięcy slajdów fotograficznych oraz fotografii czarno-białych, uzupeł­ nionych 22 filmami etnograficznymi. Wszystko to zbiory wartościowe, unikające „cepeliady", które gromadzono w sposób staranny i systematyczny. Autor może się także pochwalić dorobkiem pisarskim. Polskim czytelnikom jest on znany z artyku¬ łów krajoznawczo-podróżniczych regularnie zamieszczanych w czasopiśmie popu¬ larnonaukowym „Poznaj Świat", gdzie od roku 1959, z małym przerwami, do roku 1985, łącznie opublikował ich pięćdziesiąt (te o Ameryce Pd. stanowią pierwowzór Odchodzącego świata). Drugi wymiar jego pisarstwa jest w Polsce prawie całkowi¬ cie nieobecny. Są to teksty z zakresu etnozoologii i zoologii wychodzące na łamach takich naukowych czasopism, jak „Anthropological Quarterly" czy „Bulletin of the American Museum of Natural History". Do pełnego obrazu sylwetki badacza dodać trzeba jego barwny życiorys, który wiedzie od Litwy i Polski, poprzez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kolumbię i Szwajcarię, z powrotem do Polski. Są w nim takie epizody, jak udział w wojnie na Pacyfiku, studia na trzech kierunkach (przyrodniczym, archeologicznym oraz antro­ pologicznym, m.in. pod kierunkiem A. Kroebera i R. Lowie'go), podróże po obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii, praca wykładowcy uniwersyteckiego, przyjaźń z Robertem Carneiro — czołowym antropologiem amerykańskim. Słowem, Borys Malkin to postać nietuzinkowa, której dokonania budzą szacunek. Można powie- �Recenzje i noty recenzyjne 327 dzieć, że od strony naukowej sytuuje się on w antropologii w nurcie Boasowskim, w którym badacz powinien być przede wszystkim dokumentalistą, a zarazem specja¬ listą w różnych dziedzinach. I to właśnie przebija się w rzeczonej pozycji, zarazem decydując o jej wartości. Jak już wspomniałem, Odchodzący świat jest pracą podróżniczą, ale nader odmienną od innych współczesnych polskich książek opowiadających o Ameryce Południowej. Dla porównania weźmy trzy pozycje, należące do najbardziej popularnych i medial¬ nie znanych: Rio Anaconda, Wojciecha Cejrowskiego; Blondynka w dżungli, Beaty Pawlikowskiej oraz Eldorado — polowanie na legendę, Jacka Pałkiewicza. Na czym polegają różnice? Pierwsza z nich to ilość i zakres faktografii. Książkę Malkina cechuje ogromne bogactwo faktów. Jest ona naładowana mnóstwem informacji dotyczących regionu, na którym koncentruje się dany rozdział. Poczynając od geografii (umiejscowie­ nie, krajobraz, ukształtowanie terenu), idąc poprzez świat przyrody (flora i fauna, ze szczególnym uwzględnieniem pasji autora — owadów), a kończąc na ludziach zamieszkujących dany obszar (przedstawienie sposobu życia, opisy świąt, zdobień, ceramiki, sposobów polowania itp.), otrzymujemy rzeczywisty wgląd w obręb przed­ stawianego świata. Obfitość materiału dotyczącego różnych dziedzin (przydało się wszechstronne wykształcenie autora) sprawia, że każdy czytelnik, niezależnie od posiadanej wiedzy, znajdzie dla siebie coś interesującego i nowego. Oczywiście, ja¬ kość i zakres tych prezentacji nie są jednakowe w obrębie całej książki. Trafiają się rozdziały uboższe faktograficznie, na przykład koncentrujące się na dwóch lub trzech aspektach opisywanego regionu. To jednak nie zmienia faktu, że różnica pomiędzy Odchodzącym światem a przywołanymi wyżej pozycjami jest naprawdę duża. Tak się bowiem składa, że pod względem ilości informacji o przemierzanych światach, a zwłaszcza ich zakresu, polskie książki podróżnicze traktujące o Ame¬ ryce Południowej prezentują się dość ubogo. A co stanowi ich główną treść? Etapy i koleje wypraw, wrażenia autora, refleksje na temat siebie i rzeczywistości. Więcej dowiadujemy się z nich o samym podróżniku niż o krainach, po których wędru¬ je. W książce Malkina zdarzenie z wyprawy jest pretekstem do prezentacji Indian, gatunku zwierzęcia lub rośliny, natomiast w książkach rzeczonych autorów jest to powód do zaprezentowania samych siebie. A jeśli już pojawiają się obiektywne, nie uwikłane w autorskie interpretacje fakty o regionie, wtedy najczęściej trącą encyklo¬ pedyzmem. Książka Malkina stara się omijać tego typu pułapki, dość harmonijnie łącząc informacje pochodzące z własnego doświadczenia z tymi z naukowych opra¬ cowań. W ten sposób Odchodzący świat unika częstego grzechu polskiej literatury podróżniczej (nie tylko amerykanistycznej), w której relacje z własnej wyprawy poprzetykane są wypiskami z cudzych prac. Natomiast druga główna różnica polega na jakości przedstawionych faktów. W re¬ cenzowanej pozycji przedstawiana wiedza o świecie jest szczegółowa, usytuowa¬ na w konkretnym miejscu i czasie. Widać to na różnych poziomach, poczynając od umiejscowienia w przestrzeni, poprzez dane etnograficzne i przyrodnicze, a kończąc na danych osobowych. Za każdym razem możemy precyzyjnie powiedzieć, gdzie i o kim lub o czym pisze autor. Wiemy też, gdzie przebiega granica pomiędzy opisem �328 Recenzje i noty recenzyjne świata a autorską interpretacją. Zwykle dostajemy obszerny, jak na standardy popu¬ larnonaukowe, zestaw wiedzy na dany temat, często zmierzającej do obalania stereo¬ typowych poglądów o Amazonii. I , rzecz znamienna, prawie wszystkie osoby, które pojawiają się w książce — a jest ich pokaźny tłumek — są wymienione z imienia i nazwiska (jeżeli takowe miały), a przy tych nielicznych nieznanych, autor rzetelnie informuje, że zapomniał, jak się nazywali. Ten przykład dobrze obrazuje różnice w sposobie prezentowania rzeczywistości, albowiem u pozostałych autorów zdecydowana większość osób, z którymi się spot¬ kali, występuje w tekście jako bezimienni Indianie, Latynosi czy tubylcy. Informacje na temat świata zwykle wahają się pomiędzy ogólnością a ogólnikowością. Wyda¬ rzenia dzieją się gdzieś tam „w dziczy", „na pograniczu", „w zagubionej osadzie". Trudno powiedzieć, co jest wzięte ze świata, a co dodane przez autora (zwłaszcza kwestie wypowiadane przez Indian trącą konfabulacją), a dodatkowo większość pre¬ zentowanych obrazów powiela stereotypy o mieszkańcach lasu tropikalnego. Na do¬ miar złego, pośród niezbyt licznych prawdziwych informacji zdających sprawę, jak jest w Amazonii, pojawiają się dane całkowicie mijające się z prawdą, których żadną miarą czytelnik nie znający naukowej literatury nie jest w stanie wychwycić. Dlaczego tak jest? Skąd taka dysproporcja pomiędzy dziełem Malkina i innych autorów? Odpowiedź znajdziemy w porównaniu sposobów pisarstwa. Odchodzący świat jest napisany w czasie przeszłym, w trybie oznajmującym, ze stosunkowo małą licz¬ bą dialogów, które pojawiają się tylko w anegdotach. Wszystko to znamionuje styl pisarski pretendujący do przedstawiania prawdy, dokumentowania rzeczywistości. I taka jest też ta książka. Emanuje przekazem: „patrzcie, tak tam było". Z kolei na przykład proza Cejrowskiego opiera się na czasie teraźniejszym, dużej liczbie dia¬ logów stanowiących sedno wielu historyjek, rozmaitych eksperymentach słownych i formalnych, co daje na tyle mocną fabularyzację faktu, że w efekcie przeobraża się on w fikcję literacką. Słowem, książka Malkina reprezentuje opcję literatury faktu (dokumentującej realne wydarzenia), zaś twórczość pozostałych podróżników sytu¬ uje się bardziej w okolicach publicystyki reportażowo-beletrystycznej (komentującej fikcję zbudowaną na doświadczeniach autora). Widać, że pod pojęciem „wyprawy" w obu przypadkach ukrywa się co innego. Borys Malkin jeździł po to, aby zbierać okazy zwierząt, kolekcje przedmiotów, do¬ konać opisu danej technologii, zwyczaju lub praktyki. Pisarstwo stanowiło pobocze jego działalności. Stąd też autor jest obecny w tekście w formie „szczątkowej", naj¬ częściej w anegdotach lub w opisie swoich doświadczeń z danymi ludźmi lub regio¬ nem. Pałkiewicz zaś udawał się do Amazonii, by opisać swoje zmagania z trudnym światem dookoła, przyrodą, techniką, ludźmi. Pawlikowska, by zrelacjonować swoje odczucia i wrażenia. Najbliżej Malkina jest zapewne Cejrowski, który również pre¬ zentuje obraz świata „Tam", ale jest on mocno stereotypowy i istnieje tylko po to, aby zabawić czytelnika, zadziwić go lub rozśmieszyć. We wszystkich trzech przypad¬ kach głównym celem pobytu podróżników w Ameryce Południowej było napisanie książek i nakręcenie filmów. Być może dlatego ich głównym bohaterem jest autor w Ameryce, nie zaś sama Ameryka. �329 Recenzje i noty recenzyjne W rezultacie Odchodzący świat jest książką, której nie da się przeczytać w całości w ciągu kilku wieczorów — nie pozwala na to jej styl i wielość zawartych w niej in¬ formacji. Natomiast przykładowa Rio Anaconda taką rozrywkę zapewnia. Czytając j ą i jej pokrewne pozycje, spędzimy przyjemnie czas, sądząc, że dowiadujemy się czegoś o Indianach i Ameryce Południowej. W istocie jednak więcej dowiemy się o nas sa¬ mych, o naszych wyobrażeniach i potrzebach — podróż jest tu tylko pretekstem i ko¬ stiumem. Odchodzący świat Borysa Malkina jest więc pozycją wyjątkową, gdyż oferu¬ je rzeczywisty wgląd do światów, które odwiedził autor. Można się z niej dowiedzieć wielu rzeczy na ich temat. Dobra książka podróżnicza powinna być właśnie taka. Tarzycjusz Buliński Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005, ss. 449, il., ISBN: 83-9221-300-9. Zainteresowania badawcze Eugeniusza Kłoska od dawna koncentrowały się na prob­ lematyce etniczności (tożsamości etnicznej, stereotypów, kategorii „swój" - „obcy") oraz stanu kultury i charakteru procesów kulturowych na terenach pogranicznych. Były nimi w jego pracach Śląsk i Bukowina w granicach Rumunii. Badania na Śląsku, szcze­ gólnie Śląsku Górnym, Eugeniusz Kłosek podjął już na początku lat 80. W ramach badań nad problematyką śląską zajął się przede wszystkim wyznaczaniem odrębności obszaru i grupy oraz jej tożsamością. Zauważamy znamienną ewolucję w poglądach badacza, dostrzegalną w jego licznych publikacjach, związaną ze zmieniającą się rze¬ czywistością społeczno-kulturową i polityczną. Odrębność tę początkowo ujmował w kategoriach regionalnych i społecznych. Od połowy lat 90. XX wieku badacz do¬ strzegł jednak konieczność zajęcia się identyfikacją etniczną i sformułował tezę o „tu¬ tejszej", pogranicznej tożsamości etnicznej Ślązaków. Obok dobrej znajomości terenu i jakości materiałów z badań terenowych, wykorzystanych w tych pracach, cenię sobie w nich determinację w podejmowaniu trudnych, lecz ważnych problemów oraz sposób pisania o nich, uwzględniający odpowiedzialność badacza usiłującego zrozumieć ba¬ daną sytuację, ale unikającego bezpośredniego na nią oddziaływania. W Rumunii Eugeniusz Kłosek rozpoczął badania jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy to gromadził materiały do pracy magisterskiej na temat pasterstwa w Górach Kelimeńskich. Na teren Rumunii powrócił w roku 1995. Tym razem były to długotrwałe, intensywne badania terenowe prowadzone do roku 2004, indywidualnie i razem ze stu­ dentami etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach ćwiczeń terenowych i obo­ zów naukowych. Przedmiotem badań były polskie społeczności wiejskie na Bukowinie rumuńskiej, analizowane w szerokim kontekście uwarunkowań zarówno historycz¬ nych, jak i współczesnych. Celem tych badań było określenie charakteru tożsamości etnicznej Polaków na Bukowinie południowej oraz dokumentacja właściwej im kultu¬ ry. Obok systematycznych badań terenowych w siedmiu wsiach Bukowiny — trzech �330 Recenzje i noty recenzyjne zasiedlonych na początku XIX wieku przez górali czadeckich, trzech nieco później przez chłopów z okolic Tarnowa i Kolbuszowej oraz jednej, dawnej osady górniczej, do której sprowadzono pod koniec XVIII wieku rodziny górnicze z Bochni i Wieliczki, 0 odmiennej historii i strukturze etnicznej mieszkańców — poszukiwania prowadzo¬ no także wśród Polaków w innych miejscowościach tej krainy. Ważnych materiałów porównawczych i uzupełniających dostarczyły badania przeprowadzone wśród reemi¬ grantów z Bukowiny, osiedlonych po I I wojnie światowej, przede wszystkim na Dol¬ nym Śląsku. Przesiedlenie spowodowało, że zachowali oni w wielu przypadkach lepszą pamięć o przeszłości w porównaniu z członkami grupy, którzy pozostali na miejscu. Ponadto wykorzystano źródła zastane, między innymi kroniki tworzone w badanych wioskach oraz rękopiśmienne i publikowane opracowania historyków, językoznawców 1 socjologów. Rezultatem badań prowadzonych na Bukowinie przez Eugeniusza Kłoska jest wiele artykułów, a ich podsumowaniem — recenzowana książka. Książka ta koncentruje się na dwóch obszernych sferach kultury, a mianowicie ideach i wartościach stanowiących o tożsamości etnicznej bukowińskich Polaków, dostępnych głównie poprzez wypowiedzi członków badanej grupy i ich sąsiadów, oraz na wytworach i zachowaniach tworzących ich kulturę dnia codziennego. Obydwie te sfery kultury nie są w pracy niepowiązane. Kultura wyobrażana, do której należy świadomość etniczna, ma swoje oparcie w kulturze związanej ze sposobem bytowania, natomiast wiele zachowań i wytworów materialnych uzyskuje znaczenie dzięki towarzyszącym im wartościom. Au¬ tor uznał za ważne ukazanie perspektywy historycznej przedstawianych zjawisk. God¬ ne uwagi jest również ujmowanie głównego przedmiotu badań, jakim są społeczności polskie na Bukowinie, w różnorodnych uwarunkowaniach i kontekstach: etnicznych, społecznych, religijnych, ekonomicznych i politycznych. Książka stanowi monografię problemową grupy Polaków, żyjących na Bukowinie w wielokulturowym i wieloetnicznym, lecz na ogół nie antagonistycznym wobec nich środowisku, o trudnej przeszłości i interesującej, lecz równie skomplikowanej teraźniejszości. Bukowina i polskie społeczności tam zamieszkałe dostarczyły ważnych materiałów do rozważań nad problemami etnicznymi. Autor szczegółowo omawia determinanty i dylematy świadomości etnicznej Polaków na Bukowinie. Dostrzegł znaczenie nie tyl¬ ko rumuńskiego, ale także wieloetnicznego otoczenia (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Cyga­ nie, Węgrzy, Ormianie), pomagającego w oswojeniu się ze zróżnicowaną etnicznością, dostarczającego możliwości wyboru u grup pogranicznych, prowadzącego do konfliktu tożsamości — ujawnionego wśród górali czadeckich, którzy w części zadeklarowali się jako Słowacy. Podkreślił rolę języka i wyznania oraz wspierających je instytucji, takich jak szkoła i Kościół, zwrócił uwagę na motywy i skutki małżeństw mieszanych. Zareje¬ strował na terenie Bukowiny etnonim „Mazur", występujący na ogromnym terenie od Serbii po Syberię, niekiedy stanowiący konkurencję wobec etnonimu „Polak", sygnali¬ zujący nieopracowany dotąd przez etnologów problem ekspansji ludności wywodzącej się z Mazowsza i trwałości nazwy oraz języka. Słusznie zauważył, że stereotypy etnicz­ ne nie muszą stanowić o charakterze wzajemnych stosunków. Omówił znaczenie Pola¬ ków z Polski, przyjeżdżających na Bukowinę już w latach 30. XX wieku jako letnicy, reprezentujących inny, „narodowy" wymiar polskości. Stwierdza marginalny charakter etniczności Polaków na Bukowinie, szczególnie tych żyjących w trudno dostępnych �331 Recenzje i noty recenzyjne wioskach górskich, izolowanych zarówno od kultury grupy narodowej kraju pocho¬ dzenia, jak i kraju zamieszkania. Badacz kilkakrotnie wzmiankuje, z pewnym żalem wobec bukowińskich Polaków, o trudnościach w odróżnianiu przez nich przynależno¬ ści państwowej (obywatelstwa) od przynależności narodowej (np. s. 147). Wydaje się, że nie docenia on roli państwa i sytuacji przez nie tworzonej w procesach etnicznych, czego wyrazem może być uznanie narodu za najwyższy stopień zorganizowania etniczności, nie uwzględniające możliwości tworzenia narodów „dynastycznych", „poli¬ tycznych" czy „konstytucyjnych". O tej możliwości przypominają wypowiedzi człon¬ ków badanych społeczności, potwierdzających niejednokrotnie swoją przynależność zarówno do narodu polskiego, jak i rumuńskiego. W rozważaniach nad prowadzeniem badań z zakresu problematyki etnicznej ważna jest świadomość autora, że badania ta¬ kie, nieodpowiednio realizowane, mogą wzmacniać uczucia ksenofobii i przyczynić się do zantagonizowania badanych społeczności wieloetnicznych. W części książki poświęconej kulturze dnia codziennego autor przyjął układ tradycyjnej monografii etnograficznej. Na początku umieścił gospodarowanie, na¬ stępnie omówił dom i zagrodę, strój i ubiór, pożywienie, sposoby kontaktowania się w ramach społeczności lokalnych, obrzędy rodzinne i doroczne, na końcu wierzenia i przyjmowaną wizję świata oraz podania. Sporządzony rejestr zachowań i wytworów kulturowych zaopatrzony jednak został, i to odróżnia ten tekst od wielu tradycyjnych opisów etnograficznych, w informację o ich genezie, jeśli była uchwytna, przynależ¬ ności do określonego czasu oraz stopniu powszechności. Obok elementów kulturo¬ wych o charakterze reliktów przedstawione zostały również nowe, często w powią¬ zaniu ze środowiskiem etnicznym i szerszym kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym. Także w tej części pracy, podobnie jak w innych swoich studiach, autor prezentuje się jako doświadczony i utalentowany badacz terenowy, rozmówca i obserwator potrafiący zgromadzić interesujące materiały i dbający o ich dobre za¬ prezentowanie w tekście. Konsekwentny empiryzm Eugeniusza Kłoska tylko w nie¬ licznych wypadkach osłabiają nie potwierdzone w terenie koncepcje, zaczerpnięte z literatury informacje, typu: „Dom jest obrazem kosmosu" (s. 227). Przedstawienie kultury Polaków na Bukowinie, zaprezentowane w książce, jest nie tylko rejestrem unieruchomionych jej elementów. Ukazało ich funkcję, posłu¬ żyło także do sformułowania wniosków na temat przekształceń tej kultury, głównie pod wpływem procesu modernizacji ograniczającego tradycyjne jej formy. Stało się ponadto przydatne do przedstawienia uwarunkowań i mechanizmów kulturowych związanych z etnicznością: izolacji, transkulturacji i asymilacji, również rewitali¬ zacji i nabywania kompetencji umożliwiających funkcjonowanie w wielokulturo¬ wym i wieloetnicznym środowisku. Przekazane w monografii informacje nie tylko pozwalają pogłębić znajomość różnych wymiarów etnicznej polskości, ale są także cenne dla rozważań nad ogólnymi problemami etniczności i procesami przekształceń kulturowych. Polskie piśmiennictwo z zakresu zagadnień etnicznych wzbogaciło się o wartościową pozycję przygotowaną na podstawie bogatych i interesująco zinter¬ pretowanych materiałów z długotrwałych badań terenowych. Zbigniew Jasiewicz �332 Recenzje i noty recenzyjne „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, Warszawa: ZG ZS 1996-2007, ISSN: 1426¬ 21-2126. W epoce Internetu wydawanie czasopisma może wydawać się zajęciem zgoła niepotrzebnym. Po co mitrężyć czas na żmudne prace redakcyjne, na drukowanie, wreszcie dystrybucję. O wiele łatwiej skorzystać z możliwości, jakie daje właśnie Internet. Jestem przekonany jednak, że lepiej celem przekazania swoich myśli po¬ sługiwać się także metodami wypracowanymi w „galaktyce Gutenberga", niźli zdać się tylko na to, co oferują w „globalnej wiosce". Periodycznie wychodzące pismo, w jednolitej i starannej szacie graficznej, o określonej tematyce, a przede wszystkim konsekwentne w swoich celach i zapatrywaniach, stanowi jedno z tych osiągnięć naszej cywilizacji, z których nie opłaca się rezygnować. Te refleksje przychodzą mi do głowy, gdy patrzę na półkę z tomami „Zesłańca", będą­ cego czasopismem środowiska Sybiraków. Najpierw pod tym tytułem wychodził od 1991 roku dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego". Od 1996 roku „Zesłaniec" jest odrębnym czasopismem. Jego redaktorem naczelnym jest znany etnolog, Antoni Kuczyński; w latach 1997-1999 zastępował go Władysław Masiarz. „Zesłaniec" ma zazwyczaj trzy działy. W pierwszym zamieszcza się artykuły o te¬ matyce wschodoznawczej, przede wszystkim jednak o dziejach Polaków zsyłanych na Sybir w XIX i XX wieku. W drugim są krótkie na ogół teksty dotyczące działal¬ ności Związku Sybiraków oraz wszelkich wydarzeń obchodzących to środowisko. Z kolei w trzecim znaleźć można recenzje rozmaitych publikacji związanych z tema¬ tyką pisma. Recenzowany periodyk jest nie tylko przejawem działalności pewnego stowarzyszenia. Jest to czasopismo, w którym znaleźć mogą wartościowe artykuły wszyscy, których interesują stosunki polsko-rosyjskie, dzieje Kresów Wschodnich, rodzime kultury Syberii, problem totalitaryzmu. Publikowane są także wstrząsające wspomnienia osób, które przeżyły zesłanie. Redakcja „Zesłańca" bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji mię¬ dzy emocjami a intelektem. Zajmując się tematyką wschodnią, bardzo łatwo o cierpiętnictwo, o oskarżanie wszystkiego i wszystkich. Teksty publikowane we wroc¬ ławskim periodyku nacechowane są jednak trzeźwością, wynikającą ze stosowania metody naukowej. Większość artykułów spełnia wymagania stawiane pracom na¬ ukowym, wprawdzie z dziedziny często literaturopodobnej humanistyki; jest to jed¬ nak pisarstwo posługujące się starannie opracowanymi materiałami źródłowymi. Na kartach redagowanego przez Antoniego Kuczyńskiego czasopisma spotykam naukowców i świadków wydarzeń historycznych, Polaków i przedstawicieli narodów zamieszkujących ongiś carskie czy sowieckie imperium, spotykam ludzi różnych po¬ koleń. „Zesłaniec" jawi się jako miejsce ważnego dialogu. Z pewnością można go uprawiać z powodzeniem również na forach internetowych. Kiedyś rozmawiało się na rynku albo konwersowało w salonie. Konwersacja w salonie Kuczyńskiego jest zawsze bardzo pouczająca, choć nie wszyscy z interlokutorów przypadają nam do gustu. Nigdy jednak nie jest czasem straconym. Grzegorz Pełczyński �Recenzje i noty recenzyjne 333 Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004, 52'. Ararat to masyw górski we wschodniej Turcji, który funkcjonuje w naszej wyob¬ raźni jako góra legendarna, magiczna, święta. Rzeczywistość tego miejsca prezen¬ tuje się jednak obecnie zgoła inaczej. Od lat 80. XX wieku ma tam bowiem miejsce przewlekły konflikt między turecką armią i kurdyjską partyzantką Partii Pracujących Kurdystanu (PKK). Walki na tym terenie sięgnęły zenitu w połowie lat 90. Obecnie tli się nadal w górach ruch partyzancki, zepchnięty jednak na pogranicze irackie. Mimo że o kobiecie muzułmańskiej napisano już tomy, to wciąż w odniesieniu do niej przeważają uogólnienia i stereotypy. W opracowaniach pojawia się najczęściej wizerunek kobiety dyskryminowanej, zepchniętej na margines islamskiego społe¬ czeństwa. Ten godny współczucia wizerunek kobiety Orientu, budzący emocje Eu¬ ropejczyków, jest jednak — co najmniej — nieaktualny. Rzeczywistość kulturowa świata islamu w ostatnich dekadach gwałtowanie się zdynamizowała. Dotyczy to także sytuacji kobiet. Dlatego też z wielką uwagą należy śledzić opracowania zmie¬ rzające do ukazania sytuacji kobiety islamu z aktualnej i odbiegającej od stereotypów perspektywy. Do takich ujęć zaliczyć można film dokumentalny autorstwa wykształ­ conego w łódzkiej „filmówce" Francuza, Erwanna Brianda, Kobiety z góry Ararat. Dokument opowiada o walce żeńskiej formacji partyzanckiej PKK, operującej w gór¬ skich ostępach południowo-wschodniej Turcji, w okolicach Araratu. Film stara się zarejestrować wycinek z życia sześcioosobowego oddziału, ponadto obfituje w dy¬ gresje, dotyczące losów każdej z bohaterek. Historia, jakich wiele, gdyby nie fakt, iż fabuła filmu dotyczy kobiet-partyzantek. Dzięki temu przed naszymi oczami rysuje się raczej nietypowy wizerunek kobiety kurdyjskiej, jednocześnie także mieszkanki Bliskiego Wschodu. W konwencji wywiadu poznajemy każdą bohaterkę z osobna. Dowiadujemy się, iż każda z nich, bez wyjątku i bez reszty, oddana jest sprawie na¬ rodu kurdyjskiego, z żarliwością równą co najmniej tej, która cechuje mężczyzn. Bo­ haterki filmu to jednak podwójne rewolucjonistki. Walczą one o sprawę narodową, a jednocześnie na rzecz sprawy właściwie równie beznadziejnej — równoupraw¬ nienia kobiet w skrajnie patriarchalnym społeczeństwie Bliskiego Wschodu. Z tego powodu właśnie zasługują na nasz szczególny szacunek i uwagę. Film ten to dobry obraz przemian obyczajowych we współczesnym świecie mu¬ zułmańskim. Ich ważnymi uczestniczkami są kobiety, które coraz śmielej dopomi¬ nają się o znaczniejszy udział w życiu publicznym. Warto zwrócić uwagę, że czę¬ sto dochodzi do takich prób w społecznościach zmarginalizowanych, gdzie kobiety w coraz większym stopniu realizują się w polityce czy w życiu religijnym — sferach dawniej zarezerwowanych całkowicie dla mężczyzn. Na obu płaszczyznach da się obecnie zauważyć swego rodzaju emancypację, czy nawet więcej — rywalizację ko¬ biet z mężczyznami. Zjawisko to występuje nie tylko w Kurdystanie tureckim, ale, w różnym natężeniu, także na innych obszarach świata islamu. I tak, na przykład, w znanym mi najlepiej Sudanie, proces ten jest jak najbardziej widoczny. Tam jed¬ nak nie wynika on tylko z aktualnych procesów modernizacyjnych i westernizacyjnych, ale inspirowany jest raczej polityką fundamentalistycznego reżimu rządzącego �334 Recenzje i noty recenzyjne Sudanem, który poszukując poparcia społecznego, popiera częściową emancypację kobiet. Przykład Kurdów tureckich wydaje się nieprzypadkowy. W swej historii udowod¬ nili przecież nie raz, iż są najbardziej podatni na modernistyczne idee, i to nie tylko żyjąc wśród swoich pobratymców, ale także w obrębie innych społeczności Bliskiego Wschodu. W kontekście wydarzeń w sąsiednim Iraku, gdzie doszło do gwałtownego wzrostu znaczenia Kurdów, winniśmy bacznie śledzić przyszłe losy tego bez mała dwudziestomilionowego narodu, któremu wciąż odmawia się prawa do samostano¬ wienia. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b8454ff60e5532d607584e8d220ab17.pdf 432f6da5b2541c57c93fb20b3cc547c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5715 Title A name given to the resource Montaż lokalności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.283-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hinca, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 208038 PRZEMYSŁAW HINCA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań MONTAŻ LOKALNOŚCI. PRODUKCJE F I L M O W E GÓRALI STANU HIMAĆAL W INDIACH W himalajskich miasteczkach i wioskach stanu Himaćal od kilku lat zmienia się pewna sfera kultury, towarzysząca góralom i ich gościom. Jest to muzyka. Współcześnie zaczyna ona nabierać innego niż dawniej znaczenia i pełni ważną funkcję dla Kanaurów (nazwa własna Kanauring), mieszkańców regionu, podzie¬ lonych na wiele społeczności lokalnych. Była i jest nadal stałym elementem auto¬ busowych podróży do osad w górskich dolinach. Obecnie nie sposób nie usłyszeć lokalnej muzyki także poza wnętrzem pojazdów. Na wiejskich uliczkach przez głośniki sprzętu nagłaśniającego lepszej lub, częściej, gorszej jakości, dociera ona do uszu przybyszów oraz mieszkańców. Trzeba chęci i wytrwałości, aby bez oporów zacząć wsłuchiwać się w specyficznie brzmiącą dla europejskiego ucha muzykę indyjską. I nie rzecz w samym instrumentarium, lecz w wyjątkowym wokalu, szczególnie żeńskim. Z założenia, im wyższą tonację opanuje wokalist¬ ka, tym bardziej doceniany jest jej warsztat. To zmierzenie się z zupełnie inną przestrzenią tonacji, tak bardzo pożądanej przez lokalnych odbiorców. Nieco inaczej jest z muzyką górali. Jej stylistyka różni się od produkcji indyj¬ skich. Głosy, zarówno żeńskie, jak i męskie, operują tonacjami bliższymi natu¬ ralnym. Możliwości techniczne, które stały się dostępne na przełomie wieków, wraz z pojawieniem się komputerów, pozwoliły na swobodniejsze tworzenie własnych „wizytówek" muzycznych. Z czasem przerodziły się one w prezenta­ cje audiowizualne. Rozpoczęto nagrywanie filmów do śpiewanych przez górali pieśni. Forma teledysków rozpowszechniła się w całym regionie. Mieszkańcy Himalajów na bieżąco śledzą indyjski rynek filmowy, lecz to, co tworzą, dalekie jest od wytworów z fabryki snów. Pierwsze wrażenie, jakie towarzyszy oglądają¬ cym, nie wykracza poza odczucie, iż materiał jest niezbyt interesujący czy wręcz nudny, przypominający naprędce zrobiony film o folklorze. Taniec, tradycyjne stroje, teksty ludowe, i naiwnie opowiedziana kamerą ckliwa historia, zazwyczaj o tematyce miłosnej. Pozostaje posmak egzotyki, spojrzenia w odmienność, ale �284 Przemysław Hinca również naiwności wkraczającej w ramy kiczu. Ta „zabawa" nowym środkiem wyrazu zaczyna się dopiero rozwijać. W rzeczywistości ani taniec, ani pieśni ludowe, a tym bardziej strój, noszony dumnie przez górali, nie tylko od święta, nie są przeżytkiem. Są mocno związane z obrzędowością i żywo kultywowane przy stosownych okazjach. Novum, jak widać z obrazu jeszcze nieoswojone, to odgrywanie ludyczności przed obiektywem kamery. Ze względu na pięcioletnią przerwę, jaką miałem w badaniach terenowych w okręgu Kinnaur, trudno mi określić (góralom również), kiedy aranżacje utwo­ rów zaczęły przybierać dzisiejsze brzmienie. Obecnie w warstwie muzycznej powszechnie wykorzystuje się różnego rodzaju keyboardy, i to te instrumenty stanowią tło muzyczne, a nie tradycyjne karnale, shanay'e (instrumenty dęte) czy bębny. Tło dźwiękowe oraz wokal poddawane są obróbce tak, by słyszalny był efekt echa. W zamierzeniu ma oddawać warunki górskiej doliny, w rzeczywisto¬ ści jest sztucznym dodatkiem. Płyty i kasety z muzyką można kupić na straganach lub od handlarzy noszą¬ cych swój kram na własnych ramionach. Stoiska rozstawiane w czasie lokalnych targów i festiwali to właściwie punkty promujące poszczególne wydania, przy okazji oferujące dosyć szeroki wybór wcześniejszych produkcji. W mniejszych miejscowościach nie ma problemu, by nabyć nośniki na straganie spożywczym czy warzywnym. Jest to produkt dostępny powszechnie. Dlaczego akurat warto pisać o muzyce, o jej nowej formie medialnej? Otóż, w ciągu ostatnich pięciu lat przybrała ona inną postać i zaczęła pełnić do¬ datkową funkcję. Jest czynnikiem integrującym grupy lokalne. Oferowana jest też na nośnikach, symbolizujących pewien przełom technologiczny w sposobie zapisu danych. Koszt nie przekraczający dwóch dolarów nie stanowi wartości zaporowej. Płyty wideo-cd (vcd) można obejrzeć na domowych odtwarzaczach DVD. Urzą¬ dzenia te, do dzisiaj niezbyt powszechne nawet u nas, można spotkać w domach górali. Jeżeli w wiosce nie mieszka wielu zamożnych ludzi, to z pewnością odtwa¬ rzacz znajdzie się w dharamsali — świetlicy wiejskiej (dawniej służącej jako stanica pielgrzymkowa). Zawsze więc jest miejsce i sposobność, by obejrzeć kupione płyty. Najczęściej kupowane są nowości tworzone przez artystów z własnej doliny. W dru¬ giej kolejności — te płyty, które zdobyły sobie rozgłos w regionie. Konkurencja bollywoodzka z nizin nie jest aż tak mocno odczuwalna. Inaczej traktuje się w górach muzykę filmową z wielkich ekranów, a inaczej własną twórczość. Warto przyjrzeć się też krótkiej historii rejestrowania muzyki i obrazu przez samych górali. Kasety magnetofonowe z utworami nagranymi przez Kanaurów we własnym języku pojawiły się na rynku w połowie lat 90. X X wieku. Początkowo były to głównie pieśni dewocyjne, poświęcane lokalnym bogom. Pokazywały się także zestawienia utworów tworzonych i pisanych przez młodych artystów. Co cie¬ kawe i niespotykane na płytach i kasetach kupowanych w naszym kraju, oprócz ścieżek dźwiękowych z utworami znajdują się też dźwiękowe reklamy lokalnych sklepów (np. obuwniczego, tekstylnego), zakładów usługowych (tapicerów, sto- �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 285 larzy), a nawet kolejnych kaset lub płyt. Pieśniom dewocyjnym zwykle towa¬ rzyszy tradycyjny podkład muzyczny, odgrywany na instrumentach będących własnością świątyń w każdej osadzie. Te produkcje także nie są pozbawione komercyjnych ścieżek reklamowych. Utwory oparte o teksty ludowe lub pisa¬ ne współcześnie, aranżowane są w „nowoczesnej" oprawie dźwiękowej, którą tworzą keyboard z efektem echa i perkusja elektroniczna. Obecnie można nabyć także nowe produkcje rejestrowane na kasetach magnetycznych. Stanowią one alternatywę w możliwości odtwarzania oraz są atrakcyjne cenowo — połowa wydatku na płytę VCD z tym samym materiałem. W roku 2003 wydano pierwszą płytę wideo (VCD) w języku kinnauri. Zawie¬ rała kilka tradycyjnych pieśni śpiewanych w języku regionu, we współczesnej aranżacji. Od tego czasu rynek z twórczością filmową nabierał coraz większej dynamiki. Masowa produkcja płyt wideo-cd z regionalnym folklorem w ciągu zaledwie pięciu ostatnich lat zyskała status niemal koniecznego elementu za¬ znaczania własnej wyjątkowości i odrębności kulturowej. Co więcej, tego typu produkt staje się ważnym czynnikiem integrującym społeczności lokalne. Klient przeglądający płyty otrzymuje od handlarzy wskazówki, na co zwracać szcze¬ gólną uwagę. Pierwsze słowa, jakie można usłyszeć: „To nasza muzyka i nasza dolina". Następnie padają nazwiska i imiona wykonawców oraz producenta płyty (często to ta sama osoba, która jest jednym z głównych wokalistów lub tancerzy). Są to pełne informacje ze wskazaniem miejsca zamieszkania (lub gdzie aktualnie można znaleźć daną osobę). Prezentacja i reklamowanie płyty pełne są zaangażo¬ wania, emocji i dumy z takiej oferty, co kontrastuje z obojętnością w momencie podawania produkcji „obcych". Pokazuje to doskonale, jak mocnym akcentem kulturowym stał się zapis własnego folkloru, i w jaki sposób na jego podsta¬ wie kreowany jest wymiar lokalności. Nabiera ona wyrazistości przestrzennej, kojarzonej z własną doliną, osadą i charakterystycznymi miejscami, takimi jak świątynie, wodospady, rzeki, szczyty górskie. W materiałach tego rodzaju wyodrębniają się dwie, podlegające odrębnej ana­ lizie, warstwy: dźwiękowa i wizualna. W wymiarze dźwiękowym najmniej istotna wydaje się estetyka wykonywanych utworów. Ważne jest natomiast przekazanie specyfiki językowej danej społeczności. Spośród wielkiej różnorodności dialektalnej całego okręgu Kinnaur wyodrębnia się trzy duże zespoły językowe (pokry¬ wające się z ogólnie przyjętym podziałem stref kulturowych): dialekty Kinnauru dolnego, centralnego i górnego. Jak duża jest rozbieżność w mowie górali, niech świadczy fakt, iż mieszkańcy skrajnych regionów nie są w stanie się zrozumieć, gdy używają własnych dialektów. Każdy z trzech regionów jest podzielony na odrębne doliny stanowiące społeczności lokalne, które zachowały własną specy¬ fikę językową. Pojawiające się na rynku płyty pokazują, jak istotnym elementem tożsamości górali jest mowa. Skoro poruszam kwestię języka, to warto wspo¬ mnieć, iż statystycznie coraz większa część młodzieży zna już tylko wyuczony w szkołach język hindi. Popularność utworów w języku kinnauri, śpiewanie wraz �286 Przemysław Hinca z wykonawcami, upowszechnia chęć poznawania mowy ojców. Dzisiaj jeszcze za wcześnie, by wyrokować, jak długo dialekty lokalne będą środkiem komu¬ nikacji werbalnej. W pierwszych dniach sierpnia 2008 roku władze Himaćalu podjęły uchwałę, ustanawiającą hindi jako język stanowy. Taki krok z pewnością utrudni ewentualne próby wprowadzenia edukacji w językach lokalnych. Na ile popularność przebojów tworzonych w języku kinnauri jest w stanie powstrzymać zanikanie dialektów regionu, okaże się w ciągu najbliższych lat. Druga warstwa, obrazowa, jest równie interesująca z punktu widzenia folk¬ lorysty, choreologa, historyka, jak i antropologa. Te materiały z powodzeniem można określić jako archiwalia. W tle za wykonawcami pojawiają się charakte¬ rystyczne, wielowiekowe forty, świątynie i budynki mieszkalne. Wielu z nich już dzisiaj nie ma. Pożary i upływ czasu nie oszczędzają nawet budowli będących dla mieszkańców wiosek centrum życia społecznego. Wiele scen kręci się na dziedzińcach świątyń. W produkcjach z okręgu Kullu zaczęły się pojawiać palankiny wyobrażające postacie lokalnych bogów. Dotychczas raczej chronione przed obcymi, teraz stają się symbolem mocy i dumy. Czy ta praktyka będzie się upowszechniała, trudno przewidywać, ponieważ niektóre z bóstw uważane są za tak potężne, iż nie powinny ich widzieć osoby postronne. Innym aspektem obra¬ zu jest taniec. Tradycyjne układy odtwarzane są wiernie, co można zweryfiko¬ wać, obserwując sposób świętowania różnych grup wiekowych. Pewne elemen¬ ty, związane dotychczas z przestrzenią sacrum, pojawiają się także w obrazach filmowych. Chauri — jaczy ogon przytwierdzony do srebrnej rękojeści, służy do sakralnego oczyszczania powietrza od złych mocy. W produkcjach wideo jest atrybutem lidera prowadzącego grupę tańczących (w takim samym układzie prowadzony jest taniec w obecności dewtów — bogów z wiosek). Nie należy takiemu postępowaniu przypisywać chęci nadania wyższej rangi tańcowi. To po prostu element nieodzowny w tańcu grupowym. Twórcy muzyki, tekstów i wykonawcy nie pozostają anonimowi. Każdy utwór jest bowiem ilustrowany obrazami tańczących i śpiewających wykonaw¬ ców w układzie na przemian zmontowanych po sobie sekwencji o charakterze tradycyjnym i współczesnym. W układach tradycyjnych „bohaterowie" klipu występują w strojach tradycyjnych. Przypomina to sytuacje obrzędowe, mające miejsce na dziedzińcu świątynnym podczas dorocznych świąt. Te sceny przepla¬ tane są sekwencjami ujęć z tymi samymi, co poprzednio, osobami, lecz ubrany¬ mi w stroje współczesne, codzienne. Młodzi tancerze w charakterystycznych dla regionu układach tanecznych występują w jednym ujęciu przyodziani w stro¬ je ludowe, w drugim zaś ubrani zgodnie z obowiązującymi kanonami, zwykle młodzieżowej mody (dżinsy, t-shirt, luźna koszula, okulary przeciwsłoneczne, sportowa czapka z daszkiem). Cel takiej konstrukcji obrazu to zaprezentowanie siebie samego, by być rozpoznawalnym. Z premedytacją rezygnuje się z typowo folklorystyczno-historycznego charakteru prezentacji. Ma ona być dowodem na to, że teksty pieśni, taniec i pokazywanie wzajemnych relacji są jak najbardziej �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 287 współczesne. Można to potwierdzić, bywając na zabawach towarzyszącym więk­ szym świętom. Stylistyka okładek płyt, oprócz estetyki, posiada też walor informacyjny. To fotomontaże i kolaże pokazujące śpiewających, grupy tancerzy, lokalnych bogów oraz góry charakterystyczne dla regionu. Na małej kartonowej przestrzeni nie brakuje fotografii producentów płyt, muzyków czy kompozytorów. W zależności od wkładu finansowego w produkcję, pojawiają się też twarze głównych sponso­ rów, właścicieli sklepów czy firm usługowych. Realizacja tych swoistych „wizytówek" społeczności lokalnych, choć w war¬ stwie estetycznej bardzo podobna, stała się nośnikiem istotnych elementów wy¬ miaru lokalności: języka oraz charakteru otoczenia, w jakim dana społeczność żyje. Wykorzystanie obrazu medialnego, konstruowanego zwykle jako klipy, ilustrujące treść utworu muzycznego, umożliwia dookreślenie i zdefiniowanie lokalnej specyfiki. Warstwa muzyczna wideoprezentacji zawiera tradycyjne pieś¬ ni lub nowe treści w lokalnym języku. W warstwie obrazu obserwujemy starcie tradycji i nowoczesności. Częste odwoływanie się do charakterystycznych miejsc, takich jak świątynie, góry, rzeki, geograficznie wyznacza przestrzeń, która inspirowała wykreowanie oglądanych i słuchanych przez odbiorcę treści. Nowe media, coraz bardziej do¬ stępne dzięki cyfrowej technologii, nawet w najbardziej oddalonych od sieci dróg osadach górskich, stają się środkiem wyrazu dla grupy oraz drogą komunikacji ze społecznościami sąsiednimi. Przy okazji jesteśmy świadkami tworzenia niezwy­ kłych materiałów archiwalnych, które w trzech wymiarach (obraz, muzyka, język) będą stanowić nieoceniony dla górali i przyszłych badaczy zapis historyczny. Taki sposób zachowania wiedzy, o choćby cząstce własnej kultury, już za kilka lat (bio¬ rąc pod uwagę szybko zachodzące zmiany) będzie dla kolejnych pokoleń wykład¬ nią własnej lokalności. Nowa postać transmisji kulturowej tworzona jest i rozpo¬ wszechniana przede wszystkim wśród młodszego pokolenia. Pozwala to sądzić, iż obecna forma konstruowania przekazu medialnego utrwali się na dłuższy czas. W górskich regionach stanu Himaćal płyty takie stają się coraz bardziej popular­ ne. Pojawiają się także pierwsze osoby, urastające do roli gwiazdy. Młodzież z okręgu Lahul z zachwytem opowiada o Shakun, najpopularniejszej propagatorce lokalnego folkloru. Mimo tego, iż jest ona nauczycielką pracującą w szkole w Manali (poło¬ żonym poza okręgiem Lahul), nagrywa płyty we współpracy z młodymi twórcami w języku lahuli. Shakun pisze teksty, realizuje własne pomysły, szczególnie dbając o zachowanie języka. W sierpniu 2008 roku ukazała się także pierwsza płyta wideo-cd z utworami śpiewanymi w ćiambali — języku pasterzy z okręgu Ćiamba. Zważywszy na dużą popularność tych produkcji oraz ich dostępność, płyty z nagraniami audio-wideo urastają do rangi ważnego przekaźnika własnej wy­ jątkowości. Obok wyznania wyrażają one fundamentalne elementy kształtujące tożsamość ludów tubylczych w Indiach (język, przynależność terytorialną i świa¬ domość ciągłości historycznej). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b8870d89d0b757cbf4350c6a557e994.pdf 17c8b62a22c548701b8fc35cc1d44344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource etnografia polska-bibliografia Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5713 Title A name given to the resource Bibliografia etnografii polskiej w Internecie / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.265-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 III. K O M U N I K A T Y INGA KUŹMA Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL Łódź Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ W INTERNECIE (UWAGI PO D W Ó C H LATACH FUNKCJONOWANIA) Prezentowany tekst jest nie tylko efektem mojej pracy nad Bibliografią etno­ grafii polskiej, etnologii, antropologii kulturowej oraz nauk pokrewnych w In­ ternecie (dalej: BEP), ale przede wszystkim pokłosiem dyskusji i konsultacji, a także wyrazem doświadczeń prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i mgr Małgorzaty Wilbik — innych twórczyń BEP. Współpracujemy przy jej opraco­ wywaniu od lat. Na nasz dorobek składają się także prace związane z opisem bi­ bliograficznym, stosowanym przed laty w bibliografiach drukowanych etnografii polskiej, przygotowanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. W 2006 roku zespół ODilE-Łódź udostępnił BEP w Internecie. Tak jak uprzedzałyśmy użytkowników, jest ona nie tylko na bieżąco uzupeł­ niana o nowe pozycje, ale także modyfikowana. Apelowałyśmy do osób korzy­ stających z BEP i do autorów prac zamieszczanych w Bibliografii o nadsyłanie swoich uwag. Nasze prośby o kontakt umieszczone były na stronie BEP (http:// bep.uni.lodz.pl) oraz na łamach czasopism etnologicznych „Ludu", „Literatury Ludowej", „Etnografii Polskiej" i w innych miejscach. Odnotowywałyśmy nad­ syłane opinie i prośby, jednocześnie starając się wprowadzać zgłaszane poprawki i uzupełniać braki . 1 Na końcu tekstu jeszcze raz przypominamy adresy e-mailowe, pod które można nadsyłać do nas listy w sprawie BEP. 1 �Inga Kuźma 266 Ponieważ pracujemy nad Bibliografią w minimalnym składzie — stały ze­ spół liczy trzy osoby wymienione na początku tekstu, a w niektórych momentach pomagały nam dorywczo trzy inne — tempo i postęp prac (czyli przyrost liczby pozycji) muszą być też dostosowane do naszych sił i czasu. W dalszym ciągu mamy trudności z dotarciem do wydawnictw o niewielkim nakładzie, książek, pism czy broszur wydawanych przez lokalne organizacje i stowarzyszenia na­ ukowe lub kulturalne oraz do publikacji zagranicznych, gdzie umieszczają swoje teksty nasi specjaliści. Znajdujące się w Internecie adnotacje dotyczące dorobku naukowego oraz dane, jakie zaliczyć można do informacji naukowej z zakresu naszej dyscypliny, są coraz bardziej rozproszone — indywidualizują się i ulegają fragmentaryzacji. Nie ułatwia to poszukiwań potrzebnych źródeł i wiadomości, nie tylko tym, którzy parają się zawodowo antropologią kulturową/etnologią, ale przede wszystkim osobom zainteresowanym, lecz nie związanym tak ściśle z tymi dziedzinami. Nowe możliwości, jakich dostarcza Internet w popularyzacji wiedzy i prezentacji jej wyników, nie mogą być pomijane ani przez naukowców, ani — tym bardziej — przez zajmujących się informacją naukową. Oprócz owe­ go rozproszenia, indywidualizacji i fragmentaryzacji, sieć daje najwięcej narzę­ dzi do konsolidowania poszukiwań i skupiania informacji, wymiany i dzielenia się nimi. Być może szansą na poprawienie obecnej sytuacji byłoby stworzenie swoistej platformy (czy też „konsorcjum") na temat sieciowych zasobów wie­ dzy antropologicznej, czyli zjednoczenie sił, na przykład w ramach ściślejszej wymiany z zespołem ODilE-UJ opracowującym bazę PROKES czy w ramach współpracy z „Etnografią Cyfrową" Polskiego Instytutu Antropologii. Ważna wydaje się nam kwestia ułatwienia użytkownikom korzystania z BEP, zastanawiamy się więc nad dalszym usprawnieniem wyszukiwania. System wyszukiwawczy zaproponowany przez nas jest krzyżowy i uwzględ­ nia wiele kryteriów. Należą one do typowych kryteriów wyszukiwawczych znaj­ dujących się w każdej tego typu bazie danych. Są to na przykład: „tytuł", „tytuł-dowolne słowa", „tytuł czasopisma", „tytuł czasopisma-dowolne słowa", „ISSN" itd. Umieściłyśmy także w BEP kryteria wyszukiwawcze bardziej szczegółowe, jak „recenzent", „redaktor serii", a także „wydawca" oraz kryteria dostosowane do specyfiki naszej dyscypliny i metod jej pracy, jak „teren" i „teren-dowolne słowa". W przypadku pozycji obcojęzycznej, w polu z nazwiskiem jej autora (lub w Uwagach) umieszczamy nazwisko tłumacza na język polski, ponieważ BEP z zasady koncentruje się na dorobku polskich naukowców reprezentujących naszą dziedzinę, a tym dorobkiem jest również praca translatorska. Projektując z informatykiem modyfikację systemu CDS/ISIS, w którym pracujemy, dodały­ śmy jeszcze inne kryterium wyszukiwawcze — rok opublikowania danej pozycji. Występuje już ono jako kryterium w systemach Horizon i M A K . Dzięki wyszu2 Zob. np. na stronach łódzkich bibliotek: www.wimbp.lodz.pl/bazy/, czy www.pbw.lodz.pl/katalogi.htm. 2 �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 267 kiwaniu poszczególnymi latami (bądź łączeniu ich), można uzyskać dane iloś­ ciowe oraz dokonać przeglądu tematyki prac antropologicznych, etnologicznych i z pokrewnych dziedzin w interesującym użytkownika bazy okresie. Być może stanie się to przydatnym narzędziem za kilka lat, na przykład w rękach badaczy historii naszej nauki i jej dynamiki. Rzecz jasna, pod warunkiem kompletności BEP, choć nawet obecnie taka quasi-statystyka daje pewien obraz naszej dyscy­ pliny. Dowodem na to może być sytuacja z lat ubiegłych, kiedy przygotowywa­ no w ODilE drukowane bibliografie etnografii polskiej. W bibliografii za lata 1976-1985, autorka, Maria Niewiadomska, zaznacza we wstępie, iż w pewnym momencie dodać trzeba było do ówczesnego — wypracowanego już podziału te­ matycznego — nowy zbiór. Obejmował on dokumenty osobiste — autobiografie oraz pamiętniki i wszedł do działu „Kultura i metody jej badania", do poddziału „Metody i techniki badań, źródła, archiwa". Dokumenty tego typu do pewnego czasu nie były przedmiotem zainteresowania polskich badaczy, aż dostrzeżono ich wartość dla etnologii. Wyszukiwanie poprzez rok, nazwisko, tytuł czy tylko słowo z tytułu, jest sto­ sunkowo proste i nie powinno nastręczać trudności. Taki tryb przeszukiwania bazy sprawdza się w przypadku użytkownika i czytelnika, który wie — nawet jeśli tylko „mniej więcej" — czego szuka. Jednak obserwacje, jak radzą sobie z BEP i w BEP studenci, były główną inspiracją do napisania tego tekstu i poszerzyły nasze doświadczenia jako two­ rzących BEP (miałyśmy już, oczywiście, doświadczenia własne — również jako użytkowniczki tworzonej przez nas bazy i innych tego typu). Ta grupa korzysta­ jących z BEP nie tylko zupełnie inaczej przeszukuje bazę (jako czytelnicy jednak mniej wyrobieni), ale i czego innego w niej poszukuje. Naszą szczególną uwagę przyciągnęli ci użytkownicy, którzy mają zaproponować samodzielny temat (ese­ j u czy badań) i dołączyć do swojej propozycji spis literatury. Przykładowy stu­ dent, który stoi przed takim zadaniem — traktujący BEP jako narzędzie w zasa­ dzie równorzędne wyszukiwarce internetowej — zaczyna od zorientowania się, co już zostało napisane, jak ujęto dane zagadnienie, jak ma je w związku z tym doprecyzować na swój użytek oraz czym jest „naprawdę" kwestia, co do której ma dopiero niejasne, pierwsze skojarzenia (chodzi o te osoby, które rzeczywi­ ście wykonują samodzielne zadanie, czyli wychodzą najpierw od fazy określenia własnej — autorskiej — koncepcji). W oczach takiego użytkownika bibliograficzne bazy danych (jak również te­ zaurusy) nie tylko przydają się jako źródło danych o stanie wiedzy przeszłej czy aktualnej (w tym: sposobu jej opisu, doboru i kwalifikowania), lecz są jednocześ­ nie narzędziem projektującym przyszłą wiedzę. Nasz hipotetyczny użytkownik może pójść dwiema, niewykluczającymi się, drogami poszukiwań. Na tym polega praktyczność baz danych — jedyne utrud­ nienie może wiązać się z wyborem bardziej okrężnej drogi. To jednak zależy nie tylko od komunikatywności instrukcji obsługi katalogu czy też takiej konstrukcji �268 Inga Kuźma strony bazy, by osoba korzystająca z niej najpierw musiała zapoznać się z ową instrukcją, zanim przejdzie do samodzielnego wyszukiwania, ale także od bar­ dzo różnych kompetencji użytkownika w różnych dziedzinach. Dotyczy to nawet biegłości w pisaniu na klawiaturze: jeżeli jest ona relatywnie mniejsza, to użyt­ kownikowi będzie łatwiej przeszukiwać bazę, korzystając z gotowych, podanych słów czy innych istniejących już opcji, jeżeli zaś większa — najprawdopodobniej spróbuje samodzielnie je tworzyć. Po pierwsze, może zacząć od zorientowania się, co znaczy „dziedzina", która jest również wyszukiwawcza. Spis dziedzin jest łatwo dostępny na stronie kata­ logu on-line BEP. Jest ich w BEP trzydzieści jeden. Przejęły one poniekąd rolę haseł przedmiotowych, jakimi w opisie bibliograficznym posługują się inne bazy, choćby te, z których korzystają i które również współtworzą największe polskie biblioteki naukowe (np. uniwersyteckie). Dziedziny, które zaproponowałyśmy, mają jednak o wiele większy zakres niż typowe hasło przedmiotowe. Strukturę logiczną (czyli zakres poszczególnej dziedziny) i także jej istotę oddaje nawet nazwa — czyli termin „dziedzina" . To najszersze z kryteriów wyszukiwawczych w BEP. Obecne dziedziny wchłonęły w siebie i na nowo uporządkowały, zgodnie z nowym zakresem i stanem wiedzy oraz badań antropologicznych/etnologicznych, poprzednie „działy" i „poddziały". W bibliografiach drukowanych, przy­ gotowywanych przez ODilE w latach ubiegłych, działów głównych było sześć. Porządkowały ówczesny dorobek według kryteriów treściowych (np. „Kultura i metody jej badania", „Instytucje wiejskie i prawo zwyczajowe", „Polonia"). W zależności od wymagań, jakie stawiał dany zakres tematyczny, oprócz po­ wszechnie stosowanego układu alfabetycznego pozycji wchodzących do danego działu czy poddziału, wprowadzono również układ przedmiotowy (np. w pod­ dziale dotyczącym „Sylwetek badaczy" czy w „Charakterystykach twórców lu­ dowych"). Podstawową konstrukcją układu działów i ich wyodrębnienia był tra­ dycyjny podział w etnologii na kulturę materialną, społeczną i duchową. Był on jednak modyfikowany, choćby w owej przywołanej już przeze mnie bibliografii autorstwa Marii Niewiadomskiej. Jej twórczyni zaznaczała, że ze względu na zmiany zachodzące w naszej nauce, dokonano również zmian w nazwach dzia­ łów, wyodrębniono bardziej szczegółowe poddziały i dodano nowe. System klasyfikowania pozycji do działów i poddziałów odpowiadał ich hie­ rarchizacji (uporządkowane były „rosnąco": od kwestii ogólnych do coraz bar­ dziej szczegółowych oraz od problemów związanych z badaniami na terenach polskich do badań poza nimi). To znaczy, mówiąc obrazowo, pozycja opisywana była w taki sposób, jakby wyrastała tylko z jednego zakresu tematycznego (mo­ gła traktować dany temat — jeden temat — ogólnie albo szczegółowo, wtedy znajdowano jej miejsce w którymś z poddziałów). Obecny układ dziedzin w BEP zachował ślady poprzedniej hierarchiczności (w spisie dziedzin wymieniamy 3 Inaczej: strefa, gałąź. �269 Bibliografia etnografii polskiej w Internecie najpierw „Historię i organizację nauki", potem zaś „Kulturę, teorie, interpreta­ cje", „Metody badań", „Źródłoznawstwo i dokumentację", a dopiero na dalszych miejscach umieszczone są dziedziny związane z zagadnieniami specjalistyczny­ mi, jak np. „Media", „Muzyka i taniec" czy „Teatr, kino, widowisko"). Układ ten nie jest już jednak „rosnący". Jego hierarchiczność jest pozorna, co wynika z tego, iż obecnie można przyporządkować tekst więcej niż jednej dziedzinie (co jest wstępem do opisu jego zawartości — treści za pomocą słów kluczowych). Wracając do naszego przykładowego użytkownika: przeszukiwanie BEP wca­ le nie musi poprowadzić go do wskazania którejś z dziedzin. Dziedzina może wy­ dawać mu się zbyt szeroka, zbyt mało precyzyjna. Tutaj dochodzimy do kwestii tak zwanych słów kluczowych, którymi w BEP posługujemy się od początku jej tworzenia w Internecie. Stosowanie słów kluczowych jest naszą metodą opisu. Dlaczego jednak ów przykładowy student wybiera „słowo kluczowe" (lub wręcz „słowo kluczowe-dowolne słowa") jako drugie podstawowe kryterium wy­ szukiwawcze? Wynika to — według nas — ze sposobu dochodzenia do wiedzy, szczególnie wtedy, gdy korzysta się z takiego źródła katalogowania i klasyfikowa­ nia informacji, jakim jest baza danych. Pragniemy zaznaczyć, iż hipertekstualność, na jakiej opiera się ów proces, jest dużo wcześniejsza niż sam Internet. Powstała dzięki katalogom, bazom danych, inwentarzom itp., a Internet jedynie jąwzmocnił. Niewątpliwe, dzięki Internetowi i temu, co określa się mianem Web 2.0 , zarządza­ nie informacją oraz źródłami „uwolniło się" spod kurateli specjalistów. Wydaje się nam jednak, że „eksperci" czy „wiedza ekspercka" nie zniknęły z rzeczywistości cyfrowej, a został wydobyty ich inny sens w nowych — sieciowych — warun­ kach . Zatem zajmujący nas tu typ użytkownika BEP wybiera opcję „słowo kluczo­ we" bądź — najlepiej — „słowo kluczowe-dowolne słowa" i wpisuje, przyjmijmy, słowo „inny". W bazie znajduje się na razie 35 rekordów, które w opisie (w rubry­ ce zatytułowanej „Hasła") wymieniają termin poszukiwany przez hipotetycznego użytkownika. W tym znajdzie się też określenie „innych". By uzyskać dostęp do wszystkich rekordów traktujących o inności sensu largo, najlepiej, by użytkownik wpisał rdzeń słowa, czyli „inn", ponieważ do uzyskania najpełniejszych wyników wyszukiwania najlepiej posługiwać się rdzeniem danego wyrazu. Wtedy pojawi się już 89 rekordów ze słowami zawierającymi ten rdzeń, począwszy od „inne", przez: „innego", „innej", „inni", „inności", „inność", kończąc zaś na „inny". 4 5 Określenie to nie opisuje jakiegoś odmiennego oprogramowania, lecz jest umowną nazwą na opi­ sanie innego rodzaju interakcji, jakie zachodzą od pewnego momentu w sieci. Dzięki popularności serwisów społecznościowych zmiana ta polega na coraz większym wpływie użytkowników danych przestrzeni sieciowych na ich treść i zawartość. Do tego odnosi się przyszłość tzw. internetowej folksonomii (połączenie folk — lud, ludzie i „tak­ sonomii"; jest to, oczywiście, termin ściśle związany z życiem sieci/w sieci), czyli oddolnego klasyfiko­ wania, kategoryzowania i porządkowania informacji według słów kluczowych (tagów). W „folksono­ mii" porządkującymi są użytkownicy, nie zaś „eksperci" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ma ona najlepsze zastosowanie we wspólnotach niezhierachizowanych, np. typu sieciowego. 4 5 �270 Inga Kuźma Liczba pojedyncza czy mnoga słowa kluczowego jest więc nieistotna, jak również nazwy z dopełnieniem. Zobrazować to można na przykładzie innego słowa kluczowego, jak choćby „folklor", ponieważ występuje ono bardzo czę­ sto z dopełnieniem. Jeśli wpiszemy „folklor" i klikniemy w indeks, pokaże się — oprócz formy podstawowej — między innymi: „folklor muzyczny", „folklor słowny", „folklor w twórczości plastycznej", „folklor warszawski", „folklor wi­ dowiskowy", „folklor wiejski", „folklor współczesny" itd., ale także: „folklory­ styka", „folkloryzm", „folkloryzacja" etc. Indeks pozwala wybrać to określenie, 0 które użytkownikowi chodzi. Gdy mamy zaś do czynienia ze słowem w liczbie pojedynczej i mnogiej, trzeba wybrać wspomniany już wspólny rdzeń słowa albo osobno wywołać obie formy i zaznaczyć, że chodzi o ich sumę. Wspomniany indeks dotyczy nie tylko słów kluczowych. W indeksy zebra­ ne są wszystkie wyrazy i terminy znajdujące się w BEP, przyporządkowane po­ szczególnym kryteriom wyszukiwawczym. Na przykład do indeksu „autorów" dostać się można, wpisując dowolne nazwisko etnografa, choćby — Malinow­ ski. Po kliknięciu w indeks, wyłania się lista alfabetyczna wszystkich autorów wpisanych do BEP. Analogicznie można wchodzić i przeglądać indeksy poprzez kryteria „tytuł", „czasopismo", „teren" itp. W przypadku słów kluczowych problemem może być przeglądanie ich indek­ su w sytuacji, kiedy wybrane słowo występuje po bliskoznacznym, gdyż w syste­ mie, w jakim pracujemy, indeksów nie da się przeglądać wstecz. Najpewniejszym więc sposobem, sugerowanym przez nas użytkownikowi, jest wejście do interesującego go indeksu. Indeksy są wygodnym narzędziem do­ tarcia do literatury na interesujący użytkownika temat, albowiem może się zda­ rzyć, iż nawet wpisanie samego rdzenia terminu nie przyniesie skutku. Nie musi to oznaczać, że w BEP nie ma żadnej pracy dotyczącej danego zagadnienia. Prac takich może być bardzo dużo, lecz nieadekwatny system klasyfikowania tematów 1 wyboru określników stosowany przez użytkownika w warunkach specyficznego środowiska, jakim jest BEP, skończyć się może porażką. Wynika to z logiki, jaką rządzi się słowo kluczowe. Jest ono stosowane, by oznaczyć zawartość pozycji maksymalnie syntetycznie. Tym samym słowa kluczowe mają ułatwić orientację nieznającemu treści i zakresu użytkownikowi. W BEP posługujemy się nie tylko słowami stworzonymi już wcześniej (odzwierciedlającymi poprzedni stan wie­ dzy, który jednak zachował swoją ważność po ewaluacji w wyniku zmian, jakie zaszły we współczesnej antropologii kulturowej/etnologii), lecz również nowy­ mi słowami. Są one sukcesywnie dokładane do poprzednio istniejącego zbioru i tworzone zgodnie z kierunkiem bieżącego rozwoju naszej dyscypliny. Przyjęłyśmy, iż słowo kluczowe występuje w BEP w języku oryginału pozycji (czyli po polsku; także w tłumaczeniu na angielski) i musi spełniać warunek frekwencyjności. To znaczy słowem kluczowym jest słowo statystycznie najczęś­ ciej występujące w danym tekście, co w przypadku BEP oznacza, że oddaje ono temat tekstu (np. „Bantu", „inność", „religijność współczesna"). W BEP słowo �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 271 kluczowe ma również informować o charakterze i rodzaju pracy (np. „badania te­ renowe 1989-1991", „ankieta", „metoda biograficzna", „esej"), także o przyjętej metodologii (np. „analiza porównawcza", „hermeneutyka", „podłoże historycz­ ne", „Ricoeur Paul" — słowo kluczowe takie, jak nazwisko, pokazuje kierunek inspiracji danego autora, jeśli to nazwisko wymienia). Warunek frekwencyjności słów kluczowych pokazuje najdobitniej, że do sporządzenia opisu czerpiemy z leksyki autora tekstu. Dlatego w opisie pozycji sporządzanym przez nas w BEP mogą pojawiać się słowa czy też całe wyrażenia, które są autorskie — posługuje się nimi w danym tekście jego twórca (tworzy je, przetwarza, także adaptuje do słownika antropologii, czerpiąc z innych dziedzin). Są one na tyle istotne dla da­ nego tekstu, że nie można ich pominąć (np. wyrażenie „kultury stabilne" w BEP pojawia się tylko raz w opisie jednej tylko pozycji; identyczny jest przypadek wyrażenia „etnolog outsider"). Słowa kluczowe mogą występować w grupach bliskoznacznych, na przykład: „rodzona"/„rodzima"/„autochtoniczna"; „wyróżniki"/,,wyznaczniki"; „obraz"/ /„przedstawienie"/„wizualizacja"/,,wizerunek"; czy też „ujęcie"/„aspekt"/,,wa­ runek". Istnieje także kategoria słów kluczowych, które nie mają sensu bez określników i mogą mieć dowolną ich liczbę wywodzącą się z różnych sfer, na przykład „formy" — ateizmu, badań itp., „kategorie" — piękna, filozoficzne itd., „obiekt" — muze­ alny, wiary etc. Do tej samej grupy słów kluczowych zaliczyć trzeba (choć podane przykłady nie wyczerpują tego zbioru słów): „strukturę", „paradygmat", „historię", „system", „kulturę". Istnieje bardzo duża liczba ich połączeń z innymi słowami. Podajemy też synonimy pewnych słów kluczowych, lecz nie ze względu na możliwości, jakie daje nam tu polszczyzna, ale dlatego, iż w naszej nomenklatu­ rze zawodowej są to terminy równoprawne, na przykład „pielgrzym" i „pątnik". To samo dotyczy wyrazów o brzmieniu obcojęzycznym, przyswojonych w naszej dyscyplinie — podajemy je wtedy wraz z istniejącymi już terminami spolszczo­ nymi, na przykład „gender" i „płeć kulturowa", „rites de passage" i „obrzędy przejścia", „ekskluzja" i „wykluczenie", „multikulturowy" i „wielokulturowy". Przyjęcie systemu opisu prac, który jest tak elastyczny i podąża głównie za autorami tekstów (co przypomina „folksonomię"), sprawiło, że indeks słów klu­ czowych jest rozbudowany (o wspomniane synonimy czy wyrazy bliskoznaczne oraz terminy — powiedzmy — autorskie). Dlatego ponownie namawiamy użytkowników do wchodzenia w indeks, nie tylko słów kluczowych. Na przykład wyrażenia: „życie codzienne na wsi" i „ży­ cie codzienne wsi" odróżnia tylko niuans znaczeniowy. Okazuje się, jak wiele za­ leży od wnikliwości i wiedzy tworzącego opis. Widać także, że zupełnie innymi drogami może podążać użytkownik BEP, tworząc samodzielnie słowa kluczowe, zamiast poszukania ich w indeksie. Jego skojarzenia i zakres wiedzy nie muszą być zbieżne z tymi, z których czerpie osoba tworząca dany opis, na podstawie treści zawartych w opracowywanym bibliograficznie tekście. �272 Inga Kuźma Również z tego względu ponawiamy apel o dzielenie się z nami uwagami na temat BER Dane kontaktowe w sprawie BEP: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, brojaw@wp.pl; dr Inga Kuźma, etno8@interia.pl; mgr Małgorzata Wilbik, kopela@wp.pl; Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL-Łódź, odiej3tl@wp.pl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204f6cdb30e58aa96857f24e8f411a38.pdf b769a0b38d4cb58ddc1c9bd7b7ee9ea2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5712 Title A name given to the resource Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej "Nasza wspólna nowoczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła" / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.263-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 206038 UWAGI P O L E M I C Z N E do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007 Z szacunkiem dla Pani dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Jej wieku, nie mogę jednak pominąć milczeniem kontrowersyjnych — myślę, że nie tylko dla mnie — sformułowań, zamieszczonych w tomie 91. „Ludu". Treść w żadnym wypadku nie odpowiada tytułowi wypowiedzi, która jest, między innymi, subiektywną oceną charakterologiczną nieżyjących, znanych i zasłużonych etnografów polskich, zwłaszcza ze środowiska krakowskiego. Za¬ stanawiający jest brak w tekście uwag merytorycznych dotyczących naszej nauki i jej korzeni. Są natomiast charakterologiczne (na ogół negatywne) oceny uczo¬ nych. Tekst czyta się jak opowieść: „Moje życie i moja etnografia". Autorka ma prawo formułować własne oceny, mieć pretensje do niektórych osób, cenić jednych, a drugich specjalnie nie lubić, ale to nie powinno wpływać na ocenę ich działalności naukowej. W żadnym wypadku nie służą temu przyta¬ czane ploteczki i złośliwości. Czy upoważnione i czy potrzebne są takie sformułowania, jak: „żaden cha¬ rakter", „bardzo przyzwoity facet", „nie liczyła się w rodzinie, nie była intelektu¬ alistką", „dusił się biedak", „miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów", „udało mu się wyrzucić z Muzeum...", „kobieciątko", „nie trakto­ wano [go] zbyt poważnie przez te jego dziwactwa", „skądinąd bardzo wysoko ( . ) ceniony" (przez ojca Autorki). W tym przypadku chodzi o prof. dr Stanisła¬ wa Kutrzebę — prezesa Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. To niektó¬ re przykłady, a przytoczyć można by ich wiele. Będąc przez wiele lat współpracownicą prof. Mieczysława Gładysza, dosko¬ nałego terenowca, kierownika badań monograficznych na Śląsku, autora dwóch wiekopomnych dzieł z zakresu sztuki, wreszcie — cenionego kierownika Zakła¬ du Etnografii Polskiej Akademii Nauk i Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz długoletniego dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycz- �264 Zofia Szromba-Rysowa nego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zastanawiam się, dlaczego zabrakło — jak i w innych przypadkach — oceny merytorycznej jego działalności, co mogłoby mieć związek z „korzeniami", o które tak Autorka zabiega. Są natomiast znane Jej (i chyba tylko Jej) ploteczki czy ciekawostki, nie mające związku ze spuści¬ zną naukową. W przypadku prof. Andrzeja Waligórskiego — dużej klasy i dużej kultury uczonego, któremu zawdzięczamy, tu, w środowisku krakowskim, otwarcie na antropologię anglosaską, można by się było spodziewać innej oceny. Zapewniam, iż ani mnie, ani krakowskiemu środowisku, z którego się wy¬ wodzę (Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk) nie jest znane uczucie pogardy dla źródeł, o którym Autorka pisze w ostatnim zdaniu swojego tekstu: „nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie". Jestem przekonana, iż mój list będzie właściwie odebrany. Kraków, 7.07.2008 doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa �