16 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64e6a75b162464e5d4e2f63c0992e999.pdf 14a8f33bd81df27d0ad9265caf8e6b6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4515 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource plastyka ludowa palstyka ludowa - kraje socjalistyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4199 Title A name given to the resource Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PLASTYKA AMATORSKA W KRAJACH SOCJALISTYCZNYCH 11 stycznia Ьт. odbyło się w Budaposzcie sympozjum poświęcono problemom plastycznej twórczości amatorskiej k r a j ó w socjalistycznych, a w dzień później otwarto pierwszą wspólną, w y s t a w ę , na k t ó r ą złożyły się specjalnie przygoto­ wano zestawy z Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, N R D , R u m u n i i i W ę g i o r . K a ż d y kraj mógł b y ć reprezentowany przoz maksimum 30 obrazów i rzeźb, t y l k o W ę g r z y , korzy­ stając z przywileju gospodarza, pokazali 107 prac. Sympozjum i w y s t a w ę zorganizował Dział Plastyki O ś r o d k a Twórczości Amatorskiej (Ludowej) przy Minis­ terstwie O ś w i a t y i K u l t u r y , kierowany przoz Pal Banszkyego. Colom imprezy b y ł o zoriontowanio się w stanie plastyki amatorskiej poszczególnych krajów, skonfronto­ wanie p r o b l e m ó w i metod opieki. Nio chodziło więc o wysta­ wianie cenzurek, czyja wystawa b y ł a lepsza, alo o coś znacznie ważniejszego — o zoriontowanio się czym jest plastyka amatorska w kulturze r ó ż n y c h krajów naszego obozu. Czym jest i czym b y ć może — i w jakich warun­ kach. Wiedzieliśmy oczywiścio o istnieniu różnic w modelach k u l t u r y naszych p a ń s t w , alo dopiero wspólna wystawa, 1 referaty na sympozjum i dyskusja — pozwoliły zorientować się w t y m co wspólne i w t y m co specyficzne dla r ó ż n y c h państw. Wspólne okazało się dążenie do szerokiego traktowania pojęcia amatorstwa plastycznego, dążenie do uchwycenia w ramach tego pojęcia r ó ż n y c h zjawisk, a w i ę c : pogranicza ze s z t u k ą ludową, twórczości p r y m i t y w n e j , naiwnej, sztuki opartej o obserwację natury i eksprosję w e w n ę t r z n ą , pogra­ nicza z twórczością profesjonalną. Okazało się, że wszystkie kraje p o k a z a ł y na wystawie szeroki przekrój zjawiska, od pogranicza ludowego i sztuki naiwnej po dzieła dojrzałe, świadomie nawiązujące do r ó ż n y c h p r ą d ó w współczesnej sztuki. Okazało się, że nie t y l k o m y odczuwamy p e w n ą niea d o k w a t n o ś ć t e r m i n u „ a m a t o r " w odniesieniu do zjawisk takich j a k twórczość pół-profesjonalna (ludzi po liceach plastycznych, ludzi zawodowo, ale bez d y p l o m u , uprawia­ j ą c y c h malarstwo p a m i ą t k o w o - t u r y s t y c z n e i t p . ) , j a k ma­ larstwo czy rzeźba wykonywana z d u ż ą świadomością p l a s t y c z n ą , traktowane nieraz z całą p o w a g ą jako t r e ś ć życia, czasem jako p u n k t wyjścia do dalszych s t u d i ó w I i . 1, 2. of Z a m b ó 1st van, W ę g r y . R z e ź b a w piasku nad Dunajem oraz Zeszyty obraz. 117 �U . 3. Janos Balazs, W ę g r y . Attyla patrzący plastycznych. Tendencja do rozszerzania granic pojęcia (które w X V I I I czy X I X w. b y ł o przecież znacznie węższe), wtłoczenie do t y c h samych ramok utalentowanych debili i wiejskich p r y m i t y w ó w na równi z nauczycielami czy inży­ nierami spowodowały, że wielu ludzi odbiera pejoratywnie określenie „ a m a t o r " . Tak więc nie t y l k o u nas zaczęto n a z y w a ć zagadnienie „sztuką, nieprofesjonalną", ten sam termin zaproponowali również w czasie dyskusji Węgrzy. Analogie w odczuciu p o j ę ć : amator — dyletant spra­ wiają, że i w N R D zastępuje się określenie „ L a i e n k u n s t " przez „bildnerisches Volksschaffen", a co najtrafniej m o ż n a by p r z e t ł u m a c z y ć jako „ p l a s t y c z n a twórczość l u d u " . Przez „ l u d " rozumio się t u szorokie warstwy społeczeństwa, masy pracujące narodu, pozbawione specjalistycznego wykształ­ cenia artystycznego. Oczywiście rozszerzonie rani pojęcia powoduje jednocześnio p o t r z e b ę bardziej precyzyjnego rozróżniania poszcze­ gólnych zjawisk twórczych, dostrzegania sztuki prymitywnej (naiwnej), pogranicza ludowego, twórczości samorodnej i towarzyszącej i s t n i e j ą c y m kiorunkom sztuki zawodowej, twórczości pół-zawodowej i t d . Brak jeszcze wykształconej terminologii, widoczno jest jednak krystalizowanie się w obecnych warunkach nowego k s z t a ł t u zjawiska, k t ó r e umownie nazywamy jeszczo p l a s t y k ą a m a t o r s k ą . Amatorstwo plastyczne nio jost dziedziną raz na zawsze określoną. Zależy od r ó ż n y c h procesów zachodzących w kulturze. Czym i n n y m było więc w wieku X V I I I i X I X , czym i n n y m w okrosie m i ę d z y w o j o n n y m , czym i n n y m jost dziś, a czym i n n y m będzie j u t r o . Zależy z a r ó w n o od warun­ ków życia i z w i ą z a n y c h z t y m spontanicznych potrzeb ludzi, jak i od modelu p o l i t y k i kulturalnej, j a k i się proforujo. Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a p o k a z a ł a to niezmiernie w y r a ź n i e . A b y nio być gołosłownym, postaram się zrefero­ w a ć s y t u a c j ę amatorstwa plastycznego w n i e k t ó r y c h krajach 2 w przyszłość, olej. socjalistycznych, zarówno na podstawie obserwacji buda­ peszteńskich, j a k i innych d o s t ę p n y c h m i źródeł informacji. Niemiecka Republika Demokratyczna Zadania, jakie się stawia przed p l a s t y k ą a m a t o r s k ą , a t a k ż o formy organizacyjne, w y n i k a j ą przede wszystkim z politycznej sytuacji kraju. Styk ze ś w i a t e m kapitalistycz­ n y m , trudna granica, dzieląca nieraz rodziny, łatwość infiltracji obcych ideowo treści — wszystko to t ł u m a c z y szczogólną rolę frontu ideologicznego. Przed ruchem ama­ torskim stawia się więc przede wszystkim zadania ideowo- wychowawcze. Służy temu wychowanie w k o ł a c h zaintere­ sowań, w zespołach plastycznych. Jest to jedyna forma organizacji plastyki amatorskiej. K ó ł jest obecnie ok. 5.000, a s k u p i a j ą one blisko 60.000 uczestników, p r a c u j ą c y c h systematycznie pod kierunkiem i n s t r u k t o r ó w . D w a tysiące kół zajmuje się malarstwem i grafiką, a trzysta —- rzeźbą i c e r a m i k ą . W dwustu k o ł a c h uczestnicy w y k o n u j ą wyroby z drewna, w y c i n a j ą laubzegą w dykcie r a m k i i różne przed­ m i o t y . R ę k o d z i e ł e m artystycznym, a zwłaszcza haftem, tkactwem, aplikacją — zajmują się uczestnicy blisko dwu i pół t y s i ą c a k ó ł . R o z w ó j kół n a s t ą p i ł w ostatnim dwudziestoleciu. Jeszcze w 1954 r. było bowiem zaledwie 200 zespołów liczących ok. 6.000 osób. Zadaniem kół jost wychowanie członków w duchu socjalistycznym, rozwijanie w nich poczucia kolektywnej więzi, budzenio i zaspokajanie potrzeb kulturalnych. K o ł a obejmują przede wszystkim r o b o t n i k ó w , członków pegeerów, p r a c o w n i k ó w handlu i t p . Twórczość amatorska traktowana jost więc jako jedna z ważniejszych form organizacji czasu wolnego. W i d z i się w niej przeciwwagę monotonii procesu �chowanej jeszcze tradycji folklorystycznej popiera się w zdobnictwie p r ó b y n a w i ą z a n i a do dawnych m o t y w ó w . Zreferowany t u model opiera się, j a k w i d a ć , na zasadzie zorganizowanego i świadomie sterowanego ruchu amator­ skiego. Obejmuje głównie ludzi w wieku m ł o d y m i ś r e d n i m . Pomija, a w k a ż d y m razie spycha na dalszy plan, zagadnie­ nie ludzi starych, e m e r y t ó w , a t a k ż e ludzi, dla k t ó r y c h twórczość jest p o t r z e b ą wypowiedzenia siebie samego, amortyzatorem w i c h kontakcie ze ś w i a t e m . Model ten z a k ł a d a przy t y m , że w ramach twórczości nieprofesjonalnej nie p o w s t a j ą nowe wartości, pomija więc współczesną s z t u k ę ludową, twórczość n a i w n ą oraz s p o n t a n i c z n ą b ę d ą c ą wyrazem ekspresji w e w n ę t r z n e j . Polska I I . 4. Koszta Forev, B u ł g a r i a . Wesele, olej. produkcyjnego, d r o g ę do bardzioj wszechstronnego k s z t a ł t o . wania osobowości człowieka, do pogłębiania jego wiedzy i z a i n t e r e s o w a ń . Służą temu spotkania z działaczami, z ludź­ m i sztuki, dyskusje, wspólne zwiedzanie wystaw, zapozna­ wanie z dorobkiem dawnej i obecnej k u l t u r y artystycznej, з Nie mniej w a ż n a jest i druga strona działalności kół — k s z t a ł t o w a n i e ideowe i artystyczne środowiska macierzyste­ go. Z a k ł a d a się, że wystawy a m a t o r ó w silniej a n g a ż u j ą społeczność miejscową, choćby dlatego, że dochodzi element emocjonalnych więzi, łączących t w ó r c ó w z odbiorcą. Wysta­ w y te w tematyce i założeniach artystycznych nie różnią się wiele od wystaw zawodowych a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w . W s p ó l n e s ą bowiem i założenia ideowe i baza artystyczna, metoda realizmu socjalistycznego. Twórczość amatorska jost u nas przede wszystkim s p r a w ą osobistej decyzji, chęci czy potrzeby. F o r m y organi­ zacyjne s t a n o w i ą t u p r ó b ę pomocy, ale nie one p r z e s ą d z a j ą o t y m , że ludzie rzeźbią czy m a l u j ą , że liczba a m a t o r ó w zwiększa się z roku na rok. Uprawianie plastyki _w sposób niezawodowy zaspokaja różne potrzeby." B y w a formą awansu kulturalnego i spo­ łecznego, bywa też i s t o t n y m czynnikiem r e g u l u j ą c y m stosu­ nek jednostki do ś w i a t a , do otoczenia, środowiska. Dla ludzi m ł o d y c h jest często j e d n ą z d r ó g do uczestnictwa w kulturze, do zrozumienia k s z t a ł t u współczesności, nowych p r ą d ó w w sztuce. Czasem wiąże się to z większymi aspiracjami, np. s t u d i ó w plastycznych, czasem jest t y l k o r o z r y w k ą , p r ó b ą sprawności oka i ręki. Dla ludzi w wieku średnim, a więc dla p r a c u j ą c y c h , jest przeważnie drugim zainteresowaniem, obok pracy zarobkowej, rozszerzeniem tej pracy (np. metalo­ plastyka u tokarza), bądź dopełnieniem i n n ą sferą zaintere­ sowań. Dla wielu jest w ł a s n a twórczość f o r m ą rekompensaty, sferą i n t y m n ą pozwalającą na odnalezienie równowagi zakłóconej konfliktem. Taka twórczość, zwłaszcza wynika­ j ą c a na tle nieprzystosowania, nadwrażliwości, inwalidz­ t w a — pełni rolę szczególnie w a ż n ą dla zdrowia psychicz­ nego człowieka, co nie jest przecież społecznie obojętne. Coraz większą też rolę odgrywa twórczość w życiu ludzi starszych, rencistów, a zwłaszcza e m e r y t ó w , często p e ł n y c h jeszcze sił i wigoru. Twórczość staje się dla wielu n o w y m sensem życia, wiąże i c h myśli i ambicje. Czasem łączy się z p o t r z e b ą k o n t a k t u towarzyskiego, b ę d ą c ucieczką od samotności. Plastyka amatorska m o ż e też pełnić funkcje kulturo­ twórcze w społeczeństwie, zwłaszcza t a m , gdzie nie dociera sztuka zawodowa, gdzie jest k u l t u r a l n y ugór. Można też z a r y z y k o w a ć s ą d , że i m bardziej sztuka oficjalna odrywa się 4 W duecie t y m główną rolę odgrywa plastyka zawodowa. Ona t o wytycza nowe drogi,' a ruch amatorski p o m n a ż a i niojako powiela wartości j u ż u k s z t a ł t o w a n e . Wysiłek i n s t r u k t o r ó w skierowany jest więc na podniosienie spraw­ ności technicznej członków zespołów, na przyswojenie amatorom sumy warsztatowych umiejętności. Prowadzi to niekiedy do swoistej profesjonalizacji, zwłaszcza że przodu­ jące koła plastyczne m o g ą w y k o n y w a ć oficjalne z a m ó w i e n i a np. na ilustrowanie książek, regionalne p a m i ą t k i , dekorację sal, w y s t r ó j plastyczny przedszkola. I I . 6. Mugor G t i n , R u m u n i a . Dziewczyna z gołębiem, haft. Nawet jednak w t y c h warunkach niełatwo d a ć amato­ rom satysfakcję społeczną i poczucie rezonansu ich działania. K ł a d z i e się więc nacisk na stosowanie r ó ż n y c h technik i na uprawianie r ó ż n y c h dziedzin twórczości, nio t y l k o ma­ larstwa, grafiki i rzeźby. Popiera się zdobnictwo przedmio­ t ó w codzionnego u ż y t k u , rękodzieło artystyczne, haft, tkactwo, m e t a l o p l a s t y k ę , to wszystko co może znaleźć zastosowanie w mieszkalnym w n ę t r z u . W regionach o za­ 119 �I I . (i. Manfred SMioithauer, N R D . Matka, od n a w y k ó w percepcyjnych społeczeństwa i od zakorzenio­ nych potrzob estetycznych — t y m większe jest pole oddzia­ ływania plastyki niezawodowej. Wyliczenie z a d a ń twórczości amatorskiej pokazuje różnorodność postaw z j a k i m i m a m y do czynienia. W y n i ­ ka z togo konieczność zróżnicowania form pomocy. Czasem uiożo i powinna b y ć ona znaczna — np. gdy chodzi o mło­ dych ludzi, wykształconych, o dużej świadomości kultural­ nej, alo w większości p r z y p a d k ó w i s t o t ą wszelkiej pomocy winno b y ć indywidualne traktowanie amatora. Istniojo alternatywa, k t ó r ą w skrócie m o ż n a t a k u j ą ć : uczyć sprawności warsztatowej, „ o b i e k t y w n e j " , niezależnej od dyspozycji człowieka, albo wychodząc od j ą d r a samo­ rodnego talontu, rozwijać go, k s z t a ł t o w a ć w sposób dla niego konsekwentny. Pierwsza metoda wiedzie zazwyczaj do akademizmu, do n a ś l a d o w n i c t w a , w k t ó r y m gubi się nawet sons n a ś l a d o w a n e g o wzoru, druga metoda, n i e p o r ó w n a n i e trudniejsza, daje szansę rozwinięcia się autentycznego talentu. Pierwsza — określa z góry rolę amatorstwa jako gorszej jakościowo sztuki zawodowej. Druga — pozwala nurtowi niezawodowemu pełnić rolę k o m p l e m e n t a r n ą w sto­ sunku do twórczości profesjonalnej. B y ć i n n y m — a więc niekoniecznie gorszym. Staramy się w Polsce realizować raczej model drugi, ton trudniejszy. Ma on sens, gdy jednocześnio kładzie się nacisk na wiadomości ogólne, na poszorzenie wiedzy o sztuce, na rozwój świadomości artystycznej. Ma on sens — gdy dysponuje się s p r a w n ą , u t a l e n t o w a n ą k a d r ą i n s t r u k t o r ó w -plastyków. Tymczasem sytuacja w t y m zakresie nie jest 120 rysunek. dobra. M a m y w sieci D o m ó w K u l t u r y ok. 40 p l a s t y k ó w z wykształceniem w y ż s z y m i ok. 250 ze ś r e d n i m , a więc przeważnie niedostatecznym. W tej sytuacji w a ż n e staje się doszkolenie t y c h ludzi, cóż, kiedy p ł y n n o ś ć kadr jest w tej grupie przerażająca. K t o może idzie do p r z e m y s ł u , do szkol­ nictwa, wykonuje zlecone prace usługowe. Jest to i sprawa siatki p ł a c i obciążenia i n s t r u k t o r ó w zadaniami nie m a j ą c y m i nic wspólnego z opioką nad amatorami. Wszyscy w y k o n u j ą dekoracje ścienne, napisy, p r o j e k t u j ą scenografie w tea­ trach amatorskich, a nawot ... karawany pogrzebowe, p r o w a d z ą zajęcia z dziećmi i młodzieżą, pełnią — j a k w Stołecznym D o m u K u l t u r y — nieraz funkcje pra­ cownika fizycznego. Sytuacja organizacyjna nio jest u nas dobra. „Geo­ grafia" zespołów raczej przypadkowa. Nio ma zresztą miejsca, w k t ó r y m m o ż n a b y dowiedzieć się, ilo jest t y c h zespołów i gdzie one s ą . B r a k ośrodka koordynacji: związki zawodowe m a j ą swoją sieć, Ministerstwo zawiaduje D o m a m i K u l t u r y . Ogniska, k l u b y i zespoły podlegają stowa­ rzyszeniom k u l t u r a l n y m , radom narodowym, szkolnictwu. W kraju istnieje 10 ognisk plastycznych o dość r ó ż n y m programie działania, w lecie organizuje się gdzieniegdzie plenery dla a m a t o r ó w . Trudno ustalić i l u mniej więcej ludzi zajmuje się u nas niozawodowo p l a s t y k ą . 5, a m o ż e 10 czy 15 tysięcy ? Poszcze­ gólne w o j e w ó d z t w a organizują od l a t przeglądy i konkursy, d o s t ę p n e dla wszystkich a m a t o r ó w . Ale nie zawsze dociera do nich wiadomość o t y c h imprezach, czasem po prostu boją się posyłać swe prace, wiedząc, w j a k i m stanie m o g ą one �wrócić. Dopiero w ostatnich dwóch latach u d a ł o się dopro­ wadzić do zorganizowania przeglądów wojewódzkich, po­ p r z e d z a j ą c y c h p r o b l e m o w ą w y s t a w ę ogólnopolską w Szcze­ cinie i Krakowie. Lepiej w y g l ą d a sprawa tzw. n u r t u npiwnogo. T u ewi­ dencja ludzi jest raczej potna, a duże zainteresowanie zagranicy sprawia, że t w ó r c y „ n a i w n i " czują się potrzebni. Czasem nawet s t a j ą się coraz mniej „ n a i w n i " . N a i w n o ś ć jest coraz częściej stylem (podobnie j a k wzorzec tradycyjnej ludowej sztuki), w k t ó r y m z a c z y n a j ą w y p o w i a d a ć się nie t y l k o t w ó r c y zawodowi, ale i amatorzy. W warunkach polskich szczególną rolę odgrywa ż y w a tradycja sztuki ludowej, s t ą d licznie obsadzono pogranicze ruchu amatorskiogo i współczesno) twórczości ludowej. Dotyczy to malarstwa i rzeźby. O pograniczu z rzeźbą pisałem niedawno na t y c h ł a m a c h , nie będę się więc powta­ rzać, o malarstwie powiem t u t y l k o , że albo nawiązuje ono świadomie do dawnych wzorców malarstwa na szkle (Pęksowa, Jachimiak, Walczak, Słowiński), albo rozwija tema­ t y k ę i wzorce formalne „ m a k a t " , oscylując p o m i ę d z y deko­ racyjnością i k o l o r k o w ą b a r w n o ś c i ą „ d y w a n ó w " , a t r a d y c j ą oloodruków, jeleni i t p . Plastyka amatorska staje się u nas przedmiotem poważniejszego zainteresowania. Podejmuje się badania nad postawami a m a t o r ó w ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , analizuje stan opioki, dyskutuje nad p o p r a w ą sytuacji (sympozjum w Krakowie z okazji I Triennale Plastyki Amatorskiej, lipiec 1974). Niezależnie jednak od stanu organizacji opieki, zjawisko istnieje i to w formach r ó ż n o r o d n y c h , nieraz bardzo w a r t o ś c i o w y c h artystycznie. Sądzę, że dowiódł tego również dział polski na wystawie b u d a p e s z t e ń s k i e j . Rumunia Zainteresowanie ruchem amatorskim w plastyce wiąże się ze z m i a n ą s t r u k t u r y społecznej kraju i zo świadomością uczestnictwa w kulturze szerokich rzesz ludności pracują­ cej. Masy nie t y l k o odbierają biernie k u l t u r ę , ale i uczestni­ czą w niej. Na k u l t u r ę s k ł a d a się więc nie t y l k o dorobek elity, t w ó r c ó w zawód owych, alo i a k t y w n o ś ć rzesz utalentowa­ n y c h ludzi. P o m ó c i m — to znaczy u ł a t w i ć t y m ludziom możliwość artystycznej wypowiedzi. P o m ó c i m — to znaczy podnosić poziom ich ogólnej świadomości, rozwijać oso­ bowość. W y n i k a z tego program opieki. Bazuje on na sieci zespołów plastycznych, kierowanych przez i n s t r u k t o r ó w - p l a s t y k ó w z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m artystycznym. Zespołów takich działa ponad 230. Chodzi w nich przede wszystkim o kompleksowy rozwój człowieka. Zespoły m a j ą zróżnicowa­ n y program, zależny od z a i n t e r e s o w a ń uczestników i charak­ t e r u środowiska. S t a r a j ą się n a u c z y ć ludzi k i l k u technik, aby mogli w y p o w i a d a ć się w sposób najpełniejszy. Ale nie tech­ nika, nio pozorna wirtuozeria jest t u celem, lecz dążenie do pogłębienia w ludziach ich dyspozycji t w ó r c z y c h i potrzeb emocjonalnych. Najzdolniejszych otacza się specjalną opieką, stworzono dla nich 30 szkół p a ń s t w o w y c h (o charakterze naszych ognisk). Szkoły te są wielowydziałowe, u c z ą t a m śpiewu, m u z y k i instrumentalnej, malarstwa, rzeźby. D u ż ą 7 I I . 7. Brunon Podjaski. Raj w Sanatorium Bukowiec, olej, 1973. 121 �8 Metodyczne (Osve.tovy U s t a v ) . Opieka nad p l a s t y k ą ama­ t o r s k ą m a na celu przede wszystkim wszechstronny rozwój ludzi. Uczy i c h myśleć, poszerza icłi horyzonty myślowe. Dopiero na drugim planie stawia się sprawy ściśle plastyczno. D ą ż y się do tego, aby amatorzy mieli świadomość sensu swej działalności, toteż zachęca się ich do uprawiania r ó ż n y c h technik, do rękodzieła artystycznego, do podno­ szenia k u l t u r y otoczenia, mieszkania. P o w a ż n ą rolę w wychowaniu a m a t o r ó w odgrywa folklor. Zwłaszcza w wystroju m i e s z k a ń akcentuje się możli­ wości n a w i ą z a n i a do regionalnych tradycji. P o w s t a j ą liczne kółka zainteresowań folklorem, zwłaszcza w Słowacji, gdzie dawne tradycje ludowej sztuki są jeszcze żywe. W y k w a l i f i k o ­ wani plastycy i ludowi t w ó r c y u c z ą a m a t o r ó w wyrabiania przedmiotów, przeważnie dekoracyjnych, w stylu l u d o w y m . P r z y w i ą z u j e się w a g ę do togo, aby na każdej wystawie a m a t o r ó w znalazły się praco nawiązujące do sztuki ludowej. Czynią one wystawy bardziej atrakcyjno dla widzów. Stylistyka ludowa przez s w ą p r o s t o t ę i łatwość percepcji wydaje się najbardziej bliska masom, a dla wielu a m a t o r ó w stanowi n a t u r a l n ą , bliską i m formę wypowiedzi. W zakres opieki włącza się i t w ó r c ó w naiwnych, ale bez ingerencji w s a m ą istotę ich twórczości. Zresztą autentyczna twórczość naiwna z istoty swej jest zjawiskiom z a m k n i ę t y m , z w i ą z a n y m ściśle z biografią t w ó r c y . I I . 8. L u d w i k P i ę t k a . Kwiaty, olej na skórzo. rolę w programie odgrywa poznawanie rodzimego folkloru. Po trzech latach nauki absolwenci o t r z y m u j ą dyplomy, któro jednak ż a d n y c h u p r a w n i e ń nio dają. Szkoły m a j ą swe filie we wsiach, zwłaszcza t a m , gdzie ż y w a jest jeszcze ludowa sztuka. W y b i t n i t w ó r c y ludowi p r z e k a z u j ą w nich młodzieży swoje umiejętności. 10—15% a b s o l w e n t ó w szkół dostaje się n a s t ę p n i e na wyższe uczelnie plastyczne. Warto t u podkreślić, że do szkół nie przyjmuje się tzw. t w ó r c ó w naiwnych, ludzi o w y r a ź n i e zarysowanej własnej indywidualności samorodnej. Z referatu Vasilo Savonea wynika, że t w ó r c ó w z kręgu prymitywno-naiwnego jest w ruchu amatorskim blisko połowa. Szkoły (ogniska) należą do kompetencji rad narodowych, opiekę m e t o d y c z n ą nad n i m i sprawuje ośrodek przy Minis­ terstwie K u l t u r y . W d u ż y c h miastach istnieją tzw. K o m i t e t y Plastyczne, skupiające najwybitniejszych p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . W y s t a w y o d b y w a j ą się środowiskowe i ogólno, oo roku organizuje się przeglądy ogólnokrajowe. Przy organi­ zacji wystaw stosuje się ostrą selekcję, dopuszczając jedynie dobre prace. Podnosi to r a n g ę wystaw i sprawia, że bardziej znani t w ó r c y niezawodowi c h ę t n i e b i o r ą w nich udział. (W Polsce wielu a m a t o r ó w u w a ż a udział w przeglądzie po­ w i a t o w y m ozy wojewódzkim za obniżanie rangi swej twór­ czości). Wyselekcjonowane wystawy objeżdżają różne ośrodki kraju, pokazywane są za granicą, propagowano przez środki masowego przekazu. Najlepsze dzieła zakupy­ wano s ą przez muzea, domy k u l t u r y , związki zawodowe. D u ż ą wagę przywiązuje się, do tego, aby ruch amatorski prawidłowo funkcjonował w swoim środowisku, odzwier­ ciedlał jogo specyfikę. T y l k o wówczas m o ż e pełnić w n i m właściwą rolę w y c h o w a w c z ą . Czechosłowacja Z a r ó w n o w Czechach j a k i na Słowacji opiekę meto­ d y c z n ą nad p l a s t y k ą a m a t o r s k ą spra.wują o d r ę b n e Ośrodki 122 Zasady opieki nad twórczością p l a s t y c z n ą a m a t o r ó w podobne są w Słowacji i w Czechach. Z t y m , że w Słowacji dłużej, bo aż do mniej więcej 1956 r. nie przejawiano zainte­ resowania ich twórczością, uważając, że potrzeby społeczne zaspokaja z jodnoj strony sztuka ludowa, z drugiej zaś sztuka zawodowa i szkolnictwo plastyczne, d o s t ę p n e przecież dla utalentowanych ludzi. Dopiero później u ś w i a d o m i o n o sobie, że równolegle do n u r t u zawodowego istnieje jako społeczna potrzeba n u r t amatorski. I I . 9. Grzegorz S t a ń c z y k . Portret rodzinny, r y s . o ł ó w k i e m . �И. 10, 11. G. S t a ń c z y k . R y s u n k i kolorowane. W Czechosłowacji ruch amatorski żywiołowo rozwinął się od razu po wojnie. Ale wystawa, k t ó r ą w 1953 r. zorgani­ zowano w Pradze u p r z y t o m n i ł a , że ruch amatorski pozba­ wiony opieki i puszczony na żywioł (wystawy bez selekcji) wcale nie jest zjawiskiem p o z y t y w n y m w procesie upow­ szechniania k u l t u r y artystycznej. W ł a d z e centralne doszły wówczas do wniosku, że a m a t o r ó w trzeba szkolić w k ó ł k a c h plastycznych. D r u g i m w a ż n y m wydarzeniem b y ł a I Ogólno­ krajowa Konferencja w 1959 r. podczas k t ó r e j podjęto u c h w a ł ę , aby podnieść r a n g ę ruchu amatorskiego i p o d w y ż ­ szyć jego poziom artystyczny. Obecnie w Czechosłowacji o d b y w a j ą się systematyczne ogólnokrajowe p r z e g l ą d y twórczości a m a t o r ó w (w Brnie i Dubnicy). J ugosławia W odróżnieniu od założeń programowych polskich, czechosłowackich czy węgierskich, w J u g o s ł a w i i zaintereso­ wanie p l a s t y k ą nieprofesjonalną sprowadza się niemal wyłącznie do aspektu artystycznego.' Dlatego też opieką — i t o z n a c z n ą — otacza się s z t u k ę n a i w n ą . Stworzono na nią m o d ę i k o n i u n k t u r ę , to też s t a ł a się ona wręcz gałęzią naro­ dowego p r z e m y s ł u , towarem znakomitym, świetnie reklamo­ w a n y m i sprzedawanym. Faworyzowanie sztuki naiwnej (i w stylu naiwnym) zepchnęło w cień inne przejawy plastyki niezawodowej. Po prostu n i k t się n i ą poważniej nie zajmuje, a amatorzy, chcąc się w y b i ć , p r z y j m u j ą zazwyczaj s t y l i s t y k ę szkoły H l e b i ń s k i e j . Droga awansu amatora wiedzie więc poprzez n u r t „ n a i w n y " , k t ó r y w swej masie coraz bardziej staje się „ s z k o ł ą " , na p o d o b i e ń s t w o naszych współczesnych c e n t r ó w ludowej („cepeliowskiej") rzeźby. W Budapeszcie J u g o s ł o w i a n nie b y ł o . U w a ż a m jednak, że c h a r a k t e r y z u j ą c różne specyficzne sytuacje plastyki amatorskiej w krajach socjalistycznych warto i o tej nie­ obecnej J u g o s ł a w i i w s p o m n i e ć . Węgry Jeszcze pięć lat temu interesowano się jedynie zorgani­ zowanymi zespołami p l a s t y c z n y m i . P r z e w a ż a ł o w nich uprawianie malarstwa, a charakter prac w y d a w a ł się dość jednolity. Ale gdy w 1972 r. Radio Węgierskie przeprowa­ dziło a n k i e t ę na temat wykorzystania czasu wolnego, okazało się, że aż 3,3% badanych zajmuje się amatorsko p l a s t y k ą , uprawia j ą poza oficjalnymi zespołami. „ O d k r y t o " wówczas ludzi m a l u j ą c y c h i rzeźbiących z wewnętrznej potrzeby, naiwnych, pół-ludowych, ulegających r ó ż n y m wzorom k u l t u r o w y m . J e d n o c z e ś n i e n a s t ą p i ł dość nieoczekiwany (nie t ł u m a c z ą c y się t a k j a k u nas stworzeniem r y n k u z b y t u przez Cepelię) rozwój rzeźby bliskiej w swym charakterze ludowej, ale j u ż nie o tematyce religijnej. 10 1 1 P l a s t y k ę a m a t o r s k ą zaczęto widzieć jako dziedzinę, k t ó r e j nie da się ocenić t y l k o k r y t e r i a m i właściwymi sztuce zawodowej. W a r t o ś ć amatorstwa polega bowiem na kształ­ ceniu ludzi, rozszerzeniu ich h o r y z o n t ó w estetycznych, na t y m co Herbert Read określa jako terapia przez s z t u k ę . P r z y j m u j ą c tezę, że s z t u k ę rozumie najlepiej ten, k t o sam j ą uprawia, traktuje się ruch amatorski jako szkołę k u l ­ t u r y artystycznej, jako inicjację w problemy sztuki. N a W ę g r z e c h działa obecnie ok. 300 zospolów plastycz­ n y c h dla dorosłych i młodzieży licealnej. W ciągu ostatnich 10 l a t przeszło przez te zespoły ok. 10.000 osób. (Tu uwaga na marginesie — W ę g r y liczą ok. 10 milionów mieszkańców). A b y j a k najwięcej osób zachęcić do twórczości i ogarnąć p o m o c ą i n s t r u k t o r s k ą organizuje się na r ó ż n y c h szczeblach wystawy i konkursy. A m a t o r ó w należy kształcić wielostronnie. Szkoląc jednokierunkowo otrzymuje się w efekcie ludzi niedouczo­ nych, półinteligentów, a przecież chodzi o to, aby podnosić k u l t u r ę p l a s t y c z n ą ludzi, p o m a g a ć i m żyć estetyczniej, lepiej. D ą ż y się więc do uczenia r ó ż n y c h technik, rzemiosł artystycznych, motaloplastyki i t d . 123 �Największą bolączką jost sprawa kadry, brak wysoko wykwalifikowanych p l a s t y k ó w - d y d a k t y k ó w . N a p r a w d ę do­ brych k ó ł (zespołów) jest niewiele, s t ą d t e ż zaczęto organi­ zować w okresie letnim plenery dla a m a t o r ó w , prowadzone przez najlepszych fachowców. W ostatnim okresie zaczęto b a d a ć zjawisko twórczości amatorskiej, stosując przy t y m metody wypracowane przez Bauhaus oraz analizując wzajemny w p ł y w na siebie r ó ż n y c h dziedzin sztuki. To streszczenie referatu i dyskusji nie wyczerpuje jednak specyfiki węgierskiej plastyki amatorskiej. W a ż n ą rolę od­ g r y w a j ą w niej bowiem grupy wysoce uzdolnionych, mło­ dych ludzi, często a b s o l w e n t ó w liceów plastycznych, k t ó r z y w ramach n u r t u amatorskiego k o n t y n u u j ą własne poszuki­ wania twórcze, świadomie i z sensem nawiązując do t y c h współczesnych p r ą d ó w sztuki, k t ó r e nie znajdują wyrazu w dość s k o s t n i a ł y m i Zrutynizowanym programie wyższych uczelni plastycznych i w praktyce wystawowej. Jest to sytuacja podobna do tej, k t ó r a istniała u nas w latach B i m - B o m u , rozkwitu awangardowych t e a t r z y k ó w studenc­ kich, Teatru Osobnego Mirona Białoszewskiego, jazzu, czy młodzieżowych zespołów beatowych. W szczególnych sytuacjach, zmtynizowania czy zakademizowania sztuki, bywa, że nowe tendencje r o d z ą się poza g ł ó w n y m nurtem. Czasem w y r a s t a j ą z ruchu amatorskiego, p r z y d a j ą c m u t y m samym c h w a ł y , ale w istocie b ę d ą c zjawiskiem w t y m ruchu nietypowym. P r z e w a ż n i e t e ż szybko się profesjonalizują. B y w a t e ż , a dowodzi tego p r z y k ł a d węgierski, że gdy z jakichkolwiek p o w o d ó w n a s t ę p u j e zamknięcie obiegu informacji, młodzi, uzdolnieni t w ó r c y s t a r a j ą się samodzielnie d o t r z e ć do interesujących ich n u r t ó w współczesnej sztuki. Szczególnie ciekawa jest pod t y m względem grupa m ł o d y c h p l a s t y k ó w z ,,Vajda Lajos A m a t o r Studio". Grupa ta, składająca się z malarzy i rzeźbiarzy, ma swoje wspólne atelier w p o ł o ż o n y m nieopodal Budapesztu, pięknym miasteczku Szentendre (węgierski Kazimierz, ulubione miejsce malarzy). Większość uczestników mieszka na miejs­ cu, p r a c u j ą w stacji filtrów nad Dunajem. Najciekawszym z tej grupy jest 24-letni I s t v a n Z a m b ó . Malarz, rzeźbiarz, autor ciekawych rzeźb w piasku, tworzonych na brzegu D u n a j u ( i l . 1). Spośród innych interesujących członków Studia w y m i e n i ć t u warto jeszcze rzeźbiarzy: Gabora Matyofalviego, G y ó r g y Holdasa i Atillę Agócsa. W węgier­ skim dziale wystawy m o g l i ś m y zresztą zobaczyć i innych t w ó r c ó w , w y p o w i a d a j ą c y c h się w klimacie bliskim współ­ czesnym p r ą d o m artystycznym, j a k np. G y ó r g y Vas, Maty&s Olńh, Sandor Porkol&b. Wystawa w trafny sposób ilustrowała referaty wygło­ szone na sympozjum. Poziom wystawy b y ł w y r ó w n a n y i wysoki. Dział polski, podobnie j a k węgierski, r u m u ń s k i i czechosłowacki o b e j m o w a ł prace o r ó ż n o r o d n y m charak­ terze, od naiwnych po dojrzałe warsztatowo obrazy i grafiki. P o k a z a l i ś m y 29 t w ó r c ó w : Bazylego Albiczuka, H e n r y k a Aleksiejczuka, A n n ę B i n k u ń s k ą , Leona Błociana, Jana Chizanowskiego, H a l i n ę D ą b r o w s k ą , Stanisława Dobiasza, Tomasza D u d ę , Stanisława Grysa, L u d w i k a Holesza, Marię I g n a r s k ą , Mariana Jędrzejewskiego, Stanisława K o r p ę , Bronisława Krawczuka, Stefana Morawskiego, Jana Nowaka, L u d w i k a P i ę t k ę , Jana Płaskocińskiego, Brunona Podjaskiego, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Grzegorza S t a ń ­ czyka, B r o n i s ł a w a Surowiaka, Andrzeja Szczepłockiego, Jana Śliwińskiego, H a l i n ę Walicką, M-^rirna Wódkiewicza, Marię Wojtowicz, Jerzego Wojakiewicza, Leopolda W r ó b ­ la. ^ 124 Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a miała, j a k sądzę, zna­ czenie dla wszystkich uczestników, mimo że nie skończyła się ż a d n y m p o d n i o s ł y m akcentem, ż a d n y m podsumowaniem. Pozwoliła jednak szerzej spojrzeć na zagadnienie amatorstwa plastycznego, zastanowić się nad skutecznością do­ tychczasowych metod opieki. W y s u n ę ł a k i l k a p r o b l e m ó w , k t ó r e trzeba będzie rozważyć, uwzględniając s y t u a c j ę istniejącą w poszczególnych krajach. Jednym z nich jest stosunek między nurtem amator­ skim a zawodowym. Sądzę, że plastyka zawodowa nie możo eliminować z pola widzenia twórczości a m a t o r ó w . Oba n u r t y są przecież ze sobą w istotny sposób sprzężone, rzecz w t y m , aby zamiast pogłębiać sytuacje konfliktowe, k t ó r e istnieją, t r a k t o w a ć p l a s t y k ę niezawodową jako sojusznika, a nie konkurenta do sakwy społecznej czy prywatnej. W Związku Radzieckim istnieje w Związku P l a s t y k ó w specjalna sekcja przy Zarządzie G ł ó w n y m , zajmująca się twórczością a m a t o r ó w . N a W ę g r z e c h artyści-plastycy u w a ż a j ą pomoc zespołom plastycznym za jedno ze swych z a d a ń . W k a ż d y m okręgu, co najmniej raz do r o k u organizuje się wspólne wystawy a m a t o r ó w i profesjonałów. Myśli się o t a k i c h w s p ó l n y c h wystawach i w Czechosłowacji.W N R D , jak t w i e r d z ą , nie r o b i ą niczego bez uzgodnienia ze Związkiem P l a s t y k ó w , k t ó r y aktywnie uczestniczy w przygotowaniu k a d r y i n s t r u k t o r ó w i k o n s u l t a n t ó w . Tak w Z w i ą z k u Ra­ dzieckim j a k i na Węgrzech najlepsi amatorzy bez szczegól­ nego t r u d u m o g ą d o s t a ć się do Związku P l a s t y k ó w . U nas — j a k wiadomo — reguł ż a d n y c h nie ma, w n i o k t ó r y c h okrę­ gach odrzuca się najlepszych, n a p r a w d ę t w ó r c z y c h i w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w nie l e g i t y m u j ą c y c h się dyplomem wyższej uczelni, w i n n y c h — przyjmuje bez t r u d u znacznie słab­ szych. Nie chodzi t u oczywiście t y l k o o łatwość awansu do szeregu zawodowców, nie m o ż e to b y ć przecież celem czy programem ruchu amatorskiego, ale o ustalenie ogólnej płaszczyzny współpracy, pomocy dla a m a t o r ó w , o p o l i t y k ę wobec ruchu amatorskiego. Skoro przyjmujemy, że pełni on funkcje społeczne, starajmy się, aby rzeczywiście b y ł on instrumentem podnoszenia k u l t u r y plastycznej społeczeń­ stwa. I I . 12. Halina Walicka. Lunatyczka, olej. �Przemyślenia wymaga k i l k a spraw. A więc _— ozy słuszna jest gwałtownie rozwijająca się komercjalizacja n u r t u amatorskiego, organizowanie kiermaszy na wystawach a m a t o r ó w , masowe pokazywanie ich prac w knajpach i kawiarniach к wywieszonym cennikiem (i to j a k i m ! ! ! ) . Czy k a ż d y m o ż e h a n d l o w a ć obrazami, gdy uzyska na to patent z odpowiedniego wydziału rady narodowej ? Grozi to wypaczeniem zasad amatorstwa. A może podobnie j a k w sporcie amatorstwo w dawnym kształcie przeżyło się i trzeba szukać nowej formy ? Jak b y nie było, chyba konieczna jest t u j a k a ś polityka, sensowna selekcja. W Cze­ chosłowacji amatorom s p r z e d a w a ć nie wolno, a t w ó r c y naiwni i ludowi objęci są systemem opieki m u z e ó w i odpo­ wiednika naszej Cepelii. N a Węgrzech również amatorzy nie m a j ą prawa s p r z e d a w a ć swych prac i nie sprzedają. W R u m u n i i zaś i N R D amatorzy sprzedają, ale i t a m istnieje system selekcji. W i ę c trzeba z a s t a n o w i ć się, co robić. Sytuacja n a p r a w d ę już dojrzała do tego, aby dostrzegł j ą Związek P l a s t y k ó w , a zwłaszcza Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki. Sądzę też, że nie b y ł o b y źle, gdyby u r z ą d z o n o przy wszystkich wyższych uczelniach plastycznych stałe p u n k t y konsultacyjne dla a m a t o r ó w . Nie chcę t u zresztą niczego postulować, wskazuję t y l k o , ile jest jeszcze nie r o z w i ą z a n y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e d o m a g a j ą się rozwiązania. A że widzimy je dziś ostrzej, na szerszym tlo p o r ó w n a w c z y m — zasługa to m i ę d z y i n n y m i i b u d a p e s z t e ń s k i c h dyskusji. PRZYPISY 1 Nemzetkozi Amator Kepzomuveszeti Ki&litas. Ernst Muzeum, 12—27 I 1974. W N R D niemal, że nie istnieje już ż y w a sztuka ludowa, więc określenia „ s z t u k a ludowa" (Volkskunst) u ż y w a się wyłącznie w odniesieniu do przeszłości, do formacji powstałej i w y s t ę p u j ą c e j w społeczeństwie klasowym. Dane z referatu i w y j a ś n i e ń Wolfganga Holzhausera z Zentralhaus fur K u l t u r a r b e i t der D D R w Lipsku. Peter Michel, Zur Spezifik des bildnerischen Volksschaffens. „Bildnerisches Volksschaffen" Leipzig. Zentral­ haus fur K u l t u r a r b e i t der D D R . Leipzig. N . 7, 1973 r. s Moissej Kagan, Vorlesungen zur marxistisch-leninistischen Aesthetik, Dietz Verlag, Berlin 1969, s. 603. « N a w i ą z u j ę t u do treści mojego referatu na buda­ p e s z t e ń s k i m sympozjum, rozszerzając go o k r y t y c z n ą analizę sytuacji plastyki amatorskiej w Polsce. i Referat r u m u ń s k i o p r a c o w a ł Vasile Savonea, Szef Sekcji Plastyki Centralnego D o m u Twórczości Ludowej w Bukareszcie (Casa Centrale a Creatici Populare). Na Sympozjum Czechosłowację r e p r e z e n t o w a ł a Irene Karteszova z B r a t y s ł a w y (Osvetovy Ustav), k t ó r a wygłosiła referat s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę tego opracowania. 2 3 4 8 » Opieram się t u na obserwacjach poczynionych w 1973 r o k u w czasie p o b y t u w Zagrzebiu na Triennale „ N a i w n i 73". Uczestniczyłem wówczas w dyskusjach prowadzonych na temat sztuki naiwnej w ramach sesji A I C A , r o z m a w i a ł e m z l u d ź m i z a j m u j ą c y m i się s z t u k ą n a i w n ą i amatorami, widziałem też bardzo ciekawą w y s t a w ę prac a m a t o r ó w , nie dopuszczonych przez j u r y do udziału w jugosławiańskiej ekspozycji na Triennale. Referat P ś l Banszkyego. 1 W a r t o t u p r z y t o c z y ć również inne liczby. M u z y k ą l e k k ą i młodzieżową zajmowało się 7% badanych, foto­ grafią 6 , 1 % , l i t e r a t u r ą 2,8%, teatrem amatorskim 1,2%, t a ń c e m l u d o w y m 1,1%, m u z y k ą i śpiewem 1,4%. 1 0 1 1 2 Dział polski p r z y g o t o w a ł Centralny Ośrodek Meto­ d y k i Upowszechniania K u l t u r y przy w s p ó ł p r a c y Departa­ mentu P l a s t y k i Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Jako komi­ sarz wystawy c h c i a ł b y m na t y m miejscu podziękować za wypożyczenie prac P a ń s t w o w e m u Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, Muzeum w Sieradzu, W o j . D o m o m K u l t u r y we W r o c ł a w i u , Koszalinie i B i a ł y m s t o k u , K l u b o w i Plasty­ k ó w A m a t o r ó w przy K o p a l n i „ W i e c z o r e k " . 125 �AMATEUR, A R T I N T H E SOCIALIST The author describes the phenomenon o f amateur a r t i n the socialist countries drawing on his observations made at the symposium and exhibition held i n Budapest i n J anuary 1974. The artistic confrontation i n Budapest has shown t h a t w i t h i n the framework o f the same political system and w i t h our countries' common and equally deep interest i n amateur art, its development is shaped differently i n each and every country and depends on the general principle of cultural policy. I n the G D R the amateur art movement is organized on the principle o f interest groups whose main aim is to organize leisure t i m e for the working masses and to fulfil two kinds of didactic tasks: to educate the masses according to the principles o f socialism and t o improve the general level of the masses' culture, especially i n the field o f painting, sculpture etc. I n Rumania there are amateur art circles and institu­ tions which r u n regular courses for amateur artists; at the COUNTRIES same time aid and interest are granted to individual amateur artists. The situation i n Poland is similar although individual artists organized i n interest circles and clubs prevail. The main task, as far as promotion is concerned, is to emphasize the social role o f art and to treat i t first o f all as an i m p o r t a n t factor i n the development of the man's psyche. I n Hungary the most striking phenomenon is the existence o f a circle o f people and groups engaging i n ambitious problems o f modern art more deeply t h a n the official t r e n d does. I n Yugoslavia the main emphasis has been laid on the problem o f the artistic value of amateur art and this is w h y the " n a i v e " idiom is being promoted. I n the G D R endeavours are made to bring the amateur art as close as possible to professional art b o t h as far as form and contents are concerned. I n Poland there are no definite formal preferences defin­ ed because the main emphasis has been laid first o f a l l on social and psychological values of amateur art. ЛЮБИТЕЛЬСКОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО В СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ СТРАНАХ Автор статьи, характеризуя явления любитель­ ского творчества в социалистических странах, прежде всего с с ы л а е т с я н а свои в п е ч а т л е н и я , с в я з а н н ы е с симпозиумом и в ы с т а в к о й , п р о в е д е н н ы м и в я н в а р е т е к у щ е г о года в Б у д а п е ш т е . Конфронтация в Будапеште показала, что не­ с м о т р я на о б щ и й и н т е р е с и п о н и м а н и е , п р о я в л я е м ы е нашими странами к любительскому искусству в р а м ­ к а х одной и той ж е п о л и т и ч е с к о й модели, в к а ж д о й из этих стран развитие любительского изобразитель­ ного и с к у с с т в а идет своим с о б с т в е н н ы м п у т е м в с о ­ ответствии с общими принципами культурной поли­ тики. В ГДР любительское искусство охвачено систе­ мой к р у ж к о в , г л а в н о й ц е л ь ю к о т о р ы х я в л я е т с я о р г а ­ низация свободного в р е м е н и т р у д я щ и х с я , а т а к ж е о с у щ е с т в л е н и е д в о я к о г о рода з а д а н и й , а именно: в о с ­ питание масс в социалистическом духе и повышение общего у р о в н я и х к у л ь т у р ы , особенно в области и з о ­ бразительного искусства. В Румынии существуют любительские к р у ж к и скульпторов и учреждения, ведущие систематические к у р с ы д л я с к у л ь п т о р о в — л ю б и т е л е й ; н а р я д у с этим о к р у ж е н ы заботой и в н и м а н и е м любители, не п р и ­ надлежащие к кружкам. Т а к а я ж е примерно картина наблюдается в Поль­ ш е , где п р е о б л а д а е т , однако, ч и с л о и н д и в и д у а л ь н ы х л ю б и т е л е й , не о б ъ е д и н е н н ы х в к р у ж к а х и л и в к л у ­ бах. П о н и м а н и е о б щ е с т в е н н о й р о л и и с к у с с т в а , о т н о ­ ш е н и е к нему, к а к к в а ж н о м у ф а к т о р у р а з в и т и я ч е л о ­ веческой психики — такова основная предпосылка тех, к т о п р и з в а н з а б о т и т ь с я о л ю б и т е л я х . В В е н г р и и достойно в н и м а н и я с т р е м л е н и е х у ­ дожников-любителей к решению более сложных п р о б л е м современного и с к у с с т в а , ч е м это з а м е ч а е т с я в официальных кругах скульпторов. В Ю г о с л а в и и основной у п о р д е л а е т с я н а п р о б л е ­ му х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и л ю б и т е л ь с к о г о т в о р ч е ­ ства в связи с чем предпочтение отдается наивному искусству. В Г Д Р с т р е м я т с я к тому, ч т о б ы т в о р ч е с т в о л ю ­ бителей р а в н о по ф о р м е , к а к и по с о д е р ж а н и ю б ы л о к а к можно б л и ж е к профессиональному творчеству. В в и д у того, что в П о л ь ш е в п е р в у ю о ч е р е д ь учитываются общественные и психологические ф а к ­ т о р ы з д е с ь не в ы д в и г а ю т с я о п р е д е л е н н ы е т р е б о в а н и я формального характера. F o t . : J<-n Swiderski — il. 7—15. 126 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b44e31b8e73a695ba06ae36f8a0dec7.pdf a2fdb9d609487e8c66996888bbdb0d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4192 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N Vii - IX 1973 maszu śląskiej sztuki ludowej ucze­ stniczyło, jak podaje prasa, tylko 10 a r t y s t ó w . Po p o ł u d n i u odbyły się w y s t ę p y zespołów^ ludowych, m . in. żeńskiej kapeli wiejskiej z Grodźca, Zespołu Pieśni i T a ń c a ziemi cieszyń­ skiej, zespołów: „ K o n i a k ó w " , z Lubińca, a w Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę rzeźby w węglu, zorganizowaną przez Muzeum w Za­ brzu . I I . 1. Wystawa Cepelii na targach krakowskich. Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—8 V I I — o d b y ł y się w K r a ­ kowie I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Inicjatorem tej wielkiej imprezy był literat krakowski i poseł na sejm Tadeusz H o l u j , a przygo­ tował j ą pod patronatem M K i S ko­ mitet organizacyjny pod przewod­ nictwem dyrektora Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie E d w a r d a Wa­ ligóry. Targi m i a ł y na celu zo­ rientowanie zarówno w a k t u a l n y m stanie sztuki ludowej, jak w jej możliwościach handlowych, a ich pro­ gram obejmował wielki kiermasz sztu­ k i ludowej, pokaz mody inspirowanej folklorem, w y s t ę p y ludowych zespo­ łów pieśni i t a ń c a , pokazy filmów 0 tematyce regionalnej oraz wystawy towarzyszące. I tak w pawilonie B W A otwarta została wystawa sztuki ludowej zorga­ nizowana przez Cepelię, w Muzeum Etnograficznym — wystawa kafli malowanych, od najstarszych, z war­ sztatu Jana Oksitowicza, poprzez późniejsze (2. pol. X I X w.) z pracowni Teofila Michalskiego — do współczes­ nych z warsztatu Leona Necia z K a r t u z 1 Ludwika Startka z Ł ą ż k a Ordynac­ kiego, pow. J a n ó w Lubelski. W Sto­ warzyszeniu H i s t o r y k ó w Sztuki czyn­ na b y ł a wystawa „ n a i w n y c h " , zorga­ nizowana przez Biuro H a n d l u Zagra­ nicznego „ D e s a " , a w P a ł a c u Sztuki zaprezentowano rzemiosło artystyczne i pamiątkarstwo. Kiermasz został zainaugurowany 64 wielkim widowiskiem „Wesele kra­ kowskie" w wykonaniu „ K r a k o w i a ­ k ó w " i w y s t ę p a m i zespołów góralskich. Pierwsze d n i T a r g ó w poświęcono b y ł y sztuce ogólnokrajowej. W d n . 2, 3 V I I — o d b y w a ł o się ogólno­ polskie sympozjum naukowe na temat mecenatu p a ń s t w a nad s z t u k ą l u d o w ą . W sympozjum brali udział naukowcy i przedstawiciele wszystkich zaintere­ sowanych instytucji uczestniczących w Targach. Po prezentacji folkloru wszyst­ kich regionów — od 5—8 V I I zorga­ nizowano dni poświęcone kolejno 4 regionom: ziemi sądeckiej, ziemi opolskiej, Śląska i Zagłębia oraz ziemi rzeszowskiej. 5 V I I — w D n i u Ziemi Sądeckiej uczestniczyło ponad 300 reprezen­ t a n t ó w tego terenu, w y s t ę p u j ą c z bar­ w n y m widowiskiem regionalnym oraz p r e z e n t u j ą c na kiermaszu swojo wy­ roby : starosądeckie kożuszki, hafto­ wane pantofle, m a k a t k i , pierniki, zabawki, w y r o b y z w i k l i n y i m u s z y ń ­ skie meble. 6 V I I — w D n i u Ziemi Opolskiej o d b y ł się „ k i e r m a s z opolski", na k t ó r y m p r z y g r y w a ł a kapela „ F i l ó w " z D a ń c a . Po p o ł u d n i u w y s t ę p o w a ł y : kapela góralska z Sidziny, „ B i e r o wianie", Zespół Pieśni i T a ń c a „ O p o ­ le", „ D z i e r g o w i c e " . Zaprezentowano „wodzenie niedźwiedzia", „ t o p i e n i e Marzanny" oraz widowisko „Wesele śląskie". 7 V I I — w D n i u Katowic, Za­ głębia i Beskidu Śląskiego na kier­ Impreza zakończyła się 8 V I I Dniom Ziemi Rzeszowskiej, w czasie k t ó r e g o na kiermaszu sprzedawano wyroby ludowe tego regionu, odbyły się też w y s t ę p y Zespołów Pieśni i T a ń c a „ P u s t k o w i a c y " , „Stomil", ,,Forest" i kapeli ludowej z Bobowej. I m p r e z ę z a m k n ą ł galowy kon­ cert zespołów pieśni i t a ń c a . Targi cieszyły się ogromną frek­ wencją i wywołały wielkie zaintere­ sowanie. W g doniesień prasowych, oferowane wyroby znalazły licznych n a b y w c ó w t a k ż e wśród kupców za­ granicznych z Kanady, Czechosło­ wacji, N R F i Francji. W ś r ó d w y r a z ó w zachwytu dla całej imprezy pojawiły się jednak w prasie głosy krytyczne. Zwracano u w a g ę na niedostateczne przygoto­ wanie organizacyjne, na braki w masio towarowej i niewłaściwy jej asorty­ ment. Zarzucano zbyt słabą selekcję oferowanych na Targach wyrobów, kwestionując łączenie sztuki ludowej z rzemiosłem i pamiątkarstwem, w k t ó r y m nie u d a ł o ustrzec się od szmiry. Targi u j a w n i ł y — zgodnie z za­ mierzeniem o r g a n i z a t o r ó w — aktual­ ny stan rzeczy w sztuce ludowej, k t ó r y stał się podstawowym tematem dyskusji. Powszechnie zwracano uwa­ gę na złe s k u t k i komercjalizacji sztuki ludowej, na coraz wyraźniejszy brak autentyzmu i coraz niższy poziom rzemiosła. Można sądzić, że przygotowania n a s t ę p n y c h Targów, planowanych na rok przyszły, będą poprzedzone — j a k to postulowano na sympozjum — fachową dyskusją, k t ó r a pozwoli w y c i ą g n ą ć właściwe wnioski z dotychczasowych doświad­ czeń. 4 * 5 V I I — rozpoczęły się w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j doroczne X I I „Sa­ bałowe Bajania". T r a d y c y j n ą już i m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł a wielka „Pa­ rada z b ó j n i c k a " w k t ó r e j udział wzięli t a k ż e uczestnicy konkursu, barwnym korowodem przejeżdżając przez wieś, Do konkursu zgłosili się gawę­ dziarze i i n s t r u m e n t a l i ś c i ze wszyst­ kich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego oraz wielu z w o j . katowickiego i .rze­ szowskiego. J u r y pod przewodnictwem prof.dr R o m a n a Reinfussa przyznało na 4 �grody. W kategorii gawędziarzy ludo­ wych nagrodę I o t r z y m a l i : W ł a d y ­ sław Gondek z Białego Dunajca, Stanisław Chowaniec z Bukowiny Tatrzańskiej i Franciszek J u r k o w s k i ze Szczawy, pow. Limanowa. Na­ grody I I — Stanisław K l i m e k z Zabrzeży i Stefania T y r a ń s k a ze Skrzydl­ nej. W kategorii ogólnej konkursu gawędziarzy n a g r o d ę I o t r z y m a ł Józef Pitoń z Zakopanego, n a g r o d ę I I — Piotr Krzykalski z Nowego Sącza. W kategorii młodzieżowej n a g r o d ę I zdobyli: Miłka Wontarczyk z Lipnicy Małej na Orawie oraz Kazek Grac jas z żywieckiej wsi K r z y ż ó w k i . W ś r ó d instrumentalistów nagrody I otrzy­ mali: Jan Stoch z Zębu, A d a m Dole* żuehowicz z Zakopanego, S t a n i s ł a w Trzebunia z Poronina i Jan Szewczyk z Laskowej Górnej. Nagrody I I — Władysław Z a w a ł a z K ę d z i e r z y n k i w Myślenickiem, W ł a d y s ł a w Stefaniak z Leśnicy w Nowotarskiem, Bolesław Karpiel z Zakopanego, Marian Styrczula-Maśniak z Zakopanego, K a r o l Byrtek z P e ł w i Małej w Żywieckiem. W kategorii młodzieżowej — n a g r o d ę „Dziennika Polskiego" zdobył Jasiek Karpiel z Zakopanego, a n a g r o d ę „Gazety Krakowskiej" — Staszek Skupień z Suchego k . Poronina. Na­ grodę specjalną O ś r o d k a T V w K r a ­ kowie o t r z y m a ł nestor p o d h a l a ń s k i c h gawędziarzy — A d a m Pach z Zakopa­ nego, a wśród i n s t r u m e n t a l i s t ó w — Władysław Tatar z Zakopanego za kultywowanie starodawnego stylu gry na skrzypcach. Bielewicz. Kiermasz cieszył się wiel­ k i m powodzeniem, a wszystkie wy­ roby z o s t a ł y w ciągu pierwszy ch d n i wyprzedane. N a zakończenie imprezy o d b y ł y się tradycyjne góralskie dożynki, w k t ó r y c h udział wzięli t a k ż e przed­ stawiciele władz p a r t y j n y c h i p a ń s t w o ­ wych. Z okazji X jubileuszu owej beskidzkiej imprezy w y d a n y został folder pt. „ B e s k i d y — 7 3 " , do k t ó r e g o teksty opracowali: Robert Danel i Franciszek Zahrodnik. Na zakończenie imprezy o d b y ł się koncert l a u r e a t ó w , w k t ó r y m w y s t ą p i ł gościnnie Wojciech Siemion. 8 V I I — o d b y ł a się pierwsza i m ­ preza z c y k l u „Niedziela z t w ó r c ą l u d o w y m " , zorganizowana z inicjaty­ w y Muzeum w Ż y w c u . W owym pierw­ szym spotkaniu w y s t ą p i ł a J . W r ó b l o wa, b i b u ł k a r k a z Pewli Małej, demon­ strując licznie zebranej publiczności swoje umiejętności. * 5 V I I — odbył się w Wiśle i Szczyrku jubileuszowy X T y d z i e ń Kultury Beskidzkiej — wielka pre­ zentacja góralskiego folkloru, orga­ nizowana pod honorowym protekto­ ratem członka Rady P a ń s t w a i prze­ wodniczącego P W R N w Katowicach, gen. bryg. Jerzego Ziętka, oraz re­ dakcji „Dziennika Zachodniego". W tegorocznej imprezie w y s t ę p o w a ł o na estradach koncertowych 30 zespo­ łów folklorystycznych, w t y m 7 zajranicznych z CSR, J u g o s ł a w i i i Fran­ cji. Z Polski wystąpili m i n . Zespół Pieśni i T a ń c a „ H a l k a " z L u b i ń c a , zespoły regionalne z Lipowca i Pszczy­ ny, znane zespoły ludowe: „ J u h a s " z Ujsołów, „ G r o n i e " z Żywca, „ B i a ł y Dunajec" i „ P o d e g r o d z i e " z Nowo­ sądeckiego, „ O n d r a s z e k " ze Szczyrku i i n . W programie, oprócz pieśni i tańca, prezentowano też widowiska regionalne. Imprezie t o w a r z y s z y ł y w y s t a w y : w Szczyrku — wystawa Cepelii i wy­ stawa rzemiosła artystycznego, zorga­ nizowana przez I z b ę Rzemieślniczą w Katowicach, oraz wystawa sztuki ludowej Beskidów. W Muzeum w Biel­ sku-Białej pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej, w Muzeum Beskidz­ kim w Wiśle — wystawa etnogra­ ficzna, a w P a r k u Zdrojowym — poplenerowa wystawa rzeźb A r t u r a Cienciały. W Bystrej otwarto Muzeum im. Juliana F a ł a t a . Równocześnie w Wiśle odbył się kiermasz sztuki ludowej, zorganizo­ wany przez kierownictwo Muzeum Beskidzkiego. U d z i a ł w n i m brali znani rzeźbiarze (m. i n . S. Miechówka), malarze, koronkarki z Koniakowa oraz żywiecki piernikarz Z y g m u n t T * 7 VII— w Dąbrówce Wlkp. o d b y ł a się impreza zorganizowana dla uczczenia 50-lecia Zespołu Regional­ nego oraz K o ł a Sportowego „ S o k ó ł " , działających na t y m terenie. Po zwie­ dzeniu okolicznościowej wystawy w Izbie Regionalnej o d b y ł a się uro­ czysta akademia, na k t ó r e j zostały wygłoszone przemówienia na temat roli t r a d y c j i w k s z t a ł t o w a n i u k u l t u r y wsi polskiej — dr S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i o historii Zespołu Pieśni i T a ń c a — Tomasza S p y c h a ł y , kie­ rownika zespołu. Po wygłoszeniu refe­ r a t ó w o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i T a ń c a z D ą b r ó w k i , a w dniu n a s t ę p n y m — kiermasz książek i sztu­ k i ludowej oraz festyn z u d z i a ł e m zespołów folklorystj'cznych z D ą b r ó w ­ k i , Krzepielowa, Brzeźnicy, B i a ł k o w a i Lipki. U r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z y ł a się wiel­ ką zabawą ludową. * * 13—15 V I I — w e Wdzydzach Kiszewskich o d b y ł się t r a d y c y j n y „ J a r m a r k W d z y d z k i " , zorganizowany w skansenie przez Kaszubski Park Etnograficzny, g d a ń s k i W D K i re­ d a k c j ę „Głosu W y b r z e ż a " , obcho­ d z ą c ą właśnie swoje 25-lecie. Bogaty program obejmował po­ kazy : wędzenia r y b , w y r o b u sieci, ciągnięcia niewodu i czółna, mielenie zboża, pieczenie chleba, plecionkars­ twa, rzeźbienia i malowania na szkle oraz gry na instrumentach ludowych. Zademonstrowano też widowiska regionalne: „Wesele kaszubskie" i „ S o b ó t k i " w wykonaniu zespołu „Kaszuby" oraz obrazek ludowy „ W i e c h a " . W y s t ę p o w a ł y zespoły l u ­ dowe: „ B a z u n y " z L e ż n a , „ K o c i e w i e " ze Starogardu Gdańskiego, zespoły z Karszma, Czerska i Bytowa, „Żu­ ł a w y " z Nowego Stawu. O d b y ł się pokaz pn. „ F o l k l o r w modzie" i wielka zabawa ludowa z indywidualnymi w y s t ę p a m i i n s t r u m e n t a l i s t ó w i przy­ ś p i e w k a m i przy ogniach sztucznych. „ J a r m a r k " zgromadził t ł u m y t u ­ r y s t ó w i m i e s z k a ń c ó w okolicznych miast i wsi. Uczestnicy i prasa pod­ kreślali o g r o m n ą s p r a w n o ś ć organiza­ cyjną przebiegu imprezy. * 16 V I — 1 8 V I I I — w ramach „Solińskiego L a t a " o d b y ł y się w Solinie liczne imprezy regionalne i folklory­ styczne, m . i n . w y s t ę p y kapel ludo­ wych i zespołów regionalnych w pro­ gramie pn. „ P a r a d a R e g i o n ó w " . Od­ był się też kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, k t ó r e m u p a t r o n o w a ł y : Spół­ dzielnia Pracy Wikliniarsko-Koszykarskiej „ J e d n o ś ć " w R u d n i k u nad Sanem i Spółdzielnia Pracy „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku. * 19—22 V I I — o d b y w a ł y się „ D n i B o r ó w Tucholskich". Rozpoczęły się one u r o c z y s t ą sesją Powiatowego i Wiejskiego K o m i t e t u F J N oraz Rad Narodowych z o r g a n i z o w a n ą z okazji Święta Odrodzenia w nowo o t w a r t y m P D K W Tucholi. Poza licznymi i m ­ prezami o charakterze rozrywkowo-sportowym w programie wiele miejsca poświęcono prezentacji dorobku kul­ turalnego regionu, jego w a l o r ó w krajo­ brazowych i turystycznych. W T u ­ choli otwarta została wystawa t w ó r ­ czości ludowej regionu i nowo odkry­ tych zabytków archeologicznych, a w dniu ostatnim odbyło się spot­ kanie z artystami l u d o w y m i . * 22 V I I — w Goleniowie o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej i prac pla­ styków amatorów, zorganizowany przez szczeciński W D K . * 4— 19 V I I I — o d b y w a ł się w Gdańsku „ J a r m a r k Dominikań­ ski—73", organizowany po raz drugi przez P M R N , Tow. Przyjaciół Gdań­ ska i r e d a k c j ę „ W i e c z o r u W y b r z e ż a " . W imprezie udział wzięło ponad 40 przedsiębiorstw z całego kraju, w obrębie Starego Miasta uruchomiono ponad 50 stoisk. Przy u l . Mariackiej czynne b y ł y stragany z wyrobami a r t y s t ó w ludowych i rzemieślników. Sprzedawano t u rzeźby, wyroby ce­ ramiczne, wyroby z w i k l i n y , burszty­ nu, k u b k i i a n t a ł k i , wycinanki, palmy i pisanki. W programie koncertowym w y s t ę p o w a ł y regionalne zespoły pieśni i tańca „Kaszuby", „Kociewie", „Żuławy" i in. * 5— 12 V I I I — o d b y w a ł y się w Pucku „ D n i D a r ó w Morza", zorga­ nizowane pod patronatem „Głosu W y b r z e ż a " . Otwarcia d o k o n a ł prze­ wodniczący P M R N w Pucku, Cezary Nawrot, k t ó r y w obecności licznie zebranych mieszkańców miasta i re­ gionu p r z e k a z a ł symboliczny klucz od bram miasta i łańcuch burmistrza najstarszemu z r y b a k ó w . W czasie trwania imprezy o d b y w a ł się jarmark, kiermasz w y r o b ó w ludowych, pokazy sztuki ludowej i tradycyjnego rze­ miosła, w y s t ę p y zespołów ludowych oraz liczne konkursy, m . i n . konkurs na najlepsze wykonanie piosenki ka­ szubskiej. Największą a t r a k c j ą pro­ gramu było widowisko obrzędowe p t . „Ścinanie k a n i " , zaprezentowane przez zespół ze Strzelna. * V I I I — w Myślenicach o d b y ł a się impreza pn. „ P o k a z ludowych na­ t c h n i e ń " . W programie zorganizowano kiermasz sztuki ludowej pow. myśle­ nickiego i zaprezentowano widowisko „Wesele Orawskie" w wykonaniu zespołu regionalnego z Zubrzycy Gór­ nej. 6.5 �1,—2 I X — w K r y n i c y o d b y w a ł się „ F e s t y n z Dziennikiem", w czasie k t ó r e g o w y s t ę p o w a ł y zespoły ludowe: „ K r a k o w i a c y " i „ D o l i n a Dunajca", zorganizowano pokaz mody opartej na motywach regionalnych oraz kier­ masz w y r o b ó w ludowych z terenu N o w o s ą d e c c z y z n y . Otwarta została wystawa prac N i k i f o r a . * 2—9 I X - - w Zakopanem odby­ wała się tradycyjna X I I „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " . Zainaugurowana zosta­ ła zlotem zespołów góralskich i wido­ wiskiem „ W i t o j c i e " . Pierwsze d n i poświęcono na zwiedzanie wystaw i pracowni a r t y s t ó w z a k o p i a ń s k i c h . 4 I X rozpoczął się V I Między­ narodowy Festiwal Ziem Górskich. W p o ł u d n i e b a r w n y m korowodem przedefilowały przez Zakopane ze­ społy biorące udział w konkursie, n a s t ę p n i e pod D u ż ą K r o k w i ą doko­ nano ich prezentacji, a w godzinacłi popołutlniowych o d b y w a ł y się już pierwsze w y s t ę p y . Tegoroczny Festiwal organizo­ wany b y ł pod hasłem „ O d Kaukazu po Pireneje" i skład u c z e s t n i k ó w istotnie temu odpowiadał. Zgłosiły się bowiem zespoły z 13 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Hiszpanii, Jugosławii, N R D , N R K , R u m u n i i , Szwecji, Węgier, W ł o c h . Związku Radzieckiego. Z Polski w y ­ s t ą p i ł y zespoły: i m . K l i m k a Bachledy i braci Maśniaków z Zakopanego, zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca, „ L i m a n o w i a n i e " z Limano­ wej, „ G r o n i e " z Ż y w c a i „ D o l i n a Dunajca" z Biegonic, pow. N o w y Sącz. M i ę d z y n a r o d o w e j u r y , pod prze­ wodnictwem prof, dr Józefa Burszty, oceniało w y s t ę p y w trzech kate­ goriach: zespołów autentycznych, ar­ tystycznie opracowanych i stylizo­ wanych. W grupie zespołów auten­ tycznych nagrody otrzymali: „Złote Ciupagi" — zespół „ D a i s s o a r a " z R u ­ m u n i i oraz zespół „Mistrzowie węgier­ skiej sztuki ludowej", „ S r e b r n e Ciu­ p a g i " — zespół braci M a ś n i a k ó w z Zakopanego. W kategorii zespołów artystycznie opracowanych — „ Z ł o t ą C i u p a g ę " o t r z y m a ł regionalny zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół „Dolina Dunajca" z Biegonic. W kategorii zespołów stylizowanych — laurea­ t a m i zostali: Zespół Pieśni „ S r e d e z " z Bułgarii, k t ó r y o t r z y m a ł „ Z ł o t ą C i u p a g ę " i zespół pieśni i t a ń c a „ L i p t ó w " — „ S r e b r n a Ciugapa". Ponadto przyznano po raz pierw­ szy w t y m roku wyróżnienia — „Złote Liście Jesieni T a t r z a ń s k i e j " , k t ó r e zdobyli w kat. I — zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca i ,,Coros y danzas de E s p a ñ a " z Hiszpanii. W kat. I I — „ L i m a n o w i a n i e " i „ G r o ­ nie", szwedzki zespół „Folkungagillet", zespół regionalny z Velenije (Jugosławia), „ T h u e r i n g e r Folklorist e n " z N R D oraz zespół „Macchiagh i o l i " z K o r s y k i (Francja). W kat. I I I — zespół Karaczajsko-czerskiego Obwodu Autonomicznego Rosyjskiej F S R R - - „Adijuch". N a g r o d ę W K K F i T oraz „ G a z e t y K r a k o w s k i e j " o t r z y m a ł zespół włoski „ G r u p p o Folkloristico del Pollino Castroviiari" z K a l a b r i i . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h szczególnym zainteresowaniem cieszył się na Festiwalu zorganizowany przez Cepelię kiermasz sztuki ludowej, w k t ó r y m brało udział 50 t w ó r c ó w ludowych i 5 spółdzielni Cepelii krakowskiej. W czasie trwania Festiwalu od­ b y ł a się konferencja C I O F F (Między­ narodowy K o m i t e t Organizacyjny Fe­ stiwali Folklorystycznych). Festiwal zakończył się 9 I X wiel­ k i m koncertem galowym. * 9 I X — w ramach Ś w i ę t a „ T r y ­ buny L u d u " w Warszawie o d b y ł y się kiermasze sztuki ludowej, pokazy umiejętności ludowych a r t y s t ó w i wy­ s t ę p y kapel oraz ludowych zespołów pieśni i t a ń c a . * 15, 16 I X — w Nowej Słupi od­ było się uroczyste zakończenie do­ rocznych „ D y m a r e k " , organizowa­ nych przez Tow. Przyjaciół G ó r n i c t w a , Hutnictwa i Przemysłu Staropol­ skiego w Kielcach. * I X — o d b y w a ł y się „ D n i Ziemi Limanowskiej", podczas k t ó r y c h w y ­ stępowały zespoły regionalne. W iz­ bach regionalych w Jurkowie, Ol­ szówce, Laskowej i Słopnicach otwarto ekspozycję sztuki ludowej, a na r y n k u o d b y w a ł się jarmark regionalny. * I X — w skansenie w Bierko wicach o d b y ł a się z okazji d o ż y n e k zorganizowana przez Muzeum i m ­ preza p n . „ Ż n i w n i o k opolski", pod­ czas k t ó r e j zaprezentowano trady­ cyjne o b r z ę d y opolskie, związane ze zbieraniem plonów. N a estradzie w y ­ stępowały zespoły ludowe, a w za­ jeździe GS oferowano tradycyjne re­ gionalne potrawy. I m p r e z ę reżyserowała M a ł g o r z a t a Panek, o p r a w ę p l a s t y c z n ą projekto­ w a ł Ryszard K o w a l . * I X — w ramach „ Z a b r z a ń s k i e g o W r z e ś n i a — 7 3 " o d b y ł y się kiermasze Cepelii z udziałem t w ó r c ó w ludow-ych i w y s t ę p y ludowych zespołów. * I X — w Chełmie Lubelskim od­ b y ł y się D n i Chełmskiej K u l t u r y , zainaugurowane kiermaszem sztuki ludowej. * Konkursy i Wystawy 2 V I I — w salach Muzeum Ru­ chu Rewolucyjnego w B i a ł y m s t o k u otwarta została, z okazji D n i Biało­ ruskiej SRR, wystawa twórczości ludowej obwodu grodzieńskiego. N a otwarciu obecni b y l i : sekretarze K W PZPR — Władysław Juszkiewicz i Eugeniusz Złotorzyński, sekretarz K o m i t e t u K P B w Grodnie — Aleksan­ der Uljanowicz, kierownik W y d z i a ł u K u l t u r y Obwodowego K o m i t e t u W y ­ konawczego Rady Delegatów L u d u P r a c u j ą c e g o w Grodnie — Aleksander Łysków, przewodniczący PMRN w B i a ł y m s t o k u — Aleksander Czuż, dyrektor D o m u K u l t u r y w Grodnie — Marek K o p p oraz liczni przedstawi­ ciele środowisk t w ó r c z y c h Białego­ stoku. Na wystawie zaprezentowano ok. 400 e k s p o n a t ó w z zakresu haftu, tkaniny, malarstwa, rzeźby, ceramiki, pokazano także wyroby ze słomy, w i k l i n y i szkła. Wystawa obrazowała dorobek a m a t o r ó w pozostających pod opieką grodzieńskiego Domu Twór­ czości Ludowej. Ekspozycję opraco­ w a l i plastycy grodzieńscy — Wło­ dzimierz Żygałow i Włodzimierz Tka­ cz enko. * 14 V I I — w W D K w Koszalinie otwarta została wystawa na której zaprezentowano dorobek „ X I Woje­ wódzkiego Konkursu Twórczości Lu­ dowej i P a m i ą t k a r s k i e j " . W konkursie udział wzięło 59 osób, nadsyłając łącznie 902 prace z dziedziny: rzeźby, malarstwa na szkle, wycinanki, pisan­ k i , zabawki. Nagrody I otrzymali: w grupie twórców ludowych — Józef Pachnik, Eugeniusz Michalski i Wojciech Strahl. VV grupie pamiątkarzy — W ł a d y s ł a w Lachowicz ze Słupska, Barbara Sawicz z Koszalina i Zbig­ niew Waraszkiewicz z Darłowa. T ę s a m ą w y s t a w ę zaprezento­ wano później podczas „ D n i Polskich" w Neubrandenburgu (NRD). r * 15—21 V I I — w Muzeum Etno­ graficznym we Wrocławiu czynna b y ł a wystawa współczesnego garn­ carstwa ludowego mieszkańców Dol­ nego Śląska, pochodzących z innych regionów Polski. * 16 VII—-26 V I I I — w Muzeum Regionalnym w P u ł t u s k u czynna była pokonkursowa wystawa pn. „Sztuka Ludowa Puszczy B i a ł e j " . W kon­ kursie, zorganizowanym przez Za­ r z ą d Pracy Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego „ P n i o w o " udział wzięło 120 twórców ludowych, nadsyłając łącznie 500 prac z dziedziny rzeźby, tkactwa, haftu, ceramiki, pisankarstwa i wycinanki. Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 17—20 V I I — w klubie czytelni M B P w Inowrocławiu czynna była wystawa wycinanek ludowego twórcy Bronisława D u d y z Chojnic. * 18 V I I — rozstrzygnięty został konkurs na s z t u k ę ludową, zorganizo­ wany przez Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Milenium". W kon­ kursie uczestniczyło 43 osoby, nad­ syłając łącznie 264 prac. Nagrodzono 24 a u t o r ó w . * 18 V I I — w Gdańsku rozstrzy­ g n i ę t y został doroczny konkurs sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego, zorga­ nizowany przez Cepelię i WDK. W konkursie wzięło udział 103 twór­ ców, (głównie z powiatów kaszub­ skich: kartuskiego, kościerskiogo, wejherowskiego), nadsyłając łącznie 613 prac. Jury pod przewodnictwem dr Longina Malickiego wyróżniło 66 artystów. Nagrody I otrzymali: w dziale ceramiki — Kazimierz Adamczyk z Chmielna, Bernard Król oraz Józef i H e n r y k Kazimierczakowie z K a r t u z . W dziale pleeionkar- �stwa — Albert Speiso, z Motarzyna, Helena K n u t i Anna Ostrowska oraz Bolesław Hinc z Wdzydz i Franciszek Ostrowski z Barkoczyna. W dziale rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy, Stanisław Rekowski z Więcków, Leo­ nard Meyer z Łapalic, W i l h e l m K u ­ jawski z Jasnej i Jan Giełdoń z Czarnej Wody. W dziale tkactwa — Ana­ stazja Pstrąg z Łaskiego Pieca, Bro­ nisława Radtke z Żelistrzewa oraz Ewa Lewko i Maria Obuchowska z Kwidzyna. W dziale haftu — Władysława Wiśniewska z Wdzydz, Ewa Wendt z Ż u k o w a i E l ż b i e t a Ebel z Wejherowa. W innych dziedzinach n a g r ó d I nie przyznano. Prace nagrodzone i wyróżnione pokazano na wystawie sztuki ludowej Polski północnej w Dworze Artusa w G d a ń s k u . wej pow. skierniewickiego, zorganizo­ wana przez Muzeum w Łowiczu i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Skiernie­ wicach. N a konkurs wpłynęło 131 prac 23 a u t o r ó w , z czego 101 — z dzie­ dziny haftu. Pozostałe ograniczały się niemal wyłącznie do t k a n i n y i w y ­ cinanki. * - * 19 V I I — z okazji otwarcia w No­ wym Sączu nowego p u n k t u skupu prac twórców ludowych Spółdzielcze Zrzeszenie „ M i l e n i u m " zorganizowało wystawę prac pokonkursowych sztuki ludowej Sądecczyzny. V I I — w Muzeum Z a m k o w y m w Będzinie czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej zachodnich republik Związku Radzieckiego. Pokazano głównie ceramikę, t k a n i n y , makaty, hafty oraz k i l i m y . * 28 V I I - - w T o r u n i u rozstrzy­ gnięty został ogólnopolski konkurs na rzeźbę ludową o tematyce kopernikańskiej, zorganizowany przez M u ­ zeum Etnograficzne w Toruniu i W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki P W R N w B y d ­ goszczy przy poparciu M K i S . W konkursie uczestniczyło 220 rzeźbiarzy ludowych i a m a t o r ó w z ca­ łego kraju, nadsyłając łącznie 572 praco — rzeźby i płaskorzeźby w róż­ nych materiałach. Jury pod przewodnictwem Alek­ sandra Jackowskiego p r z y z n a ł o na­ grody ufundowane przez: M K i S , W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Bydgoszczy, warszawską Cepelię i Kujawsko-Po­ morskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . Nagrody I otrzymali: Jan Kraje­ wski i Stanisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Stanisław Korpa z Rudy, pow. sieradzki, Sta­ nisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a oraz Janina Gozdecka z O d r o w ą ż a , pow. konecki. Nagrody I I — Wincenty Krajewski z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Teodozjusz Butyniec z Otrębusów, pow. pruszkowski, Sta­ nisław Seweryński z O d r o w ą ż a , pow. konecki, J a r o s ł a w F u r g a ł a z Wierzbna, pow. oławski, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, pow. łańcucki, Józef Kaczmarek z Cłiyczy, pow. wloszczowski, Ryszard Sęk z Budzisk, pow. łukowski oraz Jan Centkowski z Nieszawy, pow. A l e k s a n d r ó w K u ­ jawski. Ponadto przyznano 14 n a g r ó d I I I oraz wyróżnienia, w t y m 5 w y r ó ż n i e ń w kategorii t w ó r c ó w m ł o d o c i a n y c h (poniżej lat 20). Prace w y r ó ż n i o n e w łącznej licz­ bie 211 zostały później zaprezento­ wane na wystawie otwartej 11 I X w toruńskim Muzeum Etnograficz­ nym. * V I I — w Muzeum Ziemi Mazo­ wieckiej w P ł o c k u otwarta została pokonkursowa wystawa artystycznego kowalstwa ludowego. Pokazano ok. 200 prac kowali z całego w o j . war­ szawskiego . * V I I — w Łowiczu czynna b y ł a pokonkursowa wystawa sztuki ludo­ * V I I — w czasie t r w a j ą c y c h „ D n i Morza" otwarto w K l u b i e Morskim w Gdyni w y s t a w ę twórczości amator­ skiej „ludzi morza" — marynarzy, r y b a k ó w , p o r t o w c ó w — pn. „ P r z e ­ g l ą d — 7 3 " . Pokazano 432 praco 81 a u t o r ó w z dziedziny rzeźby, malar­ stwa, grafiki, rysunku, metalopla­ s t y k i , p a m i ą t k a r s t w a , modelarstwa, a t a k ż e f i l m u , fotografiki, publicy­ s t y k i i prozy. V I I I — w P D K w Sejnach otwarto w y s t a w ę t k a n i n ludowych z terenu powiatu. * 5 I X — w P D K w Łańcucie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa ceramiki ludowej, zorganizo­ wana przez Spółdzielnię „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku i P D K , pod patronatem warszawskiej Cepelii. Na wystawie pokazano prace kilkunastu garncarzy ludowych z Medyni Głogo­ wskiej, Pogwizdowa, Zalesia i Ł ą ż k a Ordynackiego. * 6 X I — w K M P i K we W ł o c ł a w k u otwarta została wystawa rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego. Otwarcie poprzedzono było prelekcją Aleksandra Jackowskiego. * V I I — w Skoczowie rozstrzygnię­ t y został konkurs na s z t u k ę ludową Śląska Cieszyńskiego, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie udział wzięło 32 osoby nadsyłając 68 prac. * V I I — w N o w y m Sączu otwarto w y s t a w ę prac nagrodzonych na kon­ kursie na s z t u k ę l u d o w ą ziemi są­ deckiej. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa przyznało nagrody I (po 1500 zł) n a s t ę p u j ą c y m t w ó r c o m : w kategorii haftu i kra­ wiectwa — Franciszkowi Jancowi, w kategorii haftu — Annie A d a m ­ czyk, zdobnictwa i r e k w i z y t ó w obrzę­ dowych — Edwardowi P a t i i . Nagrody I I otrzymali: Wojciech Aleksy, Do­ m i n i k Konopka oraz 7-letni Alfred Niczołek — za rzeźby, oraz J ó z e f Kolbusz i L u d w i k Wilusz — garn­ carze. * V I I — w Muzeum i m . W ł a d y ­ sława Orkana w Rabce otwarta zo­ stała pokonkursowa wystawa malar­ stwa na szkle. W konkursie uczest­ niczyło 40 a r t y s t ó w ludowych i ama­ torów z południowych powiatów woj. krakowskiego. N a w y s t a w ę wybrano 200 z n a d e s ł a n y c h obrazów. * 11 V I I I — w Dworze Artusa w G d a ń s k u otwarta została wielka wystawa Sztuki Ludowej Polski Pół­ nocnej, na której zaprezentowano pra­ ce w y r ó ż n i o n e na konkursach, zorga­ nizowanych w 4 w o j e w ó d z t w a c h przez w a r s z a w s k ą Cepelię, Zrzeszenie „ A r t -Region" w Sopocie oraz W y d z i a ł y Kultury P W R N i W D K w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie. N a konkurs wpłynęło ogółem 2 112 prac 360 a u t o r ó w . * V I I I — w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem czynna b y ł a wystawa ludowych obrazów na szkle Zofii Roj-Gąsienica oraz prac rzeźbiarza amatora Andrzeja Biernacika. I I . 2. Stanisław Zagajewski. Włocła­ wek. Sfinks, biskwit, 6 x 955 cm, * 9IX — w Tomaszowie Maz. otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa powiatu rawskiego", zorganizowaną z okazji obchodów 30-lecia P R L przez Muzeum. * 9 I X — w bydgoskim Klubie Me­ dyka zorganizowano imprezę ludową „ P a ł u k i — 7 3 " , w ramach której otwar­ ta została wystawa ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h ze zbiorów dr Andrzeja Hofma­ na ze Żnina. O d b y w a ł y się t e ż wy­ s t ę p y zespołów ludowych i jarmark ludowych w y r o b ó w . * 10 I X — w salach wystaw czaso­ w y c h Muzeum w Łowiczu otwarta została wystawa prac ludowej arty­ s t k i Marianny Sut, zorganizowana z okazji 65-lecia jej pracy twórczej. A r t y s t k a o t r z y m a ł a n a g r o d ę jubileu­ szową Ministra K u l t u r y i Sztuki. * 16 I X — w opolskim W D K ot w a r t a została wystawa malarstwa a m a t o r ó w z terenu Opolszczyzny. Zaprezentowano ponad 100 prac ok. 50 a u t o r ó w , wybranych na prze­ g l ą d a c h powiatowych. Autorzy wy­ różnionych prac otrzymali nagrody pieniężne. 67 �20 I X — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " w B i a ł y m s t o k u otwarta została wystawa t k a n i n y ludowej Scholastyki Krupowicz z Janowa., pow. sokolski. * 21 I X — w P a ł a c u K u l t u r y w Po­ znaniu otwarta została Ogólnopolska Wystawa Wojskowa Amatorskiej Twórczości Plastycznej. Otwarcia wystawy d o k o n a ł z-ca szefa GZP W P gen. bryg. A l b i n Ż y t o , w asyście dyrektora P a ł a c u mgr Jana Szajka, przedstawicieli ZO ZPOP, poszczegól­ nych okręgów wojskowych oraz licz­ nie p r z y b y ł y c h gości. Z 1362 prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę zaprezentowano: 40 prac malarskich, 64 rzeźby, 2 t k a n i n y oraz 39 grafik, 2 zestawy ex-librisów i 35 plakietek ceramicznych, a t a k ż e 40 prac malarskich dzieci. Komisarzem wystawy b y ł art. piast. Janusz Matysiak. * 24 I X — w Sieradzu rozstrzy­ gnięty został konkurs na współczesną s z t u k ę l u d o w ą ziemi łódzkiej, zorga­ nizowany z okazji 30-lecia PRL przez Muzeum i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Sieradzu. W konkursie udział wzięło 55 osób z 32 miejsco­ wości z pow. sieradzkiego i łaskiego. Nagrody M K i S , W y d z i a ł u K u l t u r y P P R N w Sieradzu i Ł a s k u oraz Cepelii o t r z y m a l i : Szczepan Mucha, w . Szale, Jadwiga Grala z Burzenina, Józefa Chaładaj z Monie, W ł a d y s ł a w a Dobroszewska i Anna Kruszek z R ó ż y , Rozalia Masińska z Lidzania, Maria Pawlak z Sieradza, Stanisław K o r p a z Rudy, Józefa Dominiak z B o g u m i ł o wa, Maria Wojciechowska z Chojna, Maria Balcerzak z W o l i Bałuckiej^ Czesław Czekalik ze wsi Stoczki. Ponadto przyznano 15 w y r ó ż n i e ń . j * 26 I X — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta została wystawa ludowej malowanki, na k t ó r e j pokazano prace w y r ó ż n i o n e w konkursie zorganizowanym przez Cepelię z inicjatywy warszawskiego Spółdzielczego Zrzeszenia W y t w ó r ­ czego P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego. Celem konkursu było za­ poznanie się ze stanem współczesnego malarstwa ludowego i zaktywizowanie ludowych malarzy. Nagrodę specjalną MKiS — o t r z y m a ł a Weronika R a t y n a z To­ maszowa L u b . Nagrody I — Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu, J u l i a n Bajkiewicz z Chełma L u b . Nagrody I I — Pawek K r z a k z Czarnego Stoku, Wanda Tyszko z pow. biłgo­ rajskiego, Maria Grabowska z P ł a w y , pow. K r a ś n i k , Genowefa Zatryba, Wiesława W y r ą b e k i Danuta Ś n i a d a ł a z Ostrołęki. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. I I . 3. Genowefa Z a t r y b , O s t r o ł ę k a : Makatka, ol/pł. 66 X 168 cm. I I . 4. Weronika R a t y n a . T o m a s z ó w L u b . : Zabawa weselna, ol/pł. 9 5 x 145 cm. * 26 I X — w Łęczycy został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs p n . „Współ­ czesna sztuka ludowa ziemi ł ó d z k i e j " . W konkursie uczestniczyło 27 t w ó r c ó w z 20 miejscowości pow. łęczyckiego. Ogółem w p ł y n ę ł o 486 prac, w t y m : 145 rzeźb, 18 tkanin, 32 plecionki, 9 p a j ą k ó w , 256 wycinanek i 36 drob­ nych o b i e k t ó w . Organizatorem konkursu b y ł o Muzeum w Łęczycy. Nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A , Wydział Oświaty i Wydział K u l t u r y w Łęczycy oraz Muzeum w Ł ę c z y c y — o t r z y m a l i : nagrody I — Maria Plichta ze Świnic, Aleksy Wawrzyniak z Pod­ górzy, Maria S ł o m c z y ń s k a z Gołocie. Nagrody I I — Ewa Ż d u l s k a z P i ą t e k , Franciszka P a b i a ń c z y k z Krzepocin. Ponadto przyznano nagrody I I I i w y ­ różnienia. * I X — w Klubie „ R u c h u " w Kiel­ cach czynna b y ł a wystawa r z e ź b młodego t w ó r c y ludowego Bogdana Porzucka z Łasicy k . Z a j ą c z k o w a . * I X — w świetlicy „ P i e n i n y " w K r o ś c i e n k u czynna b y ł a wystawa malarstwa i r z e ź b , zorganizowana, podobnie jak w roku u b i e g ł y m , przez g r u p ę pienińskich t w ó r c ó w ludowych. * I X — w Świetlicy Związku Pod­ halan „ Ś w a r n a " w Zakopanem czyn­ na b y ł a wystawa obrazów na szkle Zdzisława Walczaka. Polska sztuka ludowa za granicą I X — w siedzibie Polskiego 0ś r o d k a Informacji i K u l t u r y w Berlinie otwarto w y s t a w ę prac krakowskiej Spółdzielni Pracy P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. Wy­ spiańskiego. Zaprezentowano wyroby o wzorach opartych na folklorze Ziemi Krakowskiej: k i l i m y , gobeliny, haftowane stroje ludowe, pantofle, futrzaki i l a l k i regionalne. W y s t a w ę otwierano przy dźwię­ kach h e j n a ł u mariackiego, a słynny lajkonik krakowski, k t ó r e m u przy­ g r y w a ł a kapela „Młoskotów", harcow a ł po ulicach Berlina. * P r z e b y w a j ą c a w Polsce ekipa ka­ nadyjskich filmowców, pod kierow­ nictwem r e ż y s e r a Donalda Winklera, n a k r ę c i ł a w Zalipiu i Bukowinie Tatrz. szereg sekwencji do filmu realizowanego z okazji Kongresu Świa­ towej R a d y R ę k o d z i e ł a Artystycz­ nego, k t ó r y odbędzie się w roku p r z y s z ł y m w Kanadzie. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bced9839c031475136390d5952dc96b8.pdf a6f2c9ad29cb4ac7d455a99013a5884b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4508 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4193 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Jacek O l ę d z k i — PAINTING I N AFRICA TODAY The article is a result of the research done b y the author during his 10 months travels through 13 African countries i n 1972 and 1973. The basic problem to which the author tries to find an answer is whether the t r a d i t i o n a l societies i n dark Africa have produced full scale, complete achievements i n the field of the fine arts, consisting in a harmonious merger of sculpture, painting and artistic handicraft, and i f not then whether the old models are s t i l l followed; also, i f i t is found,from the available material, t h a t there has been a departure from the old models then what is the meaning o f this, is i t a k i n d of a compensation or perhaps something else, conditioned by what ? and to what an extent ? Sculpture definitely prevailed i n the t r i b a l art of African countries t i l l the last decades of the 19th century. Painting of human likenesses which flourished from the 16th to the 19th century i n Nigeria, West Sudan and M a l i developed in "feudal "states as urban art which cannot be said to have derived from the art of the t r i b a l societies o f the pastoral, agricultural population, gatherers or hunters. During his journey the author found various forms o f painting flourishing both among the rural people, formerly members of the tribes, and the plebeian circles or working class people i n towns. I t is often difficult to differentiate between the works of art created b y either of them. The most typical painting seen i n towns now are sign-boards and paintings on trucks. Sign-boards, especially those over shops o f gentleman's hairdressers, are plentiful i n Nigeria, and can also be found n Cameroon, Zaria, Niger, K e n i a and i n Central African Republic. They are most colourful, aggressive i n form and advertise various kinds of hairdos, suggest how to change one's hair-do and t o manifest one's ego. I n most cases they set the fashion for the so-called "strong m a n " or for hair-dos like those of people famous a l l over the w o r l d (not only in Africa), singers, politicians. These sign-boards can be regarded as a sign or symbol o f art committed to promote the civilization processes and developing i n Africa now. I t may be of interest to add here t h a t the faces on these sign-boards are usually white, never black, and i n most cases the features are not Negroid, which may express a wish to identify themselves w i t h civilized h u m a n i t y . I t is also i n Nigeria t h a t the second group o f paintings by urban African painters has developed: these are most often pictures of animals or people painted on trucks, buses and delivery vans. The paintings are accompanied b y inscrip­ tions and maxims. These paintings first o f a l l serve as elements helping to make the t r u c k or bus look different from a l l other busses and trucks. Still another group of urban paintings is made up o f decorations which can be found i n bars b o t h selling refresh­ ments and serving as clubs o f a sort. Sometimes whole walls are covered w i t h paintings, illustrations to anti-alkoholic, morały improving texts, scenes glorifying masculinity, fights w i t h an elephant or a lion, sports events, African landscapes and paintings o f animals (prevailing i n northern Tanzania and Kenia). Paintings of animals can be considered as a sign of the reverence o f the local people for their greatest treasure — the now almost extinct African fauna. The described paintings are often o f l i t t l e artistic value. As far as this is concerned the paintings on hardboard made in Tanzania (Masanai) are much more interesting. They are pictures of animals and h u n t i n g scenes. B u t they are intended mainly for tourists and i t is difficult to ascribe any impor­ tance to them or role i n the shaping of the artistic sensivity among the Africans. Of considerable importance, on the other hand, are the results o f the w o r k o f individual artists whose w o r k is an answer to the needs o f the people around them. One such artist is painter Suly o f Dawanao i n the neighbourhood of Kano i n Nigeria. R i d i n g on his bicycle he covers an area o f about 360 square kilometres and builds and decorates houses. He paints the houses o f the local notables w i t h flowers similiar to those painted on the outside walls o f cottages i n the village o f Zalipie i n Poland, yet most often he paints scenes w i t h animals, people at work and characteristic personages around h i m (muezzins, boxers, drunkards, soldiers). A l l his paintings are serious and their aim is to improve morally. They also tell o f the painter's attitude towards the problems he presents. The gay colours used b y Sula enable one to distinguish the houses he paints from a l l the other, ordinary grey ones, thus adding special value to them. I n the case of urban painting the most interesting exam­ ples are provided by the developing countries Nigeria, Kenia and Tanzania. W i t h rural painting the situation is just the opposite. The most interesting paintings can be found i n under-developed countries, Central African Republic and the neighbouring areas of Cameroon and Zair. A l l the material collected i n this area is mainly connected w i t h pain­ tings on houses and churches. I n the case o f houses the pain­ tings are most often to be found outside and i n the case of churches they are always only inside. The painted decoration on houses is to distinguish them and to indicate the rank of the owner, and i n churches i t serves to induce contemplation and a deepening o f faith. The forms o f the painted decoration on houses v a r y from the simplest k i n d , such as whitewash through ornamental motives drawn on traditional decorative elements to sophisticated scenes containing animals and human figures. These last ones deal w i t h themes connected w i t h both t r i b a l tradition (customs) and contemporary problems and the means o f conveying their meaning are often complicated. The paintings i n churches are symbolical, e.g. the human heart, and represent Christian symbols combined w i t h the African personifications o f good and evil and various temptations. They are an expression of local beliefs and Christianity. African contemporary painting has not been given a pro­ fessional assessment yet and this is w h y the author, whose research was subject to time restrictions unfortunately, is not i n the position to present a more detailed analysis. Y e t he is of the opinion t h a t on the basis of research done so far i t is possible to come to some general conclusions. Contemporary African painting is created b y the African people and i t is not t r i b a l art any more. Also, painting is the domain of art which arouses the greatest interest among Africans o f a l l social strata. Intellectual circles t u r n to this k i n d o f art readily probably because i t does not arouse any associations w i t h the t r i b a l past. Aleksander J a c k o w s k i — COPERNICUS FOLK SCULPTURE IN On the occasion o f the Copernicus Year a number of cultural events connected w i t h the person of the great astro­ nomer were organized i n Poland. The Ethnographic Museum i n T o r u ń annouaned a natio­ nal contest for folk sculptures on Copernican themes i n which 220 artists took part, sending i n 572 carvings. Many of the participants were well-known and highly valued sculp­ tors therefore the contest can be regarded as a survey presen­ t i n g a true picture o f the phenomenon called folk sculpture. As a l l the artists were working on one theme this was a very good test enabling a study of the attitudes and talents of the sculptors. The j u r y divided the works entered for the contest into two groups according t o formal, b u t not very strict criteria: those created b y artists who have remained faithful to the style now considered typical for contemporary folk sculpture and those made b y amateur artists (55 sculptors). The second group included some o f the most individual works, rich i n literary and artistic meaning, namely the sculptures by Teodozjusz Butyniec and S t a n i s ł a w Zagajewski. Most o f the participants i n the contest were people wiat l i t t l e education or none at a l l for w h o m Copernicus whs 69 �a semi-legendary personage. Some o f them d i d not know precisely who the great scientist was. This was w h y some presented h i m according to certain stereotype patterns and other chose situations justified by ordinary life and carved figures of a mother w i t h the l i t t l e Copernicus i n her arms or the Copernicus family (Bolesław Grabski, Aleksander Sło miński). Some sculptors have used the composition patterns o f the Madonna w i t h the Child to present l i t t l e Copernicus i n his mother's arms, t h a t of the Sorrowful Christ to show the meditating Copernicus' (excellent carving b y D u ż y ń s k i ) and St Anthony to show Copernicus the Doctor w i t h a l i l y of the valley i n his hand (Centkowski). Most o f the sculptures entered for the contest seem to have some relation to folk apocryphs and legends about the Saints. This rendering of Copernicus was probably due to the fact t h a t he ,,governed the s k y " and wore a soutane. The most interesting group of sculptures, the most individual ones which to a considerable degree determined the excellent level o f the contest were those which t o l d the story o f the man who , ,stopped the Sun and moved the E a r t h " . The artists who tried to present t h a t particular achievement of the great Polish scientist often personified i t i n a very interesting way (Korpa, Furgala, Oleksy and others). The Copernican Contest was a big succes both w i t h re­ gard to the quality of the submitted works o f art and the or­ ganization o f the contest itself. However although the author, finds several sculptures excellent and most — i n his opinion — are well made and have charm, original naivety of idea and interesting colours yet none can compare to the old sculpture. They a l l lack the dramatic quality, austerity and perfection of form which were so characteristic of the old sculptures and especially o f the old cult sculptures. N a t u r a l l y , this opinion is valid not only for the Copernican Contest, an exhibition — which brought forth high quality sculptures — but also for the present state of affairs i n this domain of Polish folk art. A n n a M i l e w s k a-M ł y n i к — SOCIAL GROUP CONSCIOUSNESS A N D A E S T H E T I C T A S T E S ; O N T H E BASIS OF A N A L Y S I S OF I N T E R I O R S I N T H E V I L L A G E OF R O Ś C I S Z E W O , W A R S A W V O I V O D S H I P The authoress reports the results o f her research done i n 1971 and 1972. Rościszewo is situated i n the v i c i n i t y of Sierpc, a med­ ium size district t o w n which has been developing rapidly i n recent years. T i l l the oubreak of W o r l d W a r I I Rościszewo was a typical, agricultural village w i t h an estate, which was parcelled out 1945. The parcelling of the estate changed the financial situation of the local farmers and levelled out the differences i n the amount o f land owned b y them. The character o f the village has changed and i t is a working class and peasant settlement now. This k i n d o f development is typical for many other villages i n Poland, and thus permits drawing wider conclusions from the research into cultural changes t a k i n g place locally. 70 The population o f the village o f Rościszewo is diversified according to different principles t h a n before the war. I t is inhabited b y intelligentsia ( w i t h secondary education who, except teachers, are employed i n the nearby town), craftsmen and qualified workers, farmers and non-qualified workers. I n the opinion o f the inhabitants o f the village the hierarchy of rank is the same as the order i n which these social groups have been given above and is closely connected w i t h the direction i n which cultural patterns are being adopted. A l l the inhabitants o f the village are fascinated w i t h urban culture b u t not a l l can reach i t because of the difference in their education and financial situation. The biggest group of farmers and workers take the craftsmen as an example to follow, t h i n k i n g they have chosen a better way o f life. The craftsmen, i n t u r n , follow the intelligentsia i n their way of dressing and decorating their homes. Traditional furniture and objects prevail i n the houses of farmers and non-qualified workers, mostly because of their lower earnings. Other social groups buy furniture and household objects i n t o w n , i n furniture shops. The poorer people prefer furniture made b y local joiners because i t is good, solid w o r k ; the more wealthy people first of all follow their desiro to have ,,fashionable" things. Their flat and the way i t is decorated are b o t h to testify to the family's rank and financial position. None o f the inhabitants o f the village attach any value to things w i t h o u t character. The value of any object is judged by intensification of its features: i t should be big, colourful and expensive. A d o p t i o n of urban patterns is only superficial and its source is not the acceptation o f aesthetic values but merely a matter o f prestige. The value o f the objects is defi­ ned first o f a l l according to their practicality. Only in the case o f paintings one can detect more f u l l y formed aesthetic opinions. Barbara P o l o c z k o w a — 17TH TROUSSEAU CHEST F R O M I S T E B N A CENTURY The trousseau chest described i n the article dates back to the times of settlement i n the region of the Silesian Beskid Mountains after the Walachian law. Most likely the maker of the trousseau chest, dated 1691, a m a n by the nanu of Jurasz, was a Slovak. Using archival materials the authoress of the article describes the routes the Slovaks took when coming over the border into the Silesian Beskid Mountains. Stanisław Franciszek G a j e r s k i — CHAR­ TER OF T H E C I E S Z A N Ó W G U I L D OF WEAVERS The author quotes and analyses the charter of 1716, amended i n 1730, granted to the weavers o f Cieszanów by squire A d a m A n t o n i Bełżecki. This charter was probably drawn up on the basis o f a similar, 17th century charter granted t o weavers i n N i e m i r ó w . Cieszanów, a weavers' settlement already famous in the 17th century, maintained the t r a d i t i o n of the weavers' profession t i l l the outbreak of W o r l d W a r I I . �РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НОЙ А Ф Р И К И — ЖИВОПИСЬ СОВРЕМЕН­ Статья н а п и с а н а н а о с н о в а н и и и с с л е д о в а н и й , про­ веденных автором во в р е м я д е с я т и м е с я ч н о г о п р е б ы в а ­ ния в А ф р и к е в 1972 и 1973 гг., где о н п о с е т и л 13 стран. Основная проблема, з а т р о н у т а я в с т а т ь е — к а к о в ы достижения т р а д и ц и о н н о й о б щ е с т в е н н о с т и ч е р н о й А ф ­ рики в области и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в , о т л и ч а ю т с я ли о н и всесторонним х а р а к т е р о м , г а р м о н и ч е с к и с о ч е ­ тая п р о и з в е д е н и я с к у л ь п т у р ы , ж и в о п и с и и т а к и а з . художественного р е м е с л а . В п р о т и в н о м с л у ч а е о б я з а ­ тельна л и в д а л ь н е й ш е м п р е ж н я я м о д е л ь . Е с л и ж е модель п о д в е р г л а с ь и з м е н е н и я м , то с в и д е т е л ь с т в у е т ли это о своего рода в о з м е щ е н и и и л и о ч е м - т о ином, а также ч е м и в к а к о й м е р е это о б у с л о в л е н о . В художественном творчестве племен а ф р и к а н ­ ских стран до п о с л е д н и х д е с я т и л е т и й X I X в е к а р е ш и ­ тельно п р е о б л а д а л а с к у л ь п т у р а . Ф и г у р н а я ж и в о п и с ь , бурно р а з в и в а в ш а я с я в X V I — X I X вв., в Н и г е р и и , З а ­ падном Судане и М а л и , р о ж д а л а с ь н а т е р р и т о р и я х „ ф е о д а л ь н ы х " с т р а н , к а к городское искусство, п р о и с ­ хождение которого н е л ь з я п р и п и с ы в а т ь обществу с к о ­ товодческих и з е м л е д е л ь ч е с к и х п л е м е н либо групп, з а н и м а ю щ и х с я с о б и р а т е л ь с т в о м и охотой. Автор отмечает, ч т о в н а с т о я щ е е в р е м я с у щ е с т в у ­ ют р а з л и ч н ы е ф о р м ы н а р о д н о й ж и в о п и с и р а в н о в сель­ ской, некогда п л е м е н н о й , к а к и в городской среде плебейской либо п р о л е т а р с к о й . В п р о ч е м г р а н и ц у м е ж д у творчеством о д н и х и д р у г и х не в с е г д а м о ж н о четко определить. К самой х а р а к т е р н о й ф о р м е городской ж и в о п и с и относятся в ы в е с к и и р а з м а л е в к и н а г р у з о в и к а х . Ьыьески — прежде в с е ю в парикмахерских (муж­ ских) особенно часто в с т р е ч а ю т с я в Н и г е р и и , они п о ­ падаются т а к ж е в л . а м е р у н е , З а и р е , Н и г е р е , К е н и и и С р е д н о - А ф р и к а н с к о й .респуолике. Я р к и е а г р е с с и в н ы е по ф о р м е о н и р е к л а м и р у ю т р а з л и ч н ы е в и д ы причесок, предлагают п е р е м е н ы и л и д е м о н с т р а ц и ю своего я . Ь большинстве с л у ч а е в р а с п р о с т р а н я е т с я с т и л ь , п о д ч е р ­ кивающий с и л ь н ы й м у ж с к о й х а р а к т е р ; п о к а з ы в а ю т с я т а к ж е п р и ч е с к и в с е м и р н о и з в е с т н ы х (не т о л ь к о в А ф ­ рике) п е в ц о в л и б о г о с у д а р с т в е н н ы х д е я т е л е й . В ы в е с к и п а р и к м а х е р с к и х м о ж н о с ч и т а т ь п р о я в л е н и е м и л и сим­ волом т в о р ч е с т в а , о т о б р а ж а ю щ е г о цивилизационьые процессы, п р о и с х о д я щ и е в Африке, (^тоит отметить, что н а в ы в е с к а х н и к о г д а н е т ч е р н ы х л и ц , все они, как п р а в и л о , с в е т л ы е , п р и ч е м о б ы ч н о без н е г р о и д а л ь ных черт. Ь ы т ь м о ж е т это с в и д е т е л ь с т в у е т о стремле­ нии х у д о ж н и к о в в ы р а з и т ь и д е ю у п о д о б л е н и я ц и в и л и ­ зованному миру. В Н и г е р и и п о л у ч и л а т а к ж е г л а в н ы м образом р а з ­ витие д р у г а я г р у п п а а ф р и к а н с к и х г о р о д с к и х худож­ ников, п р е и м у щ е с т в е н н о и з о б р а ж а ю щ и х л ю д е й и ж и ­ вотных н а г р у з о в и к а х , а в т о б у с а х либо ф у р г о н а х , г/исунки э т и с о п р о в о ж д а ю т с я р а з л и ч н ы м и и з р е ч е н и я ­ ми. Все это с л у ж и т в ы д е л е н и ю о п р е д е л е н н о г о э к и п а ж а из р я д а д р у г и х , ему п о д о б н ы х . Отдельную отрасль городской живописи составля­ ет декор баров, п р е ж д е всего т е х , г д е п р о д а ю т с я п р о ­ х л а д и т е л ь н ы е н а п и т к и и к о т о р ы е одновременно и с п о л ­ няют р о л ь своего р о д а к л у б о в . В с е с т е н ы этих баров покрыты сценами, и л л ю с т р и р у ю щ и м и антиалкоголь­ ные н р а в о у ч и т е л ь н ы е т е к с т ы , с л а в я щ и е мужество., сцены б о р ь б ы со слоном и л и л ь в о м , с п о р т и в н ы е состя­ зания, а ф р и к а н с к и е п е й з а ж и , а т а к ж е и з о б р а ж е н и я животных Северной Танзании и Кении. Изображения ж и в о т н ы х м о ж н о с ч и т а т ь в ы р а ж е н и е м п о ч т е н и я со стороны м е с т н ы х л ю д е й по о т н о ш е н и ю к и х самому большому с о к р о в и щ у — н а ч и н а ю щ е й в ы м и р а т ь а ф р и ­ канской ф а у н е . Описываемые произведения порой не представля­ ют собой н и ч е г о особенного в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ­ шении. С этой т о ч к и з р е н и я г о р а з д о и н т е р е с н е е , н а ­ пример, к а р т и н ы н а д р е в е с н о - в о л о к н и с т ы х п л и т а х в Танзании (Масанаи) •— п л о с к и е р а с к р а ш е н н ы е и з о б р а ­ жения ж и в о т н ы х и сцены охоты. Однако они предназ­ начаются г л а в н ы м образом д л я т у р и с т о в и трудно приписывать им особое з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и х у ­ дожественных вкусов большинства а ф р и к а н ц е в . Гораздо более в а ж н о е з н а ч е н и е имеет и с с л е д о в а ­ ние т в о р ч е с т в а о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в , и с к у с с т в о к о ­ торых тесно с в я з а н о с з а п р о с а м и о к р у ж е н и я . К ним принадлежит живописец С у л ы из Даванао в окрест­ н о с т я х ivaHo в Н и г е р и и . Он о б ъ е з ж а е т н а в е л о с и п е д е п л о щ а д ь радиусом, п р и м е р н о ок. 360 к м , строя и р а с ­ п и с ы в а я дома. Р е з и д е н ц и и н о т а б л е й С у л ы п о к р ы в а е т цветочными узорами, напоминающими польские из З а л и п ь я . О д н а к о ч а щ е всего он и з о б р а ж а е т ф и г у р н ы е с ц е н ы , п р е д с т а в л я ю щ и е ж и в о т н ы х , людей н а работе, х а р а к т е р н ы е т и п ы своего б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я , н а ­ п р и м е р , муэдзинов, солдат, боксеров, п ь я н и ц . В с е его к а р т и н ы , с е р ъ е з н ы е , н р а в о у ч и т е л ь н ы е по с о д е р ж а н и ю , с в и д е т е л ь с т в у ю т об о т н о ш е н и и х у д о ж н и к а к и з о б р а ­ ж а е м ы м я в л е н и я м . Одновременно я р к а я , веселящая глаз, раскраска выделяет расписанные С у л е й дома среди о б щ е й серости з а с т р о е к . Е с л и с а м ы е и н т е р е с н ы е п р о и з в е д е н и я городской живописи наблюдаются в передовых странах — Ниге­ рии, К е н и и , Т а н з а н и и — то в с е л ь с к о м т в о р ч е с т в е в ы ­ с т у п а е т обратное я в л е н и е , т.е. оно у с и л ь н е е всего ц в е ­ тет в о т с т а ю щ и х с т р а н а х ; в д е р е в н я х С р е д н е - А ф р и ­ к а н с к о й .Республики, в п о г р а н и ч н ы х р а й о н а х К а м е р у ­ на и З а и р а . В целом с о б р а н н ы й н а этой т е р р и т о р и и м а т е р и а л к а с а е т с я ж и л ы х домов и к у л ь т о в ы х с о о р у ж е н и й , п р и ­ чем дома р а с п и с ы в а ю т с я г л а в н ы м образом и з в н е , в х р а м а х ж и в о п и с ь ю у к р а ш а ю т с я и н т е р ъ е р ы . Ибо д е к о р ж и л ы х здании п р е с л е д у е т р е п р е з е н т а т и в н о - п р е с т и ж ­ н ы е ц е л и , к а р т и н ы ж е в х р а м а х способствуют сосре­ д о т о ч е н н ы м р а з м ы ш л е н и я м н а д догматами в е р ы . Х у д о ж е с т в е н н ы е ф о р м ы декоративного, о ф о р м л е ­ н и я домов о ч е н ь р а з н о о б р а з н ы : н а ч и н а я с п р о с т е й ш и х мазков известью, к о н ч а я орнаментными мотивами, свя­ занными с традиционными украшениями и фигурны­ ми сценами. В этих последних затрагивается тематика, с в я з а н н а я с п л е м е н н о й т р а д и ц и е й (обряды), к а к и с о ­ временная; по содержанию они бывают сложными и запутанными. Картины в храмах символичны — на­ п р и м е р , ч е л о в е ч е с к о е сердце — они и з о б р а ж а ю т х р и ­ стианские символы, переплетающиеся с африканскими воображениями персонификации зла и различных ис­ кушений. В них в ы р а ж а е т с я синкретизм местных в е ­ рований и христианства. Современная а ф р и к а н с к а я живопись не получила е щ е до с и х н о р о ц е н к и в п р о ф е с с и о н а л ь н о й л и т е р а т у ­ р е предмета, поэтому автор статьи, к о т о р ы й б ы л о г р а н и ­ ч е н в своих и с с л е д о в а н и я х в р е м е н е м , не имел в о з м о ж ­ ности п р о в е с т и особо т щ а т е л ь н у ю оценку. Т е м н е менее, по м н е н и ю автора, м о ж н о н а о с н о в а н и и его н а ­ б л ю д е н и й с д е л а т ь н е к о т о р ы е в ы в о д ы общего х а р а к т е ­ ра, а и м е н н о : с о в р е м е н н а я а ф р и к а н с к а я ж и в о п и с ь я в ­ л я е т с я н а р о д н ы м творчеством, но отнюдь н е п л е м е н ­ н ы м искусством. Это т а к ж е та о б л а с т ь искусства к о т о р а я в ы з ы в а е т ж и в е й ш и й и н т е р е с во всех с л о я х африканского общества. В кругах интеллектуалистов и н т е р е с к этому виду и с к у с с т в а о б ъ я с н я е т с я , в ч а с т ­ ности, и тем, что оно не в ы з ы в а е т н и к а к и х а с с о ц и а ц и й с племенным прошлым. Александр Яцковски РОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ — КОПЕРНИК В НА­ По случаю годовщины Коперника в Польше был п р о в е д е н р я д м е р о п р и я т и й , в том ч и с л е х у д о ж е с т в е н ­ н ы х , с в я з а н н ы х с л и ч н о с т ь ю в е л и к о г о астронома. Торуньский этнографический музей объявил всеп о л ь с к и й к о н к у р с народной с к у л ь п т у р ы с к о п е р н и к о в ской т е м а т и к о й . В к о н к у р с е п р и н я л о у ч а с т и е 220 ч е ­ ловек, п р е д с т а в и в ш и х 572 р а б о т ы . Б о л ь ш и н с т в о у ч а с т ­ ников составляли известные, высоко ценимые скульп­ торы. Т а к и м образом к о н к у р с м о ж н о с ч и т а т ь р е п р е ­ з е н т а т и в н ы м м е р о п р и я т и е м , о т о б р а з и в ш и м подлинное значение явления, называемого народной скульптурой. О б щ а я т е м а т и к а с т а л а тестом, к о т о р ы й в ы я в и л точку зрения и возможности скульпторов. И з п о с т у п и в ш и х работ ж ю р и на основании ф о р ­ м а л ь н ы х к р и т е р и е в (недостаточно т о ч н ы х ) в ы д е л и л о г р у п п ы х у д о ж н и к о в : т е х , к т о о с т а л с я в е р е н стилю, к о ­ т о р ы й н ы н е с ч и т а е т с я т и п и ч н ы м д л я современной н а ­ родной с к у л ь п т у р ы , и л ю б и т е л е й в составе 55 человек. С р е д и работ л ю б и т е л ь с к о й г р у п п ы и м е л и с ь наиболее 71 �самостоятельные, самые богатые по содержанию и х у ­ дожественному замыслу композиций, скульптуры Т е о дозюша Бутыиьца и Станислава Загаевского. Большинство участников конкурса это деревен­ ские ж и т е л и с минимумом или без всякого образова­ ния, для которых Коперник является полулегендарной личностью. Некоторые из них д а ж е точно не знали кем был великий ученый. Отсюда у о д н и х х у д о ж н и ­ ков-любителей стереотипные схематические и з о б р а ж е ­ ния Коперника, а поиски ж и з н е н н о обыкновенных с и ­ туаций у других: например мать с маленьким К о п е р ­ ником либо семья Коперника (Болеслав Грабски, Александр Сломиньски). Некоторые скульптуры, и з о б р а ж а я маленького Коперника у матери на руках, воспользовались ком­ позиционной схемой Мадонны с младенцем, другие использовали Христа Горюющего для изображения Коперника, погруженного в размышлениях (превос­ ходная скульптура Дужиньского) или ж е гв. Антопия для изображения Коперника — врача с цветком лан­ дыша (Центковски). Большинство поступивших на конкурс работ вызвало впечатление, что они в какой то степени связаны с народными апокрифами или ле­ гендами о святых. Такое представление личности К о ­ перника объясняется, вероятно, тем, что он „управлял небом", и к тому ж е был Д У Х О Е Н Ы М лицом. Самую интересную группу скульптур, отличаю­ щ и х с я наиболее оригинальными композиционными ре­ шениями, группу, которая в значительной мере свиде­ тельствовала о высоком уровне конкурса, м о ж н о опре­ делить известным изречением „задержал солнце, сдви­ нул с места земной шар". Х у д о ж н и к и , стремившиеся отобразить это дости­ жение ученого, по разному, иной раз очень интересно персонифицировали его (Kopna, Фургала, Олексы). Посвященный Копернику конкурс был несомненно очень удачным мероприятием как по уровню п р е д ­ ставленных работ, так и благодаря прекрасной орга­ низации. Однако, отмечая ряд выдающихся работ, а также подчеркивая, что большинство работ отлича­ лось хорошим исполнением, свежестью и прелестью наивности, интересным замыслом и хорошим р е ш е ­ нием полихромией расцветки, автор все ж е у т в е р ж д а ­ ет, что по своему уровню они уступают давним скульптурам. Им недостает драматизма, сжатости и совершенства форм, характерных для произведений старой скульптуры, особенно куьтовой. Разумеется это утверждение не относится единственно к экспонатам выставки, которые учитывая возможности современной народной скульптуры, отличались высокими худо­ жественными качествами — оно относится к общему состоянию этой отрасли польского народного творчест­ ва в настоящее время. А н н а М и л е в с к а - М л ы н и к — ЭСТЕТИЧЕСКИЕ В К У С Ы ОБЩЕСТВЕННОЙ ГРУППЫ В З А В И С И М О ­ СТИ ОТ УРОВНЯ ЕЕ Р А З В И Т И Я . На примере анали­ за интеръеров деревенских ж и л и щ в деревне Росьцишево Варшавского воеводства. Автор пишет о результатах своих исследований проведенных в 1971 и 1972 гг. Деревня Росьцишево расположена в непосредст­ венной близости от Серпца — повятового города сред­ ней величины, который в последние годы стал быстро развиваться. До войны Росьцишево было типичной земледельческой деревней с фольварком. В 1945 г. фольварк разбили на участки, ввиду чего выравнялись размеры земельных наделов и таким образом уменьшилась разница в степени зажиточности кресть­ ян. В настоящее время деревня приобрела характер рабоче-крестьянского поселка, и с т о р и я Росьцишева ти­ пична для многих других деревень Польши. На осно­ вании этого примера м о ж н о вести наблюдения в более широких масштабах и делать выводы относительно перемен в области сельской культуры. В настоящее время население Росьцишева д и ф ф е ­ ренцировано на иных началах чем до войны. Там проживает интеллигенция (со средним образованием), занятая, за исключением учителей, в городе, ремеслен­ ники и квалифицированные рабочие, землеробы и р а з ­ норабочие. В глазах местного населения значение этих групп оценивается именно в такой очередности. С этим связано направление заимствования культурных об­ разцов. Все ж и т е л и деревни увлечены городской к у л ь ­ турой, однако не все они в одинаковой степени прони­ каются ею ввиду различного уровня образования и зажиточности. Для самой состоятельной группы з е м ­ леробов и р а б о ч и х достойным подражания образцом является быт ремесленников, так-как они сумели „лучше устроиться в жизни". В свою очередь образ­ цом ремесленников является обстановка квартир и о д е ж д а работников умственного труда. Элементы традиционного убранства ж и л и щ преоб­ ладают у земледельцев и разнорабочих, что п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я и х более скромным финансовым по­ ложением. Остальные группы приобретают мебель и предметы украшения квартир в городе в мебельных магазинах. Менее зажиточное население часто пред­ почитает изделия местных столяров, считая их более прочными; более состоятельные люди п р е ж д е всего стремятся приобретать „модные" вещи. Квартира и ее обстановка с л у ж а т повышению престижа обладателя; следование моде свидетельствует о материальном по­ л о ж е н и и семьи. Вообще ж и т е л и деревни не признают скромных, неброских вещей. О ценности предмета решает ряд элементов: он д о л ж е н быть внушительных размеров, ярким, дорогим. Сельское население п о - п р е ж н е м у вос­ принимает городские образцы на основании их внеш­ него вида, причем роль играют не эстетические запро­ сы, но п р е с т и ж н ы е функции. Ценность отдельных предметов в первую очередь устанавливается с точки зрения и х практичности. Только в отношении картин, особено их тематики и i-.олорита, наблюдаются более определенные эстетические вкусы. Б а р б а р а П о л е ч к о в а — В А Л Я Ш С К И Й СУНДУК В ИСТЕБНОЙ С X V I I В Е К А Сундук со времен заселения Силезских Вескид поселенцами на валяшском праве Вероятнее всего исполнителем сундука, датированного 1691 г., был сло­ вак по фамилии Юраш. Опираясь на архивные материалы, автор статьи рассматривает вопрос наплыва словацкого населения в Силезские Бескиды. С т а н и с л а в Ф р а н ц и ш е к Г а е р с к и — СТАТУТ ЦЕШАНОВСКОГО Ц Е Х А Т К А Ч Е Й Автор цитирует и рассматривает статут ткачей с 1716 г., который был дополнен в 1730 г. Его издал для местных ткачей владелец города Цешанова, Адам Антони Б е л ж е ц к и . Надо полагать, что он опирался на статут аналогичного цеха, изданный в г. Немирове в X V I I веке. Цешанув был известен как селение ткачей, уже в X V I I в. и традиции этого ремесла сохранились в го­ роде до второй мировой войны. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zCena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w mia­ stach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na rok n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miej­ scowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucjo p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidual­ n i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-0-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za granicą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona —- R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieście 7. Bank Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032 —3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1820 egz. Objętość: 11,20 ark. wyd.; 9,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 26.XI.1973 r. Podpisano do druku 10.IV.1974. Wydrukowano w kwietniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 666, W-99. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a3779803d7792d93b7bdc057c6995d.pdf 76f32b0246d7f8ce20a06d915f0c0622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4190 Title A name given to the resource Statut ciszanowskiego cechu tkactwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I W Stanisław Franciszek U M H I S T O R Y C Z N E Gajerski STATUT CIESZANOWSKIEGO CECHU TKACKIEGO 1 Przeszłością mogo rodzinnego Cieszanowa interesuję się już od dawna a ukoronowaniem moich najwcześniejszych prac badawczych nad jego historią b y ł a praca magisterska napisana w r o k u 1956 na Wydziale Filologiczno-Historycz­ n y m Wyższej Szkoły Pedagogicznej w K r a k o w i e . W 1962 r o k u o t r z y m a ł Cieszanów pierwszy, pełniejszy zarys swych d z i e j ó w a p o c z ą t k o w y okros jego historii p r z e d s t a w i ł e m obszerniej omawiając problem powstania Chmielnickiego na obszarze południowo-wschodniej części województwa bełskiego . W trakcie b a d a ń ustaliłem, że Cieszanów był dawniej d u ż y m ośrodkiem t k a c k i m , o długiej już tradycji, a jego historia zakończyła się w latach I I wojny ś w i a t o w e j . F a k t ten jednak nie znalazł n a l e ż y t e g o odbicia w literaturze naukowej a drobne wzmianki zamieszczone w publikacjach nie odzwierciedlają w m i n i m a l n y m nawet stopniu istoty problemu. Opracowując zarys dziejów Cieszanowa n a d m i e n i ł e m , że cech t k a c k i o t r z y m a ł przywilej 13 V I 1730 r o k u . Wzmian­ k ę t ę z a c z e r p n ą ł e m z urzędowego zestawienia przywilejów cechowych d y s t r y k t u tomaszowskiego, k t ó r y znajduje się w Tece Schneidra nr 270 . S p o r z ą d z o n y on został w j ę z y k u niemieckim w r o k u 1779 m o c ą patentu cesarskiego z 1778 r. E w i d e n c j o n u j ą c wówczas dokument tkaczy cieszanowskich zaznaczono, że b y ł a to kopia przywileju spisana na perga­ minie i zaopatrzona pieczęcią. P a k t to dość ciekawy i godny uwagi. Opierając się na m a t e r i a ł a c h gospodarczych Sieniawskich, k t ó r e przechowywane są w Bibliotece Muzeum Czartoryskich w Krakowie, w s p o m n i a ł e m t e ż o wywozie różnego gatunku płócien do G d a ń s k a przez k u p c ó w ciesza­ nowskich w latach 1695—1718. Ponadto w y s u n ą ł e m hipo­ tezę, że w Cieszanowie w minionych stuleciach mógł zostać uruchomiony blech . Te drobne wzmianki d o t y c z ą c e cieszanowskiego o ś r o d k a tkackiego wprowadził również do swej pracy Marian Szabatowski . Maurycy H o r n zaś, w y k o r z y s t u j ą c dane z juram e n t ó w i rekognicji mieszczańskich z l a t 1632 i 1635, k t ó r e w y n o t o w a ł z akt S ą d u Grodzkiego Bełskiego, prze­ chowywanych w Centralnym P a ń s t w o w y m Archiwum Historycznym TJRSR we Lwowie, w s p o m n i a ł o uprawianiu rzemiosła tkackiego w Cieszanowie w pierwszej połowie X V I I wieku'. Podczas prac badawczych w Bibliotece P A N w K r a ­ kowie n a t k n ą ł e m się na odpis k o p i i s t a t u t u cieszanowskiego cechu tkackiego, określonego w tekście mianem „płócienn i k ó w " , k t ó r y przechowywany jest w zespole m a t e r i a ł ó w przekazanych przez Franciszka W o l a ń s k i e g o . Spośród r ó ż n o r o d n y c h odpisów źródłowych, k t ó r e t a m się z n a j d u j ą pewne z nich ogłosił on drukiem w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej". Statut cieszanowskich tkaczy również p r z y g o t o w a ł do publikacji, z a o p a t r u j ą c go w nie­ z b ę d n e uwagi i opisy. Kopista nie n a d m i e n i ł w j a k i sposób do niego d o t a r ł a jedynie p o d a ł miejsce i d a t ę s p o r z ą d z e n i a odpisu. Miał on niewątpliwie w ręce ten sam dokument, k t ó r y zarejestrował u r z ę d n i k austriacki w r o k u 1779. Problem t y l k o t k w i w t y m , że statut tkaczom cieszanow. skim n a d a ł dziedzic miasta, A d a m A n t o n i Bełżecki 2 3 4 5 1 1 18X1716 roku a dopiero po jego spaleniu aprobował ich prawa 13 V I 1730 roku Feliks Wielhorski. Statut ten stanowi ciekawe źródło do odtworzenia historii m a ł o znanego o ś r o d k a tkackiego w Cieszanowie a t y m samym umożliwia lepsze poznanie dziejów tego rzemiosła na obszarze Rusi Czerwonej w okresie przed­ rozbiorowym. Chcąc u d o s t ę p n i ć szerszemu ogółowi badaczy korzystanie z tego dokumentu u z n a ł e m za celowe go opu­ blikować. Mając jednak na uwadze, by nie stracił nic ze swej a u t e n t y c z n o ś c i p o s t a n o w i ł e m całość tekstu, łącznie z uwagami F . W o l a ń s k i e g o zachować. P a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż publikowane źródło zawierać będzie tekst właści­ wego s t a t u t u z r o k u 1716, n o t a t k i o jego aprobowaniu i rozszerzeniu z 1730 i uwagi kopisty z 1851 roku. Doku­ mentem jest z a r ó w n o treść s t a t u t u j a k i dopiski poczy­ nione przez F . Wielhorskiego. Nie chcąc w niczym naruszać jego oryginalności zachowam pisownię t a k ą , j a k ą zastosował F . W o l a ń s k i . Nawiasy okrągłe w publikowanym tekście w p r o w a d z i ł on — a j a kwadratowe. A oto źródło, zaczy­ n a j ą c e się t a k o w y m n a g ł ó w k i e m : 6 7 „ K o p i a pogorzałego Prawa Cechowi Rzemiosła Płócien­ nego [nadana] Adam Antoni z Bełsca na Cieszanowie у Łączynie B e ł ż e c k i Kasztelan Bełzki Rothmistrz I(ego) K(rólewskiej) M(ości). — N a wieczną pamiątkę ku czci у k u chwale Boga W s z e c h m o g ą c e g o у k u rozmnożeniu Swiętey C h w a ł y iego s ł y n ą c ą na wszystek świat Narodom, tak[i] p o r z ą d e k m i ę d z y B r a c i ą Cechu Rzemiosła płócien­ nego za błogosławieństwem Boskim czynię, у Prawem moim o n y m postanawiam tegoż R z e m i o s ł a Mieszczanom w Miasteczku m o i m Cieszanowie, którzy maią у powinni się w swym Cechu rządzić i sprawować. Aby z t ą d C h w a ł a Panu Bogu W s z e c h m o g ą c e m u w Troyoy swiętey Iedynemu w Kościele ś w i ę t y m rosła, także у w Ce­ chu ich rozmnożenie się działo wiecznemi czasy. 8 10 60 N a p r z ó d m a i ą mieć w Swoim Cechu Braci dwóch wybranych z Siebie na Cechmistrzostwo k t ó r z y maią bydź przysięgli. Ci m a i ą wszystkiego przestrzegać, у doglądać, aby sprawiedliwie Robota L u d z k a b y ł a od nich robiona у oddawana. Ciż Ceohmistrzowie m a i ą wolność veznie uczyć, w y z w a l a ć , wolności d a w a ć na wszystkie strony. T a k ż e у Czeladź w ę d r o w n ą sobie c h o w a ć . D r u g a Ci Magistrowie powinni t r z y razy do Roku do Kościoła Świętego Świece o d d a w a ć , w kazdey parze świec powinno b y d ź wosku funt ieden: to iest pierwsza para na Wielkanoc. Druga para na Boże Ciało. Trzecia para na Boże Narodzenie, t a k ż e у Załomsze powinny bydź na k a ż d y k w a r t a ł to iest Cztery razy, a na k a ż d ą Załomszę powinni d a ć Magistrowie po groszy dwanaście, za ofertę groszy t r z y . Trzecia Towarzysz gdy p r z y w ę d r u i e dać powinien w s t ę p k u Braterczyk groszy dwa. A iesliby był Cechu zu­ pełnego, tedy t y l k o grosz ieden. Czwarta Towarzysz gdyby miał wysieść z roboty ma wziąć ieden opuszczenie od Mistrza g d y ż speraty zapina na dwie niedzieli robić. A iezeliby wysiadł nieopowie- �dziawszy roboty od Mistrza, powinien dać t a k o w y groszy dwanaście do Cechu. Piąta K t ó r y b y B r a t miał p r z e m ó w i ć ieden od drugiego Towarzysza, Tedy za s ł u s z n y m ś w i a d e c t w e m powinien taki dać Braci p u ł Achtela piwa. Szósta Mistrz k t ó r y b y Ucznia p r z y i m o w a ł na Uczenie się Rzemiosła tego, tedy ten uczeń powinien d a ć do Cechu groszy osmnascio, у dwa szanki piwa, Gorzałki k w a r t ę iedną, у wosku funt ieden. A gdy się będzie ten U c z e ń wyzwalał, dać powinien znowu do Cechu groszy d w a n a ś c i e Piwa dwa Szanki. Wosku f u n t ó w dwa, Gorzałki k w a r t dwie, a Czeladzi groszy cztery. Siódma Iesliby k t ó r y Mistrz postronny p r z y s t a w a ł w Tym Miasteczku do togo Cechu, powinien d a ć Mistrzom wstempku do Skrzynki groszy Czterdzieści, у gorzałki garniec ieden, a do Kościoła na Chwałę B o z ą wosku funtów dziesięć, przy t y m Braci у Mistrzom piwa Achtel у l u z y n ę iakaby się i m p o d o b a ł a , a mianowicie Ćwierć mięsa, pie­ czeń cztery, K u r sześcioro, Gęsi czworo, Serów szesc, chleba zaś do tego, co potrzeba, y do tego powinien d a ć Skrzynki Stucznego złotych cztory Mistrzowskiey gdy Rok wy n idzie. Osma. Mistrz gdyby przędzie iednał na Gospodzie, a wziąwszy ią niósł na sobie do D o m u swego, t a k i Mistrz powinien dać Mistrzom dwa funty wosku, nawet у szla­ checkiej' przędze k t ó r ą za Mistrzem posłać powinno. \ Dziewiąta. T y m Mistrzom aby ż a d e n Mieszczanin, iako z Polaków, z Rusi у z Zydow nie p r z e s z k a d z a ł w ich To­ warze k t ó r y do nich n a l e ż y . I a k o t o w p r z ę d z y , aby n i k t nie kupował oprócz I c h Samych, a k t ó r y b y z pomienionych miał w t y m p r z e s z k a d z a ć , tedy t a k i ma b y ć karany winą według woli y Decyzyi Zamkowey. Dziesiąta. K t ó r y b y Mistrz za z m a r ł y c h B r a t o w w kwar­ talną Mszą k t ó r a bywa obcłiodzona nie był na k a ż d y k w a r t a ł , powinien dać w i n y do Braci groszy cztery у Szeląg na Ofiarę, bo takowe obwieszczenie bywa przez znak Cechmistrzowski, t a k ż e też k t ó r y b y Mistrz nie szedł na Pogrzeb, kiedy k t ó r y B r a t umrze albo Siostra powinien d a ć w i n y Funt Wosku Mistrz Stołeczny, a m ł o d s z y Mistrz wosku pul funta. Iedenasta. Towarzysz k t ó r y b y nie szedł na Załomszą za Krzyżem, t a k ż e y na pogrzeb, powinien dac do Cechu wosku P u ł f u n t a . Dwanasta. W t y m Cechu Schadzki m a i ą b y d ź co cztery Niedziele w k t ó r ą k a ż d y Mistrz ma d a w a ć do Skrzynki po groszu iednemu, a Towarzysz po szelągu, a gdy zamieszka ;aki powinien d a ć groszy cztery. T a k ż e у Towarzysz groszy cztery. Trzynasta. Między t e m i Magistrami tego Rzemiosła, aby nie był ż a d e n Rusin k t ó r y b y sobie robił у Magistrował. Oprócz tego k t ó r y b y Towarzysz Rusin p r z y w ę d r o w a ł , któremu wolno robić dwie Niedzieli (Ciż Mistrzowie po­ winni robić po iednemu pusetkowi z powinnoscy R z e m i o s ł a każdy do D w o r u t a k ż e у od m o t k o w któro do nich należy). Czternasta. K t ó r y b y Mistrz miał o d d a w a ć r o b o t ę niesłusznie у nieuczciwie albo ią też robił, aby b y ł przy­ pozwany przed Mieyski U r z ą d , albo do Cechu nassego, taki powinien karany b y d ź Achtelem piwa. Powtore iesliby się nie pokaiał, t a k ą ż w i n ą ma b y ć karany. A za trzecim razem iesliby się nie pokaiał, tedy z R z e m i o s ł a ma b y d ź złożony. Oprócz tego iesliby za iakim u b ł a g a n i e m vrzedownym mianowicie, albo obce osobą iesliby m u pozwolili Bracią robić, tedy takiemu iednak niewolną Ucznia u Siebie uczyć, ani też Towarzystwa c h o w a ć , t y l k o sam s w ą osobą robić ma. P i ę t n a s t a . Mistrz k t ó r y b y siadł z Towarzyszem grać w karty a p o w a d z i ł y się z sobą, k t ó r y b y b y ł winnieyszy za słusznym ś w i a d e c t w e m , powinien d a ć Mistrz w i n y groszy d w a n a ś c i e , у funt wosku, a Towarzysz groszy dwa­ naście у p u ł funta wosku. Szesnasta. Mistrz k t ó r y b y grał w k a r t y a zastawił się, powinien d a ć w i n y p u ł Achtela piwa. Siedmnasta. K t ó r y b y tez Mistrz mówił o drugim Mistrzu chwaląc się z t r o n ę roboty, m ó w i ą c ze ia lepiey robię nizli t y , albo ten t a k o w y ma b y d ź karany p u ł Achtelem piwa. Osmnasta. K t ó r y b y Mistrz poszedł z Miasta za iaką p o t r z e b ą nieopowied/.iawszy się Cechmistrzowi, takowy M i s t e r y ą traci, a c h o ć b y się opowiedział a do skrzynki doroczney n i e o d d a w a ł , tedy y ten Misteryą traci. D z i e w i ę t n a s t a . K t ó r y b y też Mistrz z a d a ł ieden drugie­ m u nie uczciwe słowa a nie dowiódłby tego, tedy ten po­ winien d a ć w i n y Achtel piwa. Dwudziesta. K t ó r y b y tez Mistrz albo Towarzysz wyszedł z domu przez miedzę bez obuwia, bez czapki, t a k o w y ma dac w i n y K n a p a r k ę i e d n ą to iest groszy cztery. Dwudziesta pierwsza. Towarzysz gdyby u Magistra P a n n ę brał, albo Mistrzowicz się żenił, takowy Mistrz powinien d a ć połowicę tak pieniędzy, Wosku, Piwa у l u ­ zynę. Dwudziesta w t ó r a . Towarzysz k t ó r y b y miał zonę a na s t r o n ę iey nie d a w a ł albo nie odsyłał co cztory Nie­ dziele, t a k o w y powinien dac w i n y Mistrzom у Czeladzi groszy cztery. Dwudziesta Trzecia. Towarzysz k t ó r y b y co mowil o Mistrzu w iakieykolwiek sprawie a przeświadczył się Mistrz, t a k o w y ma bydz karany groszy dwudziestu. Dwudziesta czwarta. Towarzysze albo czeladź m a i ą robić iako k t ó r y do ręki robi, iednym płacić z Werdunku, a drugim z trzeciego grosza, wolno też robić Towarzyszowi у od stołu wedle lat, iako k t ó r y chce robić. Dwudziesta p i ą t a . K t ó r y b y Rzemieślnik tego Rzemiosła ze wsi r o b o t ę t u u którego Mieszczanina brał robić, tako­ wego iako niecechowego wolno z a b r a ć у t ę przędzę na swoię potrzeby у p o ż y t e k obrócić, albo toz do Szpitala Vbogim o d d a ć , a to w e d ł u g woli natenczas Braterskiey. A wieski Rzemieślnik Mieszczanina powinien odbywać któryby t y l k o r o b o t ę brał albo nosił z Miasta. Dwudziesta szósta. Iesliby z inszych Miast, lub Wsi Magistrowie b y l i w tuteyszym Mieście na Targu, lub na I a r m a r k u k u p u i ą c lub p r z e d a i ą c , powinien dac k a ż d y do Cechu groszy D w a n a ś c i e . Gdzieto tedy ten i m Przywiley y te wszytkie A r t y k u ł y na p o t r z e b ę Onych: l a k o własny Pan у Dziedzic we wszyst­ kich punktach klauzurach y kondycyach wiecznymi czasy A p p r o b u i ę Vmacniam. A b y żadnego nikomu pogorszenia w t y m nie było, у owszem aby Boiazn P a ń s k a , Miłość Braterska z nich pochodziła, iden drugiego w uczciwości m a i ą c . A b y t y m więcey Chwała Miłego Boga mnożyła, powagę у moc swoią miała. Zatwierdzam tego wszystkiego przy Pieczęci moiey z podpisem R ę k ą swoią własną. Działo się w Zamku C i e s z a n o w s k i m Dnia 18 Miesiąca P a ź d z i e r n i k a . R o k u 1716. Co n a s t ę p u j e , pisane r ę k ą dziedzica: Ponieważ Cech R z e m i o s ł a Płóciennego świadectwem ztwierdził ze Oryginał ich tego Prawa zgorzał, zaczym l a chcąc t e n ż e p o ą ż ą d e k po z m a r ł y m S(więtej) P(amięci) Dziedzicu k o n s e r w o w a ć w Miasteczku C i e s z a n o w i e prawom moim podległemu we wszystkich punktach ap­ p r o b u i ę у przy przycisnieniu Pieczęci w ł a s n ą R ę k ą ' podpisuię. Działo się w C i e s z a n o w i e Dnia 13 Czerwca R o k u 1730. F e l i k s W i e 1 h o r s.k i " . 2 W dalszym kierunku tegoż wiersza są dwie na pół cala jedna za d r u g ą szydłem czy igłą przekłuto dziurki a za n i m i niedokruszki p o ł a m a n e j na laku wyciśniętej p i e c z ą t k i wielkości srebrnika, za k t ó r ą znowu s k ó r z a n a ł a t k a spod spodu do pergaminu czyli raczej skóry pokostem p o d o b n o ć pociągniętej, uzupełniająca róg a k t u tego. 61 �W z d ł u ż k r a w ę d z i ą po lewej stronie z góry na dół znajduje się przypisek ręki tego dziedzica p ó ł t o r a wiersza zajmujący [z] osnową n a s t ę p u j ą c ą : Lubo w t y m Prawie są Żydzi excypowani aby nie czynili przeszkody t o iest w kupowaniu Motkow, iednakze za zgodą tego Cechu pozwalają i m byle się k a ż d y Z y d opowiedział у po groszy t r z y od siebie d a ł Cechowego, w t e n czas kiedy k u p o w a ć będzie. F e l i k s W i e l h o r s k i mp. N a odwrotnej stronie a k t u położony napis: № 6 Prawo czyli K o p i a Cechu Tkackiego Cieszanowskiego Sub. L i t t . F . Z pierwotnego a k t u potwierdzenia przepisawszy po­ równałem. W Winnikach 29go październ[ika] 1851. Wolański". W Polsce przedrozbiorowej szeroko b y ł p r a k t y k o w a n y zwyczaj, iż nowo powstałe cechy, u k ł a d a j ą c swe przepisy, wzorowały się na statutach organizacji cechowych z miast większych. Znając n i e k t ó r e a r t y k u ł y statutu tkaczy z Niem i r o w a nasuwa m i się myśl, że ustawa cechu cieszanow­ skiego m o g ł a b y ć na n i m wzorowana . Cech niemirowski o t r z y m a ł swój statut w roku 1624 a przy jego u k ł a d a n i u wzorowano się na ustawie tkaczy z pobliskiego J a w o r o w a . Nie należy więc wykluczaj iż wzorem dla płócienników z Cieszanowa mógł być równie dobrze statut jaworowski. Definitywnie trudno problem ten rozwiązać. Potrzebne są nowe dane źródłowe. Na uwadze należy mieć jeszcze to, iż tkacze z Jaworowa, spisując swą u s t a w ę , mogli się w z o r o w a ć na statucie rzemieślników tegoż kunsztu ze Lwowa. Rzemieślnicy z różnych miast położonych na terenie Rusi Czerwonej często korzystali ze s t a t u t ó w lwowskich o p r a c o w u j ą c ustawy dla wslasnych cechów. D o k ł a d n a zatem znajomość tekstu ustawy tkaczy lwowskich z roku 1459 jest w t y m w y p a d k u nieodzowna . 14 15 16 17 PRZYPISY 1 Cieszanów leży w północno-wschodniej części w o j . rzeszowskiego, a w okresie przedrozbiorowym w c h o d z i ł w skład w o j . bełskiego. S. F . Gajerski, Historia Cieszanowa okresu gospodarki folwarczna-pańszczyźnianej. Tenże, Historia Cieszanowa, „ R o c z n i k Stowarzy­ szenia Miłośników J a r o s ł a w i a " , R. 1962, ( J a r o s ł a w 1962), s. 111—118. Tenże, Do pytannia pro perebuvannia vijska Chmełnyćkoho v pivdenno-zachidnij castyni Bełźkoho vojevodstva (1648—1651 г.), „ A r c h i v y U k r a j i n y " , nr 4 (102), K y j i v 1970, s. 21—26. T e n ż e . Historia Cieszanowa, s. 114. Archiwum Miasta K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ kowskiego w Krakowie, Teki Schneidra nr 270. Tenże. Historia Cieszanowa, s. 114. * M . Szabatowski, Rys historyczny Cieszanowa, „ R o c z ­ n i k Ziemi Lubaczowskiej", T . 2, L u b a c z ó w 1971, s. 75, 76. M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII wieku, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 83. ю Biblioteka P A N w Krakowie, rkps 2832. Odpisy d o k u m e n t ó w i a k t ó w odnoszących się do dziejów miast i wsi. A d a m A n t o n i Bełżecki herbu J a s t r z ę b i e c , syn Aleksandra Stanisława, wojewodzie podolski, b y ł wpierw stolnikiem bełskim, od 1700—1710 kasztelanem przemy­ s k i m ; w 1706 r „ aktem podpisanym w zamku cieszanowskim, zwoływał sąd fiskalny ziemi przemyskiej; a w 1710 r. został kasztelanem bełskim. Senator. Po śmierci ojca (1677 r.) wszedł w posiadanie Cieszanowa, Chotylubia, Nowego Sioła i Podemszczyzny. W 1696 r. był już dziedzicem Ł ą c z n a i rotmistrzem k r ó l e w s k i m ; p r o t e s t o w a ł wówczas, wraz z żoną H e l e n ą z Wielhorskich, przeciwko towarzyszom roty pancernej Stanisława Drużkiewicza w związku ze szkodami i g w a ł t a m i poczynionymi 7 listopada tegoż r o k u we wsi Chotylub. O t ę wieś toczył długi spór (1677— 1691) z dominikanami cieszanowskimi. Potwierdził prawa cerkwi w P o d e m s z c z y ź n i e (1684 r.) i w Chotylubiu (1700 г.). Trzykrotnie zawierał związek m a ł ż e ń s k i : 1. z H e l e n ą Wielh o r s k ą , z k t ó r ą m i a ł dwie c ó r k i : A n t o n i n ę , w zakonie dominikanek bełskich Marianna oraz K a t a r z y n ę , żonę Józefa Lubomirskiego, wojewody czernichowskiego; 2. z Do­ r o t ą Bełżecką i 3. z A n n ą T r z e b u c h o w s k ą , po k t ó r y c h nie pozostawił potomstwa. Z m a r ł w 1719 r. — Biblioteka 2 3 4 5 6 7 9 1 1 Z a k ł a d u Narodowego i m . Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 13697 I I I , A r c h i w u m F r e d r ó w , s. 119—122; Lwowska P a ń s t w o w a Naukowa Biblioteka Ministerstwa Kultury U R S R , zbiory Czołowskiego, rkps 1838 I I I , A k t a klasztoru d o m i n i k a n ó w w Cieszanowie, s. 1, 6—8; Wojewódzkie A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszowie oddział w Przemyślu, A k t a Dawne Miasta P r z e m y ś l a , rkps 585, dok. 3; Tamże, A r c h i w u m Biskupstwa Greko-Katolickiego, rkps 33, Wizy­ tacje dekanatu lubaczowskiego z 1761; A . Boniecki, Her­ barz polski, cz. I , t . I , Warszawa 1899, s. 159; S. Uruski, Rodzina, t . I , Warszawa 1904, s. 129, 130. 1 2 N a marginesie F . W o l a ń s k i ołówkiem napisał: „tu pieczątka". Obok F . W o l a ń s k i umieścił kopię jego podpisu. M . H o r n , op. cit., podaje treść n i e k t ó r y c h artykułów tejże ustawy (s. 143, 184, 186, 188, 190, 191, 192, 194) a t r z y przytacza dosłownie (s. 84, 192, 199). Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany jest w Bibliotece P A N w Krakowie pod nr 336; przekazany tam został przez F . Wolańskiego ( K . D z i w i k , Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Kra­ kowie, cz. I I . Dokumenty z lat 1573—1787, Wrocław— W a r s z a w a — K r a k ó w 1968, s. 40); tekst jego opublikowano w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej", nr 62, 1853, s. 247—248 (M. H o r n , op. cit., s. 11, 82). P o r ó w n a j np. brzmienie cytowanych przez M. Horna, op. cit., s. 84, 192 i 199, a r t y k u ł ó w ustawy niemirowskiej z 25, 14 i 5 punktem statutu cieszanowskiego. K . D z i w i k , op. cit., s. 40; M . H o r n , op. cit., s. 11, 81, 178. — N i e m i r ó w w okresie przedrozbiorowym leżał na terenie w o j . bełskiego, w odległości około 25 km na p o ł u d n i o w y wschód od Cieszanowa a J a w o r ó w zaś na p o ł u d n i e od Niemirowa (około 24 k m ) , w ziemi lwowskiej. W chwili obecnej obie miejscowości znajdują się w obrębie lwowskiej obłasti U R S R w Z S R R . Tenże statut z a k a z y w a ł np. majstrom wychodzenia boso na ulicę (J. P t a ś n i k , Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, K r a k ó w 1934, s. 153). Podobny zakaz widnieje w ustawie cechowej cechu cieszanowskiego (zob. pkt. 20). B r a k natomiast takowego zakazu w statucie tkaczy toma­ szowskich z 1614 r. (J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 111—115). — Tomaszów Lu­ belski leży na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Cieszanowa (około 30 k m ) . W okresie przedrozbiorowym wchodził również w s k ł a d w o j . bełskiego. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73c2b20dbc75d7318d52f7d547f3bdbd.pdf b8c73c7a5d7421ff106642e5e527bd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4513 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Sobota, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4197 Title A name given to the resource Sobota i inni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Aleksander Jackowski SOBOTA I INNI Łączy ich to, że rzeźbią bardziej „z siebie" ivż z ob.wrwacji innych wiojskich twórców. G d y b y zrobić wykres, na k t ó r y m p u n k t e m zerowym b y ł a b y twórczość absolutnie samorodna, nie obciążona wiedzą, umiejętnością, t r a d y c j ą — a p u n k t e m szczytowym twórczość sprawna, dojrzała, świa­ doma tradycji — oni znaleźliby się właśnie w pobliżu zerr,. W t y m sensie, porównując „ i c h " z rzeźbiarzami tek spraw­ n y m i , j a k Krajewscy, Wierzchowski, Cąkała, Kozioł, Adam­ ski czy Rzepa, nasuwa się określenie (nie zawsze zresztą słuszne) — p r y m i t y w n i . Nie m a j ą sprawności manualnej, k t ó r a pozwoliłaby i m cokolwiek skopiować, wiernie n a ś l a d o w a ć . Technikę p r o s t ą , p r y m i t y w n ą , w y p r a c o w u j ą sobie sami. Jest to technika naj­ bardziej przylegająca do ich możliwości fizycznych i psy­ chicznych. Dzieło jest więc w ogromnym stopniu w y n i k i e m wypracowanej techniki, ściśle z n i ą związane. R z e ź b y te są przy t y m w dużej mierze poza wzorem, schematem, t r a d y c j ą . Albo dlatego, że wzór t a k i jest zbyt odległy od możliwości technicznych rzeźbiarza, albo dlatego, że t w ó r c a nastawiony na wypowiedzenie własnych treści, nie chce s z u k a ć zapożyczeń w rzeźbie ludowej czy kościelnej. W pierwszym przypadku bywa — np. u Józefa Soboty — że przyjmuje on najogólniejszy schemat ikonograficzny, uprasz­ cza go, sprowadza do znaku (np. w przedstawieniu Trójcy Świętej — zamiast gołębia daje k r z y ż ) . W drugim przypadku — widzimy to np. u Szczepana Muchy — rzeźby są wyrazem obsesji czy idei n u r t u j ą c y c h t w ó r c ę . Oryginalność t y c h rzeźb (Soboty, H e r ó d k a czy Slomińskiego) jest oryginalnością „ p i e r w o t n ą " . Trudno t u o precy­ zyjne słowo, postaram się więc szerzej objaśnić o co chodzi. Oryginalność w y s t ę p u j e w swej krańcowej postaci w d w ó c h fazach rozwoju — wczesnej i szczytowej. Wielcy t w ó r c y osiągali oryginalność przez przezwyciężenie zastanych kon­ wencji, przez ś w i a d o m y stosunek do tradycji — wyboru lub negacji pewnych wartości niesionych przez nią. Oryginalność tego rodzaju jest więc związana z istnieniem artystycznej świadomości, stanowi rezultat wysokiego stopnia organizacji dzieła, w k t ó r y m dochodzi do głosu w y o b r a ź n i a t w ó r c y . Oryginalność jest więc z w i ą z a n a z odejściem od kanonu, konwencji, z przyjęciem nowego, własnego „ s z y f r u " , „ k o d u " . W y s t ę p u j e ona u t w ó r c ó w świadomie d y s p o n u j ą c y c h swoją t e c h n i k ą , p a n u j ą c y c h nad ś r o d k a m i , wśród k t ó r y c h świado­ mie d o k o n u j ą wyboru. Bywa też, że oryginalność przejawia się w sposób nie kontrolowany świadomością, że jest spontanicznym zapisem w i z j i , w y o b r a ź n i , że jest malarskim, graficznym czy rzeź­ biarskim sposobem w y r a ż a n i a treści intelektualnych i emo­ cjonalnych. Oryginalność w y n i k a wówczas z p o d p o r z ą d k o ­ wania formy wypowiedzi potrzebie w e w n ę t r z n e j , z odrzuce­ nia konwencjonalnych i powszechnie w d a n y m czasie przyję­ t y c h wzorców. W i d a ć to w tej grupie twórczości, k t ó r ą Dubuffet n a z w a ł ,,L'art b r u t " , a więc w sztuce surowej, nie poddanej ż a d n y m u ł a d z a j ą c y m zabiegom k u l t u r y . Jest to sztuka s t a n o w i ą c a swoisty zapis ś w i a t a wewnętrznego, k t ó r y stanowi źródło formy. Zakłócenie relacji człowiek — świat z e w n ę t r z n y , prowadzi do ignorowania środków artystycz­ nych powszechnio p r z y j ę t y c h , do posługiwania się formą, k t ó r a jest najbardziej adekwatna dla w y r a ż e n i a treści prze­ kazywanych. Oczywiście i w t y m pvzyp--,dku środki i sposób wypowiedzi plastycznej wiążą się z poziomem sprawności technicznej, manualnej, z rodzajem wcześniejszych doświad­ czeń artystycznych czy kulturowych zakodowanych w pa­ mięci. N i k t nie jest wolny od wpływów ś w i a t a zewnętrznego, ale w tej twóiczości stopień t y c h w p ł y w ó w jest niewielki, istnieje swoista blokada oddzielająca człowieka od otoczenia, k a ż ą c a m u n a s t a w i ć się na ekspresję w e w n ę t r z n ą , i tej ekspresji p o d p o r z ą d k o w a ć formę wyrazu. Oryginalność takich t w ó r c ó w wynika w i ę T z b r a k u za­ interesowania konwencjonalnymi ś r o d k a m i wypowiedzi, z niomyślenia o t y m „co wolno, co n a l e ż y " — a więc ze swoistego „ z a p o m n i e n i a " o sztuce ś w i a t a otaczającego. Oryginalność jest t u w y n i k i e m stosunkowo bezpośredniej transmisji w e w n ę t r z n e j ekspresji. Oryginalność Soboty czy H e r ó d k a wynika z ich rzeczy­ wistej niewiedzy i z ich technicznej, warsztatowej niespraw­ ności. Mozolnie, sami k s z t a ł t u j ą język plastycznej wypowie­ dzi. P u n k t e m wyjścia nie jest t u żar w y o b r a ź n i , skłębienie m y ś l i , wizji i obsesji — j a k u twórców ,,1'art b r u t " — ale t r u d wypowiedzi, oporność m a t e r i a ł u . H e r ó d e k nie dlatego rzeźbił p r y m i t y w n e klocki, że u z n a ł je za najbardziej „ e k s p r e s y j n e " , ale dlatego, że jego możli­ wości psycho-fizyczne pozwalały m u t y l k o na t a k ą formę wypowiedzi. W y s t ę p u j e więc w tej twórczości sprzężenie m i ę d z y dziełem a możliwościami wyrazowymi. W t y m też sensie jest to twórczość absolutnie autentyczna. Ci rzeźbiarze, nawet gdyby chcieli, nie mogliby przecież t w o r z y ć inaczej. Orygi­ nalność nie jest więc w tej grupie efektem geniuszu czy nad­ świadomości — ale samorodnego talentu i . . . konieczności. I oni i ci z ,,1'art b r u t " są na swą oryginalność niejako ska­ zani. Jedni, ponieważ m a j ą zbyt intensywne życie psychicz­ no, skoncentrowani na w ł a s n y c h wizjach, obsesjach, ideach — drudzy, ponieważ m u s z ą w trudzie w y p r a c o w a ć w ł a s n y system form, z n a k ó w — jedyny zgodny z ich dyspozycjami. Niezależnie jednak od tego, na j a k i m szczeblu przejawia się oryginalność, jest ona we współczesnej kulturze zjawis­ kiem b u d z ą c y m szczególno zainteresowanie. S t ą d toż i uwaga j a k ą p r z y w i ą z u j e m y do twórczości H e r ó d k a , Słomińskiego, H o ł d y , Muchy czy Soboty. Zwłaszcza, że widzimy ich rzeźby na tle masowo rozwijającej się produkcji ludowej czy ludowo-podobnej. Cechą tej produkcji jest jej związek z wzorcami d a w n y m i i współczesnymi, a więc pewne skonwencjonalizowanie. Na t y m tle twórczość omawianej t u grupy wyróżnia się więk­ szym zindywidualizowaniem. W y n i k a też ona głównie z pobudek w e w n ę t r z n y c h , z woli rzeźbienia, a nie z kalkulacji, nie z m o t y w ó w komercyjnych, k t ó r e w istocie z a d e c y d o w a ł y o powstaniu takich ośrodków współczesnej rzeźby, j a k : sierpockic, łukowskie czy łęczyckie. A przecież bez zainteresowania ze strony miasta, t u r y s t ó w , Cepelii — ośrodki to w ogóle by nie p o w s t a ł y . Natomiast H e r ó d e k , Mucha czy Sobota rzeźbiliby nawet w kulturo­ wej próżni. Zresztą t a k i było — rzeźbili niezrozumiani we w ł a s n y m środowisku wiejskim, nic myśląc nawet o t y m , że ich twórczość m o g ł a b y okazać się źródłem dochodu. Rze­ źbili w izolacji, a to sprzyjało krystalizowaniu się ich indy­ widualności. 99 �11. 1—3. J. Robota. Kapliczka na cokole, ruchoma, całość i fragmenty. Drewno surowe, podstawa — drewno mai. olejno. Wys. 88 cm. Izolacja rzeźbiarzy tego t y p u jest obecnie większa niż to miało miejsce dawniej, w okresie rozkwitu ludowej k u l t u ­ r y . N i e g d y ś , nawet indywidualne i p r y m i t y w n e formy wypo­ wiedzi mieściły się w ramach n a w y k ó w porcepcyjnych środo­ wiska. W i e ś a k c e p t o w a ł a je, g d y ż w rzeźbie szukano substy­ t u t u świętego przedstawienia. Do identyfikacji osoby świętej w y s t a r c z y ł a t r y b u t , względnie czytelna aluzja do znanego wszystkim schematu ikonograficznego. R z e ź b y takie akcep­ towano, gdyż mieściły się w ramach ówczesnych s ą d ó w este­ tycznych. Najlepszym dowodem tego jest fakt, iż wiole z nich p r z e t r w a ł o do naszych czasów. Inaczej jest obecnio. Zmieniły się kryteria oceny, wieś szuka w rzeźbie nie „ z n a k u " świętej postaci, ale jej wizerunku bliskiego natura]istycznym i idealizowanym wzorom kościel­ nych litografii, obrazów ozy gipsowych figur. R z e ź b y H o ł d y czy Soboty są więc poza e s t e t y k ą środo­ wiska, a to sprzyja izolacji twórców, odbiera i m możliwość k o n t a k t u ze środowiskiem. T w ó r c y ci rozwijają się, wzbogacają swe środki warszta­ towe, r o z b u d o w u j ą m o t y w y i o r n a m e n t y k ę — alo jest to rozwój i d ą c y od w e w n ą t r z , od „ ś r o d k a " . Jest to doskonalenie swoj własnej formy — a nie zbliżania się do wzorca zewnętrz­ nego, do formy realistycznej. Oczywiście m ó w i ą c o t y m , co łączy t w ó r c ó w takich, j a k Sobota, Mucha i H e r ó d e k , trzeba toż powiedzieć co ich różni. A różni ich wiele. W ł a ś n i e dlatego, że są indywidualni, że twórczość dla k a ż d e g o z nich zaczęła się od stworzenia włas­ nego sposobu wyrazu. Wszystko to sprawia, że interesują nas oni szczególnie, z a r ó w n o od strony psychologicznej jak i artystycznoj. W y d a ­ 100 je się, że obserwując właśnie ich, m o ż n a najskuteczniej zbli­ żyć się do — j a k ż e trudnego do uchwycenia — fenomenu twórczości, o d n a j d y w a ć powiązania między p o d n i e t ą , wzo­ rem, dyspozycjami psycho-fizycznymi — a dziełem. Dlatego właśnie na t y c h ł a m a c h kilkakrotnie omawiano osobowość i twórczość H e r ó d k a , dlatego intoresuje nas Józef Sobota. K i m jest Sobota? Człowiekiem starym, utrudzonym życiem. Zaczął rzeźbić m a j ą c 78 lat, a więc wtedy, gdy oso­ bowość człowieka jest już w pełni u k s z t a ł t o w a n a , dłonie m a j ą ograniczoną sprawność, a w y o b r a ź n i a i upodobania estetycz­ ne od dawna są już uformowano. Nie umie czytać ani pisać, jogo świat w e w n ę t r z n y opiera się na doświadczeniach życiowych, o k t ó r y c h opowiada cie­ kawie, ale bieg w y d a r z e ń c h ę t n i e t ł u m a c z y sobie n i e z i e m s k ą interwencją. Jego wiara jest wzruszająca, głęboka, ale zara­ zem naiwna, żeby nie rzec — infantylna. Naiwna jest również wyobraźnia Soboty, jego in+eipretaeja świata. Naiwna jest opowieść o t y m , j a k pod w p ł y w e m głosu usłyszanego wo śnie leczył niedowład nóg, kalectwo wynikłe na skutek urazu po upadku i szoku. Prosił dzieci aby przyno­ siły m u p i j a w k i , k t ó r e p r z y s t a w i a ł do nóg, a one — j a k m ó w i —• „piły złą krow i d e c h ł y " . Całe p o d w ó r k o było n i m i zasłane, gdy wreszcie zaczęła m u w r a c a ć w ł a d z a w nogach. I znów po latach s p a d ł z dachu i znów s t a ł się kaleką, i znów zaczął p r z y s t a w i a ć p i j a w k i . A gdy b y ł o m u lepiej, usłyszał we śnie głos Ducha Świętego, k t ó r y m u k a z a ł zrobić i powiesić 5 kapliczek. Rzeźbiarz dodaje uczciwie: „Ale nio było powie­ dziane, żo to mnie uzdrowi, Lylko żeby zrobić i rozwiesić po lesie". Wszystko co potem n a s t ą p i ł o świadczy w przekonaniu ś w i ą t k a r z a o bożoj interwencji. Kapliczka przy szosio zwró- �ciła u w a g ę przejeżdżającego w czasie b a d a ń etnograficznych dr Mariana Pokropka, k t ó r y z kolei przywiózł do rzeźbiarza znanego zbieracza i opiekuna sztuki ludowej — L u d w i k a Zimmerora, ten zaś nie t y l k o , że k u p i ł kilkanaście kapliczek Soboty, alo kilkakrotnie przywiózł wybitnego lekarza, zagra­ niczne leki, zrobił wszystko co trzeba, aby przywrócić Sobocio zdolność chodzenia. Wszystko więc co n a s t ą p i ł o później — moje zetknięcie się z rzeźbiarzem, zakup prac przez P a ń s t w o ­ we Muzeum Etnograficzne w Warszawie, przyznanie m u sta­ łej zapomogi przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, wszystko — t ł u m a c z y sobie rzeźbiarz jako rezultat m o d l i t w i poboż­ ności. N a i w n o ś ć cechuje t e ż rzeźby Soboty, wiąże się z p r y m i ­ t y w i z m e m środków, z p o t r z e b ą znalezienia w ł a s n y c h z n a k ó w określających p o s t a ć . Sylwetki rzeźbi w sposób równie niepo­ radny i ogólny j a k dziecko. O k r ą g ł a główka, szpilkami w y ­ żłobione oczka, prosty nos, jeszcze jedno cięcie — to usta. Postacie kobiet i m ę ż c z y z n nie różnią się niemal od siebie, zwłaszcza we wczesnych rzeźbach, w k t ó r y c h nie znaczył jeszcze nóg. A b y więc nie b y ł o wątpliwości co do osoby i płci, zaznacza piersi w przedstawieniach M a t k i Boskiej. P o s t ę p u j e j a k t y p o w y artysta „ n a i w n y " , k t ó r y rysuje k o b i e t ę w sukien­ ce, ale zaznacza piersi i p ę p e k , bo „ w i e " , że one są. Jeszcze w y r a ź n i e j t a „ n a i w n o ś ć " m y ś l e n i a w y s t ę p u j e w hierarchizacji postaci „ L e g e n d y o Św. Rodzinie i z b ó j c y " (il. nas. 113), o czym t a k ciekawie pisze w swym artykule dr Pokropek. Posługuje się dla oznaczenia postaci a t r y b u t a m i — t a k więc zbój ma w r ę k u p a ł k ę , niewiasta plącząca — różaniec i t d . P r y m i t y w i z m ś r o d k ó w wypowiedzi i naiwność wyo­ b r a ź n i p r o w a d z ą w rezultacie do zaznaczenia t y l k o elemen­ tarnego schomatu postaci, do „ z n a k ó w " . Jest to oczywiście bliskie sztuce dziecka, alo różno i n n y m zasobem doświadczeń, odwołaniom się do ikonografii kościelnej. Sobota pozostaje w k r ę g u sytuacji znanych ze ś w i ę t y c h obrazów, t y l k o raz sięgając do legendy (o „ Ś w . Rodzinie i z b ó j c y " ) i raz przed­ s t a w i a j ą c św. J ó z e f a przy stolarskim warsztacie. W t y m ostatnim przypadku możliwe jest, że widział wzór takiego ujęcia na obrazku, litografii. A l e wzorzec widziany, zapamię­ tany —• m u s i u p r o ś c i ć , czyni to z konieczności „ f i z y c z n e j " N i e u m i e j ę t n o ś ć jest t u więc ź r ó d ł e m p o m y s ł ó w , nawet orna. mentacyjnych. Żłobienie równoległych nacięć wokół niszy w k t ó r e j umieszcza p o s t a ć M a t k i Boskiej służy bowiem nic t y l k o dekoracji, ale i określa osobę, właśnie przez wyższy niż gdzie indziej stopień u ś w i e t n i e n i a . T u dodajmy ciekawy szczegół — Sobota w ogóle nio zaznacza aureoli. że to dawne kapliczki b y ł y t y l k o skrzynkami, w k t ó r y c h umieszczał obrazki. Ale przed trzema l a t y , w r a c a j ą c do robienia kapliczek zaczął zastępować obrazek — płasko­ rzeźbą. Dlaczego ? Czy z a w a ż y ł a na tej decyzji t r u d n o ś ć w uzyskaniu świętego obrazka? Nie umiem na to odpowie­ dzieć. W k a ż d y m razie faktem jost, że punktem wyjścia b y ł obraz, s t ą d płaskorzoźbione deski kapliczkowe Soboty bliższe są wieloelementowym obrazkom niż kompozycjom rzeźbiarskim. Sobota rzeźbił pierwsze figury przez wydobycie ich, wyprowadzenie z t ł a , p ł y n n i e przechodząc od wypukłości do płaszczyzny ( i l . 7). W późniejszych postaciach p r ó b u j e jo oddzielić od deski konturem ostrym, j a k b y rysowanym, rozczłonkowujo też p r y m i t y w n i e postacie męskie pionowymi nacięciami korpusu. Prawdopodobnie chodzi m u o w y o d r ę b ­ nienie nóg, k t ó r e j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — zaczął rzeźbić późnioj, jesienią ubiegłego roku. W t y m okresie w k i l k u kapliczkach przodstawia na postumencie siebie ozdrowionego, na nogach, z uniesionymi kosturami w r ę k a c h . B y ć m o ż e t u trzeba szukać genezy pojawienia się i w ujęciu i n n y c h postaci — nóg, dotychczas t y l k o „ z n a c z o n y c h " . Śledząc rozwój artysty m o ż n a z a u w a ż y ć i inne zmiany zachodzące w jego twórczości. N i e k t ó r e w y n i k a j ą z bodźców i rad p ł y n ą c y c h „z z e w n ą t r z " , inne są rezultatem w ł a s n y c h doświadczeń rzeźbiarza. Zacznijmy od t y c h pierwszych. I I . 4. J . Sobota. Fragment kapliczki s ł u p k o w e j , drewno mai. olejno, wys. 61 cm. Prosta, naiwnie urocza jost t e ż kompozycja płasko­ r z e ź b . W zależności od wielkości s ł u p k a Sobota m n o ż y scenki, poszczególne postacie czy ujęcia. Nio myśli całością, nie buduje sceny o bardziej s k o m p l i k o w a n y m u k ł a d z i e , narracji. Gdy p r z e s t r z e ń jest niewielka — daje U k r z y ż o w a ­ nie i dwie postacie po bokach, gdy większa — w pasmach (piętrach) umieszcza M a t k ę B o s k ą , Ś w i ę t ą R o d z i n ę , Serce Jezusowe. Czasem to samo przedstawienie powtarza k i l k a ­ krotnie na tej samej ścianie s ł u p k a i na i n n y c h . R z e ź b i z trudom, po prostu ręce starego człowieka nie mtiją sprawności pozwalającej na podjęcie trudnego zadania, na odtworzonie rzeczy widzianych. R ę c e Soboty są spraco­ wano, zgrubiałe, zreumatyzowahe. N a r z ę d z i a — p r y m i t y w n e . Nie zna przy t y m rzeźb ludowych, t y c h najprostszych, sztywnych figurek, k t ó r e m o g ł y b y stać się wzorem łatwiej­ szym do przyjęcia, n a ś l a d o w a n i a . Sam trawestujo więc na d o s t ę p n y sobie „ j ę z y k " wzorce ikonograficzne z r y c i n i obrazów. F i g u r y z kościołów s ą — j a k na możliwości rzeźbiarskie Soboty — zanadto skomplikowano. Zresztą Sobota nie inspirował się rzeźbą. P o c z ą t k o w o — m ó w i , że przed dwudziestu l a t y — zaczął rzeźbić i wieszać kapliczki. Dopiero w trakcie p y t a ń o szczegóły okazuje się, 101 �P o c z ą t k o w o , j a k wiemy, Sobota rzeźbił dla boskiej chwały, ale po odkryciu go przez dr Pokropka zaczął praco­ wać dla odwiedzających go osób, wobec k t ó r y c h odczuwa wdzięczność za d o z n a n ą pomoc. Twórczość jego nie ma więc charakteru merkantylnego. R z e ź b ę przeznacza dla konkretnej osoby i k o m u innomu nie chce jej o d d a ć , mimo możliwości zarobku. Rzoźbiąc dla „ p r z y j e z d n y c h " , nie t y l k o sam myśli o ich potrzebach, alo i słucha u w a ż n i e ocen, rad, życzeń. Pierwszo kapliczki m a l o w a ł olejno. Proszono go, aby pozostawiał jo w stanie surowym, boz malowania. Trudno m u było się z t y m pogodzić, malowanie nie t y l k o w y k a ń ­ czało dzieło, ale i konserwowało je. P r z e k o n a ł go argument, żo w pokoju rzeźby nie podlegają w p ł y w o m atmosferycznym, ale po zrobieniu k i l k u „ s ł u p k ó w " i kapliczek w surowym drewnie, zaczął je n a s t ę p n i e p o k o s t o w a ć , aby uchronić od brudu i robactwa. Od razu na p o c z ą t k u proszono go, aby zrobił t y l k o ś r o d k o w ą deskę kapliczki, jako że w mieszkaniu osłona nie jest jej potrzebna. Ale Sobota nie ograniczył się do zdjęcia obudowy, w y p r a c o w a ł nowe, bogate formy t y c h desek-kapliczek. Zwieńczył je k r z y ż e m , po bokach umieścił postacie aniołków. Rzeźbiąc do mieszkań, wymyślił czworoboczne „ s ł u p k i " 0 charakterze „ p o m n i k ó w dla Pana Boga". F o r m ę t ę sam w y n a l a z ł , nie znał przecież ani rzeźbionych ze wszystkich stron k r z y ż y wielkopolskich czy kieleckich, ani obelisków egipskich. „ S ł u p k i " , p o c z ą t k o w o niewielkie, zaczął rozbudo­ w y w a ć , powiększać. P o n i e w a ż m i a ł y stać na stole, Sobota w p a s o w a ł jo na czopie w nieco szerszą p o d s t a w ę — cokół, tak aby m o ż n a je było swobodnie obracać i oglądać z każdej strony. P o d k r e ś l a m t u logikę myśli rzeźbiarza. Zakładał, żo kapliczka powinna b y ć oglądana w całości, zo wszystkich stron, podobnie j a k to się dzieje z kapliczkami na rozstajach dróg. Kapliczki umieszczono na słupie, komponowano tak, aby ze wszystkich stron widoczne b y ł y święte figury, równorzędnie t r a k t u j ą c główne p ł a s z c z y z n y : f r o n t a l n ą 1 t y l n ą . K a p l i c z k ę t a k ą m o ż n a było obejść ze wszystkich stron'— ale „ s ł u p e k " przeznaczony do postawienia na biurku czy stole, przy ścianie, widać by było t y l k o z przodu! Sobota w p a d ł więc na p o m y s ł umieszczenia go na cokole i obracania w zależności od ochoty widza. N a u w a g ę zasługuje rozwiązanie kompozycyjne, równo­ waga plastyczna elementów rzeźbionych, ich architektonika. We wczesnych pracach Sobota z t ł a w y d o b y w a ł postacie — znaki traktowane jako wypukłości, m i ę k k o modelowano, w t a p i a j ą c e się na k r a w ę d z i a c h w t ł o . Malował je srebrzyście, oddzielając od t ł a założonego bielą. Ale później, gdy pod w p ł y w e m uwag z z e w n ą t r z pozostawiał swe rzeźby nie malo­ wane, zaczynał wypełniać puste miejsca ryzowanymi gwiazd­ k a m i . Umieszczał je t e ż t a m , gdzie odczuwał „ p u s t k ę " , gdzie sama kompozycja r z e ź b i a r s k a nie zabudowuje harmonijnie płaszczyzny. N a p r o ś b ę „ D o k t o r a " zrobił dla niego „ s ł u p e k " , w k t ó r y m t ł o cofnął o k i l k a m i l i m e t r ó w , t a k że obrzeża ścian bocznych pozostały w y s u n i ę t e na poziomie rzeźb. Innowacja s p o d o b a ł a m u się, chwalił sobie p o m y s ł , ale w n a s t ę p n y c h kapliczkach j u ż go nie p o w t ó r z y ł . Rozwój w ł a s n y Soboty widoczny jest w wynalazczości nowych form, t r a k t o w a n i u postaci, wprowadzeniu a k c e n t ó w dokoracyjnych. Najważniejsza wydaje się inwencja rzeźbiarza w two­ rzeniu nowych form kapliczek, niespotykanych w ludowej tradycji. D a w n i rzeźbiarze wiejscy n a w i ą z y w a l i do ikono­ grafii i do form znanych środowisku. Rzeźbili Frasobliwych czy świętych — zgodnie z wzorem w i d z i a n y m w ludowych kapliczkach l u b rzeźbie kościelnej. Ale rzeźbiarze współ­ cześni, tacy j a k L u r k a , Chajec, H e r ó d e k czy Sobota — nie sięgają do t e m a t y k i religijnej przez wzór plastyczny lecz t w o r z ą własne w y o b r a ż e n i a , zainspirowane tekstem, opo­ wieścią, w ł a s n ą f a n t a z j ą . I m p r o w i z u j ą — nie bardzo licząc się z gustem otoczenia, albo dlatego, że t w o r z ą dla siebie z wewnętrznego impulsu (Heródek), albo dlatego, że o d b i o r c ą ich prac jest miasto, koneser, szukający bardziej oryginal­ ności p o m y s ł u niż n a w i ą z a n i a do tradycyjnego schematu. Sobota na p o c z ą t k u swej twórczości n a w i ą z a ł do kapliczki wiejskiej, ale w dalszym rozwoju s t w o r z y ł k i l k a w a r i a n t ó w kapliczek: słupków, p o m n i k ó w Pana Boga, kapliczek — szopek i t p . Przy wynalazczości w t y m zakresie przejawia jednak Sobota brak fantazji w tematyce i układzie scen. Ogranicza się w nich do różnego zestawienia niewielu iden­ tycznych elementów, z rzadka w p r o w a d z a j ą c nowe (jak na p r z y k ł a d aniołki z włosami, k t ó r e s ą zarazem s k r z y d ł a m i , własna postać z laskami, Golgota). Element dekoracyjny nie istniejący we wczesnych kom­ pozycjach, obecnio występuje często. Dekoracyjnie, umow­ nie, traktowane są gałęzie „ c h o i n k i " , włosy aniołków, ryzowano gwiazdki, wypełniające puste miejsca. Pewne zmiany widoczne s ą t a k ż e w t r a k t o w a n i u postaci. O ile w pierwszych kapliczkach Sobota przybijał sylwetki aniołków rzeźbionych z profilu, to później przeszedł do płaskorzeźby. R o z b u d o w a ł nieco postacie na rzecz realizmu, wprowadzając szczegóły d o t ą d pomijane, j a k nogi, włosy. W ostatnich pracach pojawiły się postacie p e ł n e , towa­ rzyszące scenie kapliczkowej. Muzykanci, a n i o ł y i osoby klęczące. Sobota umieszcza chętnie takie figurki naprzeciw I I . 5—7. J . Sobota. Fragmenty kapliczek. 102 �П. 8. J . Sobota. Kapliczka, drewno, wys. 41 cm. W y s . figurek 17-25 frontalnej ściany kapliczki, nieświadomie zapewne wzorując się na scenach wotywnych. K a p l i c z k i takie stają się już j a k b y z a m k n i ę t ą opowieścią o kapliczce i ludziach m o d l ą ­ cych się u jej s t ó p . F i g u r k i cechuje s y n t e t y c z n o ś ć ujęcia. N a zakończenie c h c i a ł b y m , chociaż w k i l k u słowach powiedzieć o t y m , co wydaje m i się szczególnie ważne. cm. R z e ź b y Soboty są zaskakująco, jedyne, w rzeczywisty sposób samorodne, autentyczne. U r o k ich leży w naiwnej poetyce, w wewnętrznej spójności, w konsekwencji, z j a k ą rzeźbiarz operuje elementami najprostszymi, umownymi, b l i s k i m i sztuce dziecka, organizując z nich duże, strefowe kompozycje. 203 �SOBOTA A N D T H E O T H E R S The author analyses Sobota's carvings i n comparison w i t h the work of other similiar Polish artists and tries to define the individual character of their art. These sculptors can be defined as primitive artists because their works are spontaneous, shaped neither by t r a d i t i o n nor professional knowledge. Also their manual skills are limited what prevents them from copying anything. The techniques they have devised correspond to their psychical and psychological abilities and their works are i n a considerable degree the result of the techniques thoy are using. The non-conventional character of carvings by Sobota, H e r ó d e k , Mucha and other artists similar to them does not stem from an attempt to over-come the existent convention — as i n the case of great professional artists - — neither does i t stem from spontaneous imagination — as i n the case of l'art b r u t . Difficulty of expression and resistibility of material are a point of departure for Sobota and other artists like h i m . Their originality is the result of a genuine talent and a necessity, also a psychological one. Even i f thoy wanted they could not create i n any other way. I n this respect they are absolutely authentic. Their works are free from con­ vention and stylization, contrary to the practice of other contemporary sculptors working for C E P E L I A . Isolation of the sculptors i n question is now more pronounced than i t was i n the traditional folk culture. I n the past the village used to accept such sculptures because people wanted to see a substitute for their saint in such carvings and attributes sufficed for identification of the given saint. Today the criteria of evaluation have changed: the village does not want a symbol b u t a presentation i n accordance w i t h the aesthetic criteria of modern devotional articles. Artists such as Sobota are of especial interest to us both i n the psychological and artistic respects because observation of their work may allow a close-up on the phenomenon o f creation, and may allow to find a relation between the stimulus, the model, the psychological and physical dis­ position and the work of a r t itself. Sobota is a man whose faith is naive, moovingly deep and simple. He began to carve shrines because, as he t o l d the author of the article, the H o l y Spirit ordered h i m to do i t not promising, though, to cure h i m . Carving his shrines Sobota prayed for his health and believes his prayers have been answered because the m a n who became interested i n his work sent h i m a doctor who helped h i m . Sobota's carvings are not copies of anything. H e might copy what he saw i n the local church b u t the figures of the saints there were too complicated for h i m to copy, and so he himself created the simplest possible type of a human figure, almost identical for a l l personages ho carves which differ only i n size and the attributes. H e chose bas-relief probably because he thought t h a t a shrine should contain a holy picture. P r i m i t i v i s m of Sobo­ ta's carvings is of especial k i n d because i t does not concern the composition of the whole shrine which, i n recent carvings, has become considerably devoloped. Sobota composes his religious tales b y means of extremely interesting juxtaposi­ t i o n of naive symbols. The most interesting carvings include small posts-monuments t o God covered w i t h bas-reliefs on a l l sides. Since the ,,discovery" Sobota has been carving not only to worship God b u t also for the people, giving i n and follow­ ing various remarks and advice. The author has made a re­ cord of the changes and expresses his concern about w h a t may happen i f the number o f people interested i n Sobota's carvings grows. СОБОТА И ДРУГИЕ А в т о р а н а л и з и р у е т т в о р ч е с т в о Ооботы на ф о н е р а б о т г р у п п ы п о д о б н ы х ему п о л ь с к и х с к у л ь п т о р о в и п ы т а е т с я о п р е д е л и т ь с а м о б ы т н у ю с у щ н о с т ь его и с ­ кусства. Эту к а т е г о р и ю х у д о ж н и к о в м о ж н о н а з в а т ь п р и ­ м и т и в а м и , потому что их т в о р ч е с т в о я в л я е т с я с а м о ­ р о д н ы м в п о л н о м с м ы с л е этого с л о в а ; н а н е м н е т я ­ готят ни т р а д и ц и и , н и п р о ф е с с и о н а л ь н ы е з н а н и я . Они н е о б л а д а ю т т а к ж е у м е н и е м и н а в ы к а м и п о д р а ­ ж а н и я кому либо и в чем либо. И х т е х н и к а , к о т о р у ю с а м о с т о я т е л ь н о в ы р а б о т а л и , строго соответствует и х возможностям равно физическим, к а к и психическим, а и х п р о и з в е д е н и я в огромной мере я в л я ю т с я р е з у л ь ­ татом в ы р а б о т а н н о й ими т е х н и к и . Генезис не стереотипной ф о р м ы в ы с к а з ы в а н и я С о боты, Г е р у д к а , М у х и и п о д о б н ы х им х у д о ж н и к о в не является, к а к у крупных художников-профессиона­ лов, с л е д с т в и е м п р е о д о л е н и я существующих услов­ ностей, не я в л я е т с я т а к ж е , к а к в l'art b r u t ф о р м о й , возникшей в результате спонтанной записи вообра­ ж а е м ы х образов. Д л я Ооботы и х у д о ж н и к о в того ж е п о к р о я и с х о д н о й т о ч к о й я в л я ю т с я трудности, с в я з а н ­ ные с высказыванием и с сопротивлением материала. Оригинальный характер их творчества это результат р а в н о самородного т а л а н т а , как. и в н у т р е н н е й п с и х и ­ ческой необходимости. Д а ж е п р и ж е л а н и и о н и б ы л и бы не в с о с т о я н и и т в о р и т ь и н а ч е . В этом с м ы с л е о н и абсолютно с а м о б ы т н ы . И х п р о и з в е д е н и я л и ш е н ы у с ­ ловностей и с т и л и з а ц и и п п р о т и в о п о л о ж н о с т ь р а б о ­ там о о в р е м е н г ы х н а р о д н ы х с к у л ь п т о р о в , с в я з а н н ы х с „Цепелией". В н а с т о я щ е е в р е м я о б с у ж д а е м а я в статье г р у п п а с к у л ь п т о р о в гораздо более и з о л и р о в а н а , чем когда то в у с л о в и я х т р а д и ц и о н н о й народной к у л ь т у р ы . П р е ж ­ де д е р е в н я п о о щ р я л а т а к о г о рода творчество, ибо и с к а л а в с к у л ь п т у р е субститут святого п р е д с т а в л е н и я , д л я о т о ж д е с т в л е н и я с в я т о й л и ч н о с т и достаточно б ы ­ ло н а л и ч и я аттрибута. Т е п е р ь к р и т е р и и о ц е н к и и з м е ­ н и л и с ь и д е р е в н я не и ш е т „ з н а к а " а и з о б р а ж е н и я , отвечающего эстетике современных предметов культа. Т а к и е х у д о ж н и к и к а к Собота в ы з ы в а ю т у н а с особый и н т е р е с к а к с п с и х о л о г и ч е с к о й , т а к и с х у ­ д о ж е с т в е н н о й т о ч к и з р е н и я , ибо по в с е й в е р о я т н о с т и н а б л ю д а я за н и м и м о ж н о скорее п о с т и г н у т ь с у щ н о с т ь ф е н о м е н а т в о р ч е с т в а н а й т и с в я з ь м е ж д у стимулом, образцом, психо-физическими предрасположениями и произведением искусства. Собота ч е л о в е к в е р у ю щ и й н а и в н о , т р о г а т е л ь н о , г л у б о к о и просто. В р а з г о в о р е с автором он отметил, что смог м а с т е р и т ь ч а с о в е н к и по в е л е н и ю Святого Д у ­ ха, не о б е щ а в ш е г о е м у в з а м е н в ы з д о р о в л е н и я , Но во в р е м я р а б о т ы Собота м о л и л с я об обретении з д о р о в ь я и считает, что его м о л и т в ы б ы л и у с л ы ш а н ы , ибо „пан", к о т о р о г о и н т е р е с у ю т его с к у л ь п т у р ы , п р и в е з в р а ч а , и з л е ч и в ш е г о его недуг. В своем т в о р ч е с т в е Собота не п о л ь з у е т с я н и к а ­ к и м и о б р а з ц а м и , к о т о р ы е он мог б ы п о ч е р п н у т ь т о л ь ­ к о из увиденного в к о с т е л е . Н о п о д р а ж а н и е с т а т у я м с в я т ы х было б ы д л я него ч е р е с ч у р с л о ж н о и поэтому он создал собственную с а м у ю у п р о щ е н н у ю , д о с т у п ­ н у ю ему с х е м у статуи, ч у т ь л и не о д и н а к о в у ю д л я в с е х и з о б р а ж е н и й , к о т о р ы е р о з н я т с я только в е л и ч и ­ ной и а т т р и б у т а м и . Т е х н и к а барельефа, вероятно п р е л ь с т и л а его тем, ч т о по его п о н я т и я м в ч а с о в е н к е д о л ж е н н а х о д и т ь с я с в я т о й образок. С к у л ь п т у р ы Оо­ б о т ы о т л и ч а ю т с я с в о е о б р а з н ы м п р и м и т и в и з м о м , не к а с а ю ш и м с я к о м п о з и ц и и в целом, д о в о л ь н о р а з в е р н у ­ той особенно в п о с л е д н и х р а б о т а х х у д о ж н и к . С Р О И р е л и г и о з н ы е п о в е с т в о в а н и я с к у л ь п т о р гоздчет пл'тем очень интересного с о п о с т а в л е н и я н а и в н ы х с х е м - з н а к г в . К с а м ы м и н т е о е с н ы м о т н о с я т с я столРики — п а ­ м я т н и к и Господу Богу, со в с е х сторсн у к р а ш е н н ы е барельефами. С т е х пор к а к Соботу . . о т к р ы л и " он с т а л т в о с к т ь не т о л ь к о во с л а в у б о ж ь ю , но и д л я л ю л ^ й . у - и т ы и я я в н а ч а л ь н о й ф а з е своего П О Р О Л О троо^е^тря г я ? . и и " н ы е з а м е ч а н и я и советы. О т м е ч а я ш.'трггягеитие птг"-ля п е о е м е н ы . автоп с т а т ь и г г е е г к ж о й г т р г м .л\'мрет О НОСЛРДСТВИЯХ, ГРОЗЯЩИХ если к р у г его з а к а з ч и к о в TPOD4eCTPV расширится. Fot.: Marian Pokropek — 11. bez nru, 1, 2, 5, G; J a n Świderski — il. 3, 4, 7, 8. Wł. L . Zimmerer — II. 1—4, 7 10i ГЮ'ЛЫТГОПЯ, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15e50a53e02b6673cfcd2bae8b270c5a.pdf 13f6ed68b8ce155679c198ff500f215c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4194 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n czyńska-Iraicka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa Kostyrka. Redaktor tech­ niczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — K r z y ­ sztof P ę c i ń s k i . T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12727c47e1042713275a8207efe17316.pdf e2442c073cf8da8ea9ae2f3cd4853e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1942 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1803 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71, s.373-448 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 IV. KRONIKA KONFERENCJA "METODOLOGICZNE PROBLEMY WSPÓŁCZESNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ I TRADYCJĄ" W dniach 2'2- 24 maja 1986 roku w Toruniu odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona współczesnym problemom teoretyczno-metodologicznym etnologii. Organizatorami sesji byli: Zakład Etnografii Instytutu Archeologii i Etnografii UMK i Komisja Metodologiczna Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas sesji wygłoszono dwanaście referatów, których treść objęła niezwykle szeroką problematykę, daleko wykraczającą poza tradycyjnie rozumianą etnografię; wielokrotnie były więc to rozważania nowatorskie. Jako że całosć materiałów z tej konferencji ukaże się drukim w ramach wydawnictwa Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, w naszym sprawozdaniu traktujemy poszczególne wystąpienia w telegraficznym skrócie: Czesław Robotycki (Kraków) podważył pokutujący w polskiej etnologii paradygmat "chłopskiej kultury tradycyjnej", wykazując jego zmityzowaną naukowo postać. Krzysztof Piątkowski (Toruń) w szkicu Tradycja a racjonalność dokonał konfrontacji obu tych pojęć i zaproponował własne ich rozumienie i wykorzystanie w refleksji etnologicznej. Natomiast Wojciech Burszta (Poznań) w wystąpieniu Kontrowersja: relatywizm "obiektywizm" w badaniach nad kulturą zanalizował różne odcienie relatywizmu kulturowego i pokazał ich zobiektywizowane zaplecze epistemologiczne, niezbędne do podjęcia jakichkolwiek badań nad kulturą. Podobną problematykę podjął Michał Buchowski (Poznań), który omówił proces historycznego krystalizowania się ograniczeń poznania w antropologii, wyznaczonych pojęciami: europocentryzm - etnocentryzm - scjentocentryzm. Stanisław Węglarz (Nowy Sącz) w referacie Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultllra" zaprezentował własną koncepcję dwóch sposobów opisu rzeczywistości kult'Jrowej. zwolenników których obrazowo określił mianem "etnografia-portrecisty" ! .etnologia - karykaturzysty". Z kolei Katarzyna Kaniowska (Łódź) zajęła się mało u nus znanym probłemem wpływu surrealizmu na kształtowanie się założeń teoretycznych francuskiej etnologii. Z perspektywy archeologa głos zabrał Andrzej Bokinicc (TorUJl), zastanawiając się nad wykorzystaniem dorobku amerykarlskiej antropologii kulturowej do rekonstrukcji systemów kultur prahistorycznych. Marcin Piotrowski (Łódź) w referacie Metodologia a metodyka w badaniach etnorJraficznych poruszył zagadnienie wzajemnego stosunku założeń teoretycznych badacza do ich realizacji w trakcie badań terenowych. Zbigniew Libera i Adum Paluch (Wrocław) ukaz::lli w tekście Kłopoty z barwinkiem, czyli refleksje nad metodą w etnobotanice przydatność procedury semiotycznej dla analizowania symbolicznego wymiaru klasyfiku·cji ludowych. Równi>Ciżdo 'semiotyki isięgnęła Gabriela AU'g'usty:nowicz (Warszawa) przedstawiając spojrzenie na współczesną kulturę poprzez pryzmat modelu transformacji wewnątrztekstowej, wypracowanego przez najnowszą semiotykę radziecką. Ewa Sroczyńska (Łódź) w swoim Szkicu do "właściwej" antropologii filmu zasygna lizowała ten zakres refleksji z kręgu teorii filmu, który może być przydatny dla etnologii. Na zakończenie Hanna Burszta (Poznań) podjęła próbę zasto- �374 RECENZJE sowania założeń społeczno-regulacyjnej teorii kultury J. Kroity do badań nad światopoglądem typu ludowego i związanych z nim wartości moralnych. Treść wygłoszonych referatów i reakcja kilkudziesięciu uczestników konferencji z calej Polski wykazała niezbicie potrzebę samowiedzy naszej dyscypliny, szczególnie w obliczu zmieniającej się rzeczywistości, która zmusza badaczy do krytycznej refleksji nad przedmiotem dociekań etnologii współczesnej. Wydaje się, że etnografia z tradycyjnie określonym polem badań należy już do przeszlo~ci i najbliższe lata powinny zaowocować pracami, w których odzwierciedlone zostaną obecne tendencje i poszukiwania. Hanna SESJA POPULARNONAUKOWA POSWIĘCONA (1&86- 1986) i Wojc;ech JĘDRZEJOWI Bursz/owie CIERNIAKOWI Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (woj. Komitet w Tarnowie) i Zakład Historii Ruchu Ludowego w Krakowie zorganizowały w dniu 17 maja 1986 roku, tj. w przeddzień Swięta Ludowego, interesującą sesję popularnonaukową poświęconą działainości i pamięci Jędrzeja Cierniaka, wybitnego działacza ruchu kulturalnego wsi, zamordowanego przez hitlerowców w Palmirach w 1'94.2 roku. Sesja odbyła się w rodzinnej wsi Cierniaka, w Zaborowie (dawny powiat brzeski) tak rozsławionym nie tylko przez jego działalność, ale także dzięki - powszechnie znanej wśród etnografów - pracy K. Zaw;stowicz"'Adamskiej Społeczność wiejska. Sesja, która odbywała się w zbudowanym w latach trzydziestych Domu Ludowym, będącym ideowym dziełem Jędrzeja Cierniaka, zbudowanym ze składek Zaborowian-emigrantów, żyjących i pracujących w Chicago i dzięki pracy miejscowych chłopów, zgromadziła szerokie grono działaczy-ludowców z województwa tarnowskiego, w tym także dawnych towarzyszy pracy Ciernika oraz spcre grono badaczy, zajmujących się fenomenem, jakim był Jędrzej Cierni ak. Nie brakło także mieszkańców wsi Zaborów i innych miejscowości okolicznych, dumnych z faktu, iż tak wybitna postać ukształtowała się w ich okolicy, na nizinnych, nadwiślańskich, ubogich terenach. Na wstępie sesji, poprzedzonej występem miejscowego zespołu tanecznego, doc. dr hab. Kazimierz Przyboś przedstawił dzieje Zaborowa, rodzimej wsi Jędrzeja Cierniaka, liczącej dziś już co najmniej siedem i pół stulecia istnienia, przechodzącej zmienne koleje losu. Historia Zaborowa była pasją Cierniaka, absolwenta filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciela, zainteresowanego od dzieciństwa dziejami rodzinnych stron. Z kolei doc. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk (Akademia Nauk - Warszawa) przedstawiła referat nt. Myśl Jędrzeja Cierniaka o rodzimej kulturze lltdowej. Referat ten w bezpośredniej formie, adresowanej do wszystkich uczestników spotkania, podkreślał niezmiernie istotną rolę myśli działacza, któremu sesja była poświęcona, w kształtowaniu nowoczesnego myślenia o ludowej kulturze, jej roli w kształtowaniu kultury narodowej. Myśli Cieniaka, szczególnie dziś, w okresie postępującej dezintegracji zbiorowości lokalnych, zdają się odżywać; przynosz'i nadzieje na przyszłość, ukazują logiczny i pragmatyczny związek przeszlości i te- �375 RECENZJE raźmejszoscI, stanowią źródło, z którego powinni czerpać działacze i myśliciele współcześni, wierzący w moc źródła - ludowej tradycji. Następny referat przedstawił dr Emil Orzechowski (Uniwersytet Jagielloński). Treścią jego wystąpienia była próba ukazania działalności Jędrzeja Cierniaka propagatora nowoczesnego, ideowo bogatego, teatru ludowego, na tle działalności teatrów amatorskich, chłopskich i robotniczych w Małopolsce. Uznając wyraźną orygir.alność koncepcji Ciernika, autor ubolewał, iź nie została ona w istocie' wprowadzona w życie i wciąż pozostaje mało poznanym źródłem inspiracji kulturowej. Wedle jego przekonania, źródło to jednak zachowuje wciąż świeźość i może stanowić odskocznię dla inspiracji na przyszłość. Na zakończenie sesji doc. dr hab. Ryszard Kantor (Uniwersytet Jagielloński) przedstawił referat nL Organizacje Zaborowian w Chicago a dzialal.ność Jędrzeja Cierniaka. Jf';clrzej Cicrniak bowiem, choć nigdy w Stanach Zjednoczonych nie przebywał, odegrał ogromną ideow<l rolę w kształtowaniu się działalności organizacji założonych przez emigrantów z parafii Zaborów w Chicago. Jak wiadomo, dawny powiat brzeski stanowił przez dziesiątki lat jeden z najbardziej ważkich rezerwuarów dla fali emigracji zarobkowej do Stanów Zjednoczony:::h. Emigranci z Zaborowa i okolic zorganizowali szereg klubów w Chicago, których zadaniem było niesienie pomocy dla macierzystych wsi. Działalność tych klubów wyrastala ze wspólnych idei; idei formułowanych i propagowanych przez Jędrzeja Cierniaka. Dzięki jego wpływowi, jego osobowości, Zaborowianie w Ameryce nie oderwali się od rodzimego pnia; wprost przeciwnie, stali się świadomymi obywatelami i dziećmi małopolskiej ziemi, jej dobroczyńcami. Kult postaci Cierniaka, który od lat utrzymuje się w Zaborowie i okolicy, jest także wyraźnie widoczny w Chicago, wśród zbiorowości emigrantów. Po przedstawieniu referatów wywiązała się dyskusja, wielce interesująca i ożywiona, dzięki której postać wybitnego działacza ukazała się w jeszcze pełniejszym świetle .0 jego życiu i dokonaniach mówili zarówno współpracownicy, jak i uczniowie. Jeszcze raz okazało się, że w miarę upływu czasu, wielkość Cierniaka zdaje się krzepnąć i wzrastać lecz nie w sposób monumentalny, koturnowy; jest to wciąż postać żywa - dostarczająca inspiracji i podniet najbardziej naturalnych. Sprawdzają się zatem słowa jego rówieśnika, Stanisława Pigonia, który uważał działalność i myśl Cierniaka za krynicę dla wszystkich, którym przyszłość wsi i jej kultury nie jest obojętna. Ryszard Kantor PIENIĘ2NIENSKIE SPOTKANIA Z RELIGIAMI DNI JUDAISTYCZNE 16-,17 IV '86 r. Prawo do wolności religijnej jest tylko następstwem wolności sumienia, która ze swej strony opiera się na godności osoby ludzkiej. W deklaracji soborowej o wolności religijnej czytamy: "Obecny Sobór Watykański oświadcza, że osoba ludzka ma prawo do wolności religijnej. Prawo to jest rzeczywiście zakorzenione \V samej godności osoby ludzkiej, którą to godność poznajemy przez objawiane słowo Boże i samym rozumem. (DWR 2). Każdy człowiek więc, zgodnie ze swoim �376 KRONIKA sumieniem wybiera swoją wiarę, za którą jest odpowiedzialny. Jeżeli więc człowiek o swej wierze decyduje w sumieniu, które musi być szanowane i respektowane, to wynika z tego, że .należy z szacunkiem traktować osoby, które maj'! inne przekonania religijne, innymi drogami dążą do Boga. Sobór Watykański II idąc w tym kierunku wysunął konkretne wnioski, czego wynikiem jest Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich. Szczególne uznanie obok innych .r'CI!igi'iznajduje w loriej -reilligiażydows'ka', jako że chpze·śdjanie i Żydzi mają wspólne "wielkie dziedzictwo duchowe" (DRN 4). Wypełniając niejako zalecenie soboru w Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie, rozpoczęto organizowanie Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Spotkania te nie mają na celu przekonywanie, która z religii jest lepsza czy bardziej prawdziwa. Chodzi w nich głównie o lepsze poznanie religii, a przez to o nowe spojrzenie na własną religię. W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z wyznawcami islamu. W dniach 16 - 17 kwietnia 19<86 1'. odbyło się spotkanie z kolejną religią, tym razem judaizmem. Wy jątkowość tego spotkania tkwiła w tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią głęboko w religii judaistycznej. Głównymi organizatorami Dni judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w PJi:en.ięŻIlie- ks. E. Śliwka, dyreJmor lffiuzeUlm oraz Z1es!trony żydoW'slkiej państwo M. i St. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum n"pływały zgłoszenia osób chętnych i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, choć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni judaistyczne rozpoczęła Msza św. koncelebrowana pod przewodnictwem ks. bpa E. Piszcza, przewodnicącego Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administratora apostolskiego diecezji warmińskIej. Ks. biskup dokonał także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne wyznawców mozaizmu, zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej między innymi przedmioty używane w czasie świąt żydowskich, takich jak: szabat, Nowy Rok, Dzień Pojednania, Pascha, przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarshvo. Po krótkiej przerwie rozpoczęto właściwe obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, wśród nich braci Żydów, przedst.awicie1i środowisk naukowych, studentów, dziennikarzy, księży i kleryków z kilku diecezji i ~'eminariów zakonnych, powitał ks. dr E. Śliwka SVD. W swym wyst,jpleniu zachęcił wszystkich uczestników do tego, aby to spotkanie m;ało charakter dinlogu i odbywało :;ię w atmosferze wzajemnego zrozumienia i poszanowania przekonai\ innych. Nawiązując do ucLwał Soboru Watykańskiego II stwierdził wyj'łtko\Vo~<' tego spotkania na drodze poszukiwania "vłaściwych rozwi,]z.al; probJcm()\v w,;pó!czesnego człowieka. Pierwszym pre'egentem był ks. mgr lic. M. Magda SVD, wykładowca :\·lisyjnego Seminarium Duchownego Księży 'Werbistów w Pieniężnie. W kierl(lI,'{1( d'alogu judeo-chrześcijaf<skiego to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami, mówca przedstawił historię stosunków, jakie panowały ;n:ę:lzy wyznawcami chrześcijal1stwa i judaizmu na przestrzeni wieków. Stwierdził, że diaJog m.a być środkiem apostolstwa, narzędziem jednania umysłów, nie ma być jednak w żadnym wypadku taktyczną grą prowadzącą w koilcowej jego ~'azie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemil.yzmu, która wzbudziła dość burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia mówca przedstawił elementy łączące chrześcijan i Żydów, wśród nich: wiara w jednego Boga, mod- �KRONJKA 377 litwa. nadzieja. moralność. Dowodem na zbliżenie, to rozliczne komisje mieszane chrieścijaiJsko-żYdowskie, spotkania Jana Pawła II podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu, a ostatnio, 13 IV 186 r. pierwsza od dwóch tysięcy lat wizyta głowy Kościoła katolickiego w synagodze żydowskip.j w Rzymie, i w świecie w ogóle. Ko:ejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki SVD, wykładowca Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę Tory i literatury sapienejalnej. Sporo czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Ten sam problem, ale od strony judaistycznej przedstawił dr Si. Krajewski z Warszawy. w referacie pL Trzy filary judaizmu. Te filary, to Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech celów: sprawiedliwości, prawdy i poko,ju. Sesję dopołudni~wą Ipl'owadZlił i,maan Taha :Żuk z Walrlszawy, jelden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części popołudniowej, rozpoczętej modlitwą przedstawicieli obu religii zostały wygłoszone trzy referaty. Zb. Targielski z :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie omówił elementy składowe żydowskiej modlitwy porannej. Mgr K. Gebert zaprezentował liturgię domową szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który - jak powiedział - jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnim tego dnia było wystąpienie dr A :Żuk z UMCS w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej powstałego Vi XVII w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chysydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości i smutku; radości, jako podstawowej wartości życia, i smutku, czyli czasu odsunięcia się od Boga, by później jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia, w godzinach w'eczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. Dotyczyły one pomników kultury :Żydów polskich oraz martyrologii ~al'odu Wybranego w okresie II wojny światowej. Drugi dzieiJ spotkania z judaizn'lem. podobnie jak poprzedni, rozpoczęto również Mszą św. koncelebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dra K. Kelera SVD. Obradom tego dnia w części dopołudniowej przewodniczył dr St. Krajewski, a po polu dniu doc. dr haD. E. Pietraszck. pracownik naukowy Katedry Etnografii Cniwersytetu Wrocławskiego. Pierwszy referat pt.: Stanowisko prawne lndności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od XV do XVIIIw. wygłosi l dr A. LeszczyiJski, adiunkt :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Vlarszawie. Drugi referat prof. M. Horna, również pracownika naukowego :Żydowskiego Instytl.1tu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej :Żydów w dawnej Polsce. Oba wystąpienia uzmyslowiły słuchaczom lćardzo dobitnie. że stosunki Żydów z ludności[) polską nie układały się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przyklady wzajemnych antagonizmów, nienawiści z obu stron. Polska jednak hyła jedynym krajem europejskim, z którego Żydów nie wyrzucano, choć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skomplikowana. Troetę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A. Żuk na temat mesjanizmu żydowskiego i polskiego oraz dra B. Kosa z Warszawy na temat kabały - tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak ctarakterystyczny dla po:skiego romantyzmu, stanowi zdaniem prelegentki �378 KRONIKA interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, który swoje oparcie znajduje głównie w religii. Co zaś tyczy kabały, odbicie w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i metodą czysto spekulatywną wyodrębnili aż dziesięć sefirot - promieniowań światła boskiego pomiędzy światem zmysłowym a Bogiem. ;Okrasą drugiego dnia był wykład M. Krajewskiej, artysty-plastyka na temat symboliki cmentarzy żydowskich, ilustrowany zestawem przeżroczy. Często zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, to zabytki sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, architektonicznej, żywcem przeniesionej z żydowskich synagog. Wykład M. Krajewskicj, to efekt jej kilku1eŁnich badań, poszukiwań i działalności w Społecznym Komitecie Ochrony Cmentarzy Zydowskich. W trakcie obrad pierwszego, jak i drugiego dnia, toczyła się du;ć burzliwa i gorąca dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysl mityzmu. Balast przeszłości, długie lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia spowodowały, że w dyskusji można było wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć całkowitego, za wszelką cenę odparcia jakichkolwiek zarzutów, przez obie ze stron. Mimo jednak różnicy zdań atmosfera spotkania była bardzo serdeczna. Każdy ze świadków tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogactny o kolejny zasób wiedzy o człowieku i jego l'eligii, o nowe doświadczenia, także będące swego rodzaju uczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i pozaempiyrcznych opinii i twierdzeń. Na zakończenie spotkania zabrał głos ks. dr K. Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom, wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, iż judaizm omówiono w całej jego szerokości, jak i głębokości tematu, choć go nie wyczerpano. Były poruszone bowiem problemy natury doktrynalnej, liturgicznej, kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo ważnego w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. !Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom, nawiązano wiele kontaktów, znajomości, Wiele z nich może stać się początkiem do dalszej działalności, do szukania tego co łączy i pomaga współi'Sitni,Ę"niu dwom talk ll'óŻJny'm,a j€'dnocześruile 'ta,k bHlskim sobie :reltgiom. Oby takich spotkań było coraz więcej. Janusz Walerowski SESJA svn NAUKOWA PT.: "ETNOLOGIA WOBEC WSPOŁCZESNYCH ZJAWISK KULTUROWYCH NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POŁNOCNYCH", KOSZALIN, 12 WRZEŚNIA 1986 R. Obradom 62 Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Koszalinie towarzyszyła w dniu 12 września 1986 roku sesja naukowa pt.: ,;Entologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych". Otwarcia sesji dokonała wicewojewodzina koszalińska mgr Anna Trzemberska witając przybyłych przedstawicieli władz politycznych i administracyjnych województwa, honorowych członków PTL oraz pozostałych uczestników zjazdu. W swoim wystąpieniu A. Trzemberska podkreśliła znaczenie �KRONIKA 379 problematyki sesji dla całej, kulturowo zróżnicowanej społeczności ziemi koszalińskiej. Z kolei głos zabrała dr Anna Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL, dziękując miejscowym władzom za umożliwienie przeprowadzenia 62 WZD PTL w Koszalinie. Następnie powołano prezydium obrad, w którym miejsca zajęli członkowie honorowi PTL: prof. Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Jadwiga Chętni kowa, prof. Józef Burszta i dr Andrej Sulitka. Przewodnictwo przedpołuJniowcj części sesji powierzono doc. dr habil. Jadwidze Kucharskiej. Pierwszy referat pt.: Etnologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych wygłosił prof. J. Burszta (Poznań). Referent zaproponował wyodrębnienie trzech przedziałów czasowych, w których należy rozpatrywać określony tytułem problem. Pierwszy z nich, przypadający na lata 1915- 19,9, obejmował głównie badania zastanej tradycji kulturowej, przy czym dużą ro:ę odegrały ustalenia demografii i socjoJogii. W drugim okresie, w latach 1951- 1956 nastąpiła przerwa w systematycznych badaniach nad kulturą społeczności zamieszkujących ziemie zachodnie i północne. Nowy impuls dała im Konferencja Pomorzoznawcza, zorganizowana w Szczecinie w 1960 r. Przystąpiono wówczas do szeroko zakrojonych, interdyscyplinarnych obserwacji wybranych zjawisk w społecznośc:ach lokalnych. Umożliwiło to w okresie póżniejszym przejście do badań przemian kulturowych, a więc od ustaleń typowych dla etnografii l antropologii kulturowej do formułowania wniosków właściwych etnologii. Szczególną rolę w tych badaniach odegrały ośrodki uniwersyteckie we Wrocławiu i Poznaniu, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy i liczne placówki muzealne. W komunikacie Stan badań nad kulturą ludową Pomorza Zachodniego, jego autorka, dr Kazimiera Wołos (Koszalin) zwróciła uwagę na dwie warstwy kulturowe występujące na tym terenie. Pierwsza z nich, zachowana do 1945 r., obejmowała tradycyjną kulturę ludności autochtonicznej Pomorza. Współcześnie spotyka się jedynie relikty tej warstwy. Po kompleksowych badaniach prowadzonych przed 1945 r. pozostała jednak obszarna literatura. Druga warstwa, kształtująca się pod wpływem ludności osadniczej po 1945 r., znajduje się w trakcie badań, szczególnie intensywnych po 1960 r. W kolejnym komunikacie Spoleczność a kultura nowo zasiedlonych terenów CZech po II wojnie światowej, dr Andrej Sulitka (Bratysława) zapoznał słuchaczy z problematyką badań zróżnicowania kulturowego na krańcach Czech i Moraw. Po 1945 r. doszło tam do silnych ruchów migracyjnych związanych z wysiedlaniem ludności pochodzenia niemieckiego. Ich wpływ na kulturowe zróżnicowanie objętych nimi terenów posiada szereg cech wspólnych z podobnymi procesami na naszych ziemiach zachodnich i północnych. Doc. dr habi!. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła komunikat Male miasteczka na Warmii. Referentka zaprezentowała typologię miasteczek i omówiła na kilku wybranych przykładach charakter panujących w nich typów więzi społecznej. Tematem komunikatu mgra Juliusza Sienkiewicza (Koszalin) było Za.bytkowe budownictwo ludowe Pomorza Srodkowego. Problemy jego ratowania. Wykorzystując plansze przedstawiające fotografie i rysunki najważniejszych zabytków budownictwa regionu, mówca uzasadniał tezę, że budownictwo ludowe jest w dużym stopniu odbiciem zmian kulturowych. Referent przedstawił szereg przykładów typów budownictwa charakterystycznego dla ludności autochtonicznej Pomorza oraz dla ludności osadniczej. Ziemia koszalińska, jako jeden z nielicznych regionów kraju, posiada pełną inwentaryzację zabytkowych obiektów budownictwa ludowego. Po przerwie obiadowej przewodnictwo sesji objęła doc. dr habil. A. Szyfer, �380 KRONIKA a komunikat Niektóre metodologiczne aspekty badań nad kulturq wsi koszalińskiej przedstawił dr ,Andrzej Moniak (Koszalin). Mówca stwierdził. że w latach80-tych nastąpił spadek zainteresowania badaniami wsi regionu koszalii1skiego. Pewna problematyka nie była dotychczas w ogóle podejmowana. Brak jest np. badai1 nad kulturą wsi PGR-owskiej. Intensyfikacji wymagają badania przemian kultury współczesnej. Dostrzega się pogłębianie różnic w kulturze wsi koszalii1skiej, ale brak jest naukowego wyjaśnienia ich przyczyn. Z kolei dr Janina Hajduk-Nijakowska (Opole) wygłosiła referat Przemiany kulturowe na ziemiach zachodnich w badaniach folklorystycznych. Ponieważ zarówno ziemie zachodnie jak i północne nie były przedmiotem specjalistycznych badai1 folklorystycznych, autorka określiła swój referat jako postulatywny, zgłaszając szereg konkretnych problemów badawczych. \Vspólnym ich mianownikiem powinna być odpowiedź na pytanie, jak folklor reaguje na przemiany w kulturze. Zagadnienie Współczesnej sztuki ludowej Krainy Złotowskiej i Pałuk było treścią komunikatu mgra Jana Niedźwieckiego (Piła). Obok prezentacji ośrodków, w których sztuka ludowa jest nadal żywotna, autor zwrócił uwagę na rolę muzeum w Pile w podtrzymywaniu jej tradycji. Szczegółowy referat Sztuka ludowa na Pomorzu Szczecińskim w procesie zm,'an przedstawiła dr Maria Pinii1ska (Łódź). Opierając się na wynikach swoich badai1 przeprowadzonych w latach 1965 - 19'75 autorka skoncentrowała swą uwagę na przedmiotach i potencjale wytwórczym w obrzędowości ludowej oraz sposobach jego przejawiania się. Miejsce kultury ludowej w życiu współczesnym (na przykładzie woj. zielono- było tematem komunikatu dr Barbary Kołodziejskiej (Zielona Góra). Autorka zajęła się przede wszystkim zróżnicowaniem stylu życia w rodzinach, których członkowie pochodzą z odmiennych kulturowo regionów. Dr Maria Gołubkow (Wrocław) w komunikacie Społeczne potrzeby ftmkcjonowania kultury ludowej na Dolnym Ślqsku zajęła się omówieniem form instytucjonalnej opieki nad kulturą ludową oraz wpływem instytucji kulturotwórczych na sposób jej funkcjonowania. Dyskusję rozpoczęła dr A. Kowalska-Lewicka, zwracając się z pytaniem do dr B. Kołodziejskiej, kto dominuje w małżei1stwach mieszanych przy wyborze stylu życia'! Referentka, podając informację o opublikowanych już materiałach na ten temat, wskazała na dominującą rolę kobiety i podkreśliła mniejszą kolizyjność małżeństw, w których partnerzy poehodz:-j z bliżej siebie położonych regionów. Kolejne pytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej skierowane były do autorów podejmujących w swych wystąpieniach problematykę sztuki ludowej (mgr J. Niedźwiecki, dr M. Piniilska) i dotyczyło nazwy dla twórczości wspólcześnie kierow,mcj na wieś i ze wsi się wywodzącej. OdpowiZ'daj'ic, dr M. Pinihska stwierdzi al. że istniejące obecnie kryteria estetyczne nie są zdominO\vane przez grupę, toteż najwła:ściwszą nazwą byłaby "współczesna sztuka rcgionalna". Doc. dr habii. A. Szyfer odpowiadając na kolejne pytanie dr A. Kowalskiej-Lewickiej broniła zasadności używania terminu "kultura drobnomieszcza!~ska", jako stosow:mcgo w literaturze dla określenia kultury społeczei1stw małych miast. Wspomniala też o trze~h monografiach regionalnych (Rynu, Lidzbarka We1skiegu i Rucianego-Nidy), w których opublikowano wyniki badai1 nad kulturą tych warmii1skich miasteczek. Dyskusję zamknęła prof. Bronisława KopczYllska-Jamorska, pocikreślając, że sesja przyniosła wielką sumę informacji na temat badai1, osiągnięć zespołów badawczych i poszczególnych osób. Postawiła zarazem p) tanie, czym jest współczesność w badaniach etnograficznych. Przebieg sesji pokazał również, jak dużym górskiego) �381 KRONIKA problemem jest precyzja pojęć (np. sztuka ludowa) używanych w badaniach kultury współczesnej i jej przemian. Skłoniło to mówczynię do zaapelowania o podjęcie generalnego opracowania problemu współczesności w badaniach etnograficznych a także o większą precyzję w stosowaniu różnych terminów i konsekwencję wypowiedzi. Ponadto prof. B. Kopczyńska-Jaworska zwróciła uwagę na powiązania między polityką kulturalną a spontanicznym rozwojem kultury, które stanowić mogą interesujące, nowe pole badawcze. Bez odpowiedzi pozostało pytanie dr Szymailskiego o obecność w wynikach badań terenowych relacji byłych uczestników kolonii organizowanych przez Związek Polaków w Niemczech, na ówcześnie (przed 1939 rokiem) niemieckim Pomorzu. Jcst to, być może, nowy, otwarty problem badawczy. Krzysztof Woźniak CANADIAN MUSEUM OF CIVILIZATION (KANADYJSKIE MUZEUM CYWILIZACJI) Muzeum nie powinno być instytucją oderwaną od aktualnej rzeczywistości. Stanowi ono integralną częsć społeczeństwa, któremu winno służyć, dlatego też podlega ciąglym zmianom, tak jak zmianom podlega społeczeństwo, kultura i ekonomika. Przykładem niech będą dzieje Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji na przestrzeni prawie 150 lat swego istnienia. W r. 184.1 królowa Wiktoria założyła w Montrealu Instytut Geologii i Historii Naturalnej Prowincji Kanady, który zajął się gromadzeniem zbiorów geologicznych i archeologicznych. W 1'. 1877 zaczęto gromadzić również zbiory botaniczne, zoologiczne i etnograficzne, a w r. 1881 całą kolekcję przeniesiono z Montrealu do Ottawy. Z początkiem XX w., w r. 1907, Instytut został podporządk0wany świeżo st warzonemu Departamentowi Górnictwa i w trzy lata później znalazł nowe pomieszczenie w Victoria Memorial Museum Building, gdzie jego zbiory mogły być eksponowane i udostępnione dla publiczności. Dopiero w okresie międzyw(ljennym, na podstawie uchwaly parlamentu z 1'. 1927, instytucja funkcjonująca do tego czasu jako Oddzi<Jł Muzealny Depart<Jmentu Gónictwa uzyskała status Narodowego Muzeum Kanady. Po II wojnie, w 1'. 1956 został wydzielony w obrębie Muzeum samodzielny Oddział Historii Czlowieka, zajmujący się problematyk'l archeologiczną i etnogr<1ficzn'l. a w latach 1'9i64 i W66 zostaly utworzone kolejno 0ddziały Historii, a następnie Folkloru. Rok 1368 przyniósl da:sze zmiany w muzealnictwie k,madyjskim. Powstała tzw. Korporacja "Muzeów Narodowych, w skład której weszły ·i ()ddzil'1rH' Muzea Narodo'\VP, 'na jakie rozpadlo Islię·omawiane, dotąd wielodziałowe ?-:arodowe Mu.zeum Kanady. Jedno z nich zostało nazwane Narodowym Muzeum Człowieka i tym będziemy się d<Jlej interesować. W rok później gmach Victoj'ia Nlemor',al Muzeum został zamknięty na 5 lat, co umożliwiło przebudowę i unowocześnienie ekspozycji dwu Muzeów Narooowych, które t<Jm zn<l!azJy pomieszczenie: Narodowego Muzeum Człowieka i Narodoviego I\Iuzeum Przyrody. Mimo przebudowy i unowocze:jnienia, już w 1'. 1982 okazaJa się potrzeba opr<lcowcwia nowej koncepcji Muzeum poświ(;conego czJowiekowi i jego kulturze. Pierwotne Nc'l"odowe Muzeum CzJowieka tak dalece wzbogaciło swe zbiory, że budowa nowego, na wskroś nowoczesnego gmachu, stała się bezwzględną ko- �382 KRONIKA niecznością. Równocześnie instytucja ta znacznie poszerzyła zakres swyr:h zainteresowań i studiów, wykraczając poza ramy Muzeum antropologicznego. Z biegiem czasu zaczęto kłaść coraz większy nacisk na historię, na udokumentowanie i zaprezentowanie wkładu ludów zamieszkujących Kanadę: autochtonów (Indion, Eskimoców) i osadników (różnych narodowości i grup etnicznych) do kultury i rozwoju Kanady. Zmieniony profil Muzeum wymagał nowej dla niego nazwy. Poddano tę sprawę pod dyskusję społeczną, w której uczestniczyli liczni amatorzy i profesjonaliści. W rezultacie została przyjęta nazwa Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji (Canadian Museum of Civilization (Musee canadien des civilisations). Gmach nowego Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji jest aktualnie wznoszony w Ottawie, w parku Laurier, naprzeciw budynków parlamentu, a w założeniach jego twórców Muzeum ma służyć wszystkim Kanadyjczykom jako ich dom rodzinny, gdzie każda grupa narodowa i społeczna odnajdzie siebie, swą historię, kulturę i miejsce w ogólnej kulturze kanadyjskiej. ,Adres Muzeum: National Museums of Canada Ottawa, Canada KIA OM8 Na podstawie wydanego przez Muzeum komunikatu autorstwa Monique Martin opracowała Anna Kowalska-Lewic/ea SPRA WIOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOW ARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD WRZESNIA 1982 ROKU DO SIERPNIA 1986 ROKU Zróżnicowane formy działalności organizacyjnej, naukowej, popularyzatorskiej i wydawniczej wpisane w statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stanowią o jego bliskich związkach z etnografią. Ważnym więc zagadnieniem jest dokumentowanie tej działalności poprzez gromadzenie odpowiednich zespołów archiwalnych, które powiększają zasoby archiwum naukowego Towarzystwa oraz w mIarę pełne jej prezentowanie w sprawozdaniach rocznych przedstawianych Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, przede wszystkim Z8Ś w sprawozd8niach obejmujących okres między zgromadzeniami sprawozdawczo-wyborczymi, odbywającymi SIę zgodnie ze statutem Towarzystwa co trzy lata. Mając na względzie tę ważną okoliczność, w sprawozdaniu przedstawianym tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów zawarto w miarę pełny obraz działalności Towarzystwa przypadaj<1cej na l8ta 1982 - 1986. Zapis tyeh dokonań stanowić będzie w przyszłości świadectwo wielorakich inicjatyw podejmowanych przez Towarzystwo, powiązanych ze społecznikostwem jago działaczy. Prezentowane tu formy działalności Towarzystwa są więc sumą indywidualnych wysiłków szerokiej rzeszy jego członków związanych z .21 Oddziałami terenowymi. Różna jest to działalność owocująca jednak zawsze osiągnięciami, obejmującymi popularyzację kultury ludowej i jej ochronę, szeroko pojętą folklorystykę, socjologię kultury czy działalność wydawniczą. Można więc ze świadomością istnienia potwierdzalnych faktów stwierdzić, że podobnie jak w okrellach wcześniejszych tak i teraz dobrze służy Towarzystwo polskiej etnografii, a gdy- �383 KRONIKA by udało mu się zintegrować wszystkich pełniejszy byłby kształt tej działalności. 1. Struktura krajowych etnografów etnologów jakże organizacyjna W okresie sprawozdawczym Zarząd oraz Prezydium ZG PTL działały w niezmienionym składzie, wybranym podczas 58 Walnego Zgromadzenia Delegatów Towarzystwa w Kaliszu, obradującego w dniach 10 -12 września 1982 r. W skład Zarządu wchodzili: Prof. dr Józef Burszta, mgr Zofia Jeż-Jarecka, dr Janina Hajduk-Nijakowska, mgr Kalina Antonowicz, dr Eugeniusz Jaworski, dr Janusz Kamocki, mgr Maria Gołubkow, mgr Marzena Scisła, mgr Irena Lechowa, mgr Krystyna Kaczko, mgr Aleksandra Tyszkowa, doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. Z-cy członków ZG: mgr Jan Pałka, dr Krzysztof MakuIski, mgr Maria Parnowska. Natomiast Prezydium ZG funkcjonowało w stanie osobowym: dr Anna Kowalska-Lewicka prezes, dr Stanisław Chmielowski i dr Marek Gawęcki - wiceprezesi, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz generalny, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa z-ca sekretarza generalnego, mgr Grzegorz Skalski - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca skarbnika. Także skład Głównej Komisji Rewizyjnej nie uległ zmianie w okresie sprawozdawczym - doc. dr hab. Edward Pietraszek - przewodniczący, mgr Józef Lech - sekretarz, doc. dr Andrzej Mikołajczyk - członek, z-cy członków GKR: mgr Magdalena Kopacz i mgr Stefan Lew; podobnie jak Sądu Koleżeńskiego, któremu przewodniczyła prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, mając do pomecy członków: prof. dr Dorota Simonides, prof. dr Maria Prufferowa, z-ców członków: dr Longin Malicki, doc. dr hab. Maria Gładyszowa. W okresie jaki upłynął od ostatniego Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego odbyły się 3 Walne Zgromadzenia Delegatów: w Łańcucie w dniach 9 - 11.09.1983 r., w Łomży w dniach 21 - 23.09.19,84r., i w Lublinie w dniach 20 - 22. 09. 1985 r. Zarząd Główny spotykał się na posiedzeniach S razy, natomiast Prezydium ZG odbyło 28 posiedzeń. Walne Zgromadzenia Sprawozdawcze oraz posiedzenia Zarządu Głównego stanowiły płaszczyznę pełniejszego doinformowania władz Towarzystwa o pracy Prezydium, a poprzez podejmowane uchwały i ustalenia wytyczały jego działalność między tymi posiedzeniami. Należy tutaj podkreślić, że kadencja obecnego Zarządu została wydłużona o rok, mocą decyzji WZD w Łomży, ze względu na przypadający w roku 1985 Jubileusz 90-lecia Towarzystwa. Chodziło bowiem o to, aby towarzyszące tym uroczystościom WZD, które odbyło się w Lublinie nie nadawać charakteru wyborczego, natomiast wyeksponować jego jubileuszowy charakter. Pod względem struktury organizacyjnej nie zaszły zasadnicze zmiany w łonie Towarzystwa. Z konieczności jednak musiano rozwiązać Oddziały Towarzystwa w Limanowej i Sanoku, które nie przejawiały jakiejkolwiek działalności statutowej. (Rozważano też ewentualność rozwiązania Oddziałów w Przemyślu i Rzeszowic, sprawl; pozostawiono jednak do decyzji przyszłego Zarządu). Powstal natomiast Oddział PTL w Opocznie, którego działalność nosi bardzo aktywny charakter. Ponadto przy Oddziale Warszawskim i Krakowskim PTL utworzono Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, przy Oddziale Poznailskim, Szczecińskim i Warszawskim Koło Zainteresowań Kulturą Łużyc. Natomiast w stadium organizacji jest Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską mające powstać przy Oddziale PTL w Poznaniu. Koła te nie stanowią autonomicznych jednostek organizacyjnych w ramach Towarzystwa, bowiem działalność swoją prowadzą w ramach Oddziałów przy pełnej zależności organizacyjnej i merytorycznej od ich Zarządów. �384 KRONIKA Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy takie jak: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, kierowany społecznie przez prof. dr hab. Bronisławę KopczyńskąJaworską; Redakcja Dzid Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, której niezmiennie od lat patronuje prof. dr hab. Józef Burszta; Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego oraz Archiwum Naukowe PTL we Wrocławiu, kierowane przez mgr Jadwigę Kłodnicką. Biurem Zarządu Głównego PTL we Wrocławiu kieruje nadal Pani Teresa Kłos, natomiast redakcje wszystkich serii i czasopism posiadają swoich redaktorów, pełniących te funkcje nieodpłatnie. Redakcją rocznika "Lud" kieruje prof. dr J. BlIrszta, "Łódzkie Studia Etnograficzne" redagowane są przez doc. dr hab. Jadwigę Kucharską. natomiast dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" redagowany jest przez prof. dr hab. Czesława Hernasa. W ramach serii komitetom redakcyjnym przewodniczą: "Prace Etnologiczne" - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, "Prace i Materiały Etnograficzne" - doc. dr hab. Edward Pietraszek, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" doc. dr hab. Barbara Bazielich, "Biblioteka Popularnonaukowa" doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, "Archiwum Etnograficzne" dr Janusz Kamocki. Jedynie dwa czasopisma zatrudniają w niepełnym wymiarze sekretarzy redakcji, a obowiązki te pełnią w "Ludzie" - mgr Jan Pałka, natomiast w "Literaturze Ludowej" mgr Maria Bożena Kuczyńska. W okresie sprawozdawczym liczba członków zwyczajnych wahała siQ w granicach: 1.104 w r. 19'82, 1.107 w r. ,1983 1.138 w r. 1984, 1.187 w r. 1985. Obecnie natomiast Towarzystwo liczy 1.196 członków skupionych w21 Oddziałach terenowych. w tej liczbie 37 członków honorowych krajowych \ a w okresie sprawozdawczym godność tę nadano: rumuńskiemu etnografowi dr Banateanu Tancredowi, dr Stanisławowi Błaszczykowi, prof. dr Józefowi Burszcie, Jadwidze Chętnikowej, Janowi Piotrowi Dekowskiemu, prof. dr Józefowi Gajkowi. prof. dr Annie Kutrzebie-Pojnarowej, Halinie Nowosad, doc. dr Wandzie Pomianowskiej, prof. dr Franciszkowi Wokrojowi. W okresie sprawozdawczym staraniem Zarządu Głównego PTL otrzymane zostały dwie nagrody im. Zygmunta Glogera. Otrzymali je prof. dr J. Burszta w roku 1984 oraz prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w 1985 roku. Mamy ponadto 16 członków honorowych zagranicznych 2 i 6 członków zwyczaj1, 1 Wykaz krajowych członków honorowych Towa,rzystwa (w nawia:;ie rok nadania godności): prof. dr g,tanisla,w Bąk (1969), dr Stanisław Błaszczyk (1983), pref. F. BUjak (1910- 01), prof. dr Józ,ef Burszta ~1985), Jadwiga Chętnikowa (1984), Wiesława Cichowicz (1962), prof. d;' Jan Czekanowski (1960), dr Jan Piotr Dekowski (1984), prof. ell' Kazimierz Dobrowolsl,i (11;69), dr Sebac:tian Flizak (lg69), prof. dr Józef Gajek (1983), Walenty Gawron (1968), Antoni Górszczy!\: (11968), prof. dr .Julian KrzyżaiIlo'vVski (1974), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1~13";), mgr Zofia Neyman (1986), prof. K. Nitseh (1945- 51), Hahna Nowasad (1934), prof. dr Bolesław Olszewicz (1969), Janina Orynżyna (1970), dr Kazi.miel·z Pietkiewicz (1979), doc. dr Wanda Pomiano\vsl~a (1984), prof. dr Ksawery Pi\vocki (1974), F. Popiolek (1945 - 51), prof. dr H'Jlna:1 Hcinfuss (1930), prof. dr Tadeusz Seweryn (1972), J,advlig,a Sobieska (1~37(1),Emilia SukcrtO\V3- -Bicdrawina (1959), Zofia Szembekówna (1969), prof. Janusz Świeży (l:·:b:n, L. Węg"ZyilO',,;cz (1945- 51), mgr Tadeusz Więck-owski (1979), prof. dr Franciszek Wokroj ('1983), prof. ell' Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1977), prof. dr Juliusz Zborowski (1952), p'-of. clI' Maria Znamierow;;ka ...PrUfferowa (1978), dr Ma.ria Ży\virska (1979). 2 T"Vyl':az zagrar:.icznychczlonkóyv bomarowych (w nawiasie rok narJan.ia godności!: pI";:. dr Tancred Banatenau, Bukareszt (1985), prof. dr Vasilij Bonc1arczil" MilIsk (l!174), doc. 1J1\ dr Jiri DBmbors3\:y. Ostra,wa (1~)56), Olga Ga.nck:aja, 1\loskwa (1974), prof. dr J\:1ilovan GavazzL Zagrzeb (1974), prof. elr Wiktor Gusiew, Leningrad (1974), prof. dr Saulo Halts-onen (19531, prof. d.r Jiri Horak, Pr·aga (1974), prof. dr D. K,randzalov, Olomouc (19:;6), doc. ph Ul' ~"ud\'ii;: Kunz, Slapanice (1957), prof. dr Jan Mja!rtan, Bratyslawa (1956), dr O. Nahodil (195Ii), dr ACl- �KRONIKA 385 nych 3. Członkiem zbiorowym Towarzystwa pozostaje nieodmiennie od lat: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Sieradzu i Spółdzielnia Pracy Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie. Dla pełniejszego scharakteryzowania struktury organizacyjnej Towarzystwa należy wspomnieć o etatowej obsadzie personalnej poszczególnych jego agend oraz Zarządu Głównego. W Biurze ZG PTL zatrudnionych jest 7 osób (53/4 etatu) z następującym podziałem funkcji: Teresa Kłos - kierownik Biura, mgr Irena Wittek _ główny księgowy, Kazimiera Jankowska - starszy księgowy, Bożena Wrońska _ kierownik magazynu, mgr Jadwiga Kłodnicka - kierownik Biblioteki, Jadwiga Balon - starszy bibliotekarz, mgr Maria Bożena Kuczyńska - sekretarz redakcji "Literatury Ludowej". W redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga zatrudnionych jest 8 osób (6114 etatu): mgr Jan Palka - sekretarz red. DWOK i "Ludu", mgr Danuta Pawlak, mgr Agata Skrukwa, mgr Elżbieta Miller i mgr Hanna Pawlak - na stanowiskach st. asystentów, mgr Witold Przewożny asystent, mgr Lechosław Marciniak gł. księgowy, Barbara Gołda st. księgowy. Ośrodek Dokumentacji i Informacji EtnograficzneJ w Łodzi zatrudnia 2 osoby na pełnych etatach: dr Ewa Karpińska - st. asystent, mgr Maria Niewiadomska - st. asystent. W bieżącym roku z Biura ZG zostały zwolnione 2 osoby tj. gł. księgowy - Marian Tokarek oraz magazynier Maria Fedoruk. W okresie sprawozdawczym podjął pracę w redakcji "Literatury Ludowej" p. Andrzej Falkiewicz, literat, jednakże już po miesiącu zrezygnował z pracy i funkcję sekretarza redakcji przejęła ponownie mgr M. Bożena Kuczyńska. 2. D z i a ł al n ość or gan iza cy j n a Wynikający ze statutu zakres działalności organizacyjnej posiada rozny charakter problemowy i rozkłada się on dość nierównomiernie w ramach poszczególnych Oddziałów. Nie wchodząc na wstępie w jego pełniejszą charakterystykę podać należy, że już u podstaw tej działalności leżą formalno-organizacyjne uwarunkowania tj. sprawozdawczość, częstotliwość zebrań, opłacalność składek itp. Wiele tutaj istnieje nieprawidłowości i są Oddziały, które działalno~ć swoją improwizują od przypadku do przypadku lub w ogóle jej nie przejawiają, lecz są także jednostki organizacyjne zdumiewające swą prężnością i systematyczną pracą· Poczynając od tych najlepszych wspomnieć trzeba, że w okresie sprawozdawczym należały do nich Oddziały w Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Katowicach, w których wszystkie statutowe obowiązki realizowane były poprawnie i rzec można iż prowadzona przez nie działalność nosi wieloaspektowy charakter obejmujący wpisaną w statut formułę o celach i działalności Towarzystwa. Z przykrością zaś stwierdzić należy, że do słabo pracujących Oddziałów zaliczyć należy Przemyśl i Rzeszów, które mimo wielokrotnych monitów nie uaktywniły swej działalności. Należy zatem zastanowić się nad celowością dalszego funkcjonowania ich w rejestrze naszych jednostek organizacyjnych. Notowano też w okresie sprawozdawczym podniesienie sprawności funkcjonowania niektórych naszych jednostek lub zgoła reaktywowania ich działalności po okresie pewnego marazmu. Przykładem jest tutaj Oddział w Szczecinie, który wznowił działalność, oraz aktywniejsza praca tonina Pisar,czyk, Duszanbe ~1978), prof. Ludmiła Ter,errti'ewa, Moskwa (197'4), pr'of. dr Kirył Wasiliewkz-Czistow, Leniugr,ad ~1974), prof. dr Christo Va:IDaJreIski,Sofia~1966). 3 Członkowie zagraniczni zwyczajni: dr Bozena Filova, Br,atislava (1974); dr Veira Gasparikowa, Bratislava C1974); dr MIchal Markus, Koske (1974); dr Oskar Olschek, Bratislav,a (1974); doc. dr .Jan Podolak, Bra't,islava f1974); dr Adam Pr,anda, Bratislava (19/74), .Jose Antonio Falcao, Lisbona (1983). 25 "Lud" - t. 71 �386 KRONIKA Oddziałów we Wrocławiu, Warszawie, Koszalinie, Poznaniu, Ze sprawą tą koresponduje opłacalność składek członkowskich, która różna jest w poszczególnych Oddziałach. Najwyższy wskaźnik opłacanych składek posiadają Oddziały w Mszanie Dolnej i Opocznie, w których wszyscy członkowie mają opłacone składki do 19831'. włącznie. Nadto Oddziały w Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Lesznie, Poznaniu, Szczecinie posiadają zadawalający wskaźnik opłacalności składek, natomiast poważne zaniedbania w tym względzie występują w Oddziałach: Kalisz, Łódź, Przemyśl, Rzeszów, Toruń, Zielona Góra. W okresie sprawozdawczym czyniono starania na rzecz uregulowania tej ciągnącej się od lat nieprawidłowości. Nastąpiła pewna poprawa lecz nie osiągnęła ona wymaganego poziomu stanowiącego jeden ze wskaźników oceny działalności organizacyjnej Towarzystwa, prowadzonej przez Polską Akademię Nauk. W okresie sprawozdawczym zmieniono też wielkość składki członkowskiej od roku 1'984, która wynosi 100 zł, zaś ulgowa 50 zł. Jakkolwiek wpływy ze składek członkowskich nie stanowią ważącej pozycji w budżecie Towarzystwa są one jednak wyraźnym wskaźnikiem integracji ezłonków z jego działalnością i statutowymi postanowieniami. Na sprawy te zwracano wielokrotnie uwagę podczas kontaktów z Oddziałami terenowymi Towarzystwa, wydając stosowne zalecenia. Jak do tej pory rezultat tych działań jest nadal niezadawalająey, część Oddziałów nie prowadzi terminowej sprawozdawczości, zaniedbuje sprawę kolportaźu itp. W okresie sprawozdawczym członkowie Prezydium Zarządu Głównego wizytowali część Oddziałów zapoznając się na miejscu z ich działalnością. Podobnie też czyniono wobec Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, odbywając w tych jednostkach organizacyjnych ZG PTL wyjazdowe posiedzenia Prezydium. Charakteryzując najważniejsze kierunki działalności prowadzonej w Oddziałach stwierdzić należy, że nosiła ona róźnorodny charakter: popularyzacyjny, naukowy, wydawniczy, szkoleniowy. W zaleźności od liczebności i zainteresowail członków różne są formy pracy Oddziałów. Jedne prowadzą działalność naukową inicjując i organizując badania terenowe, publikują rezultaty własnych badań, urządzają lokalne lub ogólnopolskie sympozja problemowe. Inne specjalizują się w popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, organizują odczyty i pogadanki .- w szkołach, domach kultury, zajmują się ochroną zabytków kultury ludowej, prowadzą poradnictwo z zakresu folkloru, zbierają eksponaty d'a muzeów czy izb pamiątek. Wiele Oddziałów Towarzystwa współpracuje ściśle na tym polu z miejscowymi instytucjami kulturalnymi i nClukowymi. W okresie sprawoz::iawczym ożywiła się działalność Oddziałów w zakresie sympozjów i konferencji naukowych, które w sposób zasadniczy dowartościowują ich pracę. Konferencje takie zorganizowane zostały przez Oddziały we WrocłClwiu, Łańcucie, Krakowie, Warszawie, Toruniu, Luhlinie. Konferencje te dotyczyły tematów: Grupy ludnościowe na Do'nym S'ąsku po II wojnie światowej (Wrocław 1982); Regionalna problematyka społeczno-kulturowa (Łańcut l3'83); Problematyka stroju ludowego (Kraków 1934); Australia i Oceania: kultury tradycyjne wczoraj i dziś. Działalność naukowe< Bronisława Malinows'dego (\Vrocław 1981); Kultura ludowa sereem Sląska (Wrocław H>8,'i);sesja popularno-naukowa poświęcona trzem wybitnym etnografom: E. Frankovl!skiemu, B. Malinowskiemu i F. Gawełkowi (Toruń 1985); ,,90 lat po'skiego ludoznawstwa" (Wroc!a\\'-Lublin 1985). Staraniem Zarządu Głównego odbyły się dwie konferencje. Pierwsza z nie h odbyła się w maju 1984 1'. i towarzyszyła obchodom 50-lecia pracy naukowej prof. dr J. Gajka, a poświęcona była problemom kartografii etnogr8ficznej. Druga natomiast zorganizowana w 1985 1'. nosiła charakter międzynarodowy i poświęcona była ,,Inowacjom w oby"'zajach pożywieniowych". �KRONIKA 3. D z i a ł a I n ość 387 w ydawnicza 58 Walne Zgromadzenie Sprawozdawczo-Wyborcze Dełegatów obradujące w dniach 10 -12 września 1982 r. w Kałiszu w uchwale zaleciło przyszlemu ZarządoWi Głównemu Towarzystwa pełniejsze rozwinięcie działalności wydawniczej. Uznano bowiem, że stanowi ona ważny obszar problemowy, który dowartościowuje PTL i przyczynia się do rozwoju polskiej etnografii, zwłaszcza, że w zakresie tym posiadało Towarzystwo wieloletnią praktykę edytorską. Jej stagnacja przypadająca na lata 19'7'2 - 1981 spowodowała widoczny spadek ilości ukazujących się tytułów, a niektóre serie zupełnie zaplZestały działa)ności redakcyjnej. Notowano zaległości w bieżącym ukazywaniu się dwumiesięcznika "Literatura Ludowa" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne", kolegia redakcyjne były zdekompletowane. utracono limity papieru przyznawane przez Departament Książki Ministerstwa Kultury i Sztuki, wygasły umowy z drukarniami, które zabezpieczały przez lata druk wydawnictw Towarzystwa. Inaczej mówiąc w okresie tym utraciło Towarzystwo pełną zdolność edytorską. a niektórym seriom ze względu na paroletnie zaległości w ukazywaniu się groziła likwidacja. Ten stan faktyczny wymagał więc radykalnych zmian redakcyjnych i organizacyjnych. Objęły one zarówno składy kolegiów redakcyjnych serii i czasopism jak też sprawy natury organizacyjnej - przydziały papieru, kontakty z drukarniami, pozyskiwanie autorów, dotacje zewnętrzne na niektóre tytuły, sprawy dystrybucji wydawnictw itp. Wprowadzono zasadę, że w skład kolegiów redakcyjnych (z wyjątkiem "Literatury Ludowej" i Dzieł Wszystkich Kolberga) jako stali uczestnicy weszli z ramienia Prezydium Zarządu Głównego prezes i sekretarz generalny. Zakładano bowiem, że praktyka ta stworzy korzystniejszą sytuację w zakresie organizacyjnego stymulowania pracą poszczególnych redakcji i nada jej bardziej motywacyjny charakter. Przewidywania te tylko częściowo okazały się trafne. Zdaniem Prezydium konieczne będą w najbliższym okresie zmiany w charakterze pracy zespołów redakcyjnych, zwłaszcza w obszarze pozyskiwania wartościowych tytułów do druku. Notowaliśmy bowiem w okresie sprawozdawczym taką sytuację, że teczki redakcyjne poszczególnych serii nie miały stałego zapasu maszynopisów autorskich, zatem trudno było optymalizować dobór tytułów pod kątem ich atrakcyjności. Niemniej jednak w latach 1981 - 198'5 zahamowano niekorzystną sytuację w obszarze edytorskiej działalności reaktywując wszystkie serie. nadając im planowy charakter. W stosunku do planowanych zamierzeń ;"l:owa:iśmy też pewne niepowodzenia gdyż autorzy nie wywiązali się ze swych zobowiąwil na rzecz redaakcji. Stąd też wstawione do planu tytuły nie ukazały się mimo tego. że posiadaliśmy na nie zabez9ieczone środki finansowe. Aby wstrzymile' h~ niekorzystną sytuację postanowiono do planu wydawniczego '.vłączyć tylko takie tytuły. które posiadają pozytywne recenzje wydawnicze i przyjęte zostały do poszc'zcgóJnych serii. Praktykil ta pozwoli optymalizować działalność edytorską i nilcla jej bardziej systematyczny charakter co pozwoli na pełniejsze odzyskanie wiarygodności Towarzystwa jako wydawcy. Wiarygodność tę potwierdzają aktualne wyniki działalności edytorskiej, które zanotowaliśmy w ostatnim okresie. Obejmują one serie wydawnicze i czasopisma, w ramach których wydano w okresie sprawozdawczym pracę dr Marka Gawęckiego, pt. Wieś środkowego i północnego Afganistanu. Tradycja i próby modernizacji, Wrocław 1983, "Prace Etnologiczne" ~. 10 oraz w ramach tej samej serii jako tom 11 pracę dr Wojciecha Bursz!y, pt. Języ!<. a kllltlira w myśli etnologicznej, Wrocław UW3. Ponadto w ramach "Biblioteki Popu'arnonaukowej" t. 9 wydano pracę prof. dr Jacka Kolbuszewskiego pt. Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław }g'85, a dla uczczenia Jubileuszu SD-lecia Towarzystwa przygotowano reprint trzech książek Adama Fischera z cyklu tzw. "Biblioteki Słowiailskiej" pt. Połabianie, Łużyczani.e i Polacy. 25* �388 KRONIKA Oskara Kolberga wzbogaciły się o 7 tomową monografię Wielkie (t. 9 - 15), stanowiącą wznowienie części DWOK, obejmującą Wielkopolskę oraz kolejne tomy: Materiały do etnografii Słowian Pohldniowych i Zachodnich Łużyce, t. 59/1 oraz Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 1, t. 67/1. Poważnie też zaawansowano prace drukarskie i redak~yjne nad kolejnymi tomami, prowadzone niezmiennie od lat pod kierunkiem prof. dr J. Burszty i skupiony wokół Niego zespół pracowników, ktćry wyspecjalizował się w wydawaniu rękopiśmiennej spuścizny folklorystycznej Oskara Kolberga. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim opracowaniu, przekazano do PańSJtwowego Wydawnic~wa Muz}'lcznego t. 67/.2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu .for:tepianowym oraz t. 68 zatytułowaJl1Y Kompozycje wokalne i instrument·alme Oskara Kolberga, zawi<l:'rający palitytury li libretlOOoper ig;komp0ll<owanychprr:zez Kolberga. Ponadto pracowano nad tekstami do Komentarzy, koncepcją indeksowania i dalszym przygotowaniem materiałów do druku (zob. Sprawozdanie z działalności .oWOK za okres od 1.07.1982 30.08.1!986 publikowane w bieżącym numerze Dzieła Wszystkie Księstwo Poznańskie ."Ludu". Z innych tytułów znajdujących się w druku wymienić należy Strój Lachów autorstwa J. Wielka w ramach serii "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz 32 tom "Archiwum Etnograficznego" zatytułowany Materiały etnograficzne Ziemi Limanowskiej, tom 33 zawierający Bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, tom 34 pt. Egzotyczne szlaki. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Azji i Ameryce w dobie powojennej, w opracowaniu redakcyjnym L. Dzięgla i tom 3'5 autorstwa J. Pawłowskiej, zatytułowany Wieś warmińska Brąswałd w woj. olsztyńskim. Planuje się, że pozycje te ukażą .się na przełomie 1986/1987 roku. Oprócz tego w stadium opracowania redakcyjnego znajdują się inne prace przewidziane do druku na łamach "Archiwum" - tj. Bibliografia zawartości rocznika "Lud" za lata 1895 - 1985 oraz rękopiśmienne materiały J. Świętka zatytułowane Brzozowa i okolice Zakliczyna, które wypełnią .5 kolejnych zeszytów ,;Archiwum Etnograficznego". Seria "Archiwum Etnograficzne" publikuje prace techniką małej poligrafii obniżając przez to nakłady finansowe Towarzystwa na działalność wydawniczą. Planuje się, że w jej ramach opublikowane zostaną bibliografie zawartości etnograficznej takich czasopism jak "Ziemia", "Wisła", "Przyjaciel Ludu" i inne opracowywane sukcesywnie przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, pod kierunkiem prof. dr Broni:sławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Ponadto w zbiorach tzw. "Archiwum Naukowego" przy ZG PTL znajdują się cenne rękopisy etnograficzne, które podobnie jak wspomniane już dzieło J. Świętka należy udostępnić szerszemu ogółowi poprzez ich opublikowanie. Temu celowi służyć będzie przede wszystkim seria "Archiwum Etno:graficzne", kierowane przez dr. Janusza Kamockiego. W związku z zaleceniami Polskiej iAkademii Nauk aby maksymalnie działalność wydawnicza samofinansowała się podejmowano w okresie sprawozdawczym takie przedsięwzięcia edytorskie, które miały na celu zdobycie dodatkowych środków na druk pozycji niskonakładowych takich jak "Lud", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ·czy "Literatura Ludowa", a także tytułów publikowanych w ramach serii. Jest rzeczą naturalną, że osiągnięcie pełnego samofinansowania się wydawnictw PTL jest niemożliwe ze względu na niskie nakłady wydawnictwo charakterze naukowym, tam jednak gdzie szanse takie zarysowują się należy je w pelm wykorzystać. Ze można to osiągnąć dowodzą inicjatywy wydawnicze z ostatniej kadencji, wydając trzy tytuły na których osiągnięto nawet pewien zysk finansowy. Do tytułów tych należą: Wielkie Księstwo Poznańskie 7 tomów, będące wznowieniem DWOK Limanowskich �KRONIKA 389 obejmującym Wielkopolskę, książka J. Kolbuszewskiego, pt. Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 i reprint książek A. Fischera - Połabianie, Łużyczanie i Polacy. Aktualnie wyraźnie rysuje się szansa wprowadzenia do planu wydawniczego dwu pozycji o charakterze samofinansującym się, do których należą "Encyklopedia wiedzy o kulturzc kulinarnej ludu polskiego" w opracowaniu Jana Dekowskiego oraz "album Polskie Stroje Ludowe", pod red. Barbary Bazielich. Urealnienie tych zamiarów wymaga jednak pełniejszej integracji wysiłków wydawniczych, uzyskania pomocy finansowej ze strony Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz przydziału papieru. Mając zapewnienie tego rodzaju pomocy dopiero wówczas należy zawierać umowy wydawnicze i formalizować zobowiązania na rzecz autorów. Są to bowiem przedsięwzięcia wydawnicze o dużej chłonności kosztów, już na etapie wstępnego przygotowywania publikacji. W chwili obecnej sprawa ta nosi charakter otwarty i anonsuje się ją delegatom jako zamierzenia na przyszłość. Wstępne uzgodnienia w tej sprawie zostały już uczynione i rokują one szanse powodzenia pod warunkiem, że zajmą się nią osoby znające tok prac wydawniczych, zarówno na etapie redakcyjnym jak też i organizacyjnym. W okresie sprawozdawczym czyniono starania o dotacje na cele wydawnicze, które pokryły przede wszystkim koszt druku "Łódzkich Studiów Etnograficznych" oraz zbiorczego, zaległego, rocznika "Literatury Ludowej" za rok 1981. Z dotacji zewnętrznych zrealizowano druk 22, tomu "Łódzkich Studiów Etnograficznych" zawierających materiały z Opoczyńskiego, finansowany przez Muzeum w Opocznie, 23 tom zawierający materiały z południowo-zachodniej części regionu łowickiego, finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach, tom 24 zawierający artykuły dotyczące łódzkiej kultury robotniczej i filmu etnograficznego, finansowany częściowo przez Federację Stowarzyszcń Kulturalnych w Łodzi, tom 25 poświęcony Kaszubom finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku oraz tom 26 zawierający materiały z regionu Opoczyńskiego, na który uzyskan() środki finansowe z Muzeum w Opocznie. Ta prawdziwie troskliwa polityka finansowa Oddziału PTL w Łodzi idąca w kierunku pozyskiwania środków finansowych na działalność wydawniczą zasługuje na szczególne wyróżnienie. Jest to tym bardziej godne podkreślenia, że od początku istnienia "Łódzkich Studiów Etnograficznych" kolejni redaktorzy tego rocznika oraz władze Oddziału Łódzkiego PTL umiały zjednywać sobie sponsorów i same dźwigały trud wydawania pisma. Byłoby jednak rzeczą wielce pożądaną aby rocznik ten w następnej kadencji wszedi w normalny cykl wydawniczy. Aktualnie bowiem zaległości sięgają trzech lat gdyż w maju 1986 r .ukazał się tom 25 za rok 1983. Wspomniana już trudna sytuacja wydawnicza Towarzystwa, którą zastano na początku kadencji rozciągała się również na dwumiesięcznik "Literatura Ludowa"._ który posiadał wówczas zaległości wydawcze sięgające okresu czterech lat. Eliminacja tego zjawiska wymagała szczególnych zabiegów organizacyjnych i redakcyjnych, łącznie ze zmianami na stanowisku sekretarza redakcJi. W rezultacie podjętych starań wyeliminowano w sposób zasadniczy te trudności. Wydano zaległe roczniki i przyjęto program zapewniający wejście pisma w normalny tok wydawniczy w roku 1987. Osiągnięto to przez współpracę z Oddziałem Wrocławskim Państwowego Wydawnictwa Naukowego, który od roku 1935 przejął od ZG PTL obowiązki edytorskie tego pisma. Najkorzystniej w sensie ciągłości ukazywania się kształtuje się sytuacja czasopisma "Lud", który tradycyjnie już i w tym roku zdążył na obrady naszego Walnego Zgromadzenia. Oprócz wymienionej powyżej działalności wydawniczej prowadzonej w ramach macierzystej jednostki jaką jest ZG PTL, w roku 1985 prowadzone były prace: �390 KRONIKA redakcyjne nad tomem poświęconym pamięci badacza Kurpiów Adama Chętnika, stanowiącym pokłosie konferencji naukowej towarzyszącej Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, które odbyło się w Łomży w 1984 r. Tom ten opracowany merytorycznie przekazany został wydawcy, którym jest Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów w Łomży. Obraz edytorskiej działalności Towarzystwa stanie się bardziej pełny gdy dodamy do niego inicjatywy. które w tym zakresie podejmowane są przez Oddziały terenowe. Nie jest ich wprawdzie wiele lecz dopełniają one znakomicie starania ZG PTL na tym odcinku. Wyraźnie tutaj zarysowały się starania Śląskiego Oddziału PTL, w którym w roku 19'85 przekazano do wydawnictwa S!<jskiego Instytutu Naukowego w Katowicach pracę pt. Twórca ludowy i jego dzieło, częściowo dotowaną przez ZG PTL na etapie badarl i opracowania ich wyników. Książka omawia między innymi rzeźbę w wGglu. wytwórczość drobnych wyrobów z drewna, hafty, koronkarstwo, przejawy życia muzycznego na Podbeskidziu, plastyki obrzędowej i inne przejawy ludowej twórczości na ziemi śląskiej. Tutaj też skonkrctyzowano ,,vcześniej anonsowany zamiar opracowania Słownika Etnografii Śląskiej, pracy wartościowej i niezwykle potrzebnej, którą jako Towarzystwo powinniśmy promować, a nawet włączyć do jednej ze swych serii wydawniczych. Urealniony zostanie także dawny projekt PTL w Toruniu, w zakresie wydania pracy pt. Region, przyczyny Zl'óżnicolCań kul/lirowych, zawieraj,jcej artykuły stanowiącc pokłosie konferencji pod tym samym tytułem, która towarzy~zyła Walnemu Zgromadzcniu Delegatów PTL w Toruniu w B78 roku. Uk,\zanie się tej pracy realizowanej wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu bGdzie wartościowym dopełnieniem inicjatyw wydawniczych naszych OJdziałćw. Stoimy na sbnowisku pełnego popierania tej lokalnej inicjatywności i ze wszech miar należy ją wspierać, zwłaszcza że na rynku ksiGgarskim bardzo mało jest książek o tematyce etnograficznej. Przedstawiając sytuację wydawniczą podkreślić należy, że wszystkie przedsięwzięcia w tym zakresie podejmowane przez ZG PTL wykonywanc były bez stałej obsadY etatowej na stanowisku sekretarza wydawnictw Towarzystwa. Również kierowanie komitetami redakcyjnymi poszczególnych serii i czasopi,m nosi charakter społeczny, za co serdecznie dziękujemy wszystkim przewodniczącym tych komitetów. Uzupełnieniem tej działalności wydawniczej byla systematyczna praca w zakresie dystrybucji wydawnictw. W tym celu wydano w okresie sprawozdawczym "Katalog wydawnictw PTL", Wrocław 1983, zintensyfikowano sprzedaż pop!'2.ez Oddziały Tow<Jrzystwa oraz placówki ajencyjne, przede w~zystkim muzea. Ponadto rozesłano oferty do szkół i instytucji społeczno-lcuaur:,~nych na terenie kraju, zintensyfikowar.o kontakty z PP. "Dom Książki" oraz antykwari<Jt,\mi. Upowszechnia się praktyka kierowania naszych wydawnictw do miesięcznika "Nowe Książki", na łamach którego ukazują się rccenzje tych pozycji. W ocenie Zarządu dystrybucja wydawnictw prowadzona była właściwie, a łączne wpływy z tego tytułu wyniosły w okresie sprawozdawczym 6.581.000.zł. N.::dal jednak należy prowadzić bardziej aktywną dystrybuejll naszych wydawnictw poprzez Oddziały Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym doprowadzono także do wb~ciwego składowania w.vcJawnidw Towarzystwa likwidując nabrzmiały od lat problcm magazynowy. 4. B i b l i o t e k a N a u k o w a i m. Jan a C ze k a n o w s k ie g o Na pocz,'}tku kadencji nowo wybranego Zarządu Towarzystwa przyst,wiono do szczegółowego rozpoznania potrzeb placówki, jedynej s[)ccjalistycZIlcj bibliotcki tego tyu w kraju, posiadującej bogaty ksiGgozbiór składający siG z dziel lVvartych �KRONIKA 391 i czasopism. Z ramienia Zarządu Glównego opiekę merytoryczną i organizacyjną nad biblioteką powierzono dr. Markowi Gawęckiemu, pracownikowi Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu, wiceprezesowi ZG PTL. Za podstawowe przedsięwzięcia z tego obszaru uznano intensyfikację działalności nad gromadzeniem zbiorów, ich konserwację i systematykę. Dla zabezpieczenia realizacji tych przedsięwzięć przyjęto zasadę nie ograniczenia środków finansowych na zakupy biblioteczne, nie limitowania środków na konserwację zbiorów oraz przyznano jeden etat młodszego bibliotekarza (obecnie przebywa na urlopie wychowawczym) z powierzeniem mu obowiązków nad systematyką zbiorów tj. tworzenia katalogu rzeczowego. W rezultacie tych dzialań w okresie sprawozdawczym księgozbiór biblioteki zwiększyl się o 2010 woluminów i liczny obecnie ,1'5.306 vol. dziel zwartych oraz 15.307 vo!. czasopism i wydawnictw seryjnych. Przy czym nie są to tylko nabytki dokonane w formie zakupów, bowiem obejmują one również pozycje pozyskane z rozległej wymiany wydawnictw krajowych i zagranicznych oraz dary. Spośród darów. które w ostatnim okresie wplynęly do biblioteki najcenniejszym jest zbiór 88 pozycji ksi<:jżkowych i nadbitek autorskich, ofiarowanych przez uczestników międzynarodowej konferencji na temat "Innowacje w zwyczajach pożywieniowych", która odbyła się w pażdzierniku 1985 r. w Karniowicach k. Krakowa. Są to w większości etnograficzne dzieła zwarte z krajów drugiego obszaru płatniczego (dolarowego). Wychodz<'jc z założenia, że cennym uzupelnieniem zbiorów bibliotecznych jest nic tylko pozyskiwanie aktualnej produkcji wydawniczej lecz stałe penetrowan 'e księgarskiego rynku antykwarycznego przyjęto zasadę uczestnictwa w ważniejszych aukcjach księgarskich. Z ogólnej sumy 450 tysięcy wydatkowanej na zakup książek 20&.550 zł przypadło na zakup 44 woluminów na 9 aukcjach antykwarycznych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Bydgoszczy. Zakupione tam książki to cenne, w większości unikalne wydawnictwa z końca XIX i pocZ'ltku XX wieku, które uzupelniły i dowartościowaly księgozbiór biblioteki. Z ważniejszych pozycji wym'enić należy: M. Mioduszewski, Paslorałki i kolędy z melodyjami czyli p;osnki wesołe ludn, Kraków 1843; J. Chciszewski, Żniwny wianek. Zbiór p:eśni, Gniezno 1906; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; I. Domejko, A1'allkal1ia i jej mieszkańcy, Wilno lE.60; K. Mokłowski, Sztllka llldowa w Polsce, Lwów 1903. Uznaje się zasadne w dalszym ciągu kontynuowanie tej formy zakupów bowiem stwarza ona możliwość pełniejszego zaopatrzenia biblioteki w ważne pozycje etnograficzne. których brak występuje w jej zbiorach. Zbiory te uzupełniano również zakupami wydawnictw w reprintach. Niewątpliwie najcenniejszym z nich b<;dzie reprint 16-tomowego Słownika geograficznego Królescwa i innych krajów slowiańskich za 130 tysięcy zlotych. Rekapitulując należy po:1kre~Ji(>.że ustępujący Zarz'1d przy jął zasadę nie limitowania środków fjnan~owych na powiększenie zbiorów bibliotecznych i ich konserwację, której poddano 736 woluminy. Ważn<.j działalności,) biblioteki jest wymiana wydawnictw. Obecnie prowajzona jest ona z 42 instytucjami krajowymi i 175 zagranicznym w 37 krajach świ:Jta. I\kt,vw;zując t<; dziala:ność zwrócono się do różnych instytucji nau'wwych i kulturalnych na świecie z nawiązaniem wymiany z Towarzystwem. 'vV ten sposóiJ lista instytucji. z którymi prowadzona jest wymiana wydawnictw powi<;kszyla się o 20 placówek. obejmuj<.jcych obszar Europy, Azji i Ameryki o różnym profilu działalności naukowej - muzea, towarzystwa naukowe, placówki uniwersyteckie, Akadem'e Nauk itp. Z ważniejszy eh placówek tego typu wymienić należy: I. Museum fUr Vblkerkunde we Wiedniu, skąd otrzymujemy dwa czasopisma: ..Wiener Vólkerkundliche Mitteilungen" oraz "Archiv fur Vokerkunde", prezentu- �392 " KRONIKA jące prace z zakresu etnografii ludów pozaeuropejskich; 2. P. J. Meertens-Institut w Amsterdamie, skąd uzyskaliśmy wydawnictwo "Volkskundig Bulletin" -- czasopismo etnografii holenderskiej; 3. Anthropological Institute of Nauzan University w Nagoya w Japonii, skąd otrzymuje czasopismo "Asian Folklore Studies" - poświęcone folklorowi, religii i sztuce ludów Azji; 4. Association for the Ainu Folklore w Sapporo, skąd otrzymujemy interesujące publikacje dotyczące kultury Ajnów pod wspólnym tytułem "Reports on the Ainu Folklore"; 5. Institut National Haitien de la Culture et des Arts na Haiti, skąd otrzymaliśmy wydawnictwo "Bulletin du Bureau National d'Ethnologie". Generalizując, każda z nowoczesnych placówek wymiany jest ważnym, stałym punktem uzupełnienia zbiorów bibliotecznych. Z rozpoznania biblioteki wynika, że istnieją w tym względzie dalsze szanse powiększania punktów wymiany, zatem wskazaniem ustępującego Zarządu jest kontynuowanie tej pracy i ciągłe jej optymalizowanie, zwłaszcza że wymiana zagraniczna jest jednym źródłem pozyskiwania książek strefy dolarowej. Tą drogą w okresie sprawozdawczym otrzymaliśmy 75 tytułów czasopism i serii z krajów kapitalistycznych oraz 50 tytułów z krajów socjalistycznych. Podstawą sprawnego funkcjonowania biblioteki jest klasyfikacja zbiorów. Mając na uwadze udoskonalenie istniejących w bibliotece katalogów opracow;mo nowy schemat katalogu rzeczowego, który będzie podstawą szczegółowej klasyfikacji zbiorów bibliotecznych. Prace w tym zakresie zostały rozpoczęte i będą kontynuowane. Ponadto w okresie sprawozdawczym wykonano w bibliotece różne prace związane z przemieszczeniem zbiorów, w celu wygospodarowania maksymalnej ilości miejsca na nabytki. Utworzono takeż dział autografów tj. dzieł sygnowanych przez autorów dedykacjami dla księgozbioru Towarzystwa. Dotyczy to przede wszystkim książek wydanych przez PTL, a w miarę możliwości zostaną również podjęte starania a uzyskanie autografów na pozycjach wydawanych poza Towarzystwem. Praca ta prowadzona jest systematycznie i uzyskano już kilkadziesiąt autografów. W ten sposób wzrośnie również bibliofilska ranga zbiorów. Dopełnieniem tej działalności jest stała obsługa czytelników biblioteki przede wszystkim studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz pracowników naukowych, kulturalno-oświatowych i innych zainteresowanych kulturą ludową. Rocznie rejestruje się około2.000 czytelników. Ponadto w ramach wypożyczeń bibliotecznych udostępnia się również książki zainteresowanym instytucjom w całym kraju. W czytelni biblioteki udostępnia się również zbiory archiwalne, które z braku odpowiedniego pomieszczenia mieszczą się w biurze ZG PTL. Udziela się także informacji bibliograficznych wszystkim zainteresowanym, a w ramach stałej współpracy przekazuje się co roku wykazy zagranicznych czasopism do Centralnego Katalogu Bieżących Czasopism Zagranicznych w Bibliotekach Polskich, znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Wyodrębnienie powyższej grupy zagadnień realizowanych w okresie sprawozdawczym przez ZG PTL nie obejmuje oczywiście wszystkich form tej działalności 4, noszącej np .charakter organizacyjno-porządkowy, przewijający się w bieżącej pracy Prezydium Zarządu z poszczególnymi agendami organizacyjnymi Towarzystwa i jego Oddzłaiami terenowymi Ograniczono się tu jednak do nich, ponieważ w nich tylko zauwaźamy wyraźniejsze zarysy odrębnych przedsięwzięć na tle całej działalności statutowej, realizowanych w okresie sprawozdawczym. Fakty • Zobacz publikowane w tym tomie ~prawozdanie z dziaŁaIno'ści Redakcji Dziel WszyOskara KolbeTga oraz Ośrodka Dokumentacji i lnforma~ji Etnograficznej w Lodzi.. stkich �393 KRONIKA te nabiorą zapewne jeszcze większej wyrazistości w toku ich konfrontacji z działalnością Oddzialów Towarzystwa, które stanowią podstawę realizacji zadań statutowych Towarzystwa w zakresie ochrony kultury ludowej i jej popularyzacji oraz przy lekturze sprawozdań z działalności DWOK i ODIIE. mgr Polskiego Koszalin, dnia 13 września Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny Towarzystwa Ludoznawczego 1986 roku. 62 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOW ARZYSTWtA L UDO ZNA WCZEGO 13 WRZESNIA 1'986 R. KOSZALIN Protokół Walne Zgromadzenie Delegatów otwarła Prezes A. Kowalska-Lewicka, proponują na przewodniczącą obrag mgr K. Kaczko. Na wstępie dokonano wyboru Komisji Matki. W jej skład weszli: mgr Z. Toroński (jako członek przewodniczący), dr D. Czubala, dr A. Spiss. Mgr Z. TroI1ski zaproponował aby zebrani delegaci w ciągu następnej godziny składali do Komisji Matki wnioski personalne do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Następnie przewodnicząca mgr K. Kaczko zaproponowała następujący porządek obrad: 1. Wspomnienia o zmarłych członkach PTL 2. Protokół z poprzedniego WZD w Lublinie 3. Sprawozdanie ZG z działalności w kadencji 4. Sprawozdanie Redakcji DWOK 5. Sprawozdanie finansowe 6. Sprawozdania Oddziałów (w kolejności alfabetycznej) 7. Sprawozdanie GKR ad. 1. Reprezentanci Oddziałów odczytali wspomnienia o następujących zmarłych członkach PTL: - Oddziału krakowskiego - o dr. Zbigniewie Białym, mgr Aleksander Passkas, - Z Oddziału łańcuckiego - o Annie Albigowskiej, - Z Oddziału w Mszanie Dolnej - o Julianie Tonickim, Janie Grzywaczu, - Z Oddziału Gdariskiego - o Feliksie Markowskim, - Z Oddziału opoczyńskiego - o Bolesławie Wojewódzkim, - Z Oddziału poznańskiego o Antonim Janiszewskim, mgr Marii Turczynowiczowej, - Z Oddziału toruriskiego - o Marii Fryczowej, - Z Oddziału warszawskiego - o Janinie Orynżynie, Zdzisławie MietJińskim, Zofii Oganezor, Helenie Rey, Arkadiuszu Wyszomirskim oraz nie będących członkami PTL prof. Witoldzie Dynowskim i Dobrosławie Miodowicz-Wolf. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych. Przewodnicząca oddała głos w sprawach formalnych dr A. Lewickiej, która za- �394 KRONIKA proponowała zbiorczą dyskusję nad sprawozdaniami po odczytaniu sprawozdania finansowego, a także aby wybór Komisji Skrutacyjnej odbył się przed przerwą, co umożliwi powielenie listy kandydatów. Wnioski przeszły jednogłośnie. ad. 2. Dr E. Fryś-Pietraszkowa odczytała protokół WZD w Lubłinie w 1985 r. ad. 3. Sekretarz Generalny PTL mgr A. Kuczyński przedstawił sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres czteroletniej kadencji. Kończąc sprawozdanie podziękował współpracownikom, kierownikom agend i pracownikom _administracji za współpracę. ad. 4. Prof. J. Burszta wygłosił sprawozdanie Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga i Redakcji "Ludu". ad. 5. Skarbnik ZG PTL mgr G. Skalski przeczytał sprawozdanie finansowe za okres 1£82- 1986 (do 30.06) Po odczytaniu w.w. sprawozdań dokonano wyboru Komisji Wnioskowej i Skrutacyjnej. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr J. Hajduk-Nijakowsk,J, mgr. M. Rataja i dr B. Kolodziejskcj. Kandydatury zaaprobowano jednog!ośnic. Nastc;pnie Przewodniczący Komisji Matki mgr Z. Toroilski przedstawil listę kandydatów do władz PTL. Następnie wyłoniono Komisję Skrutacyjn:~ w składzie: mgr Magdalen" Libcrska-Marinov. dr Halina BiUner-Szewczykowa. p. Krzysztof Gladkowski. Wybór Komisji był jednogłośny. Na przewodniczącą drugiej części obrad zebrani przez aklamacje; zaakceptowali mgr 1. Wronkowską. ad. 6.. Sprawozdania Oddziałów Towarzystwa zostały odczytane przez ich przed-' sta\vicieJi w następuj'1cej kolejności: Oddziały - gdański, kaliski, śł,jski (Oddział koszaliilski złożył wszystkim delegatom powielone sprawozd:mie z działalności), kr,'.kowski, Oddział Leszno, Lubelski, łańcucki, łódzki, Oddział w lVIszanie Dolnej. (Tu przez aklamację przyjęto wniosek mgr M. Kopacz o syntetyczne przedstawienie działalności Oddziałów). Dalej Oddziały - w Opocznie, opolski, poznański. szczccii'ski. toruński, warszawski, wroclawski, OddLiał w Zielonej Górze. Po odczytaniu sprawozdań Oddziałów głos zabrała Prezes dr A. Lewicka \\'ypunktowując najistotniejsze sprawy zawarte w sprawozdaniu Sekretarza Generalnego. Powzięte na początku kadencji ZG postanowienie nie prowadzenia działalności pozornej w ramach PTL konsekwentnie było realizowane. Zarząd dążyl do polepszenia sytuacji lokalowej Towarzystwa, jednak starani:l o nowy lokal nie zostaly uwieńczone powodzeniem. Jedynie w przypadku mag<Jzynu wydawnictw sprawa została doprowadzona do końca usunięto wydawnictwa z magazynu przy ulicy Szewskiej. zaś magazyny na ul. Przybyszewskiego zostały zaopatrzone w pólki do składowania wydawnictw. Zarząd staral się także n<Jwi<]zaćścisly kontakt z Oddziałami, popierał tworzenie się kół zainteresowań (kultur<] Ormicm, As,\'ry jczyków, Łużyczan). Istotne w kadencji były też sprawy wyd'lwnicze. WznowiDno nowe serie, przyspieszono druk złożonych już publikacji. ,Aby rozszerzyć w-;półpracę międzynarodową wprowadzono obszerniejsze abstrakty obcoj<;zyczne w wydawnictwach. nawiązano też nowe kontakty z instytucjami zagranicznymi prowadzącymi wymianę swych publikacji. Da'szym ze zrealizowanych celów ZG była intensywniejsza niż dotąd sprzedaż zmagazynowanych książek i czasopism. Inną cenną inicjatywą Towarzystwa była też zorganizowana w 198.5 r. międzynarodowa konferencja pt. Innowacje w zwyczajach żywienionych. (Wzięło w niej udział eo osób z 15 krajów Europy i Ameryki). Być może zapoczątkuje ona serię tego rodzaju jednotematycznych między- �395 KRONIKA narodowych spotkań i tym samym wyprowadzi Towarzystwo na międzynarodowy "rynek naukowy". W przypadku prac Biblioteki nie został niestety zrealizowany z przyczyn personalnych projekt sporządzenia katalogu rzeczowego. Prezes zaapelowala też o ściślejszą współpracę polskich etnografów z Towarzystwem, gdyż jest ono jedynym forum, na którym spotkać się mogą etnografowie skupieni w różnych placówkach resortowych. Uwagami dr Lewickiej do odczytanych sprawozdań były: - prośba do Sekretarza Generalnego o umieszczenie w sprawozdaniu ZG Oddziału koszaliliskiego jako dobrze pracującego; - zapytanie do Oddziałów szczecińskiego i kaliskiego co oznacza termin "członek-kandydat". Wy jaśniono tu, że termin ten określa członka jeszcze nie zatwierdzonego przez ZG, a który to członek już złożył deklarację członkowską· Prezes podkreśliła też cenną inicjatywę Oddziału łódzkiego - organizacji spotkat'l całego lódzkiego środowiska etnograficznego po sezonie badawczym i dzielenia się swymi doświadczeniami. Następnie prof. B. Jaworska i mgr Z. Toroński zglosili wniosek o przełożenie dyskusji nad sprawozdaniami na czas obliczania głosów. Wniosek przyjęte jednogłośnie . . :1d. 7. Doc. E. Pidraszek odczytuł sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i postawi l wniosek o udzielenie Zarządowi Głównemu absolutorium. Wniosek przeszedl przy ~ głosach wstrzymujących się. WYBORY Przewodniczący Komisji Matki po zapoznaniu się z listą obecności zawiadomił zebranych. że na sali obecnych jest 70 delegatów, którzy mają prawo głosu. Naslc;pnie czlonkowie Komisji Skrutacyjnej rozdali listy do głosowania. W trakcie glos zabierali: - dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiając kandydatury osób pierwszy raz pretendujących do władz. co zdaniem prof. B. Jaworskiej powinno mieć miejsce znacznie wcześniej - wówczas gdy zglaszano ich kandydatury Komisji Matce. J. Mical z Łańcuta, kierując się swą nieznajomością kandydatów zapytał jaka bylaby ważność listy bez skreśleń. Doc. E. Pietraszek wyjaśnił, że zgodnie z 01'dynacj<:j wyborcz'l Towarzystwa głos taki byłby nieważny, natomiast ważna bvłaby większa niż wskazana ilość skreśleń. Uzupełniono i poprawiono też pomyłki na liście kandyda·tów. Gdy delegaci dokonywali wyboru i złożyli listy do urny wyborczej, do pracy przystąpiła Komisja Skrutacyjna. \1/ trakcie oczekiwania na wyniki wyborów, toczyła się dyskusja na temat roli TO\\'arzystwa w dziedzinie badań etnograficznych oraz jego możliwościach w upowszechnianiu informacji n.t. kultury ludowej. Mgr W. Błaszkowski ubo'ewal nad gwałtowną urb~nizacją ws'. powodującą zanik tradycyjnego stylu życia, upodabnianie się (zwłaszcza wystroju izb wiejskich) do wzorców miejskich. nie zawsze najlepszych. Postulował upowszechnianie na wsi wiadomości o kułturze ludowej, uświadamianie jej wartości ogólnonarodowej. Wskazal lu na rolę nauczycieli wiejskich. Kierowanie się wygodą, brak gustu i niedowartościowanie własnej kultury regionalnej - powodują ten stan rzeczy na wsi. �396 KRONIKA Aby nie dopuścić do całkowitego zaniku kultury ludowej na wsi należałoby ten stan rzeczy jak najszybciej zmienić. Prof. M. Znamierowska-Priifferowa podzieliła się refleksjami na temat zbiorów etnograficznych w Polsce i informacją o nich poza granicami kraju. Jako kraj bogaty w zabytki powinniśmy wyjść na zewnątrz, nawiązać szersze kontakty z zagranicą. Wiąże się to także z pozyskiwaniem przez muzea i inne placówki (a także Towarzystwo) w drodze wymiany wydawnictw zagranicznych. Tu dr M. Gawęcki uzupełnił, że istnieje dostępny w bibliotekach "Katalog wydawnictw zagranicznych w bibliotekach polskich", toteż apel pani prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o ankietę n.t. wydawnictw zagranicznych znajdujących się w bibliotekach poszczególnych placówek został już uprzedzony odgórnym zarządzeniem. Pan A. Zwolak nawiązując do wypowiedzi mgr. W. Błaszkowskiego zapytywał, czy w gestii etnografów leży propagowanie ludowości w sytuacji, gdy zanika dawny styl życia a ludowość zostaje wyparta przez wzory miejskie. Ubolewał też nad marginalnie potraktowaną dyscypliną (etnografią) w materiałach II Kongresu Nauki Polskiej. Pan J. Kapłon w swej wypowiedzi zaapelował o ratowanie zabytków, dążenie do ratowania zachowanych a już ginących reliktów kultury ludowej. Proponował też rozważenie kwestii współpracy z organizacjami mającymi zbieżne z Towarzystwem cele w upowszechnianiu kultury ludowej. Następnym punktem porządku dziennego było wystąpienie Komisji Wnioskowej, która przedstawiła wnioski pod głosowanie (uchwała w załączeniu). Na zakończenie Przewodnicząca obrad mgr 1. Wronkowska serdecznie podziękowała ustępującemu Zarządowi Głównemu. Następnie Komisja Skrutacyjna ogłosiła wyniki wyborów do władz Towarzystwa, po czym Zarząd ukonstytuował się. WYNIKI WYBOROW Do Zarządu Głównego PTL wchodzą: 1. mgr Antonowicz Kalina - Toruń, 45 głosów, członek ZG 2. dr Bohdanowlcz Janusz - Wrocław, 53 głosy, z-ca skarbnika 9. prof. Burszta Józef - Poznań, 56 głosów, członek ZG 4. dr Stanisław Chmielowski - Leszno, 45 głosów, wiceprezes 5. dr Wanda Czapran - Wrocław, 42 głosy, członek ZG 6. dr Ewa Fryś-Pietraszkowa - Kraków, 54 głosy - z-ca sekr. general. 7. dr Gawęcki Marek - Poznań, 53 głosy, wiceprezes 8. mgr Jeż-Jarecka Zofia - Warszawa, 51 głosów, członek ZG 9. mgr Kaczko Krystyna - Katowice, 52 głosy, członek ZG 10. dr Kłodnlcki Zygmunt - Wrocław, 47 głosów, członek ZG 11. dr Kowalska-Lewicka Anna - Kraków,56 głosów, prezes 12. doc. Kucharska Jadwiga - Łódź, 43 głosy, członek ZG 1:3. mgr Kuczyński Antoni - Wrocław, 52 głosy. sekretarz general. 14. mgr Lasowa Teresa - Gdańsk, 44 głosy, członek ZG 15. doc. Paluch Adam - Wrocław, 43,głosy, członek ZG ,lB. dr Parnowska Magdalena - Warszawa, 4'8 głosów, członków ZG 17. mgr Toroński Zbigniew - Poznań, 44 głosy, skarbnik 18. mgr Tubaja Roman - Toruń, 46 głosów, członek ZG 1'9. dr Wołos Kazimiera - Koszalin, 57 głosów, członek ZG �397 KRONIKA Zastępcy: 1. doc. Dzięgiel Leszek - Kraków, 41 głosów Z. prof. Jasiewicz Zbigniew - Poznań, 40 głosów 3. mgr Jastrzębski Józef - Łódź, 41 głosów Do Zarządu 1. Z. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. . 10. 11. Głównego nie weszli: mgr Fedyk Kazimierz - Poznań, Z4 głosy mgr Jacher-Tyszkowa Ałeksandra - Kraków, 26 głosów prof. Jaworska Bronisława - Łódź, 39 głosów mgr Kabat Irena - Poznań,ZO głosów mgr Kapłon Jan - Mszana DIn., 39 głosów mgr Kopacz Magdalena - Kraków, Z9 głosów mgr inż. Krzysztofowicz ~,Klemens - Kraków, 3.2 głosy mgr Lech Józef - Łódź, 34 głosy doc. Pietraszek Edward - Wrocław, 28 głosów mgr Różycka Katarzyna - Wrocław, 35 głosów mgr Zwolak Antoni - Lublin, 39 głosów Główna Komisja Rewizyjna: 1. dr Bartosz Adam - Kraków, 53 głosy 2. dr Kamocki Janusz - Kraków, 60 głosów 3. mgr Skalski Grzegorz - Poznali, 54 głosy, przewodniczący Zastępcy członków GKR: 1. mgr Błaszkowski Wojciech - Gdańsk, 51 głosów 2. mgr Łuczkowski Jan - Opoczno, 50 głosów Do GKR nie wchodzi: 1. dr Marczak Krystyna - Lublin, 49 głosów Sąd Koleżeński: 1. mgr Pelczar Adam - Szczecin, 46 głosów 2. doc. Szyfer Anna - Poznań, '50 głosów 3. mgr Wronkowska Irena - Toruń, 52 głosy Do Sądu Koleżeńskiego nie wchodzi: 1. prof. Wokroj Franciszek - Poznań (brak danych z Komisji SkrL) Protokółowała mgr Maria Niewiadomska UCHWALA'62 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Komisja Wnioskowa powołana przez 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Koszalinie w składzie: dr Janina Hajduk-Nijakowska, dr Barbara Kołodziejska, mgr Andrzej Rataj, po zapoznaniu się z wnioskami przesłanymi do Zarządu Głównego oraz zebraniu wniosków zgłoszonych w dyskusji i w czasie trwania obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, przedstawia je delegatom z prośbą o przyjęcie. �398 KRONIKA Uchwalono następujące wnioski: 1. 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w pelni akceptuje wniosek Oddziału Łódzkiego o nadanie mgr Zofii Neyman tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Walne Zgromadzenie Delegatów akceptując wniosek doc. dr hab. Zofii Staszczak w sprawie powołania Funduszu Pomocy Koleżeńskiej zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do opracowania w terminie do kOrOcagrudnia ł986 r. regulaminu tworzenia i gospodarowania środkami tego Funduszu. 3. Z uwagi na podjęcie przez Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara KOlberga bardzo pracochłonnych działań związanych z indeksowaniem całej spuścizny Kolberga. Walne Zgromadzenie Delegatów uważa, że istnieje pilna konieczność wzmocnienia składu osobowego Redakcji w celu pomyślnego i w miarę szybkiego sfinalizowania prac wydawniczych. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do wystąpienia z wnioskiem do Polskiej Akademii Nauk o zatrudnienie w Redakcji dwóch nowych pracowników: muzykologa i folklorysty, co umożliwi Redakcji rozpoczęcie systematycznej pracy nad przygotowaniem indeksu. 4. Walne Zgromadzenie Delegatów przyjmuje wniosek Oddziału PTL w Łodzi i proponuje Zarządowi Głównemu rozpatrzenie możliwości przygotowania i wydania przez PTL słownika etnografów i miłośników etnografii, których dorobek miał szczególne znaczenie dła rozwoju dyscypliny. 5. Walne Zgromadzenie Delegatów z zadowoleniem przyjmuje wniosek Oddziału Poznańskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego zjazdu delegatów. Ustala, że 63 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbędzie się w 1987 r. w Poznaniu w połączeniu z sesją naukową na temat pozaeuropejskich badań etnograficznych. 6. W trosce o bardziej ekonomiczne wykorzystanie czasu obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, a tym samym przeznaczenie większej ilości czasu na dyskusję i wymianę doświadczeń, Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do reorganizacji sposobu prowadzenia obrad. Niezbędnym wydaje się zrezygnowanie ż odczytywania sprawozdań przez przedstawicieli wszystkich oddziałów PTL, a także wszystkich, wraz z protokółem, dokumentów centralnych władz PTL. Walne Zgromadzenie proponuje powielanie przygotowanych wcześniej dokumentów w ilości wystarczającej do zapoznania się z nimi wszystkich delegatów. W tej sytuacji wystąpienia przedstawicieli władz PTL ograniczylyby się do prezentacji najistotniejszych zagadnieI1. 7. VV związku z nie udzieleniem przez Dyrektora Muzeum Etnograficznego w Kr<1kawie pracownikom tegoż Muzeum delegatom na WZD i czlonkom władz PTL zwo;nienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia celem wZ:.ęcia udziału w WZD w Koszalinie. delegaci, widz'1c w tym nicdocenianie Towarzystwa, popierają wniosek delegatów oddzialu krakowskiego i zobawi'lzujq nowo wybrany Zarząd do pisemnego wyrażenia ubolewania w tej spraviie na ręee dyrektora WYdziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakow<l z wiad'lmością do Muzeum. 8. WZD zobowiązuje nowo wybrany Zarząd Glówny do sfinalizowania w najbliższym roku spraw związanych z nowelizacją statutu. 9. Wa'ne Zgromadzenie Deleg2.tów stwierdza, że zgodnie z zaleceniami powziętymI na 53 WZD w Kaliszu re"ktywGwana została działalność wydawnicza To\V&rzystwa i uznaje ją za ważny element statutowej działalności. zwłaszcza że POlskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada wieloletnie tradycje w wydawaniu publi- �399 KRONIKA kacji o charaktcrze etnograficznym i jest jedynyn, w Polsce wydawnictwem specjalistycznym tego rodzaju. Mając na uwadze dalszy rozwój działalności edytorskiej Towarzystwa, WZD zobowiązuje ZG PTL do utworzenia etatu Sekretarza Wydawnictw PTL i stworztnia optymalnych warunków dla jego pracy oraz dalszej aktywizacji polityki wydawniczej Towarzystwa. Przewodnicząca Komisji i Wniosków Koszalin, 13 września 1986 dr Janina Uchwał Hajduk-Nijakowska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL W KADENCJI 198'2 - 1986 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność statutową zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. W okresie sprawozdawczym podstawy obszar tematyczny w planach pracy Ośrodka związany był z działalnością bibliograficzną. Przy współpracy Komitetu Nauk Etonologicznych P AN i przy jego finansowym poparciu ukończono prace nad bibliografią etnografii polskiej za lata 19'61 - 196'9. Bibliografia wydana została przez Ossolineum w latach 19'82 (cz. 1) - 1983 (cz. 2). W toku są prace nad bibliografią e'nograficzną bieżącą (do druku przygotowywana bibliografia za lata 1976 - 19.35) oraz retrospektywną (za lata 1'912'6- 1939). Tradycyjnie opracowuje się selektywną bibliografię etnograficzną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comite IntenYationale pour Documentation des Sciences Sociales i Internationale Volkskundliche Bibliographie oraz kontynuuje współpracę z Redakcją DEMOSU, przekazując abstrakty polskich publikacji. W ODiIE mieści się polska Redakcja DElVIOSU. Zakcń2zono bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1937 - 1982 Coraz bibliografię za warto,ś,ci "Ludu" za lalta 1895 -1985 (obie- praice ukażą się drukiem w ramach "Archiwum Etnograficznego"). Bibliografie te są realizacją uchwały WZD w Łomży o ukierunkowaniu prac ODiIE na bibliografie zawartości czasopism o treści etnograficznej. W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN kontynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury materialnej do celów dokumentacji muzealnej. W okresie sprawozdawczym prace koncentrowały się nad tema. tarni: budownictwo, strój, rolnictwo, wnętrze, pożywienie i ceramika. Do tematów tych zgl"cmadzon'} hasłc z wypi,-ami z libatUicy i tablice hie.ra'rclhiczno-tematycZ'ne. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działa'ność dokumentacyjno-informacyjrq. Y.' ra,mach której na bieżąco uzupełni'lnc s,! kartoteki o:ćo'Jowa, muzea'na i instytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Na podstawie danych przygotowywane są materiały do kronik i "Ludu", obejmujące wykaz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii, krajowych spotkah i wystaw etnograficznych. W ramach działalności informacyjnej ODiIE prowadzi wymianq bibliografii z zagranicznymi instytucjami etnograficznymi oraz udziela informacji na zapytania z zakresu etnografii. Rozsyłane są też komunikaty o konferencjach międzynarodowych. �400 KRONIKA Ośrodek koordynował także pracę Sekcji Korespondentów Terenowych rozsyłając ankiety (prZ1echowywanie i konserwacja mięsa i wędlin, pożywienie robotników łódzkich, doroczna i rodzinna obrzędowość żydowska, demonologia, życie i praca w Łodzi) a następnie materiały włączając do archiwum Sekcji. W okresie sprawozdawczym zorganizowany został IV Zjazd Korespondentów Terenowych w Łodzi. Maria Niewiadomska DZIAŁALNOŚC REDACJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZNANIU W OKRESIE OD 1.07.1'!l'l'2DO 30.06.1986 Sytuacja wydawnicza W roku 1983' Redakcja DWOK wydała t. 62 Pisma muzyczne cz. II, o obj. 51,5 a.w. W roku 1985 ukazał się kolejny tom DWOK, mianowicie I część Materiałów do etnografii Słowian Południowych i Zachodnich Łużyce, o obj. 21,3 a.w. Był to tom nr 5911. Redakcja DWOK wznowiła 7-tomową monografię Wielkie Księstwo Pf)znańskie, tj. tomy 9 - 15 DWOK. Tak więc łącznie Redakcja DWOK wydała do czerwca 19.&6r. 63 tOlY'y Dziel Wszystkich (nr-'y tomów: 1- 36, 39 -'4'13, 48 - 57, 5fW, 60 -66), w tym 21 tomów z rękopisów, o łączne objętości 1844,3 a.wyd. Doliczając do tego wszystkie wznowione przez Redakcję tomy DWOK {t. J - 6, 9 - 15 i 60 a obj. łącznej 324 ark. wyd.) wydano ogółem 2168,3 ark wyd. Powyższe syntetyczne wyliczenie należy uzupełnić informacją, że poza przygotowaniem danego tomu redakcyjnie i merytorycznie zespół redakcyjny musi do każdego tomu wykonać 4 pełne korekty tekstów i tyleż korekt zarówno kalek ozalidowych z nutami, jak i wydrukowanych nut oraz prowadzić stałe konsultacje z drukarnią i Wydawnictwem (w w/w przypadkach było to PMW w Krakowie) celem wypracowania odpowiedniego kształtu DWOK. Te niezwykle czasochłonne czynności muszą być wykonane terminowo, dlatego też każdorazowy spływ do Redakcji korekt całkowicie odrywa pracowników od. bieżących prac merytorycznych. Nie trzeba tu dodawać, że taka sytuacja nie sprzyja systematycznemu przygotowaniu dalszych materiałów do druku. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim przygotowaniu, przekazano do PWM kompletnie zestawione materiały do druku nast. tomów: - t. 62.12 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. 2, - t. 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne O.K., zawierający partytury i lihretlta 'Olper skomponowcunycl1 'przez Kolberga - malterial n:iez'wykle trudny w opracowaniu. W PWM znajduje się ponadto t. 6'9/1 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu Jortepianowym cz. 1. Redakcj~ wykonała do tego tomu wszystkie korekty i tom ten (podpisany d,o druku czeka !tylko na wy'ClrukowaEl1ie.Tom 69/'1 jeS!t poważnie opóźniony i mimo naszych wielu monitów PWM nadal zwleka z wydrukowaniem tej pozycji. Redakcja DWOK aktywnie uczestniczy także w innych akcjach wydawniczych Towarzystwa. Pracownik Redakcji DWOK zorganizował i przeprowadził wydanie reprintu 3 tomików pracy A. Fischera pt. Polabianie, Łużyczanie i Polacy, a w roku �• 401 KRONIKA bieżącym nadzorował wydanie kolejnego tomu z serii "Prace etnologkzne", Język a kHltura w myśli etnologicznej W. Burszty. Na zakończenie tej części sprawozdania dodać należy, że w latach 1"9'8,2- 1983 Redakcja uruchomiła we własnym zakresie sprzedaż komisową wydawnictw własnych jak i innych PTL-u za pośrednictwem antykwariatu w Poznaniu. Akcja ta przyniosła w wyniku wymierne wpływy finansowe oraz umniejszyła zapasy magazynowe o kilkaset pozycji. Tomy w opracowaniu W okresie 1982 - 1986 prace zespołu Redakcji DWOK koncentrowały SIę głównie na tomach: t. 37 - 38 Komentarze Do tomów Lubels.'de (1'6- 17) przygotowano komplet materiałów (w maszynopisie). zawierający: - wstęp - z omówieniem źródeł, badań i podróży Kolberga, współpracy z informatorami, wykazem dawnej literatury i zachowanych rękopisów, - przypisy źródlowe do poszczególnych tomów i rozdziałów monografii, a także katalog melodii i tekstów pieśni, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych, - zestawienie bibliografii cytowanej i odnotowanej przez Kolberga, - indeks geograficzny. Tuk więc do monografii Lubelskie dysponujemy obecnie kompletem danych niezbędnych do ostatecznego sformułowania "komentarzy" do tych tomów. Po ustaleniu i wydzieleniu materiułu do części suplementowej Lubelskiego, który musi być opracowywany równolegle z komentarzem, będzie można przystąpić do sformułowania ostatecznej wersji komentarza (do druku) do Lubelskiego. Zgodnie z decyzją Komitetu Redakcyjnego będzie to model, wg którego opracowane zostaną wszystkie pozostałe części DWOK wydane przez Kolberga. Do tomów Krakowskie: opracowano dokumentację źródłową dla t. 5 i 8 DWOK Kra/;ows:cie w postaci: - przypisów źródłowych do w/w części monografii oraz odniesień do układu systetematycznego Polskiej Bajki Ludowej oraz zestawienia bibliograficznego prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga. Do tomów Kujawy (t. 3 - 4 DWOK) zebrano i opracowano dokumentację źródłową. Zestawiono tę dokumentację już w postaci maszynopisu zawierającego: - bibliografię prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga w tomach 3 i 4, przy czym w pracach do których udało się dotrzeć (lub dostępnych) określono sposób wykorzystania ich przez OK, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych do materiału publikowanego z określeniem autorstwa i rodzaju rękopisu, - odesłania do typów bajkowych. t. 47 Chełmskie, cz. III Opracowano kompletny materiał do wszystkich rozdziałów budowanego uzyskując jednocześnie komplet materiałów do suplementu "chełmskiego". - Przygotowano do druku (w ostatecznej (z tekstem i bez), łącznie 151 pozycji - przeprowadzono szczegółową klasyfikację materiału pieśniowego wg kryteriów i zasad praktykowanych przez OK a stosowanych dla całości DWOK. Poprzedziła ją analiza poszczególnych wariantów i wątków. W efekcie wyodrębniono pieśni 26 "Lud" - t. 71 wersji) wszystkie melodie tomu, do tego tomu �402 KRONIKA obrzędowe doroczne i weselne a także zespół pieśni z rkp. Andrzeja WOjtasa, przewidując publikację tego zespołu jako zwartej całości, - zweryfikowano ostatecznie komentarz do wszystkich rozdziałów i zredagowano przypisy żródłowe (odniesienia bibliograficzne oraz rękopiśmienne) i interpretujące, - Zgromadzono materiał do wstępu omawiającego źródła kolbergowskie, badania i podróże terenowe, współpracowników (np. Hemplów i ich archiwalia), zachowane rękopisy itp. Zebrany materiał zawiera zrąb źródłowy (bez wstępu, bibliografii i indeksów) z przypisami. Znajdują się w nim wybrane i przygotowane w s z y s t k i e materiały źródłowe dotyczące Chełmszczyzny nie opublikowane wcześniej (w cz. I i II) a kwalifikujące się do wydania w III części jako suplementy. Przebieg i wyniki dotychczasowych badań i prac nad przedstawionymi powyżej komentarzami do monografii regionalnych wydanych przez Kolberga oraz suplementami, zwłaszcza cz. III Chełmskiego przemawiają za koniecznością rewizji dotychczasowego profilu edytorskiego w zakresie wydania komentarzy i suplementów, tj. za opublikowaniem ich łącznie dla każdej monografii w postaci odrębnego zeszytu (tomu) - z wspólnym dla całości wstępem, zestawieniami bibliograficznymi, indeksami, wykazem źródeł. Analiza opracowanego już przez nas materiału wskazuje wyraźnie na celowość takiej koncepcji ze względu na to, że zarówno komentowane przez nas, wydrukowane wcześniej materiały kolbergowskie, jak i pozostałe w rękopisach, a przygotowywane obecnie do wydania jako suplementy bazują na tych samych dla każdej monografii źródłach (zespoły rękopiśmienne Kolberga i współpracowników), pochodzących z tychże samych badań (chronologia, autorstwo, literatura). Kilkuletnie badania pozwalają twierdzić, że prace nad komentarzami oraz suplementami wymagają jednego i wspólnego warsztatu badawczego. Łączne potraktowanie suplementów i komentarzy da pełniejszy i bardziej zwarty obraz prac i dokonań Kolberga oraz jego metod badawczych i edycyjnych w zakresie poszczególnych monografii regionalnych. Stąd też rysuje się koncepcja wydania cz. III Chełmskiego (suplementu) łącznie z komentarzami do 2 pierwszych części jako edycyjnej całości z jednym, wspólnym wstępem, bibliografią, wykazami źródeł i indeksami. Projekt powyźszy wymaga jednak przeanalizowaniu przez Komitet Redakcyjny. t. 76 - 80 Indeksy Problematyka indeksowania DWOK od wielu lat stanowi najtrudniejszy bodaj temat badań, nad którym pracuje zespół redakcyjny DWOK. Obecnie prace nad pełnym opracowaniem i wydaniem całości spuścizny Kolberga doprowadzone zostały do takiego momentu, w którym prawidłowe skonstruowanie zespołu indeksów do DWOK jest niezbędne. Mimo, że do opracowania i wYdania pozostało jeszcze szereg tomów źródłowych, już teraz trzeba problem ten ostatecznie rozstrzygnąć. Indeksy DWOK obejmować będą olbrzymią liczbę haseł i opracowanie ich będzie trwało wiele lat. Sprawa jest zatem nader pilna. Zgodnie z decyzjami Komitetu Redakcyjnego dokonano ponownej weryfikacji wcześniej rozpoczętych indeksów pod kątem dalszej przydatności. Opracowano przegląd najnowszych koncepcji indeksowania i budowy tezaurusów oraz wydzielono zespół indeksów, na podstawie których weryfikuje się przydatność budowanych obecnie koncepcji szczegółowych. Do tomu 80, Indeks muzyczny, posiadamy koncepcję kodowania incipitów melodii i wg niej wykonany został pełny zestaw fiszek z zakodowanymi incipitami melodii publikowanych w DWOK (uzupełniany w miarę ukazywania się kolejnych �KRONIKA 403 tomów). Prowadzona jest stała weryfikacja tych zapisów oraz układanie i numerowanie kart. Licz·ba haseł (fiszek) rośnie j<ednak systematycznie i jak wydaje się, ostateczne opanowanie tego materiału ze względów czysto technicznych chociażby zmusi Redakcję do wykorzystania technik komputerowych. Z powodu braku gotowych i sprawdzonych metod indeksowania materiałów zbliżonych choćby do zawartości DWOK, koncepcje indeksowania należy wypracować specjalnie dla tego zbioru. Podejmowane wielokrotnie próby pozyskania do współpracy naukowców z innych ośrodków naukowych uwieńczony zostały powodzeniem. Redakcja nawiązała ścisły kontakt z zespołem doc. Jerzego Bartmińskiego z Zakładu Języka Polskiego UMCS w Lublinie. W roku 1984 udało się nam doprowadzić do 2, bardzo dla nas cennych spotkań roboczych a w listopadzie 1985 zorganizowaliśmy w siedzibie Redakcji DWOK konferencję nt. Problemy klasYfikacji i indeksowania całości edycji DWOK. Szczegółowe sprawozdanie z tej konferencji zamieszczone zostało w t. 70 "Ludu". Wspomnieć tu jednak należy, że zespół redakcyjny w całości przygotował to spotkanie i przedstawił na nim szereg referatów, w których zapoznał grono naukowców z wielu ośrodków naukowych w kraju z całym naszym dotychczasowym dorobkiem w tym zakresie. Najważniejszym efektem tego spotkania było włączenie się Redakcji do ogólnopolskiej dyskusji nad systematykami i klasyfikacjami materiałów folklorystycznych i etnograficznych oraz zawiązanie trwałej współpracy z ośrodkiem lubelskim przy tworzeniu podwalin teoretycznych pod przyszły system indeksów DWOK. W styczniu 1986 roku do współpracy z Redakcją pozyskaliśmy kilku specjalistów-informatyków z Ośrodka Informacji Naukowej UAM w Poznaniu, którzy podjęli się budowy systemu programowania i porządkowania materiałów w oparciu o komputer typu RIAO. Współpraca ta rokuje stworzenie technicznych przesłanek opanowania tak szerokiego materiału źródłowego, jakim jest dzieło Kolberga. Kolejnym forum dyskusji stało się otwarte zebranie naukowe Komisji d/s Folklorystyki, działającej w ramach Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN. Zebranie przygotował zespół redakcyjny DWOK, w dniu 26 maja 1986 przedstawiając 4 referaty prezentujące: - podstawowe problemy tworzenia koncepcji systemu informatycznego OWOK, - miejsce folkloru w OWOK, - problemy warsztatu folklorystycznego Kolberga w świetle rękopisów, - zagadnienia kolbergowskiej dokumentacji materiałów muzycznych. Zaproponowana przez nas problematyka stała się podstawą szerokiej dyskusji, której stenogram liczy ponad '50 stron maszynopisu. Najważniejsze wnio~ki z tej dyl"'kusk mo.7t:1a ująć .na5tępują'co: 1. Przyjęcie dość głębokiej a zarazem bardzo pracochłonnej formy indeksowania zakładającej, że wszystkie wybrane materiały zostaną opublikowane w indeksach. Informacje takie, bardzo obszerne, stanowiłyby niezwykle cenny materiał w obiegu naukowym - koncepcja ta wymaga jednak technik komputerowych (dyskietki). Za powyższą koncepcją przemawia jednak fakt, iż przy szczegółowym potraktowaniu OWOK łatwiej jest dokonać krytycznego wyboru materiałów do druku niż "dokładać" informacje, które wymagałyby ponownego przeglądania całości zbioru. 2. Konieczność odciążenia indeksów od roli komentującej i interpretującej. Niezwykle potrzebne są więc osobne opracowania poruszające takie kwestie jak: metoda pracy Kolberga, zakres i sposób zbierania materiałów, zasady postępowania z wariantami (melodii) itd. ~. �404 KRONIKA 3. Należy założyć pewne typy działań na indeksach - sprawdzić je można na małej cząstce materiału kolbergowskiego i na niej zrobić indeks rzeczowy. Na wąskim bowiem materiale można by już dość dokładnie sprawdzić czym będzie indeks rzeczowy i jakie fasety należałoby w nim umieścić. P,:Jiwyżze l'nf,orma,cje, dOltyczą,ce zarówno kom€lnt"u'zy, slu;pl€lmentów jak li indeksów, wyraźnie określają obecne ukierunkowanie prac w Redakcji DWOK. Rozwikłanie zasygnalizowanych tu zaledwie problemów jest na obecnym etapie niezbędU1IC .stą'j też pE'lwne zWoo,J.nieniew przelkiazywanuu ,k'oliejll1ych(omów DWOK do druku. Inne prace - przy udziale muzykologów w Redakcji nadal prowadzona jest ostateczna weryfikacja i inwentaryzacja materiału muzycznego zawartego w rękopisach O. Kolberga. Zestawiony na fiszach materiał stanowi bazę do ostatecznego zakwalifikowania nieopublikowanych jeszcze źródcł do tomów: ]{ornentarze-sll)Jlementy - Czterech pracowników Redakcji prowadzi własne badania naukowe. Efektem tych prac są zaawansowane prace doktorskie. Przygotowano i wygłoszono 11 2-godzinnych wykładów dla studentów muzykolog'i i etnografii z DAM (w ramach współpracy z odpowiednimi Katc:Jrami), przygotowano sesję kolbergowską w Przysusze oraz konsultowano film o Kolbergu, zrealizowany przez Wytwórnię Filmów Oświatowych w Łodzi. przygotowano i przeprowadzono wysyłkę i rozliczenie tomów 62 oraz 59/1. i Miscellanea. - - B a d a n i a p r o b l e m o w e MR III. 5 Zgodnie z umową zawartą z IS P AN Redakcja DWOK uczestniczy w badaniach nad tematem: Pomniki kultury narodowej. Ich dokumentacja i interpretacja. Okres sprawozdawczy pokrywa się z terminem drugiego już etapu współpracy z IS P AN {trwającego zwykle 4 lub 5 lat. Rozpoczęte w 1982 roku prace pokrywają się w pełni z ogólnym planem prac w Redaklcji i przewidują opracowanie części materiału do Chełmskiego (t. 47), Kompozycje cz. I (t. 68) oraz wstępne prace przy Komentarzach. W 1985 roku zakończyliśmy trwający 4 lata etap badań, przedstawiliśmy IS PAN szczegółowe sprawozdanie oraz wyniki prac - ocenione jako b. dobre. Przygotowywany w ramach tej umowy materiał w całości będzie wykorzystany do DWOK (np. tom 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne po opracowaniu redakcyjnym przekazaliśmy już do drukarni). Współpraca z IS PAN przyspiesza ukończenie całości edycji oraz pozwala na częściowe finansowanie naszych prac naukowo-badawczych z funduszy zewnętrznych. W styczniu 1986 r. podpisaliśmy kolejną umowę, która obowiązywać będzie 5 lat. Sytuacja finansowa Przez lata 1982 - 1985 sytuacja finansowa Redakcji była na ogół ustabilizowana, choć wysokość przyznawanych nam środków umniemożliwiała np. przyjęcie nowych pracowników, dokonania zakupu czytnika do mikrofilmów, wykonanie remontu naszego lokalu, nie mówiąc już o ew. zakupie najprostszego komputera - niezwykle Redakcji teraz potrzebnego do wielu prac tak redakcyjnych jak i naukowo-badawczych. Poza wpływami z tytułu stałych dotacji z PAN ratowaliśmy się częściowo wpływami z tytułu prac wykonanych w ramach badań problemowych (były to kwoty w granicach 550 - 650 tys. rocznie) a także sprzedażą wydawnictw. Rok bieżący, 1986, jest jednak dla Redakcji nadzwyczaj trudny, gdyż stale lawi- �405 KRONIKA rujemy na krawędzi całkowitego wyczerpania konta. Na preliminowaną na rok bieżący kwotę ponad 6 mln zł (w tym planowana zapłata za prawie już gotowy tom 67/1 Pieśni i melodie Lndowe w opracowaniu fortepianowym) otrzymaliśmy dotychczas, po wielu monitach kwotę zaledwie 800.000,- zł. Sprawy osobowe ReJakcj'l Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. 12 osobowy Ko·fU.:1kcję rody n-c.'ukowcj ,dla DWOK kierowany jest przez :Jl'Ur. Ur. Gl'l'arLia Labudę. Wymienieni powyżej Profesorowie nie pobierają z Iytulu ~wej pracy dla DWOK wYI1<JgroJzenia, jedynie Hedakl:or Naczelny oLrzyICJ'..ljC hO~lor;.irjurn \V crl\\/i,i ukaz~lnia siG kolejnego ton1U. Pracownicy etatowi: Hcdak:;ja zatrudnia 6 pracocvników naukowo-badawczych, w tym 2 osoby na półetatach. Księgowo,';ć~ i pracownik gospodarczy zatrudnieni są na lącznie 1,5 etatu. j',,: ,(l kieruje Hr,j,.,;,cy jlly. j)('i,;:i'lcy Sekretarz mgr KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ŁUŻYCZAN Redukcji Jan Palka PTL W R. 1986 W r. 1986 działały, oprócz Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Poznaniu, dwa następne koła: w Warszawie i Szczecinie. Kolo przy Oddz. PTL w Poznaniu w drugim roku swej działalności miało 29 członków. Tematami referatów na zebraniach plenarnych Koła były: Ludowa muzyka wokaLna Łużyczan, Charakterystyka języków górnołużyckiego i doLnołużyckiego, Jakub Bart-Cisinski, wybitny poeta h.życki, FoLkLor łużycki jako kryterinm identy- oraz informacje o życiu kult. Łużyczan. Członkowie Koła publikowali artykuły na temat życia kulturalnego działaczy łużyckich w prasie polskiej i górnołużyckiej. Koło utrzymuje kontakty z naukowcami i pisarzami ora~ działaczami kulturalnymi Łużyc. Czyni się przygotowania do wycieczki członków Koła do Budziszyna. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Warszawie rozpoczęło swą dzialalność 15 I 1986 1'. Przewodniczącym Koła jest płk. Stanisław Marciniak, zast. przewodn. doc. dr Ewa Siatkowska, sekret. Sławomir Wiatrak. Koło ,,';\ :~O ('/1';;1,(,(;,1/. 1\'a lO zl'lxani~lchlVy,glo'3Z:CI"1J() następujące <referaty: Etymologia fikacji narodowej nazwy etnicznej rzeń narodów Łużyczan Serb, Stosunki słowiańskich, językowe na Łużycach, Reminiscencje z wędrówek Południca mi), Udział II Armii Wojska PoLskiego w wyzwalaniu Łużyczan - naocznych świadków wydarzeń, Życie i twórczość leTja, Łużyczanie kLor lnżycki a Republika w perspektywie Weimarska, narodowej Przegląd i szerszej, w systemie wie- po Łużycach (z przeźroczaŁużyc, z lekturą wspomnień Jana kinematografii Istoty mityczne Arnosa Smo- łużyckiej, Fol- U. Serbów Łl.- życkich. Niektórzy członkowie (płk. St. Marciniak, doc. S. Siatkowska i in.) wykazali aktywność, rozwijając również bogatą działalność naukową, publicysŁyczrią i kulturalną w dziedzinie sorabistyki. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Szczecinie liczy 104 członków i sympatyków. Przewodniczącym Koła jest Aleksander Walczak, zastępcą przewodniczącego inż. Jan Kurpiewski, sekretarzem mgr Zyta Kruk. �406 KRONIKA W r. 1986 odbyło się 12 zebrań, w tym 6 zebrań plenarnych z następującymi tematami referatów: Serbowie Łużyccy - ich przeszłość i teraźniejszość, Szkolnictwo łuźyckie, Sytuacja językowa współczesnych Łużyczan; wyświetlaniem filmów: "Kongres Domowiny", "V Festiwal Kultury Łużyckiej" i przeźroczy "Wesele łużyckie". Poza tym Koło organizowało spotkania z pisarzem łużyckim Kreśćanem Krawcem, działaczami Domowiny (Jurij Grós i Herbert Funka), z łużyckim nauczycielem Ludwikiem Nowakiem, oraz dwie wycieczki, do Dolnych i Górnych Łużyc. Zarządy kół wypowiadają się zdecydowanie za utworzeniem Sekcji Kultury Łużyckiej niezbędnej dla zacieśnienia współpracy kół w doborze tematów zebrań, wzajemnej pomocy i wymiany doświadczeń. Kazimierz Fedyk KOŁO ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ PRZY ODDZIALE PTL W POZNANIU Wiedza o współczesnych Asyryjczykach jest w Polsce nader znikoma. Pomimo rozległych badań ludoznawczych polskich etnografów nikt jeszcze dotąd nie zajmował iSię Asyryjczykami. Wciąż trzeba udowadniać, że taka społeczność naprawdę jeszcze żyje, i po dziś dzień posługuje się w mowie i piśmie asyryjskim językiem z alfabetem aramejskim, który od początków chrześcijaństwa jest też językiem bardzo bogatej liturgii według szkoły antiocheńskiej. Publikacji o Asyryjczykach w Polsce w okresie dziesięciolecia 1975 - 1985 to kilka zaledwie pozycji. Choć nie były to opracowania ściśle naukowe, jednak budziły pćwne, chwilowe zainteresowanie. Ich zasięg był dość szeroki, bo ukazały się w "Trybunie Ludu", "Perspektywach", Widnokręgach" i "Rodzinie". Obok tego gatunku materiałów konieczne są kompleklSowe badania przez etnografów całokształtu kultury dzisiejszych Asyryjczyków. Interesujące jest również, czy folklor, obok Języka, wiary i - w mniejszym stopniu - imion może stanowić d~datkowy elemenit identyfikacji ll'alrodawej? Te zagadnienia legły u podstaw szukania dróg do założenia "Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską". Dużą zachętą były tu pozytywne podejścia nieliczmego grona zainteresowanych, w tym dwu etnografów, kilku dziennikarzy i przyjaciół. Po kilkumiesięczmych staraniaGh zaczęły s:ę stopn'owo zary.sowywać szanse na powołanie takiego koła przy poznańskim oddziale PTL. Dużą pomocą w tym byla budująca opinia Zarządu Głównego PTL i przychy~ny stosunek pracowników Instytutu Etlnologii UAM oraz recenzenta całego przedsięwzięcia, doc. dr habił. L. Dzięgiela. Zanim jednak doszło do powołania koła, zorganizowano w Instytucie Etno:ogii DAM pierwsze spotkanie z kulturą asyryjską w dniu 14 grudnia 1985 r. Przybyło na nie okola 50 gości z Poznania, Krakowa, 'Warszawy i Szczccina, w tym członkowie PTL. Po wygłoszonym referacie i obejrz'eniu przeżroczy wykonanych przez doc. dr habił. L. Dzięgiela podczas jego pobytu w Iraku i w dwóch ośrodkach: Augsburgu (W HFN) i Berlinie Zachodnim, gdzie przebywa ob2cnie kiika tysięcy imigran·· tów a.syry jskich z Tun:ji, Syrii, Iraku i Iranu, goście degustowali tradycyjne danie asyry jskh:. Ostatecznie koło povistało w dniu 28 lutego UH16 1'. Na dotychczasowych pięciu zebraniach omówiono m. in. sytuacjqAsyryjczyków w krajach Bliskiego Wschodu, ich obiekty sakralne, kuchnię i obyczaje kulinarne, przedstawiono także �~07 KRONIKA sylwetkę św. Efrema (IV w.n.e.) i uczonego Bar Ebraja (XIII w.n.e.). Doc. dr habil. L. Dzięgiel podzielił się z członkami Koła swoimi refleksjami z pobytu u asyryjskich imigrantów w Londynie, a redaktor Z. Suchar - u LĄsyryjczyków w Związku Radzieckim. Ill1formacje o tych spotkaniach wydrukowano w kolejnych ll1umerach asyryjskiego miesięczmika "HUJADA", który od 10 lat ukazuje się w Szwecji. WłaŚiIlie redakcja .,Hujada" jest zainteresowana rozw{)jem współpracy z naszym Kołem, w tym również wymianą przedstawicieli. Być może pierwsza robocza wizyta l - 2 członków naszego Koła w Szwecji nastąpi już w czerwcu 1987 r. W perspektywie przewiduje się również zrealizowanie 1,5 miesięcznego wyjazdu 2 członków Koła do Turcji, do regionu "Tur Abdin", zamieszkałego jeszcze dotąd przez ll1ieliczne, niestety, już dziś grupy Asyryjczyków. W zaplanowalnym cyklu spotkań w sezonie zimowo-wioselilllym 1986,1987, poświęconym folklorowi Asyryjczyków, zostaną omówione obyczaje pogrzebowe, weselne i współczesne sztuki teatralne. Koło przygotowuje się też do czynnego udziału w 63 Walnym Zjeździe Delegatów PTL w Poznaniu. Jesteśmy gotowi realizować, w miarę naszych możliwości, każde zaproszenie na prelekcje, jakie otrzymamy z ośrodków PTL-owskich w Polsce, chcących usłyszeć o dniu dzisiejszym Asyryjczyków, ich obyczajach, kulturze i wierze. Pierwszym ośrodkiem, który nas zaprosił, jest Muzeum EtnograficZlne w Toruniu, gdzie od styczmia do kOl1ca maja 1937 r. zostanie zorganizowanych 7 spotkań. Michael ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWOnZTwo ZORGANIZOWANE STOŁECZNE W AbdaHa 1984 ROKU WARSZAWSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Chińska grafika ludowa z kolekcji Sstanisława Tworzydły" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Latusek, S. Tworzydło. Ekspozycja: 30.09.83eksponatów. Katalog, plakat; Ekspozycja: 15.01. - 29.02. w Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu, 47 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu - 10.01.84, 47 "Grafika lamajska z Nepalu" Scenariusz: A. Latusek, oprawa plastyczna: M. Antoniak. Ekspozycja: 25.11. 83. - 30.01. 84. w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy, 95 eksponatów (grafik oraz liturgicznych sprzętów lamajskich. Współorganizator: Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy "Impresje nepalskie" - wystawa fotografii Jacka Kubieny Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna E. Kossakowska-Nowicka, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.01 - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki - galeria "Sciana Wschodnia" w Warszawie, 75 fotogramów, 16 grafik. Współorganizator: galeria K.M.P.iK. "Sciana Wschodnia"; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kornocki. Ekspozycj'1: 15.(f2' - 10.03. w Biurze Wystaw Artystycznych w Krosnie, �408 KRONIKA 75 fotogramów, 16 grafik; Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna: R. Gancarz, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.03. - 31.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Tarnobrzegu z siedzią w Sandomierzu. Katalog. Współorganizator: B.W.A. w Tarnobrzegu; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 7.06. - 29. 06. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Radomiu. Współorganizator: K.M.P.iK. w Radomiu; Scenariusz: J: Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.07. - 31.07. Galerii Miejskiego Ośrodka Kultury w Pionkach. Folder. Współorganizator: M.D.K. w Pionkach; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 3.08 - 31.08. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach. Współorganizator: K.M.P.iK. w Gliwicach. "Nepal - kraj i ludzie" wystawa fotografioi. Miłosława Petruszki. Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 6.01. - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach "Galeria Rozmaitości". 88 fotogramów. Współorg;mizator: K.M.P.iK. w Gliwicach; Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 2.03 - 1.04. w Biurze Wystaw Artystycznych w Szczecinie. Współorganizator: B.Vl.A. w Szczecinie; Scenariusz: M. Petruszka, oprawa plastyczna: J. Czerniewicz. Ekspozycja: 10.04- 1.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Gorzowie Wlkp. Wspólorganizator: B.W.A. w Gorzowie Wlkp. "Ikonografia malarstwa Orisy" Scenariusz: J. Szelegejd, oprawa plastyczna: T. Sawa-Borysławski. Ekspozycja: 26. 01 - 10.04. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 118 eksponatów. Katalog. plakat. "Afgańska czajchana" Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna: P. Łęski, M. Bero. Ekspozycja: 26.04.- 31.07. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 125 eksponatów. Katalog, plakat; Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plast.yczna: Z. Ananicz, M. Bero. Ekspozycja: :'::5.10.81- 28.02.85 w Muzeum Archeologicznym w Gda!'lsku, 144 eksponaty. Wspólorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. "Dawna rzeźba i malarstwo Wietnamu" Scenariusz: pracownicy Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, oprawa plastyczna: A. Latusek, konsultacja: Vuong-Nhu Chiem, Nguyen Bich. Ekspozycja: 19.06.- 10.07 w Łazienkach Królewskich w Warszawie (Gmach Podchorążówki), 180 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, Muzeum Narodowe w Warszawie. "XI lat Muzeum Azji i Pacyfiku w 40 leciu PRL" Scenariusz: A. Wawrzyniak, A. Latusek. oprawa plastyczna: A. Latusek. EkSpozycja: 24.08. - 10.11. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 120 eksponatów. Plakat. Warszawa, Muzeum Narodowe - Oddział w Łowiczu "Sztuka ludowa w 35-lecie "Cepelii" i 40-leeie PRL" Scenariusz i oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 23.06. - 24.07., ok. 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia "Sztuka Łowicka". �409 KRONIKA "Rzeźby Józefa Grzegorego w 50-lecie twórczości" Scenariusz: H. Swiątkowski, oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 29.07 -17.09., 54 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Z dziejów ceramiki na ziemiach polskich" Scenariusz: M. Bero; P. Szacki, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 16.12. 83. - 31.05.84., ok. 700 eksponatów. Przewodnik, plakat. Współorganizator: Państwowe Muzeum Archeologiczne w \Varszawie. "Kultura Scenariusz: M. Sztrantowicz, -15.01.84., ok. 190 eksponatów. ludowa Afganistanu" oprawa plastyczna: Informator. R. Garyga. "Czeskie ludowe rękodzieło artystyczne" Ekspozycja: 20.12.83- Scenariusz: A. Vondruśkowa, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 20.01. __ - 1.04., 354 eksponaty. Folder, plakat. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury CSRS, Vstredi Lidove Umelecke Vyroby, Mu-. zeum Etnograficzne w Krakowie. "Ludy cedru - sztuka Indian północno-wschodnich wybrzeży Kanady" Scenariusz i oprawa plastyczna: współorganizatorzy kanadyjscy. Ekspozycja: 24.01.- 1.04. Folder kanadyjski z polską ułotką informacyjną. Współorganizator: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Kanady. "Indianie Kiczua - górale Boliwii" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyczna: E. Prus. Ekspozycja: 25.02. - 24.06. w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, 158 eksponatów, 21 plansz fotograficznych. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Wrocław; Scenariusz: T. Wałendziak, oprawa plastyczna: W. Bogucki. Ekspozycja: 28.10. - 18.12. w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 158 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. "Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie" (Wystawa reklamująca działalność PME) Ekspozycja: szawie. 14.05. - 20.05. w gmachu Szkoły "Rękodzieło Scenariusz: Pile. M. Sztrantowicz. Gl. Planowania i Statystyki w War- ludów Magrebu" Ekspozycja: 16.05.- 30.06. w Muzeum "Na afrykańskim Okręgowym w targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski, A. Olechowski. Ekspozycja: 7.08. - 30.10. w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce, 130 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. �410 KRONIKA "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: H. Olędzka, oprawa plastyczna: H. Gałązka. 668 rzeźb oraz warsztat L. Kudły. Ulotka informacyjna. "Indianie Panare z dorzecza Orinoko - Ekspozycja: 10.07- 30.09., Wenezuela" Scenariusz: J. Jaskulski, oprawa plastyczna: A. Geppert. Ekspozycja: 24.07.- 31.10., 230 eksponatów (część eksponatów została zgromadzona przez Studencką Wyprawę Etnograficzną z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Folder, ulotka informacyjna. "Trony i insygnia wodzów w dawnej Afryce" Scenariusz: Woli. J. Koziorowska. Ekspozycja: "Panorama 20.10. - 2,2.11. w Domu Kultury w Stalowej polskiego stroju ludowego" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa - 3.03.85. Folder, ulotka informacyjna. plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 23.11.84.- "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie. "Kultura .scenariusz: M. Sztrantowicz. nym w Toruniu. ludów Afganistanu" Ekspozycja: WOJEWODZTWO 6.12.84.- 31.03.85. w Muzeum Etnograficz- BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska, Muzeum Okręgowe "Twórczość Franciszka Sadownika" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: K. Witkowska. Ekspozycja: 2.03. - 4.05. w Oddziale Muzeum Okręgowego w Łosicach, 30 eksponatów. Informator. "Sztuka ludowa południowego Podlasia" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: J. Gajewska, K. Witkowska. Ekspozycja: 3.05 - 10.06., ok. 250 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łosicach; Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: 18.09.- 20.09. w Akademii Wychowania Fizycznego Białej Podlaskiej, 45 eksponatów. w "Podlaska Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: w Łosicach, 35 eksponatów. wycinanka ludowa" 12.07.-12.10. w Oddziale Muzeum Okręgowego �411 KRONIKA WOJEWODZTWO BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muzeum Okręgowe "Z badań etnograficznych na terenie budowy zalewu Siemianówka" Ekspozycja: otwarcie 25.04. w Ratuszu w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA Cieszyn, Muzeum "Cieszyński strój kobiecy" Scenariusz: M. Makowski, M. Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zespół Etnograficzny Muzeów Województwa Katowickiego. Ekspozycja: lipiec w Cieszyńskim Centrum Kultury, 100 eksponatów. Folder. WOJEWODZTWO BYDGOSKIE MUZEA Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "Kaszubska Scenariusz i oprawa plastyczna: natów. porcelana artystyczna" M. Gierszewska. Ekspozycja: 18.05. -10.07., 30 ekspo- "Haft Heleny Grabowskiej" Scenariusz ponatów. i oprawa plastyczna: A. Gierszewska. WOJEWODZTWO Ekspozycja: 15.07- 3'1.09., 30 eks- GDAŃSKIE MUZEA Kościerzyna, Kaszubski "Wdzydzkie rękodzieło Park Etnograficzny we Wdzydzach ludowe w zbiorach Kaszubskiego Parku Etnograficznego" Scenariusz: A. Kwaśniewska, oprawa plastyczna: Z.iR. Nałęcz-Jaweccy, W. Błaszkowski. Ekspozycja: 15.05.- 30.09., 75 eksponatów. "Ochrona tradycyjnego budownictwa ludowego Scenariusz: T. Sadkowski; oprawa plastyczna: Ekspozycja: 1.07.- 30.09., 68 eksponatów. na Kaszubach L. Smerek, konsultacja: i Kociewiu" konsultacja: J. Habela. �412 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gdańsk, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Ludowe dywany dwuosnowowe" Scenariusz: K. Turska, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 9.02. - 29.02. VI Galerii Sztuki Ludowej WOK, 16 eksponatów. Wspólorgalliz:ltor: J\1uzeum Etnograficzne w Toruniu. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub" Scenariusz: K. Szalaśna. Ekspozycja: 20.03. - 31.03. w Zasadniczej Okrętów Stoczni im. Lenina - Gdal1sk- Wrzeszcz, 82 eksponaty. "Hafty kaszubskie Szkole Budowy Marii Kopeć z Kęsowa" Scenariusz: K. Szalaśna, oprawa plastyczna: Z. Chylarecki. Ekspozycja: 26.03. - 23.0·1., 37 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. "Twórczość rodziny Hińców z Wdzydz" (hafty, plecionki z korzenia sosny, rzeźba, malarstwo na szkle) Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 06., 48 eksponatów. "Rzeźba Włodzimierza Scenariusz: K. Szałaśna, 30 eksponatów. "Twórczość oprawa Stanisława Scenariusz: K. Szałaśna, 51 eksponatów. Folder. Ostoi-Lniskiego plastyczna: oprawa plastyczna: oprawa A. Szablewska. plastyczna: WOJEWODZTWO Ekspozycja: (1895 - 1984) - "Szopka i obrzędy Bożego Narodzenia Scenariusz: K. Szałaśna, - 31.01.85., 52 eksponaty. z Czerska" A. Szablewska. Rekowskiego" 24.05. - 24. 28.06. - LOB., pośmiertna Ekspozycja: 8.08 - 30.09., w plastyce ludowej" A. Szablewska. Ekspozycja: 20.12.84- GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlkp., Muzeum Okręgowe "Pokonkursowa wystawa pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 4.05. - 10.05., 52 eksponaty. "Pokonkursowa wystawa rzeźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 9.11. - 20.11., 19 eksponatów. Międzyrzecz, Muzeum wiejskim" "Pokaz pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: J. Patorska, 82 eksponaty. oprawa plastyczna: R. Patorski. Ekspozycja: 13.09.- 29.09., �413 KRONIKA "Wyroby wikliniarskie Scenariusz: J. Patorski, 94 eksponaty. oprawa plastyczna: "Współczesna R. Patorski. Ekspozycja: 25.09. --21.10., szopka ludowa" Scenariusz: J. Patorska, 85., 35 eksponatów. oprawa plastyczna: Scenariusz: J. Patorska, 85., 39 eksponatów. oprawa plastyczna: "Staropolski regionu" A. Kowalski. piernik WOJEWODZTWO Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. świąteczny" A. Kowalski. JELENIOGORSKlE MUZEA Bolesławiec, Muzeum Ceramiki "Gwiazdkowe tradycje ludowe" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: T. Wolanin. Ekspozycja: 22.12.84.- 8.02. 85., 19 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Kamienna Góra, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego "Czepki dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 50 eksponatów. "Ludowe meble dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 12 eksponatów . •Telenia Góra, Muzeum Okręgowe "Najcenniejsze kolekcje ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Jeleniej Górze" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: W. Sierka. Ekspozycja: 20.0684 - 4.04. 85., 220 eksponatów. Katalog. "Gwiazdkowe tradycje ludowe" patrz: Bolesławiec, Muzeum Ceramiki WOJEWODZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: pień 84. - sierpień 85. w Izbie Regionalnej tów. Katalog, plakat. Z. Baranek, w Cekowie J. Pawlak. Ekspozycja: sier(woj. kaliskie), 100 ekspona- �414 KRONIKA WOJEWÓDZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Niegowonickie palmy wielkanocne" Scenariusz: A. Szymczyk, oprawa - 20.05., 40 eksponatów. Bytom, Muzeum Górnośląskie plastyczna: Cz. Haczkiewicz. Ekspozycja: 17.04.- "Malarstwo, grafika i rzeźba nieprofesjonalna województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko. Ekspozycja: 21.02. - 11.03. w Domu Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Krakowie, 81 eksponatów. Folder. "Strój cieszyński i jego zdobnictwo" Scenariusz i oprawa plastyczna: 1. Białas, M. Kuczyńska. Ekspozycja: 12.05. - 30.07. w Muzeum Hutnictwa i Odlewnictwa Metali Kolorowych w Głogowie, 293 eksponaty. Przewodnik. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" SCelna,riusz: K. Kam:ko. Ek'lpJizycja: IZ3.05.- 31 08. w MuzeUlm Wsi Opolls'kiej w Bierkowicach, 72 eksponaty. Katalog, afisz. "Malarstwo twórców nieprofesjonalnych województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko, oprawa plastyczna: E. Inglot. Ekspozycja: Biurze Wystaw Artystycznych w Bytomiu, 68 eksponatów. 31.05. - 13.06. w "Muzeum Górnośląskie. Dzieje i działalność w latach 1927 - 1939" (część dotycząca działalności i zbiorów etnograficznych) Scenariusz: K. Kaczko, 1. Białas, M. Kuczyńska, oprawa plastyczna: A. Adamczyk, R. Chruściel. Ekspozycja: 20.12.84. - 9.03.86., 607 eksponatów. Katalog, plakat. Chrzanów, Muzeum "Szopki krakowskie" Scenariusz: Z. Lipiarz, oprawa plastyczna: D. Szpak, konsultacja: ryczne w Krakowie. Ekspozycja: grudzień 84 -luty 85. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE Muzeum Histo- KIELECKIE NIEMUZEALNE Kielce, Towarzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu Staropolskiego "Twórczość ludowa Kielecczyzny" Scenariusz: K. Ściwiarska, oprawa plastyczna: M. Wójcik. Ekspozycja: 8.09.- e.09. w Nowej Słupi w plenerze (Dymarki Świętokrzyskie), 25 eksponatów. Współorganizator: Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kielce, Wojewódzki Oddział Stowarzyszenia PAX �415 KRONIKA WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA Szczecinek, Muzeum Regionalne "Zabytki Scenariusz: natów. kultury jamneńskiej J. Sienkiewicz, ze zbiorów Muzeum Okręgowego konsultacja: J. Dudź. Ekspozycja: WOJEWOOZTWO w Koszalinie" 1.06. - 31.08., 60 ekspo- KRAKOWSKIE MUZEA Kraków, Muzeum Etnograficzne "Kultury Scenariusz: Ekspozycja: M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.03.- 4.06., ok. 900 eksponatów. "Afrykańska Scenariusz: Ekspozycja: czarnej Afryki" kolekcja Stefana oprawa Katalog plastyczna: Szolc-Rogozińskiego M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.04.- 4.06., ok. 300 eksponatów. 1882 - 1890" oprawa plastyczna: Katalog. "Rosyjska zabawka H. Trzebiatowska. H. Trzebiatowska. ludowa" Scenariusz: W. Stwora, oprawa plastyczna: J. Jeleński. Ekspozycja: 18.04.- 4.06., ok. 250 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury ZSRR. "Dzieło i twórcy ludowi w 40-leciu PRL" Koncepcja i założenia: E. Waligóra, scenariusz: A. Spiss, I. Łopuszańska, A. Jacher-Tyszkowa, H. Bittner-Szewczykowa, E. Pobiegły, E. Krasińska, oprawa płastyczna: J. Trzebiatowski. Ekspozycja: 20.07.84.- 1.04.85., -ok. 700 eksponatów. Katalog, plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Kraków, Muzeum Historyczne "Szopki krakowskie Scenariusz oprawa 85.. 122 eksponaty. plastyczna: T. Petryk, WOJEWOOZTWO 1984" A. Szałapak. Ekspozycja: 9.12.84.-12.02. KROSNIEŃSKIE MUZEA Jasło, Muzeum Regionalne "Ludowe malarstwo na szkle i rzeźba z kolekcji Stanisława Ekspozycja: 1.04.- 31.05., 79 eksponatów. Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego Kadyiego" �416 KRONIKA "Dom naszych dziadków" Scenariusz eksponaty. i oprawa plastyczna: Informator. "Władysław Scenariusz i oprawa naty. Informator. R. Grządziela. Chajec - plastyczna: Ekspozycja: 27.05.84.- 30.09.86., 733 rzeźbiarz ludowy z Kamienicy" J. Malinowska. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 27.05. - 30.09., 72 ekspo- LEGNICKIE MUZEA Legnica, Okręgowe Muzeum Miedzi "Sztuka Nigerii" Scenariusz: Katalog. S. Firszt, oprawa plastyczna: K. Łyba-Janus. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.07.-14.09. LESZCZYŃSKIE MUZEA Leszno, Muzeum "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: A. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: lowski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 60 eksponatów. "Rzeźby Mariana Scenariusz: B. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: ski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 80 eksponatów. WOJEWÓDZTWO Ciechanowiec, Muzeum Rolnictwa "Tkanina G. Noga, konsultacja: Mureka" G. Noga, konsultacja: patrz: Warszawa, im. K. Kluka dwuosnowowa Państwowe S. Chmielow- ŁOMŻYŃSKIE północno-wschodniej Scenariusz: K. Uszyński, T. Romanowska, oprawa plastyczna: cja: M. Pokropek. Ekspozycja: 14.04. - 31.05., 60 eksponatów. "Indianie S. Chmie- Kiczua - Polski" W. Bogucki, konsulta- górale Peru i Boliwii" Muzeum Etnograficzne �417 KRONIKA WOJEWODZTWO ŁODZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeologiczne "Nowe nabytki i Etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego (etnografia, numizmatyka) Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 27.02. - lS.05. "Słowackie ludowe matryce Scenariusz: A. Twardowska, Łódzki Dom Kultury. Z. Maik. "Wielkanoc Scenariusz: Z. Maik. Ekspozycja: "Tradycyjne do druku na tkaninach" Ekspozycja: 14.03.- 9.04. Współorganizator: w sztuce ludowej" 20.04. - 20.05. meksykańskie Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: "Narzędzia instrumenty muzyczne" 5.06. - 24.06. do obróbki lnu w kulturze Scenariusz: K. Pisera. Ekspozycja: w Łodzi" ludowej" 20.07. - 31.12. "Rzeźba czarnej Afryki" Scenariusz: W. Nowosz, B. Wiluś, oprawa plastyczna: W. Janiak. Ekspozycja: 10.0S.- 20.10. w Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu, ok. 150 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej. "Przeszłość i teraźniejszość Japonii" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 20.11. - 10.12. w Domu Kultury organizator: Towarzystwo Polsko-Japońskie. "Lutnia". Współ- INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Łódź, Dom Kultury Ludowej "Ludowa plastyka Ekspozycja: otwarcie: papierowa województwa 12.01. w Domu Kultury miejskiego łódzkiego" Ludowej. "Malarstwo prymitywne" prace Henryki Hakowej Ekspozycja: 15.11.- 15.12. w Domu Kultury Ludowej, 11 obrazów. Łódź, Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Sztuka "Kobieta" - wystawa Ekspozycja: otwarcie 6.04. w sklepie firmowym 27 "Lud" - t. 7I rzeźby Spółdzielni. Ludowa" �418 KRONIKA WOJEWODZTWO NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Łemkowie" Scenariusz: A. Kroh, M. Brylak-Załuska, oprawa plastyczna: B., M. Magierowie. Ekspozycja: 30.01 -15.04. w Galerii "Dawna Synagoga" - Oddział Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, 830 eksponatów. Folder. "Wystawa stroju lachowskiego" Scenariusz: Z. Szewczyk, oprawa plastyczna: B. Magiera. w Sądeckim Parku Etnograficznym, 160 eksponatów. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Scenariusz: Z. Wolanin. Ekspozycja: nym, 278 eksponatów. Katalog. "Malarstwo Scenariusz: P. Piotrowski, eksponatów. Katalog. Ekspozycja: plastyczna: Par- Piotrowskiego" S. Gał. Ekspozycja: 21.07. -14.09., 80 ludowej" S. Gał. Ekspozycja: "Zbójnictwo Etnograficz- 26.12.84. - 17.02.85 w Sądeckim "Demony w plastyce Scenariusz i oprawa plastyczna: tów. Plakat. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie Parku kolędnicze" na szkle Piotra oprawa 5.05. - 30.09~. Polskich" 8.08. - 30.09. w Sądeckim "Akcesoria Scenariusz: M. Kroh, B. Koczwara. ku Etnograficznym, 123 eksponaty. Rabka, Muzeum Im. Wł. Orkana Ekspozycja: 15.09.84. - 02.03.85., 60 ekspona- góralskie" Scenariusz: W. Polakiewicz, S. Zurowski, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 6.07.84. - 13.06.85. w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki w Muzeum Zamku w Niedzicy, 39 eksponatów. "Zdobienie skóry i metalu na Podhalu" Scenariusz: S. Zurowski. Ekspozycja: 13.08. -15.11. w Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku, 144 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku. "Czas stroju podhalańskiego" Scenariusz: H. Błaszczyk-Zurowska, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 3.09. 84. - 15.02.85. w Galerii Sztuki im. Rodziny Kulczyckich - Oddział Muzeum Tatrzańskiego, 678 eksponatów. Katalog. �419 KRONIKA WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Sztuka Nigerii" Ekspozycja: 9.12.83. - 29.02.84., 96 eksponatów. "Plecionkarstwo Scenariusz: M. Gołubkow, E. Próchnicka. Opole, Muzeum Sląska Opolskiego "Grafika na Sląsku" Ekspozycja: lamajska 5.10. - 2.12., 82 eksponaty. z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Elementy zdobnicze kobiecego stroju ludowego na Opolszczyźnie" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, oprawa plastyczna: M. Goc, E. Wijas-Grocholska. Ekspozycja: 1.02. - 28.02. w Muzeum w Grodkowie, 143 eksponaty. "Opolska ceramika malowana" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Wijas-Grocholska, M. Goc. Ekspozycja: 1.02.- 28.02. w Muzeum w Leśnicy - Oddział Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, 121 eksponatów. Ekspozycja: 1.05. - 31.05. w Muzeum w Raciborzu. "Wiano panny młodej" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, M. Goc, oprawa plastyczna: R. Kowal, M. Mikulski. Ekspozycja: marzec-wrzesień w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, ok. 500 eksponatów. Informator; Ekspozycja: wrzesień-grudzień w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Opole-Bierkowice, Muzeum Wsi Opolskiej "Wielkanocna Scenariusz: E. Bęben, oprawa eksponatów. plastyka plastyczna: obrzędowa" L. Bokła. Ekspozycja: 15.04. - 31.05., 260 "Wystawa koron żniwnych" Scenariusz oprawa plastyczna: L. Bokła. Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 30.09. - 31.10., 82 eksponaty. OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Krakowiaków i Górali" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 2502., 115 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Warszawie. 27* �420 KRONIKA "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: G. Grzelińska, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 27.04. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. "Palma Oprawa plastyczna: ponatów. S. Krzyżewski, kurpiowska" A. Olechowski. Ekspozycja: 17.04.- 30.06., 30 eks- "Kurpiowska sztuka ludowa" wystawa pokonkursowa Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, zycja: 4.06. - 30.07., ok. 200 eksponatów. oprawa "Na afrykańskim patrz: Warszawa, Państwowe plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspo- targu" Muzeum Etnograficzne WOJEwOnZTWO PILSKIE MUZEA Trzcianka; Muzeum im. Wiktora Stachowiaka "Sztuka ludowa i amatorska województwa wystawa pokonkursowa pilskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Niedźwiecki. Ekspozycja: 26.01. - 10.04., 140 eksponatów. Katalog. Współorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile. "W kręgu pasieki" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Cybulska. Ekspozycja: natów. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne 18.04. - 27.06., 200 ekspow Poznaniu. WOJEWOnZTwO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, Muzeum Regionalne "Wy.stawa pokonkursowa sztuki ludowej z okazji 40-lecia PRL" Scenariusz: Z. Rafalska, oprawa plastyczna: M. Ocetek, konsultacja: ski. Ekspozycja: 27.04. - 18.05., 565 eksponatów. "Wybrane elementy J. P. Dekow- sztuki ludowej opoczyńskiego" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. w Stowarzyszeniu PAX w Opocznie, 30 eksponatów. Ekspozycja: 20.05.- 30.05. �421 KRONIKA "Elementy sztuki ludowej" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafa:lska, konsultacja: J. P. Dekowski. Ekspozycja: 10.06.- 30.06. w Miejskim Domu Kultury w Opocznie, 150 eksponatów. Folder. "Wybrane dziedziny sztuki ludowej" Scenariusz: S. Dłużewska, oprawa plastyczna: L. Karbowiak. Ekspozycja: 19.06. - 29. 06. w Zbiorczej Szkole Gminnej w 2arnowie, 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła ludowego i Artystycznego "Opocznianka". "Opoczyńska sztuka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. Domu Kultury w Opocznie, 160 eksponatów. Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa województwa Ekspozycja: piotrkowskiego Scenariusz: J. Piwońska, oprawa plastyczna: pień, ok. 150 eksponatów. Katalog, afisz. Tomaszów Maz., Muzeum 28.09. - 30.10. w Miejskim w 40-1eciu PRL" E. Stankiewicz. Ekspozycja: lipi'ec-sier- "Szopka krakowska" Ekspozycja: 12.01.- 26.02., 15 eksponatów. ryczne w Krakowie. "Folklor w malarstwie Ekspozycja: Opocznie. 1.04.-12.04., 50 obrazów. "Ludowa tkanina Afisz. Współorganizator: Muzeum Histo- Marii Wąsowicz-Sopoćko" Współorganizator: Muzeum Regionalne w rawska i brzezińska" Scenariusz: E. Putyńska. Ekspozycja: 11.08.- 26.08., ok. 50 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy "Twórczość Mazowiecka" w Tomaszowie Maz. WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZEA "Rzeźba ludowa rejonu łęczyckiego" rzeźby plenerowe Scenariusz: A. Sobczak. Ekspozycja: 20.01. - 5.03. w sklepie "Sztuka Ludowa" w Łodzi, 24 eksponaty. "Boruta firmowym Spółdzielni i inne diabły polskie" Scenariusz: W. Grąbczewski, A. Sobczak, oprawa plastyczna: Ekspozycja: 26.03. - 0.7., ok. 500 eksponatów. Katalog. L. Downar-Zapolski. �422 KRONIKA "Rzeźba Andrzeja Dębowskiego z Piątku w 25-lecie pracy twórczej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Sobczak. gminnej w Piątku, ok. 100 eksponatów. Afisz. Płock, Muzeum Mazowieckie "Len w kulturze Ekspozycja: 3.05. - 20.06. w Bibliotece ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 16.12.83.-11.03.84., 105 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Muzeum i Park Etnograficzny w Cierpcu, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Mazowiecka rzeźba ludowa' Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 20. ()4. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu Oddział Muzeum Okręgowego w Ostrołęce ,80 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Historyczne w Przasnyszu. "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plaseyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 14.09.-11. n., 78 eksponatów. Informator, plakat; .Ekspozycja: 23.11.84.-15.01.85. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. "Malarstwo Scenariusz: G. Grzelińska, 01.85., 77 eksponatów. na szkle Krzystofa oprawa plastyczna: Okonia" T. Zaremba. Ekspozycja: 30.n.84. - 9. WOJEWODZTWO POZNA:lIl"SKIE MUZEA Poznań, Muzeum Etnograficzne "Między Starym a Nowym Rokiem" obrzędy ludu wielkopolskiego Ekspozycja: otwarcie 9.06. w sali wystaw nych, Zamek Przemysława. Szreniawa, Muzeum Narodowe Rolnictwa czasowych Oddziału Rzemiosł Artystycz- "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszyńska, oprawa plastyczna: M. A. Hańca, konsultacja: F. Klaczyński. Ekspozycja: 10.06.-16.06. w pawilonie na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich, 42 modele. WOJEWODZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej "Zimowa plastyka obrzędowa wsi przemyskiej" Scenariusz: T. Burzyński, oprawa plastyczna: T. Burzyński, J. Kotula. Ekspozycja: ·20.03.- 10.04., 148 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Przemyślu. �423 KRONIKA WOJEWODZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum, Wsi Radomskiej "Rzeźba ludowa Grzegorza Szewczyka" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa 1.04.- 30.06., 80 eksponatów. Katalog, plakat. "Dzieło Oskara Kolberga plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: w sztuce ludowej" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: 1.06.- 30.06. w Miejsko-Gminnym Komitecie PZPR w Przysusze, ok. 200 eksponatów. Katalog, plakat. "Zycie i twórczość Jana Kochaowskiego" w malarstwie, ceramice i tkaninie dwuosnowowej Scenariusz: S. Rosiński, 207 eksponatów. Katalog. oprawa plastyczna: A. Włodarz: Ekspozycja: 1.07. - 31.07., WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Nabytki Muzeum Okręgowego w Sieradzu w latach 1981 - 1983" Scenariusz: (fragment wystawy dotyczący etnografii) M. Dziurowicz-Kaszuba, wa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: 2.01. -12.02., 97 eksponatów. Informator. "Sztuka opra- ludowa dla dziecka" Scenariusz: B. Olszewska, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponaty. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. 7.04 - 20.05., 142 "Dziecko w sztuce ludowej" Scenariusz: A. Hernacka, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Muzealnictwo i ochrona zabytków w Sieradzkim w 40-leciu 7.04. - 20.05., 69 Polski Ludowej" Scenariusz: A. Kufel-Dzierzgowska, oprawa plastyczna: T. Hołówka. Ekspozycja: 20. 07. - 21.10., 35 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Wojewódzki Konserwator Zabytków w Sieradzu, Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu. "Początki współpracy twórców ludowych w sieradzkim Scenariusz: M. Dziurowicz-Kaszuba, oprawa plastyczna: Neymanowa. Ekspozycja: 11.11. - 2.12., 331 eksponatów Wieluń, Muzeum Ziemi Wieluńskiej Muzeum" Z. Fiszer, konsultacja: Z. �424 KRONIKA "Dawna i współczesna Scenariusz: B. Wiluś, 300 eksponatów. oprawa sztuka ludowa regionu wieluńskiego" plastyczna: W. Janiak. "Rzeźba ludowa Czarnej patrz: Łódź, Muzeum Archeologiczne Ekspozycja: 8.07. -1.08., ok. Afryki" i Etnograficzne WOJEWOOZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Ziemi Rawskiej "Rzeźba Mieczysława Scenariusz: J. Sienkiewicza, oprawa - 30.021,8'5.,94 eksponaty. Katalog. plastyczna: WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE Zeglińskiego" M. Cąpala. Ekspozycja: 19.12.84- SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giźycko, Miejski Dom Kultury "II Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, ska. Ekspozycja: 12.01. - 24.01., 300 eksponatów. "Doroczna wystawa konsultacja: Plakat. twórczości B. Graziewicz-Chludziń- amatorskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, konsultacja: Ekspozycja: 15.12. - 23.12., ok. 600 eksponatów. Plakat. WOJEWOOZTWO Okresu Zimowego" B. Graziewicz-Chludzińska. SZCZECIl'IrSKIE MUZEA Stargard Szczeciński, Muzeum "Swiat dzieci" Scenariusz. zespół pracowników Muzeum w Martinie. Oprawa plastyczna: Muzeum w Stargardzie Szczecińskim. Ekspozycja: 21.01. - 6.03., 150 eksponatów. Współorganizator: Czechosłowacki Ośrodek Kultury i Informacji w Szczecinie. WOJEWOOZTWO TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz, Muzeum Okręgowe "Rumuński strój ludowy i tkanina z okresu Bistrita i Nasaud" Scenariusz: I. Godyń, oprawa plastyczna: I. Godyń, J. Krzemiński. Ekspozycja: 1.10._ - 31.10., ok. 100 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeul Judetean de Istorie (Rumunia), Biuro Wystaw Artystycznych w Sandomierzu. �425 KRONIKA WOJEWÓDZTWO ·TARNOWSKIE MUZEA Bochnia, Muzeum im. prof. Stanisława "Panare - Fischera Indianie Scenariusz: 1. Zawidzka, J. Jaskulski, dziesiąt fotogramów. Współorganizator: kiewicza w Poznaniu. Tarnów, Muzeum Okręgowe "Indianie Amazonii wenezuelskiej" M. Kairski. Ekspozycja: 1.04. - 30.04., kilkaInstytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mic- Ameryki Południowej" Scenariusz: J. Kamocki, oprawa plastyczna: J. Kocioł. Ekspozycja: - 12.05.85., 250 eksponatów i fotografii. Katalog, plakat. Współorganizator: Etnograficzne w Krakowie. "Sztuka ludowa Scenariusz: A. Bartosz, oprawa 100 eksponatów. 26:11.84.Muzeum rzeźba i malarstwo" plastyczna: J. Kocoł. Ekspozycja: WOJEWODZTWO 26.11.84.- 30.06.85., TORtffl"SKIE MUZEA Grudziądz, Muzeum "Ludowe malarstwo na szkle ze zbiorów Muzeum Etnograficznego Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: 24.11.83.-11.04.84., 85 ekspnatów. Toruń, Muzeum Etnograficzne w Toruniu" A. Błachowski, J. Mrotek. Ekspozycja: "Sztuka ludowa" zbiory i działalność Muzeum Etnograficznego w Toruniu Ekspozycja: otwarcie: 21.07. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury warzystwo przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu WOJEWODZTWO Sztuki, To- WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Ludowe i artystyczne rękodzieło" ScenariUls'Z: J. !Jis, oprawa plasityczna,: M. WaleIlalk, M. RobaczyńJsika. Ekspozycja: :26.04.-25.05., ok. 100 ek'sponaltów Wislpółoll'ga'nizalt,o'r:Wojewódzki DQm Kulttury w Wałbrzychu. �426 KRONIKA WOJEWODZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawłslkiiej i Dobr,zyńskiej "Sztuka ludowa Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej" wystawa pokonkunsowa Scenariusz: J. Swięch, oprawa plalstycZlna: J. NoWItersiki. Bk1s(pozy,cja: 8.08. - 30.09., :250 ekSIPOtl1atów.KaJtiaJlog,plalmJt, WOJEWODZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA \Vrocław, Mu'Zeum Elmograf.kzne "Indianie patr,z: Wal'szawa, Państwowe Kiczua - górale Boliwii i Peru" Muzeum EtinQgra:fiiczne "Wiano panny młodej na Sląsku" Scenariusz: M. HOSltwoTowska, M. G'ołubkow, M. Goc, E. Grocho1ska, L Biał,a,s. Oprawa pla'Stycma: E. Prus. Ekspozy,cja: H.03. - 2.09., 521 ekspoo<J1tów. Kataldg, W<SIpółorganizaJborzy: Muzeum SląSlk:a Opolskiego w Opolu, Muzeum GÓl1Jlośląskie w BytomliJu. "XVIII Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" SC€inarr'iuStz:M. Fyda. E.k!~()zY'cja:2J2.09 - 14.10., 2,63 prace. Ka>taJ.og Współorganizator: Wojewódzki Dom KuJltury we Wrocławiu. "Wieńce i korony Żiniwne" Scenariusz ~ oprawa plalsityczniGt:E. Prus!. Bkspoz)'lcj'a: 18.10. - 11.11., 100 eksponatów. WspółOlrganjlzaJt'or: Związ~k Kół~k Holniczy,ch "Tatry w dawnej fotografii" Scenar'ius.z i oprawa plasityczna: J. Olek. Ekspozy,cj1al: 15.11. - 9.12., ok. 200 fotografii. Inf.orJrJ.altoo". Wspólorgani'zaJtor: Galleria Foto - Medi'um - Art. "Hej kolęda, kolęda" Scenariusz' M. Gołubkow. E,k:spozy.cj'a': 15.12 - 31.12., 49 ekaponat6w. WOJEWODZ'I'WO ZAMOJSK,IE MUZEA Biłg01l'iG\1j, Muzeum R:zemiosł Ludowych "Zdobnictwo stroju ludowego 'I1a Lubelszczy:bnie" fragment wystawy zorganizowanej przez Muzeum Okręgowe w Lublinie Scenariiusz: E. Kępa, J. p.etera. Ek&pozy,cja: 128.05.- 2,0.09.,'OIk.90 eklsipona<tów. Lnformatol'. WISp6łorg.amizator: Muzeum Okręg.owe wIJubILnie �427 KRONIKA WYSTA WY ZAGR'ANICZNE ZORGANIZOWANE W 1984 ROKU CZECHOSŁOWACJA Bratysława "Nikifor Krynicki" Scenar1uS1z: W KawiolrlS'ki. Effislpozy,cja:25.09. - 6.10. w Ośrodku Lnformacji i Kultury Polskiej w Bra,t~sławie, 158 e kSiPolnatów. Orgalnizatolf: Muz;eum Oi~ręgowe w Nowym Sączu. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Erfurlt "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Sc'elnlalriusz: M. SCliisła, oprawa plastyczna: Z. Bal1alnek. EI\.'!spozY1cja:maj -Hpiec w Stealtl'iohes Heimalt Uind SdhIoslsmuseum w 8on;dershaU'sen (okręg Erfurft), 134 l"kisrpolnalty.Kata}og, pJak:alt. Organizaitorzy: Muzeum Okręgowe Ziemli Kalisk1ej, Urząd Wojewódzki w Kaliszu - Wydział KuUury i SztUlkii,RJaltd~ BeziI1kes Erfwt Mitglied des RateIs filr Ku~tur Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWAiNE W 1985 ROKU WOJEWODZTWO STOŁECZNE WARSZAWSKIE MUZEA War'szawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Malarstwo Madhubani ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariiusz: J. Szelegejd, o,prlawa pla:sltyczlna: E. K,oS'sa:kowska, J. 8relegejd. Eikspozycja: 22.01.- 27 01. w Klubie Międzynairoidowej Ksli'ążki i P'rasy W WarszaWie (Ga,leria "Sciana \Vschodinia") 38 effislpolnatów. WspółoI1gaIlli'zator: KMPiK w Warszawie "Sciana Wschodnia". "Maski z Mongolii, Nepalu, Indonezji i Republiki Vanuatu" Scenariusz: A. D<:lltusek. 8lmlpozy'cj'a: 2J2.02.- 3008. w Ur;sy:nov..1SkimDomu w Walrszawie, 8 ma'sek, 10 grafik Ws.półorgan'i:zabor: Ursyno:wskii Dom w Warszawie. "Batiki Szltuki Szltuki jawajskie" Scenari'us'z: K. Olgyyay-Slawiikowska, oprawa pl,asity,czna: R. S:i'JClZJepańskiEkspozycja: 19.02.- 16.04. w Galerii "Nusall1ltara" w W'arsz<lWlie,91 ekJSIponaltów. Katalog, plakat, �428 KRONIKA "Grafika lamajska z iN"epalu" Scenariusz: J. Szelegejd, Qprawla plasJtyczna: J. Szelegejd, W. Sierka. 1.04. - 15 06. w lVIu.zleumOkręg()iwym w JeJ.€L'liej Górze, 6'1 eksponatów. niml1Jor: lVIuzeum Okręgowe w Jeleniej Górze; Sc.elnariusz: A. La,tws€ik, oprawa plasltyczlna: A. Laltusek, B. Rzeczy'cka, E.k3pozycja: 3110.- 30.11. w lVIuzeum Okręgowym w Ży,:ardowie, 70 Vv,3póło,:ganizator: Muz'eUJmOkręgowe w ŻYI1a1I1dowie. "Afgańska EklSlpozycja: WlSlpólorga1VI.Cąpała. eikJSlPonaltów. czajchana" Sce.nayjiusz: Z. Analnilc'l, oprawa pla'S1tycz;na:Z Ananilcz, M. Bero. Ekspozy'c'j.a: 23.04.- 31.08. w Muzeum Okręgowym w ŻyJ1aJI1dowie,145 elkspclInia-lów.W'SiPólorganiz'a,tor: Muzeum Okręgdwe w Żyrardowie. "Afgańska sztuka i rękodzielo - dary dla Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariu;S'z: T. KamińJSiki, Qprawa plasty,cZJna: 1VI.Goebel. Bkspozy.cja: w Ga'1e.rii "NuSlanJbara" w Wal1s.zawie, 1512ekSipOlnalty.Ka1alog, pJakaJt. "Z dawnej Scenarius'z i qprowa plastyczna.: Okiręgowym w Słu~s:lrn. A "Radżasthan Mongolii' Latusek. - 26M. - 5.08. sztuka Ekspozycja: 5.07. - 30.08. w Muzeum i rękodzieło" Scena,ri'llsz: B. BUiCzek-Plachitmva, opraWia pla1flt)"czma:Ą. Chęcińska-ŁUJkaJSik EkS(pOzy,cjal: 15.08. - 5.11. w Galerii "NUlSanita'ra" w WClIrszawie, 195 ekspolnJaltów. Katalog, ••.pltatkai; Scenari'usz: M. Bucze'k-Pla<i"Jltowa, op-raWla,plaSlty-C'zma:J. Koco!, K. Nowak. Ekspozycja: 20,1285. - 15.0286., alk. 200 e'kISlPonatów. Katalog, plakat. WS!pól()i;"galniiIZoClltar: Muzeum Okręg'owe w Tamncw,lIi,e. "Nepal, kraj i ludzie - wystawa fotografii Miloslawa Petruszki" Scena'riusz: M. Petrulszka'. Eikl3ipOizycja: 1.09. - 30.09. w MiejSlkim Domu w Hawie, 88 £'oltogramów. W~póło~galr]j,zat-or:MDK w Ua'wie. "Halarntwo i grafika lamajska. Paty z Orisy. Z kolekcji Kultury IAndrzeja Strumilly" Scenariusz i oprawa plals1iycZlna: A. Sitrumill,o S:kISipozy'cja:14.11. - 151!2. w Muzeum Okręgowym w Sll'walka'ch,ok. 90 eks,panaltów. KaialQg, plakalt. Ws:pólorgCllnizart.or: Muzeum Okręgowe w Suwalk'a.ch. "Miedź w kulturach _> Azji" Scenariusz: M. Maj,ka, Q]J'r1a'Wapla'51tY'czna:M. Kilian. Ekspo:zy,cja: 15.11.85.- 15 01.86. \V gale~j'i "Nusalrlta'ra" w Wa,rszawie, 170 ekspcln,<litów K,altalog, plak'at. "Indianile Kiilczua .z Pe.ru" Scenaruusz: T. Walendziak. Ekspozy.cja: malrzec -,kwie,cień w Muzeum Sląska Opa,ls<kiego w Opolu; ok. 160 ek.Slpcma,tów; Ekspozycja: crerwliec -!.slier'Pień w Muzeum im. J. DzierŻlona w Kluc2Jbo'rku; Ekspl(}zyoja: wrzesień -lisitopa,d w Muz,eu:m Ziemi Bruc1ni'okiej w Prudnikiu. ,.Arabowie ScenatrUlUt:;z:M SztrantowiJcz. Mrągowskiej w Mrą'gowie. i Berberzy" E!ffipozycja: kwie.cień -'w;r,ze.si'cń w Mu.zeum Ziemi �429 KRONIKA "Rzeźba Stanisława Zagajewskiego" Sce<DIarius,z: E. Lils~ka:, oprawa p1lasty,czlna: J. NclVViierskJi.EkSipozy'cj1a: 23.04. - 30 06., 80 eksponatów. K'atalog, ulo~lka informa,cyjnCl. Współorganizaltor: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we WłocłaWku. "Rzemiosło i sztuka Lndolnezji" Sce:nal'ilU'Slz:M. Nowik Ek:Slpozycj1a: 15.06 - 11 5.08.w MuzeUlm HiisltorY'cznym w Przasnyszu, 105 eksponatów WSipółoll1g1auri:zatorzy:Muz'eum Okiręgowe w Osltrołęce, Muzeum Hi!story'czne 'w P,rzaISlnyszu. 1 "Barwy ziemi mazowieckiej" Scenariusz: :H. Brandys. Ek:spozylcja: 19.06. - 30.07. Uloltka iJnfoI1macyj!lla. (Wy,sitJa'wa malariSlka poplenerowa członków Mazowie'clkie:go T,owarzySitwa Kultury). "Na afrykańskim Scenalriusz: J. KOZJiorowska targu" E ks;pozycj a: lipiec~sierpi:eń w Muzeum Ziemi Waiłeckiej w Wałczu. "Fotograf wiejski i jego świat - Scenariusz: M. Parno1vvlsilm,oprawa Folder, ulotka i,nformacyjlna. Wojciech Migacz 1874 - 1944" pla:sltyczna,: T. Bochen ,,90 lat po1skiego ruchu EkisIPOlzycja:2:.07. - 30.09. ludowego" Scenariusz: J. Gmitru:k, H. Raczyńlslka, J. Sałkows.kli,OIpraWQI pla9tycz!lla: H. Glaiłązka .Łkis,pozycja: 29.07. - 30.09. Ka,talog, ulotka infm:macyjll1Ja·. WSiPółorgani:z.artm: Muzel\lm H!iJst,oriiPolskiego Ruchu Ludowego w WaI'szawie. "Mqja pr,zygoda w Nluzeum" Scenariusz: K Ambroziak, OtpI1a!waplasltyczmJaJ: R. Koch. Ekspolz.y;cja: 15.10 -22:.1.1. (Wysitawa pokonkursowa prac rysunkow)'lch i malarsildch llJIa:desła!llY;cIh przez dzieci w latach 1984 - 1:985). "Malarstwo etiopskie XVI - XVIII wiek" Ekspozycja: 26.11. - 31.1!2., 40 obrazów li 40 ek:sjpon1atów. UloJtkJa linformacyjna. orgalnizaJt'or: Min:i'sters'two Kultury Etiqpii. "Wieś polska Ekspozycja: In(erprcS's. Wlslpół- w obiektywie" wystawa pokonkursowa 29.11.85 - 5 01.96. Uld1Jka iinforma'cyjna. W,spółOlrgaJnizatorzy: NK ZSL WOJEWODZTWO BIELSKOPODLASKIE MUZEA Biala Podlaska, Muzeum OI~ręgOlwe "Sztuka Scenarvusz: C. Wrębiak. Ekspozycja,: '\\ Białej PodlaiSkiej, 60 ekspolI1altów. ludowa" 23.02. w Akadernj,i WychowalTh'iJa:Fizycznelgo �430 KRONIKA "Zdobnictwo strojów Scenariusz: J. Petem, E. Kępa, oprawa 1.03. - 3 05., ok. :350eJki'>ponatów. InfDrmator. "Sztuka ludowych" pl'a's'ty'czma: K ludowa południowego Scenariusz: C. W:rębi'alk, oprawa plalstyczna: ok. 200 ek:spoll1aitów. Ulo!tka 1nformacyjna. ~iJtk()lwska. Ekspozycja. Podlasia" K. Wi1J~owSika.Ek:Sipozycja: 28.04 - 30.05 , "Szopki ludowe" ScenariJUsz: C. Wlrębi'a:k, oprawa pla:styczl1Ja: K. WiI1Jlwwska. EJkspozyc}a: 412.85.- 31 01.86. w Oddziale Muzeum OkJręgowego w ŁOjsicach,25 eksponatów. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE ŁOlsice, Łosicki Dom Ku'Hury "Wystawa Oprawa tiJlog plastyezma: wieńców dożynkowych" R. MikoszewsiBJi. Ekspozyeja': WOJEWÓDZTWO 29.09. - 30.10., 12 eiksponatów. Ka- BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muz'eum Okręgowe "Współczesna patrz: rzeźba ludowa" To,ruń, Muzeum Etn-ograficZJne "Białostocka wieś w starej fotografii" Scen2Tiusz: H. J2rkubawski, W. Ko:walczuk. Ekspozycja: wrzesueń - październik w Klubie Międzynarodowej Pralsy i Książki 'w Białymsitoku, 1130ekspoll1altów. WspółoJ1ganiza'tor: KMPiK w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKO-BIALSKIE MUZEA Cie5zy!~, Muzeunl "Na szkle malowalDie" Scenariusz: M. MakoWlslk:i.,M Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zeslpół EtmiograIiczny Muzeów Województwa Katowickiego. EkspQ;zycja:: lipiec w Cieszyńskim Cenikum Ku]tury, 50 eksiponaitów. Wisła, MUZleu:rnBeskidzk,;e im. A. P:odżorskiego, Oddział Muzeum w Cieszynie "Malarstwo Scenariusz: J. 50 eksponatów. Krop, na szkle Marii Gatnar-Guzy" Qprd'Wa plas'tyc.zma: M. Mak{lwiSki Ekspozycja: 2.01. - 30.01., �431 KRONIKA "Portrety górali beskidzkich Scena<riusz: J. Krop, oprawa 30 eksponatów. Folder, plalkat. INSTYTuCJE - malaretwo pl1alS1tyezma:B olejne Jana Wałacha" Walach. Eklspozycja: 2.01. - 30.01., NIEMUZEALNE Sucha BesI~~dZJka,T'Owarzystwo Miłośn!ilków Ziemi Suskiej "Wystawa wieńców dożynkowych" Scenaf1iu:s:z:J. HarasLmczyrz, oprawia plasltYClZJna: K. Włoch Bkspozylcja: 30.01.- 30.03. na wystawie 40 lalt Suchej Beskidzkiej w sali Miejskiej Rady Narlodowej, 742 I€I~slPoll1aty. Plakat: Ekspozycja: slicrpień - wrzeslień Rynek w Suchej BeSlkildZlkiej. WOJEWODZTWO CHEŁMSKIE MUZEA Chełm, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Ziemi Chełmskiej" Scenariusz i oprawa plasltyczna: J. Barczyńsilm. Ekspoizycja: szawskim Ośrodku Ku~tury w Warszawie, 146 e~sipolnatów. WOJEWODZTWO 1801 -!1l5.01. w War- ELBLĄSKIE MUZEA Kwi·dzyń, Muzeum Zannkowe w Mzilborku, Oddział w K'Wlidrzynie "Wyroby z trzciny i wikliny Technikum Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Kwidzynie" Scenarl'usz: H. Sampławs:ka, oprawa plastyczna: B. Malinowska. EkJsrpo:zycja: 10.04 - 11.11., 205 eksponatów. "Pisanka regionalna" wystawa pokonkursowa Scen;lriusz: H. SamplawskCl, oprawa plasty.czrna: B. Malinowska. Ekspozycja: 1304.- 15.05., 172 ekspoln<1ty Ws'półorganiza:tor: Wojewódzki Zarząd Kółek Rolniczych w Elblągu. "Twórczość ludowa regionów nadwiślańskich" Sc:eaariusz: H. Sa,mpbwska, oprawa plasltyczna: B. Mali!nowslm. Eklslpozycja: 1.06.- 15.08., 200 ckspGlnatów Wspólorganizatomy: Komitet Obchodów 750~leCia Kwidzynia, Miejski Ośrodek Kultury w Kwidzynie. �432 KRONIKA WOJEWODZTWO INSTYTUCJE GDAŃSKIE NIEMUZEALNE Gdańs!k, Wojewódzki Ośrodek ~ul1Jury "Rzeźba Antoniego Bartara" Scenar:iuslZ: H. OSltrow.s!ka-Wójdkowa, ·oprawa pI8My.ezmJa: A. SZaiblewska EkiólpOzycja: 25.02. - 15.04., 11210 ~kslponatów. KaJtalog. Współo,rgalnli'zaitor: Muzeum Pomorza Slfl()ldkoweg"Jw Słupsku "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałaśna. ~kisIPozycja:20 05. - 2.06. w Galerii "S" IW Bydigoszczy. 166 ekSlponctltów Wspólorglalniz.aitorzy: Kujawsko-Pomorskie Towa'l1zystwo Kul!tumlne. Klub Senilora Zakładów Clhemi!czmych "OI'gaJniJkia- Zachem" w BydgosZiczy. "Zabawki ludowe" Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczma: A. Szablew:slkia.· EksIPozycja:31.05. - 28.06., 147 eksponatów. W.sjpółor:galnizaitor: Regionailne Biiiuro SprZiedaży w GdYil1Ji. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub Srodkowych" Scenariusz: K. SZałaŚl1'3, opm!wa plalslty'cz.na: A Szablew:ska. EkspiOlzycja: '17.07 - 4.09. w Miejskim Domu Kul'tury w Kairtuzach, 76 ekspo!l1Ja'tów.WlspółQ'r.gamizat'or: Miejski Dom Kulitury w Kartuzaloh. "Współczesna sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałal.Ślna,Oiprawa plas'tyezma: A. SzablewSlkia. ~kspozy'cja: 14C e'ki.-lpolna1tów. WOJEWODZTWO 24.07. - 17.08., GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlklp, Muzeum Okręg1dwe "Rz·eźba ludowa województwa gorzowskiego" Scenariusz: W. Sati<owls:ki,opra'wlat pIa:SltY'czna: M. Golemski Ekspozycja: 9.01. - 3.02,. w Klubie "Kierunki" StowalI1zyszenia P AX w Gorz·owiie W1kp., 29 eksponatów. P1!a!ka t.Współorgalnii!zaltor: StClwarzys.zenie PAX w Gorwwile Wlkp. 1 "Oleodruk religijny w zbiorach Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wlkp." Sl'lena,riusz: W. Sadowski, Qlprawa plalstyezna: M. Golemski. Ekspozy'cja: 14.03 - 16.0ł. w K'lubiie "Kieruniki" Stowarzy!sizenia P,AX w Gorzowi1e WIlkp., 312ekspcmaity. Plakat. Współorganizator: St,owarzy'slzenie PAX w Gorzowie WlkJp. "Pokonkursowa wystawa r"eźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie wiejskim" Sc€'.nar~UiS(z:G Kostkbewicz, M. Golemsikii" oprawa plials1tY'oZlna: M. GOIlemsIki. Ekspozycja: 22.11. -120 12. w ~lubie "Kierunki" Stowa·rzyszenia PAX w Gorzowie Wlkp. 14 eksipcmartów. Międzyrzec.z, Muzeum �433 KRONIKA "Współczesna Scenariusz: J. Paltorska, - 16.02.86., 39 eksponatów oprawa "Staropolski Scenariusz: J. Patol'ska, '16.02.86., 41 eksponatów. szopka ludowa" .plalStyc.zma: A. Kdwa1:slki. Ekspozycja: piernik świąteczny" opriaIWa .plas:tycz.nJa>:A WOJEWÓDZTWO 22.1'2/.85.- Kowalsiki. Ek!sipozyc-ja: 22.12.85.- JELENIOGÓRSKIE MUZEA Bolesł'awiec, Muzeum CeramJilki "Gwiazdkowe patr,z: Elt.l1ograficzne wystawy tradycje ludowe" ozasowe zOll"ganizowame w 1984 roku. LUD WOJEWÓDZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, MuzeUJrr.Okręgowe ZJi,e,miKa~iJsIki~j "Wybrane elemelIlty wystroju chałupy wiejskiej w regionie kaliskim XIX - XX w." SCelIlariusz: A. Jabłońska-Walmy, oprawa plastYl~a: dziernik - grudzień, 50 e.kspOI1JaJtów. Katalog, plakatt. KI"'Q/tJooz}'ln, Muzeum Reg:il()na~ne "Obrzędowy ScenariUi)·z; H. Lawniczak, natów. Katalog J. Pawlak. Ek!$ozycja: paź- rok krotoszyński" Ł. Długiewicz-Paszek. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.03. - 8.05., 50 ekspo- KATOWICKIE MUZEA "Ludowe zwyczaje doroczne n.a Słąsku w malarstwie Il'lieprofesjonalnym" Scenariusz: K. Ka,czko. Ekspozycja: 4.01. - 12.06. w Zasadnli'Czej SlJkQle Zawodowej w Tychach, 58 obm.zów. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" Scenariusz: K. Ka'czko. Ek:slpozy'cja: 4.03. - 19.111. w MUZI€um w Bria5zce; Eikspo.zYCia: 19:11.85. - 11.02.86. 'W Muzeum .w Oleśnicy. 72 eksponaJty. Ka'talog, afislZ. 28 "Lud" - t. 71 �434 KRONIKA '"Drogi do zwycięstwa" plasty~a nieprofe:sjonalna Scenariusl: Ekspozycja: af,l5z. K. Kaczko, oprawa pla:lty,czna: D. ChnJJ:eaarska. Ekspozy{:ja: 9.05. - 30.08.; 6.09. - 4.112.w Muzeum w T:a:l1nowskich Górach. 142 eklsponalty. Kaltalog, "Z dziejów kultury na Górnym Śląsku w latach część pt. "Rodzina śląska" 1848 - 1945;' Scenariusz: I Bi'ałas, oprawa 'pla.s'ty,ozna: M. Z'awi:.'lla. EkSIPo,zycja: 14.06.-1.10. w C€'flI~,um KulJtury w Kał1;Jowicach,ok. 400 ekspo!l1.<ljtów.Folder, plakat. Ws!półorgTa.nizatorzy: Wy.dział K:u1'1.uryUrzędu WojewódZJkieg,o w KaJtowicta1oh,Śląski IlnStytut Naukowy w Kawwica{:h. "Działalność Muzeum Górnośląskiego w 40-leciu PRL" (w tym prezentacja zbiorów i działań eWlOgrafic7Jl1ych) Sceml'riu:.>;z:K. Kaczko, M. Kuczyńska, I. Białas, opralWa plasltY{:;Zll1Ja: K. Adamczyk, R. Chru.ściel. EkJ5Ipazycja: 22.06.85. -:22.06..86., 1083 eikJs!pona1y. PlaJkat. "Wyroby Cepeliowskiej Spółdzielni ARW w Katowicach" ScenlalriUJSZ:H. Nieświa.ltowsika, M. K:uczyńs'ka, 'ClIP,rawapla~tyczna: H. Niieświlalta\Vska. Ekspozy'cja: 10.12.85.- 22.06.86., 368 eksą}OO1tatów.WlSIPółoI"gallliza1tor: SpółdZiielnia Arw w KatOlWictalch. Chrzanów, Muzeum "Rzeźba ludowa Małopolski" Scenariusz: H. OczlrowsKa, opraWIa plastyczna: w GliwicaCh. Ekispo:zycj'a.:pa,wziernik - grudzJień. ,.Plastyka D. S2Jpak, k011JSultacja: Muzeum ludowa Krakowiaków Zachodnich" SOenariusz: Z. Li:PI'arz, Olgrawa pIasltyc7Jl1a: D. Szpak. EkStPozycja: IW'I'lZJeS'ień - grodzień w Nadwi:ielańskr.I:11Papku Etinograficmym - Oddział Muzeum w OhrzanOlWie. WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE KIELECKIE NlEMUZEALNE "Współczesna ludowa sztuka sakralna" Ekspozycja: 1·606. otwarcie w K:lubie Wojewódzkiego Stdwa['zyszem'a PAX. Kielce, TOWia:r:zystW3Pr:zyjaciół Górnictwa, Hultni0twa i Przeymsłu Sltaropolskliego. WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA S2.czecinek, Muzeum Regionalne "Las W źyciu człowieka Scenariusz: M. F'i'jalkQW1.Ski. Ekspozycja: - 85" 5.11. - 1.112.,50 ekspol1Jalt6w. �435 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE K>osza~im,Wojewódzki Doon Kultury "Rękodzieło ludowe i twórczość pamiątkarska" wystawa pokonkursowa Scenariusz; R. Kozłowska, {)(prawa plastyczna,: H. Ma'Cliejew:ski. EkJs·po.zycja: s.ty-ereń.. grudzień, 194 (,ks/pOJlaiy. Ka'talog. WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA K:I'aków, Muzeum Hiisltorycz,ne m. Kra,kowa "Szopki krakowskie Scena.riusz: A Szalapak, opra'wa plas.t~c=a: 8.112.85.- 16.02.86., 166 ek.<;,polnaiów. WOJEWOOZTWO 1985" A. SzalIalpak, B. JaroslZ. EkJsIIx>zycja: KROSNIEŃSKIE. MUZEA JasIo, Mureum RegiOll1al!l1e "Szopki ludowe ze zbiorów Muzeum RegiOU'lalnego w Jaśle" Scenariusz; A. Sep1oł, oprawa plastycZlna: 49 eksponatów. S<'lUok,Mu.zeUlmBud·owniCitwa Ludlorwego "Koncert Scell1arius,z i oprawa nuty. Informato.r. plastyczna; K. Madejczyik. Ekspozycja: 1.02. - 28.02'., na szkle malowany" J. M!all.ilUoW\Slka Ekspozycja; WOJEWOOZTWO li2.05.- 30.09., 74 e.kspo- ŁOMŻYŃSKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolnicitwa im. KrzyszitJofa Klulm "Malal1Stwo na szkle Krzysztofa Scenl<lJrius!Z:K. Uszyńs·ki, oprawa 78 eksponatów. "Kowalstwo OkOU'lia" :plastycZll1Ja:'W. Boguoki. Ekispozycja: Mieczysława Zaniewskiego" Scenariu.'iiz: I. Kreal, {)(prawa plastycma: W. Bogucki, 21.06. - 212.07.,44 ekspona'ty. Prr.zewoclnik, plakat. 28· 17.01. - 28.0Q\., K Uszyński. Ekspozycja: �436 KRONIKA ŁODZKIE WO.TEWODZTWO MUZEA' Łódź, Muzeum wOhoologticme i mbnoglraflicme "Morawska kultura ludowa" Scenariusz: E. Većerkova. Ekls'Pozycja: 18.0l!.- 30.a3. PI<JJkaJt,fro1der. Współorganizator: MorawSkie MUZieum w Brnie. "Bałuty w linorytach J. Filipskiego" Soen'<lII"iusz:E. Wliady,kowa. Bklspo;zycja: 8.02. - 17.04. w Dzie1Jnieowej Bibliotece blicznej Łódź-Śródmieście. Pu- "Maski afrykańskie" Scenariusz: W NowOS'Z.Ekspozycja: onej L6dź-Sr6dmieklie 8.02. - 17.04. w Dzielnicowej "Narodziny BilbltcrtJecePub1iicz- chleba" Scenalrii.l!s'z: J. Olech, OlPDawa plaslty.c.ma: J. Wieczorek. Ekspozycja: 5.06. -7.11. P1akart. Współorga.ni'zator: Wojewódzki Komitet Zjeclinocronego Stronnidwa Ludowego w Lodzi. "Rumcajs i Colargol zapraszają" Sl'€naJl'iUSfL:A. Woźn~l3.k. Ekspozycja: w STadzie Sląskiej. 1.07. - 31.08 w Muzeum "W stronę Kraju Scenarliusz: M. Ekte:r1. Ekspozycja: "Ar1ekiL'lI"w Łod zi. "Korzenie Rzemiosł Rad" 18.11. otwar<:rie w Paiultwowym teatru Drzewnych Tealbrze Lalek lalkowego w Polsce" Scenariusz: A. Woźnlila!k.Ekspoz.j"cja: otwarcie "Ar lekin" w Łodzi. 18.1!1\w Pańlstwowym Teatrze Lalek "Polskie obrazy ludowe w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Ebnograficzmego w Łodzi" Scenariusz: B. Wr6blew~a. EkS/pozycja: 17.12.'1985- 9.0U986 w Biurze WY'Staw Arlysty'cZ'IlYch w Łodzi. Katalog, pla:kat. "Boźe Narodzenie po polsku" ScenadU!S'z: M. Ltbersk<a" oprn:wa plasity,czma: W. Adalmiak - 16.03.96. Plakalt. WO.TEWOOZTWO Ekspozj"cja:. 23.1'2.85.- NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ludowa i malarstwo Sądecczyzny" Sce:nan-i:uS'z:Z. Wolanin. E'kspo.zy·cja: 1.05. - 30.09. w SądeCktm Pa'rum EtnQg'rafi'czmym. 242 eksponaty. �KRONIKA "Współczesne Scenaruusz: M. Kroh Ekspozy.cja: wieńce dożynkowe" 18.09., 00' ekStp<Jll1atów "Rzeźba ludowa Karpat Polskich" Scen<lJriusz: M. Kroh, Z. Tohl. Ekspozyoja:2.112.85. -:10.01.86. w BliUJl':zeWystaw Artytsltyczny,ch w Gorli.cach, 192 elc,piOIIliaity.WSlpółortganizaltor: BWA w Gorlicach. "Szopki ludowe" Scenarliusz: M. Kroh, B. Koczwara Ek!sIPo,zycja: 26.12.85. - 16.02.86. w Sądeekim Etnograficz.nym, 168 ek9ponatów. Rabka, Muzeum im. Władysława Orkama "Działalność ,scenariusz: Paxku wystawiennicza MU2)eum im. Wł. Orkallla w okresie 40-lecia PRL" Z. Raik, Z. Koch<alllowi.cz.Ekspozycja: "Rzeźba i malarstwo 25.03. -;27.05.,26 na szkle Piotra Plakat. Piotrowskiego" Scenariusz: Z. Rak, Z Kocl1anowicz, opnaJwa plastyczna: Eks'[Xlzycja: 29.05. - 4.11.,41 eksp<matów. Plakat. "Malarstwo plaikat6w. A. Wańkowicz-Bajka. na szkle Jan~ny Sierosławskiej" SCen<lJrJlUbz: Z. Rak, Z. KochanQwicz, QlpTawa pLastyczna: pozycja: 15.11.85.- sity,czeń 86, 42. eiks,polllaty" Zakopmne, Muzeum Ta'br:zańskie "Rzeźba Jana Scenariusz: S. ŻurowSJkU, oprawa 13 eksponaJt6w. A. Wańkowicz-Bajka. Eks- Cachry" plasltycz.na: Czecl1. Ekspozy,cja: 1.04. - 30.04., SCEnal"LUsz: S. Żurowski, opraw,a pl<a!s1ty.cz.na:J. Czech. Ekspoizycja: w Związku PodhalalI1 -- Oddział w Ludźmierzu, 54 ekspOlI1aty. 406. - 30.12. "Sztuka "Sztuka J. podhalańska" górali podhalańskich" Scenariusz: S. ŻUl"owskii, orpra\Vla plastyczna: J. C~h, konsultacja: S. Czech. Ekspo'lycja: 15.08. - 30.12. w Muzeum Okręgowym w Wałhrzy'chu, 241 eksponalt6w. Współorg:mizat'Or: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu. WOJEWODZTWO OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Olsztynie ,v Ziemi MrągoW"skiej - Oddział Muzeum W,alrmii Mazur "Ludowa rzeźba ceramiczna Włady:s'ławy Prucnal ze zbiorów Walentyny i Marii Dermackich" Sc<',nar.iU.':z:A Wierzbi'cka, oprawa maj 86, 56 eksp<matów. plastyczna: T. Juszk'iewicz. EkSlPOzycja: 22.10.85.- �438 KRONIKA WOJEWOOZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, MUZJeumlim. J,alna Dzie.riJona "Indianie patrz: Warszawa, Kiczua, górale Peru i Boliwii'~ Pańs<twowe Muz€'Um Etnograficzne "Współczesne ule figuralne" wystawa plenerowa Scenariusz: R. PaJSltw\iń:ski.EkJspozycj'a: dtiwarde: 11.06., 10 eksponatów. Opale, Muzeum Sląska Opolskiego "Opolska sztuka ludowa" Scena'riusz: E. Boczańs.ka-Kuhl, oprawa plastyczna: R. Kowal. Eksipozycj<lJ: 14.09.-16.09. w Glogówk:u w 'budynku B~nku, ok 200 eksponatów. Opole-Bierk<JWice, Muzeum Wsi Opo~kiej "Wielkanocna plastyka obrzędowa" Scenarius!z i oprawa plastycz.na: E. Bęben. Ekspozycja: 31.03. - 31.05., 210 eksponatów. "Wystawa koron imiwnych" ScenaJriu:sz oprawa plastyczna: L. Bolkła Eksipozycja:2'9.09. - 31.10., 63 eksponaity. WOJEWOOZTWO OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Jak to ze lnem było - len w kulturze ludowej Mazowsza" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie .••• "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, opl'awa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 24. Eksponaty. Informator. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. 04.84. "Kul'piowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, oprawa chowski. Ekspozycja: 1.05 - 25.07., 70 eksponatów. plastyczna: S. Krzyżewski, A. Ole- "Sztuka ludowa Indonezji" paltrz: W'arsZJawa, PańStwowe Muzeum EtnograficzJlle "Haft kurpiowski" Scenariusz: B. Sokolow.ska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 20.06.- 30.08. IV Muzeum Mk~.i:skim w Wyszkowie, 30 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Miej;;'kie w WyszkO\vtie. �439 KRONIKA "Palma Oprawa pla1styczna: A. Olechowski, ponatów. kurpiowska" S. Krzy1Ż€wskli.E~s[pOlzycja: 17.04 - 30.08., 30 eks- WOJEWODZTWO PILSKIE MUZEA "Kultura ludowa mieszkat'lców południowo-wschodniej Polski na Ziemiach Zachodnich" Scenariusz: J. Niedźwiecki, ,oprawa plastycz.ua: Z. Ka:walec-ŁusIZlczew,s~a. Ekspozycja: 20.11.85. - 26.01.86. w Muzeum Ziemi Wałeckiej w Wałc7JU, 112 eksponatów WspółorgaJI1j~zator:Muzeum Ziemi Wałeokiej w Walczu. Trzcianka, Muzeum im. Wikltor'aJSta,chowiaka "Sztuka ludowa HucuLszczyzny" Scena,ni'uszioprawa pOm'tów Informator. plastyczIJIa: R. Lewandowski. Ekspozycja: Qi2,02.- :2J2.03.,,240 eksWspółorganl~zator: Muzeum Et:niograf1czne w Poznaniu. SC€nariU5Z na~ów. plasityczna: "Oby na szumiały bory, lasy ... " 'oprawa G. Cybullsl~a. Ekspo,zy,cjlaJ:,28.03. -215.06., l!80 ekispo- WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, MUZlEumRegionalne "Wybrane dziedziny sztuki ludowej - haft i rzeźba" Scenariusz i oprawia plaSltyczma: Z. Rafalski, kOtłlSiUltacja: J. P. Dekow:slk:i.Ekspozycja: 5.07. - 30.08 w Miejskim Domu KuLtury w Opocznliie, 80 eksponaltów. "Z wypraw etnograficZJI1ych w OpoczyńJskie" S,cenariusz i opr1awa plastyczna: M. GałąZJka, konsultacja: zycja: 8.07. - 31.08., 150 eksponatów. pj,otrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Kobieta wiejska i jej warsztat Scenariusz: G. Szczepan1iak, oprawa plia~tyczna: E piel1-wrzesień, ok. 40 eksponatów. Informator, afisz. J. P. DeJoowski. Ekspo- pracy" StaJll!kliewkz. Ekspo,zycja: sier- "Rzeźba ludowa Polski środkowej" Scenariusz: G. Szczepaniak, oprawa plalsltyczna: E. Stankiewicz. Ekspozycja: październ:!k-listopc1d w Muzeum Łowiecko,-Przylrodniczym w Piotrkowie Tryb., ok. 80 eksponató",v. Afisz. Współorganizator: Izba Ludowa w Przedborzu. �440 KRONIKA "Szopki ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego w Kielcach" Scenariusz: G. Szczepaniiak, oprarwa plastyczna: dzień 85 - styczeń 86, 56 eksponatów. Afisz. Tomas'zów Maz., Muzeum "Kultura Ekspozycja: rardowie. K. Mysrtkowska Ekspozycja: gru- ludowa okolic Lipiec Reymontowskic.h" 6.02. - 28.02., 97 ek5ponaitów. Współorgainizaltor: Muzeum Okrę.gowe w Zy- "Dorobek Spółdzielni "Twórczość Mazowiecka" w 35-leciu jej istnienia" Oprawa pliastyczna: J. Morweg. Ekisrpozycja: 15.U -15.1:2., 89 ekspo.nJat6w. A1lisz. Współorganizator: Spółdzielnia Ptratcy "Twórczość Mazowieoka". WOJEWOnZTwo PŁOCKIE MUZEA Łęczyca, Muzeum "Kobieta w łęczyckiej rzeźbie ludowej" Scenariusz: A. Sobczak i pra.cownicy Muzeum w Wieluniu, oprawa plasltyczna: pracownicy Muzeum w Wieluniu. Ekspozy.cja: 12.04.- 15.05. w Muzeum Ziemi Wieluń-",kiej \V Wieluniu, ok. 80 eksponatów. Afisz. Współorganlizator: Muzeum Ziemi WiJeluńskiej w Wieluniu. "Bolesław Grabski - łęczycki rzeźbiarz ludowy" Scenariusz: A SQbczak, opmwa plastyczna: D. Dudek. Ekspoo:ycja: w Gminrnym Ośrodku Kultury w L€śmierzu, ok. 80 ekJsponaJtów. Afisz. Płock, Muzeum MazOtw<ie,okie. 3.05.- 30.05. "Jak to ze lnem bylo Len w kulturze ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa pla:s1ty.ezna:S. Krzyżewsk!i. Ek!spozyeja: 10.01.- ,2'3.04. w Muzeum Historycznym w Pr21a:snyszu Oddział Muzeum Ok'ręgowego w Ostrolęce, 86 eksponatów. Informator. Wspólorganizaltor: Muzeum llis'toryczme w PrzaSlnyslZu- Oddział Muzeum Historycznego w Ostrołęce. "Stare i nowe Mazowsze w rzeźbie i malarstwie Scenari'usz: W. Dowlatszewic.z, opraw.a; plasityczna: - 8.09., 86 eksponatów. Plakat. ludowym" T. Zaremba:. Ekspozycja: 27.06.- "Współczesny fajans włocławski" ScenariUlSz: J. Dąbr·owska, OitpI1awaplasltyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 2Z.U.a5.- 10.01.86., 313 eksponatów Współorganizator: Muzeum Ziemi Dobrzyftstkiej i Kujawskiej we Włocławku. Sierpc, Muzeum ii Patr,k Etmografiiczny �44i KRONIKA "Produkcja chleba na Mazowszu północno-zachodnim" ScenaTiusz i oprawa p1astyczoo: J. Dowlaszewicz, zycja: 18.10.- 1.12., 54 ekSlponaty. "Mleko i jego przetwórstwo 'kOlllSulitacja: T. Cz.erwińskIi'. Ekspo- w tradycyjnej kulturze Scenariusz i opro.wa plasltY'czua: B. ~d1a:mczewska, Ekspozycja: 10.12.85.- 15.01.86., 68 ek.sponaltów. WOJEWÓDZTWO wiejskiej" Imnsultacja: T, Czerwiński. POZNAŃSKIE MUZEA Szren:.awa, Muzeum Narodowe Ro1lllictwa "Modele wiatraków wielkopolskich" Scenadusz: M. Sierszeń:s,ka, oprawa plas1tyczna: R. Fabianowski, kionsuIitacj1a: F. KIaczyński. Ekspozycja: '119.06. -11.07. w Muzeum Pielrwszych Rilast6w 00 Ledniiicy. Wiel~polsk1i Park Etnograficzny, 15 eikspolnatów. Września, Muzeum Regionalne im. Dzieci W,rzeŚiIlieńskich "Wystawa amatorskiej twórczości artY5tycznej Leona i Konrada Mertków (ojca i sYllla)" Scenarius.z 'i <Jprawa p!:<J.<Sity,czna: K. MeI'tka, tkonsuJltacja: T. Brombor-Kołod'ziejska. Ekspo,zycja: 25.11.85. - 28.02.86., 90 obrazów, WOJEWÓDZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narod<Jwe Ziemi Przemyskiej "Sztuka huculska" Scenariusz ~ cpl'awa plastycZina: T. Burzyńsk1v, konslUl:talCja: A. KarczmarzewskL Ekspozy,cja: 8.06. - 30.09. w Muzeum w Brzeworsku, 150 ekispona't6w. WOJEWÓDZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum Wsi Rad,omskiej "Skarby Scenaniusz: Ekspozycja: w skrzyni M. JUIf'ecka, oprawa plastyczna: 20.03. - 20.06., ok. 300 eksponatów "Nestorzy sztuki ludowej malowanej" A. Włoda[',z, k1onsultacja: Folder, plakait. Ziemi Radomskiej" Scenariu<;z: M, Jurecka, opr:awa pla.styczma: A. Włodarz, Ekspozycja: 10.06., '(lik. 100 eksponaltów. Folder, plakaJt. "III Ogólnopolskie Biennale S. Rosiński Kowalstwa konsultacja: S. Rosiński. Ludowego" Scenariusz: M. Jurecka, op'mwa plaStyczna: A. Włodarz, konJsultacj.a: Ekspo,zycja: Q8.06.- 20.11., ok. 300 ekspiQlI1aitów,Ka'tal<Jg, pla:kiat. S. Rosiń:ski. �442 KRONIKA "Życie i twórczość Jana Kochanowskiego w sztuce ludowej" Scenariusz: M. Jurecka, oprawa plalStyczma: A. Włodarz, ,konsultacja: S. Rosiński. Ekspozycja: 18.07. - 18.08. w Galerii "SltaI'laJ KQI'ldegaJI'lda"w WIarszawie, ok 200 e'k"ponatów. Ka'talog. WOJEWODZTWO SIEDLECKIE MUZEA Siedlce, Muzeum Okręgowe "Stroje ludowe regionów województwa siedleckiego" Scenariusz: J. Kjaszutska. Eksporzycja: 1\11.12.- 30.1IZ. w Centrum Kulitury i Sztuki w Siool1cacih, ok. 100 e'ksponaltów Kaltalog, plakat. WSlp6łorganizatorzy: Centrum Kultury i Sz1;'uk,iwoj. lS'iedl,eckieglO,Muzeum Regionalne w Łulwwie. WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Sztuka zdobnicza i rękodzieło ludowe regiOlrlu sieradzkiego" ScenariuSlz: Z. Neymall1owa, oprawa 240 eksponatów. Wieluń, Muzeum Z'iemi Wieluńskiej plastyczna: Z. FLsrzer. Ekspozy,cja: 7.06. - 6.10., "Kobieta w łęczyckiej i wieluńskiej ScenaI'l~usz: S. Bakalarczyk, uk. 120 ekspOll1a1;ów. oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO rzeźbie ludowej" W. Jlaniak Ekspozycja: 19.04.- 15.05., SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Zienti Rawskiej "Boile Narodzenie w sztuce ludowej" Scenariusz: J. Midgał. Ek:slpozycja: 20.12.85.- 28.02.86., 59 eksponatów zator: Pańs:twowe Muzeum BtnogI'1aficZJnew Wa'rszawie. Zyra'rdów, Muzeum Okręgowe "Afgańska czajchana" p;rtrz: Warsrzawa, Muzeum Az.jlii Pacyfiku "Grafika lamajlska z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pa,cyfiku WS'półorgani- �443 KRONIKA WOJEWOnZTWO INSTYTUCJE SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giżycko, Miejsk~ Dom Kulitury ",III Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Okresu Zimowego" Scenariusz i oprawa plaJSltyczna: L. Zart;brskJi, konsUltac)a: ska. Ekspozycja,: 16.11 - 25.1h, ok. 600 e:ksponatów. Plakat. WOJEWOnZTwo INSTYTUCJE B. Graziewliicz-Chlud,ziń· SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczecin, Wojewódzki Dom KuLtury "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" Scenariusz i ·oprawa plasltyczna: H. Drska, kolnsuUacja: M. KJampinska-Mielnicka. Ekspozycja: 8.1:2.3';;. - 13.01.86., 375 ekstpona!tów. FoLder, plakat. WOJEWOnZTwo TARNOBRZESKIE MUZEA Sandamierz, Muzeum O~ręgowe "Muzeum w 40-leciu" część etnograficZlna tej wystawy na temat: "Sztuka ludowa regionu sallldomierskiego" Scenariusz: L Godyń, oprawa plaslty'cznJa!: I luty - kwiecieil, 213ekspOOlJa1y.PLakaJt. Godyń, J. Krzeminski. EkSlpozycja: "Lasowieckie ~erce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" Scenariws'z: L Godyń, J. KrzemJiński. E!kslpo,zycja: 15.10. - 13.1~., ok. 270 eksp<matów. InformaJtor, plakalt. Współorganizator: Wojewódzkri; Dom Kul'tury Za!gł~bia Siarkowego w Tarnobrzegu. lło;STYTUCJE NIEMUZEALNE Tarnobrzeg, Wojewódzki Dom Kultury "Twórczość Scenariusz: J Myjak. Ekspozycja: "Motyw kania Zagłębia, Sial'kJowego plastyczna Marii Kozłowej" 3.01 - 30.01'., 35 ekspoIlla!tów. we współczę~slnej sztuce ludowej" .scenariusz: J. Myjak, oprawa plasty<czna: B B. Nakielnik, T. Staszewskti. Ekspozycja: 7.05.- 30.05. w Rejonowym Ośr·odku Kultury w Opaltowie, 30 eksponatów. Współorganizator: RejoIllowy Ośrodek Kultury wOpaltowie. �444 KRONIKA ,,10 lat plastyki w województwie tarnobrzeskim" SceIlJalriusz: (częśCi wystawy !PQŚwlięOOl!1ej szJtuce ludowej): J. Myjak, oprawa plas'tytC.Zl1a:S. Dziubak. ~SIpOzycja: czerwiec - wrzesień, 120 ekisponat6w.. Katalog "Wieńce dożynkowe" Sc{"nariJu5Iz: W. Słapek. w Opatowie. Ekspozycja: 1.09. - 30.09. w Rejonowym "Drewno w kulturze ludowej Ośrodku Kultury Grębowszczyzny" Scenariusz: J. Myjak, opra!Wa plas,tyczna: T. Staszews.ki, konsultacja: S. Dąbek, A. K:ura:s'. Ekspozycja: 3.10. - 30.10., 45 eksponait6w. Wsp6łorganizator: Towa['Zystwo Regionalne w Grę:bowtie. "Lasowieckie serce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" patrz: Sandomierz, Muzeum Okręgo!We WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA BochJnia, Muzeum im. prof. Stanisław:a Fischera "Sztuka Scenariusz: 1. Zawidz:ka. Ekspozycja: 'Ta:rnów, Muzeum Okręgowe Chiin" 14.07. - 8.09. ok. 180 ekspo.nalt6w. "W babcinej Srenal,jusz: A. BaTitosz, oprawa ok. 190 eksponatów. plastyczna: "Twarze Scenariusz: J. TUOl'a, opraWia plastyczna: fik, Katalog, plakalt. "Radża stan pa1trz. Warszawa, izbie" J. Koool. Ekspozycja: 11.06.85. - 30.09.86., i bużki" J. Kocol. Ekspozycja: 9.08. - 6.10., ;230 gOO'- sztuka i rękodzieło" Muzeum Azji li Pacyfiku WOJEWODZTWO TORUŃSKIE MUZEA Gil'udziądz, Muzeum "Polska wycinanka ludowa ze zbiorów Muzeum EtmograficZJnego w Toruniu" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa 73 eksp<lil13l'ty. Toruń, Muzeum E1mograficzne plastyczna: J. Mrotek. Ekspozycja 18.04. - 24.06. �445 KRONIKA "Kultura materialna Pałuk" Scenariusz i oprewa pla&tyczna: l. W["onkowska. Elmpozycjar: 1.01. - 3L1~ w Muzeum w Bliskupilnie, 108 ekslpon~t6w. "WiJsła w sztuce ludowej" Scenariu.s'z: L Tyczyńslm, QPrawa plastyczna: R. Rebelka. Ekspolzy,cja: 1.Ql2,- 3.04. w Muzeum Ziemi Kociewskiej w Stargal'ctzie Gdańsikim, 51 elkspormtów; Ekspiozycja: l.06. -14.06. w Towarzystwie Naukowym Płookim - Oddział w Wy'szo.grodzie, oprelwa plaSltyc.zna: S. Pacholski. "Polskie hafty ludowe" Scenariusz: K. Turska-SkOWlronek. EmsipOzycja: 9.02. -128.02. w T-oruniu, 37 eksponaltów; Ekspozy'cja: 27.03 w Klubie "Rwblin" w Torundu; Ekspozycja: :?17.03.-14.04. w Klubie "P,rząśinkzka" w Toruniu; Eko;P0,zy,cj.a:30.05. - 20.06. w Klubie "KaJllwleon" w TorunJiu; Ekspozycja: .20.06. - 4.07. w W O.P ,R. w Tmuniu; Ekspozycja: 15.10. - 30.10. w Klubie "Pegaz" w Toruniu; Ekspozycja: 4.1l. -18.12. w Klubie "Sobótka" w To:runiu. "Współczesna w Klubie "Skarpa" rzeźba ludowa" Scenariusz i oprawa plas1ty,cmm: A Błachowsiki. Ekspozycja: ~.02. - 22,04. w Muzeum Okręgowym w BiaJ1YIln:~toku.1\20 ekspo:naltów. Wsp6lorgarnzatm: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. "Twórcy ludowi i ich prace" wystawa fotograficzna Scenarliusz. T. Neme.re. Ekspozycja: 27.02. -.212.03., 32 foto~aIffiY. "Praca Muzeum Etnografic~nego w Toruniu" wystawa fotograficwa ScenaTiusz: T. Nemere. Dks;pozycja: 30.03., 120f<Jltogramów. "Ludowe kowalstwo artystyczne" Scenaduse;: J. ŁukasieWliJcz, oprawap1asty,czna,: - 10.11., 165 elkspiOlnatów.Folder, plakat. M. Hoffman. Ekspozy,cj,a: 10.04.- "Zwyczaje i obrzędy ludowe" (wio:senne i zimowe) Sceoo,musz: J. Oleksy, opI1awa plaslty,czna; R. Rabelka w Muzeum Ziemi KocieWislkiej w Stal'gardzie Gdańskim, "Ceramika Dolnej Saksonii" wystawa z Getyngi S ceJI1ariusz: J. Łukasiewicz, oprawa plasitycma: - 15.09., 1:28 eksponatów. Katalog, plakat. "Twórczość ludowa województwa Scenariusz: A. Błachowski, 127 ekspOlllait6w EkspoZy',cja: 111.04.- ~9.07. 1'33 ekspon~y. opIlawa plaStycmJai: B RFN M. Hoffman. Ekspozycja: 8.06.- toruńskiego" K,atka. Ekspozy,cja: 8.06. -15.09., �446 KRONIKA "Mikołaj Sce'riaritisi.:L. KopeJ."lIlikW rzeźbie ludowej" Ty,czyńs:ka. Ek:spru:ycja: 8.06. - 1~.06. W Domu w Nakle, Kultury 512 ek!sPQl!'laJŁy. "Intarsje Edmunda Scenau;iusz: A. Błachow~lci'. Ekspozycja: w Żnin'ic, 32 eksponalty. "Ludowa Kapłońskiego" 3.10. -122.10. w· Żnmski:m Domu Kultury rzeźba ceramiczna" Scena,riusz: A. Błoohowslki, oprawa otwarcie. 315ekspol1JatÓw. rplasltycma: WOJEWÓDZTWO M. Hof:DmaJIl. E'k:s!Pozycj-a:rlJ1.ll. WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Sztuka pa1;rz: Zakopane, górali podhalańskich" Muzeum TatrzańSkie WOJEWÓDZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek: Muzeum Ziemi Kujawskiej "Motyw pracy Scenariusz: K. Pawłowska, W Urzędzie Miejskiilm w Miej!slki W Ciechocmku. i Dobrzyńsikiej W rzeźbie ludowej" oprawa plasitycma: R Magier. Ekspozycja: 8.06. - 16.06. Oi:echocliU1iku,35 ekslponatów. Wsp6łorgall1Ji7Jaltor: Urząd WOJEWÓDZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA Wroclaw, Muzeum EtArHlgraficzne "Kiermasz wielkanocny" Scena.riusz: Zespół pracOWilllików Muzeum EtrrograJJi.cZJnego, oprawa E. PrusI. EkiSpozycja: 1.04. - 8.04., ok. 2500 eksponatów. ,,xX Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" Scena'riIusz: M. Fyda. EkspO!zycja: H. 09. - 30.09., 259 eksponalt6w. WspółorgalI1lilZJator:Wojewódzki Dom Kulltury we Wrocławiu. "Stare plaSitycqjna: Katalog, plakalt. i nOwe wsi do:nośląskiej" .Scena-riusz:M .. GołUJbikow,; M. Ros.'tworowSka, ,E. Berendt, E. PJ'Ws. Eks,pozycja: 6.1:2.- otwatrcie, 586 eksporua1ów. ~awa !plastyczna: �KRONIKA WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGIANIZOW,ANE W 1985 ROKU CZECHOSŁOWACJA BrJaJtysława "KrakoWlskie stroje ludowe" Scenariusz: A. KaczanO'wska, M. Długos.z Ekspozyoja: 17.02. - 15.03. w Ośroidku Informacji i Ku]tury PotLslkiej w Braty:slŁawie, )28 eksponart;ów. Foldeo:-. O~ganizatolrzy: Muzeum Etnogra:ficzne w Kirakowi,e, Ośrodek Irnfotrmacji ~ KultUlI'Y Polslciej w Brntysł.a'Wie, MiJniS'terSltwo Spraw Zagrankznych, MiiJnis beI1Sltwo Kult<ury i S:zJtuki. 1 "Zwyczaje i obrzędy zimowe i wiosenne w Polsce" Scenariusz i oprrawa plasltycz:na: J. Oleksy. E.mspozycja: 27.03. -11.04. w Ośrodku linformacji i KultUlI'Y Polskiej w iBiratysłaWlie, 90 ekls(pOlIlalt6w.Orrgan.lLzaltor:Muzeum Etnograficzne w TOirun;iu. Brno "Polskie stroje ludowe" ScenariuslZ: E. Królrikowska, IQpraWlaplastyczna: S. MaIltinkOva!. Eroslpozy,cja,:1J2.112.85.- l'3.a2.86. w Morawskim Muzeum w Br~iIe. Plakat OrganiZla\tor: Mu'z'eum Archeologiczne l Etnog:raf'i,czne w LodziL N iJtra "Współczesne zabawki ludowe" Scenariusz: A. Karczmarzewski. Ekspozy,cja: 14.06. - 8.08. w Oblasltne Nitmnske Muzeum w Niltrze, 114 eksporna'tów. OrganizaJto.rzy: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Oblas:tne Nitnanske Muzeum w Ndlbrze, Ośrodek Inforlmacji i Ku1Jtury Pollslroiejw Bratysławie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drezno "Zima i Boże Narodzenie w Polsce" Scenarriusz: J. Oleksy, E. Arszyńska, O'P'rawa plastyczna: E. AXiSlZyńska,E. Bajraszewska. Ekspozycja: 31.11. otwaI1cie w Muzeum Sz't'uki Ludowej w Dre,źnJie, 290 eksp'onatów. Katalog, plakat. OrgamJirotor: Muzeum Btnograficzne w Toruniu. Lipsk "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszeńslka, O'P'raIWaplastyczna: R. Fabianowski, konlsultacja~ F. Klaczyński. Ekspozycja: 14.07. -26.07. w Ośrodku Informacji li!Ku~tury PoJ.skiej w Llipsku, 27 modeLi (skaLa 1: 40). Organizator: Muzeum Nalrodowe Ro[nicltwa w SzrenliaWlie. �448 KRONIKA PORTUGALIA Lizbona "Wyc~nanka ludowa Mazowsza" Scen<l!I'iusz i opoowa plaslty,czna: W. Dawlaszewicz. Ekspooycja: w Ambasadzie Połskiej w Lizbonie, 6'2 ekslpOna,ty. Organiza!tor: MuzeUlm MazJolwieClkie w Płocku na zlecenie Mitruis~eJ"SltwaKultury i Sztuki. REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC HannowelI" "Sztuka ludowa Polski Południowej" Scenariusz: >A. Ba'rtos,z, oprawa plastyeLna: A. BarItosz, A. Bartosz. Ekspozycja: l1Q.- 22.12. w N1iemieolro-Polskim Towarizyst.wie w Hannowerze, ok. 300 eksponatów. PLaumt. Ol"gatIllizator: MU:lJeum Okrę.g<llWew Tarnowie - Oddział E>ttnJo,graficzny. SZWECJA Skaro "Polska sztuka ludowa" SC€:nariusz: E. KrasińSka, oprawa plas<ty'czna: J. Trzebiaitowski. E,kspozycja: ,15.12.85. - 31.03.86, w Lansmusset w SlmI1a, 237 eksponaitów. Folder, plakalt Org3JIlizator:zy: Muzeum EtIlografdiozne w Krakowie', Lansmusset Skara. WĘGRY Pees "PoLska wycinanka ludowa" Scenariusz i oprawa plas'ty,czna: T. N~mere. Ekspozycj,a: 1.10. - 31.12~ w Muzeum w Pees, 185 eksponatów. Organizator: Muzeum E1mKJgra:fiicznew TorumIiu. WŁOCHY Turyn "Szopki krakowskie" 8cenarius'z: A. Kacmmowskai, M Długosz. Ekspozy,cj1a: '16.12.85. -12.01.86. w Assessorato alIa Gioventi w Turynlie, 17 eksp oU'1atów. FoLder. Or;ganizaltorzy: Muzeum EitU'1ograiicme w Krakowie, ASises~orato alla Gioventi w Turynie, Ministerstwo KulItury i SZltuki 1 Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76cddf1e7b5430cf4c689c89d92c325e.pdf 48bd10f4104fd1a839f73be0ab90cc75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1802 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.281-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, it. 7,1, 1987 III. RECENZJE Rogeu- P e a'r s on Anthropological KI-iegar Publishing Company, ss. 282. Glossary, MailabulI', Florida 1985, RQlber,t E. Sło'wnLk ten ma dość s;pecyfi'czny oharakve.r. Autor ok:.reośla go jaJko glosariusz, c.zyli uporządko\w:ny alfabetyc.1Jnie zbiór tiel1m.inów, z zaikresu "wpriO:wadZ€inia do ba.dań l1ald pOClhodzen1i~m i ewoLucją ozł'<JIWlieka,kultury ;iIl'>PołeczeńlSltwa". Poun:k;teom wyjścia do Cipracowania słOlWlni.kabył 21..;skOl.'1!l1kowyglosarriJusz do ,książki Pealasona Introduction to Anthropo·!ogy (Hoot, RiJneharlt and WinlsllxJ1l1,1974). Jednakże, jak stwierdza wc wstępie autOlr, sł':Jwnik rOllrósł 'się i przeks.z,tałcił, 'Wy/kr.alc'm,jącZIllaCJZnie poza ścisłe granice glosariusza. Jaki jest zatem j'ego charakter? Nie jest to "czysty" słownik termin-o'logicZlny, kO'l1'oClntrujący się Ina atna1itZie teorm;lnów 'Ogólnych z wybranej dz;'edziny. Ma pewne cechy sł'O'winika telrlc)'lkI~lpedycZlneogo,zawiera bo",..iem ha,s!a prz.eglądowe, informujące o k01JJkJretny,ch zjawi'ska'ch (włąc·za m.m hasła omawiające grupy etniczne). Wychodząc poza formalne granice glosariusza, autor podjął prób~ wzajemnego przYlporząd,kowaonlila 'Slobie haseł, lIJsltaJefnJiarelacji między nimi. Jednakże lak()lnicZlność ,więks,z'ości h<l'SIeł, braik opr'ezelnitaIC.jik<JIl1JkUlrencyjnych sloan'ow,isk iLel{}ccllycznycihw s,to'Sunku do omawianych !>l1oblemów i nieod,wołYWlalnie ~;~ - w więks!zl()śai przYlpadków -' do kOl1lcepcji, ,z któ:rych wy;wodzą się rprzytaczane de £iJnrkje pojęć, \vsikoC\lZJują mimo wSlZy&tklQra{~z,E'lj na g1<lL'33JrUiuSz<l'wy ozy leksykonowy charald.er te-go słownik.a. Brak niestety 'Wyczerpującego wstępu, ~tóry wyraźm-ie o~re'śliłby iuz,alSadtnił d,obór haseł i zalsady i.ch powjąz-all1'ia 'oldłSlyła1cZJaJnlli. Nte pod=1Q nawet, C'() jest powsze(;hnie przYjętym zwyczajem w tego 'typu pracach, jJilczby haiseł. Dobór haseł uzasadnia aubor jedynie s'woiilmi oSloibi's:tymi f;slSc}"nacjami. Nie wymienia żad.nych obie~tywnych kry,tf'lriów, brudno więc je <licenlilać.Nriemnliej, nawe!t będąc realtzacją skrajnie subiek:lywislyeznej autorlslkiej 'Wizji przedmilotu, S'ł'O,WIlliik winien spełnaać pewne g€l:lleralne wymOgli kOHsekweneji, preocYJzji,W1ewnętI11Jllej1'O,gjki. Joe:st to Sł'OW'Ill:,k oC\lnltropol.ogicZJny, a więc ·obejmuje swym zaikreSlem 5'zereg dyscyplin - przede wszystk'i'ffi aI'cheo:1o.gię, am'ul'lolpoIOlgięfizyoZlną, al1'tl1opologię kultUrcNi;ł, iingwiS;lyk~. Zawiera też pewną Hcz,bę hciSeł z IPsychołog1ii, socjologiJi, muzykologii. a Inawet pojedYJnc.ze lhaiSlla z zaikres'U :fiiaowfii (:np. ,s,itoiiJcy.z.m").Dość dużo ha,leł Izdaje 'się 'Wyk,r:ac.zaćna,wet poza zakres anibooipologii --zW11aislllc7JaI ,liicz.neIhasła 7z:a,olog::ii (np "amehiJJ", ".:>talwonogi", "owady", "pte'I10dal~tyle"), geołogii, pojedynlcze had a z geo:g:raf:i'i (!lp. "Góry AHajISlkie") Dla ich obeClnlości w slo'WuJi1Quani'wpologicznym trudno znaleźć zadowalające uzasadnienie, podobnie jak i dla takich haseł, j<llk "heraldy,ka", "żyr·ie" <l11ho"greaki bóg" - hasło 'WY'jaśni'Ol'lejako "termiJn po'l.C),cznieużywa.ny w oruniesi,einjilud'o kQg.a.ś, kito jesit 'uderzająoo przyslto.jny weodlug nordy'ckiich standał'dów". Poniższe uwagi diOltyazą 'nlllelmallwyłącZlnie haseł zzakiresu antrolpol1ogli!i',ku1!tlUłrowej. W obrębie tej gif'UJpyhaseł au;I'Clr UJwllględniłnli,eki1;óre ISlubdys,cyplim,y,kiC'fiUJnki i :szkoły ,~tnologiczlne, Itermiilly Qgólne o~reślające zjalwiilska i proc'esy kmllbuDolweoraz (w niawielkiim 'sl1;opn!ilu) ellmJiiez1ne, tenminy ogóLne zzakiresu 0I1g:2ini zac.ji społecznej, mO'5iulI1kówkreWlr.liaczy,ch, ma!łżeMtwa .i rodziny, mag~i i r'eIligili. p()ll1adto autotl" za- • �282 RECENZJE mieścił wiele' hc~seł p[lz-eglądo.wy,dh, odino;szący'c''l się be'zpośred:nio do konkretnych l_jawi,5k 'i' wy;tv,:,OtrówkuJtUJr~wYlch (a n~e &Wi!1JQ.wliący<C!1 i,ch teoreltyaznyc·h uogólnień), " nawd tubylc.ze nazwy lokalnych bÓ9tw, obr.zędów iltp. MO'bna też wy·odrębnić g'.'Lipę s:!oE'lr.s;zy'ch halseł przeglądowych przedsltawiających d2ln'l d:ziooZli1nę kulitury w j2'j etnicznym ,czy tcryi~IQ,rj;allnymZlróżmj,cowaniu (np. "religia afrykań'ska"). Osobną k<~lteg:Jrię 5'taJnow.ią h:lsl'aomawiając'0 poszczoególne gl'Upy etnicZJne. 'Wyli{:lwne I'vd!z:Jje ł13J5el łlJi,e 2!ootały p'oltlraktawan~ pr.zez eltitr,lra pr~p(),rcj.ona1':lie. Nic .z<t'dy,vala wybór ·ha·.3eł d'otyczącyClh suody1.>icyplin a[1k'::iPolog~: kuJ:t'Uro'wej. Brak :u m";'n. has'2l: anł.ropologia ekoonomiczTIoCl,;lrnJt.ropc;l,ogia medyczmta, czy a nitnllpoI{)gia pO'lityCZIn<",i:eby IVY'I1i(~nić tylko kilka iilp(v~ród silnie już ugruIlt,owalnych dziedZltl. W żc1dłlJsj mierze Illli'e jeslt wyc'zcrpująca gl'upa hasel odno.szc!cych się do kierEnków, szkół i melted etno10,gi,cznych Nlile rna osobnych ha3el: ewolucj.onizm i 'neo(;'.V·olucj(J,niZJm, a lc..ni;,e ewoIUJcjon.j:'ty,Qz,ne zostaly pokrótce ()mówi,()l1'~ w ha,;·łach: "E"\v1011ucj,a kulltl1lro\\la", "erv./ollucja li'n.earna ,;ewolucja n1'ultilinea.~·.nan i "c\v.~)lucja kultuJ'Owa unilhncaf'na" Sk,,();nne :Iniolrma.cjc: :na 'temat s,z,koly kuliturowo-hist:lrycz:'l'ejoraz;l:lnych or;-entacji dyfuzjonilsllycznych za'w-a::te ,są w hasłach: "dyfucja", "Kulturkreis" oraz ,.heliolityczny". Ponadto Hutor znmieścił hasła "teoria funkcjonalna", "te·oT'ia funkcj.olnalno-sltfluktulfalna", "p2Irtyku\aryzm hiISlt~ryczny' i "ma'terialil!n kUltUf·OIWY".Nie IT.a 'na,t'o'inias't hais€ł 'O.lTIla'.vuającyoh:tak .W{l.żne orientacje, jak st.rukturalizm C. Levi·-St:au3sa, fJ1lur;tbadań illDd o'S·obowością i kulturr], czy teonia arcałó· ••• · ku.lturowych, choć uwzględnione ZJo~taly nic,kltór.e 'terminy ezą9t,kr;I'Ne wypracownrne w obrębie Oislatnlich dwóch ISipolśród wymienionych ukienmkowat1 (np. "wzorzec kulturuwy", ,,=s'Ob~;Wl0ŚĆpodsJta".•.• ,olwa", "Ia'reał kulturowy"). Sitosun:kowrJ sle;'oko, chDć Jli0 w pełni za·d-owala,jąco tak pod względem merJltorycznym, jak i sanH:'go dohcTU heLSel, potraklbowaone .z,cl'~tały it,ermi.ny z zakresu .pr'oble.matyki pokrewie!'t!.S1twa, małżer1:;ltvva i rcdZJi'ny oraz magili i religii. W tej ols:ta'tniej girupie hasel {);nówiooo:J ·relig:ie Ui:liwerlsaV:styczIPJc',niektóre religie o mrllilejszym zasięgu, jak hinduizm, SZi'lkizm, konfucjanizm, a w§ród nich chyba niepotf,zobnie tahunaizm (dawna religia hav"'ajska), SkOł1Onie znalazlo l5Iię mi'ejsce dla, h2.lsel: judaizm i ta'0'izm. Zlam,:eszczc'rlO icilka haseł omawiają.cy.ch reli.g.ie e1tmiczme, nP. ,ire~ilgia Eskimo.-;ow". Ale czy s.Juszne je';;1;\\'~pro,wadwnie hasla "religia ch.ińska", kitóre 'Cd~llo!si~l:ę.nie do relighi eini'Cznej, a do kilku IróŻinlych religiii, w więks.zośC;i ujęty,eih w oddzielny.CIh haslach? Zbyt wiele, moim 'ldaniem, za'mieszc.wno halseł '~zczegółowych, dotyczących poszczególnych zj;J'""isk i wy,twoc'ów kul/turowych, w p'orównaniu z ze'stawem haseł problemowych n teQlr(:,tycz1'lych, Niepaitrz'cbnie aultor uw:zględnił tak wiele jedinostkowY'ch, ICika1nych .nazw, które nie upowszechniły się Slzerzej w l;jjbera1ul'Z€ etnologicznej (np. "Kallofalking" - "morski potwór 'W miltologili e·skilffio,skiej"). Sądzę, że zbęcline są również takie !hasła, jak "infar,mait'or" albo "utensylia", wprowadzone pmlwdopooobni2 w efekcie tego, co au:t'or określa We ws1tępie jaJko 5Wą fascynację dla alIltrqpologi'cl.:1YCJl banałów wszelki'ego rodzaju. Ze"ta w etnonimów uwzględn.i.onY'ch iPl'zez autora jesit bal'cliz.o szeroki Drobiazgo",'iiu,poitr;a:k;\.oIN·;:mo grupy etniczno-języko.we AmerJlki Półnoonej i PołU'dln1i:owej,Afryki. Azji FołuG':'lio'Wo-ws,chodnJi,ej Na1t:OImiaSitpomi1nięto s.zereg ważnych gJrup ebniczinych EUI'clpy. ~~pJśród ludów słow!ilClńslkich,nie u'NzględnionD m.in. Ro":ja:n, Folakóvi, Słowaków, a spoś/ód ludów ,germańskich NOl'wegów, Duilczyków, Anglikó,v. Fominięto duże, ważll1e gru,py et1rui'cl.tn('Azji Śn)dkawej: T~l,dżyków, Turkmenów, Kirgizów, PaJsztunó\\:. Być moŻie tych oSltatnioh (zwanych też czasem Pa~laina.mi) miał at;<.:;·£llkl myśl.j zamicl3iZ{!zając tajemnicze hasłQ "Patena" Clmówiący językiem pasztu lud, znmieszJkujący duż.ą c.zęŚć pn.-zach. P,akil5Jtau1Iui częśdi1owo wschodni Afg~ni':tan"). Ha:slo "Per's'owie" zo'stal,o pCltrakibow3lne wyląozn'iie miis:torycZJ!1iie.Natomiast 1 ', �283 RECENZJE Ihasło .,Irańczycy" odnim,i'olne znsrtało nie tylko do główn,ego trzonu miesz,kańeów Ie'anu, dIe także diD ludności większlej części ALgani"tanu i zachodniego Pakis'uall1lu, a więc nie oznacza g<l\JPYetnicznej a raczlej W'1póllnoltę jęzYlkową (języ,ki irail'skiie). Tymcl2se;n jesL w s!:}w'l,iku oddziieJ.ne helsło "języki irańi&kie", w,śród których autolr wyróżnLJ 4 IYJdg,lupy: al'Neotyń<,lką, ws,chodnią, pamirską i za'ohodnlią. Ni'cp,rawidłowe jC'olt zaliczcInie do }ęzyków pami'rskich języków pasztu i paraczi, nie wii,adolm{) pCl'1c,cLJ, jaki język oznacza "afgań!'lki" (czy chodzi o ipasztu, który przecież zosltał lU!: wyrnieniHYlY, czy mOLe o d,',ri, r6wnież nie należqcy do języków pa:milrskich'?), JęLyki nU'I:'s,bańskie z'J,stały wyró2Jnione w ha,śłe "języki indo_ilraiJJsikie" jaik,ood['ębna gmpa, ob'lk i<J~ciy jskie i iroirslkiej. Na,tomialst w haśle "języki nuriJsItahsklie" aurtolr 8kreśla te' j,;zyki jalko podg.rupęirańls'kiej grupy języków il1ldoeul'opejskich "nie i,',ulskie") Iskll:nie, nicktćnzy badacze z'a:liczają językj, nUiristańlslkie do grupy [Irań<",iej, ,iWin!zaś wyodęb:liajcl je }ako osobną grupę w ramacih języków indOlilrańskiclh, jedndkże ,'Illitar pow'i1niClnbyć kcmsekwe.l1itlny. Zajęłam Isię bliżej jedynie grupą ha,seł dotyczący,ch grup clllniczln1y.chi ję.zykClWyoh Azji Sro<dkmvol; mam nadzieję, że anaiogicm', hasła udl!lJ':izące się do i,rmych części śwkJJta mi~ zawierają :ty'lu błędów J aicś(:i~::)l'ol;':;::i. Meryt;x'yclfl,l war:tość różnych halseł budzi wiele :_J'·:'Y.~~·~1'ującf:)11Tnc, ro ?bl.u1 o "\\,,)neg ,) glos:ariiusz8., m'i:ał wątpliwości. pra \\TO nie Wp"JawdzJi>eaukor, pre,zenibuwać SZelf- "zeg')! :YJrCltyC2.neg:o kex'lk',k,')tu wyja811iianyoh pojęć. Jedmakże w pr:zypadku itak niejldinolalacz.nyclJ [\ p, zy tym pClidstalwowych dla antr.opolog:ii kuLturowej pojęć, jak kultu'", jeLcE już ~upr'zc',"taje się na przyt,oczeniu jednej Ityl,k,o definicj'i (tu: kla:iyczllej dcfinicjL Tylora), należałoby PC,zYDi21jmniejpodać jej źródło. Nie może te'ż ;: dowal;l(: :lp. defini,cja mi':u, sprowadzająca g'O do legend ebol,orgi<Cznyichalbo definicja f.olkloru j::iko ",zb":;ru U'St>nli'(~ prZCIkazyw<lnyclh t~c'idycjli. skladają.cego się z mieszanilny i)jJowiad,;.r1, mitów, legend, pieśni i prze'9ądów, kitóre prze:trwały z wcześniejszych tradycji rnagiczno-I"E'li<giljnyoh". ZarównD w tym ostatnim haśle, jak i ow niekJtórych innych ,(np. "l<'ult przodków") zazna'cza się 'i'mpbcite nawiązywaniie autora dD ujęć ewolucjonistycclny.ch. Dziwi zaltem, że autor nie zalmieś'C:Jiłw słowniku tak \.'ażnych r1k, ew,olucjoln'zJnm kNninów, ja,k przeżytek czy Irozwój rówInoległy. Z pewnu:!ciq "liez,g'cdne z za'sadami kons<t,ruolwan1ilC1 deiUnicjri j1es!tOIbjaś!1Jie:nieislamu jako ,.religii ludów islamskich, muzułmańskich i mahometar1skich", niezależnie od faktu. że wymienienie obok siebie trzech przymiotników oznaczających przecież to samo (t"zecia nazwa przestarzała i niewlaściwa) Isugeruje jaikobyclhodzilo o trzy grupy ludów o róż,nych war:'ó\101tachreligii zbior'cw nazywanej isla,mem. Błędne jest wyp:;nienil'': tE'L'minu "rodzina", zdefinii10iwanego ide.nty'()znie jak "ma'łżer1Is1~wo",jako ,społecznie uz:nana wic;ź między jedin)'lm lub większą bczbą mężczyzną i jedną lub '.viC;ksz,~liczbą kobiet". Zdumiewa w,ręez ostCl!tnie zdanie tel<'stlu ohjaślll'i:aljącego termin "e't.nns", )Qtóre zdajeslię 'zrównywaić etnos z eto'som ("l1ermin «eto's» jest obelcnie powszcc:Jlniej przy jqty"). N::epeirJf,' i nic,lmn>,,1{went'ne je:?lt zazm<lczen~e relacji między hasłami. Auitor ;:1l'(Glslf)waltrzy rodzaje odesłań: 1) "czy:sle" hasła od9yłacz'owe .kierujące do odpowicd:1~h h<1sd tekstowych, 2) odesłainia pod tekstem haseł, 3) odesłaJnia w tekście haseł. Czystych haseł odsyłaczowych jest bardzo niewiele i ich dobór wydaje Się dość przypadkowy. Wyrażenia hasłowe złaźone :sformułowane są przez autora niekOll'''ekwentlaie, cz'asem IV szyku pnostyrn, czals!em OdWfÓCOI'.1ym. Korzylsltanie ze słownika by loby ułatw;IQ1ne, gdyby w ,t.akich przYP21dkacih zamie:SZ!ClzonoodpoWliedlD[e h~sła odsyłacz'owc. Wy,;c.lępują 'Cine jedna,k z'Upennie sporady!cznie. Uderzający jest też brak pmviązan'a odsyłalczall1li \\,ielu halseł ściśle ze sobq związany<oh, często bliskoznaczYJ:ych Ci na welt niemal synonimiczlYJ:ych. Wielk!Qść ha61eł sugeruje wielość �284 RECENZJE zjaw:is.k, podozas gdy w ilsitpcie teranisny te odnoszą się do tego sameg.o zjawiJska (np. "kult przQdków" i "rna:nizm"; "islam" i "malhometJaIIlJiz.m").LkZlI1e termilIlY blisko.zmacz.ne wilnny być z.rcduk,owane d,o haseł odsyłac.z.awyoh, z korrzyśdą dla wevJlnQkZlI1ej l{),gtiikii komunikatywności .słov.n.nika. HaJSła :azą.si1Jkowepowinny być przynajmniej pow'JąmlIle odsyłaczami z ha!słamr nadT1zędlI1ymi. DzJi'wi fakJt, że nie odes~atno do skbie ,takich par pojęć, ja,k ,,kuzyni równolegli" i "kuzyni. przeciwlegli" alko "lew.kat" i "slororalt". Wydaje siię również, że autor TIJieprzyw\iązywał w'2,gi do d~kł,adnegosfopmułowan:~a wy'rażeń halsłowytclh, do których ,odsyłał w 'tekście haseł (sttOisrują.c'symbol q.v.). Nie wyodrębnił khinną ClzciOlllkąi w efekcie przy wyrażelni,a1ch z!ożJ\Jlnyc!htrudno nieraz domyślić slię, ile ezł,onów wyratżenia ~tanowi ha'slo. Dość częst,o zdarzają 'się r61W\nież nieprecylzy.j.ne odCiSłaiDi~do haseł, kltóry,cL.'1 nie ma w przytocwlIlej wersji - jako wyrażenia haJsł,owe występują w innej posita'cr i SpOTOtrudności na\;~ręcZJa ,ilch ods!ZukamJie NilClkitÓtry,ch w ogóle nie ma w sloQ\V1n:iku! Co najmlIliej w kilku przypadkach ItOSi<llITliO hasł,o z,o.s1tałopowtó'rzone dwukrotnie, w różny'C:h mi,ejislCach- .są ·to pomyłki zby,t licz'ne jak na iSzezególne wymogi doklad'noścl i precyzji stlalwiane tego ItYIPu[publikacjom Podsumowując, należy stwi~Tdzić, że Wlielkii niewą~p,Jiwie wySiiolek badacza, Móry saiTIooidiziellntie opr2Jcow.ał słownik obejmujący tak szeroki zakres problema!tyki, nie przynióls'ł jedna'k :wdowailsjącyoh rezJUltatów. Ttego 'typu słownik mógłby okazać się z pewlIlJQ,ściąbardw poży;toecz.ny dla studentów e.tnolo,g~i li innych dyscyplin po~ kr1ewnych, gdyby był so1idlnJi.ejoprac'owany. Broak .k,onsekwencji, liczne niedokła:d!;lOśc:ia nawet rażą.ce blędy merytary'ezne nie cZyInią go jednak godnym pOII;ecenia. Toteż, wbrew ibemu, co pr'ZJe!PO'Wiedzialw dsltaltinim zdaniu prrzedmowy do słownika C. SCGltt Liltlt!et,OIll,nlie sądzę, aby egzemplarz Anthropological Glossary z "oślimi ulszami" mial znajdować się w przys1złośd w zasięgu ręki każ,dego' antropologa. Danuta E. M. M u r z a j e w: Slowar Moskwa ;11984, S'tr. 653. na rodnych gieograjiczeskich Penkala-GawĘcka tierminow. Izd. "MysI" Autale jest wybil1mym geografem wy:różniającym się slzc.zególnie badaniami terenowY1mi rozległych poładi Azji. W oparciu zebr<:lne matter/ialy z liclZJny{ihpooró?y Inaukowych <Cl!publik'ował5oporo celllnyeh pralc. Do najwa'ŻniejlS'Zych naJ.eżą nasltępując~: Sriedniaja A.zija (1947), Mongol,skaja Narodnaja RiespubWva, jiziko-gieo- ° gl"aficzeskoje opisanije (1948), Nie,protoriennymi putiami (1948), Siewiero-Wostocznyj oraz Putieszestiwja bez prikluczenij i fant,a.stiki :0'962:) Ze względu na .':Nią nJie.z<l<pr'ze:czallDą waIitość, pr.~wie wszY9'tkie doczekaly się wielu edy,cji, a .niek,tóre zositały prz'eHumacz.one na ohce języki Za!Znaczyć na1leży,że I3ltar~IIJ11iem PWN ukazała się u nas w 'przeklaidzic MongoLia, opis Kit aj, jiziko-gieograjiczeskoje jizyczno-geograficzny opisanije (1955), (1957). Już od 45 lat .profesor Murzajew zajmuje się też \Zagadnieniami pochodzel1lia Inazw ,geogl<llficznych i w l1Je'jdziiedziJnJiema również !powaŻine osiągnięcia,. Wystarczy wspoJTlJDiećo jego świetnej pracy pt. Oczerki toponimiki ,(1974), w której omówił ogólne problemy topOOl.dmaJS!ty.ki, jej roz.wój ihllstory,czJny i zna.czeni'e dla geografii. PoOuadito pnzy;SJtępnie wbra':z;cxwał roJę na.zewnicltwa tlUliejscoOwegooraoz anaftomiomą �RECENZJE 285 le:k;oykę ludowej termi;no.logi:i geogra.lJiic:znej. Niez.aleimie od ltego zapozinJał czytelnika z etymologią nazw stref roślinnych ZSRR, z kształtowaniem się pojęć geograficznych odr'iOi~niedo Nizi'ny W',slchodni'oeuTopej,skiej, ,rlE1puhlliik zwiąiZilwwych i aUJtOlr1!o:mieznych, ja,k też Mongolii, Sii,nkiangu 1.Wiieitmamu. P'rzys,tępując do prezentacji jego oheane,go dzieła war,to prlzypamnie'ć, że myśl o opracowaniu słownika ludowy,ch termilnów gCIClgraEczmyc:1nurtowała uczoil1ych rol3Yjskich od długiego czaisu. Jej początki sięgajel polowy dzilewiętnas1t,ego wieku, kii'edy to i'lany geograf, J. W. Chanykaw, zwróci] się z talką propolzycją do władz naczel'nych Ros:yjsk,iego Tlolwal1Zys:twaGe'ogrIGlfiCllnego'.Mimo ni'Elpowodzeń za:mierzonego przedsięwzięóa nie zaprzE!stano wysHków uwieńcz'onych po wielu lcaltach powodzeniem. Przyczynil ,się do tego nliewą~pliwie ceniilony pr,zylwdinl'lk L. Ber:g, kJ.tólry w 1915 roku P"zypomniał o wartośiCi pra,c z dziedziny 's,łowni:obwa dialektololgkzmego, n;lIrzcczo'Wcgo i gwal'owego doityazą,oego pojęć geog;r'alfi,oznyclh ReccIi1i ,oW3Irl,ych słoWlnik jest przezmalczony w pie:rwszym rzędzie dl3 geografów, topografów, geologów, etlnlQ:grafów, ped3Jgogów i języ.koznawcĆlw. Układ zawa,ritycih 'W nli:m h3seł przed'ltawia się nas,tępując·o: 1). Nazwy, ~ch defini:cja i pochodzenie. Wszybl~kic hasła są P[/~ytoClz(me w lliczbie ,pojedynczej, ,oprócz r,zadkich wyjątków, np. "bury mo,gilniki". Ze wZJgllędu nel falkJt, że naZJwy ludOiwe w odróżnieniu od naukowych lub It'(;chniczmych ISą wielozmaczme, podaje siię w mi'alrę możl'iwo:ści kilka znaczeń z do:da1tkliem oklTleślelnia olkręgu, l"1cpubJi:,kliHid. 2). P:alral1c[izmy językowe, np. "dag" w języku turkmeńsk;ilm i azerbejdżań:>ki:m zna,czy "góJ"a", w uzbeckim ,,'t-Olg",a w kBlzachsikim "tau". 3). E'tY'.mologia, jeżeli jest Izjnail1Ja, DOItyczy problemów trudnyeh, clę,lto kontrowersyjnych, zwłaszcz'a że brak jeśt odplowiedn:ilclh publilka,cji odnoszący;11 slię do więksZOIśd języ:kÓlwnar:odów ZSRR. DI,altego w wy,padkach wątpliwych i dyskusyjnyeh :Q,~ra'nii!czo:no ją do milnimum. Jako przykład napo,tykall'lych kOlTlipFkacji niech pds'łuży ol'miC'lńskii "akin" żródł'o, poiclzątek Irzeki, z tym że podstawowym znaczeniem wyraZJu "alkn" jelst "oko", ,może być !te,ż ,dziura" Tak F;:aJnosłowi'3ński wy,raiz "oko" - "oazi", lilt:e~ski "alkis", co OZJnaClZia: ok,o', a w geog'ra~ii ,żródlo", niezaJmarzając:e mJiejsce w rzece i 'tzw ,,KlIko"w błocie. Tadżycki "czaszma" źródlo, sltrull1ień, per'ski "czesZJme" o tylm samy!m zmaezeniu, ale w rdzeniu '010'wa "czaSZIm", ",cz:es'ZJm",zawarlte jest znaezeniie "oko'. 4). Wyka:z nazw gcograficzlnYClh utworzonych p·r:ZJezdany termin i ich z'alsięg. SltwierdZJOIllo,że rOlzpowszechnienie <J:ntroponimu jest wię.kJs1zea:ni:ile1Ji: topOlllimu. Tę ró:imicę tłumaczy siię dwiema przyc,zylnami: pO pierwsze, dany tellmUln,wlSltał już zapolmniany przez ludno'ść miej:s'cow;,i, która zna dobrze toponimy swego I'egiOlI1ui wiele słów ZJnika :sitopnlioW'O z ję.zyka POitocznego pod napon~m jęzj'1ka liIter3!ckiego, a po driuglie wi:e[e toplOinimów przE"1iesiono na ilnne tereny dz,ięk:li'mi:g:f'3lcjiludmości. W ten sposób nliektóDe terminy arabsikie wch~dzące w Elkład naZJw geograficziny'CIh zos,tały za,wleczone przez llisZJpanów do Ameryki Łacióskiej lub na Fil11piny, gdzie łudność do dnli'a dzisiejE;lzegopGlsluguje :się nrimi, nile wiedząc o ich ar'1ł:is:kim pochodzeniU. Podobne zresztą ''ly:ra,zy ro.iYjskl, kszJta!tuj;. wiele t:oponimów'na Alaslce. MiC'jsCQWOŚC1, jednostki admi1nii.o:ltr:a1cyjne OC31Zczęśdiowo obiekty geqgmfi.czn:o-fizyC'zlne, 10tó::'}'cr:naz'vy wymioniono w hasłach słOIwnika, odnoszą się do republik związkowych nie ;).., I',adają,cych podziału na obwody, j.ak ~e;ż do kr:ajów, obwodów, nepublik iokn:gó N autonomic~nyc1h, a poza granicalYJli: ZSRR do tych, czy innych pafrsltw. Podst;;'wo wa cZQŚć obiekitów gee>gra.lJi1cilno-fizycznych z.oslba:łazlokalizowana według jedno',;ek naturalnych (Ticn-&z<lm,Altaj, Ural iltd.). 5), Odisył3,cze do terminów bliskich e) d", pochodzenia lub ,illllaOZell1Jia, ałe umlieszcwlny:ch w innych hal'Jłach słowniika, inforimują gdzliie należy s2Iukać dalszych objalśni!eń, np do sło,wa .,!Jaled" - 2>ob2lcZ"lód", "ncvsłud" i "taryn". Ten ositatmi jest pochodz·e,nia jakuckiego 7 �RECENZJE Przy opr,acowywaniu k :órej wykaz ź,-ód:el są zwy wy,dicnia, np. ·adsybcz p,) d .v"~ cyf:'y, to lub w ni'ekltóryc[.'l lub diakJryltyc,zne. szy:n wydaniu, jest spotyka się często ~:rzcz narorły uiywane g(·ogcafkl'.oą :E)uropy sprzeoczl[\ości. i Azji, jak Dla przy nazw mi'ejscowości jest w <;i,lzslkim dwa w AZ'€Irbejdżani'2 Hi;slto,ria DŻlaElaohad, tli.:macZ'2I1 mi .tra::iy'cyj;nymi mówimy i piszemy Raku u Azerbejdżan - z język" na naz.\'I albo egzonimiczmymi, T'<1lSzkc'rut, p.;dezas "Bd.ky", nazw Bardw zachowano Ma fO'lmy pOd31no Termil,ly gdy W OI'.tai'::'lI:'ch lak,-::h leksyk: g2 J. Tołs'togo: Slowa.r zena: sarno język pi,szą została gidy Uzbc'cy - Sluwianskaja BieUl.1·u.skija gieograficznyja i L. G. jednak obSZemlE' i Wydrukowany n.iejszy z wszysi[kic,~ w',ele (Mińsk w K,iszy.n~ów do slo'Wll1ika kursywą. cyitatach, nie rnp nawet ma. mo.noo,gmfit:. dOItyczących pi~'~.vsly;n Sibir 'fZęd.z.ie (M (L. 1969), 10970), 1. J S!ow2r 1971), E. A. Gr1i:go.riana: i ma1.:iecianskich giEGg7"aficze~kaja forma- "Toszkent", wydzdelone kUl!sywy zaś ory:gii.nal'ne, "Aszgabait", tie,rmino!ogiju Zapadn:;j bol.gar-skog-o l':} '::~, o!bec:lie ZSRR tej w ob- wzb8g,lc~lna nalzwy są nazwa Dż,2~ałabad. sw::>ją 'sto1icę halsla wyn,i'c':Jić tisrminow nazwy tiermi-now N1ilew~1koj: BaltijskCija. zbyt w tu gieograjiczeskaja gicograjiczcsk-:ch gieograji2zeskich Należy źródła,ch DżaliaJ-Abad, w przYll<lcza;nych rówmi2ż Orle Z'.ap:l:yc;:,clne, OJpu,blik::>wa,no og'rafi c 2.':12 j. w Kara-kul łą~z;nl:e u TUllk~e!lów się historię SHR pl1ZeWalŻa pi- jesz~ze nazywają objaśnienia zrobi.ono lek!sykę to Iswoją miasto kotÓrre zni(O'ks7Jt.vłcają we'.viną.tr:z to z ktÓI~y'Dh z ~stały w źród,ła;ch, dO'V'/y N. geo,g,aiicznc uj2c,n'0li(;'eJlia s'ęg;nięcia łą'cz.Oial li d!<:Jtego, :na :przylkład, !CI jazykaw t;crminof'Jgij(I pi- okazało -- u IV[.ałdaw:.an "Kiiszineu". Ponadto', wśród \.v1'€llu nazw włąc1zOlnych mOŹJemy 1.'1P,;)tl-,"'ać zró,:!nicoO.vaną piSOWllli:ę, np. Dcllaj Nur i Dalaj-Nolf. W celu w wlącz!OIT1Joter- przyjębi.~ W Kirgi'skiej Afgalclls'tanii1e AS7.c:'Ja;bad :z. języków Geogra<ficl'ne trudne wLalsnych po- językowe ,:IU spotkać !S'aJ;nym {jlbWCidzic j.EI,t miasllo w Hasł'o słów ,terminu li:tery w nl:lniej- występują m~żna jed'Em wyraz, 'na'tomiast ich pCCÓwin aWCZi3: wymagała Dloaltego Ka,za{)hskiej W t)'lm wyrazy. 'Się cyryllicą· ,i flińsk:;.ch. dalnegJ 2:lróżini,oowana. oh\o\T'Jd:zie dż.:·mbulskim M. 1964- doda,tk-owe ,przekaza!!1ia półno(Jnej. pis10wni 1963 - 1973, jazyka, ZSRR. Do słownika krajów. Afryki t,OImu albo łacińskiego. gdy si~ il,\tnieinia M wyk'orzystanlia celu b.rzm.ie- znajdują pr,zY'padku miej baEty'cbch aile me,toda też fonny 'aile ,j I:ch pi5o'wn'" stanol',v,i w 1959. Jeżeli po'sługuje do i alflalbeitu kartografii z iJnny'~h s';:)'N:,Tia rJz,d'ziEI:lTlia, a w .::ąsi(Oóniej wodzie możliwości germańSlkidh, ZSRR, Lalc'zenpn:iętych zaCilIJWa'!lI:e ujed'l1Joluc'Qnej oficjabych, są nali f«){k peŁne jeŻJeli ru.sskogo a w objaśniem~adl, z b'ady,cjam~ M. iostatnieog') ZSRR namdów pewnych pełnej numer S.oczinienija, s!owar akityWl"lO'ŚĆ topomimi'czną zgodnie do "T~·:lteTiałów Karaitau było a W pierwszego pi'OIJlwmię łaoCiń;ską romańskich, wł'aslDle ':lustrujące pełną wyd3Jni~l. ogr'an'Jc:z.JlnO Isl;ę tyMk,o do cyryl,;lcy H)w'niro~syjskiej m:':'ly nie Z·<lJW:llCw pi!Slolwni losyjskiej, pa:alelp., wyc1~'~i,2, wp',owadz'Olne Pcniew,;~ż jego j.azykoznanija W. W. Bar-told: p:zypadkach z21chodJni,ois·iowiańsk'C;h, n3zwy np. więk'ozioiŚć rÓŻJ!1.njęzycZlnych Jcdn,a,kże dane druga E.timolJo:giczeskij Fa:"nlE:'r: czasopisma, lub zami,eSlCcc}:n::J TlumClry l - 8 ('w 9 kr.l:goC;,ch), M znaki tOI.11JU,zaś pr:zedmilOltu, to pLzYI~a'D?:a s~ę jej nUJ.11er tomu myślm.ikiom, lilteratury <:Jids'Y1aIClZ'2 do beiz uwz~lędnii>E'nia stawian.~kog,o d'oltycLy. monografii:, doity'czy je - 1973, l - 4. Jalk wiadomo, tekstu na:71wa zibi,OJ'll lub naJ.iltępuje \\'ydań oddziej,ając z ,obszernej It~,go poj.ed)'lncze mi'ejs'cu Woprosy Sb. pierwslZ<\ 1 ~I t,81~ÓW vi'f wyja:l::'<'. im w tl"kści'2 wy{hllniia korzystał Oprócz w OdlPowiedinim R. Ekk:eJlt: ! o:,;'U a'uitor tekstu. ale 't{)lVarzys,zy a:tykułu, :2. do wyji21śniane n&tJmia3it r sWw'wka aolączono (M. bu- książkę lVI. F. Ro- Jaszkina: miestnych (Ęre\v,m 1974). Nie 1975) są to )~J.i~'~:; p.'a.::e." 51: N'D,ik E .do'tychczao;,J;wych. M. Mur.zajewa Stalnowi pnycję jelo,t najwiękbzy cenmą i najwlsob- i poszukiwaną Fa- �RECENZJE 287 chowe i rzetelne o'Pracowal'Til' sprawia, że z pebnym zlaufanJiem moż'emy nim po,,!ugiw:l!' ',iq i odwo!ywa,ć do ,DI:IClgO w I'a!zie kwestii :9pOIlny'ch. Powstał w wyniku ciiugoletnich bc1.ck!Dautora pre NadzGnych w czasie różnych wypraw. Już od 1939 TOKu zbima cliD i segceg'Jje te Jli!'lY geogiraficzne, :ltClJrając .silę wyjaśnić j10h etymologię. W 19'j!) r. wydaino w Mo~1kw'ie SŁownik miej.soowych terminów geograficznych E. i M. Murzajewych. Zniknął bardzo szybko z półek księgarskich i dziś stał się już bhUogr,lfic7n;ł n'adk,ośdą Wywołał l'óWIJlIieżwie'l;kie zainteresowanie za granilcą· Oj teg.) C!.dl'U rninęło 2!6 lat\ naigrlolmadziłlo .slię !Slporo InO'wy'ch pOIjęć. Poza tym, zeb. any materia! by! lJzlożony nieró'wnomionnie wodnli'e.sieniu do poszczególnych l egiol"'lw Najlepiej pl zld,lkl wiono północne obszary Rosyjis!kiej FSRR, Syberię, Ka?ach;~Jn i AzjG Srrxlkową, nahmias" słabiej rcpubbki bałltyckie, Białoruś, MJł·· c;[Nic;, G,-uzję Lali ki Ws,c:hód U Yva,runkO'wane to byk> ilstniejąc)"mi w owych cza-:',ch żródb:ni facho\Vl'j lite,'atury. 'vV cią,gu następGych lali autor ust,awicznie roz'~efzał l uZLJ,p:lni:lł .'WC) k" :i'O.tekc;nazw, która stała Się podi5tawą telfaŹiniejszego ,;\0;, .',iki\. Z:ozum:alc Jc.>t, i,c nie wyczerp'..lj'e on boga,otwa slown:'c.twa na:rodów ZSCiH, gdzie wys,tqpJj;c p:mad 100 języków. Wykalnalnie t'ego ogromr.ego zadania wy,,;,',ga ;i}by p~a('y znaczlneg" zespołu naUJkowcówi wielu solidny·ch tomów. Niemni"j jidnak t<JKie ,LJwniki są niez:ni2rlnlie wartośdo'we i poltlrZebne. Nazwy ludoNe SbDowi'ł ".1 całym świEo:e niewyczerpalne Źlródło uzupełnj'ania termi1no,logii geob~·afic'r,,'j. \Vysl.'YC'y W5pOml",:eć, że niektóre ok'i!e:śle:nia przybrały cha-rakter mię0"yn;Ho<:!'Jwy, np. tund'a i tajga. Fównież inne terminy ,m2dą swój ludo'wy źródło· 'ló',\". TypJwym tc'go pnyk!adem mOlŻiebyć ,lmOr8l",a" - nagrD:mad"'enie maite6ału Sk2,:.'Wg:l t· an';>uri['YNI:i'll'gO przez bdow;le,c. Wiek tego dkreślenia szacuje się już nil. 200 lat, a s ,,;yini ka"zl'lniax'l sięga on do Lr.?ln,oulo,kliegiQ,;,łownlieli'wa ludy>vego z /,lp .;zwajC:i,rskic!'l, gdzie słowo "moraiine" oZln:acza wz,gónza lub wały z wymie.''lanych Riazń '\', pic:sku i maileriału ilas:tego u cz.oła, lodowca. W geo.morfoh:>gii i geo'18gi: jl"'\. z'02lny iczęto używany termin "kaldera" - rQ,zległe zagłębienie na szczyo:.c, wdlkmlU 'vVyNcdzi się z hiszpańs-kl',e,go "calder'a" i pOlitugalskiego "caldeir-a" - kocio'!, ognisko. W serbochorwa,ckiej literaJturze dotyczącej l>Jraisluuw",ględnio'iW te; ;ni n "bClg::z" - podlucmy lej ki asci NY. Lcu;al zapJ,żyicznlY z języlka tur2d~iego "boga,:" - ganiło, ,V;lWÓ7,.cl'eśn'lna lub ujści'e Teki. Hamadz, - kamieni'si~a jJustynia (osłow,) aró1bskie), 5ahel - 'pÓł.pL1Isty,,,,ia, pas przejściowy między pustyniami Sahary;:;, sawalnn<lmi. \V języku arabsllv~m ,.sahel" - kvawędź. Proce.; przenika:nia ludowych po'jęć [2ograficznych dio termiln<olo'gii naukowej tI"wa 'również ob2cl'1i",. Hydrolodzy iradzieccy posługują 's'ię chętnie lte.nminem środkovvoazjatyck,jlm "kar'alslU" źródh:me wody wpływające na p::dgófisrki;'ch równinach lub wody gl]'untowe tworzące pny wyjśCliu na powierzchnię małe Irzeczki. 7r,ane s'taly się też [takie terminy, jak jakl'cki ,,3łas", turkmeński "takyr" i karelski ,,!aida". Warlto przy tYlm zaz:Ili2'czyć, że topolnJimlalsltyczna aktywlnO'ść w zak"es,'e słownictwa mel~12!Qlro,logicznegojes, z,nikJ.lla. Określenia wia!trów ,m"2jscowych wyłorni!y się z różlnych malzw gecigraL<cznych, np. "szeIO'Dli:k"od rzelki S:=2,loln wpadajacej do jez.ioTa I1men, "saa'ma" i "barguzin" - od 'rzek SaT'ma i Bali'guzin uchodzących do jezi'Jro B"lj,kał, "sanicas" cd przełęc.zy SaIDit,a;3Iw Tien-szamie, a "afga/lliec" - od AfgHini,sitanu. Natr}mióHt wyraz "kamieil" lub "góca" .zrodziły mnÓ'slt'IV·) nazw w formie wyjśClioNeg:J apdht)'NU góra "Kamieil", m'ej'Slcowość "Gó.ra", z suLksem "Kami*-'rnka", "KamicI1 ..-lk", "GIJr:sk", z prefii3'kl2lmi "P·odkiaimień", "Prignrki", w słow;.\ch ZlO'ŻtYlych- "Kamieniogorsk", 'a 'IV :połąezeniach - "KJrasny>j Ka'm:ieil'" "Zielelnaja Go', ka". W mi2j.sc;wej terminologii zachowały się lliczne słowa archaiczne właściwe �288 RECENZJE tylko ,rozny;m dialek!bom. Pozwatl1aOą 0Il1€ wy:tQlbić sobie z,danie o historii języka, o kOlrutakta'ch ję.zykowych ci {) rozpTZeSJtrzencieniu tepminu. Jest ito nie zmiennie ważne J1li·e'tylko dla limgwilsltów, lecz równi'eż dla geogralfów. Dla nas,zych pmfesjonalisltów korz)"Śtający,ch z bogatej 1'terat'llry ge'ografi'cz:nej ZSRR, "lowntk będzie niezmiernie cennym nalby'tkiem, gdyż umożliW:i im prawidłowe zI1QIZumienlieii przetłumaczenie wielu skomplikowany,ch terml~nów. Niejednok;rotm.ie zdarza .się, że w różny,ch prz'ekjlaidaoh artykułów i kS'iąwk dolstrzegamy sporo uSlterekwynli1kający,o:h wlaiŚintiez braku takich słfJwników. Szkod:'!, że auJt'or ,ni,e podał ile 'haseł zawie!'a słownik. Naliczyłem około 4 tys., alenlie wiem, czy nie omyliłem się. Roman Karczmarczuk Robert BrenIton B e t:t s, Christians Athens 1976, LyocJbe't'tu,s p.reSls. in ~he Arab Ea5't. A Political Study, Nawet dlla wykształconego P.o,laka pO'jęcie A:!"8ibałączy się wedle obiegowych opiniii z religią muzułmań'ską. Swiat arabski to - przynajmniil(lj dla naszej części E'uropy świat iisla!mu. To.,k ZJresztą rówlIJlież usibują go przedsItawić oficjalne ośrodki propag>2;nldy państwarabskilch. Meczeity, półksiężyCle, kotalni,cZlne ilIJwokacje, zielone sztandary Pro.poka... KIto u mas wie, że populaI1l1Y eg~pSiki ak!tor filmowy Omar Sharif Itio w r:ze:czywisltośCi niejaki Michel Shalhub, Arab-c.hrzcści jalJliiJn, o czym między innymi świ,adczy jeg'o prawdziwe j'mię? Słynme czasopismo egip&'ki~ "AI-Ahrnlm" zał,ożone zo:si1Jałow XIX W1iekJuprzez a'112Ilisikie:g-o chrześCijanina z Libamu, a w dzieinnik.aJTslklkh środ'Owis,kadh W:olpólcze(:megoEgiptu miejscowi koptowie mają wci.ęks.ze wpływy, 'ni:i:by 'się do 'tego ahciialno publicZl!lie przy,znawać. Osta1tm.iz ojców Koścliio~achr.ześcijań.skli.eg.o,,św. Jan z Damaszku w VII wieku, by! przywódcą ahrześ'cijan pod panowCllliemkalifów. Rrzyjaźnił się w młodości z synem muzułmańlskiego władcy teokratycznego. SI'edni'owi'eczni, bliskowschodini uczeni chrześciljallscy byli elitą dworów 'piie'rwszy:ch kalifów, na<uczyc!i'elrumiprzybyłych z głębi pustYinmej Arabii i nowych w~adców. Pr,zekazywaJli im "Ikarby Illauki 'starożyfbnej. To w!aŚir.lie im .zawdzięczają Arabowie przyswojenie sobie traiktaitów ArybtO'teJ!e:sai Galena .. Jesz'cze dzJi;ś na a,ra!>slkim WschJO'dzJieżyje co najmniej 7 miliiQlt1ówC!hn:ześcijan [,óŻlllych Qdmiam ~ obrządków. Imiona, jakie nadają swoim dzieci·om ci mówiący od niepamiębny'ch czasów po a'f'<?Jbs,kuczy Ineoanamejsku rodzice, są wzruszającymi dQwQdami klh a.srpiJra,cji li niekiedy jedm.o,Sltrolnnych loja1ności względem świalta" ldóry Q tyah społeczlnościach poniekąd zapomniał. Chalfles, Joseph czy Lukreda to bez wątpienia clekity dzie.więt:nas'bowieczny,ch nadziei na po!ężny,ch braci z ZJc:lchodu. Ale Q wiele '.starszą tradycję kulturową prezentują t'a'k,ie we:sje imion jak Bulu.; (Paweł), Butros (Piotr), Miltr,i (Dymitr), a także Al Mu1train (Meitropoli!ba), Al Khuri (~sliądz) lub Bishara (ZwiafltIQiwalnie), czy Abd al··Nur (SłUgla Swiatłości). Blask umarłego imrpemium anty,czneg,o znajdziemy w imioma,c.h Kus'bc:mltin, Kaysar czy Rumi ,(R.z)'JmiaJnin) Epizod krucjat wystąpi w imionach Farar.dżija (Frankoński), Durian (D'Ori'ent) Duwayhi (de Doluhai), Bardaw.iU (Bladwin), Salihi (K.rzyżmvie,c). WbaJśnie też ze środowiskiem dhrześctijalll Blis,kiego Wschodu rne'którzy ucze.nti łączą imi,ol1a skr.omne, o.kreślające zawód człowieka, jaik i!1p.Had-ad - K,owa1. �289 RECEN:PE Tak p,zynajmnicj do!wodzi R. B. Bebt6, autor ,SJtudium Chrześcijanie na arab,/:im WschDdzie. j(1.;'iążka co prawda ma Ipodtytuł Studium poLiJtyczne lecz w j'st{)cie Z<1wil€lrao,gr·omną ii,ość malt'elr!'ałów history'cznY'ch ii dalllych kUlitUTOWy.ch,które są nader iI1lteresującc dla eitnog,r'aifa, zajmują!Ceg1o się BliS1kJimV\~schodem, szczególnie zaś jego cen1tralnym ohszarem od E.giptu po granicę z Lranem. Betts przekopał się przez obfite pi,śmiC'oDlnictwoi dał zarys syntetyczny. Temaiyczlnie jego pl1clca 'I': jak!umś sClnsie kccesponduje z wydaną ~l~ZI€d laty w Bol'SIOe kisią,żką bHsko\·.·"chcdl~:lagOuczonego Azi.za Surya.la AitJiit, uzupełnia1jąc ją ,o szereg .f3Jkitów i ret:eksji. Altiya 'Pi~f.c zusadnicz·o o dziejach k'ości<Jłów ws'chodnkh. Bdt.ts: porusza t,',kże srp,awy ś\V:i·ccki·c, Ip:-z!ooe .wszyStkim zaś rolę chr,ześcijan-Ar;;/bów w żydu publicznymą swoich krajów. Tu przy okazji wypada wymienić interesującą pracę R. E. WaJic.rfielda Chr,:eścijanie w Persji, kltóra daje wgolą,d w problemy cywilizacji c;l'!'Z~·ścij<.,ilSkicjZ'llaj.dującej się ·od staw.żybności w Oł'bicie wplywów palli'" ty~z:1Yl'h lrc1Jnu l. Wr,;w'.lj'łC j('dn~'k do ehry:Jt'ia1n'izmu Arabów WeLda uważnie p:zeczytać pierwS7,) część wy\\'·r:dÓw Beltts-a, w której pli~<;ze ·on o ,penetracji sta,rożylt<nego chrz-eściiClfHILwaw głqb Ararbii w rv i V '\IIlile~u.Autor chaTiOlklteryzuje. ówczesną grq imp'~rial:Ej o clpan,owJnic dróg handlowych, jaka 'toczyla się międzycC'SJ.'rza'mj· .z Kons:;.I!1lynopola<.,. whldcami per9kie:go limperium Sas~nidów ,ha, ohsz;alIaJCfldzisii,ej:s,zego JE'n~c-nu Eli(){:jii. Pl':chod;n'ł 'tej penet,racji byle misje .chrześcijańskie wśród przcdmu.zułmań<;kich Arabów. \V;9pomJim.a o ~łynnej ka:ted'rze w S'a!flii1e,która \1' V[ wi"ku j-;:,koby przewyższała sławą ówc.cesną Mekkę, ośrodek kul'tu pqtnic1.egel poli,teistycznyc.h ts'Zcze~ów pustYDlnych i kupców. Cihiarraktery.zuje óW WCZe5!n)", nieort.odok:;yjny chrysltianiz.m arabski, należący do pdtęp~om'Y'ch przez s·obory k:el'unkó'N my~hi teologicz.nej. Podobnic jak '\Viellu innych aulto:rów, 'także Bchb wskazuje na :poLltyc,zne i ,cltn:~zn(' konflikty, kl<'\fc podsyc,a-ły wczeSlllochrześcij-ańiskie spory teologicz.ne. Mnno[i;:ylyzm z V wieku, który ZGl'Owo(:,owałpaws1smlilem 'Odrębnych k,ości'ołów, koptyj;kiego w Egi'pcie, a jakoibiekielgo '\II Syriii" był wyrailną neakicją na ip21nOSzeniesię c,drninist;'cK:ji grec:kicj w tych prowincj~ch. Podohnie ['lecz mi,ala się z nestorianiz:ncm. Przy czym zwoJ.el1ln4,ków Ned[ori Ui:; za. oraz sohrysiti'an/izJOJwarnych Iprzez ś'.'·. G.rzegWZ!a Or.mi.:m, do li·zo:!a.cji wz,ględ€lm reszity chrześcijaństwa zachęcało ;'l. nawet i z.mu;z.aL d()minują'ce na'd' 'YlI~mi :pań'sltwo perskiich SaSJall1iidów.Beltlts zwraca U'N"'l!:(ę.,Że ucisk ehrze~·cijaln-lmon-ofi.zytów przez ·OrIitodo,ksyjny<dhcesalTzy bizanty j~kich w Egipcie i :"'yrii podobni,e jak rep'",esje Persów wobec chrześcijan nestoriaóskieh w Mezopotamii ulatwiły Arabom podbój ty eh obszarów. W porów"'3il"U z dawnymi ;państwami tegio terytorium islam obj.awj,ał !s'ię jako t::;y.sltem,nade: tolerancyjny wobt'c nicmuzulmańS'kieh "ludów Księgi". Języ.kOlWo Arabowie bLż;;: byli kO'I~lomegip.,lkilm i mówiąlcY1m po 12jl'amejsku chrześctiij.alllJOlmz Syrii i MezopOitamii,:iż Grecy PersIOwie. Ar-albowie, jak wspo,mniano, potrzebowali miejscowyc,h cihrześdijan. Duty'chczas'::J'we admi1nis:trJalcje królewskie lekceważyły ich jak'O hcrcityków i inr:':J'Nierców. Tym niemniej nic należałoby przeceni'ać owej tolerancji islamu wobec olbrzymiej rz,~szy mie,'zk<.:ńców Blii"kieogo Wschodu i Afryki Pólmocnej, należą'cych do ~Ói::lych knśóolów ej; ".zdcijaó9kich. Tylko ,z,a pierwszych czterech kalifów .ro-zN:jała s:ę harmonijlna syrn-bioZ'l miqdzy isJlarrr.em lichrYSJtiaJnizmem. Z,awierają'c 'trakta'ty z pcdd~''llYilli chrzdcijański:r( w Da.ma:S\zku i JK:TJOzoo1imie kalif Omar pc'sJużył się l Aziz Suryal Aliya, Historia kośCio!ów wschodnich, WaJrszawa , Robin E. Waterfield, Christians in persia, Londlon 1973. 19 "Lud" - t. 7l 1978. �290 RECENZJE modelem podobnych poT·o.zl.llm!enmw:ierany,ch pr.zez Malhometa z Zydalmi i cihrześcijanami już wczeŚ'l1iej, na terenie Arabii 3. Już 'W VIII wieku nO-sila się osadTllictwo ATabów-muzulmall1ów w Egi~ie ci Sy.rii, maleje szybko .rola chrześcijańskich dwo.rzan, następują k'Onfiskaty koocli~łów, CQlflaIZ oko.nse'kweintll1iejzabrania się budowy nowych śwfiątyń. U progu krucjat w SY'rii i w Egipdie mies.zka już mniej niż polow3. ludności, przyznającej slię do chTysti'alniiz.mu. Arabszczyzna wypiera aramejszc.zYZll1ę i da:wny język IWljJtów. Równocz'e!śnde jednak B€ltlts' dowodzi, Iii chrześcijanie bliskow:sdx)dll'li :ruie wywoidzą się bynajmniej wyłą'cz:niez dawnej ludności osJiadłej, .z'21[labizowanej po muzułmań:skilm podhoju. W śn~dniO'Wiec.zmej PaleSitynie ma.Jeźli siię pOltOlrnkowie beduińskich chrześcijan, Ghassanidów, kltórzy 'IV półirKJCnej Arabi!i u 'schyłku .s'tlalfożytno,ści współpracowa.li zce.sars'twem wschodnim. VI' Me:wpotami!i arabscy c1htrreścijanie w znacznej ·mierze wywodzji1j się z półk!OicZJowni.czyohLakhmi.dów z obslZaru Hiry na obr.:;~eżu dolilny Eufra'tu, z beduJińskich WSlpÓlll1.cllt B2JOlUTall1uk, które pÓŹJniej w Sytrii :rniiały się stać początkiem Druzów, a nadto z .szacowny.ch .sIpołeczno,śd chr.ześdijań'ckkh z Arabili P'O>łudniowej, z NadŻJr'3'n,przesiedlanych do MeZlO'pOtami,iprzez kalifa Omara I. BeVt.;;nie zgadza się .z poglądami, iż blisk<lws,chooonJichrześdjan:e niechętni byH .zeczy\\~fr;tości\ jaką 'wyltwor.zyJ :bu epiz·od wypraw Ik.rzyżowy·ch Wliększość ich wolatlia :rządy Krzyża od Półkciężyca, a,czkolwie.k po włamaniu się ,kr6łeslbwa je1'O!Zolimskieg,o niejedlOokroitnie go,rzko Q1s:karżali olnli chrześ,cijański Zadhód 'o zdrndę. Element niea,rabsrki, Iturecki, jaki przejmuje władzę w b~li"lkowschodnLmświedie mUDułomań.skLm, traktuje innow:ielr-ców mniej tolera'l1'cyjnie. Specyfi-cznym efektem krucjat, mającym t.rwałe znaczeniiie polityczne, religij,nIe i kultu.rowe je~t zawarcie ur.ii~ zpatPiesr!;wem, dokoni2JOe w IJilbiJlI1ieprzez ()I1«JJo40 t}"s. ma'ronitów. P.zez Rzym WlsltaL'1ie;to uznane jako rodzaj moo·elu pozyskiwania odłączonych braci na Wschodziie. W Urbanie natamias.t społeczność maronicka zatpewlllli sobie specjalny sta,tUls, it.rwający przez wieki. A'utor .Z!aUW.a.2'J21, tiri: u.padek .cesarstwa w KOlOstal1JtYll1opolu w połowie XV wieku niejako "oczyśc.ił" teologiczną a'tmQsfelrę. w tej części basenu Mona' Śródziemnego, otwierając drogę Rzymowi do .realizowania polityki unii z ko,śCli,ołami bli:skows·chcdnimi. Z drugiej jednak s'tron y sufta!nowlie tUireccy, tworząc autonomię konfesyjną dla nliemuzułmań's,kilch poddanych zwaną ,/millet", dalii ogrO>fl1ll1ąwładzę oritodoks'yjnemu p'8Itrialrszp. ISlt~mbuju, Genadiusow,i Scholariusowi. Paltriarchowie prawosławni ze stolicy Osmanów bynajmniej nie deiszyLi: się poP'ularrnością wś,ód i'nnych tamte'js.zych ~Q;śC:i(}lówcł1'rześcijański'Ch, nad którymi sułtan dal im władzę. S:t<ld ohwilami penetrujący te obszary Kościól katOWICki!stawał się obrońcą nie tylko katolików Wschodu, ale ,i schizm'a'tyckich kO'ściołów ni cpraiwoal13wny ch. Z drugiej jod:1al~ strony zbY't duże byly oba wy wschodnich kOoŚd!ołów'Odłączonych wobec Rzymu 'i zbyt wielka .nliechęt: adminiSJtra·cji tureckiej wobec Zachodu, by a'k'cje unicki'e mogłysi~ powieść. Jedynie unicki 'Kościół chaldejski (uiworzony os:taJtecznie w XVII wlie.ku Slpośród C'zęści nestll'ri 8111) ·okazał się dużym sukcesem 4. RelsZita 'W1spÓ'}.rudt uni·ckicl1 !byla lkzebnie 'Słaba do czasów naj.nowszych. Wyjątek L,'tanowili mar·onici w Libanie, zawdzięczający jednak '\IV c:zJasalchlnowożyltnych i najnowszych swój wyjąltikowy statu:s bezpoś-redniej inte.rwencj.i FI1DJncjiw sprawy pań'.stwa Osmanów. • Zob. Rudolph Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine of Jihad i·n Modern History, The Hague 1979, recenzja L. Dzięgiel, (w:) "Etnografia polska", t. XXX: 1986, z. l, s. 263· - 279. 'Leszek Dzięgiel, a starożytnym kościele nestorian i jego spadkobiercach, "Znak", nr 33a, 1983, s. 36 - 60. �291 RECENZJE W rorozJiale zaty'tulowanym "Odroozenie" Beluts cha1raktecr-yzuje rolę koptów egipskich jako pośredn~'ków między Wschoidem i ZaclhodeIJTI,peŁniących w okTe.9i'e eksped)"Cji N,alpoleOJlla:na Bliski Ws'ChódfuIlJkcje tłumaczy, pooorcy podatków, ~arbników w gmj,n.ach wiejskich a itaikże kupców. Rola ·ta w,z.rosła niepomiernie za panowan;ra Muhammeda Alego, !dary w imlię 'i'dei u:now<ocześniaJl'liaE:giiiptruZ'I1iós!ograniczenia wobecniemuzułmanów. Swoją politykę wobec 'chrześcij,an rozs,zelrzył zresztą na Sy,ri'ę i Liba;n, kltóre lIla krótko opanował militarnie. Ogrtalniczył IIlp. rolę Druzów wzmacniiając W1s'Pól'1'lJOity maronickie, 'czego już pOOiem nie zd'Ołah OO!fnąć admii'nislt.ratorzy tureccy. Bett:;; me !tylko :przedsltawia orama1tyczne OIlmliczności wzmocnienia statusu politycznego ma:rol1!i!tówpo roku 1861, ale talk!że kreśli proces wielkiej emigracj,i chrześcijan libaiLSkich powod'ującej s'topniawe z.mnJiej~SIZattlie się żywio,lu chrześcij'allJSkiego tam, gdzJie był on naj,slilniejs,zy. Betts przedstawia akcję tworzenia przez ośrodki zachodnie szkół na Blis'kli·m Wschodzie, gdzie pobiera naulci lokaln.a ill1!todige.r.cjachrześcijańska. Jeszcze dziś prooonlt wykis:ztałoony'cIh chrześcij.arn jest tu za'sk.akująeo wys10ki w po.równaniu z muzułmanaunli. RÓW'J1JOCZeśnie jednak zwraca uwagę na poliUty:kębrytyjską, stawiającą w Egi1pcie na muzułmanów, cZyim zr;::"żasobie koptów, rterraz zasilającyeth'Slzeregli egipskich DlSJcjoll1aHsltów. Pisze Itakże o próbach carski'ej RosJi peuletrowania Blis'k,]eg,o Wschodu przez praJwosławie, co p,'zynosiiio popr z£dir,ąodobre efekty w wypadku narodów bałkański,ch. Penetmcją m~syjną Eumpej.czyków na Bl'iLskimWsohodzlie zajmuje się .obSzernie w aspekcie rozbudzan~a 'nadziiei Ormian i Asyryjczyków w AnalVoLiJi i półnooneo Meropoltamii s Betts przedsta1wia tra:gedię chJrzcśclijań'Sltwa bliskowschodniego w czasiie I wojny świa;towej, ,kitóra dla wielu wspólnOlt sItala się &poleczną i kulturową kata:;troC'fą.Omawia podłoże ,dzi',;IiejSlzejwojny dOlmo,wejw Lib!aJnie, której ,k'orzeJJlie~tkwią w przesadnym ,rozroście tery tor1ia lny m owego pań:siwa podJporząrdkowanego niezbyt licznym w.sp61ndt:om chrześcijaon. Dowiadujemy się z jego wywooów ffiIIlóStwo na ogół ni.e'znanych szczegółów z hitsrtorii okresu międzywojennego, kiedy to chwila:mi zanosiło się na utworzemlie SZ€iregu kadłubowyclh państewek dla mniejszości ,relig:jno··eltnicznych. Wobec tych planów osobliwa mapa podziału Palestylny po II 'Wojnie świa:towej, pr[;porJ'owana przez Organii.zację N~r'odów Zjednocwnyeth, wydaje się 't\\'O'l'emnader rozsądnym i rea1.i5,tycz·nyme. Beltli tłumaczy, dlaczego w gIllli'1cieTZeczy w okre.slie m:ię.dzywojCll1lIly,m 'rozmaite mniejszości religijne i e:bn;iczne na Bliskim Wschodzie 'Poczuły się bezpieczniie. Wśród nich np. Zydzi j,raccy uzyskali wygodny sta'tus bynajmniej lIllie sikrollli'ający :ch d'l porzucDnl'a zami'€lSz~iwalnego od czasów antyeimych kraju Illad Eu:firatem i udawalnia się do Palestyny. Au'.or omawiane j książ~i k,reśli meau1dry powojennej polityki pań!stw arabskich wobec swo';.ch chrzC'Ścijańskich 'obywateE, :;zczególnie Egiptu NasiSiera fi Iraku pod rządami i{{~lejonycheki'p. Po,dkreśla niemal wzorową loja:lność pale.sttyńskich c:hrz.escijan \\i;Jbec sprawy arabskiej, po,dobnie zresztą ja:k i lojalność kopltów egipskich 1l:kiomyśln;c lckceważ(llnyeh przez Nas'sera w imię jego paJnmuzułmańskJich haseł. Pod kunic<: życi<Jst;~ral ,się on z vego wyoofać. KOlH:uwe p;n:tic książki poświęca Betts "de mogTafiii Teligiijnej Egiptu i Żyznegio Pólks'ię:~yCOl",daj<jc s'z,czegóło'WiC TozmieSlzcz.€Inieoraz1Jioczebność posZiczegó1lIlychkoś~iolów chrzdcijańsklich: greko~Qol'todoQ<ksów, gre,ko...• kaitolioków, jako:bitów, sy,ryjskich katolików, mu,ronitów, koptóv"katolików kOlptyjsk1ich i ormia,ńslkiclh ortodoksów, • Leszek DzIęgiel, Wspó!cześni Asyryjczycy: 'nowy obszar badań etnografa?, 1986, s. 213 - 217. , Leszek Dzięgiel, Zydzi i Arabowie 1982, s. 478. w Palestynie - garść dat i faktów, "Lud", t.70: "Znak" nr 2 - 3, �292 RECENZJE wreszcie 'tzw. katolików łoCllcińskii,ch i .rozn·ego rodZJaJjuproWst;}nitów. p.rzy każdej ze wspólnot daje ·on wo;pókzeSlną charakiterysitykę 10j<:ulnościi sojuszy pO'l1tycz.nych, co wyda'je 'się miller ważne dla przyls;złych bad3Jozy Bloi\5'kiegoWIs'Chodu i je~). ws,pólmlot ·chrześcijańskich Kończąc swoje l'ozważania Beltits stara Siię usit<>su'llkować do specyficznej mi1ologii j;}ką wokół swojego pOlchodzeniJa budują pOiSz·c.zegól:newspóLnlOty chrześc'ii}ahskie. Czy koptowie to "synowie far.a'(JJnów", Asyryjczycy i 'katolicy chaldej!3oey to "dziedzice Sennaheriiba Zle starożytnej Nillliwy",melkioei i O'rtodOlk!si!to nosii·ciele tradycji ces.ars!twa biza'n;tyjdkiego a marcJnLci szczycić się winni przodkami w po;sltac~ żeglarzy i kupców Fenicji? A może są ito ta:kże poltomkowie chrześcijańskich bedUlinów z pustynnych wsopólnolt Ghas.sl8Jmi Hiry czy wysli,edlel'lcy z połudn~.rywoalrabskiego NadźraJn? Faktem je!slt, .że chrześcijani'e a,rabski-l'g;) W.s<chodu .zawsze chcieli być pośredlJ1i·kami m!iędzy dwoma są!sii'ednimi cywilizacjami. To oni pnybLiiali Zachodo w'i Wschód. By1i admi;ralamli, tłumaczami i astr-ol'Clga;mi,i,ed'J1iowiecZll1ychwJ.c.o'c6w Sycylii, ,.indii'owali teologię Vi Rzymie, dawali impuls tworzeniu d'ę studió',\i \)Tientalis:tyczmych w Paryżu. Ich lil.urgi" nosi Zlnamio()nac1talfożybne, kJtór·e błędnie Za·chód b.ra~ za naledi<1łości muzul!mańs:kie. loh s?cz·e.góły mówii,,!nam wiele Q pi~:rws.zym ksZ:tałóechrzcścijańskiego !fytualu, kitóry tak drażnił wychowanych na :innych wwrcach rzymskich pr<l:wników, admitnis.traJtorów i wojskowych. W 'sltud'i:a'chnad kuHur.ową i spcleczmł ro.Ją chrześcijan Bli'skiego Wsochodu otwi,era ,slię wiele ·dzie,dzlin wykI'lacz'ających jednak poza sprawy reli'gii i 'rytuału. Jak cho,ciaŻlby stolSunek do percepcj[ !100wości ku!tur'o\vy,ch poprzez wykształcenie, jak odmionlla jednak rola kobiet w społeczeilsltwie, jak l'ozlli;czne uklady handlowe i wdzaj folkloru busine'S6u, zwiiązalny z iJilbanem czy Syrią. Książk;} Betts;} skłani;} dlO:refleksji i zachęc.;} do dak<;zy·eh~tudiów. Raz jeszcze dowodzi, iż chrześclijoańs·ki Bliski W~chód prezentuje Il1l<Jjll1 ·0 wiele bogail!s;zepole do dociekań, niż to się 1l1I:lpozór wydaje. Obok histtoryków, filologów ori€'J1ltalnych, pohlt,ola:gów ;i 'toeol{}gówjt'slt tultaj także miejsce dla e/tlllografa, Mó'reg,o studia mo,glyby dorzucić ~1i'ejedną reflek_<;ję,ezy nawet próbę imterpret;},cj'i.. LesZ!ek Dzięgiel G. A P u g a c z e n k o va, L'iśća UzekiJsta11u, Taszkent j'vluzej pod o~krytem 1981, 2i24 fot. barwne nebom. A rchiteloturnye sokro- i cZJc!lrno-bi'ale. Omawiany tutaj album autorstwa zmanej i ce.t1ii·onej w ZSRR d()Jkitor historii sz;[uki s:talnoWii-- olbok ,podobnego opracowanego prze.z L. Ma:ll'k{)vs.ką,i .zaitytułow;}nego "Chi-"a" - drugą pozycję prezen~ującą w.spalni'U1le,ale dla nas mało ZIllane zabytki dawnej architektury Azji Srodkowej, :1 ściślej 'terenów obejmujących dzisiejszy Uzbekbtan. Przyoprilcowywaniu tego albumu zamiarem autorki nie bylo - jak slama 'to zauważa lovewstępie - przedstavv1ietlie his,to.rili 'ClII1chLtekturyUzbekistanu, lecz krótkie .za7Jn<:ljomicnie czytC'llnika z jej li·cwymi i hogatymi pr.zykladami. Na ;te;renie jl],teresującego 'll'<iiS ob::>.zaruiS'liniej'e bardz'o wiele takiich zilbyitków, z który'ch tylko te najslaWl1Ji:ejsze, jak np. mi2.sb31~muzea- Samarkal1Jda, Buchara czy 'toeżChiwa znane są sze.r~zemu ogółowli. Jednakże oprócz monumentalnych budowli srpOityka się na tamtejszym terl'nie !także wiele pojedynczych porrmików dawnej arch~tektoUry, �RECENZJE 293 jak domostwa, małe wiejskie mecl'Jelty czymauwlea, kJ'tóre - ,zidooiem G. A. Pugaezenkovej - reprezentują wielowi'ekowe przy.k112JdypiękJnla a,rdhite.kton[.ezny'ch f()l~m i bogactwo 'WZ'Q,rówdekoracyj'nych. ALbum :składa !Slięze wsltępu obejmującego wprowadzenie do zalgadnieDlila',części iluslt'racyjnej czY~i zestawu bar'wnych i cza'rno-białych fdlJografii o'raz koment,arza. We wS1tępie aultc:rrka ZClJzn'2Icza, iż źródeł pOlwstani:ai i rozwoju aJ1chi~1ciury środkowoazja1tyc,kliej nale:ży :slzu.kać w wa,runika,ch ek,oIogiieznych panujący,ch na tamtej!Szym te,renie Ostry, kOil1~Y'nenta~rnyklima,'t p()jwodujący, że priZJez ols'i'em mielsięcy w roku panują tam inten:sywCle upały wpłynął Dla powstanlie zamknię1tego układu domo3twa składajijceg;o się z cI~'olcz.onegoze wszy.sltkkh stlron weWlnętrzneg'O, dziedzińca, zadagzonych lhxmów oraz o:twa'rty'ch wera:nd. GłÓWlnym malte'riałem budowla'nym był Iess - czas'em łUpiemy, inmym razem stosowany pod postacią glinobitki (le,,'s Tozrobliony WJdą i wymieSizany 'Z siekaną słomą), ale najczęściej ja,]"o pakhsa czyli uf,ormo1wanej z mieszanlilny gliny i isieczki, a pOltem wysuszlOnej w słońcu cegły. Używano drewna, ale bandzo oszczędnie ze względu na jego rZ1aldkość na ty'ch suchyc'Job',za,wlch. Kamień nlie był mate,riałem zbylt popularnym w budownicltiwie ~I:'odkowoazjatyckim, a 'to ze względu ,nla małą jego elaslty,czno,ść w tej wysoko naraŻionej na wstrząsy ~seljsmiczne streHe geog;rnficznej. Dalej G. A. Pugaczenkova przYPolmiina, że rejon, o kltórYlm jest 'mowa, był miejscem 1ic.Zfiyc:hi burzliwych wydarzeń histlOTy,cznych. Przede WSlzYlstkimsłynrue on z daWl:1ych ośrodkówcywi:lizacji Itypiu miejskiego, które formowały się w pierwszym ty.siąclociu przed nalszą erą w Ba'ktrii, S.ogdzie i ChOlreźmie.. W TV stuleciu p.n.e. interesujące nas obszary zajęły wojska Aleksandra Wielkiego zapo,czą!tkowując n10wy ,okres rozwoju. Na:stąpił wspaniały rozkwliit kuHury oparty na elementach rodz]my.ch przemieszanych z obcymi - helleńskimi, irańs~imj i indyjskimi, sitwa1rzając specyfic.zny ,charo;];!ter tego regi'CJnu Szczególnie silne były wpływy greckie w a'r,chitekturze bail~t,ryjskliej, kitóra przejęła nawet porządek joński i korynoki, a1ttyckie pod~ta:wy lmlumn oraz motyw 2idohniczy w postaci liścia akantu. Poza tym 'i'stoit,ną eedhą monumentalnego budownidtwa śrOidkowoazjatyckiego ówczesnego 'ok,res'U był fakt, iż rzeźba, ,malarstwo i wzornic'two dekoracyjne połączone zostało w integralną część z lalr,chi~klt'Urą. Wieki od VI do VITI In.e. ,charakte;ryzowały się spadkliem znaczenia miast środkowoc)zjatyokich. Powodem ,tego ~tanu rzeczy były rnis.zczące :najazdy koczowniczych ludów tu,kojt;zycznych. Donl'i.rJIująwltedy w,siie feudallne, które pows:tawały w pobliź.u silnych zilmków zwanych kyoshkami, lai w których zamieszkiwaili 10lkalrni książęta-dikchani. OsmE' stulecie naszej e,y przy,niios!.o nowe i!Stotne dla !interesującego nas regi:mu wydarz'C1r;la.Inwazja A,rabów rniosących swoje po'słannictwo rel!ilg1ijlne- islam, dopr:Jwadziła dCl opanowania terenów Azji Środkowej IWŻ na północ od rzelki Amu-Darii. Nowy, ceDltralnySYlSllem rządów kalifów, a potem kolejnych namielstników dopro.varlził do ożywiElnlla handlu, a tym sallly,m ponownego wzr,ostu znaczenia mi&,<it.Już wkrótce dCl najwa'ź,n'iejslzydh IJ:8Jjwspanialszych można było zaliczyć Bucharę, Samarkandę, Kyat, Termez i Chaganian. \Vprowadz.eniie w tym okresie do budownictwa wypalanej cegły z jednocześnie istniejącym w islamie zakc1zem p;'zedstawiania podobllzn ludzi i zwierząt doprowadziło do powsta,n6!a 'i niezwykłego 'roz:wojude.senli abstrakcyjnych, ,głównie mot yv/ów geometrycznych i .roślinnych. Uzy:S!kiwano je poprzez odpowiednie ułożenie cegieł - na płask, wertykalnie, diagonalnie i w kształcie litery B. Do perfekcji doprow,""dzono również wykorzysta'nie w celachdekJoDacyjr.ych światłooieni. W końcu XIII wieku <naSltąpiłpOlDiownyiPegreskuLtury :s'Powodowalny pO'wtarza- �294 RECENZJE jącymi się <najazdami, tym razem koczowni'czych ludów mongolskich. Szybka asymilacja najeŹJdźców i pOlnowna stabilizacja żyda po1Vtyczno-gioS'podarcze.godopl"owadzJiły do odrodzenia i w dalsizej k<lInse'kwencjlinowego T'O'zwojuku~tury. . Okres XVI - XVII w .to dalszy 'rozwój miasit. W tym czasie sztuka budowlana Inlie uległa ,radykalnym 2JmiaJllom i nadall 'trzymała :slię itrady'cyjnych reguł i schematów. Jedynym novum było pojawienie się i bardzo s.zybk:ie upo'wlszeclhnienie tak .zwany;ch taq.i - kopull<:sltych konS'trukcji budowlany,ch na :skJrzyżowaniach balzar>Owych uliccek Inną ,ehalraki'terystycznącechą Itego okresu, to zalnik budowall1ia wielkich mecwtów zwanych dżami, w kltórych odbywano modły piątkowe. Kryzys spoleczno~polity,c:ony, jaki nastąpił w XVIIIS'tuleciu, przerwał wszelkie rodzaje dzJiałalności, w tym ;również i ar'chitektonicznej. W 'tym burzliwym czasie formowały się 'trzy państwa śl'Qdlwwoazjatyokie, a to Emirat Buchary, Chanalt Cihiwy i nie,co później Chanat Kokandu. Orgalnilz.my te w coraz większym sItapniu zaczęły wchodZIĆ w o.rbitę najpiierw handlowej, la pobem pOllitycZJnej ekspansji carskiej Rosji. Pośród Hcznych budowli wzinie~sionych w XIX li na początku XX w. szczególną wartość posiadają domy mies.zkalne. Niestety, sitają się one, :odlaniem Pugaczcnkovej, ,z roku ina rok ,coraz ;rzadme, ponieważ wykonywane były z materliałów nietrwałych. Były 'tani,e i ba'rdzo odporne Ina Itrzęsienia wlemi, dobrze chl'oniły przed ,chłodem z'i'my i skwalrem lata. W tym frlagmencie autoI'ka podaje opisy domos'tw charakt'ewysltyczny'clh dla Buchary, Samarkandy, Chiwy Qlraz domów z ,terenów wiejskich. KOI1CZą'Cczęść wprowadzającą G. A. Pugaezen.kova jeszcze mz podkreśla, iż oprac,owany prze.z nią a]bum zawiena ty:lko część przykładów należących do aircydzieł arc;hli,tektury i :sztuki, w kltórYich 2lnalazły swój wyraz historyczne dośWi.adcz{'nia wielu geIIleira,cji. Nieikltóre z prezentowanych pr,zyk~adów ujmują prostotą i ha,rmonijno'ścią formy. lilnne - j'aJkJolściąmaterii i śmiałością kom:pozycjii. Za1sadnkza część lalbumu składa .s~ę z 1224, w przeważają'cej więks'Zoś'Oi barwInych fotografii obrazują,cych TóŹine zab;0tki tradycyjnej 'alrchiitektury, rzemiosła li sztuki dawnych budowni(:.zych Azji Srodkowej. Zdjęcia uło,ż,one są w pięciu grupach, z któryclh każda prezeIl~uje jeden .z regilonów Uzbeki~tamu. Wprawdzie autorka .zwrócila uwagę w częścli wpr'owa1dzającej, że więks2JOŚĆpr21ewodn1ków przedc5ltawia zabytki pochodzące z Itych nlajhaI'dziej ZJnanych miast, to jednak sama lIlie ustrzegła się od tej samej skłonności I tak pierwsza grupa pTZledis,tawia34 foltogra,fie z dwóch najbaI'dziej Ila :nie PQlłoż,onych regiionów tego niezmiernie bogatego w zaby'tki przeszłości Są Ito regicm Surchandryj'slkli i Kaz.kadalrls'ld, kltóre obfitują w liczne wzgórza tepe, ak:tóre prawdopodobnie ukrywają w !slobie ,rui'n(Ybudowli dawnych zacji islbniejących Inilegdyś na ,'tych terenaich. Zresztą przykłady takich ruin zobaczyć na kilku .zdjęciach prezenJtowanych w tym albumie. połudkraju. zwane cywilimożna Regi'on Surchandryjskj, jeslt TeprezerntO'wany przez miasto Termi'zOifaz kilka ,przykładów z jego okolic - szczególnie Slltia,regoTermizu. Widzimy więc tutaj wieżę obronną Zurmal'a da1t,owaną nla II stulecie naiSlzej ery, wykonaną całkow'JCie z ceIgły palvhsa. Jeśli chodzi 'O sam Termiz, to najwięcej fotograDii odnosii się do kompleksu arch'irtektOlnicznego pochodzącego z XI - XV w. Widoki (:ałego kompleksu, wnętrze meczetu oraz ornamenty ko:pułymauzoleum oto główne tema,ty zdjęć. Na uwagę zasluguje piękne zdobnicitwościan wykonane z odpowiednio uło.żolnej cegły. Foto,gJrafie przedsitawi'ającl8 region Kaszka są bardziej urozmali'cone tematycznie. W:i!dzimy tutaj liczne przykłady z'eispołów mauzoleów, 'ruiny paklców z pozo:iltałośdarni majoolikJowych zdobień ścian, widok gÓI:skiej wsi pną'cej się cihalraklterystycz- �RECENZJE 295 nymi wars!twami po stoku, przyklady kolumnady meczetów prezenJt'Ują'cych nli,ekiedy wspaniałą snycerkę. Drug~ region obrazują 53 foltografie pochodzące z Bucha:ry i okolic. Glówna !tematyka zdjęć to: fortyt;ik3cje Buchary, a przede wszystkim przy:kład zamku z brwmą wejściową u\:rzymaną w konwencji archi1tekitOtrl'icZlJlej charakterystycznej dla budowli tego miasta, a h)kżc mauzoleum SamalDJidów pochodzące z przełomu IX i X wieku W tym ootalt,nli'mprzypa,dku na szczególną uwagę zasługuje inlteresujące zdobnictwo ś:Cian i kopuly uzyskane poprzez odpowiednio ulotoną cegłę. Umiejętność da:wnych mils't:fzów wido'czna jest 'także Vi \liiieluilnlJly,ch :szczegółach alrchitektolllkznych, Móre uzupe1niolne kOlorowymi majolikami twolr:zą niezmicl'nie barwne i bo,gate Jmmpozycje, jak np. w medrelsie Abd-al-Azis-chana pochodzącej z 1654 roiku. Kolejna, trzecia grupa składa s'ię z 58 zdjęć ,i prezentuje zlalby\tikiSamarkandy. Panorama miE:.'lta z lotu ptaka, zespoły anchitekJtoJl'itzne, grobo'wce ,i mauzolea, mecZcity, pałaoe, medresy, imi,nan: ty li donlC1sltwa,to naj~1c.zniej reprezentowane te malty. Tutaj Ita,kże m07:l1'auj,rzeć wlslPaniałe przykłady zdobn'lctv,'Ia wylmrzystujące annamentykę ceglaną, ś\\'iaitłocicnie i zielono-miebieskie majoliki. W:ięikszość przedsitawilonych Vi tej grupie obiektów pochodzi z okresu miieszczącego siię pomiędzy XIV a XJVIII stuleciem. Grupa Cz\v,ł'rta zawiclra 55 fol\oig;raJ%i poświęcona j'est Chiwie. Podobnie jak w poprzednich zesitawi(':uiach, najliezniejsza jest tutaj temaltyka ukazująca obiekty sakralne - moczelty, mauzolea, medl1elsYL grobowce. Z powstałych prezen'towane ,są przede wszysltkJim pałace i for~yfikacJe. ZlabYltJkiz tej grupy da,t<JIWanesą w p~Zleważającej więk'OiZ'ościna XIX stulecie. Piąta i oslta'tnia grupa s.kuplia215 zdjęć odnoszących s'rę do zabytków NamangaIlJu, Kok<lJndu, And id ż,an'U, IvIialrghilanu, dOiliny Fergall1Y a także Taszkientu Dominuje tutaj tematy.ka podobna do spo,tykanej w po,prz,edlIlieh grupach z it)'lm, że obiell!ty zabytkowe pochodzą głównie z XVllI i począlbku XX wieku. Na sZ!czególną ulwagę w tej grupie zasługują foltog,raJJie ukalzujące poHchromie suf~t!U,i drewniianyoh głoiwic kolumn mecze'ltu z Ko'kandu, kitóTe 'dharak1JeryZ!uje bolgactwo użytych kol-o['ów i \\Iis'p'Ciu;allo,ść :typo'Wych muzuł:imańskich orna 'l1enta aj.i. Prezentowany album jeslt pozy,cją godną szemzej uwagi nie :tylko ze względu na wysoki pOlziom zarówno techlllic2nego jak i artylstycznego wykonani,a przeds,tawi'ornyoh w nim f.oltografii, ale itakże oZpowodu pe>rusz'onej przez Bugalczenkową tematyld. Może ona zuliniteresować szerokie kręgi odbi'QrCów, w tym ,rówmież profesjonalistów, zwłlaszcca z takich dziedzin nauki, j.ak historii sZJtuki, etno,grafia, nie mówiąc już -o al'chitekturze ,i urbani;jtyce. PI'Zeglądając zdjęcia ukazujące wspaniałe OIbieikty archli1tektonicZlJle oddająee orientJlny charaktcr i c:tmosferrę miast Azji Srodkowej bez trudu można zauważyć, :iJeautorka doła pienwzeństwo fotog;raf,imn budowli monumen1t.alnyeh, przede wszyIslLk1mobieMom o clharakJterze religijnym imi1ita1rnym Ol1az kompleksom pałacowym. SpJ-tyika s'ię również zdjędia i innych zabytków, :np. kh,maki, bazaru czy domosltwa, ~11e- pocobnie jak w przypadku prez'e,ntacji :szczegółów kOlnstrukcyjnych czy det~li elementów zdobniczych - są ,one niezbyt l-iezme. Pewnym mankamentem a,lbumuopraicowa.nlego przez Pugaczenkovą jest t,O, że zesta \vy fotografi,; w pmzc7ególilych grupach nie .są przeds!tawione w porządku chrcmologicznym, choiCiaż w niektórych przypadkach itaką tendencję można zauważyć. JEst ('o Itliewąltpliwie znaczne uitrudnieniie w usystematyzClwa:niu wiedzy prezer:.to\V1onejVi" pm,cy aut,orki a odnoszącej się do ht~i'Jtoriiar:ehLtektury miasta środkowoazjatyckiEgO. Utrudnieniem jest także brak mapki lub mapek Iregionów, ,z których po:e,hodzą przykłady zabytków, a w przYPaJdku pos.zczególnyoh miast - ich pl a- �296 RECENZJE nów. Wprowadzenie rich dio omawianego albUlmu uła!tJwiloby lokaliwiCję pO!SlZczegól:nych obiektów w regi.onie c·zy też w,z,ględem :Sliebie w przestr.zen.l miaJsitJa. Album z.akońc.zony jest!;,rod.zajem Husk'owanego komelntarza, w którym miniaiu,rowe, czar:rio-białe ziÓjęC'::awS!zys'tlkich prezemioowany,ch w al!bumie zabytków cpa •.. trz{ma w dc,datko'Ne opisy wyjaśniające Znaleźć itutaj :można tJakże niewielkii $łowniczel\: terminów o:uenitatl;nych używamy.ch w niniejszej pracy. Na uwagę zas1ugu.je rÓ'~nież fakt, że wszysltkie Jtoeksty,.va'równo te w części opisowej jak i ~pl'Owadznjącej ·oralz komentarz, uło·ż·ono w 'tr.wch ję.zykaoh: uzbeckim, 'losyjskLm ~~langidskim. Andrzej J. D e I u m e a u: Strach w kulturze A. SzymanoWlski. Warszawa 1986, ss. 435. Zachodt, XIV - XVIII Romanowski wif'ku. Przełożyl Dorobek naukowy fralncuskiego historyka Jeana Delumeau, do tej pory znany przede wszystkim specjalistom, został ostatnio przybliźony szerszemu gronu po:skich czyteLników. W krótkim odstępie czasu wydano dwie jego znakomite książki: Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII wieku oraz niezwykle interesujący Strach w kulturze Zachodu. Omówienie pierwszej z tych pozycji godzi się pozostawić specjalistom, historykom religii, druga zaś choć także praca naukowa, ze względu na swój genre i specyficzną problematykę, stać si~ powinna lekturą większego kn;gJ odbiorców. Otrzymaliśmy bowiem świetne studium interdyscyplinarne, ambitne i zmuszające do refleksji. Trudności z nabyci€m tej pozycji świadczrl zresztą o mierze zainteresowania podobną problematyką. Delumeau, badacz problemów religijności chrześcijańskiej, wnikliwie zająl się zagadnieniami pobieżJnie do tej pory poruszanymi przez historyków. W swoim cyklu fdr:ugi ·tom Strach i grzeclh w Itłumaczeniu) pOrroU'S'za p!'oblernatykę, .którn dotąd znajcJ:J\vala się ra·czej VI GbSZ21 '!e zi2l'ntere'sowania ;psy.chologów i psyrchialtrów badających y;·cd!I~,:rwlcl-Ne mE'charniz::-ny3ga:ptacyjne czł::Jw1ieka.Hi'sta<:-ytkzaś, próbujący pisać mornog.rra!fiętalkie.go s-pc·£obu 'I'eagowamia !IlI<l rzeczywi;slbość, ja/kim jes;t st,rach w dZliejach społeczności, staje przed niecodziel1Jnym zadaniem_ Rzecz jasna, nie pierw~za to publikacja historyczna powstala w oparciu o teorie i definicje wypracow[l!~e ID grUiJlcie innych dyscyplin. Autor otwarcie mówi o psychologicznych źródłach .swoich zapożyczeń: "Może uda się dokonać na poziomie zbiorowym tego rozróżni-2nia. którego dzisiejsza psychiatria dokonała na poziomie indywidualinym" .~s. 20), pisze. wprowadzają·c k:l -cłyil'2Ih"edla 'S'wycih'f·a·zwa·żań I"Gzróżilliern~em:iędzy !~ra·che.m i t.'f\'Vo·gą. Delumeau próbuje drogą analizy poszczególnych, ZJnaczących w kulturze europejskiej zjawisk, które budziły strac,h, wyjaśnić ich genezę i mechanizm. Badacz ogranicza ~woje rozważania zarówno czasowo jak i przestrzennie, wybiera jednaJ.: okres niezwykle znaczący dla ksztaltowalnia się cywilizacji europejskiej. Termine:ll ad quem jest dlań rok wybuchu Rewolucji Frnncuskiej, wtedy to bowi(:m. j:1C: pisze, odezwały się raz jeszcze ze spotęgowall1ą ~iłą nękające Europę przez pięć stule,c~ lęki i frobie. Nie wykracza teiż francU'slkij. histo;~yk po,za oO<;Zal" Si'ap'ego Świata, jeden tylko, choć w związku z europejską wszak Hiszpani<\, rozdzial poświęcając kulturze Indian Ameryki Południowej. Europa zaś środkowa i wschodnia pojawia 'Się w jego rozwaźaniach raczej sporadycznie. Polskę przywołuje jako iy �RECENZJE 297 kraj tolerancji Złotego Wieku i spóź:nionej o kilka stuleci fali represji antyjudaistycznych i rozwoju ksenofobii u schyłku XVII wieku, po powistalniu Chmielnickiego. Owa "nietypowośĆ" Rzeczypospolitej w okresie apogeum psychozy strachu w Europie zasługi wala by może na szersze potraktowanie przez autorów polskich. Powoliłoby to odpowiedzieć lt1a pytanie czy rzeczywiście można mówić o wyjątkowości polskiej toleralt1cji, czy też, jak sugeruje Delumeau, o opóźnionym odbiciu powszechnego zjawiska. Ograniczenie tcrenu naukowej penetracji umożliwiło francuskiemu badaczowi dokonanie dokładiniej'szej, czy - jak sam to nazywa - "spektralnej" analizy lęków, mniej lub bardziej powszechnych w Europie od początków Renesansu. Czas Odrodzenia był bowicm okresem odkrycia radości płynącej z poznawania świata dla nielicznych, dla umysłowości takich, jak Galileusz, Kopernik czy Erazm z Rotlerdamu. Delumeau uświadamia swoim czytelnikom, że to właśnie od sc,hyłku XIV wieku zaczyna w Europie narastać syndrom "oblężenia", świadomości pełnej niezracjonalizowanego przerażenia światem dalekim i Inajbliższymi ludźmi. "Kultura - pisze francuski badacz - czuje się, wbrew pozorom, w epoce humanizmu krucha i wątła" (s. 388). Posługując się bogatym materiałem archiwalnym, najczęściej rodzimym, odwołując się do dzieł powszechnegoo biegu - litHackich i p'astycznych stara się Delumeau udowodnić tezę o wyjątkowej, wieloźródłowej ebplozji strachu w tym okresie. To w Renesansie mamy zresztą do czynienia z pierwszymi próbami mówienia o strachu nie jako o kompromitującym tchórzostwie, lecz jednym zniezbywalnych elementów ludzkiej psyche. Powszechność atmosfery strachu charakteryzująca wyodrębnioną przez Delumea u ,umysłowość oblężoną" jest typowa dla Wlszelkich wspólnot, które w jakiejkolwiek sferze, czy to fizycznej czy psychicznej, odczuwają brak poczucia bezpieczei:stwa. afiliacji. Z chaosu stanów lękowych wyodrębnia francuski historyk zarówno te. które są generowane przez zagrożenia bezpośrednie, jak dżuma, jak i obawy natury psychicznej. Dokonuje on, korzylstając z l;stal'eń psychologii, rozróżnienia między stanem strachu. tj. lęku przed czymś lub kimś dokładnie określonym, i trwogi, jako lęku przed niezmanym, nie jasnym. Proces definiowania poszczególnych zjawisk, które wywołują lęk i przechodzenia od bezprzedmiotowej trwogi ku przedmiotowemu strachowi, wyznaczać ma kierunek rozwoju kultury. Takie hipotczy badawcze stawia Delumeau już we wstępie swej pracy, zapozmając czytelnika z jej założeniami metodo'ogicznymi. Wprwadzając uporządkowalnie w całym tym kompleksie zatrwożeń wyodrębnia on dwa, równocześnie odmicl:me i komplementarne kierunki, co znajduje odbicie w podziale książki na części: "Strach większości" i "Kultura warstwy przywódczej astrach". W części pierwszej omówione zostały zjawiska, które powodują w świadomości ludzkiej strach określany przez Delumeau jako spontaniczny. Przyczyny jego istnienia są sta'e obecne i wiążą się z aktualnym poziomem techniki i umysłowości mu odpowiadającej. Ksenofobie wszelkiego rodzaju, strach przed tym, co nowe, dalekie, także przest,rzennie - gwiazdy, zjawiska niebieskie, głębiny ziemi, ,mo/rze - .zwliązane z mrokiem, nocą. Delumeau obficie korzysta tu ze źródeł etnograficznych. Drugą grupę pośród faktów wywołujących strach spontaniczmy, wspólny wszystkim, stanowią cykliczmie pojawiaj,]ce się zagrożenia związane z wojnami, epidemiami. głodem czy też przemarszami wielkich grup ludności (np. w czasie wojen religijnyeh). Uaktywniają się one najsilniej w najbiedniejszych, najmniej przed negatywnymi skutkami tego typu zjawisk zabezpieczonych grupach ludzkich. W wieku XIV zaistniała duża grupa zagrożeń. które kumulując się i okresowo nasilając dominowały w nastawieniu do świata Europejczyka kilku oastępnych l:tuleci. Determunantami tego stanu rzeczy były zdaniem Delumeau takie czynniki �298 RECENZJE jak generalne pogors"'enie się warunków życia, związane między innymi ze zmianami klimatycznymi, przeobrażeniami w ro}nictwie, przekształceniem relacji miasto-wieś, po'Wsz'e'chnością wreszcie róŻinorakich buntów. Równolegle jednak rozwija się cały zespół zjawisk o charakterze ideologicznym, z których najii3totniejszymi l';ą: wi'elka schiz.ma, 'owo "zgorszenie nad zg'Jrszentiami", zalg,rolŻiElnie zewnęt~zn€' chlr'ześcijaństwa przez wzrastającą potęgę muzułmaitską, wreszcie pojawienie się niebezpieczcitstwa wewnątrz wspóllnoty, w postaci Reformacji. Delumeau podkreśla rolę recesji protestanckiej, pisząc, iż jej pojawienie się stanowi apogeum formowania się "świadomości oblężonej" i równocześnie przełomowy moment w kulturze europejskiej. Tutaj także znaczącą rolę odegrał strach "Gdyby Luter tak bardzo nie bał się szatana i koitca świata, ni.e walczyłby tak s,tanowczo z papiestwem". Kumulacja trwogi groziła rozkładem społeczeitstwa, niezbędnym stało się poszukiwanie przyczYln pogłębiających się lęków, określenie "listy strachów" (termin DelumeauJ. Uczynienie globalnego zagrożenia bardziej konkretnym stanowiło, zdaniem francuskiego badacza, jedyną możliwość odbudowania ram wspólnoty, spójności kultury. Następował powolny proces przemiany poW\Szechnego odczucia trwogi w strac,h przed poszczególnymi zjawiskami. To nazwanie i dookreślenie strachów staje się posłannictwem ludzi Kościoła, w ramach tej wspólnoty powstają idee zagro2lenia elity przywódczej i związalne z mm strachy eschatologiczne, rozpowszechnienie aż do form histerycznych lęku przed "szatanem i jego poplecznikami". Przywłaszczał 0111 sobie różne postaci, coraz powszechniej naraistają nastroje ksenofobiczne, każdy odmienny, inny stalnowi zagrożenie. Ostracyzm i posądzenie o kontakty z siłami piekielnymi dotykają na przykład Żydów, a w !Ameryce Indian. Losy diaspory żydowskiej, zwłaszcza Żydów sefardyjskich, egzemplifikuje znakomicie teorię o poszukiwaniu wrogów, nie tyle rzeczywistych, ile takich, ku którym, dzięki ich odmienności, łatwo mógł obrócić się gniew. Gromiono Żydów najzajadlej tam, gdzie od od dawna było ich już bardzo niewielu. Strach, który Delumeau okDeśla jako teologiczny lęk przed wysłannikami szatana, zastępuje poszczególne nieukierunkowane trwogi. Zagrożone chrześcijaitstwo, w obu swych głównych odłamach, przede wszystkim hierarchie kościołów, broni się poprzez wzmożenie atmosfery strachu - lęki elity przywódczej ,nabierają charakteru uniwersalnego. Wielka represja czartostwa, walka wszelkimi metodami z herezją w łonie własnej religii, bardziej nawet, niż w żywiołem islamskim, wytworzenie całego zespołu mechamizmów obronnych, zastraszenie wiernych, umocnić miały pozycje przywódców obu zwalczających się kościołów. Nie neguje jednocześnie oczywistych przejawów wielkości ducha chrześcijaitskiego w tym czasie. Poprzez rozpowszechnienie lęków, a równocze9nie mnoŻienie przepisów, próbę skodyfikowania wszystkich przejawów życia, próbuje się określić granice atakowanego terytorium i osłonić je. Około połowy XVII wieku uporczywa walka zaczyna dawać rezultaty ,,(... J Kult uległ uduchowieniu, modlitwa intensyfikacji duszpasterze otoczeni byli większym szacunkiem i bardziej tego szacunku godni. (. .. ) Szatan cofnął się. "Nie nastąpił też koniec świata, zmalała realność zagrożenia tureckiego, obie reformy zadomowiły się na zdobytych terytoriach, napięcie jakby opadło następuje demobilizacja oblężonych (s. 388). Strach tych cza!sów pozostawia trwałe świadectwo w kulturze europejskiej. Ta przekrojowa monografia strachu odmienne ma zapewne znaczenie dla historyków kultury, nie poważam się więc na jej ocenę merytoryczną w tym zakresie, trudno byłoby jednak, jak sądzę, przecenić użyreczmość tego typu prac dla przedstawicieli innych nauk, także etnografii czy antropologii kultury. Pozwala ona raz jeszcze, z nowej perspektywy, wejrzeć w głęb dziejów, przytoczone zaś przez Delumea u fakty i ich analiza obalają wiele fałszywych mitów i stereotypów. Sugestie �299 RECENZJE francuskiego badacza, choć odnoszące się do czasu historyc:zmego, mogą stać się, jak swego czasu praca Michaiła Bachtina o twórczości Rabelaisego, niezwyk~e przydatne dla interpretacji wielu zjawisk współczesnych. JealI1a Delumeau opisalI1ie świata nie razi bowiem schematyc:zmością myślenia lecz jest barwną, choć naukową w całym tego slowa znaczeniu opowieścią o zakamarkacoh ludzkiej natury. Szeroka, monochromatyczna (czerń!) panorama dziejowa, jaką Delumeau przed nami roztacza, przynosi rzeczywistą realizację zapewnień zawartych we wstępie pracy. Erudycja nie stanowi dlań balastu, lecz pozwala swobodnie kojarzyć fakty, sięgając do różnorodnych źródeł informacji od historycznych i religioznawczych, poprzez etnograficzne, aź do medyczmych. Stąd teź zapewne wielowątkowość tego specyficznego typu pisarstwa, niezamykanie się w spOGobie myś:enia typowym dla którejś z nauk szczególowych, próba syntezy. Na atrakcyjność książki składa się także jej styl i sposób narracji, budujący jasll1Y i przejrzysty tok wykładu. Strach w kulturze Zachodn jest doskOll1ałym przykładem pisarstwa, któl1e - będąc interesującym i dostępnym dla wielu odbiorców - odpowiada jednocześnie wymogom stawianym rozprawie naukowej. Ubique horror zdaje się mówić Jean Delumeau, lecz myśl ta wykracza poza ramy jakie zakreśla w swej książce. Sposób postrzegania rzeczywistości charakterystyczmy dla "świadomości oblężonej" nosi piętno ponadczasowości - zmieniają się tylko jego realne wykładniki. Zrozumienie historycznych źródeł tego doświadczenia egzystencjalnego, jakim jest strach, pozwala lepiej pojąć zjawiska nam współczesne - strac,h przed totalnością zagłady i składające się nań poszczególne Jęki. Bo choć, wedle francuskiego historyka, niewyczerpalna jest kreatywna moc łudzi, to wciąż jeszcze wolą oni poznawać świat poprzez podporządkowywaJrJie go sobie niż poprzez zrozumienie. Delumeau twierdzi, że opanować lęk można naprawdę tylko dzięki poszukiwaniu pogody i radości ducha przez akceptację. Podobnie zdaje się sądzić autor mnej monografii lęku, psychiatra, Antoni Kępiński pisząc, iż redukcja lęku, dzięki której może rozwijać się kultura, następuje tylko poprzez zbliżenie się i akceptację. Ta nieprzypadkowa, jak sądzę, zbieżność myśli obu badaczy jawi się jako wynik głębokie1j refleksji nad zagadkami ludzkiej il1atury. Lubomira L. S. S z e j n b a u m, Argientinskij Izd. «Nauka», Akademija Nauk SSSR. -Makłaja, Moskwa 1984, ss. 168. etnos. Institut Etapy formirowanija Etnografii im. Bobrowska i razwitija, N. N. Mikłucho- Znaczne zainteresowanie radzieckich etnografów, historyków i politologów problcmc>.tykcl etniczn<! współczesnego świata, w tym również Ameryki Lacil'iskiej, znajduje odzwierciedlenie w systematyc;;mym wzrości€ literatury przedmiotu. Jedną z ostatnich pozycji poświęconych tej problematyce jest praca L. S. Szejnbaum. Jest ona podsumowaniem wieloletnich zainteresowań radzieckiej autorki rozwojem procesów etnicznych w społeczeństwie argentyńskim od początków epoki ko:oniaLnej aż po czasy nam współczesne. Zgodnie z zapowiedzią, główną uwagę poświęciła ona dwom grupom problemów: ,,1) dotyczących formowania się społeczeństwa :na terytorium kolonii Rio de Ja Plata i 2) odnoszących się do kwestii imigracji" (s. 9). Rozwój argentyńskiego etnos'll prześledziła w czterech oddzielnych okresach: epoce �300 RECENZJE kolonialnej, pierwszym półwieczu niepodległej Argenty;ny, dziesięcioleciac.h masowej imigracji z Europy od początku lat 70-tych XIX w. do 1'. 1914, oraz w wieku XX - od wybuchu pierwszej wojny światowej poczynając. Omówienie epoki ko:onia!nej rozpoczęła autorka od przedstawienia zróżnicowania plemiennego Indian zamieszkujących terytorium późniejszej Argentyny. Opisała podbój tego obszaru przez Hiszpanów, jego kolonizację przez białych sprowadzających afrykańskich Murzynów jako niewolników, oraz stopniowe mieszanie się ludności należącej do trzech ras: Europejczyków, Mur zynów i Indian. Przedstawiła proces formowada ;się po;s;zczegó:nych grup społecznych kolonialnej IArgentyny w tym rÓWll1ież proporcje rasowe ludności zamieszkującej poszczególne regiony .kr<:llju- w ró21:1ych (llklresa'Ch jego Ikoklnia1nego r<J'Zlwoju.L. S. SzejlI1balUiffiwska>zała na u·;vaTUinkowalnia $lPołeczne, golsporlaJI'cze Ij iPolJliltyc'ZnedO'kOll1ujących się przemian ludnościowych. Uwzględniła warunki sprzyjające kształtowaniu się wspólnego etJnosu. Omawiając pierwsze pólwiecze wieku XIX znaczną uwagę zwróci la na proces kulturowego ujednolicania się społeczeństwa argentyńskiego. Obszernie został przez autorkę omówiony proces masowej imigracji europejskiej do Argentyny między rokiem 1'357 - zwłaszcza za' 1869 a 1914. Przedstawiono środki społeczno-polityczne podejmowane przez władze argentyńskie w celu pobudzenia imigracji. Scharakteryzowano grupy imigranckie z poszczególll1ych krajów europejskich. Opisano przemiany społecZll1e jakim uległy one w Argentynie, zwłaszcza zaś proces ich mieszanias'ię i powstawania wspólnej kultury ogólnoargentyńskiej. Mimo widocznego wpływu treści kultur imigranckich na kulturę argentyńską zachowany został - zdaniem autorki - arge..rttyi.c;ki rdzeń tej kultury (powstały w epoce kolonialnej, a następnie wzmocniOll1Yw dziesięcio:eciach poprzedzających masową imigrację europejską. Uwzględniono znaczne regionalne (kulturowe a także - występujące w <niewielkim stopniu - rasowe) zróżnicowanie ludności Argemtyny, pogłębiane osiedlaniem się imigrantów glównie w pasie nadmorskim, w miastach, w tym przede wszystkim w Buenos Aires. Omówiono stosunki między poszczególnymi grupami spoleczeństwa argentyńskiego (wieś - mia· sto, wybrzeże nadmorskie - wnętrze kraju). PośWięCO:!'lOuwagę tradycyjnej kulturze metysów argentyńskich zamieszkujących wnętrze kraju (równicż wypieraniu Indian z ich ziem, w tym ich fizycznej eksterminacji). Opisano rolę imigrantów w przemialnach struktury społeczeństwa argentyńskiego i jego gospodarki. P.o pie!f'wtJzej wojnie świ.atowej wy:stąpił gW'alt·owny sradek imig.racji eUr."opejskiej do Argentyny. W ostatnich - omawianych w pracy - dzics'<;ciolcciach odnotowano zwiększony Inapływ imigrantów z kraj6w są3iednich. Jednocześnie nastąpił masowy napływ ludności z wnętrza kraju -(często mieszańców różnych ras) do miast wschodniego wybrzeża. Omówiono w pracy ich wpływ na charaktcr kultury i etnosu argentyńskiego, w tym również pojawiające się konflikty. Ich zanik lub znaczne osłabienie spowodowane było wzrastającą niechęcią do imigrant6w z państw ·s;lsied· nich (często metysów). Migracje wewnętrzne sprzyjały kulturowemu ujedno~icanil1 społeczeństwa Argentyny, stopniowemu zmniejszaniu regionalnych zróżnicowań. Omówieniem wpływu tych procesów na przemiany strukturalne i demograficzne społeczeństwa argentyńskiego zakończyła L. S. Szejnbaum swą książk<;. Termin "etnos" użyty w tytule pracy został przez autorkę scharald.eryzowany krótko i bardzo ogólnie .(:s. 3). Wskazała ona na brak zgody wśród radz;{'cl<:ich liczonych co do zakresu treściowego tego pojęcia. Można przypuszczać, iż między irrnymi właśnie ta sytuacja v/płynęła na charakter prowadzolDych przez L. S. Szejnbaum rozważań. Zdecydowanie przeważa w nich prezentacja uw,lrUinkow,l"j zewnętrznych formowania się argentYt'tskiego etnosu. nad jego wewnętrzną treścią Spowodowane to zostało jak można sądzić - również charakterem do~tępnej �301 RECENZJE literatury. Trudno:ki z ustaleniem wspólnych -elementów kultury argentyńskiej są następstwem kłopotów z zebraniem odpowiednich materiałów faktograficznych, jak też problemów teoretycznych wiążących się z konieczmością ich kategoryzacji i uogólnienia. Okres kolonialny uznała autorka za ważJlly etap kształtowania się argentyńskiego etno:su. Poziom samoświadomości etnic:zmej był wówczas jeszcze niski. Walki o uniezależnienie .się od Hiszpanii wplynęły lila wzrost świadomości etnicznej społeczeństwa, jednakże / terminy "naród" i narodowy" oznaczały wówczas bardziej uświadomienie sobie potrzeby jedności państwowej, niż zakończenie procesu narodowego zjednoczenia. Brak było wspólnego i powszechnie u:zma;nego etnonimu. Arge:ntyilczycy używali wówczas w stosunku do siebie różnych określeń: "Amerykanie", "południowi Amerykanie", "amerykańscy Hiszpanie", "naród amerykański" i rwdziej "lud argentyński" (s'. 78). W pierwszych dziesięcioleciach niepodległości występowaly bardzo silne tendencje separatystyczne. JednoczeŚlnie wskutek mieszania się ludności należącej do różnych ras następowało rasowe ujednolicenie się społeczeństwa. Procesowi temu sprzyjało okresowe wstrzymanie imigracji do Argentyny. W dziesięcioleciach późniejszych, okresie masowej imigracji z Europy, 8symilacja kulturowa imigrantów przebiegala - jak zaznaczyla autorka - znacznie wolniej niż strukturalna (s. 1'20), jednakże mimo to "elementy kultury kreols:,;ej nie tylko zachowaly :się mimo potężnego zagrożenia z zew;Dątrz, ale i zostały organicznie włączone wc wspó}ny proces zmian spoleczno-kulturowych" (s. 117- 118). W omawianej pracy używane jest pojęcie narodu, aczkolwiek autorka samemu pojęciu jak i jego argentyńskiej specyfice nie poświęciła oddzielnej uwagi. Stwierdzenia na temat argentyńskiego procesu narodotwórczego mają charakter marginaLny. Brak wyrażonej wprost koncepcji tego procesu. Można się domyślać, iż jego wyjaśnienie nie bylo tylko celem autorki rozprawy. L. S. Sze-jnbaum s,twierdza, iż IV argentyilskiej historiografii "pojęcie narodu utożsamiane jest z pojęciem pań~twa" (s. 5). Uważa zarazem, iż "jest jeszcze za wcześnie na to, by mówić o jednol'Odności narodu argentyńskiego, a tym bardziej calej ludności ArgentY'ny" (s. 163). :\Iimo, iż w pracy zawarte są rozważania będące próbą charakterystyk niektóryc.h elementów kultur zbiorowości imigramckich i ich wpływu na kulturę argentyńską, to wyraŹJnie odczuwaLny jest brak określenia charakteru wspólnoty argentyńskiej: treści, zasięgu społecznego i natężenia spajających ją więzi.. Niewiele można się duwiedzieć o treści świadomości (e1:lnicznej, narodowej} iArgentyńczyków. Brak .j)6jnej koncepcji rozwoju etnosu argentyńskiego zawierającej jego argentyńską ~pecyfikę, zmiany jego lniektórych elementów treściowych i mechanizmy tych zmian. Uwagi czynio;ne :na ten temat są w zbyt małym stopniu ze :sobą powiązane. Opis (aktów społecznych dominuje w pracy nad analizą ist:niejących między nimi zależności. Te mankamenty pracy tylko po części obciążają jej autorkę. W znacznym ~topniu wynikają z niezadowalającego wciąż poziomu rozwoju nauk badających tytułową problematyk~ recenzowanej rozprawy. Dotychczasowe prace L.S. Szejn'Jaum korzystnie wyróżniają się w radzieckiej latynoamerykanistyce poziomem merytorycznych rozvV'ażań. Również omawiany tom zasługuje na uwagę. Zawiera bogaty materiał faktograficzny, dane dotyczące skladu etnicznego, w tym rasowego. ~połeczeństwa Argentyny w różnych okresach jego rozwoju, migracji weWinętrznych, a przede wszystkim bogate materiały statystyczne imigracji do tego kraju. Zawiera również omówienie literatury poświ~conej tytułowej problematyce pracy. Ry.szard Radzik �302 Paul-Henri S t a h l, Histoire France", Paris 1986, ss. 247. RECENZJE de la decapitation, "Presses Universitaires de W serii "Le s Chemins de I'Histoire" ukazała' się nowa praca P. H. Stahla, profesora socjologii i etnologii w Eco1e des Hautes' Etudes en Sciences Sociales w Paryżu, omawiająca wszechstronnie zwyczaj obcinania głów, jaki istniał w Europie południowo-wschodniej do czasów niemal nam współczesnych. Zagadnieniem tym nie zajmowano się dotąd prawie zupełnie, książka ma więc charakter nowatonski. Sest to praca z pogranicza wielu dyscyplin: historii, etnografii, folklorystyki, przy czym autor nawiązuje również do historii religii. Dzieli się ona na trzy części. Pier~sza z nich daje materiał dotyczący zwyczaju obcinania głów, druga zawiera zbiór wierzeń związanych z głową lub czaszką i praktyk z tych wierzeń wypływających, część trzecia stara się wyświetlić pochodzenie tego zwyczaju. Książkę u.:upełniają obszerne aneksy, zawierające teksty źródłowe z opisami wydarzeń związanych z obcinaniem głów. Wreszcie kończy pracę bogata literatura przedmiotu. Autor oparł się przede wszystkim na źródłach pisanych z ostatnich pięciuset lat, doprowadzając je do ostatnich czasów (np. materiały z powojennej prasy greckiej), które uzupełnił materiałem zebranym przez siebie w czasie badań terenowych w Rumunii, Grecji i innych krajach bałkańskich - oczywiście w tym ostatnim wypadku chodziło już tylko o tradycję ustną. Charakterystyczne jest, że zwyczaj obcinania głów był praktykowa:ny w tych wszystkich krajach, które na wiele setek lat znalazły się pod pa,nowaniem Turków Osmal1skich, a więc w europejskiej części Turcji, w Grecji, Rumunii, Alba:nii, Bułgarii i części Jugosławii i Węgier zajętych przez Turcję. Praktykowali go również Tatarzy, ale niejako na zlecenie Turków, którzy dawali wy,sokie nagrody za dostarczenie im głów ich wrogów, !\. więc zwyczaj ten, jakkolwiek występujący na terenie Europy, wiąże się z ludami, które tu przybyły z głębi iAzji. Zgromadzony przez autora bogaty materiał został przezeń uSylstematyzowany i przedstawiony w sposób jasny i klaroWlny. Autor operuje licznymi cytatami (nie licząc wspomnianych aneksów źródłowych), które dodają pracy autentyzmu, a równocześnie wprowadzają czytelnika w klimat, w sposób patrzenia ówczesnego społeczeństwa na sprawy związane z praktyką obcinania głów. Praca P. H. Stahla jest u nas trudno dostępna, sądzę więc, że krótka relacja z wywodów autora może stać ;się użyteczna dla polskiego czytelnika. Zwyczaj obcinania głów praktykowany przez Turków i podległe im narody uprawiany był powszechnie do ostatnich dziesięcioleci XIX w. (szczególnie na terenie Grecji i Czarnogóry). Był to zwycz'aj związany przede wszystkim z wojną. Obcinano głowy wrogom po1egłym 'w walce i jeńcom wziętym do niewoli. Obcięcie głowy wiązało się również z wykonaniem wyroku śmierci, wydanym przez sqd czy też z rozkazu władcy. Praktykowane też było przy indywidualnych porachunkach z osobistymi wrogami, pochwyconymi złoczyń.cami itd, Obcinano głowy wyłącznie mężczyznom w wieku dojrzałym, nigdy kobietom i dzieciom. Obcinanie głów wrogom w czasie lub po bitwie było spektakularnym dowodem zwycięstwa. Bezpośrednio po bitwie wojownicy tureccy defilowali przed namiotem wodza, ofiarowując mu jako trofeum głowy zabitych przez siebie wrogów. Przyprowadzano również przed wodza jeńców i ścinano im głowy w jego obecności. Głowa jeńca pojmanego żywcem i ściętego na oczach wszystkich była o wiele wyżej ceniona. W Turcji w XVI w., ale i później, płacono żołnierzowi określo;ne ceny za głowy chrześcijan, w innych wypadkach za głowy konkretnych, szczególnie niebezpiecznych dla Turcji wrogów, np. Kozaków. Istnieli "faffi7ierze głów", którzy �RECENZJE 303 po bitwie napadali na otaczające ten teren wsi i mordowali, a następnie obcinali głowy chłopów, by móc się wykazać bogatszymi trofeami. W tych "nieuczciwych" praktykach leży, moim zdaniem, przyczy;na dla której o wiele większą cenę miały głowy wrogów wziętych żywcem i ściętych na oczach dowódcy. Do XIX w. włącznie wielkość zwycięstwa mierzyło się ilością ściętych głów, stąd spotykamy się z mocno przesadzonymi cyframi w relacjach z poszczególnych bitew i wojen. Jak dalece są one zawyżone świadczy choćby jedno ze źródeł mówiących o bitwie, jaka rozegrała się w Transylwanii, gdzie Turcy podali, że zdobyli 40.000 głów, podczas gdy z innych źródeł wiadomo, że przeciwnik miał 9000 żołnierzy, z czego w bitwie zginęło 575 osób. W opisach wojen czytamy o piramidach budowanych po bitwie z głów wroga, przy czym na ich szczycie umieszcza:no głowę zabitego wodza, lub o wałac,h z głów budowanych wzdłuź dróg, itd. Moźna tu przypomnieć, że i Polacy stawali się ofiarami tego rodzaju praktyk wojennych, jak np. król polski a następnie węgierski Władysław III Warneńczyk, czy hetman Stanisław Zółkiewski, którego głowa powędrowała do Konstantynopola (1620 r.), skąd dopi·cro została wykupiona przez Polaków. W cza'sie wojny obcinano głowy zabitym wrogom lub ścinall10 po bitwie głowy jeńcom. W czasie pokoju ścinano głowy z wyroku władzy i tu rozwinął się pewien rytuał. Przede wszy.stkim należy podkreślić, że śmierć przez ścięcie głowy uważana była za honorową (w przeciwieństwie do śmierci przez powieszenie - tu robiono wyjątek dła śmierci przez uduszenie cięciwą łuku, która była również honorowa, aczkolwiek rzadko stosowana). Im liczniejsza grupa i bardziej dostojnych osobistości przyglądała się wykonalIliu wyroku i im wyższy rangą był dostojnik państwowy, przed którego obliczem dokonywano tego krwawego aktu, tym większy honor dla ofiary. Przed wykonaniem wyroku pozwalano sk'azańcowi (nawet chrześcijanom) odmówić modlitwę, rozbierano go z wierzchnich szat, a następnie obcinano mu głowę specjalnym, tylko do tego służącym nożem. Rolę katów spełniali cudzoziemcy, najczęściej kolorowi, na ogół ll1iewoLnicy, o ile możności ll1iemi i o przerażającym wyglądzie zew:nętrznym. W samej Turcji byli to najczęściej Murzyni, na Bałkanach Cyganie, którzy tam byli klasą niewolniczą, powszechn1e pogardzaną. Nagrodą dla kata było ubranie skazańca i pieniądze jakie w chwili wykonania wyroku miał przy sobie. Miejscem kaźni wysoko pOlStawionych osobistości był pałac, :namiot, lub miejsce przed wejściem do pałacu lub lIlamiotu władcy (wezyra, wodza itd.). Na taką okazję zapraszano odpowiednio wysoko postawione osobistości. Ścinano też głowy przed serajem, przed bramą miasta, na głównym placu lub ulicy - tam gdzie gromadziło się wielu ludzi, lub rzadziej w innych miejscach, w zależności od okoliczności. Ściętą głowę wystawiano na widok publiczny nabitą na pikę, umieszczano na słupie lub innym widocznym miejscu, gdzie pozostawała na ogół przez 24 godziny do 3 dni. Po zwycięskich bitwach głowy takie, dla si;mia postrachu wśród pobitych, wystawiane były nieraz dłużej, ale miało to już charakter profanacji zwłok. W wypadku wykonania wyroku przyjaciele zamordowanego niejednokrotnie opłakiwali go, pieszcząc i całując ściętą głowę. Sprawa komplikowała się kiedy chodziło o przesłanie głów, np. z pola bitwy do Ko;nstamtynopola dla zaprezentowania ich sułtanowi, czy też przesianie głowy jakiegoś znacznego lokalnego urzędnika lub arystokraty zabitego z wyroku daleko od stolicy. Wówczas odpowiedni specjaliści ściągali s'kórę z czaszki, nasalali ją, wypychali słomą lub bawełną, napełniali wonnymi substancjami i zazwyczaj suszyli przez 2 tygodnie. Innym sposobem konserwacji, tym razem całych głów, było przesyłanie ich w miodzie. Głowy, jeśli należały do wybitnych osobstości, przesyłało się w szkatułkach, ll1ieraz bardzo drogocennych, inne w workach, wreszcie �304 RECENZJE je~li były ich większe ilości, solone w beczkach. Głowami pochodzącymi z większych zwycięstw dekorowano stolicę lub inne miasta, gdzie znajdowal się przedstawiciel władzy, przy czym czasem, zastępczo, obcinano tylko uszy zabitych i girlandy tych uszu nanizanych na sznury powiewały :na zwycięskich statkach, placach publicznych itd. Powszechność ścinania głów w państwie tureckim znalazła swoje odbicie w szeregu zwyczajów, w powiedzeniach, opowiadaniach, bogatym folklorze slownym. Np. w Albanii istniał zwyczaj tatuowania ciała małych chłopców by, kiedy dorosn'l i zginą w walce a wróg obetnie im głowę, można było zidentyfikować zwłoki. Istniała opinia, że sułtan obcina dzielnnie 7 głów, wielki wezyr 6, a pomniejsi wezyrowie po jednej. Mówiono też, że pierwszym zdaniem jakiego uczy się pisać następcę tronu jest "ja ci utnę głowę", a żołnierze w czasie defilady przed Howym sułtanem obejmującym władzę pochylali głowę 'na ramię na znak, że każdej chwili ma on możność obciąć im głowę. O powszechności tego zwyczaj świadczy również analiza, jakiej poddał autor zbiór rumUl1skich pieśni epiczmych, gdzie na 100 pie~ni w 59 występuje motyw obcinania głowy. Obcinanie głowy to dzieło przede wszystkim Turków, ale i inne narody, pozostające bądż pod ich władaniem, bądż w bliskich z nimi kontaktach, przejqly ten zwyczaj. Głowy obcinali swym wrogom (Turkom, ale i innym) Grecy, Rumuni, Czarnogórcy, ,AlbaJ'1czycy, a także Wenecjanie. Kurtuazyjrnie przesyłano sobie w upominku .głowy wspólnych wrogów. Turcy Węgrom. Węgrzy Mołdawianom. Rumuni węgierskie głowy Niemcom itd. Obyczaj obcinania głów trwał ni'eomal do ostatnich czasów. W walkach jakie Turcy wiedli z Albańczykami czytamy o ustawianiu piramid z głów Albal1czyków w latach 1779 i 1799. W walkach między Grekami i Bułgarami z początkiem XX w. obie strony miały zwyczaj obnoszenia po wsi głów ściętych ich przywódcom. W Czarnogórze zdarzały się wypadki obcinania głów jeszcze w okresie międzywojennym (np. fotografie policjantów z głowami schwytanych przez siebie bandytów). W Grecji, w czasie wojny domowej (po II wojnie światowej) zdarzały się wypadki, zanotowane w prasie, obcinania głów i wystawiania ich na widok publiczmy z odpowiednim napisem. Dane dotyczące obcinania głów w ostatnich 5 wiekach w Europie poludniowo-wschodniej autor uzupełnia materiałem porównawczym z różnych krajów i różnych epok, z Europy (od Irlandii po Rzym), a przede wszystkim Azji (tu także przykłady ze starożytności - z Biblii i innych źródeł. DDchodzi on do wniosku. że mimo spotykania takich praktyk sporadycznie w różnych regionach, Turcy przy<nieśli ten zwyczaj ze swych pierwotnych siedzib w głębi Azji. Część druga pracy Stahla poświęcona jest analizie materiału. Próbuje On znależć odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie głowa była tak ważnym trofeum. Sięga tu do analogii ze starożytności i czasów c.hrześcijańskich, poczYll1ając od kultu relikwii, gdzie głowa świętego była uważana za najcenniejszą relikwię. Omawia zwyczaj podwójnego pochówku spotykany w Kościele Wschodnim, gdzie po upływie pewnej ilości lat, w klasztorach (ale nie tylko) kości zmarłych zsypywano do wspólnego grobu, a tylko ich czaszki traktowano indywidualnie, przechowywano osobno, nierzadko wypisując Ina ll1ich imię zmarłego (źródła datowane jakie tu autor przytacza dotyczą końca XIX w.). Ponadto analiza innych przekazów pozwala autorowi na wysnucie wniosku, że głowa uważana była za siedlisko duszy. niejak6 symbolizowała całego człowieka. Część opisowa łączy się u autora często z poszukiwaniem powiązań m,lgiczno-religijnych poszczególnych zjawisk i wysnuwaniem wniosków, które, moim zdaniem, budzą pew1l1e zastrzeżelnia, a w każdym razie nie są przekonywująco udoku- �305 -RECENZJE mentowane_ Jest ich wiele przytoczę z braku mieJsca tylko dwa przykłady. I tak wystawianie glów na widok publiczny na jakimś podwyŻ!Szeniu ma się, zdaniem autora, wiązać z sakra:nym znaczeniem szczytu/wierzchołka, podczas gdy dla mnie chodzi tu o to, by trofeum było przez wszystkich widziane. Mam beż pew:ne zastrzeżenia co do wniosku autora, że przesyłanie głów do Konsta:ntY'l1opola, stolicy i siedziby sułtana, bądż ścinanie skazańców w obliczu sułtana mialo znaczenie sakralne, gdyż był to środek władzy nie tylko świeckiej, ale i duchowej. Przy tym traktuje tę praktykę zgoła jako kontynuację ofiar ludzkich. Niewłaściwy wydaje mi się również termin chasseuTs de tetes łowcy 'głów, wielokrotnie używany przez autora. Moim zdaniem można go zastosować wyłącZln,ie tam, gdzie władza turecka płaciła konkretną cenę za dostarczoną głowę wroga i żołnierze wyrażnie ,.polowali" na jakiekolwiek glowy. NatomialSt nie wydaje mi się słuszne używanie tego terminu w wypadku wykonywania wyroku sądowego, czy brania trofeów z glów podbitych wrogów, co było tylko kankretnym potwierdzeniem sukcesów bitewnych dałl1ego wojownika, a dla dowódcy i wladcy dowodem wielkości zwycięstwa. Pomijając te i inne drobne zastrzeżenia (szczególnie }eśli chodzi o religijno-magiczne interpretacje różnych zwyczajowych praktyk związanych z obcinaniem głów) należy podnieść zarówno nowatorski charakte-r pracy autora, jak i bogactwo materiału, na ogól trudno dostępnego choćby ze względów językowych (źródła w językach tureckim, rumuńskim, greckim itd.). Autor posiada rÓWinież szerokie perspektywy historycZlne i geograficzne, które pozwalają mu spojrzeć na zwyczaj, w tym wypadku niewątpliwie turecki, na tle porównawczym rozległym zarówno czasowo jak i przestrzennie. Anna Naoual el S a a d a o u i, Le face cache.e d'Eve. Les femmes Kowalska-Lewicka dans le monde arabe, Parus 1983, wyd. 2, ed. des femmelS, ss. 415.. W 1980 r. w Londynie wydawnictwo Zed Pr-ess opublikowało książkę Egipcjanki N. el Saadaoui pt. The hidden face of Eve. W dwa lata później rzecz ta ukazała się w języku francuskim w tłumaczeniu Elizabeth Geiger van Bssen stając się bestsellerem, skoro edycję powtórzono w 1983 r. Rozważania są rezultatem wi,eloletnich doświadczeń autorki jako lekarza, a także poszukiwań dokumentacy jnyc:h wyjaśniających Decepcję zachowań funkcjonujących w społeczeństwie arabskim. Przyczynę istniejących struktur tłumaczy sferą ekonomiczną, religijną i polityką rządów poszczególnych krajów. Książka składa się ze Wstępu (Preface), w którym omówiono ogólnie sytuacje polityczno-spolcczną krajów arabskich. Natomiast w Introdukcji sięga autorka do genezy istniejącego stanu rzeczy. Jej zdalniem, odpowiedzialność za rzeczywistość ponoszą zarówno religia jak i polityka, gdy w społeczeństwie patriarchalnym, a za takie uważa egipskie, nie jest możliwe oddzieJoenie religii od systemu politycznego i seksu od p~lityki. Triada: polity'kJa - sekis - ,relLgia, j-eslt jednym 'oZnaj-cZJUJ1Jszych punktów szczególnie krajów rozwijających się, a do takich zalicza się m. in. Egipt, gdzie wy.stępują jeszcze stosunki feudalne. Pisząc o sytuacji kobiety podkreśla, że we wszystkich społeczeństwach jej 20 "Lud" - t. '11 �306 RECENZJE wyzysk koresponduje z systemem ekonomicZJnym opierającym się na właSlllości ziemi, spadku i pokrewieństwa. Swoje rozważania wprowadzające zamyka apelem koniecZJności wyzwolenia kobiety na gruncie społecznym, moralnym i kulturowym (s. 49). Różnorodne zagadnienia związane' z obyczajowością odsłania część pierwsza pt. Połowa okaleczona (La moitie mutilee),. Autorka porusza tam kwestie związane m. ~n. z wychowaniem i pozycją płci pięknej w społecreństwie. Wskazuje, iż narodziny dziewczynki nie wywołują oczekiwanej radości, a w niektórych regionach matkę karze się ciosami, obelgami, a nawet groźbą rozwodu. O wyehowaniu dzieci decyduje płeć. Zycie syna - w przeciwieństwie do córki - cechuje samodzie!ność i swoista wolność. Wiele problemów i frustracji wywołuje kwestia honoru dziewczyny. Zdaniem autorki, jeszcze obecnie w środowiskach tradycyjnych żąda się od panny młodej poświadczenia jej dziewictwa poprzez prezentację splamiOlI1ego prześcieradła. Nieszczęściem dla rodziny jest utracenie błony dziewiczej w wyniku wypadku w dzieciństwie lub :skaza fizjologiczna. Według obyczaju, brak wymaganego dowodu winien być zmyty "krwią". :Na szczęście dla wielu młodych mężczyzn kryterium dziewictwa nie decyduje już o wspólnym życiu. Autorka krytykuje koncepcję honoru w rodzinach arabskich, określa ją wręcz za niemoralną. W niektórych krajach świata (m. in. Egipcie, Sudanie, Jemenie) praktykuje się obrzezanie dziewczynek. Obyczaj ten opiera się na wierzeniu, że usuwanie części organów genitalnych zeWl!lętrznych zmniejsza pobudliwość seksualną dziewczy,nek, dzięki cremu chroni się ich dziewictwo, a zatem honor. Zabieg wykonuje się przed pojawieniem się pierwszej m€lI1Jstruacji. Konsekwencją tych "operacji" są często ciężkie zapalenia, szoki psyehologiczne, oziębłość płciowa. Wśród przebadanych przez autorkę kobiet i dziewcząt większość, zwłaszcza ze środowisk, gdzie tradycja zajmuje pozycję prestiżową, nie było świadome owych skutków. Ich wiedza ograniczała się jedynie do sfery ewentualnego małżeństwa, które mogło być zawarte tylko z dziewczyną obrz'ezaną. Wiele z nich traktowało ów zabieg jako "operację 'C'CzY52jc.zają,cą" (operaJtj'on purifCante). Prze'f<l'żający Qikaza~ s~ę fa'klt, że 66% spoś,ód ankietowanych dziewcząt i kobiet legitymujących się wykształceniem nie miało pojęcia o fatalnym wpływie obrzezania na ich stan psychiczny i seksualny (s. 93). Sytuację tę tłumaczy temat tabu wobec anatomii kobiecej. Nawet na studiach medycznych nie podejmuje się m. in. wyjaśniem.ia funkcji łechtaczki w ciele kobiety. Obiektywnie usuwanie łechtaczki stanowi gwarancję dziewictwa aż do ślubu, a zatem honoru rodziny. Zabieg ten został prawnie zabroniony w Egipcie, jednak przy milczącej aprobacie rządzących jest w da~szym ciągu praktykowany. Dzieje płci piękmej, poczynając od biblijnej Ewy, prezentuje rozdział - część druga - Kobiety w historii (Les femmes dams l'histoire). Autorka przypomina, że w staroźytJnym Egipcie sYn nosił nazwisko matki i otrzymywał spadek wynikający z pokrewieńlstwa kobiet. Omawia też los matriarchatu, a jego zniknięcie tłumaczy konsekwencją 'systemu, w ramach którego mężczyzna przejął rolę centralną, zatrzymując sobie także swobodę dziaałnia. Również pojawienie się prostytucji należy łączyć z rządami mężczyzn, gdyż w okresie mariarchatu in5tytucja ta była nieznana. Przywołuje także dokumenty hebrajskie, chrześcijańs'kie i muzułmańskie, które odsuwają kobietę w cień. O historii kobiety w kręgu kultury muzułmańskiej traktuje część trzecia pt. Kobieta arabska {La femme arabe). Wkraczając w świat przedislamski ukazuje zjawisko po;Jiandrii, jakie obo'wiązywało w 'Wielu r€ijornaah świa:ta 'airabskieg.o. F>Ulnkcjonowało ono na zalSadzie "małżeństwa dzielonego {mariage part age) lub tzw. "istibdaa". Forma pierwsza charakteryzowała się możliwością pos'adania przez ko- �307 RECENZJE bietę dziesięciu męzow. Natomiast druga mogła być realizowana w przypadku braku spadkobiercy. Wówczas żona za zgodą męża miała prawo współżycia z innym mężczyzną, a narodzone dziecię US'ynawiał współmałżonek. W niektórych społeczeństwach poliamdria obowiązuje współcZJeśnie (s. 262). Pierwotnie islam przyznawał kobiecie ważne miejsce w społeczeństwie. Jednak wraz ze śmiercią Proroka jej pozycja ulegała degradacji. Spadek ten rozpoczął się w momencie wprowadzenia s'egregacji płci. Ów podział tłumaczy się często w aspekcie Jęku i pożąda:nia kobiety prz;ez mężczyznę. Z historii Arabów wynika, że to mężczYŹJl1ibardziej boją się kobiet niż odwrotnie. Ruch emancypacyjny w Egipcie został zapoczątkowany w połowie XIX w. Jego dzieje przedstawia autorka w części czwartej pl. Problem otwarty (La brecl<e est ouverte). Pomimo przewartościowań w sferze świadomości, jeszcze i dzisiaj podjęcie przez kobietę pracy zawodowej wywołuje kontrower.s'je. Nakazem obyczaju winna ona swoje życie spędzać w obrębie domostwa służąc mężowi i dzieciom. WspółczeŚinie zezwolenie małżonce :na pracę zarobkową dla wielu mężów oznacza obniżenie jego prestiżu oraz skazę na honorze (s. 376). Postawa ta wypływa z lęku przed ewentual:nymi kontaktami z innym mężczyzną jakie mogą mieć miejsce m. in. w biurze, na ulicy, w środkach masowej komunikacji. Ów kompleks mężczyzny nie zależy od wykształcenia, lecz wychowania. Na ka'r~ach tejo.sltatniej części autorka pOldda:je IQsrtmejkirYltyce p~lligamię, która występuje w prawie wszystkich krajach arabskich (wyjątek stanowi Tunezja, gdzie w 1956 r. zadekretowano monogamię). Według prawa egipskiego mężczyzna ma prawo poślubić kilka żon i rozwieść kiedy ma na to ochotę. Ojciec rodziny wielodzietnej (lO dzieci) może ją opuścić, jeżeli pował kobietę, którą pragnie poślubić {s. 384}. Natomiast kobieta arabska życie seksualne może prowadzić tylko z mężem. Stosunki pozamałżeńskie są zabronione, nawet masturbacja jest grzechem. Kończąc swoje rozważania N. el Saadaoui stwierdza, iż sytuacja kobiety wynika z ~yisltemu pa:triarchaJ1nego, trwającego ,dZliislil'l,jKTytyk:uje religie śwli.alta, które zaadoptowały zasadę posłuszeństwa kobiety wobec mężczyzny. Podważa obraz kobiety nakreślony w literaturze dawnej i współczesnej, wytykając mu fałszerstwo i nieprawdziwość. Książka stanowi bogatą informację historyczno-socjologiczną. Odsłania wiele tajników położenia kobiety arabskiej. Wprawdzie rzecz dotyczy przede wszystkim Egiptu, ale autorka sięga głębiej przywołując zjawiska z kręgu kultury muzułmańskiej. Czasami zauważa się pryncypialność w formułowaniu tez, co może budzić ,ko'1':t'~'O'wer1sjc. Niemniej jes1t bo po·zycja cenna, 'Uk<lJzującaskomp1iJkowalną i brudną do szybkiego rozwikłania sytuację społeczną kobiety arabskiej. do tArvna Barska Ludwik S to m m a, Antro'polo.gia kultury Inic.zy PAX, War'31zawa 1986, 'Ss, 268. wsi .polskiej XIX w., InJS!ŁyltUlt Wydaw- Ludwik Stomma jest absolwentem Kabedry Etnografii UW, był pracownikiem Instytutu Sztuki PAN, a obeanie od kilku lat wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu. Dał się już poznać jako autor licznych artykułów zamieszczanych głównie w "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Et.nografii Polskiej"; w tych to właśnie artykułach zarysowuje się krąg problematyki, w obrębie której będzie się po20· �,308 RECENZJE r1lJSzał. W roku 1981 ukazała się jego pierwsza książka pod przewrotnym i zagadkowym tytułem Słońce rodzi się 13 grudnia. Stomma proponuje tu, jak sam pisze - "przygodę poniekąd archeologiczną - zstąpienie pod pokłady ulotnych form, ku strukturom słowiańskiego roku obrzędowego, ku utajonym a rządzącym nim mechani:ZJmom". A przygtoda to iście kar~ołOlmna, <li I'alOnej "mózgołomna", nie po Taz ostatni jak się później okaże. IAutor dokonuj'e tutaj selekcji siedemnastu świąt do'rocZJnych kalendarza obrzędowiego, k!tóne po anaUzie 'okazują sJię za wierać w ~obie elementy obrzędów przejścia; następnym krokiem jest próba znalezienia klucza ich dobolfu w k:.ll:tuf'Ze ludowej. Z,damiem Stommy, daltą ludowY(lh obrzędów przejścia są symetryczne parami względem zimowego i letniego przesilenia słonecznego. Kultura ludowa dokonała więc spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodI!l€ są z przełomowymi, "przejściowymi" momentami roku mierzonego i datowanego na pO;Qstalwiewschodów i zaoooidów 'słońca na hory::mnde. OdświeiJa więc tu StOImma (acz w formie pod względem merytorycznym odbi'egającej od pierwotnej astra listycznej koncepcji Volney'a i Dupnisa) pogląd, wskazujący na inspirującą rolę obserwacji słońca i innych gwiazd w kulturze. I tak - po tym wstępie - dochodzimy do najnowszej pracy Ludwika Stommy. wydanej przez PAX w 1986 roku, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. Otwóżmyza'te.m iksiąż:kę i !pozwólmy 'się \vpfowadz;ić do XIX wieku. Czy autoil" okaże I>'ię dobrym przewodnikiem, czy jego sposób oprowadzania będzie nam odpowiadać, poczekajmy z werdyktem do końca maszej wycieczki. KonfrOl!1tacja mitów o wsi polskiej w XIX wieku z rneczywistością, polemika z tymi funkcjOl!1ującymi po dzień dzisiejszy również w świadomości wielu etn{).grafów wyobrażeniami o tradycyjnym i sielsko-niezmiCll1nym wieku XIX, uzasadnienie ich funkcjonowania w kulturze - tak można by sformułować cel, któremu stara się autor sprostać w swej pracy. "Naitura mJi,io1-o,gilZalcjli - ,pUsze Czesła!w RobQtycki - polega lila zastęp~\waniu niepełi!1ej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury, oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wian: w S!Cn,sludzkiej dzi'3iła:lności i trwałość Waln1;Jości.P>oina(dtopI'OiC'CoommfŁologizacji sprzyja fakt, że podstawę kOl!1stytuują emocje i wartościowania. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana, ale kumulacja. To co istniało i minęło, powinno trwać w wartościach, które można ocalić bez względu na pr2)emijalność zdarneń". Z natury mitologizacji wynika, że jest to proces nieustanny. . Zrozumienie tego procesu uświadamia więc nam rzecz wręcz niewiarygodną, kłócącą się z :naszym (członków cywilizacji) o sobie wyobrażeniu. Bo czyż nie zakwestionowany zostaje częściowo sposób naszej umysłowej i intelektualnej percepcji otaczającego nas świata i zachodzących w mim procesów'? Dla zrozumiemia tego mechanizmu niezbędna staje się rekonstrukcja zakodowanych w mitach reguł myślenia i swoistej hierarchii wartości społecznych. Tu bowiem znajdziemy klucz do zrozumienia utajonych struktur świadomości danej grupy i sił na nie oddziaływujących. Jeżeli zatem przyjmiemy tok powyż-szego rozumowania za sluszny, jawi nam się obraz cywilizacji, która wydaje się zaprzeczać podstawowym zusadom naszego -myślenia. Świadomość tego faktu i próby jego naukowego wyjaś,nienia zajmowała uwagę całych pokoleń etnologów i przyniosła plon, w postaci wielu rozmaitych, często zdumiewających swą śmiałością teorii, jak chociażby ta, której autorem był Lucien Levi-Bruhl. Jego zdaniem ludzie cywilizowani rozumieją podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest zasada niesprzeczności. Czlowiek pierwotlllY natomiast posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym. Rzeczywistość mityczna staje się częścią realnego przeżycia społeczeństw pierwotnych. �RECENZJE 309 Ustalenia te zostały póŹini'ej zakwestiOlllowane, ale nie w całości. Dwa z :nich oparły się ostrzu krytyki: 1. mistyczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw plemiennych i ludowych stanowią system, czyli zorganizowane są podług jakiego$ wewnętrznego porz4dku, 2. owe "irracjonalne" wyobrażenia są w kulturach pier~ wotnych integralnie związane, stop[lio[le ze światem obserwowalnym; stanowią więc w nich element rzeczywistości. Zapamiętajmy te dwa ustalenia. Co jednak z ową zasadą sprzeczności, która cechować miałaby myśle.nie społeczeństw pierwotnyc.h? W sukurs przychodzi tu językoznawca Ferdynand de Saus5ure, który u.,talil, że system językowy opiera się [la opozycjach oraz Roman Jakobson z ustaleniem, że opozycja jest z natury rzeczy operacją 10gicZl!1ą.Istnienie jednego członu opozycji binarnej w sposób konieczny zakłada i ujawnia istnienie drugiego, przeciwstawnego. Cóż może to oznaczać w odniesieniu do kultury? Otóż człowiek pierwotny w obliczu rzeczy stara się je zawsze, choć przeważnie jest to proces podświadomy, sklasyfikować. Dorzućmy teraz do ll1a.szej wiedzy jeszcze kilka podstawowych ustaleń strukturalizmu. Każda kultura ma specyficZl!1Y i odrębny skończony zbiór opozycji bazowych, organizujących kształt komunikatów nadawanych i odbieranych przez społeczność uczestników tej kultury, a więc zasady klasyfikowania przez nich pojęć, zjawisk i rzeczy - a w konsekwencji - ich wierzenia, zachowania itd. Opozycje bazowe nader rzadko występują w rzeczywistości kulturowej w formie czystej. Pozostają jedynie "ideami" przejawiającymi się w kulturze w postaci licznych i różnorodtnych desygnatów. W ramach tych reguł możliwa j~st ogromna, choć [lie dowolna ilość kombinacji decydujących o treści komunikatu. Ową treść odczytujemy poprzez a.nalizę relacji symbolicznych i innych każdego najprostszego układu. de.sygnatów, czyli mitem. Dopiero wiązki mitemów tworzą nam scenariusze praktyk magicznych, zwyczajów, zachowań społecznych. To pobieżne streszczenie zasady postępowania strukturalnego wydaje się być o tyle uzasadnione, a wręcz niezbędne, gdyż stąd dzieli nas już tylko krok od znalezienia klucza do zagadki myślenia mitycznego. Czy jest ono nielogiczne, skoro mit poszukuje zgodności z sensem, jest ciągłym unaocznianiem istoty rzeczywistości? Rozstrzygnięcie zasadności wybranej przez Stommę drogi postępowania badawczego nie pozostawia teraz wątpliwości. Zbrojny w narzędzia badawcze dostarczone przez metodę strukturalną i wi'erny jej założeniom, ustala autor szeregi opozycji binarnych, nazywając je "tablicami Mendelejewa", których rozszyfrowanie pozwoli odczytać istotę ludowego patrzenia na świat. sposób interpretacji przezeń sensu obiektywnej rreczywistości. Naczelne miejsce w owym mitycznym myśleniu zajmuje opozycji "swój obcy". Mityczne wyobrażenia o obcym są przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyo!.lrażerl tej grupy o .sobie, obrazu zgodnego z rzeczywistością w myśl wyżej przy jętych założeń. Vi! tym miejscu wypada podkreślić zaslugę Stommy w zasyg.nalizowaniu możliwości :nowego. jakże odmiennego od przedwojennych prób patrzenia na zmityzowam; postać obcego w kulturze. Zasługa to tym większa, bo przeci·eż owo konstruowanie obrazu świata podług zasady odwrotności i analogii miało podstawowe znaczenie nic tylko dla wierzeniowości, ale wręcz dla całego mitycznego światopoglądu chłopa XIX-wieczmego. Konstrukcja ta bazowała na znanej nam już zasadzie klasyfikacji. Raz dokonana klasyfikacja - w momencie nazwania pociagrl1a za 's'oba ':lal'sze wyQb.rażenia. Ogl101mną·częŚć iSJwej pracy poświęca Auitor ukazaniu wszechstronnej, wieloaspektowej izolacji wsi polskiej w mawianym okresie, ma którą złożyły się zarówno czynniki tkwiąoe w psychice chłopa, jak i uwa- �310 RECENZJE runkowania zewulętrz;ne, a która w decydującym stopniu przesądziła o kształcie owych wyobrażeń. Godzi się podkreślić wielką ilość materiału etnografic=ego i faktograficznego poddanego analizie badawczej. To bogactwo bazy egzemplifikacyjnej i jej niezwykle celny (miejscami kontrowersyjny) dobór zapisać można jedynie na plUS autorowi Antropologii... To, co czyni z tej książki lekturę dostępną intelektualnej percepcji również mniej wtajemniczonym w problematykę jest - poza niezbędnym minimum - sposób prowadzenia narracji, daleki od poruszania się w hermetycznym polu strict'e naukowego języka. Praca Stommy to doskonałe kompendium wiedzy o fenomenie kultury WiSipolskiej, prawdziwa kopalnia przykładów na istnienie niezwykle rozbudowamej sfery życia duchowego XIX wiecznego chłopstwa polskiego. Stomma przyzwyczaił nas już do kontrowersyjnej tematyki podejmowanej w swej twórczości i Antropologia nie jest tutaj wyjątkiem. Reakcja po przeczytaniu pracy może być różna, w zależności od tego, w jakim stopniu zgadzamy się z założeniami przyjętymi przez Autora. Dwie reakcje u większości czytelników będą jednak prawdopodobnie zbieżne: z jednej strony wrażelnie, że oto jesteśmy świadkami dokonania się na stronicach książki swoistej rewolucji w patrzeniu na świat nie tylko na wsi polskiej, ale także właściwego ludziom końca XX wieku. Rzeczywistość jest bowiem drugorzędna a sposób jej percepcji może być bardzo różny, przybierać różne formy. Mit obecny jest na wszystkich etapach rozwoju społeczeństwa ludzkiego. Siła perswazji umiejętnie dobranych przykładów jest wszak ogromna. Książka Stommy przynosi jednak także pewien niedosyt. Poza głównym wątIdem występują w niej inne, jakby poboczne, ale jakże istotne, na które jednak ostatecznej odpowiedzi nie znajdujemy. Dotyczy to m. in. poruszonej pod koniec pracy kwestii zasadności funkcjolllowania w literatunIe przedmiotu terminu "tradycyjna kultura ludowa" i wręcz próby zakwestionowania całego dotychczasowego dorobku dotyczącego kultury ludowej, pOWlstałego w tym duchu. Czy nie nazbyt śmiałe to pociągnięcie? I jeszcze jedno. Przykład z zakresu medycyny ludowej dotyczący wykorzystania ekskrementów w lecznictwie, niewątpliwie interesujący, nie wydaje się stanowić spójnej całości z I'esztą wywodu; nasuwa się nieodparte wrażenie, że Autor zamieścił go jedynie dla przetestowania tezy Van Gennepa o obrzędach przejścia. Wrażenie to ugruntowuje się w miarę czytania ks'iążki, bo kwestia ta nie zostaje już ponownie poruszona. To, że książka budzi szereg kontrowersji, to bardzo dobrze. O to chodzi. Najgoflszą wszakże oceną dzieła jest milczenie ze strony odbiorcy. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. nie jest z peWlnością pozycją, obok której można przejść obojętnie. fI alina Oniszcznk W. J. Wo z g r i n: Grienlandija i Grienlandcy. łzd. "MysI" Moskwa 1984, ss. 157. Prezentowana publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym znajdujemy ogólne wiadomości o tej największej wyspie świata, obejmującej powierzchnię 2176 tys. km2• Autor podaje m.in., że w paleogenie panował tam klimat ciepły i wilgotny umożliwiający rozwój takim roślinom, jak magnolia, chlebowiec, sekwoja i tulipal;;o\\iec. Przeważały jednak drzewa 1iśoialste srt!fefy umiar.kowanej - �RECENZJE 311 dąb, klon, brzoza, wierzba, topola, olcha, wiąz i niektóre iglaste. Przed 2 - 3 milionami lat nastąpiło silne ochłodzenie, w czasie którego wyspa pokryła się grubą \Val:·si~lwąlodu rozlokowanego Glbe:cn:iealia obis'zarze 1800 rt.)'1s.km2 P.od C'i'ężaTem lądolodu Grenlandia została silnie wgięta. Najniższe temperatury powietrza odnotowano w jej środkowej części (-70°C). Dzięki ciepłemu Prądowi Zachodniogrenlandzkiemu klimat obszarów południowo-zachodnich jest najłagodniejszy. Średnia temperatura stycznia waha się od -1 do -4°C, a lipca około HOC. Flora wyspy liczy ponad 1000 gatunków, w tym 450 roślin wyższych. Następnie W. J. Wozgrin opisuje florę i faunę zwracając szczególną uwagę na te zwierzęta, które mają największe znaczenie gospodarcze. Wspomina też o utworzeniu w północnej i północno-wschodniej części Grenlandii największego na świecie parku narodowego rozciągającego się na przestrzeni 700 tys. km2• Rozdział drugi poświęcono historii zaludnienia Grenlandii i pierwszym kontaktom ludności tubylczej z Europejczykami. Autor zaznacza, że ślady najdawniejszych eskimoskich osad odkrytych na Ziemi Pery'ego w pobliżu fiordu Independens ocenia się na około dwa tysiące lat przed naszą erą. Stąd pochodzi właśnie często używana nazwa - Kultura Independens. W oparciu o materiały pochodzące z wykopalisk stwierdzono, że byli to myśliwi zajmujący się polowaniem na foki i piżmowoły. Wielkim podobieństwem odznaczali się ludzie należący do Kultury Sarkak (2 - 1,5 tys. lat p.n.e.). Ich koczowiska znaleziono najpierw koło Zatoki Disko, a następnie w wielu miejscach zachodniego i wschodniego wybrzeża, m.in. na południe od Angmagssalik. Najlepiej zostały one zbadane w sąsiedztwie Ilulissat i Godthab. W początkach naszej ery wyodrębniła się Kultura Dorset. Przynależni do jej kręgu Eskimosi nie posiadali psów, posługiwali się harpunami i mieli małe sanie o płozach sporządzonych z kłów morsa. Nic ich nie łączyło z przedstawicielami Kultury Sarkak, a z wyspy zostali wyparci prawdopodobnie przez inne plemiona, po których nie pozostało śladu. W IX wieku naszej ery Grenlandia była wyludniona i trwało to do czasu przybycia Normanów i Eskimosów reprezentujących Kulturę Thule. Stopniowo Eskimosi zaczęli korzystać ze zdobyczy skandynawskiej kultury, ale nie wiemy dokładnie kiedy to nastąpiło. Warto przypomnieć, że w wykopaliskach na wyspie Inugsuk (Kultura Inugsuk) znaleziono wśród eskimoskich pl"zedmiotów wiele l'zeczy normandzkiego pochodzenia, w tym również odzież, a nad Zatoką Ingelefielda, czyli 1500 km na północ od kolonii Normanów, napotkano na fragment kolczugi. Należy też zaznaczyć, że Normanowie żyjący na Grenlandii w XV wieku nie zerwali łączności z Europą. Największą dla nich klęską było przerwanie dostaw towarów europejskich prawdopodobnie na skutek panującej tam dżumy, ograniczenia duńskiej żeglugi w wyniku działalności Hanzy i eksportu rosyjskich futer stanowiących wielką konkurencję dla Grenlandczyków. Gdy duńskie statki dobiły do wyspy w 1474 roku nie zastano już Normanów, lecz tylko Eskimosów. W historii kontaktów z Europą nastąpiła przerwa trwająca ponad 100 lat. Ponownego odkrycia Grenlandii dokonał w 1576 roku angielski żeglarz Martin Frobisher szukając drogi do Indii. Jego śladami kroczył John Davis, który pierwszy sporządził dość dokładną mapę wyspy. Od 1605 roku Grenlandię odwiedzali również Duńczycy. Z początkiem XVII wieku rozpoczyna się wzmożony połów wielorybów, a w 1721 roku dotarł do Grenlandii misjonarz norweski Hans Povelsen Egede. Pragnąc nawrócić Eskimosów na chrześcijaństwo nauczył się ich języka, zwalczał okrutne obyczaje, m.in. dzieciobójstwo, a jego żona zapoznawała Inuit z elementarnymi zasadami higieny i zginęła tam w czasie epidemii ospy. Misja pastora nie powiodła �312 RECENZJE się, ponieważ wszelkie pojęcia nowej religii były dla nich zupełnie obce. Takim klasycznym przykładem jest baranek boży z konieczności wymieniany na "bożą foczkę" itd. Niemniej jednak działalność H. Egede i małżonki Gertrudy należy porównać z filantropijną akcją dra Alberta Schweitzera w Gabonie. Nie można też pominąć zasług niemieckich anababtystów Herrnhuterów, którzy przybyli na wyspę celem niesienia pomocy tubylcom. Opiekowali się chorymi i starcami, budowali szpitale i przytułki, a poza tym zajmowali się etnografią, pozostawiając wiele cennych opisów. Jeden z nich, S. Kleinschmidt, był twórcą pisma eskimoskiego, pierwszy przetłumaczył biblię na ich język i opracował eskimoski słownik. Rozdział trzeci obejmuje charakterystykę Eskimosów łącznie z uwypukleniem stopniowych zmian sposobu ich bytowania. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że obecnie żyje na globie ziemskim około 90 tys. Eskimosów, z czego 40 tys. na Grenla!ndii, 18 tY:3. w Kanadzie, 30 tys. w USA i 1,3 tYls. w ZSRR. Pallniętać Ikz0ba, że z etnonimem "Eskimosi" zaznajomił Europejczyków pastor francuski Pierre Biard. W jego sprawozdaniu z podróży do Ameryki w 1611 roku po raz pierwszy użyto słowa "eskimantik", co oznacza w języku Indian Wobinaków "jadający surowe mięso". Obecnie termin "Eskimosi" został zastąpiony przez Duńczyków nazwą "Grenlandczycy", a ogólnym określeniem jest "Inuk", w liczbie mnogiej. "Inuit" - "prawdziwi ludzie". Z kolei autor zwraca uwagę na zewnętrzne cechy i psychikę Eskimosów oraz na najważniejsze osobliwości ich niezwykle trudnego języka. Ponadto przeznacza sporo miejsca na omówienie eskimoskich obyczajów, życia rodzinnego i cywilizacyjnych przemian pod wpływem Duńczyków. Przedstawia problem migracji wewnętrznej, zwłaszcza do uprzemysłowionych miast, a niezależnie od tego nie zapomina o podkreśleniu ujemnych skutków wynikających dla Grenlandczyków po zetknięciu się z białymi. W rozdziale czwartym przedstawiono główne etapy zagospodarowania Grenlandii przez Duńczyków i ich stosunek do Eskimosów. W. J. Wozgrin podaje, że wzrost zainteresowania wyspą zaktywizował się wydatnie począwszy od 1750 roku, gdy powstała Grenlandzka Królewska Kompania Handlowa zajmująca się skupem futer i zaopatrywaniem Inuit w żywność j sprzęt łowiecki. Stopniowo zaczęła ona skupiać w swych rękach całość obrotów handlowych Grenlandii, a ponadto przekształcała się zwolna w administracyjny organ Danii. W 1980 roku rozpoczęło się przekazywanie przedsiębiorstw i zarządu Kompanii samorządowi grenlandzkiemu. Nastąpiła zdecydowana przemiana stylu egzystencji Eskimosów. Nie są to już dawni myśliwi i łowcy wielkich ssaków morskich zdani na własne siły w obliczu zmagań z surową i nieprzychylną naturą. Obecnie żyją oni przeważnie z rybołówstwa i korzystają ze znacznej pomocy Danii, która przy współudziale znakomitych fachowców przystąpiła do budowy infrastruktury ekonomicznej i społecznej. W plan<:lch rozwoju wyspy przewiduje się m.in. zwiększenie zatrudnienia ludności przez likwidację sezonowego bezrobocia, elektryfikację kraju i mechanizację różnych gałęzi przemysłu, w pierwszym rzędzie przetwórstwa ryb, usprawnienie szkolnictwa ogólnego i zawodowego oraz zabezpieczenie mieszkań dla wzrastającej ludności miast. Poza tym zaczyna się intensywniej wykorzystywać bogactwa mineralne i ulepszać transport. Na stronicach rozdziału piątego zobrazowano kulturę materialną i duchową Inuit. Autor zaznacza, ze na skutek znacznego rozproszenia siedzib tubylców, a tym samym życia w odmiennych warunkach ekologicznych, tradycyjne zajęcia i obyczaje Eskimosów nie były wszędzie jednakowe. Stąd można wyróżnić różne ośrodki kultury. Najbardziej typowa jest forma arktyczna obejmująca zachodnie wybrzeże �313 RECENZJE Grenlandii na północ od koła podbiegunowego północnego. Zyjący w jej kręgu tubylcy odznaczają się tym, że w czasie żimy i wiosny polują na foki wylegujące się na lodzie, latem używają kajaków, a w jesieni tropią reny i łowią pstrągi w jeziorach. Kultura polarna (region Thule) ukształtowała się przede wszystkim w związku z koniecznością polowań na obszarach pokrytych lodem, ponieważ woda odsłania się tam najwyżej na okres dwóch miesięcy w ciągu roku. Po przybyciu Europejczyków do Thule okazało się, że Eskimosi już dawno zaprzestali polowań na reny i nie łowili ryb, a ponadto zapomnieli o kajaku i umiaku. Dopiero przesiedleńcy z zachodniego wybrzeża przypomnieli im o użyteczności tych prastarych środków lokomocji. Kultura subarktyczna rozlokowana na południe od koła podbiegunowego północnego cechuje się szczególnie przewagą sprzętu nieodzownego do polowań w morzu i zbiornikach śródlądowych. Osady grupują się najczęściej nad cieśninami i fiordami. Podczas polowań nie ma konieczności przenoszenia rodzin na znaczne odległości, jak to ma miejsce w Thule i dlatego psi zaprzęg jest mniej rozpowszechniony, a sanie są dwa razy mniejsze od używanych w kręgu kultury polarnej. Z kulturą subarktyczną Europejczycy zapoznali się najwcześniej i niesłusznie uważana była za jedyny wzorzec. Kultura materialna Inuit wiąże się ściśle z polowaniem na foki inne ssaki morskie. Zdobycz odstawiano do domu za pomocą sań zaprzężonych w psy. Grenlandzkie sanie w porównaniu z używanymi przez narody ZSRR są szersze i krótsze, a poza tym lepiej przystosowane do jazdy w trudnych warunkach, gdzie drogę lYZcgl'adZ',lj-l CZę3t.()!~'kaly i spięltTzone lody. Z tego 'W.zglę.du sitosQIWalnozaprzęg wachlarzowaty, który dawał saniom większą zwrotność. Płozy miały one lekko uniesione w przodzie, a z tyłu wyginały się pod kątem prostym. Ponadto na wysokości piersi człowieka były zespolone poprzeczną listwą ułatwiającą utrzymanie ciężaru na stromych wzniesieniach. W dalszej części autor opisuje budowę i przydatność kajaku oraz umiaku, jak też sposoby polowań. Wiele miejsca przeznaczył na omówienie eskimoskich domów, ubiorów, wierzeń, zabobonów, mitów i działalności szamanów. Pisze również o teraźniejszym życiu Inuit, tak gruntownie zmienionym pod wpływem zdobyczy cywilizacji. Rozdział szósty jest dziełem doktora nauk geograficznych Ł. R. Sieriebriana i nosi tytuł "Grenlandia w oczach geografa". Autor przypomina, że powierzchnię Grenlandii szacuje się najczęściej na 2175000 km2, z czego 341700 km2 jest wolnych od lodu. Natomiast najnowsze badania przeprowadzone przez duńskiego geografa B. )<'ristrupa wykazały, że jej obszar wynosi 21860000 km2, w tym 386000 km2 niezlodzonych. W północnej Grenlandii stwierdzono dziesięć razy mniej opadów aniżeli w południowo-zachodniej, a średnia temperatura powietrza wynosi na północy w lipcu 4 - 5°C, a na południu około lODe. Zimą różnice są jeszcze większe, na dalekiej północy średnia temperatura w lutym osiąga -30°C, a na południu -4°C. Jakkolwiek surowe zimy w północnej części wyspy silnie ograniczają rozwój roślin, to jednak w ciągu dwumiesięcznego lata flora rozwija się bujnie. Najlepsze warunki panują jednak na obszarach południowo-zachodnich. Następnie Ł. R. Sieriebrian omawia budowę geologiczną, podział na regiony, opisuje bogactwa natUl'alne, osiedla, rozwój przemysłu przetwórczego i transportu oraz próby rolniczego zagospodarowania niektórych terenów. W rozdziale siódmym W. J. Wozgrin porusza naj istotniejsze problemy wiążące �314 RECENZJE się z przyszłością Grenlandii na marginesie jej ścisłych powiązań gospodarczych i kulturalnych z Danią i polityczne konsekwencje położenia strategicznego wyspy. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej niezaprzeczalna wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o Grenlandii i Grenlandczykach. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącą przyjemnością. Cennym uzupełnieniem tej wartościowej pozycji są kolorowe zdjęcia (ogółem 36 sztuk) przedstawiające m.in. Eskimosów, różne krajobrazy, fragmenty miejscowości, rybackich przystani, lotnisk i przetwórni ryb. W następnym wydaniu winna znalezć się dokładniejsza mapa Grenlandii, gdyż zamieszczona obecnie jest w bardzo dużej podziałce i wielu miejscowości wymienionych w tekście nie można odszukać. Poza tym należałoby wyjaśnić czytelnikom skąd pochodzą nazwy - "Kultura Surkak i Dorset". Koniecznie przydałby się również spis wykorzystanej literatury oraz indeks nazw łacińskich omawianych roślin i zwierząt. Treść książki wzbogaciłyby też choćby schematyczne rysunki przedstawiające dawny sprzęt łowiecki Eskimosów, wzory samodzielnie wytwarzanej odzieży, harpunu, kajaku i umiaku. Rozdział szósty można bez szkody zlikwidować, a zawarty w nim opis geograficzny Grenlanm'i przenieść do pierwszego, ponieważ wiele informacji powtal'za się. Roman NIEMIECKIE PUBLIKACJE O WSPOŁCZESNYCH Helga A n s c h U t z, Die syrischen Christen vom Tur Karczmarczuk ASYRYJCZYKACH Abdin. Eine altchristliche Augustinus-Verlag, WUrzbuq~ 1985, ss. 238, 32 iI., mapa. Gabriele Yon a n, Assyrer heute. Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramiiisch sprechenden Christen im Nahen Osten, Hamburg und Wien 1978, Gesellschaft fUr bedrohte Volker, ss. 238, ilustracje. Etnologiczne zainteresowania Bliskim Wschodem pozostawiały zazwyczaj na uboczu rdzenną ludność chrześcijańską, która zamieszkuje od kilku tysięcy lat pogranicze dzisiejszej Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. Mowa tu o Asyryjczykach, którzy będąc chrześcijanami od bez mała dwóch tysięcy lat, mienią się jednocześnie bezpośrednimi spadkobiercami wielkich, starożytnych kultur Międzyrzecza. Współcześnie więcej wiemy raczej o Asyryjczykach żyjących na emigracji, głównie w krajach Europy Zachodniej i w USA, niż w ich pierwotnych siedzibach. Okazalo się, że wśród rzeszy emigrantów i "gastarbeiterów" napływających z muzułmańskiego Bliskiego Wschodu nieprzerwaną falą, zwłaszcza od lat sześćdziesiątych, znaczny' odsetek stanowią należący do różnych kościołów starochrześcijańskich Asyryjczycy, Prezentowane tu prace nie są opracowaniami w pełnym tego słowa znaczeniu etnologicznymi i do miana takich nie pretendują. Można jednak żywić nadzieję, że uświadomią one etnologom polącą potrzebę badań etnologicznych zarówno w spo- Bevolkerungsgruppe zwischen Beharrung, Stagnation und AuflOsung, �RECENZJE 315 łecznościach asyryjskich na Bliskim Wschodzie, jak i w diasporze. Zwłaszcza badania w miejscach pierwotnych siedzib winny być traktowane jako "ratownicze". W przekonaniu tym niewątpliwie utwierdzi czytelnika lektura omawianych dwóch niezmiernie wartościowych opracowań. Łącznie stanowić one mogą swego rodzaju "elementarz" i "wprowadzenie do problematyki". Wiele mówi podtytuł książki H. Anschutz, Syryjscy chrześcijanie z Tur Abdin. Starochrześcijańska ludność między inercją, stagnacją i destrukcją. Praca ta traktuje o ostatnim większym skupisku Asyryjczyków należących do syryjskiego kościoła ortodoksyjnego (jakobickiego) w regionie Tur Abdin w pd-wsch. Turcji. W regionie tym, wg szacunków patriarchy, w roku 1982 zamieszkiwało ich około 40000. Liczba ta jednak zmniejsza się w zastraszającym tempie. Spowodowane jest to emigracją do miast oraz do krajów Europy zachodniej. Autorka odwiedzała ten region w latach 1965 - 82 niemal rokrocznie i była świadkiem gwałtownego wyludniania się tego regionu. Część pierwsza pracy to interesujący rozdział wprowadzający, dający ogólną charakterystykę regionu Tur Abdin pod względem przyrodniczo-ekologicznym. Znajdziemy tam również dane na temat ustnej i pisemnej tradycji, zmian w strukturze ludności oraz przemian stosunków społecznych i gospodarczych. Zaś główna część książki to opis większości miejscowości tego regionu (wsi, miasteczek i klasztorów), których jest w sumie 99. Materiał został usystematyzowany w następującym porządku: miejscowości zamieszkałe przez chrześcijan (z nielicznymi nowymi, muzułmańskimi osadnikami), miejscowości o mieszanym, chrześcijańsko-muzułmańskim zaludnieniu, miejscowości wcześniej czysto chrześcijańskie, obecnie zamieszkalłe w prwwadze przez ludność ;illuzubmańJslką.Opisane.zosltały r,ównież zamie52J~ałe i niezamieszkałe klasztory oraz ważniejsze ruiny. Tę dokumentacyjną część pracy otwiera prezentacja miasta Midyat - stolicy regionu Tur Abdin. W tym liczącym niemal 17 tys. mieszkańców mieście w 1978 r. czwartą część stanowili chrześcijanie. Wśród chrześcijan dominują monofizycy Jakodici, lecz spotyka się także syryjskich katolików (unitów) oraz protestantów (w 1880 1'. ustanowiono tam amerykańską placówkę misyjną). Zycie społeczne toczy się w ramach grup wyznaniowych. Małżeństwa między przedstawicielami poszczególnych chrześcijańskich grup wyznaniowych były niemal niespotykane. Wyjątek stanowiły małżeństwa katolicko-protestanckie. Jednakże zupełnie nie do pomyślenia były małżeństwa chrześcijańsko-muzułmańskie. Antagonizm chrześcijańsko-muzułmański uzewnętrznił się między innymi w tym, że obie te grupy zamieszkiwały oddzielne, odległe od siebie o 2 km części miasta. Dopiero w ostatnich latach przestrzeń tę zaczęła wypełniać nowoczesna infrastruktura miejska. Obok religijnego podłoża antagonizmów między kurdyjską, muzułmańską a asyryjską ludnością, doniosłą rolę odgrywało zróżnicowanie ekonomiczne. Odwiecznie osiedli tu Asyryjczycy dominowali ekonomicznie i kulturowo nad silnie związanimi jeszcze z koczowniczym trybem życia Kurdami. W Midyat lub Inawe:t w odleglejszych mialSItach mle3'zkaLi 'chI'ześ,cijańI3Icyoibszar1n.icy, wydzierżawiający miejscowym, osiedlającym się w okolicy Kurdom ziemię na zasadach połownictwa. Asyryjczycy żyjący w mieście tradycyjnie związani byli z dobrze prosperującym rzemiosłem. Miejscowi złotnicy w niedalekiej przeszłości słynęli ze swych filigranowych wyrobów. Mieli nawet filie swych firm w Ankarze. Począwszy jednak od lat 60-tych względna dominacja i silniejsza pozycja ludności chrześcijańskiej traci na wyrazistości. Antagonizm, który w mieście był wyraźny, żyjący na wsiach chrześcijan od wieków stawiał w stanie permanentnego zagrożenia ze strony ludności kurdyjskiej. �316 RECENZJE Presja silniejszej liczebnie ludności muzułmańskiej była tu ogromna i często przejawiała się w zbrojnych napadach na "niewiernych" i rugowaniu ich na wszelkie sposoby z ziemi. Pola uprawne i doskonale zagospodarowane sady owocowe i gaje oliwne ulegały dewastacji, gdyż nowi ich użytkownicy nie posiadali jeszcze dostatecznych umiejętności rolniczych i nadal preferowali gospodarkę pasterską. Napięcia w środowiskach wiejskich potęgował jeszcze fakt zamieszkiwania na tych terenach Jezydów, którzy często dyskryminawani byli przez chrześcijan, ale również i przez muzułmanów. Bywało jednak, że z tymi ostatnimi sprzysięgali się przeciw aSyl'yjskim chrześcijanom. Ostoją kultury i tradycji były kościoły i liczne klasztory, które często służyły jako miejsca schronienia w wypadku sąsiedzkiej agresji. Te sakralne obiekty, pochodzące częstokroć z III - IV wieku, posiadają bogate kolekcje sztuki sakralnej oraz cenne zbiory inkunabułów, które do dziś w większości nie są znane światowej nauce. Przy kościołach i klasztorach działają szkółki niedzielne, które oprócz nauki zasad wiary oraz ojczystego języka czasem przekazuj'l w ograniczonym zakresie szerszy program nauczania. Inwentaryzacji obiektów sakralnych Helga Anschutz poświęca najwięcej uwagi. Interesujące są tu również informacje na temat zmiany liczebności duchowieństwa, jego wyksztalcenia, sytuacji materialnej a nawet przemian obyczajowych. Autorka, będąc równocześnie znawczynią emigracyjnych środowisk asyryjskich na Zachodzie, śledzi także losy najnowszej fali emigracyjnej z Tur Abdin. Uderzająco duża jest emigracja duchowieństwa. Dotyczy to również najsłynniejszego i naj zasobniejszego w tym regionie klasztoru Deir Mar Gabriel, do którego przybywają pielgrzymi z całej okolicy oraz z pobliskiego, ale znajdującego się już w Syrii Kamyszli oraz wierni z Europy. Przybywają tu również muzułmanie i Jezydzi, aby odwiedzić grób św. Gabriela. Niezmiernie cennym uzupełnieniem tej wartościowej publikacji jest mapa regionu w skali 1: 300000 oraz 7 kalek nakładanych na nią obmzujących, obok współczesnej sytuacji religijnej i językowej, również rozmieszczenie obiektów sakralnych w różnych przekrojach czasowych, począwszy od roku 630 n.e. Licząca 582 pozycje bibliografia stanowi ogromną wartość dla badaczy pragnących zgłębiać zagadnienie mniejszości chrześcijańskich na Bliskim Wschodzie. Szkoda tylko, że praca zaopatrzona została w stosunkowo skromny i dość przypadkowo dobrany materiał ilustracyjny. Książka Gabieli Yonan, Asyryjczycy dzisiaj. Kultura, język i ruch narodowoś- pozwala nam zapoznać się z problematyką współczesnych Asyryjczyków na szerszym tle historycznym i geograficznym i czyni to w sposób przystępny i kompetentny. Autorka, niemiecka il'anistka i semitystka, z racji swego małżeństwa, żyjąca na co dzień w środowisku asyryjskich emigrantów, jest doskonałą specjalistką w prezentowanej dziedzinie. Choć nie jest to praca najnowsza, to jednak ze względu na dużą wartość dokumentacyjną jest ona nadal aktualna. ciowy aramejskojęzycznych chrześcijan na Bliskim Wschodzie Pracę otwiera rozdział "Historyczno-polityczne dzieje współczesnych Asyryjczyków w XIX i XX wieku". W rozdziale tym autorka w syntetyczny sposób omawia jYQ'w;sta:'l;:,e ': 'W':ó'pók'zel9nezTóź:nkowanie kościolów wS'chodnich, j2ik równiC'ż historię i próbę klasyfikacji języków i dialektów neoaramejskich. Wiele uwagi poświęca ona tak zwanemu problemowi asyryjskiemu w okresie I wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Wraz z rozpadem imperium osmańskiego wzrosła nadzieja Asyryjczyków na poprawę swej doli lub nawet na samodzielny byt państwowy. Nadzieje te były zręcznie podtrzymywane przez aliantów w zamian za pozyskanie �317 RECENZJE przychysności miejscowych chrześcijan. Nowy układ sił po zakończeniu wojny. nie przyniósł rozwiązania problemu asyryjskiego. Podobnie zresztą jak i kurdyjskiego. Kurdowie jednak, mimo rozczarowania doznanego ze strony aliantów żyją, jako muzułmanie, wśród współwyznawców. Asyryjczycy, liczebnie słabsi, stanowią wyspę chrześcijańską w morzu islamu. Okres międzywojenny to pasmo większych lub mniejszych akcji eksterminacyjnych i przymusowych przesiedleń ludności asyryjskiej na Bliskim Wschodzie i początek wielkiej emigracji. G. Yonan przy omawianiu tych zagadnień posiłkuje się oficjalnymi dokumentami, materiałami kartograficznymi i interesującą dokumentacją fotograficzną. Druga część pl"acy, to analiza położenia ludności asyryjskiej w krajach bliskowschodnich, doprowadzona do współczesności. Tak więc autorka omawia sytuację Asyryjczyków w Iranie, Iraku, Turcji, Syrii i Libanie, gdzie są oni dość liczni. Zwraca również uwagę na małe grupy wyznawców kościołów wschodniochrześcijańskich w Izraelu, Egipcie, Kuwejcie. Znajdujemy tu interesujące dane na temat stosunków politycznych, społecznych i gospodarczych, Sporo uwagi autorka poświęca życiu kulturalnemu społeczności asyryjskich w poszczególnych państwach. Znaczną wartość dokumentacyjną mają zamieszczone tu wykazy miejscowości zamieszkałych przez ludność chrześcijańską w krajach bliskowschodnich z zaznaczeniem przynależności do poszczegónylch kościołów. Trzecia część pracy poświęcona jest Asyryjczykom w diasporze. Omówiona jest ~u glówr1Jie działalność kullturalna i ż)"cie 'I'e1tgijne w ;kirajach, w kJtÓirych z;naleź1i swą drugą ojczyznę, bądź do których udali się na okresową, zarobkową emigrację. Przedstawione są tu skupiska asyryjskie w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Ameryce Pd., Związku Radzieckim, Anglii, Francji, RFN, Szwecji i innych krajach zachodnich. Najprężniejsze i najliczebniejsze centra aktualnie znajdują się w RFN i w Szwecji. W większości krajów, zarówno na Bliskim Wschodzie, jak i na emigracji, Asyryjczycy posiadają własne wydawnictwa i prowadzą działalność oświatową. Gabriele Yonan zapoznaje nas zarówno z piśmiennictwem asyryjskim, jak i literaturą naukową na ich temat. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na nowszą pracę tejże autorki poświęconą w całości periodykom asyryjskim oraz wydawnictwom misyjnym adresowanym do środowisk asyryjskich a wydawanych przez misje protestanckie, prawosławne i katolickie 1. Podobnie jak praca H. Anschutz, również książka G. Yonan zawiera bardzo obszerną bibliografię, co czyni ją jeszcze bardziej wartościową. Nadto Yonan zamiieśc>ila w .s"J\'ej peacy bDgaty i staraninie dobrany imalterial ilusltracyjny. Lektury tych ze wszech miar wartościowych, nie tylko dla etnologów, opracoo\\'<111 ZWT,lca nam UW<Jgęna tragiczlne dZli:ejeluJd:u :nie do lk-o'11ca, jets'zCizeskolnlsOillido'Waneg'o - ,choćhy z racj'[ zn'aiC2!negozróżmicOiwania lrielligijnego i przynależmośiCi do różnych organizmów państwowych, w których stanowi on marginalne mniejszości narodowe - a już poddanego nowemu procesowi dezintegracyjnemu, jakim jest masowa emigracja. Można wyrazić przypuszczenie, że konsolidacji tego ludu nie można się już spodziewać na Bjjskim Wschodzie. Tam jego przyszłość w świetle dotychczasowych doświadczeń nie rysuje się optymistycznie. Srodowiska emigracyjne, choć nadal jeszcze najczęściej działające jako odrębne, często zantagonizowane grupy konfesyjne, coraz częściej dążą do integracji. Nowa, wykształcona na zachodzie inteli- 1 Gabriele Yonan, ,Journalismus bis Zur Gegenwart, Berlin 1985. Reihe bei den Assyrern. Gilgamesch. Ein Vberb~ick. VOn sei.nen Anfdngen �318 RECENZJE gencja świecka i duchowa stawia sobie w tym względzie odpowiedzialne zadania. Dla tyc'h między inlT1ymi:zadań pi:Jlwołall1laz06tała w 1968 rdkJu organizacja - Assyrian Universal Alliance. Marek POZYWIENIE BLISKIEGO WSCHODU W PRACACH MICHAELA Gawęcki ABDALLI Etnografowie polscy interesują się między innymi pożywieniem polskiej wsi. Wymienić tu należy na pierwszym miejscu dr Jana Dekowskiego z ośrodka łódzkiego, który, jeśli chodzi o bogactwo dorobku publikowanego, wysuwa się na pierwsze miejsce wśród naszych badaczy. Wyłącznie problematyce pożywienia ludowego poświęciła się dr Zofia Rysowa z ośrodka krakowskiego. Kilka rozpraw na ten temat opublikowała (głównie zagranicą) pisząca te słowa. Pożywieniu ludowemu w Polsce poświęcone jest szereg map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Z tego zakresu ukazała się, jak dotąd jedyna, etnograficzna praca zbiorowa, będąca pokłosiem ogólnopolskiej konferencji na ten temat zorganizowanej przez PTL w Krakowie (Kowalska-Lewicka red., 1973, a). Wreszcie w niektórych powojennych monografiach regionów i wsi znaleźć można mniej lub bardziej obszerne rozdziały poświęcone pożywieniu, pisane nie tyle przez 5pecjalistów od tego zagadnienia, co przez badaczy, którym ten temat niejako przydzielono w opracowaniu zbiorowym '. Powojenni etnografowie w większości zainteresowani są pożywieniem tradycyjnym (Dekowski, Kowalska-Lewicka, Polski Atlas Etnograficzny, gdzie tym tematem zajmuje się głównie dr Janusz Bohdanowicz), ale również współczesnymi przemianami zachodzącymi w pożywieniu wiejskim (Szromba-Rysowa). Badacze nasi nie interesują się natomiast pożywieniem innych krajów europejskich, a tymbardziej poz'aeuropejskich. Jedyny, jak dotąd, wyjątek stanowi praca prof. Tadeusza Lewickiego na temat średniowiecznego pożywienia Afryki na południe od Sahary, oparta na źródłach arabskich (Lewicki, 1974). Wspomnieć tu można jeszcze o 2 artykułach dotyczących gospodarki mlecznej w Jordanii (Hamarneh, 1973), w Mauretanii (Kowalska-Lewicka, 1973) i w Górach Sulejmana (Wolski, 1973), jakie ukazały się we wspomnianej wyżej pracy zbiorowej. W tej sytuacji zupełnie wyjątkową pozycję zajmuje twórczość dr Michaela A:bdalli 2, który zajął się tradycyjną kuchnią współczesnych Asyryjczyków.$ oraz innych mieszkańc6w Syrii. Liczne jegp publikacje, których bibliografię zamieszczam na końcu tego omówienia, ukazują śię w czasopismach bl'anżowych jak: "Postępy Nauk Rolniczych", "Przegląd Gastronomiczny", "Przegląd Piekarski i Cukierniczy", l Porównaj bibliografię prac poświęconych ludowemu po~ywienit1 w Polscc zestawioną przez Jana P. Dekowskiego: Materiały do bibLiografii pożywienia LUc1()weq" w Pulsce (w:) Kowalska-Lewicka A. red. Pożywienie Ludności wiejskiej, Kraków 1973. Równocześnie pragnę zaznaczyć, Ż2 w niniejszynl omówieniu pomijam etnograficzne prace na tClnat pożywienia •. jakie ukazały się przed II wojną światową. . 'Dr Michał Abdalla jest Asyryjczyk;em pocho<'qcym z Syrii. p,.<.łcllje 011 nil st1nowisku adjunkta w lnstytuc:e Technolcgii Żywności l'0chodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. 'Pod mianem Asyryjczyk~w rozumiemy ludność chrześc;ja"ską żyjlQ na terenie dzisiejszej Syrii, Iraku i południowej Turcji. Skupiska Asyryjczyk6w ~potk:H: mo~nn na terenie całej Europy i USA. �RECENZJE 319 na ogół nie znanych etnografom 4. Zawierają one dużo cennych informacji o historii i współczesnym stanie pożywienia ludności syryjskiej, przede wszystkim Asyryjczyków, ale i ludności arabskiej i są dla etnografa ze wszech miar interesujące. Rozszerzają one zakres naszej wiedzy o pożywieniu Starego Swiata, stanowią też ciekawy materiał porównawczy, który pozwala na szersze spojrzenie na nasze lokalne tradycje pożywieni owe. Studia M. Abdalli z natury rzeczy mają charakter opracowań "żywieniowca", a więc zajmują się składem chemicznym potraw, ich wartościami odżywczymi, w niektórych wypadkach dają recepturę ich przygotowania oraz rozpatrują możliwości zastosowania icll w naszej gastronomii i kuchni domowej. M. Abdalla ma jednak żywe zainteresowania etnograficzne i historyczne, a przy tym doskonałą znajomość asyryjskiego środowiska w Syrii, to też każdy z jego artykułów zawiera również dane o dziejach, kulturze dawnej i współczesnej, obyczajowości, obrzędach, wreszcie sposobie odżywiania się w Syrii, tak na wsi jak i w społeczeństwie miejskim, kultywującym z pietyzmem stare, często wywodzące się od czasów starożytnych, tradycje pożywieniowe. Rozpatrzmy dotychczasowy dorobek M. Abdalli wedle problemów jakie porusza. Dwa jego artykuły dotyczą starożytności, pożywienie Sumerów, Babilończyków i starożytnych Asyryjczyków (Abdalla, 1984 b, 1984 d). Szereg studiów to monografie poszczególnych roślin użytkowych, ujęte z punktu widzenia ich użyteczności w pożywieniu współczesnych Asyryjczyków i innych narodów zamieszkujących Bliski Wschód. Są to monografie bobu (Abdalla, 1982 a), soczewicy (Abdalla i Ch:łkowski, 193'1), nasion melona, arbuza i dyni (Abdalla, 1983), wreszcie już nie roślinnego pokarmu lecz mózgu zwierzęcego (Abdalla i Urbaniak, 1985). Obok nich autor opracował również monografie podstawowych pot.raw interesującego go regionu jak: chleba - wedle naszych kryteriów placków pieczonych na zakwasie lub przaśnych (Abdalla i Gąsiorowski, 1979) i burghulu, omielanego ziarna zboża, przede wszystkim pszenicy. Burghulowi poświęca aż 2 publikacje, z których pierwsza ma charakter opisowy, omawia miejsce tej starej potrawy, a raczej półproduktu zbożowego, we współczesnej kuchni Bliskiego Wschodu oraz daje przepisy różnych dań opartych na burghulu (Abdalla, 1982 b). Druga pozycja (Abdalla, 1984 a) daje ciekawe porównania między potrawami zbożowymi o starym rodowodzie, jak właśnie burghul (Bliski Wschód), frumenty (Szkocja), kutia (tereny ruskie i wschodnie, Polska) oraz kuskus (Afryka północno-zachodnia). Tu też omawia autor współczesną karierę burghulu, który stał się ważnym składnikiem kuchni Zachodu. Mówi o jego popularności, zwłaszcza w USA i Niemczech Zachodnich. Głównym producentem w świecie burghulu na skalę przemysłową stały się obecnie Stany Zjednoczone. Od tych artykułów, zajmujących się Bliskim Wschodem, różni się terytorblnie monografia kuskusu (Abdalla, 1982 c), potrawy nie znanej w Azji, za to bardzo popularnej w Maghrebie i graniczących z nim krajach Afryki Czarnej. Inny kierunek artykułów Abdalli to informacje o współczesnych sposobach odżywiania się ludzi na Bliskim Wschodzie, w danym wypadku mieszkańców Syrii (Abdalla, 1981) oraz Asyryjczyków mieszkających tak na Wschodzie, jak i na Za'"Po;;t<;py Nauk Rolniczych" to organ Wydz,alu Nauk Rolniczych i Leśnych PAN, jest dwumiesit.;czn:k'clll wyC:10::Z.::łcym od 26 lat, wydawanym w Wars:l.::łwie. "Przegląd GElstronomiczny" to C~~:.ISopi.;m.Dpoświęccnc teorii i praktyce żywienia zbiorov.rego, jest dwumiesięcznikiem wy<Jaw<.lnym od 39 bt przez Wydawnictwo Sigma (rrzcdsiębiorstwo Naczelnej Organizacji Tcchnic;·.nej) \v Warszawie. �320 RECENZJE chodzie (Abdalla, 1984 c). Ten ostatni artykuł zawiera wiele danych o obrzędach współczesnych Asyryjczyków, ich poczuciu narodowej i religijnej odrębności, wreszcie o biesiadach odbywającycfi się z okazji świąt rodzinnych i religijno-historycznych. Interesują autora także możliwości wykorzystania potraw asyryjskich w polskim jadłospisie (Abdalla, Urbaniak, Buchowski, 1985). Ogólnie rzecz biorąc, dorobek naukowy dr Abdalli związany z pożywieniem bliskowschodnim, a pożywieniem grupy Asyryjczyków w szczególności, posiada duże wartości poznawcze i wart jest odnotowania, a przede wszystkim zużytkowania przez naszą etnografię. i obyczajch Anna Kowalska-Lewicka BIBLIOGRAFIA Abdalla, Michael 1981 - Sposób odżywiania się mieszkańców Syrii, "Przegląd Gastronomiczny" nr 11 - 12, s. 26 - 28. 1982a - Bób w bliskowschodniej kuchni, "Przegląd Gastronomiczny" nr 4, s. 31 - 32. 1982b - Burghul, egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 20 - 21. 1982c - Kuskus - egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 34 - 35. 1983 - Wykorzystanie nasion melona, arbuza i dynii w krajach Bliskiego Wschodu, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 30 - 32. 1984a - Burghul atrakcyjny produkt pszenny. Metody otrzymywania i jego trwałość, "Postępy Nauk Rolniczych", nr 2, s. 19 - 32. 1984b - Ciekawostki kuchni Babilonii i Asyrii, "Przegląd Gastronomiczny", nr 4, s. 1, 2, 6. 1984c - Kilka słów o obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków, Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 41 - 42. 1984d - Tajniki gospodarki żywnościowej Sumerów, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 35 - 37. Abdalla, Michael i Chełkowski, Jerzy 1981 - Zapomniane a cenne kulinarne walory soczewicy, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 16 - 17. Abdalla, Michael i Gąsiorowski, Henryk 1979 - Chleb na Bliskim Wschodzie na przykładzie Syrii, "Przegląd Piekarski i Cukierniczy" nr 11, s. 215 - 217. Abdalla, Michael i Urbaniak, Bernadeta 1985 - Mózg w tradycjach i jadłospisie Syryjczyków, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 29 - 30. Abdalla, Michael, Urbaniak, Bernadeta i Buchowski, Maciej 1985 - MożliWOŚci wykorzystania niektórych potraw kuchni asyryjskiej w polskim jadłospisie, "Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 43 - 46. Hamarneh, Saleh K. 1973 - Tradycyjna produkcja mleczna w Jordanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 259 - 267. �RECENZJE 321 Kowalska-Lewicka, Anna (red.) 1973a - Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, wyd. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1973b - Tradycyjna gospodarka mleczna w Mauretanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 269 - 282. Lewicki, Tadeusz 1974 - West African Food in the Middle Ages, Cambridge University 'Press, Cambridge. Wolski, Krzysztof 1973 - Przetwórstwo mleka u ludności Gór Sulejmana (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 283 - 295. Mark Edward L e n d e r, James Kirby M a r t i n, Drinking in America. A History, The Free Press. A. Division of Macmillan Publishing Co., Inc. New York, Collier Macmillan Publishers, London 1982, ss. 222, il. 52. Istnieje przekonanie, że alkohol, a przynajmniej jego mocmeJsze gatunki, przyniesione zostały do Ameryki Północnej przez fale późniejszej, dziewiętnastowiecznej emigracji: irlandzkiej, niemieckiej i polskiej. Wedle tego poglądu bogobojna Ameryka pierwszych osadników, nie znająca problemu nadużywania alkoholu, została zdemoralizowana przez przybyszów o mniej twardych zasadach. Jest to, jak się okazuje w świetle recenzowanej, niezwykle interesującej książki, jeden z wielu amerykańskich mitów. Dwaj badacze z uniwersytetu Houston i Ratgers przedstawiają dzieje spożywania alkoholu w Ameryce Północnej (w czasach kolonialnych) i w Stanach Zjednoczonych oraz reakcje na ten fakt ze strony powstających organizacji trzeźwości. Uznali oni, jak naj słuszniej, że poprzez tę problematykę można dotrzeć do istoty licznych zjawisk społecznych, poruszając się jednocześnie w głównym biegu amerykańskiej historii społecznej. Już w pierwszym rozdziale tej żywo i przystępnie napisanej książki dowiadujemy się o sprawach stosunkowo mało znanych; o tym, iż alkohol nie był bynajmniej potępiany przez pierwszych osadników, w większości przedstawicieli surowych sekt protestanckich. Przeciwnie, byli oni jego gorącymi zwolennikami, jak zresztą cała współczesna im Europa. Woda miała w XVII wieku bardzo złą reputację, uznawano ją za źródło chorób, gdy tymczasem alkohol przeciwnie, traktowany był - i to wcale nie w małych ilościach jako środek leczniczy, najlepsze antidotum na dreszcze, gorączkę. Dodać wszakże należy, że głównie pito wtedy gorące i ciężkie piwo chmielowe lub słodowe, bądź wino. Autorzy podają, że statek Arabella, który przywiózł do Bostonu w 1630 roku pierwszą grupę Purytanów, miał na pokładzie trzy razy więcej piwa niż wody, a oprócz tego 10 tys. galonów wina. Gdy w koloniach zabrakło zapasów tradycyjnego leku, wśród Ojców Pielgrzymów zapanowała panika. Przedwcześnie, gdyż rychło rozpoczęto w koloniach produkcję trunków, głównie właśnie piwa z miejscowych produktów, w tym także z egzotycznej kukurydzy. Zdaniem autorów alkohol w owych czasaCh używany był częściej przy stole rodzinnym niż obecnie. Pito go także przy pracy, a miał również swoje ważne miejsce w obrzędach kościoła anglikańskiego i u Purytanów (komunia pod postacią wina). Jako że żadna umczystość domowa czy o charakterze społecznym nie mogła 21 "Lud" - t. 71 �322 RECI;;NZJE obejść się bez alkoholu, jego spożycie było znaczne. W sumie pito wtedy o wiele więcej niż obecIl'ie, w J)'I"zeJuczenńl\l lila czys,ty alkolhJOłI,leclz pi/to trunki słabsze, nie wywołujące negatywnych skutków. Picie było elementem kultury kolonialnej Ameryki, którego nie sposób nie brać pod uwagę. Produkcja i picie trunków mocniejszych natrafiały na sprzeciw społeczeństwa. Angielski gin miał jak naj gorszą opinię jako "napój najniższych warstw", a whisky, którą zaczęto produkować w Ameryce, owa "ognista woda" była pod surową obserwacją rządu. Od czasu do czasu zakazywano jej produkcji, gdy spożycie dawało widoczne negatywne skutki. Już w latach trzydziestych XVII wieku powstały w Ameryce karczmy, pierwowzór - tak później tępionych - saloonów. Biali mieli w Ameryce kolonialnej swobodę określania swego stosunku do alkoholu, natomiast prawo zakazywało spożywania trunków Murzynom, a zwłaszcza Indianom. Ci ostatni bowiem, wedle przekonania władz, mieli być szczególnie podatni na działanie alkoholu. Co prawda obecnie wielu antropologów uważa tzw. problem używania alkoholu przez Indian za "mit wody ognistej", niemniej w przeszłości, jak i obecnie, przekonanie takie ma określone skutki prawne. Około 1640 roku, początkowo w Indiach Wschodnich, pojawił się rum destylowany z trzciny cukrowej, niezwykle mocny i rychło nazwany "demonem". Rum był popularny w Ameryce do czasu Rewolucji, kiedy to angielska blokada portów spowodowała odrodzenie produkcji whisky. Jej spożycie stopniowo wzrastało, stając się z czasem istotnym problemem społecznym. Masowy ruch antyalkoholowy rozpoczął się od wystąpienia Benjamina Rusha (1745 - 1813), choć już wcześniej istniały w Ameryce grupy ludzi odrzucających całkowicie alkohol, np. Kwakrzy i Metodyści. B. Rush był postacią wybitną: znany lekarz, który zyskał sobie miano "ojca psychiatrii amerykańskiej" i polityk - jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości napisał w 1784 roku książkę An Inquiry into the Effects of Ardent Spirits on the Human Mind and Body, dzięki której uznany został przez Amerykanów także za "ojca wstrzemięźliwości". Rush nie propagował wszakże abstynencji, lecz umiarkowanie i wyrugowanie najmocniejszych trunków. W 1851 roku dzięki działalności burmistrza miasta Portland, Neala Dow, (1804- 1897) wprowadzono, epizodycznie zresztą, prohibicję w stanie Maine. Ruchy prohibicyjne natrafiały jednak na opór społeczeństwa oraz rzecz jasna - producentów napojów. Uważano, że dążenia prohibicyjne są w niezgodzie z duchem wolności amerykańskiej, a sam alkoho1 na tyle zakorzenił się w amerykańskiej kulturze i stał się tak istotnym elementem międzyludzkich kontaktów, iż wyrugo'.\'a:1ic go~;if' :tylko j2St mało pr'2.'wdopodobne, ale ,nawet l:ilzkodliwe. Ruch antyalkoholowy, dcfść na ogół umiarkowany, bo nie propagujący całkowitej prohibicji, nie osiągnął do czasów Wojny Domowej większych sukcesów. Dopiero gdy po tej wojnie zaczęły napływać kolejne fale emigrantów, w których zwyczajach alkoholowych widziano zagrożenie dla "ducha Ameryki", ruch nabrał rozmachu. W nadużywaniu alkoholu ujrzano główny czynnik dezorganizacji społecznej, a saloon w oczach zwolenników prohibicji stał się największym wrogiem Ameryki. Nie dostrzegano problemów społecznych: trudności adaptacyjnych imigrantów, problemów związanych z miejscem MUl'zynów w strukturze społecznej Ameryki, skutków przyspieszonej industrializacji i innych zjawisk, które bez wątpienia sprzyjały wzrostowi spożycia alkoholu; widziano a l k o h o l i z nim walczono. Szczytem naiwnej wiary w możliwość odrodzenia amerykańskich ideałów poprzez wyrugowanie alkoholu, był okres prohibicji. Po ograniczeniach wojennych �32> RECENZJE - podczas I wojny światowej w USA limitowano alkohol - udało się republika;",om przeforsować w KOll;~siie ('m1mo s.p:zedwu p;rezydenta Wlil'sona) NatiOll1al Prohibition Act, zwany także od nazwiska senatora z Minnesoty Volstaed Act. Prohibicja stała się faktem w dniu 20 stycznia 1920 roku i trwała do dnia 5 grudnia 1933 roku, kiedy to została zniesiona przez Kongres. Cóż działo się .'.' tymcz'aliie? AuJbo,rzy ukazują dra~sltycZl!1Y 'rozziew ,między naaziejallni zwolel!1l!1ików prohibicji, dla których uchwalenie jej miało być "wejściem na ostatni stopień wiodący na Górę Synaj", a rzeczywistością charakteryzującą się niezwykłym rozkwitem gangsteryzmu, z czego skutkami USA walczą do dziś. Co prawda spożycie alkoholu w tym czasie (oczywiście pochodzącego z nielegalnych źródeł) znacznie spadło, bo ok. 33 - 500/0, ale inne skutki wprowadzenia prohibicji spadek ten stawiały pod znakiem zapytania. Wzrósł znacznie - ze względu na ceny alkoholu - uuział trunków w budżetach rodzinnych. Nie udało się zatem, co było jednym z celów prohibicji, uratowanie rodzin przed skutkami pauperyzacji będącej wynikiem nadużywania alkoholu przez jej członków. Książka Lendera i Martina jest pracą z pogranicza historii, socjologii i etnografii. Niesie pasjonujące· informacje o kulturowym funkcjonowaniu alkoholu w społeczeństwie wieloetnicznym, na które złożyły się liczne grupy, z których każda niosła własne zwyczaje związane z piciem trunków. Rozumienie kultury jakiejkolwiek zbiorowości bez poznania roli alkohołu w jej funkcjonowaniu, co podkreślają autorzy, będzie niepełne. Polscy badacze, którzy od dawna z wielką wnikliwością zajmowali się rolą alkoholu w obyczajowości polskiej, bez wątpienia konstatacji takiej przyklasną. Wartością pracy są również rewelacyjne ilustracje ściśle wiążące się z tematem, a pochodzące w większości ze zbiorów Rutgers Center of Alcohol Studies, instytucji, która wyspecjalizowab się w badaniach probleri1atyki w recenzowane i książce z dużym sukcesem wyłożonej. Ryszard N. A. B r i n g e u s, Det etnologiska iimnesomrddet. Kantor Lund 1985, ss. 42. Z cyklu "Smaskrifter fran Etnologiska Sallskapet i Lund" ukazała się kolejna praca prof. dr N. A. Bringeusa z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Lund, w której autor w olbrzymim skrócie dokonuje przeglądu tendencji badawczych w skandynawskiej i pozaskandynawskiej myśli etnologicznej ostatnich lat oraz zapoznaje czytelnika z aktualną sytuacją instytutów etnologicznych Danii, Szwecji, Norwegii i Finlandii. Pracę prof. dl' Bringeus podzielił na 8 rozdziałów. W pierwszych trzech roz(;Zi;Ał;;l;nau"), określ;] zadania jakie powinnCl sbwiać sobie etnologia. Dowiadujemy się, że zadaniem głównym etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej jest studiowanie człowieka jako istoty kulturalnej (miinniskan som kulturvarelse) w aspekcie wnikliwych studiów nad dawnymi i współczesnymi formami życia ludzi. Ta erixonowska koncepcja badań jest, jak widać, nadal popularna na gruncie szwedzkiej etnologii, aczkolwiek pojawiają się nowe kierunki zainteresowań badawczych, np. etnologiczne badania nad emigrantami szwedzkimi, jugosłowiańskimi rodzinami w Szwecji czy też pracownikami portowymi. 2.1" �324 RECENZJE N. A. Bringeus podkreśla ważną rolę badań etnologicznych nad studiowaniem indywidualnych i zbiorowych postaw społecznych ludzi "jako nosicieli i twórców kultury" (som kuUurbarare och kuUurbyggare). Autor określa konkretne zadania dla szwedzkiej etnologii, podkreślając, iż integralnym składnikiem szwedzkich badań powinno być dążenie do odpowiedzi, jak żyło i żyje społeczeństwo szwedzkie. Dużą rolę w tych badaniach odgrywają źródła historyczne i źródła zebrane w toku badań terenowych. Szwedzki badacz zwraca uwagę na dużą rolę Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa w propagowaniu szwedzkich badań etnologicznych, przypominając, że Akademia jest wydawcą takich periodyków naukowych jak "Etnologia Scandinavica", "Arv" oraz "Saga och Sed". W dwóch następnych rozdziałach N. A. Bringeus przybliża aktualny stan badań etnologicznych w takich krajach, jak: RFN, NRD, Szwajcaria, Austria, ZSRR, Hiszpania, Portugalia, Francja, USA i Wielka Brytania. Niestety, nie podaje autor żadnych informacji o polskich badaniach etnologicznych, co wskazywać może na brak zainteresowania polską etnologią wśród szwedzkich badaczy kultury. W ostatnich latach coraz więcej zwolenników - jak podkreśla N. A. Bringeus - mają wśród skandynawskich badaczy koncepcje kultury przyjęte od brytyjskich antropologów E. Leacha i M. Douglasa. Krótkich wiadomości z działalności naukowo-badawczej instytutów etnologicznych w krajach skandydawskich przynoszą trzy następne rozdziały. Dowiadujemy się z nich o trwającej i rozwijanej współpracy barlawczej nad zagadnieniem jedności i różnic rybackich, chłopskich, mieszczańskich kultur w krajach skandynawskich. Autor kreśli perspektywy wspólnych badań nad kulturą lapońską, studiów nad kulturą środowisk imigrantów ,tradycją w rodzinach imigrantów oraz wpływem massmediów na kształtowanie postaw jednostek i grup społecznych. Ponadto N. A. Bringeus przedstawia aktualną sytuację etatową w szwedzkich instytucjach etnologicznych (Goteborg, Lund, Sztokholm, Umea, Uppsala) oraz umieszcza wykaz prac doktorskich napisanych w tych ośrodkach w latach 1975- 1984. Praca prof. dra N. A. Bringeusa przeznaczona jest dla wszystkich zainteresowanych problematyką skandynawskich badań etnologicznych, pozycją etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej uprawianej na gruncie skandynawskim. Omawiana pozycja stanowi ważny wkład do dyskusji na temat społecznej funkcji etnologii. Waldemar Cas zivota. Rodinne a spolocenske svcitky v zivote cloveka. Kopczyński Brno 1985, ss. 262. Rozważania dotyczące cyklu życiowego człowieka, współistnienie i analogia cyklu biologicznego i społecznego, wydają się być ważnym i ciągle aktualnym przedmiotem zainteresowań badaczy humanistycznych. "Człowiek nie zYJe tylko w świecie fizycznym, ale również w świecie symbolicznym, którego częścią składową jest także tradycja obyczajowa i obrzędowa". (s. 18) Prezentowana tu praca jest owocem VIII sympozjum etnografów, folklorystów i socjologów z Czechosłowacji, Polski, Węgier i NRD, które tradycyjnie miało miejsce w Straznicy w październiku 1982 r. Pod dość uniwersalnym tytułem CzaI �RECENZJE 325 życia zebrane zostały studia koncentrujące się generalnie wokół problematyki świąt rodzinnych i społecznych, związanych z przełomowymi momentami w życiu człowieka. Reprezentują one jednak bardzo zróżnicowane podejście badawcze, a ponadto dotyczą odmiennych aspektów tego zagadnienia. W swym zalożeniu sympozja w Straznicy mają mieć profil etnograficzny. Wielość -dyscyplin repl'ezentowanych na sympozjum, którego efekty ukazały się w recenzowanej tu pracy, wspomniana różnorakość zainteresowań oraz ujęć teoretycznych powoduje, że tworzą one pewne zespoły tematyczne, które pragną teraz usystematyzować i kolejno przedstawić. Pierwsz<l dając<l się wyróżnić gl"Upą, są przyczynki rejestrujące i analizujące obrzędy i obyczaje związane z narodzinami człowieka. Prace te opierają się na konkretnych badaniach terenowych dokonanych w różnych regionach Czechosłowacji, wśród różnych grup etniczr;ych i społecznych oraz w zróżnicowanych okresach czasowych. Przedstawiają przy tym nie tylko stan współczesny, ale poruszają również problematykę przemian zachodzących w tym obszarze zjawisk kulturowych: Vera Seplakova: Narodziny dziecka w Pruslinkcich; - Ludmila Tarcalova: Ludowe obyczaje narodzinowe w regionie Uherskiego Hradiste; Pavel Popelka: Narodziny człowieka na morawskych lazach (kopanicich); Anna Kramosilova: Narodziny dziecka we wspólczesnym Roznowie pod Radhostem; Mikula·s Musinka: Narodziny dziecka u przesiedleńców rusińskich z Rumunii w Czechach i na Morawach; Kornelia Jakubikova: Oddzialywanie tradycji w sytuacjach związanych z narodzinami dziecka (na przykładzie regionu Kisuce); Katarina Gellenova: Zwyczaje narodzinowe w "cilejkarskych" wsiach regionu Tekov; Marie Sotalova: Zwyczaje narodzinowe w Czechach południowych przed rokiem 1945 i współcześnie. Drugą grupę, reprezentowaną w znacznie skromniejszym zakresie, stanowią przyczynki traktujące o obrzędach i zwyczajach pogrzebowych. Ich proporcja w stosunku do pozostałych obrzędów przejścia wydaje się być znamienna; odzwierciedla ona zjawisko o bardziej generalnym zasięgu - relatywnie mniejszym zainteresowaniem, lub przynajmniej gotowością zajęcia się tymi istotnymi, z badawczego punktu widzenia, obrzędami przez współczesnych etnografów. Nawiasem mówiąc, największą "popularnością" cieszą się studia nad obrzędami weselnymi. Marginalny zakres, jaki im poświęcono w tomie Czas życia (znajdujemy tutaj tylko artykuł niemieckiej badaczki Ute Mohrmann: Współczesne wesele w wielkim mieście. (Badanie sposobu życia w stolicy NRD), wynika jedynie z faktu, że poprzednie sympozjum w całości poświęcone było tej problematyce. Wracając do obrzędów pogrzebowych, odnotujmy, iż w recenzowanej pracy swą uwagę poświęcają im: Jarosłav Cukan: Narodziny i śmierć w osadzie robotników przemysłu tekstylnego w Ryblirpoli; Jan Krist: Obyczaje pogrzebowe w regionie Kijova; Andrej Sulitka: Kilka uwag na marginesie zwyczajów pogrzebowych Ukraińców-Rusinów na nowo zasiedlonym pograniczu Moraw Północnych. W odróżnieniu od tradycyjnych trendów w dotychczasowej literaturze etnograficznej, w której uwaga koncentrowała się na "zasadniczych" momentach przełomowych w życiu człowieka i związanych z nimi obyczajach i obrzędach, coraz częściej badacze uwagę swą skupiają na innych specyficznych sytuacjach występujących w cyklu życia społecznego człowieka, takich jak uroczystości imieninowe, urodzinowe czy też wszelkiego rodzaju jubileusze. Przesunięcie zainteresowań badawczych na te nowe formy obyczajowości wiąże się zapewne z faktem ich stosunkowo młodej genealogii, jako że zwyczaje te zaczęły się upowszechniać w środowisku wiejskim niedawno. Ze względu na ich odmienną genezę zajmują one �326 RECENZJE specyficzne mIeJsce wśród pozostałych świąt rodzinnych i nie wykazują tak ścisłego związku z obrzędami. Do tego typu problemów nawiązują następujący autorzy: Eva Vecrkova: Swięta rodzinne i spoleczne w nowo zasiedlone; wsi w południowych Morawach; Zuzana Polackova: $więta rodzinne i społeczne w życiu rodziny w Kobyli; Daniel Luther: Swięta i ;ubileusze w Lutistiach; Vanda Ji1'ikovska: Kilka uwag o formie i zasięgu wspólczesnego świętowania imienin i urodzin w środkowych Czechach. Na szczególną uwagę zasługują etnograficzno-socjologiczne studia, traktujące o świętowaniu w miejskim środowisku uczniowskim i studenckim. Matura w przypadku uczniów i "bal beanów" w środowiskach akademickich zanalizowane zostały zarówno z punktu widzenia rozwoju kulturowo-historycznego, jak i w aspekcie przemian współczesnych. Tak więc Matura uczniów bratysławskich pióra Viery Feglovej i Petra Salnera, jest próbą synchronicznego spojrzenia na to zjawisko kulturowe i społeczne. Matura, według tezy autorów, ze względu na swoją strukturę obrzędową i semantyczną, stanowi obrzęd przejścia. W swej całości matura przedstawia zbiór różnorodnych obyczajów o stałej strukturze, złożonej z następujących elementów konstytucyjnych: "l. studniówka, 2. uroczystość ostatniego dnia w szkole, połączona z pożegnaniem szkoły i ewentualnym pochodem maturzystów, 3. egzaminy maturalne, 4. wieczerza maturalna-bankiet, 5. rocznice matury." (s. 210) Struktura zwyczajów związanych z maturą na poziomie obrzędowym czy semantycznym, przedstawia intelektualne i społeczne przejście do grupy dorosłych. W obserwowanych elementach konstytucyjnych znajdujemy szereg elementów znanych z innych sytuacji obrzędowych, bądź z innych środowisk społecznych. Jako przykład podają autorzy pochody maturzystów, które mają wyraźny charakter karnawałowy; można się także dopatrywać pewnych analogii z obrzędami weselnymi. Występują tu również elementy inicjacyjne znane w środowisku rzemieślników czy też grup młodzieńców w środowisku wiejskim. Wnikliiwą obserwacją socjologiczną, jak ~ 'Ciekawym ujęciem historycznym charakteryzuje się artykuł Bale beanów w kontekście rozwo;u kulturowo-historycznego. Jego autor.ka., Marta Sigmundova" traktuje bale beanów jako jeden z rodzajów obrzędów recepcyjnych, który wylkazuje paralele z obrzędami przejścja rzemieślTJik6w. Według autorki bale :beanów InaIeż,! do "obrzędów przejścia, symboi'izujących wstęp do odrębnej grupy społeczmo-zawodowej". (s. 220). Do wspomnianej grupy studiów zajmujących się "nietradycyjnymi" obrzędami przejścia w odmiennych od wiejskiego środowiskach, zaliczyć można też szkic autorstwa Arne B. Manna: Obrzędy przyjęcia nowych członków do ObOZIl trampów - 'zwI"alcający uwagę na :Sizereg odrębnych, 'spe'cyficmych cech ,kuLturowych, \;;ytworzonych w ruchu "trampów" - bardzo popularnym w Czechosłowa'cji, nieoficjalnym i niesformal,izowanym ruchu młodzieżowym, wzorującym się w swych głównych założeniach na ruchu skautingu. Autor dostrzega w poszczególnych elementach obrzędu przyjmowania nowego człO!!1ka do obozu trampów przekonujące jego zdalniem - analogie 'Zclbrzędami inkjacyj.1ymi spolcczn1o'ści pozaeuropejskich (nie precyzuje on jednak, o jakie konkretnie społeczności może tu chodzić), ze średniow,iecznym przyjmowaniem czeladni:ków, z balami beanów" czy też z przyjmowaniem cl1lo[}C6wdo it'O'waTzystw,a,młodzieńców. Zawar:te w pracy uwagi tenretyczne - stanowiące oddzielny blok - skup'iaj'l się wokół kilku zagadnień. Jednym z nich są pytania dotyczą'ce tradycji obyczajowej i związanych z nią ustaleń terminologicznych; próbuje na nic odpowiedQieć w swym artykule Czas życia i tradycja obyczajowa Vaclav Frolec. Okrdk'!11c pojęcia poko:enia, czasu i życia ludzkiego i jego odiPowiednika kulturowego, jakim �327 RECENZJE jest rodzinny cykl obrzędowy turowym jest przedmiotem w jego aspekcie indywidualnym, generacyjnym i kulstudium Krzysztofa Kwaśniewskiego Społeczeństwo, kldtura i cykl życiowy człowieka. Z. Staszczalk dDkonuje przeglądu metod i koncepcji teolI'etycznych w badaniaICh obrzędów rodzinmych, pojawiających (Sli,ęw praktyce etnograJ1icznej badaczy polskiiCIh. CZYini to uw,'llględnila;jąc głównie kwestię !S!tosunku obrzędu do norm li przemian obyczajowych. Przedstawia w ten sposób kilka podejść: 1. utożsamianie obrzędu z normami obyczajowymi (najwyraźniej występujące w pracy K. Kwaśniewicz); 2. podejście stosujące analizę strukturalną obrzędu; analiza semantyczna połączona jest tu z zmalizą kulturową (szkoła warszawska, L. Stomma); 3. badanie trwałych elementów obrzędów rodzinnych, wypływających z akceptacji określonych systemów wartości; nawiązuje ono w pewnym stopniu do podejścia poprzedniego (w pracach T. Ciołka, J. Olędzkiego, A. Zadrożyńslkiej); 4. podejście rozwijane w ośrodku poznańskim, a wywodzące się z tezy, iż obrzędy iodz';,nne ba,dać należy jako 'wyraz przemialn obycza1j:CJlwyclh, zaś w mniejszym s't,opniu jako czynnik twórczy. Omówione szkice należą do zespołu studiów teoretycznych, na który składają się wraz z pracami Bohuslava Benesa: Przeżywanie tradycji w obrzędowości socjalistycznej wsi na Morawach południowych; - Alexandry Nawratilovej: Kilka uwag dotyczących znaczenia społecznego obrzędów i obyczajów rodzinnych; - Petera Niedermullera: Swięta i obrzędy w życiu społeczeństwa (na podstawie materiałów węgierskiC'h); Vaclava Frolca: Obrzędy i święta "czasu życia" 'we współczesności. Na tym kończy się przegląd zawartych w tomie szkiców. Sądzę, iż zreasumować jego treść warto było z kUlku innycllt, nie tylko prezentacyjnych, względów. Odizwie.rciedla on bowiem sytuację nalturYQgó1l1Jiej szej, jalką daje się odnotawać w etnografii Czechosłowacji. Wydaje mi się, liż grono badaczy czeskich i słowackich z podziwu godnąwyt'rwarłością s1tara się kOlnltynuować tradycje wls1półpra1cy~trnografów i folklorystów Europy Srodkowej, Co - zwłaszcza w os:tatndch latach - zaniedbane zostało niemal zupełnie przez inne kraje. Najlepszym wyrazem tego jest wykaz uczCis:lillików'"ympCJzjum w Sbraznicy, Móregia, efekty lslzybko - CIo 'rówmież charakterystyczne - wydane zostały w formie książkowej. Zawarte w tomie referaty autorstwa południowych sąsiadów Polski wskazują na 'Pewne cechy charakterystycl)ne dla badań obrzędów i obyczajów w tym ,kraju. W duży,m uproszczeniu ująć je można w czterech punktach: (1.) Duże przywiązanie do tematów od fat już podejmowanych w studiach etnograficznych - a w,ięc tradycyjnych zwyczajów ludowych. (2.) W tematach tych konsekwentnie i skutecznie pomija się religijne uwikłanie danych obrzędów. Omija się kh światopoglądowe zaplecze, co sprawia, że ich "czysto" świecki obraz pozbawia się właśeiwej mu barwy. Marginalne wzmianki na te'., te ma:t nie potrafią oddać w zupełności teigo, co ma miejsce w rzeczyw!'lstości (3.) Interesujące są próby zajęcia się nowymi tematami, nawiązującymi do zjawisk kultury ws,półczesnej. Wysuwanym w nich analog,iom i uogólnieniom przydałaby Się wnikliwsza refleksja teoretyczna; forma1ne i fenomenologiczne zbieżności nie mogl być bowiem podstawą do pochopnych wniosków o paralelności zjawisk właśc:iwych różnym kontekstom. (4.) Zdecydowana dominacja metody empirycznej i opisow2j, ze wszystkimi pozytywnymi i negatywnymi jej konseikwet11cjami badawczymi. Jeśli ktoś dopatruje się w ty eh kilku szkicowych uwa,gach jedynie negatywnej krytyki, to jest w błędz,ie. A już na pewno nie mOże ona dotyczyć samej w sobie pracy Czas życia, która stanow,i cenny wkład do naszego poznania kultury obrzędowej. 1 Stanislava Buchowska �328 RECENZJE Promysly i tamiestwy Bielarusi, "Nawuka Technika", Mińsk 1984, ss. 192. Wymieniona w tytule publikacja" wydana w nakładzie 1550 egzemplarzy, została zredagowana przez W. K. Bandarczyika, W. J. Mlialeszkę i M. F. Pilipenkę w ramach opracowań ogłaszanych przez Instytut Kulturoznawstwa, Etnografh i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej SSR. Jest ona drukowana w języku białoruskim i zawiera 22 artykuły napisane przez 13 autorów. Całość [Jublikacji, stosownie do omawianego zagadnienia, jest iluS'trowana oda;>owiednimi rysunkami, fotografiami i mapkami. Treść składa się ze wstępu, następnie z rozprawy natury 'teoretycznej, a w dalszej kolejności z dwu zasadniczych 'Części {"Przemysł" i "Rzemiosło")podzielonyci1 na artykuły (jakby rozdziały) opracowane przez określonych specjaListów. Wszystko to podsumowane zostało zalkOllczeni.em. Niemal każdy z artykułów zbudowany jest w oparciu o specyficzny trójczłonowy rytm: prahistoria i historia danej dziedziny, dłuższy lub krótszy opis stosowanej w niej techniki i technologii z podan,iem produkowanych w jej ramach dóbr oraz jej losy po rewolucji 1917 roku. Nadmienić należy, iż tytuły wi'elu artykułów !przypominają mianowni'ctwo zastosowane przez Kazimierza Moszyńskiego w pierwszym tomie Kultury ludowej Slowian. Podporządkowane są One jednak innej :niż u Moszyńskiego idei i manifestują się w odmienny,m sensie, który tkwi głęboko w zasadach głoszonych przez radziecką szkołę w etnografii. We wstępie zawarta jest charakterystyka ogólna obranego t~matu publikacji pod względem historycznym. Jego autor, W. K. Bednarczyk. ukazuje też rozwój zainteresowań tym zagadnieniem oraz przytacza co znaczniejszych jego badaczy. Znajdzie tu też czyt'e1nik sprecyzowanie terminu "przemysł" jako ubocznego zajęcia rolnika mają'cego na celu zdobycie dodatkowych produktów i surowców oraz terminu "rzemiosło" jako wyrobu przy pomocy rąk i prostych narzędzi przedmiotów domowego użytku oraz narzędzi gospodarskich jak leż służących do wykonywanlia innej pracy. Istotnym ustaleniem wstępnym jest ,też s1;wlierdzenie, że rozkwit przemysłu i rzemiosła IprzYipada na epokę feudalną, a wszystk,ie j'ego główne elemetrllty skirystali'z'o'wałysię w oikres,ie sitarolru.siki,m'i - 'Zdarniem aullellra - IPl'zetrwały do dziś. Impuls w postaci Rewolucji Październikowej spowodow:lł, iż liczne warsztaty miasteczkowe i wiejsk,ie stały s,ię podwaliną lokalneg,o przemysłu. "Nowa władza - pisze W. Bandarczyk - upatrywała w tych dziedzinach ludzkiej działalności wielką pomoc w odbudowie gospodarki. Już w 1923 roku w Moskwie zorganizowano Pierwszą Wszeehzwiązkową Wystawę, na kltór'ej pokazano znaczenie i rolę ludowego przemysłu j rzemiosła" (s. 8). Autor rozprawy zatytułowanej "Tendencje rozwoju prz,emysłu i rzemiosła", W. S. C4toj, przeprowadza charakterystykę ogólną poruszanych tematów. Konstruuj'e też teorię, którą one mają !pod~przeć. Stwierdza, że przemysł i rzemiosło są odbiciem sił produkcyjnych. "Dziejc życiowe tego czy innego narodu pisze stają się bardziej zrozumiałe w kOll1te1kśc:e umów społecznych oraz w pow.iązaniu ze środowiskiem geograficznym. Przyroda decyduje o surowcach i o ludzki'ch zajęciach. To ona decyduk o takich pracach, jak zbieracitwo, myśliwstwo, ,bartnictwo, obróbka drewna itd" (s. 11). BadarLia nad h:storią rZJemiosła pozwoliły autorowi artykułu wyróżnić trzy jego stadi<J: wytwarzalllie wyłącznie na potrzeby domowe, produkcja na zamów.ienic oraz produkcja na rynek. Każda z tych form decydowała o społecznym podziale pracy, o bycie ek0nomiczny,m wsi białoruskiej. Wydaje się, że w ten sposób pragnie autor podkreślić typowo marksistowskie przejście iloś'ci w jakość, walkę starego z nowym. �RECENZJE 329 Najbogatsze w treść ,etnograficZil1ą są rozdziały zatytułowane następująco: "PozysIkanie i obróbka żelaza" (S. F. Oiarochm), ,.,Przemysł rybołówczy" (J. M. Braim), "Wyrób węgla, dziegciu, smoły i potaszu" (N. J. Burakouskaja),,,Obróbka drewna" (W. S. Oiltoj), "Garncarstwo" (S. A. Miluczenkau), Tkactwo" (G. M. Kuryłowicz) i "Wyrób instrumentów muzycznych" (J. D. Nazina). Podkreślić należy, że wszystkie tematy korzystają z bogatego materiału archiwalnego. Autorzy poszczegók]y~h '.cqJra w nic OIgmn<iczl2Ui slię do ·opli6ów eltnog'raficZ!nych in,teresujących Ich tematów, lecz sięgnęli do efektów !badań archeologlicznych i przedstawiali je w ujęciu materializmu historycznego. Przypuszczać należy, iż metodę tę zastosowano, aby pozyskać specyfikę rozwoju maiterialnej kultury ludowej na Białorusi przy równoczcsny,m zdaniu sobie sprawy ze stopniowego jej zanikania. Wydaje się to potwierdzać fakt, że wiele uwagi zwracano na przełom XIX i XX wieku, ze zbyt skromnym potra1ktowaniem współczesności. Stwierdza to zresztą wyraźnie w swoim za,kończeniu W. Bandarczyk który pisze: "W okresie radzieckim, w związku z industf'ializacją, kolektywizacją i w wyniku rewolucj,i kulturalnej, zmieniły się niektóre przemysły i rzemiosła. Na ich bazie !powstały spółdzielnie, które z kolei przekształciły się w lokalny przemysł" (s. 190). Z dawnego zaś rzemiosła, posiadającego dziś charakter rudymentarny, ositały się jedynie te elementy, które zezwalają na produkcję przedmiotów dla własnych potrzeb lub na wytwarzanie pa,miątek. W związku z powyższym nasuwa się refleksja ogólniejszej natury, iż ludowy przemysł i rzemiosło, które ciągle rzutują na czas współczesny, choćby poprzez lokalny przemysł, są ilustracją talentu narodowego i jako takie mogą być odbiciem jego dziejów. Zastosowano tu w1ięc w klasyczny sposób marksistowski postulat badawczy, poleg1jący na ujęciu etapów rozwoju zjawiska i skonstatowaniu, czym ono teraz jest. Takim ujęciem twórcy publikacji opowiadają się wyraźnie za materializmem historycznym i za tkwiącą w nim logiką. ZastosowaLi więc rozumowanie oparte o tak zwaną konieczność i powinność. Z tych to zapewne względów dowiadujemy się, że w okresie od XV do !XIX wieku !przemysł i rzemiosło służyło głównie interesom feudałów względ:1ie kapitalistów., a w dalszej kolejnOŚCii ludności zamieszkującej w miastach, miastecz'kach i wsiach. Prawie każdy z autorów charakteryzując opracowywane przez siebie zagadnieliliie uwzg'ędniał takie elementy, jak byt społeczny, społeczeństwo a wytwórca lu!b grupa wytwórców" organizuje wytwórców. Zwracają oni w ten sposób uwagę na przyczyny przeobrażeń, jakie zaszły w dziejach przemysłu i rzemiosła. Wszystko to czynią zgrabnie, jednocząc materiał empiryczny z teoretyczną analizą. Biorąc do ręki tę interesującą książkę kierowałem Slię pokusą głębszego poznania w oparciu o najnowsze etnograficzne badania terenowe wybranych 'przez zespół redakcyjny zagadnień. Niestety, spotkał mnie zawód. Autorzy arltykułów prezentują bowiem produkt swych dociekań zbyt jednolicie, zbyt schematycznie i zbyt grubo owinięty w wiedzę archeologiczną, historyczną, społeczną i ekonomj,czmą. Nie wykazali nawet zapobiegliwości polegającej na uwypukleniu a,ktualnych badań, czego etnograf od tego typu pracy ocz,ekuje. Opisali zatem niejako od nowa fakty od dawna już znane. Jakhy oprawili stare ilustracje w inne ramy, k:tóre jedak słabo modyfikują dotychczasową wiedzę na ich t'emat. Cenna jest jedynie, biorąc pod uwagę marksQstowską teorię społeczną, wymowa ideologkzna opracowania oraz podniesienie poprzez nią rangi ludzkich poczynań mających na celu zdobycie żywności, surowców i narzędzi. Na uwagę zasługuje też szereg konstatacji ekonomicznych i socjologicznych, mających szersze niż etnografia zastosowanie. Zabrakło też, niestety, �330 RECENZJE kilku kartek Ipoświęconych zestawieniu literatury, mogącej wzbogacić zawartą w opracowaniu wliedzę. W świetle powyższego omawiane opracowanie potraktować należy jako podstawEl d<J dalszych publikacji obejmujących najnowsze badania terenowe z zakresu współczesnej kultury materialnej Białorusi. Wymienione wyżej uwagi w niczym jednak nie umniejszają jej wartości poznawczej i ogólnego poz;iomu. Lektura tej oryginalnej publikacji jest wystarczającą zapłatą za wysiłek włożony w jej przeczytanie. Wojciech Patrik etnisk Wall identitet ma has I' ck, I hoglandets Begafolket i norra skugga. Wollegas Ekonomi, Ulgland. social Etiopien. Sadowski organisation och Uppsala 19,86, ss. 226. Książka jest dysertacją doktorską szwedzkiego antropologa afrykanisty, Patrika Wallmarka, przynoszącą obfity, dobrze zredagowany materiał etnologiczny dotyczący podstaw gospodarczych, organizacji społecznej społeczności Bega. Lud ten zamieszkuje pogranicze Etiopii ,i Sudanu, sam zaś autor prowadził badania wśród Bega w latach 1974 -1977 oraz w roku 1980. Wallmark podzielił swoją pracę na 9 rozdziałów i niek1óre z nich warto omówić chociażby z tego powodu, iż informują one o przedmiocie zainteresowań szwed z~iej afrykanistyki, która wiele mi'ejsca poświęca strukturze społecznej danej zbiorowośc!i oraz wpływom warunków :e'kologicznych na życie ludności. W pierwszych dwóch rozdziałach, które są krótkim szkicem historycznym na temat dotychczasowych badań nad ludem Bega, autor dokonuje przeglądu stanowisk badaczy na temat pochodzenia (lud prenilotycki?) i języka (grupa Koman?) społeczności Bega. Podkreśla także, że nie jest pierwszym szwedzkim afrykanistą, którego zainteresowała kultura ludów pogranicza etiops'ko-sudańskliego, zwracając uwagę że wcześniej takie badania prowadzili m. in. K. E. Knutsson i E. Forslund. Autor zastanawia się także nad skutkami migracji społeczności Bega z rejonu Gojjam Ina itClreny Wolle:ga, kitóra doprowadziła do zet'knięda Is!ię z ludami :zamies:Z!kującymi obszar Wollega i niekiedy do otwartych konfliktów militarnych, np. z ludem Oromo. Interesująco przedstawiają się w pracy Wallmarka rozdz1iały trzeci i czwar.ty. Pierwszy z wymienionych dotyczy zagadnień obszaru ekolog:kznego, w którym żyje Bega oraz źródeł utrzymania. Są to tereny między rzekami Didessa, Dabos i Niebieskim Nilem a masywem Wollega. W tym środowisku ekologicznym rozwinęła się określona działalność gospodarcza: rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo lizbieractwo, a także rzemiosło (wyplatanie koszy, kowalstwo). Rozdział czwarty zawiera informacje (plus czytelne rysunki) dotyczące zagadnień zorganizowania gospodarstwa domowego i przestrzeni domu obowiązującej wśród Bega. D<Jwiadujemy się, że typowe domy mieszkalne występują w dwóch typach: typ pierwszy, zwany w mdejscowym języku mutza, za'chowuje kształt owalny z dachem stożkowatym, typ drugi chara:kteryzuje kształt prostokąta z dachem dwuspadowym. Ten ty!p zwany jest przez Bega - debeya. Cechą wspólną obu budyn!ków mieszkalnych jest umieszczenie w częśc:i centralnej paleniska. Materiałem budowlanym jest drewno, liście, trawa, bambus. �331 RECENZ.TE O:prócz chat mieszkalnych typu "mutza" i "debeya", które zamieszkuje rodzina (monogami>czna bądź pohgynicZll1a) istnieją we wsiach Bega pojedyncze budowle należące do wdów, wdowców, starców, znachorów, grup wiekowych i zawodowych, a także pojedyncze budynki gospodarcZ€, takie jak np. spichlerze, obory, kuźnie. Rozdział piąty pracy zawi,era wiadomości z zakresu usytuowania i rozmieszczenna wsi Bega na obszarze Wollega. Wsie zamiesz.kuje 70 - 250 osób, które są członkami danej linii, gałęzi klaJl1u. Systemowi Iklanowemu wśród Bega poświęcony jest następny rozdział pracy. Autor podkreśla, że właśnie klan (choka) kształtuje wewnątrzną spo,istość i wpływa w istotny s;Josób na pozycję społeczno-ekonomiczną swoich członków. Szwedzki etnolog jest zdania, że na o,bszarze Wollega istnieje około 30 klanów. W następnych dwóch rozdZJiałach autor kI<!śli obraz kontaktów Bega z ich sąsiadami, ludami aroma, Mao i Gabato oraz ,podejmuje próbę określenia postaw jednostek" rodziny, klanu w procesie utrzymywania, trwania wzoru ,kultury Bega, pod1kreślając jej konserwatyzm i tradycjonalizm. Omawia.na pozy,cja zawiera boga~y mareriał fotograficzny, czytelne mapki terenu, genealogię klanów oraz słowniczek miejscowych terminów. Solidnie i wnikliwie opracowane przypisy do poszcrególnych r<JZdziałów pracy cZyJI1iąpozycję wartą poznania przez tych wszystkich, którzy interesują się kulturami pozaeuropejskimi, zagadnieniami środowiska ekolog,icznego, /procesami adaptacji. Na koń'cu prac~ autor umieścił obszerną bibliografię tematu oraz streszczenie w języku angielskim. Waldemar Fr.ltdor j narodov RSFSR. Mezvuzovskij L. G. B a I' a g. Ufa 1985, Baskirskij naHrnyj Universitet, sbornik, Kopczyński rield. T. M. A kimov a ss. 152. Prezentowany tu międzyuczelniany zbiór !prac z terenu RSFRR składa się z pięciu działów. W pierwszym, zat~ułowanym Związki międzyetniczne i typologia rozwojn folkloru, M. N. Mielnikow (z Nowosybirska) pisze o typologij procesów rozwoju wschodnioslovvi'ańskiego folkloru pieśniowego Syberid, na której osiedlano Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Z artykułu wynika, że pieśni ludowe, z pochodzeni a llkraińskje i b'alcl'luls.kl"2,u[.eg2lły procels'owi ruszczenia 'się. A. K. Mitkuszew (z Syktywkaru) przedstawił powiązania między'etniczn.e narodowości ugrofińskich, R. G. Nazirow (z Ury) zanalizował interesujący motyw narysowanej łódki jako fantastycznego środka uc:ieczki bohaterów baśni, podań j pieśni, ujarzmionych przez swych wrogów. Motyw ten występował także w podaniach o atamanie Razinie i był prawdopodobnie zapożyczony od ludów azjatyckich Syberi~, względnie od Tatarów. Kolejno J. M, Mizij'ew (z Nakzyka) prredstawił powiązania folkloru balkaro~kara4 czajewskJiego ze :;tarotureckdm. Dział II zbioru poświęcony jest fol1klorowi pieśniowemu. T. M. .Akimowa (z Saratowa) zajęła się poezją ludową związalI1ą z kalendarzem agrarnym. L. 1. Brancewa (z Ury) zanalizowała obrzędy 'j towarzyszący im folklor okresu zimowego, zanotowany podczas akcji zbieraczej ullIiwersyt'etu Baszk,irskiego, zorganizowanej w Latach 1976 i 1983. Uczestnicy ekspedycji stwierdzili, że w tej chwili folklor ten nie jest już aktywny, niemniej trwa on w pamięci Sitarszego pokolenda ludnoścu rosyjskiej, z dawna mieszkającej w Baszkirii. Jednakże "w ostatnkh dziesięcioleciach" �332 RECENZJE - jak czytamy (s. 45) - 7 stycznia (czyld na Bo~ Narodzenie wedLe starego stylu) chodzili jeszcze po domach kolędnicy i śpiewali kolędę modlitewną Narodzenie Twoje. ", za co otrzymywali datki. Na początku wielkiego postu młodsi, zgodnie z dawną tradycją rosyjsko-prawosławną., !pros,i1i o odpuszczenie win u osób starszych (rodziców, braci, sióstr), a ci błogosławili ich ikoną. W okresie "Swiątek" Bożego Narodzenia jeszcze niedawno młodzież dokazywała po wioskach, zakładając cegłami lub szmart;a,mlikomliol1Y,zamieniając krowy sąsiadom, !podpierając drzwi w domach, strasząc' przechodniów w przebraniu w białe koszule lub prześ6eradła, stukaj4c nocą do okien i podnoszą'c do nich wydrążone ty1kwy z wyciętymi otworami i m!i:lmjąCy1miIOCZy,usta i nos, Qlświet!one 'weW[ląiw,z świecą. W dokazywaol1,ialch tych spostrzegamy analogie do naszych zwyczajów, zachowujących się w wielu miejscowościa'ch po dzień dzisiejszy. Ciekawy też jest przytoczony w t.ym artykule dawny zwyczaj pojenia WÓdką kogutów, by następnie słuchać :ich "pijanego śpiewu". L J. Karpuchin (ze Sterlitamaka) opisał "czastuszki" śpiewane na weselach rosyjskich. Należy zgodzić się z autorem, że !przyśpiewki te trafiły do repertuaru pieśni w€selnych nie przypadkiem i ni·e dopiero w ostatnich czasach w związku z upowszechnieniem siQ gatunku "czastuszek" (jak to twierdzą nioktórzy folklory';·ci radzieccy), lecz że stanowiły one z dawna organiczną część liryki weselnej. Tezę tę potwierdzają też przyśpiewki towarzyszące weselom ludu polskiego i białoruskiego (o tych ostatnich ;pisałem w "Slavica Wratislavie:ns'ia", z. 18: 1979, s. 131 - 132). L. S. Szeptajew (z Leningradu) rozpatruje tematy pomocy wzajemnej i braterstwa w pi'€'śniach wschodniosłowiańsk,j'ch o powstanliach chłopskich w XVII i XVIIIw. J. W. Kiriejewa (z Saratowa) przedstawiła dotychczasowe sądy na temat gatunku romansu jako specyficznej odmiany !pieśni lirycznej. W dziale Proza ludowa J. N. Djakonowa {z Jakucka) zanalizowała postać Baby-Jagi w eposie bohaterskim i ibaŚll1iach'jaikudkich. za!pożyczoną z baśni rosyjskich, T. G. Bordżanowa (z Elisty) przedsitawiła motywy mitologiczne w kałmuckich baśniach bohatyrskich" L. B. Siedowa (z Sarańska) dokonała klasyfikacji tematycznej podań mordwińskich. Podajmy dLa przykładu temat 1II17 wedle tej klasyfikacji: "Ujarzmli'en:ie Mordwy. Czarodziej Dzięcioł prz'€'powi,edzial Mordwinowi Szpakowi, że jeżeli jego pot<:imkowie będą żyli w,e wrogości wzajemnej, to ich ujarzmią władcy rosyjscy. Przepowiednia spełniła się" (s. 78). Albo temat III/8b: "Car rosyjski płynął rzelką, zobaczył modląc)"ch się Mordwinów, posiał dla nich dary. W rewanżu starszyzna wysłała gościńce poprzez młodmeńców, lecz c,i zjedli je sami a carowi przynieśli !piasku i wody. Car przyjął to jako oznakę pokory i zaczął uważać ziemie mordwińskie za swoje" (s. 79). W następnych artykułach tego działu B. G. Achmat.€szyn I(ZUf y) przedsrt;awił podania o przyłączeniu Baszkir:i!i do parlstwa rosyjskiego (co nastąpiło w XVI w.), a G. N. Kurbatski (z Kyzyłu) rozpatrzył przysłowia j powi'edzenia tuwińskie jako źródłoo etnograficzne. W dziale Folklor i Literatura D. N. Miedrisz {z Wołgogradu) zamieścił artykuł o badaniach syste.mowo-typologic7.nych iliaci powiązaniami literatury i folkloru w zakresie poetyki, w 'kolejnych zaś artykułach A. W. BarmiU1 (z Uf y) pisze o funkcji mitologizmu w narracji epickiiej (na materiale prozy radzieelkiej), L. G. Gorbunowa (z Sarail.owa) - o fantastyce ludowej w twórczości pisarzy rosyjskich ~poki romantyzmu, G. A. iA,bdulina (z Uf y) o folkloryzmie Ivhch~ła Sałtykowa-Szczedrina, M. G. Rachimkułow (z Uf y) - o Baszkirii i folklorze baszkirskim w utworach pisarza Wasyla Brusianina, żyjąceg,) na prz€łomic XIX i X'X w. W ostatnim dziale - Materiały i komunikaty 2. K. Lebiedi'ewa (z Jakucka) !pisz'€'o tradycjach pieśnliowych wśród potom\ków osadników kozaokich na Czukotcc, a zll1any u nas folklorysta białoruski Lew Barag (w latach 1950-tych wykładał �333 RECENZJE w Uniwersytecie Białoruskim w Mińsku, obecnie jest profesorem Uniwersytetu Baszkirskiego w Ufie) scharakteryzował i zamieścił tekst baśni Syn cara l'llsll, zapIsane} przezeir w rejonie biiżbulackim Au;tonomicznej Baszkirskiej SRR. Utwór ten stanowi kontaminację czterech wątków. Zitlanych foLklorystyce europejskiej: Wychowanek diabla (AT 667), Królewna zaklęta w ptaka (AT 401), CudOWna udeczka (AT 313) i Czarodziejski p:erścień «AT 560). Wariant białoruski pierwszego z tych wątków opublikował swego czasu Jan Karłowicz (podania i bajki zebrane na Litwie, Kraków .l887 - 1888, nr 13). ZamiesZJczony tekst jest ciekawy, zwraca jednak uwagę jego popl'awny literacko język, widocznie ów bajarz, od którego tekst został zapisany. nie należał do ..szeregowych" przedstawicieli łudu. Kończy ,tom komunikat W. K. Archangielskiej (z Saratowa) A. N. Pypin D znaczeniu etnografi.i krajowej. Poglądy znakomitego filologa rosyjskiego zostały tu przedstawione na podstawie jego listów do A. N. Mincha, etnografa saratowskiego. Z notki na odwrocie karty tytułowej wynika, iż omówiony tu zbiór prac folklorystycznych stanowi nr 12 serd;i Folklor narodow RSFSR. Warto, aby tą serią zainteresowali się także nasi folkloryści 'i etnografowie. Franciszek Skazki z pze8nz rożdionnyje kwa 1985, ss. 520. w dorogie. Cyganskij tolklor. Sielicki Wyd. "Nau1ka", Mos- W skład opubl,ikowanych w omawianym zbiorze materiałów wchodzą bajki, lamenty" pieśni przeciągłe, weselne i obyczajowe, pieśni do taóca oraz żartobliwe. Na końcu zbioru zam~eszczono w formie dodatku nieliczną grupę utworów liryczmych. Uwzględniając zróżnicowanie tematyczne bajek, można je podzielić na trzy zasadnicze gr llJ>y, mianowicie: bajki fantastyczne i obyczajowe, które stanowią największą objętościowo część, oraz nielicZJl1ebajki o zwierzętach. Wd~kszość materiałów :rebrano w miejscach największej koncentracji ludności cyg,ańskiej, tj. w północno-zachodnich obwodach Ros. FSRR, głównie w okolicach Leningradu, Nowogrodu., Pskowa, a także na obszarze Kafleliti. Utwory pochodzące z wyżej wymienionych regionów zadziwiają przede wszys;tkim czystością gatunku; tradycyjne pieśni cygańskie nie utraciły swej' oryg.inalności, a ich treść zawiera stosunkowo nkwiele elementów folkloru rosyjskiego. Również ,bajki zawierają wiele archai'czmyoh pierwiastków deano!l'lol'Ogi'icygańskiej, bardzo orygtiinailn:ej, niie mającej analogii w folklorze innych narodów. Pewną część materiałów z'ebra;no ponadto pod Smole!1skiem i Saratowem oraz w środowisku Cyganów zamieszkujących duże .miasta, m. in. Moskwę, Lendngrad, Pietrozawodsk d Tułę. Rosnące w pierwszej połowi,e XIX w. zainteresowanie folklorem cygańskim zapoczątkowało okres rozwoju kompleksowej dyscypliny naukowej obejmującej historię, etnografię i język Cyga,nów. PoOdjęto w tym zakresie szereg ;prac badawczych, pojawiły się też ;pierwsze opracowania li ZJbiory cygańskliej literatury ludo\'lej. Jednakże publikowane w itym czasie ma1eriały nie zawsze byly oryginalne; często kwestionowano ich autentyzm, zarzucano im brak zgodności z pierwotnym źródłem zapisu, a niektórym zbieraczom ;przyptisywano wręcz autorstwo całych tekstów, tworzonych w oparciu a własną :inwencję oraz na zasadzie sztucznego kon- �334 RECENZJE taminowania ZIlJanych wątków. Przykładem tego rodzaju mistyfikacji - związanej z opublikowaniem cygal1skich mitów i bajek - jest broszura A. Jelisiejewa, wydana w 1881 r.l, a także kSliążka N. Kuna pt. Bajkz cygańskie 2. Initeresującym materiałem folklorystycznym jest rękopis mieszczanina M. Grigoriewa, w którym rewarto obszerny słownik języka cygańskiego oraz szereg pieśni, zapisanych w języku rosyjskim i cygańskim 3. Niewątpliwie największe znaczen<ie w procesie badania folkloru Cyganów rosyjskJich mają prace W. Dobrowolskiego, zwłaszcza artykuł Kisielewscy Cyganie \ a także książka pod takim samym tytułem, w której obok ba}ek i pieśni zamieszczono wiele cennych materiałów z dziedziny etnografii 5. Niestety, dorobek naukowy W. Dobrowolskiego nigdy nie zostanie za'Prezentowany w całości, ponieważ archiwum uczonego z,aginęło beZ/powrotnie. Niektórzy badaCze wykazywali duże zainteresowanie mową potoczną Cyganów; w 1900 r. wydano w Moskwie książkę pośWJięconą tej właśnie tematY0e 6. Jej autor, P. Istomin, zamieścił w niej kilkanaście cygańskich pieŚTIi ludowych oraz parę opowiadań. Celem książki nie było bynajmniej eksponowanie różnorodno~ci motywów i wątków fabularnych, lecz zapoznanie czytelnika ze specyfiką stylu języka cygańskiego. Powzięty zamysł został w pełni zrealizowany. Nieoceniony wkład w rozwćj cyg,anologii wniósł znany indolog, A. Baranniikow; w swych pracach Cyganie ZSRR 1 oraz Ukraińscy Cyganie s uczony przedstawił rezultaty badań folkloru południowoukraińskich Cyganów. Mniej uwagi poświęcono natomiast e'tnografii plemion koczowniczych zami,eszkujących centralne regiony kraju. Zainteresowanie folklorem cyg'ańskim nie ograniczało się wyłącznie do zbierania utworów literatury ludowej oraz przeprowadzania ,jch analizy literackiej; w 1963 r. wydano książkę Indy Romany-czaj pod tytułem Bajki wędrujących za słońcem 9. W zbiorze tym autorka zawarła szereg bajek najpisanych całkowicie samodzielnie. W konstruowaniu fabuły Romany-czaj wy'korzysta oryginalne, popularne w folklorze cygańskie mo. tywy. Uwagę wielu badaczy przykuwała żywa, pełna egzotyki melodia pieśni cygańskich; w 1971 r. opublikowano zbiór pieśni pod redakcją kompozytora S. Bugaczewskiego, odznaczający się cennymi walorami muzykalnymi. W jego skład weszło kilkadziesiąt utworów" które au-tor opatrzył fachowym komentarzem l". Spośród prac edytorskich popularyzujących folklor cygański pojawiają s'ię również zbiory zawierające utwory z repertuaru grup etnicznych - głównie Ursarów i Kelderarów koczujących poza granicami ZSRR. Jako przykład można .przytoczyć książkę !poety mołdawskiego G. Kanti pt. Folkłoros romano 11, a 'także zbiór R. Demetra 12. Do- 'A. Jelisiejew, O materia/ach dla izuczenija cygan, sobran'nych M. I. Kunawinym, SPb. 5. 2 N. Kun, Skazki cygan. W 2-ch knigach, Moskwa 1922. 'FOrmy i s/owar' cyganskogo jazyka (r".1kopisnaja kniga). Sost. M. Grigorjcw, Moskwa 1 a881, t. 17, wyp. W; . • W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie. "Zywaja starina". 1897, t. 7, wyp. J, s. 3 - 36. , W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie, S;Pb 1908. • P. Istomin (Patkanow), Cygans',ij jazyk. Grammatika I rllkowndstlUo k prakticzesl<am1L izuczeniju razgowornoj reczi sowricmiennych russkich cygan, Moskwa 1900. 1 A. Baranniko-w, Cygany SSSR. Kratkij istoriko-et>nograficzeskij oczerk, Moskwa 1931, • A. BaTannkow, Ukrainski cygany, Kyew 1931. • 1. Romany-czaj, Skazk iduszczich za solncem, Leningrad 1963. ,. S. Bugaczewkj, Cygcz.nskije narodnyje p2sni plaski, Moskwa 1971. 11 G. Kanti, Folk/oros romano, Kiszyniew 1970. 11 R. Diemieter, Obrazcy fOlk/ora cygan-ke/derariej, Moskwa 198'1. �RECENZJE 335 tychczasowy stan ,badań folkloru cygańskiego nie jest zadowalający. a ;publikacje utworów ustnej literatury są nieliczne. Celem omaWlianej książki jest wzbogacenie dorobku edytorskiego w tym właśrue zakresie. Zamierzenia te częściowo zrealizowano, ponieważ Bajki i pieśni powstałe w drodze są najbardziej obszerną publikacją, obejmującą zarówno prozę, jak i llirykę. Większość utworów omawianego zbioru wykazuje cechy wspólne z literaturą ludową innych narodów. Wyni'ka to z koczowniczego try,bu życia Cyganów.. którzy wędrówkę z dalekich Indii zapoczątkowali już pod koniec X w, a do Rosji przybyli w XV w. Ich bliski kontakt z narodami Europy sprawił, że obyczajowość cygańska w dużej miel'ze utraciła na swej oryginalności. Zmiany zachodzące w sferze światopoglądowej ludów koczowniczych były ściśle uzależnone od wierzeń religiJnych panujących w poszczególnych krajach; na terenie Rosji Cygarue przyjmowali przeważnlie religię opartą na doktrynach kościoła prawosławnego. Było to jednakże specyficzne .prawosławie, nieortodolksyjne, traktowane przez koczowników dość swobodnie, o czym świadczą niektóre utwory. jak na przykład bajka Swięty Grzegorz i Cyganie, w której oddzielne motywy były wprawdzie zaczerpnlięie z literatury hagiogmficznej, lecz całość utworu skonsitruowano na zasadzie anegdoty. wyszydzającej moralność chrześcijańską. Folklor cygańskli pozostaje pod pewnym wplywem rosyjskiej literatury ludowej. czego potwierd2ieniem mogą być liczne zapożyczenia znanych motywów bajkowych typu: Ognisty ptak, Wieszczy sen lub wzorowanie się na rosy jsklich pieśniach lirycznych więziennego cyklu. Niektóre wątki, aczkolwiek bardzo rzadko, odnajdujemy nawet w baśniach Andersena. natomiast struktura kompozycyjna baje,k cygailskich oraz ich poetyka oparta jest na wzorcach wypracowanych przez rosy jską prozę ludową. Kultura narodów Europy niewąltpliwie w dużym stO'pniu wpłynęla na twórczość ludów ·koczowniczych, jednakże nie zdołała zdominować wszystklich dziedzin życia społecznego, Dotyczy to przede wszystkim na wskroś oryginalnej obyczajowości cygańsikiej, mało podatnej na obce wpływy. Utwory omawlialI1ego zbioru stwarzają rozległą panoramę stosunków panujących w przeciętnej rodzinie cygańskiej. Doniosłą rolę odgrywała w niej żona, na którą spadła odpowiedzialność utrzymania więzi rodzinnej oraz niezwykle trudny obowiązek zas,pokajania potrzeb dnia powszedniego; kobiety wykonywały również najcięższe prace. Uwzględniając zakres i znaczenie pełnionych funkcji, można by przypuszczać, że żona cieszyła się w rodzinie -cygańskiej nale7Jlym autorytetem. Rzeczywistość j'est jednakże calkiem odmienna: konserwatywny patriarchat uniemożliwiał kobiecie zajęc.ie należnego jej miejsca w rodzinic, natomiast despo'tyczna władza męża praktycznie ni'e znała żadnych ograniczcI'" \V wielu utworach, zwłaszcza w liryce, podejmowano problem losu młodej Cyganki, zagubionej w rodzinie męża; jej rozczarowanie niekorzystną metamorfoz,! współpartnera pogrążonego w nałogu pijaństwa często przeradzało się w zw<:)tpicnie. Zadziwiająca jest bierna postawa kobiety wobec istniejącego stanu rzeczy, ,przyjmowanego jako nieug.ięte faitum. Zaledwie w j'ednej bajce poddano otwartej krytyce stosunki rodzinne: Cygan traktujący nieludzko swą żonę został potępiony przez ldnego demona, Sporadyczne próby dokonywania rewizji ustalonego od wiokówporzqdku świadczą wymownie o stopniu oddziaływania obyczajowo.~ci na ludzką mentalność; nawet poczucie krzywdy i niesprawliedliwości nie zdobło przeciwstawić się skutecznie potężnej sń1e uświęconych tradycją obY'czajów. Niezwykle zadziwiająca jest etyka cygańska. Jej ksztaŁtowanie się było w dużej mierze uzależnione od trybu życia !koczujących plemion oraz dorażnego sposobu zaspokajania ich potrzeb bytowych. Specyficznej ocenie poddawano na przykład �336 RECENZJE kradzież., której nie traktowano bynajmniej jako zjawisko ze wszech miar szkodliwe, urągające godności człowieka., lecz jako wzór życiowej zaradno~ci. Tego rodzaju interlpretację obserwujemy głównie w pieśniach obyczajowych. Nośnikiem podobnej treści są bajki satyryczne, w których opisano szereg nieuczciwych transak'cji, zawieranych pomiędzy sprytnym Cyganem i bogatym, lecz łatwowiernym chłopem czy dziedzicem. Bajki tego cyklu zupełnie zatraciły moraliza;torslki charakter, a zawarta w nich idea pozostawaŁa w jawnej sprzeczności z tradycy jną konwencją tego gatunku, według której dobro niezmiennie tryumfowało nad złem: utwory te nie potępiają cygańskiej ll'ieuczctiwości, lecz wyszydzają ludzką naiwność. Jednakże moralność cygańska jest pełna sprzeczności, .bowiem nie posiada jednolitych norm, dzięki którym można by w sposób uniwersalny wyznaczyć wkres wartościowania postaw ludzkich. Czynów człowieka nie Jdasyfikowano na zasadzie obiektywnej oceny tistnieją'cego stanu rzeczy. a ich waI1iości, w mentalności ludów koczowniczych, decyduje głównie sam człowi,ek: Jeżeli Cygan dopuszcza się wykroczenia wobec społeczności prowadząoej osiadły tryb życia, wówczas zostaje usprowiedliwiony. Gdy zaś identyczny występek ma miejsce w taborze, wtedy napotyka ostrą krytykę i raptem staje się czynem wysoce nieetycznym. Ambiwalentne 'Podejście do tej kwestii nie było, jak się na pozór wydaje, następstwem dyskryminacji etnicznej, ponieważ ujemne S:kuJtki niesprawiedliwego wartoścuowania do1Jknęły również Cyg.aIIlów. Amaliza tre·ści ;z)alWar1tY'Cih w zbiollze bajek wykazuje negatywne nalsitawienie koczowników dQ zamożnych warstw społecznych, a nawet do Cyganów prowadzących osiadly tryb życia. Z preferowaniem wędrownego życia łączy się jednocześnie głęboka troska o utrzymanie jedności cygańskiego taboru który poprzez hierarchicz:ność sprawowanej w nim władzy oraz kolektywne zaspokajanie potrzeb bytowych :przypomniał jedną wilelką rodzinę. Cechą znamienną wspólnoty koczowniczej był,a odrębność p;raw i obyczajów. T'rady,cje IkJu~tywQwa'now 't)'lm śrooQwisku ze szczególnym Ipietyzmem, a naruszenie niektórych obyczajów karano z całą surowością. Ostro !p{)tępiano występki godząc€ w rodzinę a także nieposzanowanie gośoinnośd cygańskiej; w bajce a Wajdzie i Róży (nr 4) została srogo pomszczona ucieczka młQdej dziewczyny z taboru wraz z narzeczonym: Różę tajemne moce zamieniły 'W jarzębi:nę, a Wajda stradł mnę na zawsZJe. Mdty'W pOirwall1liaIrrc.lrzecwnej był popularny w epl'ce cYlgańskieJji p~zypQlminail.oby'c'zaje .narodów WS'Clhodu.W innym wariancie tej samej bajki Wajda ukarał niegodziwych szwagrów za złamanie prostarego obyczaju poszanowania praw gości. Etyka cygańska przypominała ponadto człowiekowi o wdzięczności wobec bliźniego za wyświadczone dobwdziejstwa, a także nakazywała !bezwzględne wywiązywanie się z danego przyrzeczenia. Taki jest moralno-etyczny sens bajelk: Dziewczyna-Łabędź (nr 9), Zaczarowana sierotka (nr 10) Qraz Jak Cygan nie dotrzyma~ słowa (nr 15) Sipośród bajek omawianego zbioru moma wyszcz1ególnić pewną gru:pę utworów epickich zaHczanych do tzw byHcZJek Zawierają one - !podobnie jak bajki - sporo elementów irracjonalnych, lecz interpretacja przedstawianych w nich faktów jest zgoła Qdmienna: fantastyczne historie w wyobrażeniach cygańsk,ich bajarzy nie były tworem ludzkiej wyobraźni, lecz nosiły znamię autentycznych relacji, zaś mitycz:ne :postacie, leśne i domowe demony czy rusałki, n~e istnialy w wyimaginowanym świecie, ale żyly wśród ludzi i oddziaływały na ich losy. W "byłiczkach" odzwierciedlono więc najistotniejsze elementy demonologii ludowej, całokształt cygańskich wierzel'l i zabobonów. W pieśniach liryczny'ch często poddawano analizie dobre i złe strony cygańskiego iyaia. Reflleksje 'na ten Iteimalt rómi'ły .slię dia·metra,lnie. W rozważani~lCh przeważała nuta optymizmu, chociaż nile brakowało również pesymistycznych akcentów. Zycie �337 RECENZJE w taborze niewątpliwie posiada wiel€ romantycznego uroku; daje poczucie niczym nie skrępowanej swobody, stwarza wspaniałe warunki do poznawania świata, umożliwia stały konta·kt z przyrodą li wreszcie jest wielką niewiadomą, !przypominającą romantyczną .przygodę. Najistotniejszą z wymienionych cech jest jednakże wolność, różnie pojmowana przez koczowników: dla jednego oznaczała możliwość dokonania czegoś niekonwencjonalnego, częs-to sprzecznego z I'egułami życ'ia rodZJinnego i grupowego. Dlat-ego też opisom porwania niewiasty towarzyszy niebywały entuzjazm, apologia śmiałego przedsięwzięcia., będącego wyoozem spontanicZJnego \Sll1fzeówu mlodej gCI1iCIT<łcji wOIbec nlie'toleranoj'i stalli'zego pcxk:>oJeIl1lia. Innym a1trybutern cygańskiej woll1ości, eksponowanym naj-częściej w plieśniach, jest wierzchowiec - integralny element taboru :niosąeego !koczowników w dalekie krainy. Zrozumiałe jest zatem iJrzywiązanie Cygana do swego rumaka, darzonego szacunkioem, uważanego llIiemalże za członka rodziny. Romantyzm nie przesłaniał jednak realizmu w oce:n'i!eujemnych cech koclwlwniczej egzystencji. Ul>olewanie nad uciąż1iwoociaJITJijJ dnia ;powszedniego miało miejs-ce głównie w liryce; w pieśniach: Maszeńka (nr 44) oraz Mój ojczulek (nr 54) rozbrzmiewa skarga Cygana trawionego nostalgią. Nie b,wkuje ,również picśni opi-sująych tęsknotę Cygall1ia zaold-choldzącym latem. Nadejście jesiennej .pory było bowiem dla koczowników zapowiedzią trudnego okresu zimowego, w którym natura prz·estała być sprzymierzeńcem i niosła cały szereg u1trudniEń. Specyhcvny t-ryb życi'a uniiemorż1iwiał męŻJCzy.znompodjęcie ja:kl:e,go!kolwiek stałego zajęcia, w związlku z -czym trudnili się onU hap.dlem koni, szukali dorywczej pracy naj'emnej i często, niestety, łamali prawo, dopuszczając się drobnych kradzieży. Całą lirykę napełnia s-karga osamotnionej Cyganki, zaniepokojonej nie!pewnym lo.,-em mę·ża. Pomimo uciażJiW'OiŚci,jaklie nidsło życlie w ta;oorze, Cyganie pozostawali pod wpływem romantycznego uroku nie kończącej się wędrówki. Nawet wydane w XVIII w. specjalne ukazy carskie nie byly w stanie ustabilizować ich życia. Z€!w 'na_tury był silnJiiejszy od wszelkich na;kazów. Poetyka publikowanych bajek i ;pieśni niewiele w zasadzie odbiega od !kanonów przyjętych w rosyjskiej !prozie li liryce. Pieśń cygańska odróżnia się przede wszystkim żywym tempem i dużą ilością wykrzynień, uzupełniających luki w tekście. Jeż-e1i chodzi o osobliwości językowe pieśni, warito podkreślić tendencję do hiperbolozowanlia epitetów oraz dużą ilość stałych połączeń wyrazowych, wpływając:)"ch na specyfikę stylu. Największe zainteresowanie budzi jednak sposób odtwarzania poszczegółnych utworów, co było uzależnione od indywidualnych predyspozycji baj<lJrZylu,b .pieśniarzy. Niekitórzy :z. .n~1Ch _zad:z.iwif<li1j 'Swohodą qJ}owiada:nJia, d:użą '1mprowizacją oraz bogatym repertuarem wykonywanych utworów. Do takich wykonawców należy m 'in A Łobanowa. Natomiast utwory w wykonaniu A Iljińskieg.o cechuje mowa 7.)'w'a, pełllla hu:mCAl'u,diziękikitórej nawelt m·omen:ty dral:natyczne są neutraliizowane. Zaangażowa'nie emocjonalne słuchającego jesit duże z uwagi na bliski kontakt z bajarzem: Iljiński bezpośrednio zwraca się do słuchacza, wciągając go w tok QPowi<ldania. Podobne cechy wykazywała narracja bajek w wykonywa.niu A. Michajłoowa, ll1ie:~wyk'ledbałego >o>czyblt'OiŚĆ rodzime;go f>oilkloru. Młod<l generacja Cyganów prz-ejawia nikłe zainteresowanie twórcZiOśclią ludową swych przodków. gdyż duch ws,półczesnośc.i w szybkim tempie pochłania resztk,i wielowiekowych tradycji. Omawiana publikacja, prezentująca najciekawsze utwory cygal1s·kiej prozy j poezji, jest pokaźnym wkładem w dZJtieleupowszechnienia zanikającej kultury, która w pierwotnym stanie przetrwała jedynie w usitnej twórczości i obyczajach. Bogdan Rud·ol 22 "Lud" - t. 71 �338 RECENZJE O. M. Soln<:ewa, Izd. "Nauka", ss. 544. B M. Wołgoln'ski, S,i11galskie skazki, Moskwa 1985, Zll1ana już, bo ciesząca się poważnym dorobik.iem edy<:yjnym Główna Redakcja Literatury Wschodu, w serii "Skazk;i i mify narodow Wostoka", wydała niezwykle interesującą pracę poświęconą mało znanemu folklorowi Cejlonu pt. Singalskie skazki. Pmca ta powstała prawdOjpodobnie kilkanaście lat temu, o czym świadczą źródła" z których autorzy opracowania zaczerpnęli materiał folklorystyczny. Są to bow::.em pca'ce d;-ukowanl~ w latach sześ,ćdzie;:'ią,tych i z początkiem .la;l siedemdziesiątych, a przecież od tego czasu wiele w folklorystyce światowej uległo zmia.ni'e, szczególnie zaś w zakresie rozumienia zjawisk fo1kloru i metod jego opracowania. Auto1rzy :l1liemQgI,i już ni€G:tdy dotrzeć, a należy tego żał-ować, do wydawanej w ![]Jdiaoeh dosk~,na'rej Isert:, folk,I'o~Y'sty,cznej 'obrlalZującej pomn ilki us'tmej ludoNej twórczości prozatorskiej pt. Folk Tales of the World, której jeden tom (dziewiąty) poświęcony zositał folklorowi Cejlonu I. Omawiana praca nie jest wy1kładnikiem folkloru mieszkańcówcalej wyspy, boWJi,emodnosi się jedyn.ie do zasadniczej grupy etnicznej na Cejlonie - Singal'ezów, s't<:'lnowiących około 72.010 lruoololŚC'i kraju. Są oni, jak dOlnols'ząikroI1!ikJii lolkalna ti!'adycja, potomkami osadników z Północnych Indii. Ich język należący do indoeuropejskiej grupy języków wykazuje duie podobieństwo z językami narodów zamieszkujących dorzecze Gangesu. Znakomita większość Si,ngalezów wyznaje buddyzm Herawady. Jednakie w ciągu swego panowania na wyspie Herawady podlegał wpływom idą'Cego z Indii późniejszego kierunku buddyzmu - Mahajany ("wie1ki wóz"), gdzie wielkie znaczenie odgrywał kult bodhisatwów. Podstawowym ,miejscem sku!pienia wyznawców "Mahajany" na Ceylonie był klasztor lAbhajagini, stanowiący zarazem punkt oporu dla ortodoksyjnego buddyzmu - starszego klasztoru Machowihara. Wielki wpływ na buddyzm cejlońsku miał także hinduizm. Religię tę współcześnie wyznaje na Cejlonie około 2 mln Tamilów, drugiej na wyspie grupy etnicznej. W tym niezwykłym kraju relig,ie &tały się źródłem wielu niepokojów społecznych, których echa jeszcze współcześnie dają o sobie znać. W świadomości Singalezów "czyste" buddyjsklie widzenie świata idzie w parze i ś<Ciśleprzeplata się z starymi ludowymi wierzenJiami, Ikultem demonów sformułowanym na ich osnowie, astrologicznymi wyobraże{liami, wiarą w bogów-opiekunów. Kult ten powstał na grunc,ie wiary w demOil1y-Jalksze, duchy i lokalne bóstwa. Wszystkie te istoty, w wyobrażenuu Singalezów, źyją na ziemi. niekióre z nich mają imiona i znane są w calym kraju, większość jednak jest bezimienna ,I 'Pos~ada ba,~dz,o og,ranicz'2!:1eloJklCnnfe 7.'l1aClzen[e.KalŻida wieś p<:Jl,;iudasw.ojego opiekuna - dewatawe, każde większe drzewo jest mieszkaniem Jakszy. Wydaje sJię, że przekonania ,te właściwe są dla subkontynentu indyjskiego. Oto bowiem, kiedy z końcem 1979 roku IPodróżowałem \PO Nepalu., mieszjkańcy wielkich dolin z manifestującym się niepokojem wskazywali miejsca zamieszk,iwane przez wszelkiego rodzaju d€mony i bóstwa oQpiekuńcz'e. Stąd też ustna proza ludowa tego regio'1u przesycona jest o-powiadaniami o tY'chże wyobrażeniach. Do najpopularniejszych w Sr,j Lance bóstw opiekunczych należą: Hatha, Wishnu-Uplwan, Kataragama. W omawianym regionie bajk:i opowiadane ibyły najczęściej po zakończonych świętach i żniwach. Narratorzy najchętniej realizowali tzw .. ,dżataki (tj. gatunek 1 M. Ratnatunga, Folk Tales of Sri Lanka, N. Delhi 1979. �RECENZJE 339 literaJbury buddyjskiej mówią'cy o lI1Ja'oodz;;lnach Buddy), opo<wialdall1iaz 'życia Buddy i bogów-opiekunów, htis~orie buddyjskich relikwi. Słuchacze dziękowali im darując drobne sumy pieniędzy, banany, betel. Treści folklorystyczne w omawlianej książce podzielone zostały na cztery rozdziały. Pi-erwszy z nich, skromny, bo liczący za~edwie osiem przekazów, dotyczy bajek mitologicznych i ajtiologicznych. Mit kosmo~ogiczny szczegółn.ie ciekawie wyraża się w przekazie lpt. "Jak powstala Zliemia" (s. 28 - 29) oraz "O;powiadanie o Batmasutrze" (s. 32 - 34). Kolejny rozdział omawianej procy poświęcony jest bajkom zwierzęcym i zawiera czterdzieści dziewięć przekazów. Bajka zwierzęca na subkontynencie LTJdyjskim należy do cieszących się wielką popularnoś'clią. Swiadczą o tym różne zbiory, w których bajka zwierzęca zajmuje poczesne miejsce 2. Także systematyka ,bajki ludowej tegoż regionu a wskazuje na niezwykłe w /tym zakresie możliwości narratorów. Tu jednak, tj w folklorze S.ingalezów, reprezentowana jest ruiezbyt szeroko. Zdaniem autorów omawianego opracowania "baj,ki te już dawno przeszły archaiczny i klasyczny etap swojego rozwoju. Odczuwa się w nich wpływ tradycji literackkh, które doprowadziły do zwiększenia tendencji dydaktycznych, co spowodowało zbliżenie, w foLklorze Singalezów, dwu gatunlków - bajka i baśni" (s. 14). Najliczniej jedmak w folklorze Singalezów reprezentowane są bajki magiczne" których autorzy opracowania w trz'ecim rozdziale zawarLi sto trzy zapisy. Do najpopularniejszych tematów singaleskiej bajki magicznej należą te, w których opo·· wiada się o wędrownych księciach, a także o cudownej żonie lub mężu. Bajoki magiczne o wędrującym księciu autorzy opraicowania scharakteryzowali dwoma wątkami: niedostaiek - likwidacja niedostatku (s. 19) i na tym opierają dalszą analizę tej grupy przelkazów. Standardowy mod,el takich bajek otwiera wątek wygnani.a bohatera z domu i utrata przez ndego swego społecznego położenia. Opuszczenie rodzinnego domu rzadko jest dobrowohne, przede wszystkim bowiem kS'jążę zostaje wygnany, a to z powodu ll1iewłaściwej odpowiedzi danej ojcu na jego pytanie, oszczerstwo, prześladowanie ze strony ·macochy lub dworzan. Charakterystycznym dla narodów Azji, wyznających buddyzm, jest moiyw w t)"chże bajkach, gid'z!ie,r;rzyczyny wygnania, spowodowalne 6ą ll1iepowodzeruami w nalllJCeprzepowiedzianymi w horosko.pie księcia 4. Jednakże zdarza się, iż motyw wygnania może być opuszczony przez narratora. Np. w bajce pt. "Jak biedny książę został królem" (s. 189 - 190) bohater bez jakiejkolwiek wyraźnej przyczyny opuszcza swój dom i ud lje się na tułaczkę w obce kraje. Innym popularnym tematem ma~icznrej bajiki w folklorze Singalezów jest temat o cudownej żonie lub cudownym mężu, kJtóre otwierają Slię motywem przeobrażenia zwierzęcia w człowieka, pod warunkiem zawarcia małżeństwa między wymienionym w przekazie zwierzęciem a człowiekiem. Bajki te, jak dowodził on~iś W. Propp, wyrosły na gruncie wyobrażeń totemicznych i obrzędów inicjacji 5. Zbiór tekstów zamyka rozdział poświęcony tzw. "bajce bytowej". Termin ten odczytywany z głęboką dezalprobatą kryje w sobie po prostu to, co w polskiej fol, Por. N. Sha'rma, Folk Tales of Nepal, N. Delhi :1979; 1M. Pakra&i, Folk Tales of Assam, N. Dellii 1972; K. A. Seethalakshmi, Folk Tale of Himachal Prad2sh, N. Delhi 1973; K. P. Bahad"Jr, Folk Tales of Uttar Pradesh, N. Delhi '1973; B. K. ·Bo'rgohain, ,P. C. Roy-Chaucihury, Folk Tales of Nagaland, Manipltr, Misoram and Tripura, N. Delhi 1975. 3 S. ThompS'On, E. Roberts, Types of Indic Oral Tales: India, Pakistan and CeylOn, •.F. F. Communic'a,tlions", 1960, nr 180. , Po.r. W. F. O'Connor, Folk Tales of Tibet, N. Delhi 1979. , W. P r o p p, Istoriczeskije korni wOlszebnoj skazki, Lemngr~d ·1946. 22' �340 RECENZJE klorystyc€ określa się najczęsc1eJ terminem żart, anegdota. Znajduje tu czytelnik opowiadania o <JszusJtach, głuiPcach, niewiernych żonach, złodziejach, leniach itp., a zat'em takie przekazy, które w pierwszym rzędzie nastawione są na wywołanie śmiechu. Ale nie zawsze zastrzeżenie to może być obowiązujące dla folkloru Singalezów, bowiem wszystkie te różnorodne postacie w końc<Jwym etapie wypowiedzi narratora okazują się być przeciwieństwem swoieh pierwotnych cech; i tak np. ghlipiec okazuje się być nie tyle mądrym, co przebiegłym człowiekiem. Niewątpliwą zaletą omaw,ianej pracy jest słownik terminów wła~ciwych językowi Singalezów; wykaz źródeł i szerokie ,k<Jmentarze wyjaśniające Ho historyczne, religijne i obrzędowe przekazów; wykaz charalkterystycznych dLa kgo regionu rdślin i ńch znaczenie w folklorz,e. Natomiast szczególnie ważne jest tu odwolanie si<i do, oprócz wyżej wymienionych., międzynarodowych systematyk bajki ludowej 6. Wojciech HORROR W FOLKLORZE Łysiak I HISTORII Dorota S i m o n i d e s, Sląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, ss. 142; Władysław Kor c z, Wspólni~zki diabła czyli o procesach czarownic na Sląsku w XVII wieku, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1985, 112. s. .strachach, Placówka naukowa, jaką jest Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, posiada duże zasługi w popularyzacji tradycji ludowej na Śląsku. Myś~ę tu przede wszystkim o, działalności wydawniczej tej instytucji, której efektem jest publikacja wielu wartościowych prac, głównie z zakresu folklorystyki. W ostatnich latach w popularnej serii "Silesiana" systematycznie ukazają się coone książki z tej dziedziny, że wymienię !Aleksandra Widery, Anegdoty, humoreski i żarty ludu śląskiego (1983), Haliny Gerlich, Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych ;(iU984), Marianny li D~olllil'Jjuisrza ()zu:balów, Podania i oP<Jwieści z Zagłębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dz.isiaj ,(-1984), Doroty Simo."lides, Ele me Ie dudki. Rymowanki dzieci śląskich (1985). W tejże serii ukazała się również niezwykle cenna praca Doroty Simonides o podaniu wierzeniowym pt. Horror śląski. O diabłach, skarbnikach, utop'ach i innych strachach. Powiedzmy sobie od razu, że praca przeznaczona jest nie tylko dla specjaListów, ale i dla szerokiego grona miłośników folkloru. SimOJlides udało się w znakomity sposób pogodzić w niej aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy monografię podania wierzeniowego, która usatysfakcjonować winna masowego odbiorcę, bowiem autorka refleksję teoret.yczą uzupełnia i ,ilustruje licznymi przykładami tekstów. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nOwą pracę z zakresu genologii folklorystycznej, tym cenniejszą, że Simonidcs, rozpatrując problem funkcjonowania podania w świadomości społecznej, ujmuje go • 's. Thompson, The Type of the Folktale. A Classification and Bibliography Antti Aanle's Verzeichnis der Mitrchentypen, "F. F. Communications", 1961, nr 184; L. Bodker. Indian Animal Tales. A Pretiminary Surrey, "F. F. Communications", 1957, nr 170. S li g a c z e SuczezmTT111;,n R,a Tlogy, !Riiwym, �RECENZJE 341 w powiązaniu z innymi gatunkami prozy folklorystycznej, talcimi, jak: bajka, legenda czy anegdota. Na pocz<jtku autorka zapoznaje czytelnika ze stanem dotychczasowych badań nad opowieścią wierzeniową na Sląsku, przywołując zarówno polskie, jak i niemieckie dokonania w tej mierze. W rezultacie za najstarsze rejestry podań trzeba uznać zapisk,i zakonników śląskich, tzn. zbiór średniowiecznych kazań Peregrinusa z Raciborza i rękopis (z 1. 1416 - 1454) Mikołaja z Koźla. Z późniejszych zródeł śląskich warto odnotować poemat. W. Róździeńskiego Officina feraria (1612) oraz zbiór "nadzwyczajności" demonologicznych J. Praetoriusa ('1969), a takźe raptularz anonimowego podróŹIliika, tzw. Kompendium arkanów magiczno-sympatetycznych i antypatetycznych (1715). Pierwszym natomiast naukowym' rejestrem górnośląskich wierzeń jest praca Józefa Lompy, opublikowana w 1862 r. w "Schlesische Provinziallbliitter" pL Schlesien in slavisch-mythologis~her Hinsicht, w której nauczyciel z Lubszy wykazuje róźnice między demonologią polską a niemiecką. Z kolei uczony niemiecki Tadeusz Oelsner w oparciu o teksty zarejestrowane w j. polskim i niemieckim podjął się próby charakterystyki podań śląskich (l1862), wykazując ich słowiailskie pochodzenie. Z prac z przełomu XIX li XX w. warto wymienić materiały zarajestrowane przez polskich księźy: Michała Przywarę i Franciszka Palarczyka. Simonides eksponuje w tej części pracy inicjatywy zbierackrie podejmowane przez rozmaite pisma baądź towarzystwa, np.: w wyn·iku takich prac podjętych przez Sląskie Towarzystwo Ludoznawcze (Schlesische Gesellschaft fiir Volkskunde) we Wroclawiu powstała pierwsza 4-tomowa edycja podań śląskich Richarda Ki.ihnaua (1910- 1913), zaś z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie (1907) na łamach "Zarania Sląskiego" rozpoczęto publikowanie materiałów folklorystycznych, [Jadsyłanych z terenu I(dominowały tu podania wierzeniowe). Po II wojnie światowej podaniem zainteresował się przede wszystkim przedwcześnie zmarly folklorysta, Józef Ligęza, publikując m.in. pierwszą monografię podal1 górniczych, zaś później wiele uwagi poświęciLi temu gatunkowi tacy folkloryści, jak Dorota Simonides 2, Janina Hajduk-Nijakowska 3 i Karol Daniel Kadłubiec '. Jak widać z przytoczonego wykazu opracowań, wcześniejsze zainteresowa.nia Simonides podaniem zostały ostatecznie zweryfikowane i uzupełnione w omawianej monografii. Autorka bowiem w II rozdziale Horroru 'ślqskiego charakteryzuje podUll' wicn:cniohc, formułując własną definicję teg:o galtuJI1:ku.W konseikweflcji ,za pod,tnic wierzc',r"j'C)'.vE' uZ.Il"je 'Ona opow'ie,ść ,o ,treści powalźne-j, Ip["zed:sta1wiającą świait J udowych \\"lerzeń, u .po<!:sta'wktórej leźy p r z e ż y c i e (podikJreśl. Stmonides). Za ]cdn.) I. kry;lcrium wyróżniania tej opowieści :;!pośród il11lych gatUll1lków podaje l J. Ligęza, Podania górnIcze z Górnego Slqska, Bytom 1972. Por. również tenże, Ludowa literatura gl!rnicza, Katowice 1958; Śladami tradycji. Studia nad folklOrem górniczym, Bytom 1968. 'Por. D. Simonides, Bajka i podania jako podstawowe gatunki tradycyjnej prozy lUdowej, (w:) Zeszyty Naukowe WSP w Opol'J, Historia literatury V, W kręgu literatury ludotLej, pod red. D. Simonides, Opole 1969; taż, Współczesne podanie wierzeniowe, "Lud" t. 57: 1973; taż. Podanie wierzeniowe w ustnych przekazach współczesnych dzieci, (w:) Co tLieś to Inna pizśń. Studia folklorytycznes pO{! red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wroclaw 1975; Nobilitacja podania wierzeniowego jako przedmiotu badań, (w:) Slqskie miscellanea. Literatura for,klor, pO{! red. D. Simonides i J. 'Zaremby, Wrocław 1980. , Por. J. Hajduk-Nljakowska, Temat śpiqcego wojska w fOlklorze polskim. Próba tyPolOgii, Opole 1980. • Por. K. D. KacIubiec, Z ślqskich opowieści wierzeniowych, "Kwartalnik Opolski" lJl68, nr 3 - 4. �342 RECENZJE subioktywną pOI~I,2IWę 'namatOIra, picsząc "jeś.li wi~'rzy on w opowiadaną treść, j€IŚ1d Irelacj.onuje ją nue jako utwór, ale jatko rzjecz aUltenityezną - wówczas itelkis:todbierany jeslt jako podanie" (Ls. '27). Do cech cha1rakiterYilty1Cznychpodan!ia wierzenioIWego SI;lmonides zahoza p8nadto Isłow,a;uwiarygodllJiające przeżyoie, Ita'kie, }aJk: ,,,A,le ~o je:st naijprawdzUwsilO ,prawda", czy ,,'Do :niy 'są bojki, ani żQdne be~'y inlot;prawda". Główną .zaś funkcją tego gatunku jeslt ISlzeroko IroZlUmiany klydaik'tYZJm.AutoI1ka t:wierdz;:, że .podanie Wielf'ZeniiloweWY'stępowaćmoże 'IV kilku for,malclh, tabclh, jak: relacja C!zyli zwykły 'Glpisza:słys:zanej wiedzy, ,opowiadanie 'własnych bądż 'za.s~ys'zanych przeżyć :(lt:ZWwitórny przjelkaz), Ibądż rozbudowana opow:elść czy \towarzyls:zący jej kO'mentalrz. OwezróŻJnitc'olwanie o.powieści Izjilluslbrowalllew1iltałylitcznymi przykładami ~·eiki.sltów, za.rejesltr,owanych na terenie Sląska, zalrówno w minionylm s't:uleoiu, oak i wspóklZeśnie. Po ustaleruiach teoretycznych Simonides proponuje przegląd tematyki podań Wierzeniowych, przyjmując jako najbardziej precyzyjne kryterium temat opowieści. Jednocześnie uzasadnila niekonsekwencje klasyfikacji zebranego materiału według wątków i według postaci demonicznych. W efekcie omawia ona podania wierzeniowe według następujących grup tematycznych: 1. Zło i jego personifikacje. Głównym bohaterem prezentowanych tekstów jest diabeł, na Sląsku określany jako Gizd, On, Pieklorz, Corny, Kuternoga, Zły Duch, Najduch, Ancychryst, Rokita, Saton bądż Kozybun. Simonides omawia ów typ podań według pewnych reprezentatywnych tematów, podejmowanych w związku z tym demonem, taklich, jak: diabelskie kamienie, diabelskie skarby (złoto, pieniądze), przestrzeganie prze złym postępowaniem, zapadłe miasta, wioski, karczmy, kościoły i dzwony, kara za tolerowanie zła. 2. Smierć i jej personifikacje, w śląskich podaniach występuje ona jako biała postać żeńska, bądź jako szkielet z kosą w ręku, bądż jako biała gęś, tu: znakii" zapowiedzi, zwiastuny końca życia., personifikacje śmierci, podania a zmarłych, upiór zwany strzygą., 3. Opowieści o demonach, tu: demon wodny zwany utopcem (na Sląsku określany mianem utopka, utopleca, Jędry, hastermana czy Rokity); podania o Skarbniku (zwanym też Pusteckim, a rzadziej Matuszem, Walkiem bądż Jędrą); demony polne i łeŚ'I1e(takie, jak szatanki, chabernice zwane też żytnimi badami, południce czy jaroszki); błędne ognie (na Sląsku: świeckl~, świcorze, fajermany, ogniste chopki, myłki, mamuny, kleklimanki, nocnice, klynkan'ice); śląskie demony domowe (takie, jak: skrzat, ognisty smok, jaroszek). 4. Strachy i duchy (tu: opowieści o najróżniejszych zjawach, wydarzeniach, szmerach, trzaskach etc.). 5. Ludzie o nadprzyrodzonych właścliwościach, tu: o takich półdemonach, jak czarownica czy zmora (zwana też na Sląsku morą, gniotkiem, gn'iotką bądż sotoną) oraz o ludziach, którzy posiadają naprzyrodzone właściwości: nie imają się ich kule, potrafią przepowiadać przyszłość etc. Simonides, charakteryzując poszczególne typy podań" pomija problematykę genezy konkretnych postaci demon'icznych czy półdemonicznych. Traktując zaś w 5 dziale o czarownicach, nie rozwija wątku o ludziach umiejących odczyniać uroki, czary czy postrzały. Praktyki tych półdemo.nów nie są zbieżne, wchodzą w zakres bądź tzw. magil czarnej (szkodliwej), bądź białej (pożytecznej)., co jedna osoba zaczaruje, to drugo może "odczynić". Rozróżnianie dwu podstawowych rodzajów magii jest powszechne we wszystkich krajach słowiaJ1skich. Na Sląsku Opolskim ludzie owe kobiety, które potrafią zażegnywać, nazywają "mandrzycami". Żywotna jest jeszcze w terenie działalność różnego typu zamaWliaczy, znachorów czy "szeptunek': �343 RECENZJE Ludzie ci, których zna calh okolica" potrafią odczyniać ,;na różę" na leliję, na pannę Maryję", wyganiać zle moce z ludzi i zwierząt., bądź teź zadawać uroki czy leczyć nie tylko chroby, ale i· "słabości serca, duszy i woli". Zaproponowany przez Simonides podział opowieści o czarownicach na 4 grupy wątków: wyprawa czarownic na Sabat; zbieranie przez carownice pożytku z pól; magiczne zabiegl czarownic, odbierające krowom sąsiadów mleko; rzucanie czarów, postrzałów, złych uroków - można uzupeŁnić bardzo popularnymi w przekazie ustnymilDformacjami o stosowaniu odpowiednich zabiegów apotropeicznych, takich, jak: okadzanie bądź obmywanie krów wywarem ze śwrięconych ziół: zakaz pożyczania sprzedawania nabiału po zachodzie słońca; zatykanie w drzwiach domu, obory itp. galązek roślin klujących bądź czynienie tu znaku krzyża; wysypywanie przed progiem maku; stawianie mioteł "do góry nogami", wylewall1ie wody na gorącą płytę pieca etc. Tematyka opowieści, traktujących o praktykach apotropeicznych.. jest bardzo rozległa. Przeważnie relacje te stanowią końcowe części podań o czarownicach, bądź też strzygach czy zmorach. Trzeba przyznać, że Simonides nie zadowala się jedynie charakterystyką podaó wierzeniowych, a:e interesują ją równ'ież przeobrażenia tego gatunku na przestrzeni wieków. Udowadnia ona, że diabeł czy utopek tracą obecnie na popularności na rzecz latających kul, talerzy czy UFO. Głównej przyczyny owych zmian w zainteresowall1·iach nanrat-orów i słu.cJ1alCzyupat'r.uje ()Illa 'W 'pos'tępie cywilizacyjnym. W rezultacie w końcowym rozdziale omaw'ia kierunek przemian tradycyjnych opowieści wierzeniowych. Ich finalny kształt uzależnia od zindywidualizowanych predyspozycji psychicznych narratorów, dzieląc współczesne poda·nia na 4 podstawowe grupy: - opowiadanie o przeżyciu, które narrator - opowieść wierzeniowa, straszy drugiego (tu: funkcja duje się o owym podstępie, racjonalnie tłumaczy, w której konkretny człowiek przebrany za demona dydaktyczna), słuchacz przeważnie w poincie dowia- - narrator wykorzystuje konwencję tekstu uzyskuje odpow:iednie wyjaśnienie, snu, słuchacz również dopiero w poilDcie - narrator, wykorzystując tradycyjny schemat podania wierzen'iowego bądź kreacji jego bohatera, tworzy celową deformację gatunku., tj parodię (tu: pointa humorystyczna). Uzupełnijmy, że piątą grupę stall10wią tradycyjne opowieści wierzeniowe, kiedy to narrator jest przekonany o prawdziwości przeżycia, o którym opow,iada, co potwierdza licznymi uwierzytelnieniami. Simonides, analizując twórcze moż1iwości narratorów udowadnia, że właśnie dzięki zmianie folklor nadal żywiołowo i spontanicznie funkcjonuje. W świetle dotychczasowych ustaleó IDa temat wiedzy ludu o postaciach demonicznych czy póldemonicznych i jej przeobrażeniach zainteresowanie budzą wyniki badań naukowców z Uniwersytetu Harvard, które przedstawiono ostatnio na Sympozjum Amerykańskiego Stowarzyszenia ds. Postępu Nauki. Informacje te obiegły ostatnio prasę polską. Tak budzący grozę bohaterowie ludowych podań wierzenio\v·ych: wampiry, wilkułaki czy strzyg,i, to według badań uczonych łudzie chorzy, cierpiący na chorobę genetyczną, tzw. porfirię, połegającą na zaburzeniach procesu \vytwarzania hemoglobiny. Zmiany chorobowe, takie, jak: nadmierne owłosienie skóry, rozciąganie s.:ę i napinall1ie skóry warg i dziąseł, zniekształcające wargi i odsłaniające zęby (co sprawiało wrażenie dużych zębów i wysuniętych do przodu), uczu;enie tych osób na śvviatlo dzienne i na niektóre rośliny jadalne (szczególnie �344 RECENZJE na czosnek) oraz głód krwi (będący instynktem obronnym organizmu) stanowiły doskonałą pożywkę dla opowieści ustnych. Folklorystyczną monografię podania wierzeniowego Simonides znakomicie uzupełnia praca historyczna Władysława Korcza o procesach czarownic na Sląsku IW XVII wieku. K'Sliążkę 'tę, rw której '2iu,t'J1r'tmkJtruje o wisIPólnlieika1chdiabła, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach wydał w serii pn. "Śląskie Epizody Historyczne" (muszę tu wypomieć wydawcy tej serii bardzo niestaranną i niechlujną korektę). zapełniając w sporej mierze "białą plamę" w badaniach historiograficznych. podejmujących temat czarów i procesów o czary na Śląsku. Dotychczas bowiem dysponowaliśmy tylko dwoma artykułami, tzn. Urszuli Szumskiej 5 i wspomnianego już Wł'aidY's'lawa ~o,rcza 6. Trzeba przy.znać,że w porównaniu z praca,mi .z ininych Iregionów Polski, a szczególnie autorstwa wielkiego znawcy problematyki czarów i czarownic w Polsce Bohdana Baranowskiego 7, badań w tej kwestii na Sląsku (łącznie z dawnymi pracami niemieckimi) nie można było zal'iczyć do imponujących. Władysław Korcz w wydanej ostatnio książce systematyzuje i wzbogaca [laszą wiedzę na temat działalności i prześladowania osób, posądzonych o kontakty z diabłami, odsłaniając w efekcie wiele mało znanych bądź nieznanych faktów w tej kwesltii. W kon,sekwencji autor Iszczegółowe wywody o procesach c'zarownic na Śląsku poprzedza wprowadzającymi w problematykę uwagami na temat wiary w oddziaływanie sił nadprzyrodzonych od czasów starożytnych po XVIII-wieczną Europę, eksponując sposoby karania czarownic, przybierających na sile za sprawą Kościoła. Według znawców przedmiotu, do połowy XV w. uprawnianie czarów było wprawdzie w róimym stopniu karalne, ale nie miało jeszcze charakteru zbiorowej psychozy. Pseudonaukowe do tej pory traktaty dominikanów zostały w 1484 r. poparte autorytetem papieża Innocentego VIII, który ogłosił wówczas Bullę o czarownicach, potwierdzając w niej istnienie demonów męskich i żeńskich (tzw. inkubów i subkubów) i zalecając ich surowe tępienie. W ślad za ową bullą (w 1487 r.) ukazał się bestseller wydawniczy autorstwa dwóch niemieckich inkwizytorów, Jocoba Sprengera i Heinricha Institorisa pt. Młot na czarownice (w ciągu dwóch stuleci miał 30 wydall, tłum. na j. polski Stanisław Ząbkowica). Bulla papieska stanowiła jego przedmowę, a "dzieło" to - jak wiadomo - stało się "podstawą prawną" polowal1 na czarownice w minionych wiekach. 'vV świetle materiałów źródłowych ofiary rozmaitych przesądnych teorii o diabłach i ich wspólnikach poddawano wymyślnym torturom (darujmy sobie szczegóły, por. s. 30), a jeżeli już wówczas nie zmarly, to czekała je równie okrutna śmierć - spalenie na stosie. Wszelkie próby ówczesnych uczonych, przeciwstawiających się poczynaniom inkwizycji., nie dały pozytywnego rezultatu, a głoszący te sądy kończyli równie tragicznie jak nieszczęś'nicy posądzeni o czary. W następnym rozdziale autor zajmuje się procesami () czary na przykładzie Polski, w której fanatyzm inkwizycyjny szczególnie wiele miał "do powiedzenia w XVII XVIII w. Własne refleksje Korcz wzbogaca tu i ilustruje przykładami powstałej , Por. U. Szumska, Przyczynek źródłowy do procesów o czary, "Zeszyty Naukowe WSP w OPO!"l", Historia VIII, Opole 1972, • Por, Wł. Korcz, Procesy czarownic w Zielo~ej Górze w XVII wieku, "Rocznik Lubuski" 1959, to 1, 7' Por, dla przykladu: prace zwa,rte tegoż autora: Najdawniejsze p7'occsy o czary w Kaliszu, Łódź 1951; tenże, Procesy cza7'ownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź 1952; tenże, Pożegnanie z diabŁem i czaro'wnicq, Łódż 1965; tenże, W kręgu upio7'óW i wllkolaków, Łódź 1001; tenże, wespół z W. Lewandowskim, Nietoleraoncja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII, Warszawa 1950. �RECENZJE 345 na naszym gruncie literatury, poświęconej problematyce demOlllologicznej. W kształtowaniu wiedzy o czarownicach bądź we wskazywaniu na pilną potrzebę walki z nimi pomocnymi były takie prac~, jak Cypriana Bazylika, Postępek prawa czartowskiego przeciwko narodowi ludzkiemu (Brześć Litewski, 1570). ks. Stanisława z Gór Poklateckiego, Pogrom - czarnoksięskie błędy latawców i alchimickie fałsze (Kraków 1595), ks. Piotra Skargi, Zywoty Swiętych (1579) czy ks. Benedykta Chmielow,;:kieg;'J, Nowe Ateny atbo Akademia wszelskiie] scyency.i pełna (Lwów 1754). Dodajmy, źe nie brakło głosów księży, którzy negatywnie oceniali procesy o czary, wykazując ich bezsens, uznając je za przejaw niesprawiedliwości, okrucieństwa i tyranii (np. książka ks. Serafina Gamaiskiego, Przestrogi duchowe). Jak wiadomo, dopiero w 1776 r. Sejm Rzeczpospolitej po wymordowaniu 13 rzekomych czarownic w Wielkopolsce uchwalił ustawę, zakazującą stosowania tortur i karania śmiercią za czary. Najcenniejszą część książki Korcza staJllowi rozdział III, traktujący o procesach czarownic na Dojnym i Górnym Sląsku. Autor w oparciu o materiały źródłowe, tzn. odnalezione po II wojnie światowej kroniki, protokoły z procesów czarownic w Zielonej Górze oraz praktycznie dziś niedostępne relacje historyków niemieckich (z I połowy minionego wieku bądź z początków XX-stulecia) udowadnia" że Sląsk "był miejscem szczególnie ożywionej walki z diabłem i jego współpracownikami" (s. 11). Dotychczas uczeni zwracali uwagę, że procesów o czary znacznie więcej było Polsce zachodniej, zwłaszcza w Wielkopolsce i na Pomorzu, aniżeli \V iU'mych ziemiach Rzeczypospolitej. Korcz w swej pracy dostarcza argumentów z terenu Sląska, uzupełniając niepełne ustalenia geograficzne znawców przedmiotu. Uwagi o procesach czarownic na Sląsku autor poprzedza opisem złożonej sy· tuacji społeczno-politycznej i gospodarczej, jaka zaistJniała na tych prastarych ziemiach piastowskich podczas panowania dynastii Habsburgów. Niepokoje społeczne na tych terenach w XVI w. i na początku XVII, wojna 3D-letnia, nietolerancja religijna cesarza Ferdynanda II względem protestarntów - to tylko niektóre z przyczyn, które stworzyły podatny grunt do prz,eśladowania i palenia czarownic. Miastami, które na Sląsku zyskaly niechlubny rozglos jako najsurowsze ośrodki zwalczania czaro\vnic, były ZielOina Góra i Nysa. Z miast o mniejszej w tym względzie "sławie" można wymienić Bytom, Racibórz i Wrocław. Wobec nieznanych dotychczas materialów źródłowych szczególnie interesujące są zapiski i uwagi autora na temat procesów w Zielonej Górze i Nysie. W. Korcz, analizując sytuację, jaka na przestrzeni lat w XVII wieku wytworzyła się w Zielonej Górze: klęski żywiołowe, powodzie, pożary, ostre zimy, zarazy, nadużycia i gwałty popełnione przez stacjonujące w mieście wojska cesarskie, podatki nakładane na mieszczan, konflikty między katolikami i protestantami; udokumentował realne przesłanki sprzyjające procesom czarownic w tym mieście. W świetle zapisków z 1640 r. bliżej nie znanego kronikarza Reicha w Zielonej Gó"ze jak::> pienvhze 7,gin~!y na 'Stosie cZJtery kobiety (żona bumnisl1.rza, mar,h.ietanka oraz dwie żony prostych żołnierzy). Następną ofiarą była Katarzyna Funck, chłop~ ka z podmiejskiej wsi Łężyce, ścięta i spalona w 1654 r. Najwięcej kobiet, bo aż 23, zginęlo w latach 1663 -1665. Autor w oparciu o zachowany w Lubusk.im Muzeum Okręgowym w Ziełonej Górze przeszło 300-stronicowy Wyciąg z protokołów sądu zielonogórskiego i akt inkwizycyjnych procesów krYffi!inalnychprzeciwko cza~ rownicom w sposób szczegółowy omawia przebieg poszczególnych procesów, wypowiedzi osób oskarżonych przed torturami i po torturach, oskarżenia ich •. pytania, zadawane im przez zespół sędziowski etc. \V �346 RECENZJE W tym samym okresie w Nysie, posiadłości biskupów wrocławskich, mimo zgoła innej sytuacji (bowiem miasto po wojnie 30-letniej szybko odzyskało swą pozycję gospodarczą), również nasiliły się procesy czarownic. Według materiałów źródłowych (np. Historii kościoła św. Jakuba, zarejestrowanej przez proboszcza Jana .Feliksa Padewitza" protokołów wizytacji kościelnych) rok 1651 moŹ/na uznać dla Nysy i księstwa nyskiego rokiem czarownic. Zginęło wówczas w płomieniach 200 osób. Autor bogato dokumentuje procesy mające miejsce zarówno w samej Nysie, jak i w olkolic:znych Im!i€ljlscowościachZlat)"Ch HOO"adh,Jes1etniku, Mi',~ul{)'W'1caC1h, Głuchołazach). Problematyka procesów śląskich, którym tyle uwagi poświęcił Korcz, stanowi wdzięczme pole ,baidiffil dla hiS(torylk'ów, socjologów, psychologów czy eltnografów Por. tu interesujące wywody autora książki nt. pochodzenia społecznego sądzonych kobiet, a w Nysie 'i mężczyzn; nazwisk straconych w Zielonej Górze kobiet (Wojten, Hasucka, Stach, Klich, Baran), świadczących o polskim żywiole zamieszkującym w XVII w. okoliczne wsie; zmieniających się zeznań torturowanych w trakcie śledzitwa ludzi 'i odwoOływarniu jch ;przed :srtra,cenl;lem.Nie trzeba a.owodlzić, że praca Korcza szczególinie wiele cennego materiału przynosi folklorystom, którzy aż w XVII Vi. znajdują potwierdzenie \VlSiPółc'zesnyahwierzeń 'i podań 00 clzaJrowlllicach. Odpolwieści o czarownicach nadal bowiem cieszą się stosunkowo dużą popularnością w przekazie ustnym. Mimo iż według materiałów źródłowych przyjmuje się, że pierwszą cZ<lJroDwnicę 'pał'ono w 1'275 r. w TuJluZlie, a ,Q's'taitnią byba. Anna Goe.ldins<paJIO'!1a w 1782 r. w Glarus w Szwajcarii, to nasza prasa lokalna i krajowa jeszcze w latach 50. tego stulecia donosiła o różnych samosądach na wsiach polskich dokonywanych na kobietach, uznanych przez lokalną społeczność za wspólniczki diabła. Nie jest to szokujące, jeśli się zważy" że np. współczesny teolog katolicki, były profesor Uniwersytetu w Tybindze, a aktualnie prefekt rzymskiej Kongregacji ds, Doktryny Wiary, Josef Ratzinger, w opublikowanej ostatnio książce uznaje diabła za zjawisko realne, personalne i niesymboliczne. Przeraża mnie taki diabeł realny i personalny, ten z bajek ludowych jest sympatyczniejszy, przeważnie można go "wywieść w pole", bo według przysłowia "n;e taki diabeł straszny, jak go malują" Teresa Smolińska Studia z kuUt/TY Beskidu Sądeckiego. Red. Anna K o wal s k a - L e \V i c k a. Wyd. Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Komisja Etnograficzna. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1985. Z końcem 1985 r. ukazała się praca zbiorowa: Studia z kultuTy llldowej Beskiwydana przez Komisję 'Etnograficzną Oddziału Krakowskiego PAN. Wyszła ona w 700 egzemplarzach i zmiknęła z półek księgarskich - sądzę więc, że warto ją odnotować w formie krótkiej reC'!1zji sprawozdawczej. Praca zawiera Wstęp redaktora tomu i 6 studiów (wszystkie mają strzeszczenia nagielskie) autorstwa pracowników Zakładu Etnografii IHKM PiAN (Pracownia Etnograficzna w Krakowie). Wszystkie one napisane zostały na podstawie materiałów terenowych .zebranych w czasie badań prowadzOll1ych w latach 1976 -,1979 w 2 wsiach zachodniej części Beskidu Sądeckiego, w Obidzy (parafia Jazowsko) i Łącku. Zagadn'ed1L Sądeckiego, �RECENZJE 347 nia poruszane w niniejszym tomie nie były dotąd badane przez etnografów w Beskidzie Sądeckim, a przynajmniej brak jakichkolwiek publikacji na ten temat. Wyjątek stanowi ubiór ludowy, na którego temat mamy drukowane nieliczne i fragmentaryczne wzmianki. Nowatorski charakter prac zawartych w omiawianym tomie polega przede wszystkim na zarejestrowaniu stanu kultury ludowej z końcowych lat siedemdziesiątych naszego stulecia na terenie, który dotąd stanowił białą plamę na etnograficznej mapie Polski. RÓW1l1ieżtematy podjęte przez autorów w większości należą do słabo opracowanych w polskiej etnografii. Każde ze studiów składających się .na tom "Sądecki" stanowi odrębną, opracowaną w formie monografii całość, wymaga więc osobnego omówienia. Pierwsze studium to Krystyny Kwaśniewicz - Rok obrzędowy (s. 9 - 31) Autorka stawia sobie za głóW1l1Ycel przeprowadzenie próby rekonstrukcji tradycyjnej obrzędowości dorocznej, dokonanej w oparciu o źródła terenowe, w okresie jaki obejmuje pamięć dziś ży jących informatorów, a więc od początków XX w. do czasu prowadzenie badań. Materiał przedstawiony został w rytmie następujących po sobie okresów roku solarnego, od zimy poczynając, którą autorka zaczyna okresem Bożego Narodzenia, a kończy na Srodzie Popielcowej. Następnym okresem jest wiosna, zaczYll1ająca się od początku Wielkiego Postu, a trwająca do Zielonych Swiątek. Po niej omawiane są obrzędy lata, aż po zwyczaje żniwne. Jesień jest stosunkowo uboga w obrzędowość, z wyjątkiem szczegółowo omówionych tu obrzędów zaduszkowych. W zakOllczeniu części opisowej autorka stwierdza "spójność ideologiczną (obrzędowości Beskidu Sądeckiego] z całą Po:ską obrzędowością ludową". Jakkolwiek znajomość obrzędów dorocznych nie zawsze jest jednoznacZil1a z ich praktykowaniem, zastanawiające jest, jak wiele z nich zachowało się do dziś, choć z drugiej strony niewątpliwy jest fakt zaniku wielu z nich. Przyczyny zaniku są liczne, ale najważniejszą jest rozwój oficjalnej wiedzy, która pozbawia głębszego sensu szereg poczynań obrzędowych o charakterze magicznym. Zostają one zarzucone, bądź zamieniają się w rodzaj zabawy. Niemniej równocześnie dZiałają czynniki sprzyjające ich zachowaniu, takie jak siła tradycji, religijność ludowa czy patriotyzm lokalny. Obok zaniku starych daje się zauważyć powstawall1ie na naszych oczach nowych obrzędów dorocznych jak: Dzień Kobiet. Dzień Dziecka, czy współczesne dożynki organizowane przez instytucje państwowe i Kościół. Danuta Tylkowa - Medycyna ludowa (s. 33 - 52). Autorka podkreśla fakt, że medycyna ludowa zawiera 2 ściśle ze sobą związane i często przeplatające się komponenty: racjonalny i irracjonalny. Do pierwszego zalicza ziołolecznictwo, chirurgię ludową - zwłaszcza leczenie złamań kości i innych urazów, częściowo położnictwo. Po części wprowadzającej przechodZi do ludowych poglądów na przyczyny chorób. Stwierdza, że stanowią one zlepek informacji pochodzących ze środków masowego przekazu i ill1formacji uzyskanych w czasie leczenia przez lekarzy zawodowych oraz wiary w przyczyny magiczne chorób jak: światło księżyca, wir powie·rz:ny, działanie cza'roWln-i·cczy złe ,spoj l'Izenlile.Następny l'ozidlział 'PoiŚ,więcony jest profilaktyce. Ta prawie z zasady ma charakter magiczny i polega m.in. na noszeniu przy sobie pewnych ziół chroniących przed działaniem czarownic, czy przedmiotów chroniących przed złym spojrzeniem. Stosuje się także zabiegi profilaktyczne, jak mycie się w bieżącej wodzie w noc Bożego Narodzenia, co ma zapewnić zdrowie na cały rok itd. Rozdział o sposobach leczenia chorób autorka dzieli wedle schorzeń: na choroby wieku dziecięcego, choroby dorosłych, ludową chirurgię i ortopedię oraz położnictwo, wyróżniając wszędzie sposoby racjonalne {tu główny na- �348 RECENZJE cisk kładzie na ziołolecznictwo) i irracjonalne, których, jak to pokazuje przytoczony materiał, zachowało się jeszcze bardzo wiele. Omawia też zawodowych "lekarzy" wiejskich, ortopedów-samouków, babki-polożne, różnych znachorów i czarowników, którzy również posiadają swe "medyczne" specjalności (np. zielarki). Następne studium to Anny Kowalskiej Lewickiej - Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią (s. 53 - 8'9). Jest to próba przedstawienia obrazu wierzeń, zwycwjów i obrzędów związanych ze śmiercią jaki istnial w praktyce lub pamięci ludności w czasie prowadzenia badań. Na podstawie relacjj ludności i wlasnych obserwacji autorka stara się odtworzyć pewnego rodzaju model sytuacji jaka tu panowała na początku XX w., a jaka w wielu wypadkach żywa byla jeszcze z koilcern lat 70 tych tego stulecia. Opis faktów kulturowych związanych ze śmierc'ią ujęty jest chronologicznie - od zainteresowania zdrowego człowieka własną śmiercią,., poprzez chorobę, zgon, po rozbudowane czynności pogrzebowe, przy czym przez pogrzeb rozumie się wszystkie, bardzo zróżnicowane czynności przy zmarłym, od momentu jego śmierci do stypy jaka następuje po pogrzebie. Autorka zwraca uwagę na stoicyzm z jakim do śmierci odnosi się ludność wiejska, na liczne wróżby i znaki wróżebne, które zwiastują zgon. Zwraca uwagę na różnorodność obrządków pogrzebowych w zaleŻIl10ści od tego kim był nieboszczyk i jaką śmiercią zmarł (pogrzeb niezamężnej dziewczyny posiada elementy wesela, przy pogrzebie matki, osieracającj małe dzieci, ułatwia się powrót na ziemię ubierając jej buty, samobójców do niedawna grzebało się poza granic<lmi wsi w odludnych pustkach, itd.). Specjalny rozdzial omawia kontakty zmarłych ze światem żywych (np. karmienie dusz w Dzień Zaduszny, zmarłe matki odwiedzające dzieci, zmarli, którzy przychodzą pomścić krzywdy, czy tylko skontrolować jak "idzie gazdówka"). Na zakończenie autorka zajmuje się ludową koncepcją śmierci\ duszy i losów pośmiertnych człowieka. W ostatecZl!1ych konkluzjach stwierdza, że wiara ludowa w istotę duszy i życie pozagrobowe znacznie odbiega od zasad wiary katolickiej, w wielu wypadkach jest z nią wręcz sprzeczna, które to sprzeczności ludność doskonale godZ:i z katolicyzmem, nie zauważając braku spójności tych dwu światopoglądów. Autorka zajmuje się wreszcie zmianami jakie zachodzą w ostatnich latach w światopoglądzie wsi Beskidu Sądeckiego, zanikiem dawnych wierzeń i wynikających z nich obrzędów i zwyczajów i dochodzi do wniosku, że głównym czynnikiem zacierającym tradycję są z jednej strony o wiele żywsza interwencja kleru w życie codzienne wsi, z drugiej naśladowanie przez wieś wzorów miejskich, zwracanie uwagi na stronę zewnętrzną, bogactwo i teatralność obrzędu, a nie na jego treść. Urszula Lehr Wierzenia demonologiczne (s. 91 - 116). Na badanym terenie przetrwały liczne wierzenia w istoty demoniczne. Wiele z nich wskazuje na przet1w,r.c:ni" wiefzeh przedclhrześdjańskich, przek's7;bałconych :pr:zez chrześdjań,two i w7bogaconych przez przeniesiemia z kultur obcych. Istoty demoniczne dzialają na ogół na szkodę czlowieka. Autorka dzieli je wedle kryterium genetycznego na 6 grup: 1) I ,'toty mityczne: łiOigirnka,połudnj1ca 2) Demony: błędny QIg'!lik,pDmniec, s'trzyga, zmora. 3) Istoty demoniczne: topielec, płanetnik. 4) Istoty ezoteryczne: czarownice. 5) Quasi-demony: djabe~, śmierć. 6) Strachy. Te ostatnie autorka pomija w dalszym opracowaniu. Boginki porywały ludziom niemowlęta, zwłaszcza jeszcze nie ochrzczone i napastowały kobiety po połogu, a przed kościelnym wywodem. Południce napastowały ludzi, którzy odważyli się przebywać w polu w samo południe, a błędne ogniki, duchy zmarłych ludzi, którzy niesprawiedliwie wytyczali kiedyś granice pól, wodziły na manowce głównie pijaków. Strzyga, względnie strzygoń to �RECENZJE 349 duch pokutujący po śmierci, lub jeden z 2 duchów człowieka (człowiek na 2 duchy i ten, który nie został ochrzczony, zamienia się w strzygonia), który napastuje i gryzie ludzi we śnic. Zmora vel siodełko to dusza żyjącego człowieka, która noq opuszcza jego ciało i dusi śpiących ludzi. Topielec jest duchem ll1ienarodzonego dziecka utopionego wraz z matką w jej łonie i wciąga ludzi w rzeczne głębiny. Płanetnik i czarownica to ludzie żyjący we wsi, z których pierwszy ma władzę nad chmurami burzowymi, druga trudni się czarowaniem ludzi i zwierząt, a głównie odbier<Jniem krowom mleka. Pozostaje jeszcze diabeł i śmierć, które wejle opinii autorki, chłopi wyobrażają sobie na ogół zgodnie z przekazami religii chrześcijańskiej. ' Po części opisowej następuje rodział pt. "Wierzenia demonologiczne na tle współczesnej kultury ludowej w opiniach mieszkańców wsi". Autorka podkreśla tu współistnienie sprzecznej z nauką Kościoła wiary magicznej i zastanawia się nad mechanizmem jej zaniku. Dochodzi dO"wniosku, że najwcześniej zanikła wiara w istoty mitycz.ne. następnie stopniowo w demony i istoty demoniczne. Przetrwała natomiast wiara w czarownice i djabły. Miałbym pewne zastrzeżenia co do podziału istot nadnaturalnych zaproponowanego przez autorkę. Topielec, podobnie jak poroniec, jest !przecież duchem nieochrzczonego dz,iecka zmarłego nienaturamą śmiereią, dlaczego więc, skoro stosujemy kryterium gell1etyczne, zaliczać je do 2 odrębnych kategorii? Natomiast !płanetnik jest ta,kim samym człowiekiem jak czarownica, żyją'cym wśród ludzi i wyposażonych w nadnaturalne siły - dlaczego więc go zaliczono do kategorii istot demon'icznych? Zoflia Suromba-Rysowa - Biesiady wiejskie Ks. 117 - 136). BiesiadY, wedle definicji autorki, to poczęs'tunki w większym gronie, na które obow.iązuje specjalne zaprosz'enie. Są ane "specyficznym wyrazem więzi społecznej ... podlegają zasadzie wzajemności". Biesiady urządza się z okazji ważnych urorczys,tości rodzinnych jak chrzest, pogrzeb, zaślubiny (wesele było zawsze najwystawniejszą i najliczniejszą z biesiad wiejskich). Po II wojnie doszły dalsze okazje do biesiadowania jak: pierwsza komunia, bierzmowanie, ilmieniny, srebrne i złote gody, prymicje. Do bies.i<Jd o starym rodowodzie zalicza autorka poczęstunek z dkazji świniobicia, zapustów, zespołowego darcia pierza czy !przędzenia wełny, a ta'kże goszczenie krewnych i znajomych przybyłych na odlPust do danej parafii. Zanika,ją one zwolna, natomiast w Łącku powstał nowy zw)"czaj goszcZJenia znajomych !przybyłych tu na Swięto Kwitnącej Jabłoni organizowane po II wojnie przez miejscowe władze. Autorka omawia obszernie rytuał zapraszania na biesiady, szczególnie na wesela, a nas'tępnie równie rozbudowany zwyczaj zachęcania gości aby zechcieli jeść. Ceremonialll1e zapr<Jszanie do jedzenia jest oceniane przez biesiadników wyżej niż wystawność i obfirtość potraw. Szcz'ególną uwagę poświęca autorka menu tak.ich przyjęć, głównie wesel, ale i innych, które od wesel różnią się ilością, a nie jakością jadła. Mówi też o roh alkoholu i rytuaLe picia. Biesiadom towarzyszył zwyczaj przynoszenia przez gości darów z żywności. Porównując stare i nowe w biesiadach autorka mówi, że dawniej najistotll1iejszym elementem goścriny była "przede wszystkilm atmosfera, dobra zabawa, »uszanowanie« gości, czyli należyte ich 'traktowan:ie i goszczenie". ,.,Współczesne uczty spełniają na wsi przede wszystkim funlkeję relPreezentacyj[lo-'prestiżową ... dąży się dziś do zamanifestowa[lia [lie ,tylko swych możliwości mateI1ialnych, ale także zdolnoś<ci sprostania nowym wzorom zachowań określanych jako miejskie i jako takie pożądanych". "Dziś uczty stają się wyznacznik.iem nowego stylu życia i miejscem wkraczania innowacji" kulinarnych, uibioru, sposobu zachowań itp. �350 RECENZJE Krystyna Hermanowicz-Nowak - Odzież ludowa wsi Łącko i Obidza (s. 13"7jak sama to zaznacza, daje opis ubiioru ludowego z początku bieżącego stulecia, zajmuje się jego społeczną funkcją i zależnością od stanu mają1tkowego, cywilnle·go i wi'eku., wspomina o sposobie przechowywania stroju i niektórych wierzeniach związanych z odzieżą, wreszcie w zakończeniu mów!i o zaniku stroju tradycyjnego. Niestety, aI1tykuł poza kilku dość przy,padikowymi fotografiami nie daje ani fotogr'aIii opisywanych dawnych ubiorów, ani ubiorów współczesnych, brak też krojów odzieży, rysunków detali i innych elementów związanych ze strojem, które pozwoliłyby na odtworz'enie tradycyjnego ubioru mieszkańców opisywanych wsi, ani też ,procesu przemian w ubiorze jakie tam zachodziły. - 162). Autorka, Anna Hungern 1940 -1945. fur Hiner. Erinnerungen Herausgegeben 250, ilustracji 76. polnischer yon Christqph Zwangsarbeiter Kowalska-Lewicka im Deutschen U. SchmincJk-Gusta,yus, Bremen Reich 1984, ss. Przez wiele lat w historiografii Hepubliki Federalnej Niemiec problema,tyka niewo1ltliczej pracy 'CudzoziJemskich robotników w III Rzeszy była jakoby świadomie pomijana. Według niepełnych danych żródłowych w sierpniu 1944 r. liczba tych robotni,ków w Rzeszy wynosiła około 8 milionów, z czego prawie 2 milony stanDwili Polacy, którzy byli pierwszYmi ofiarami t'€go niewolnicZJego spos·obu zatrudniania narzucolllego mihionom ludzi z :,podbitych krajów. Już bowiem pod koniec września ·1939 r. władne hitlerowskie utworzyły na terenach podbitej Polski 30 "Arbeitsamtów", tj. UrzędÓW Zatrudnienia, które przystąpiły do organizowania przymusowych wyjazdów do pracy w Rzeszy. Dane arlchiwalne po~wierdzają, że do końca ,1939 r. IPonad 30 tys. Polaków wywi'ez:iono tam zatrudniając ich przy !pracach polowych, zwłaszcza w tych gospodarstwach, z których mężczyźni wcie1eni zostali do wojska. Z Ikażdym miesiącem akcja deporta'cji do lt1iewolniczej pracy przybierała na sHe. W lutym 1940 r., według dokładnych statystyk dokonanych przez Ulricha Herberta w pracy zatytyłowan'€jo Fremdarbeiter. Politik und Praxis des "Auslaenderensatzes" in der Kriegswirtschaft des Dritten Reiches, Bonn 1985, było ich 300 tysięcy ulokowanych w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz przyfabrycznych obozach w miastach. Status tych ro:botników regulowały tzw. polskie dekrety "Polenerlasse", ogołoszone 8 marca 1940 r. składające się z 10 bardzo surowych zarząd1Jeń. Z czasem zarządzenia te były znacznie zaostrzone !przez różne lokalne instytucje - dyrekcje fabryk, wład~ miejskie a nawet przez indywidualnych pracodawców. Wprowadzały one nakaz publicznego o7lllakowania Polaków poprzez noszenie na wierzchnim oIkryciu naszywki z lUteraą "P" i były one [pierwszym oznakowaniem jakie hitlerowska praktyka rasistowska wprowadziła dla cudzoziemskich przymusowych robotnLków. Później bowiem poprzez "Gwiazdę Dawida" dla Zydów praktykę .tę rozszerzono obejmują nią inne narodowości, np. Rosjan. POllladto wspomniane już dekrety zakazywały przebywania Polakom w miejscach publicznych, określaly rejony mliasta, w których mogli oni dokonywać zakupów, zakazywały przy jmowania ich do sz;,pitali, korzystania z !komunikacji mi,ejskiej, kin, restauracji" wchod302- �RECENZJE 351 nia 00 parków. Praktyczlrie pozostawali oni poza prawem, a zatrudniani przy najcięższych pracach, byli bczwzględnlie traktowani. Pracujący w fabrykach mieszkali w obozach, przebywający natomiast u indywidualnych gospodarzy mieszkali często w stajniach lub SItodołach, obowiązywał surowy zakaz 8lpożywania posiłków razem z pracodawcami, nieraz poddawano ich karze chłosty, a za byle przewinienie odsyłano do obozów koncentracyjnych. Wszechstrorma prezentacja tych zagadnieil dokonana przez autora ujawnia szerokli zespół faktów, póki co mało znanych w specjalistyczne literaturze RFN. Zresztą sam autor czyni stosowną uwagę na ten temat pisząc iż, "o niewolinikach klasycznego czasu antycznego, dużo więcej wyjaśniono na podstawie rozległych badań, aniżeli o n.iewolnilkach niemieckiego faszyzmu". Pionierską próbą podjęcia veg.o problemu jest właśnie ta ksiąiJka, napisana przez młodego proksora prawa i historii SiPQłe1cznej'na uniwersytecie w Bremie (urodzonego w 1942 r.)" który bez enigmatycznych osłonek przedstawił losy !polskich robotników wywiezionych do pracy na terenie Rzoeszy. Uczynił to opierając się na szerokim materIiale faktograficznym - archiwa policyjne:, zakładowe, miejskie, relacje świadków, jak również wywiady z ludźrni, którzy objęci byli przymusem niewolniczej pracy. Konfrontacja zapisów zawartych w akta:ch po];icyjnych z relacjami Niemców i wreszcie podróż do Polski i bezpośredni kontalkt z czterema osobami, które wyw,iezione były na przymusowe roboty do Niemiec, unaoczniły zachodnioniemieck.iemu czy.telnikowi czym był w istocie n'ewolniczy system pracy narzuconj' milonom cudzoziemskich robotników, k'tóry potępił Międzynarodowy TryDunał Wojskowy w Norymberdze. Dogłębna analiza tego niezwykłego w swej wymowie i niepowtarzalnego w historii społeczel\stw materiału, wykazuje, że autor nie zrezygnował z podkreślenia haniebnej dla faszyzmu niemieckiego wymowy tego materiału i oddał w książce całą prawdę o niewołnikach III Rzeszy, Schminck wykra'cza tu bowiem poza owe tragiczne fa'kty, wykazując głęho,kJi nie!pokój zrodzony oIbcowaniem z tą faktografią. Jego pole, obserwacji obejmuje możliwie wszystkie elementy niewolniczego życia ludzi, którzy przeżyli tę dyskryminację, Skala czasowa analizy sięga ulicznych łapanek, 'Qk,ropnych wa.runków transportu do Rz:eszy, wycieńczających za,jęć w fabrykach, przy budowaniu schronów, karnym rozładowywaniu wagonów, życia o,bozowego, ucieczek j szykan. Przez kartki ksiąŻlki przewijają się postaci ludzi dorosłych i dzieci zniewołonych prz,ez system. Pi 2rwsza kaiegoria informacji zawartych w książce nałeży do falktografii, którą najogólniej określić można jako państwowe uwarunkowania niewolniczej pracy w n'iem,ieckim rolnictwie, w przemyśloe metalowym, chemicznym, budownictwie i gómictw.ie. Druga kategoria iJnformacji to te, odnotowując<- wydarzenia wewnętrzne - obozowe życie, warunki pracy itp. Są to informacje szczególne, które nne wYimagają au~orsk.ich komentarzy. Przew.ija się w nich tęsknota do domu, opis obozowych niedziel, podczas których śpiewano piosenki "smutne i wesołe", kościelne i świeckie - np, Rotę czy hymn Jeszcze Polska nie zginę/a, za co były kary: baty, praca bez 'Przerwy dzień i noc, rozładowywanie wagonów z węglem czy pozbawianne racji żywnościowych, Prawdziwa siła tej książki polega na jej otwartości, na tym, że czytelnicy z różnych !kręgów kulturowych dostrzegą w j;ej treści całą prawdę o faszystowskim systemie niew01niczej pracy. Dostrzegą też pozornie dziwne w warunkach niewoli normalne ludzkie tęsknoty do śpiewu czy zabawy" jaIk choć'by np. uc.iekanie poza druty, by tam pośldzgać się na łyżwach, za co groziła kara. Sam kanon, formuła książki wydaje się trafna, a zaJpis i wybór informacji jes·t przekonywujący i nie budzi on wątpliwośc.i. Jak się rzekło, jest t<J książka dobrze i �352 RECENZJE udokumentowana, której autor wystrzegał się ruepre'cyzyjności sądów i każdorazowo dokumentował je dokładnie. To C<o słyszał w Polsce od swoich rozmówców, konirontowal z materiałami znajdującymi się w Instytucie Historii Współczesnej w Monachium i archiwum obozowym w Dachau, prowadził wywiady ze starymi robotnikami, którzy pracowali w zakładach zatrudniających robotników z Polski. Ta otwartość na wysłuchiwanie najrozmaitszych sądów, wyrozumiałość i toleramcja wobec Jpmii odmiennych oraz korygowanie zbyt skrajnych sądów na podstawie materialów archiwalnych jest wartościowym elementem książkJi. Mówiąc skróto,wo, jest to książka wY1lełniona od pierwszej do ostatniej strony tragiczną prawdą, o której tak mało dotychczas napisano w kraju jej sprawców. Oma wiana książka, co zaznaczono, pOlla częś'Cią autorską składa się jeszcze z czterech relacji byłych przymusowych roboUlików w Rzeszy, którzy po za,kończeniu wojny powrócili do kraju. Idąc tropem archtiwalnych zapisów trafił autor na ich ślad i odnalazł w Polsce. W chwili, gdy rozmawiał z nimi, byli to ludzie w starszym wieku (jedna z osób już nie żyla, ale z:lchował się jej pamiętnik), którym wojna zabrała lata szczęśliwego dzieciństwa. Każde zdanie tych osób przynosi inct'orrma'cje'Wzbo,ga'cająoe ,czyta'ją'cego w ts'to'\me wiadomośdi', .oddaje grozę i cie~p.ienie, nadzieję i zwątpienie. Doświadczenia tych ludzi są znakomitą płaszczyzną, wykorzystywaną ,przez Scł1mincka do ukazania polJity'cznych uwarunikowań zniewolenia tych ludzi. Ukazuje formy i metody działania wladz hitlerowskich" obalając przy okazji występujące jeszcze nieraz w RFN stwierdzenie, jakoby Niemcy w czasie wojny nie zda,wali sob:ire sprawy z niewolniczej pracy milonów cudzoziemskicb robotników, w tym również Polaków. Jest więc tą książka mocnym tłem kontrastowym tych opinii i stwarza dobry punkt wyjścia do dalszych, bardziej pogłębionych badań nad tym zagadnieniem. Jej wantość poznawczą dopełniają liczne Uustracje i należy tylko pochwalić autora za ich wybór, podobnie jak za całą książkę, który po latach wzgardy podjął temat ważny i konieczny. Teresa Falkowska Antoni Kuczyński Henryk Bogdański, Dziennik podróży z lat 1826 i 1827. Przygotowali do druku" wstępem i przypisami opatrzyli: Józef D ł u g o s z i Józef Adam K o s i ń s k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków ,1980, s. 253, ilustracji 26. W rozległym temacie wkładu Polaków do wiedzy o kulturze ludów i narodów świata występują różnorodne pamiętni;ki, Móre w mniejszym bądź większym zakresie przedstawiają kulturę ludów, z którymi spotkali srię ich autorzy. Pamiętników takich posiadamy wilele i dot}"czą one nieomalże wszystkich części świata. Wystarczy chociażby przeglądnąć książkę W. Armona', A. Kuczyńskiego 2, M. Paradowskiej 3 i W. Słabczyńskiego 4 aby wyrobić sobie przekonanie o obfitości p~miętni- W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, ,[w:l tom 62: 1977. , A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 1 niki, • M. Paradowska, • W. Słabczyński, Monografie Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław polscy pOdróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1977. 1973. z Dziejów Nauki i Tech· �RECENZJE 353 ków, w których znajdują się unniej lub bardziej wartościowe malteriały etnograficzne dotyczące Azji, Afryki czy Ameryki. Ale nie tylko te egzotyczne obszary posiadają swoją pamiętnikarską kronikę w naszej literaturze. Obf.ituje bowiem ona również w pamięturiki i relacje dotycząoe narodów Europy;, przede wszystkim zaś Bałkanów oraz Rosji, Białorusi i Ukrainy. Są to materiały niezmiern~e celll1Je :przy studiach historyczno-etnograficznych dotyczące tych obszarów, niestety, jak do tej pory, nie wstała dokonana pełna ich inwentaryzacja. Tak jest np. z omawianym tutaj Dziennikiem .podróży Henryka Bogdańskiego odbytej w latach 1826 i 1827 na trasie Wiedel'l, Bratysława, Budapeszt, Zagrzeb, Rijeka, Triest, Lublana, Budapeszt, Przemyśl. Dziennik jest barwną kroniką zdarzeI1 i obserwacji jakie zrodziły się podczas prawi" dziesięciomiesięcznej wędrówkli jego autora, który wraz ze swym przyjacielem. Franciszkiem Zabłockim, wyruszył pierwszego lipca 1826 roku z Wiednia do Grecji. Zamiarem obu młodzieńców było przyłączenie się do ;powstańców grecjQich, od 1821 roku walczących o wolność i zrzucenie jarzma niewoli tureckiej. Ta zl'odzona ze szłachetnyeh ideałów rozmantyzmu idea pomocy ludom walczącym o swoją ',volność, która urealniła się w tej wyprawie, spotkała się z powsze1chną akcepi.;'~Ją polskiego środowiska akademicki.ego w Wied:niu. Podróż ta miała być r£·konensansem. Po dotarciu do powstańców 'przetartym i znanym już szlakiem, podążać nim mICli ,inni Polacy studiujący w Wiedniu. Z tego bowiem grona wywodz;Ji się Bogdailski i Zabłocki, studenci wydziału prawa, obaj ,pochodzen'ia szlacheckiego z "kolic Przemyśla. Omawiany Dziennik wprowadza nas w zróżnicowane sprawy miejsca li czasu, a za przY'Czyną Józefa Długosza i Józefa Adama Kosii1skiego, którzy przygotowali go do druku, poznajemy bliżej obu "podróżników". Mniej wprawdzie ,informacji dotyczy F. Zabłockiego, który zawieruszył się gdzieś w świecic, natomiast jeśli idzie o H. Bogańskiego to we Wstępie do Dziennika mamy w interesujący sposób nakreśloną jego ibiografię" obfitą w działalność patriotyc7Jną. uczestniczył on bowiem niemal we wszystkich związkach ·tajnych i spiskach na terenie Galiicji począwszy od roku 1833. Ten okres swego żyda przedstawił H. BogdafJski w Pamiętniku 1832 - 1848, o,publikowanym w całości w roku 1971. Pamiętnik ten jest wciąż jednym z pods.tawowych źródeł do. dziejów konspiracji galicyjskiej, ogromnie cenionym przez historyków z powodu bogactwa i rzetełności linformacji o związkach tajnych i organizacjach demokratycznych i rewolucyjnych w Galicji. Po tych rozważa.niach wstępnych dotyczących autora Dziennika podkreślcnia godną jest j~go żywa fabuła i starannie odwzorowane !kolieje losu obu wędrowców. Tutaj należy zaznaczyć, że jakkolwiek począ1kowo plany wyprawy wydawały się młodz,ier"lcom proste i l/1ies·komplikowane, w rezultade okazało się j·ednak, że nie osiągnęli oni celu wy,prawy i po prawie dziewięciu miesiącach włóczęgi zrezygnowali z pierwotnego zamiaru. Wyprawa ta była twardą szkołą życia dla obu wędrowców. Niedostatek pieniędzy pogłębiał z każdym dniem trudności" jakie napotykali zarówno w podróży. jak i podczas pobytu w obcych imiastach i właściwie był zasadniczą przyczyną ni'cdotarC'ia do celu. JednocZJeśnie temu właśnie brakowi funduszy zawdzięczamy jedną z najbardziej oryginalnych :i cennych polskich rehcji podróżniczych z pierwszej połowy XIX wieku. Oryginalnych. bo brak pieniędzy zmusił obu studentów. szczególnie podczas wędrówki po traktach węgierskich, chorwackich i serbsklich, do zejścia poniżej swej !pozycji społecz;"lej: do prostych wieśniaków, wożnlców" żołnicrzy i wet'eranów wojen, Cyganów, Zydów, czeladni;":ów szukających pracy, słowem do gromady owych ,,,biedl/1ych wędrowców" - ja,k pisze B0gdailski przemierzających pieszo goś'cińoe, obdartych, głodnych i żebrzqcych. Takiego punktu obserwacji realiów owego życia wędrownego nic mógł 23 ••Lud" - t. 7l �354 RECENZJE mieć nikt, kto - dysponując zasobną kiesą - przemierzał ówcZ!esne trakty europeJskie w poszukiwaniu nowych wrażeń. Z tego też po,wodu, że obaj wędrowcy pieniędzy takich nie pos'iadali, ich Dziennik .podróży jest interesującym, a w niektórych wypadkach nawet egzotycznym zapisem, u \podłoża którego leżała, mówiqc współczesnym językiem socjologicznyun, "metoda obserwacji uczestniczącej". Odbyta podróż obf.itowała w zdarzenia i fakty niezwykle ,interesujące z punk~u widzenia 'etnograficznego, historycznego i socjologicznego. Zawsze się coś działo. Właści wie nie by,ło dni 'PUlstych, a 'tym ba,rdziej powilanzradący'ch się w sens~e wydarzeń i obserwacji. Każdy dzień stwarzał zupełnie nowe sytuacje, podsuwał nowe obrazy do obserwacji. Wszystko to zajmowało naszych bohaterów, którzy jak pisze G. Bogdański - żyłi "wprawdzie po literacku": "głodno, obdarto, ale zawsze z piórem w ręku". Przyniosło to w rezultaclie bogaty materiał obserwacyjny. Prz~możny wpływ na wyniki tych obserwacji miało właśnie nastawienie naszych podróżników do "życia z piórem w ręiku"; a ziemie które ,prZlemierzyli były wyjątkowo wdzięcznym i atrakcyjnym obiekt'em obserwacji" zarówno pod kątem problematyki historycz;nej, jak też etnograficznej. Jako !przykład obserwacji etnograficznych służyć np. może informacja z okolicWiednia, w której zawarta jest charakterystyka chałup we wsi i jej mieszkar'tców. Dalej prowadzi nas autor \przez Węgry kreśląc obrazy Pesztu i miejscowej kolonii greckiej, charakteryzuje zbiory Magyan Nemzeti Muzeum (tj. Muzeum Narodowego założonego w 1802 rdku)., op,isuje wielki doroczny targ w tym mieście, na który przybywali oprócz węgierskich i austriackich kupców także Serbowie, Bośniacy i WołoSli. Targ ten, to żywe laboratorium społeczne, owe przysłowiowe "społeczeilstwo na dłoni", gdzie zajwiska i procesy stają się bardzo wyraziste i intensywne. Wszystko to naszkicowane jest w Dzienniku niezwykle inteI'lesująco" podobnie jak inne informacje z długiej trasy podróży. Warte podkreślenia są !informacje dotyczące mieszkańców Chorwacji i ich stosunków z Węgrami. Dla jasności obrazu warto !podkreślić, że są tam również opisy stroju Chorwatów, ich usposobienia, języka" zabudowy wsi, gospodarlki rolnej itp. I tak kralina za krainą kreśli na.m autor Dziennika zróżnicowane itemaiycznie obrazy, stosownie do miejsca i jego mieszkańców. Ciekawie przedstawia się opis Triestu, miasta, którego ży-eioe,podporządkowane jest przede wszystk,im regułom jakie narzuca mu portowa atmosfera. W mikrostrukturze społecznej t'ego miasta można zaobserwować różnice jakie występowały tam w owych czasach między warstwą kupców, rybaków, marynarzy lub drobnych wyro.bników. Właśnie o poszczególnych elementach społecznej struktury miasta Dziennik przynosi wiele interesujących spostrzeżeń, cho'Ciaż nic jest to obraz jaki w obecnych czasach mógłby w pełni zadowolić socjologa. Wreszcie Triest, ja!ko muasto portowe, charakteryzował się \V owym czasie - zresztą taki i do dzisiaj pozostał - złożoną mozaiką narodowościową osiadłej tam ludno.~ci. Oczywiście, przeważali tam Włosi, ale dużo też było Greków, Turków, Niemców i Chorwatów. Mówiąc o walorach poznawczych tej książki podkreślić należy, że właśnie w odniesieniu do Triestu są one najpełnuejsze. W mieście tym bowiem przebywali dosyć IdługJ lI1al,i"pod,różnicy" ,~zukając okazji odp~'awi'enia :;I:ę 'okrętem do Grecjt. Wchocizili w liczne kontakty mające pomóc im w urzeczywistnieniu tt:go zamiaru, kotórego, ja,k wiemy, nie zrealizowali. Stąd rozpoczęła się ich droga powrotna do Przcmyśla. I tak jalk poprzednio, teraz już prawie zupełnie bez pieniędzy, wędrowali obaj po traktach chorwackich, serbskich i węgierski'Ch. Wchodzili w bliskie kontaikty z mie/3:zkańca'JTlri wsi, ozę'sito gościł i iW icJ11 cha'tialCh,bęclą'c Ina-ocZlly;m'jświadkami rÓ'Żllych wy:darze·ń. Talk w~ęc ·d'OoŚwiadczen.iaZJe zlaku wę:dró:weok,o,ru?:ohse.wa'Cje o charakterze etno~raficznym stanowią w Dzienniku ów konokret Ikuliurowy, �355 RECENZJE który czyni go przydatnym dla tych badaczy, którzy zajmują się rejonem BaŁkanów. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, ŻJe jest to obraz bardzo niepełny, utkany z pobieżnych obserwacji, bez wchodzenia w szczegóły. Omawiany Dziennik moż,e być oc'eniany w rozmaity sposób. Poczynając od wyrazów uznanin za dynamizm jego tekstu a kończąc nn docenianiu wartości fascynującego dokumentu dla historyków, etnografów ICzy socjologów. Niewątpliwie jego ,trcść jest głęboko madzolna w realia'ch i jest aUltelnltyczlt1ymzapisem ludzkiego losu. Zapisem, którego treść mieści się w ramach naszych tradycji narodowych, zrodzonych niewolą wieku XIX, tak obfitego w pamiętnikIi, w literaturze polskiej. W ,przypadku tego pamiętnika podkreślić należy, że jest on wyborną mapą dróg i bezdroży po jakich kroczył autor nie tylko' podczas wędrówki do Grecji, ale również w całym swym życiu, nacechowanym patriotyzmem i walką o odzyskanie niepodległości. Wiele poruszonych tu kwestii zasługuje zresztą w przyszłości na dalsze rozważania. Mam tu na myśli między innymi opracowani'e relacji H. Bogdańskiego pod kątem etnograficznym. Z całą pewnością będzie to zajmujące opracowdnie, a ponadto podlkl1eśli ono wkład Polaków do wiedzy o kulturze ludów Europy. Jak do tej pory, temat to nadal deficytowy. I na koniec informacja nieco ogólniejsza. Otóż omawiany Dziennik jest wzorowym wręcz przykładem pracy redakcyjno-edytorskiej, a siarannie dobrane ilustracje czynią całość niezwykle zajmującą· Antoni Zygmunt S t a r o r y p i ń s k i, i Archangielskiem. Dwa B o l' o W s ki, z 1863 roku. 1986, s. 413, ilustracji 10. pamiętniki K i e n i e w i c z, Warszawa Kuczyński Konstanty M.iędzy powstańców Opracował Kamieńcem Stef an Książka zawiera dwa nieznane pamiętU1liki pows,tańców z 1863 r., którzy normalną wówczas koleją losu znaleźli się po przegranej walce w rosyjslkiej niewoli. Wspomnienia Z. Starorypińskiego, szlachdca z Podola, obejmują prz'ede wszystkim lata przedpowstaniowe. Dowiadujemy się z nich o Slprzys'iężeniu Szymona Konarskiego, ziemiailskich ."pracach organicznych" na Podolu w latach 1859-1861, manifestacjach patriotycznych w Warszawie w 1861 r., przygotowaniach powstańczych organizacji "białych" w guberni podolskiej. Zachowana część wspomnień kończy się 'N przededniu powstania. Kontanty Borowski natomiast opowiada o swym udziale w partyzantce 1863 r., poczcltkowo w oddziale kapitana Brandta, potem ks. Brzóski dostaniu się do niewoli, wcieleniu do rot aresztanckich i pobycie w Archangielsku oraz zesłaniu na SyblL \V:elc miejsca poświęca pamiętnikarz opisowi życia na Syberii i jej mieszka~1com. Tom tell w opracowaniu znanego historyka, prof. S. Kieni'ewicza, dotyczy problematy:k,j, któq zwykliśmy wiązać z walką narodowo-wyzwoleńczą Polaków. Mimo :ż oba pamiętni·ki traktują o ponurych skutkach tej walki, którymi najczęściej była syberyjska niewola, wyrażają one także atmosferę przedpowstaniowej walki oraz różnorodne formy oddziaływania ruchów patriotycznych na środowisko kresowych ziemian. Oba pamiqtniki odsłaniają przed czytelnikami świat przepojony atmosferą niewoli, a obiektywna prawda przeszłości zostaje w nich zręcznie skomentowana przez S. Kieniewicza zarówno w przypisach jak też w interesująco napisanych przedmowach do każdego z pamiętJlilk6w. �356 RECENZJE W przedmowach tych autor ukazuje okoliczności odnalezienia źródeł, kreśli związki familijne ich autorów, a jego ustałenia są rezultatem rozpoznania iście fachowego: słowem, dominuje tu kompetencja historyka, znawcy problemu i nić sympatii do "kresowych stanic", mieszkających tam ludzi i określonych spraw wlaściwych dla tego miejsca i odległego czasu, Dlatego każdy najmniejszy szczegół, wymagający wy jaśnienia czy komentarza, został tutaj należycie wyjaśniony i stanowi cenne dopełnienie autorskich zapisów sprzed lat wielu. Aparatura tych przepisów jcs,t precyzy jna i prawdziwym szczęściem dla p<:lmiętnikarzy jest fakt, że właśnie S. Kieniewicz opracował ich tekst i odpowiednio ko skomentował. Przyklady potwierdzaj,)ce te stwierdzenie można by tu mnożyć tym bardziej, że pobudzają one do dodatkowych rozmyślań nad dziejami polsko-rosy}"kich kontaktów w XIX stuleciu i ich socjologiczno-psychologicznej recepcji wśród społeczeństwa polskiego, aż po dzieil dzisiejszy. Pod tym względem oba pamiętniki charakteryzują ::;;ę bogactwem rcaiiów i obserwacjina tym aut.entycznym materiale dziejowym odkrywaj'l intercsuj<jce horyzonty wspomnianych powyżej kontaktów, Poza tzw. strukturą powierzchniową tekstu kryją się wartości 'nicco glębsze, które rządzą losem autorów, wartości mogące stanowić dla współczesnych wzorzec patriotyzmu, pracowitości, oddania sprawie narododowej uporu i konsekwencji w dążeniu do celu. A nad tym wszystkim górllj~ twarda postawa i konsekwentny brak użalania siC; na swój wygnańczy los. Autorzy obu pamiętników ·są ·W dYlll<lUnicz.nY!11 s'P"'lzę±c'1iuz rzeczY'w,i.~ltQści'1, w sltalym zm~ganiu się z nią, gotowi "w potrzebie dla Ojczymy", Oto np, K, Borowski na wstępie swego pamiętnika pisze: "W dniu wyjścia mego do partii byłem u spowiedzi, wy;łuchałem Mszy świętej, a w nocy pożegnawszy się z najukoch<u\szym ojcem staru3Zkiem i z braćmi, siadłszy na wóz z drugim towarzyo;zem ochotmikiem, wyruszyliśmy w drogę, Chwili rozstania się z ukochanym ojcem nie zapomnę do śmicrci. Ojciec, stary żołnierz weteran, gdym przypadł do kolan jego prosząc o blogoslawieństwo, położył drżące ręce na mej głowie i rozrzewlniony przemówił do mnie w te slowa: - Idź, mój ~ymu, tam, gdzie cię powinność wzywa. Pamiętaj, że jesteś Polakiem i synem żołnierza Polaka, Dziad twój walczył pod Kościuszką. Ja - mówi l - slużyłem w 1831 i[... J. Zał mi cię drogie dziecko moje. Może już w życiu moim więcej już mie zobaczę, Ciężko mi - mówił - smutno jako ojcu, lecz nieróWlnie jest w cięższym smutku i niedoli matka nasza, matka-Ojczyzna. Idź i stań tam, gdzie każdy prawie Polak obecnie stanąć powinien. Niech cię Bóg wszechmogący zawsze i wszędzie ma w swej opiece, a Matka Boska, Królowa Polski, niech cię broni, osIania tarczą od wszelkich nieszczęść i przygód, Tak błogosławił i wyprawiał mnie na bój krwawy ten s,tarzec-żolnierz, ukochany rodzic mój, a łzy rzęsiste, spadające z pe~nych dobroci oczu na pochyloną mą głowę, namaszczały ją na godność żołnierza", Nie ma tu miejsca na prezentowanie powstańczych etapów K, Borowskiego: obozowych postojów, bitwy czy przemarszów. Jest w tej części pami<.;tnika wiele realiów charakteryzujących przebieg powstania, granice to~erancji dla żol.niel;skich uchybień i dyscyplinę w oddziale. W żywo toczącej się akcji tej części pamiętnika ujawniają się nie tylko ułomności ludzkiej natury. Współgraj,j z nią również jej blaski, wiele pięknych cech charakteru - odwaga, prawość:, lojalność, bezkompromisowość, upór w dążeniu do celu, Losy swoje w tym okresie opisuje K. Borowski, tak jak i w pozostałych częściach pamiętnika, w sposób rzeczowy, oparty onafaktach, Obcy mu jest patos, co nic wynika, że obraz powstaJ\czego życia wolny j~st od rysów grozy umiera,nia w powstańczych szeregach, Z pamiętnikarskich zapisów wynika, że niewiele się nawojował. Po dostaniu się do ;niewoli (1864) skazany zostal �RECENZJE 357 na cztery lata aresztanckich rot. Początkowo przebywał w Archangielsku, potem skierowano go na osiedienie na Syberii, do jednej z wsi leżących pomiędzy rzekami Iszymem a Irtyszem. Sybirska lniewola trwała pięć lat, powrócił bowiem K. Borowski Ido ~raju 'W ro,ku l872~ kO[lzy,stając IZ k:;.lejnej a'mnes;t~i 'dla ,,lmiatie2mikow". Z'a'rówill:o pobyt w Archa,ngielsku, jak i czas osiedlenia, Ispędzone w mieszanych środowiskach narodowościowych dały pamiętnikarzowi okazję do poznania różnych nacji. Pisząc o swym pobycie w archangielskich koszarach zamienionych na "kazamaty" wspomLna, iż przebywali tam razem z Inim "I uczeni, i anaifabeci. I inteligentni, i prostaczkowie. I zam02mi, i bardzo, bardzo biedni. I zeszli się tu: Mazury i Krakowiacy. I Podlasiaki, i Kujawiacy. I Litwini, i Żmudzini, i Rusini. I PoznaJ1czycy, i Galicjanic, i Czesi. A przysz;i tu i Francuzi, i Włos~, i Niemcy, i Zydzi. Tych ostatnich było kilkunastu". Ponadto charakteryzuje on mieszkających tu ROiSjan pisząc, iż Archangielsk z przedmieściami posiadał w owym czasie około trzydziestu tYSl~ęcyludn·o<Śo:.Więk:swść mics?Jkań·ców stanowili "Niemcy, Anglicy, Szwedzi i\tJp Ci byli wszyscy zamożni, a iIlawet bogaci. Oni to, przeważnie Niemcy, zajmowali posady urzędników, i to wyższych stopni, i byli kupcami i przemysłowcami. Naród miejscowy, Rosjanie, prócz kupców był w ogóle biedny". Okres archangielski, nabiera pod piórem autora interesującego kolorytu, w którym w róŻ!nych odcieniach zarysowują się realia aresztanckiego losu a także inne fakty z życia tego miasta. Wielość spraw i wątków jest stałym elementem pamiętnikarskiego zapisu autora. Pisze on a moralności tutejszego ludu, o pazerności kupców o krzyżujących siG interesach Niemców, AJllglików i Rosjan, charakteryzuje życie codzienne aresztanckiej roty i panujące w niej stosunki. Czj'ltli też ważną z punktu etnograficznego uwagę że do Archangielska przyjeżdżali zimą Niemcy zwani przez niego Samojedami. Opisując ich wygląd podaje, :te są oni wzrostu niskiego, o okrągłej twarzy i mi'edzianej cerze. "Oczy małe, nieco skośne. Włosy na głowic czarne, grube, czoło niskie. MężczYŹJni zarost na twarzy i wąsy szczypcami w tym celu zrobionymi wyrywają. Są więc bez zarostu". Dalej przedstawia ich o:lzież, reniferowy zaprzęg, sposób życia, niektóre zwyczaje i obyczaje, kreśli stosunki z mieszkaJ1cami Archangie:ska i inne elementy ich bytu. Do tych pamiętnikarskich relacji o Nicńcach, których niewiele posiadamy w naszej .syberyjskiej literaturze dodać trzeb<.l, iż lud ten pozostawał w ciągłych kontaktach handlowych z Rosjarnami, od których Il<.lbywał różne produkty spożywcze, a przede wszystkim tytoh i wó:lkę. 1'0(:()'m;e było i w innych rejonach, gdzie w wyniku rosyjskiej kolOl..'1izacjiwspółwyst(:powa!y czqsto obok siebie tubylcze i rosyjskie osady. Bywało nieraz i tak, Że zgromadzi\N'Szy większą ilość skór wGdrowaii tubylcy z odległych stron do osad rosyjskich, by tam wymienić je na wódkę. Z czasem Rosjanie wyznaczyli na rozległych obszarach Syberii stałe miejsca ,handlu z tubylcami, w których raz do roku lub cZGściej odbywaly siG jarmarki. Wiele trafnych spostrzeżeń autora pamiętnika odnosi się do innych syberyjskich re<.lliów: etapowych więzień, sposobów kOlnwojowania aresztantów, ich ubioru, odżywiania, stosunków z miejlscową ludnością. Autor wyr.aził przekonanie, że zesłańcy, chociaż mieli przeciwko sobie wielką carską machinę zesłańczo-więzienną, która zewsząd ich osaczała, mimo to wi'elokrotnie doświadczali pomocy od prostej ludności rosyjskiej, która często wspomagała ich w il1iedoli, czy to na zesłańczym szlaku, w etapowych więzieniach, czy też w miejscach odosobnienia. Sam autor doświadczył tego osobiście, gdy skierowano go do pracy u bogatego gospodarza we wsi Gorełowa. Nakarmiony i przyodziany przez swego pana pracował K. Borowski u niego wykonując różne prace gospodarcze. Pracował w polu, młócił, suszył zboże i jak sam pisze: "pracowałem ciężko, ale byłem młody i zdrów, i przy dobrym zawsze apetycie. A więc pracując, śmiało siadałem do stołu, �358 RECENZJE życie miałem dobre, a nawet pańiskie". Blisko współżył ze swoim gospodarzem, bacznie przyglądał się jego życiu, podobnie jak i życiu całej wsi, którą zamieszkiwali wyłącznie tzw. staroobrzędowcy. Na tle całokształtu zesłańczego życia autorów wyraźnie wybijają się też w pamiętniku peWlne konteksty kulturowe odnoszące się do osiadłej na Syberii ludności rosyjskiej. Pisz;e on o sposobach zawieralnia małżeI1stw przez tzw. starowierów, charakteryzuje zwyczaj zapłaty za żonę i gdy porozumienie dojdzie do skutku, "rodzice panny młodej idą z panem młodym do łaźn' i tam obnażonego oglądają, czy aby nie jest on fizyczmie ułomnym. Podoh:liE'ż i rodzice pana młodego prowadzą pannę młodą do łaźni i tam, tilk jak pi'.n młody. takim samym oględzinom i ona poddać się musi". Dalej pisze autor o gospodarności rosyjskich Sybiraczek, przywi'lzaniu do czystości i porządku, rejestruje charakter miejscowego życi:1. objawy syrnp2tii oraz wymiernej pomocy, jakiej doświadczył ze strony SybiI·aLów. Wie\~ je:;t 'o'i p:lmiętniku uwag z tego zakresu i myślę, że trzeba będzie do tych rczwaŻClI~powrócić przy innej okazji, mając oparcie w tym materiale dowodowym. Podobną U'.vagę odnieść należy do tzw. polskich kontekstów syberyjskich. \\7iele jest ich '.\ obu wymienionych tu pamiętnikach, które stanowi<1 dziedzictwo sz!achcL:..,e\,' naSi( j Eteraturze syb2ryjskiej. Czas tej kS':lŻki minął, jeśli potraktujemy j'oj jako ocE,!C!C tamtych spraw i zdarzeń. Ale wchodzi ona po przeczytaniu w cz:cc':rePe'·s.)'. 1,;ć,:o~. rodzi się nieraz pod wpływem różnych kontekstów społecznych wynikaj:jcych z dcficytowego w naszym piśmiennictwie tematu odnoszącego się do dziejów kont<.lktów polsko-rosyjskich. Antoni Kuczyń.sk.i Teodor Anzelm D z won k o w s k i, Pamiętniki czyli Pamiqtka po ojcu dla Józef y Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T Komorniccy. \,vstęp S. Komornicki. Opracowanie tekstu M, Domańska, Vlarszawa 1985, s. 128, tab!. 6+mapa 1. z Dzwonk.owsk.ich W recenzowanej łamach "Ludu" 1 książce Jerzego Pertka pt. Pola(:y na t. I do roku 1795, Poznań 1981, na stronie ,134 znajduje się informacja: "Rękopis pamiętników Dzwonkowskiego niestety uległ zniszczEniu, ale posiadamy artykuł streszczający je i zawierający nawet niewielkie wyjątki, z których poznać można najciekawsze epizody podróży autora i jcgo styl pisarski". Dalej na czterech stronach tejże pracy następuje charakterystyka podróży indyjskiej Dzwonkowskiego. Cała rzecz napisana jest zajmująco i przekonuje o dużych wa20rach tego pamiętnika, który "niestety uległ zniszczeniu". I oto w cztery lata później otrzymaliśmy ładnie wydane pamiętniki Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, co jest niewątpliwą zasługą edytora, tj. Państwowego Instytutu Wydawniczego. Piszę o tym dlatego, że powoduje mną kronikarski obowiązek, a ponadto fakt to znamienny, że jeszcze dzisiaj, gdy mamy opasłe tomy zawierające spisy różnych rękopiśmiennych pamiętników, zdarza się odkrywać rzeczy nowe i tak fascynujące. Przekonuje to o tym, iż szukać należy zawsze i zapewne jeszcze nieraz uda się polskim badaczom dotrzeć do zależałych gdzieś pamiętników. A kto wie ile ich jeszcze jest. w rodzinnych szufladach czekających na swego odkrywcę. Tutaj morzach i oceanach na świata, 1 Antoni Kuczyński (iJ:ec.): J. Pertek, Polacy iJ:oku'1795,Poznań 'HIU - "Lud", t. 69: 1985. na morzach t oceanach świata, t. l, do �RECENZJE 359 odkrywcą okazał się Stanisław Kormornicki, który tropiąc zaginIOny pamiętnik napisany przez swego krewnego przysporzył nam lektury naprawę zajmującej. Zwraca tutaj uwagę interesujący wstęp pióra Komornickiego, który opisuje powikłane tropy swych poszukiwań. Jest przy tej okazji ładnie udokumentowana opowieść rodzinna, pełna patriotycznych wspomniei1, powstańczych dróg członków rodziny i powikłanych życiorysów. Już sam wstęp zachęca do czytania pamiętnika będącego zaiście lekturą niezwykłą. Ale i sam życiorys Dzwonkowskiego jest pełen różnorodnych barwnych doświadczeń. Bo oto osiemnastowieczny szlachcic zaciąga się na statek pod holenderski banderą, by odbyć pięcioletnią podróż do tzw. Indii Wschodnich. Należał on do tych spośród nielicznych naszych pO(iróżników, którzy znacznie przekroczyli gr,mice i utarte szlaki swych poprzedników i opłynął tchnące egzotyką połacie świata. Okręt wiozący Dzwonkowskiego poruszał się bez pośpiechu, w portach, gdzi\~ wtrzymywano się aby uzupełnić zapas wody pitnej, pozostawano zawsze pa •.,~:dni. Dawało to możliwość poznania tych portów, ich roli i znaczenia na u\.art~'m szlaku do Indii. Doświadczył wicl.c nasz autor na tym szlaku. Twarde marynarskie życie nie oszczędziło go, podobnie jak innych członków wyprawy. Były po drodze sztormy, wypompowywanie wody z zalanych pokładów, upalne dni pod słorlcem równika i inne przygody jakich może dostarczyć podróż morska. Wszystko to opisane jest realistycznie i zwięźle, nieraz z odpowiednią dozą dynamiki. Po zakończeniu pięcioletniego żeglowania powrócił Dzwonkowski do Arnsterdamu. Wypłacono mu pensję za czas przebywania po::! holenderską komendą i przez Hamburg powrócił on do Warszawy. Tu patriotyczne pod budki zadecydowaly o tym. że na wieść o powstaniu kościuszkowskim wstąpił w szeregi walczących. Gdy powstanie upadło, postanowił osiąść na roli i przez jakiś czas dzierżawił majątki w Lubelskiem i Sandomierskiem. Potem przeniósł się do Krakowa. Kupił tu kamienię i został stałym obywatelem tego miasta. Tu zmarł w roku 1850, przeżywszy lat 87. I koiJcząc tę biograficzną opowieść o autorze opisu drogi do Indii, nie można nie wspomnieć. że wiele zaiste przeżyć trzeba i na niejedną naraZ1C się próbę. jeżeli ma się w swym życiorysie moc takich doświadczeń jak Dzwonkowski. Unikalność odznalezionego manuskryptu jest bezsprzeczna. Zaciekawi on z całą pewnością badaczy pojskiego piśmiennictwa osiemnastowiecznego, zarówno jako przyczynek do dziejów naszej literatury podróżniczej, jak i marynistycznej. A był Dzwonkowski obserwatorem bystrym, umJeJącym wybornie selekcjonować swe podróżnicze doświadczenia. W pamiętniku nie ma dłużących opisów, rytm faktów i dynamika opisów stanowią jego zaletę. Rzeczowo i krótko relacjonuje nasz wojażer swe doznania z morskiej drogi. Oczywiście oprócz czysto osobistych przeżyć, pamiętniki zawierają informacje natury ogólniejszej. Jego autor w tych partiach staje się geografem, ekonomistą, historykiem. Oczywiście nie obeszło się tu bez poloników. Bo oto autor pisze o spotkaniu z właścicielem plantacji, który pamiętal. że jego ojciec był ,.rodem z Polski z miasta Tykocina. skąd dla uniknienia, być może i sprawiedliwego, sądu naprzód do Turczyzny uciekł, a stamtąd z różnymi kupcami na Przylądek Malabaru udał się. Na koniec zarobiwszy przez różne spekulacje znaczną ilość pieniędzy, dopiero tu pomienianą plantację nabył pod nazwiskiem Polaka. miał niewolników, niewolnice i żonę". Spotkanie miało miejsce na Cejlonie. Kiedy indziej znowu na Wyspach Moluckich spotkał Dzwonkowski "komendanta fortecy, który opowiadał, że jest rodem z Polski, województwa poznańskiego, nazywa się Ostrowski, podczas konfederacji chłopcem jeszcze będąc przy Pulawskim, w Holandii zabłąkany na okręt był wzięty, a że sprawował się �360 RECENZJI; dobrze i posłużyło mu zdrowie, więc stopniami doszedł tej rangi i zaufania, że teraz jest komendantem nie tylko w fortecy, ale i na całej wyspie. Ma żonę Indiankę i dzieci Mulat y, wypytywał się o Polszcze i Polakach, ale tak jakby nigjy tam nie był, gdyż rodziców swoich nawet nie pamiętał". Docierali więc już w owych czasach Po'acy w najdalsze zakątki świata, wrastając w nowe ziemie i umacniając władzę Europejczyków w podbitych krajach. Sprawy, jakie interesowały Dzwonkowskiego, pozostały pasjonujące do dzisiaj. Człowiek wobec zagadki tajemniczości odległych egzotycznych krain zawsze owładnięty jest ciekawością. Stąd też nierozerwalnie związana z tym problemem fabuła opowieści Dzwonkowskiego zachowała tę wartość poznawczą do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i sv,'Qista refleksja nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. I wlaśnie dlatego pamiętnik ten może zaciekawić etnografa. Jest w nim bowiem trochę treści obejmujących i ten obszar problemowy. Autor bez ksenofobii kreśli odmienność odrębnych kultur, której mógłby mu pozazdrościć niejeden dziejopis epoki oświecenia. Pisze o Buszmenach. a jego zdaniem "Hotentoci są ekstra szpetni. żółta'.vi. włosów na głowie afrykańskich. to jest murzyńskich kędziorowatych, twarzy płaskiej. warg ów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać. tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż kląskaniem i krząkaniem tylko rozumieją się". Podobnych opisów jest na kartach pamiętnika więcej. Nieraz pisał autor o tym wszystkim co sam oglądał, a'e i opisywał to co słyszał od innych marynarzy. Interesujące S'l np. jego opisy o ludności na Malajach. "Rodacy tutejsi - pisał Dzwonkowski są Malaje koloru żółtoczarniawego. Twarzy i nosa płaskich, oczu czarnych wieikich, włosów grubych, prawie końskich. Religii mahometanom podobnej, gdyż świniny nie jedzą i obrzezanie utrzymują. do kościoła swego nikogo z obcej religii nie puszczają. co gdyby się wydarzyło, tedy takowego zaraz w kościele uduszą, lub gdyby był od nich mocniejszym. tedy po wyjściu z kościoła tenże zaraz spalą. W pożyciu prywatnym są bardzo spokojni. wierni i obyczajni. Mowa ich w całych Wschodnich Indiach jest prawie powszechną, gdyż po malajsku ze wszystkimi innymi narodami rozmówić się można". Dalej jest opisanie Hindusów, którzy "mają zwyczaj smarowania wlosów, nawet i calych siebie. olejkami różnymi" oraz mieszkających na Malajach Chir1czyków. Kończąc podkreślić należy, że dobrzc się stało, iż odna 'eziony pam;Gtnik został opublikowany. Wielorakie uczest.nictwo Polaków w poznawaniu świata zaświadczone jest i tym dokumentem. Dziś z żalem najeży stwierdzić, że wiele równie interesujących pomiętników splonęlo podczas ostatniej wojny. Na cmentarzu polskiej kultury legły bezcenne skarby, a wśród ich strawione przez og;.eń rękopisy różnych pamiętników. Ale jest też jeszcze żal drugi. Żal, że n;kopisy wielu pamiętników dz'ewiętnastowiecznych polskich wojażerów nie doczekały siC; wydan:a i clo dz;siaj zalegają w bibliotekach. Antoni Kuczyński Ludwik Kos Rabcewicz Zubkowski, William Edward Greening, Sir Gzowsk', przełożył z angielskiego Józef Radzicki, Warszawa 1981, s. 205 + mapa 1. Po' ski czytelnik otrzymał kolejn~ książkę poświęconą jednemu z naszych rodaków, któremu powiodło się na obczyźnie. Terenem jego działalności była Kanada, a powodem tej wędrówki za ocean były oczywiście przyczyny natury politycznej, �RECENZJE 361 a konkretniej udział młodego Kazim;erza Gzowskiego w powstaniu listopadowym. Tuk się niestety złożyło, że bardziej znany on jest w Kanadzie, aniżeli tu nad Wisłą. I nic w tym zapewne dziwnego, bo gdy wyruszał po internowaniu w Austrii do Stanów Zjednoczonych, należał do jednych z wielu listopadowych żołnierzy, którzy uchodzili z kraju przed zesłaniem na Sybir. Znana to powszechnie w naszych dziejach droga na obczyznę. Nieobca była ona dawnym żołnierzom Rzeczypospolitej. tym z doby konfederacji barskiej, kościuszkowskiej insurekcji, a później z narodowych powstań i dwu kołejnych wojen. Tułaczy los był więc udziałem wielu pokoleń Polaków, aż po czasy nam współczesne. Z przymusowego opuszczenia kraju rodzinnego wzięła też początek późniejsza kariera K. Gzowskiego, podobnie jak wielu jego rodaków. I oto w odległej Kanadzie znaleźli się autorzy, którzy miejscowemu społeczeństwu przybliżyli tę postać. Książka ta prowadzi nas przez dom rodzinny i młodość Gzowskiego, a fakt że pisano ją z myślą przede wszystkim o czytelnikach kanadyjskich, skłonił autorów do zamieszczenia na wstępie nieco informacji o Polsce przed powstaniem listopadowym, bardzo zresztą uproszczonych i zbędnych dla przeciętnego Polaka. Rodzina Gzowskiego pochodziła z okolic Mińska, gdzie posiadała niewielki majątek ziemski. Kilku członków tej rodziny zajmowało ważne stanowiska w lokalnej administracji i sprawowało honorowe szlachecbe urzędy. Ojciec był wojskowym i dyplomatą w służbie rosyjskiej w Petersburgu. Mając tak wysoką pozycję zadbał też a los syna, który otrzymał staranne wykształcenie w krzemienieckim gimnazjum. Po jego ukończeniu bez trudności młody Kazimierz otrzymał pracę w Cesarskim Korpusie Rosyjskich Inżynierów. Zdawała się ona zapewnić młodziel'icowi świetną karierę. I słusznie podkreślaj'l autorzy książki, że gdyby wyrokiem losu związał się Gzowski ze służbą na rzecz Rosji, bez wątpienia osiągnąłby szybko znaczne stanowisko. Praca w Korpusie dawała duże możliwości, gdyż w całym ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim prowadzono liczne prace fortyfikacyjne od Bałtyku po Syberię. Jednak tuż po opuszczeniu liceum. młody bo zaledwie siedemnasto letni przyszły budowniczy fortec, trafił w wartki nurt patriotycznych wydarzeó. Przyłączył się do sił powstańczych pod dowództwem generala Dwernickiego. Po przegranej korpus przeszedł do Austrii. Na nic przydały się zabiegi Rosji a przekazanie oficerów korpusu Dwernickiego pod sąd rosyjski. Internowani tu przez pewien czas wysłani zostali do Stanów Zjednoczonych. Tu w zamorskim kraju, gdy w 1531 roku schodził Gzowski na ląd w Nowym Jorku wydawało się. że jest życiowym bankrutem. Jednakże wrodzona inteligencja, nienaganne maniery towarzyskie i silne postanowienie odbicia się od "dna nędzy" przyszły mu z pomocą. Uzyskując pomoc od miejscowego środowiska polonijnego rozpoczął studia samokształceniowe, pilnie uczył się języka oraz zasad anglo-amerykańskiego prawa. W trzy lata po zjawieniu się na amerykańskiej ziemi zdał egzaminy prawnicze (1837). Dopuszczony do wykonywania zawodu prawnika w adwokaturze krok po kroku wspinał się po szczeblach zawodowej kariery, aż dostąpił zaszczytu przyjęcia w poczet członków adwokatury w Pensylwanii. Rozglądał się jednak uważnie śledząc i wartościując każdą nadarzającą się okazję do polepszenia swego statusu i pozycji materialnej w społeczeństwie amerykańskim. I oto niebawem nadarzyła się po temu stosowna okazja. Zmienia więc Gzowski zawód i pod kierunkiem inżyniera Williama Milnera Robertsa, znanego amerykańskiego inżyniera tego okresu, rozpoczyna pracę z zakresu inżynierii wodnej. Wykazując wielkie zdolności jest cenionym współpracownikiem. Coraz częściej wykonuje samodzielne prace i zawsze czyni to dobrze. Powierzono mu więc wkrótce �362 RECENZJE nadzór nad budową odcinka linii ko'ejowej na tzw. Kolei Erie, jednym z najważniejszych przedsięwzięć inwestycyjnych w ówczesnym amerykańskim kolejnictwie. Z ramienia zatrudniającej go firmy udał się Gzowski do Kanady, by starać się o uzyskanie koncesji na budowę obiektów z inżynierii wodnej. I tu wpełny przypadek zadecydował o pozostaniu naszego rodaka w Kanadzie. Otóż ówczesny gubernator Kanady, sir Carles Bagot, przebywał kiedyś w Petersburgu jako ambasador brytyjski. Znał więc dobrze ojca Gzowskiego i chciał tutaj porozmavviać z jego synem. Po zasięgnięciu informacji o losach młodego tulacza, jego powstarkzej przeszłości i mżynierskich zdolnościach, padło z ust gubernatora stwierdzenie: "Musimy zatrzymać pana w Kanadzie". I to właściwie odmieniło los Gzowskiego zupełnie. Wymowna i interesując:-, jest dokonana n;1 łam8eh książki prezentacjo losów' Gzowskiego w Kanadzie. Były to lata sukcesów w inżynierskiej działalności OlJcjmującej rozwój kolei kandyjskiej, budo'.vę mostów, badania systemu wód śr6dlądowych i zagospodarowywanb terenów całego kanadyjskiego brzeg\1 rzeki Niagara. Wszystko to ukazane jest Vi ścisłym kontekście z realiami kanadyjskiego życia, atmosferą domu Gzowskiego i jego rodziny. Z sympatią kreślą autorzy rysy charakteru tego zdolnego człowieka. Uwypuklają jego dużą kulturę osobistą, ale i zarazem stanowczość, umiejętność pokonywania pic:trzących siG po drodze trudności. Są to sprawy naprawdę zajmujące i przybliżające nam warunki w jakich przyszło działać Gzowskiemu. Prowadzone przez niego inwestycje miały ważny charakter dla rozwoju gospodarki Kanady, nic więc dziwnego, że obce kapitały zabiegały nieraz a ich prowadzenie. Rzeczą zajmującą jest ukazana umiejętność Gzowskiego nie tylko jako inżyniera, lecz również organizatora, inaczej mówiąc człowieka biznesu. Przynosi więc ta praca pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieó związanych z mechanizmami ówczesnego rozwoju Kanady i rolą jaką w tym względzie odegrał Gzowski. Wypada równocześnie pamiętać i o tym, że rzucając na tak uniwersalne forum zawodowe swój prestiż, podjął się Gzowski zadania trudnego i ryzykownego. Jednak jako zdolny inżynier, a przy tym świetny organizator, nieżle radził sobie w zawodowych interesach. Na łamach książki możemy obserwować kształtowanie się kariery zawodowej tego Polaka, jego rodzinnego życia, postawy życiowej i poglądów. Książka jest więc opowieścią, która toczy się wokół osobistego życia, a także ruchu wielkich struktur przemysołwych, które wyniosły materialnie i społecznie byłego powstailca listopadowego na znaczące miejsce w sferach towarzyskich, kręgach paiJstwowych i kręgach biznesu. W sumie książka przynosi pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieil związanych z losem Polaków na obczyźnie. Wprawdzie poprzez pryzmat Josu Gzowskiego nie można patrzeć na tzw. Polonię kaandy jską, ale wielu jej przedstawicieli zdobyło liczącą się pozycję społeczną w tym kraju zielonego liścia. Funkcję czynnika przyśpieszającego tego rodzaju kariery wyznaczają autorzy ukształtowanej w tym systemie ~kali wartości człowieka, w której czynnikiem ważącym jest pracowitość i zdolności. Akurat w przypadku Gzowskiego, który posiadał te przymioty, nie bez znaczenia była przyjaźiJ jego ojca z sir Charlem Bogotem, który podał przyjazną dłań dla jego syna wyrzuconego falą popowstaniową na otczyznę. Ale to już inna sprawa, mieszcząca się w pytaniu: na ile znajomości i wsparcie dobrze sytuowanych ojców wpływaj'l na karierę swych dzieci? Antoni Kuczyński �363 RECENZJE F. Kir y k, U. Kry s z a ł o w i c z, Rzemiosło i miasta. W stulecie powstania Cechu Rzemiosł - 1985, Krzeszowice 1986. krzeszowickie Różnych w na tl~ dziejów Krzeszowicach, wsi 1885- Historia rzemiosła w małych miastach to szczególnie ważna część historii tych miast, żyjących po czę~ci z zajęć rzemieślniczych, po części z drobnego handlu i w znacznej nieraz mierze z rolnictwa. Związane byly one na ogół mocno ze swym wiejskim zapleczem, dokonując z nim wymiany towarów i usług. W ciągu XIX w. znaczna część dawnych miasteczek uległa zuboż2niu i degradacji (jak zwłaszcza w b. Kró:esiwie Kongresowym), ale na pewnych obszarach b. Galicji pojawiły się w tym samym czasie nieliczne wsie pełnic)ce pewne funkcje miejskie, skupiając rzemieślników i mając prawo odbywania targ6w. Wyj'-ltkov.re z nich uzyskały późn;c j prawa miejskie. Wśród nich znalazly się Krze~zovvicc, wieś leżąca około 25 km Ila zacr:óJ od Krakowa, przy drodze i linii kolejowej wiodącej z Krakowa w stronę Sląska. \,,"obec braku przeglądowych publikacji o organizacjach cechowych, skupiających rzemieślników miasteczek i wsi, warto jest scharakteryzować pokrótce ośrodEk \:rz(,~,zG,,,';icki \1/ oparciu ,o książkę, :którazostała wydana I~taraniem Cechu Rzemiosł Różnych w Krzeszowicach na jego stulecie. Krótki czas, jaki mieli autorzy na opracowanie tej książki spowodował, że napisana została w oparciu o niepełną bazę żródłową, nie wszystkie sprawy zostały przedstawione dosć jasno i dokładnie, ale w sumie otrzymaliśmy zarys interesującej historii rzemiosła we wsi przekszla1cGI:ej w małe miasto i w jej zapleczu, cenny także dla poznawania dynamiki zmian w kulturze ludowej tego terenu. Krzeszowice były przez kilka wieków średniej wielkości wsią z folwarkiem i niewielkim, lecz specyficznym rzemiosłem. W połowie XVI w. weszła ta wieś w skład dóbr moźnego rodu Tenczyńskich, które do połowy XIX w. określane jako Hrabstwo Tenczyńskie, obejmowały ponad 30 wsi i 1 miasteczko. Krzeszowice stały się oś,rodkiem jednego z tzw kluczy Qlwyoh dóbr, obejmują'cego kilka wsi z folwarkami. Były również siedzibą parafii, przy której funkcjonowała szkółka parafialna. Pod koniec XVI wymieniono w tej wsi trzech rzemieślników oraz wytwórnię papieru (młyn papierniczy), zatrudniającą kilku fachowców. Sto lat później mialy Krzeszowice 16 rodzin kmiecych, 8 zagrodniczych i 11 chałupniczych, a nadto kilku rzemieślników: młynarza, papierników oraz wytwórcę prochu strzelniczego. Ponadto jakąś liczl:ę własnych poddanych miał miejscowy proboszcz. Po dalszych 100 latach, w 178·;} r .. wieś nie miała już gospodarstw kmiecych, lecz 35 zagrodnikÓ\l', :34 'ch'ałupni:kó\':, :~ ka.rczmy, młyn i .peWJIląliczbę irnlnych If'zemieśJnirków, al 'Ponadto około 35 rodzin poddanych parafii, w tym rodziny rzemieślnicze. Pojawiły się też 4 rodziny źydowskie. W XVII i XVIII w. wymieniani byli w tej wsi pojedynczy cieśle, kołodzieje, kuśnierze, szewcy, a takźe kamieniarze i prochownicy. Pod koniec XVIII w. ludność Krzeszowic miała wynosić około 600 osób, była to więc już duża. jak na te czasy. wieś. Wzrost liczby :u::lności, w tym związanej z rzemiosłem i handlem, był m. in. wynikiem zbudowania tu okolo 1780 r. przez nowego właściciela dóbr, ks. Augusta Czartoryskiego, niewielkiego zakładu kąpielowego, wykorzystującego obfite źródła wód siarczanych i żelazistych, który mógł przyjąć równocześnie kilkudziesięciu gości. Po roku 1822 przeniesiony został tu zarząd dóbr tenczyńskich (które zaczęto nazywać dobrami krzeszowickimi), a później wzniesiona została rezydencja nowych właścicieli tych dóbr, hrabiów Potockich. W 18.29 r. oddano tu do uytku spory szpi- �364 RECENZJE tal przeznaczony dla ogółu mieszkańców dóbr, natomiast uzdrowisko zostało niemal zamknięte. Już w H~46 r. uzyskały Krzeszowice stację kolejową przy linii łączącej Kraków ze Sląskiem, a wkrótce potem z Warszawą i Wiedniem. W 1854r. stały się siedzibą tzw. powiatu sądowego oraz urzędu pou<.ltkowego i poczty. Wzrastała frekwencj<.l na krzeszowickich targach, odi:Jyw<.ljących się w tej wsi od końca XVIII w. W roku 1883 liczyły Krzeszowice ponad 250 ::1omćw i .:H46 mieszkańców, tj. 4 razy więcej niż przed 93 laty; wśród nich było 110 Żydów zajmujących się prawie tylko handlem i rzemiosłem. W latach sO-tych XIX w. rzemiosło w Krzeszowicach była już tak silne, że z inicjatywy grupy wpływowych rzemieślników zostało tu wczesną wiosną 1855 r. utworzone zgromadzenie cechowe pod nazwą Stowarzyszenie Zejdnoczonych Rękodzielników i Przemysłowców w gminie Krzeszowice, nazywane też w skrócie: Cech Związkowy w gminie Krzeszowice. Zasięgiem swym objął on rzemieślników kilkunastu specjalności z Krzeszowic oraz wielu pobliskich wsi, a obok Polaków t<.lkże pewną liczbę mistrzów innej narodowości i innych wyznań, głównie Żydów. Powstał też wkrótce Związek Czeladników jako integralna część tego cechu. Całe stowarzyszenie przejęło także pewne ważne tradycje dawnego życia cechowego, m. in. występując okazale w uroczystościach kościelnych. Ranga rzemieślników stała się tak znaczna, że obsadzili oni główne stanowiska samorządowe w Krzeszowicach i stali się też inicjatorami założenia w tymże roku 1885 kółka rolniczego. Następne blisko 30 lat do wybuchu I wojny światowej to okres umacniania się cechu, a tal,że lata słabszej działalności i kłopotów, w tym utarczek z rzemieślnikami spoza cechu (partaczami). Wśród rzemieślników przewaiali znacznie Pobcy, natomiast w handlu krzeszowickim Żydzi, z inicjatywy których powstało w 1886 r. Stowarzyszenie Kupców i Kramarzy w Krzeszowicach. Było ono mniej liczne niż cech (nieco ponad 20 członków) i rozwiązało się w roku 1'904. Do rzemiosła napływała spora liczba uczniów, w związKu z czym cech rozwinął znaczną działalność szkoleniową. Już w latach 1885 - 1890 zanotowano tu 228 terminatorów z Krzeszowic i 55 innych miejscowości (w tym kilku z dalszych mi<.lst, jak Kraków, Krosno, Mysłowice; 1/3 pochodziła z Krzeszowic). VI latach 1901 - 1914 terminowało ogółem 257 uczniów pochodzących z 77 miejscowości, w tym 1/6 z Krzeszowic. W latach 1885 - 1'890 najwięcej uczniów wybrało kowalstwo (48), ślusarstwo (39) i krawiectwo (33), a najmniej powroźnictwo (4), rymarstwo (5) i kołodziejstwo (6); podobna tendencja utrzymała się i w następnych latacl1, do roku 1'914. \V 1908 1'. uruchomiono w Krzeszowicach szkolę dokształcającą dla ucznió,\' rzemiosła. Około 1910 r. cech krzeszowicki liczył znacznie ponad 100 członków. mistrzów rzemiosła. Mimo wojennej i powojennej stagnacji zdominowana przez rzemieślników rada gminna wystąpiła w 1919 r. do władz odrodzonego państwa polskiego o przyznanie liczącym blisko 3 tysiące mieszkańców Krzeszowicom praw miejskich. Uzyskano je 6 lat później, a w 1'928 1'. także status uzdrowiska. które działało na niewielką skalę. Pierwszym burmistrzem nowego miasta został mistrz stolarski a zarazem przewodniczący cechu, później jednak byli burmistrzami racwj przedstawiciele inteligencji. Na początku lat 20-tych zanotowanych było w .,księdze majstrów" cechu krzeszowickiego 91 warsztaty (z nich 62 w Krzeszowicach i 32 w 6 sąsiednich wsiach); część rzemieślników nie na~eżała do cechu. Na czoło wysunęły się rzemiosła spożywcze, dominowali rzeźnicy (30) znacznie mniej liczni byłi piekarze (11), spore> było jeszcze kuźni: 12 (w tym5 w Krzeszowicach), a po dwóch rymarzy, powroźników i kołodziejów oraz l cechowy warsztat ciesielski. Po 1933 1'. pojawiły si~ �RECENZJE 365 pojedyncze pracownie nowych tu gałęzi rzemiosła: introligatorska, fotograficzna, łakiernicza. Około 1/4 warsztatów nałeżała do Zydów. Cech zbudował wreszcie pod koniec lat 20-ch swój dom z sałą obrad, który później rozbudowano w łatach 50-tych. W 1933 r. miasteczko liczyło 3,5 tys. mieszkańców, z których aż 70% utrzymywało się wyłącznie lub głównie z rolnictwa (a częściowo z rzemiosła i pracy najemnej), 230/0 tylko lub głównie z przemysłu, handlu i rzemiosła, a tylko 70/0 wyłącznic z pracy najemnej fizycznej bądź umysłowej. Kryzys spowodował upadek niektórych warsztatów rzemieślniczych, zwłaszcza kowalskich. W miasteczku zbudowano, przy poparciu hr. Potockich i duchowieństwa, Dom Młodzieży Katolickiej z sal'1 teatralną, świetlicami oraz placami do gier i zabaw, organizowano 'też imprezy "o charakterze narodowo-katolickim", jak je okreśłano. Krzeszowice stały się punktem docelowym świątecznych wyjazdów w sezonie wiosenno-letnim młodzieży i inteligencji z pobliskiego Krakowa, udającej się też dalej na krótkie wycieczki do pobliskich malowniczych lasów i dolin. Do uzdrowiska przyjeżdżało nieco mniej zamożnych kuracjuszy, głównie ze Śląska. W latach 30-tych dominujące tu wpływy endecji ścierały się ze zwolennikami socjalistów (bardziej licznymi w pobliskich wsiach) i ludowców oraz rządzącej sanacji. Podczas okupacji cech utrzymał się, choć w zmienionej formie organizacyjnej, mn:ej liczny i oczywiście już bez Zydów. Część warsztatów rzemieślniczych uległa likwidacji. część musiała pracować dla gospodarki niemieckiej. Po wyzwoleniu zmieniano parokrotnie organizację i zasięg terytorialny krzeszowickiego cechu, na którego czele stał od ·1916 aż do 1962 r. ten sam starszy cechu (przewodniczący), cieszący się poważaniem nie tylko wśród rzemieślników. \\" jesieni .1948 r. zlikwidowano dawny cech i utworzono w Krzeszowicach siedzibę Powiatowego Cechu Stolarzy (na b. powiat Chrzanów), a w 1950 r. utworzono tu Cech Rzemiosła Drzewnych. Po rozwiązaniu go miejscowi rzemieślnicy zorganizowali w 1958 r. Cech Rzemiosła Różnych dla Krzeszowic i 8. pobliskich gromad. 'W 1962 r. utworzono Zasadniczą Szkołę Ogólno zawodową z myślą o potrzebach rzemiosla. Spadek zamówień i zła polityka fiskalna doprowadziły później do zamknięcia wielu warsztatów, w tym rzemiosła tradycyjnego, jak kołodziejstwo i kowalstwo. ale zrzeszeni w cechu rzemieślnicy wykazali podziwu godną żywotność, zarówno w swej działalności zawodowej jak kulturalnej. Z biegiem lat powstawały nowe warsztaty i pracownie. W roku ł 985 krrzeszoW\icki Cecil Rze:rriiosł Róż:nych zneszał 369 zakładów rzemieslniczych z Krzeszowic i 4.2 wsi, z których dokładnie połowa należała niegdyś do dóbr tenczyńskich a później krzeszowickich. Zrzeszeni w cechu rzemieślnicy reprezentują aż 82 specjalności, z których większość nie mieściłaby się w ramach dawnego rzemiosła. Niektóre z dawnych rzemiosł już nie występują. w tym ciesielstwo, kolodziejstwo. powroźnictwo a nawet rymarstwo. Pozostało w tych wszystkich miejscowościach tylko 2 kowali (tylu, ilu jest złotników). 4 szewców (wszyscy w Krzeszowicach), 5 piekarzy (każdy w innej miejscowości), 3 młynarzy, Ale należy też do krzeszowickiego cechu aż 33 garncarzy z 5 wsi, znanych od dawna ośrodków garncarskich (w tym 22 ze wsi Brodła); stanowią oni najliczniejszą grupę zawodow'1 w tym cechu. Brak wśród nich kilku czynnych jeszcze garncarzy z Zalasu, gdzie istnial od co najmniej XVII do połowy XIX w. wyjątkowy na wsi, liczny cech garncarski. W dalszej kolejności znajdują się murarze 28 majstrów, stolarze - Z·G. specjaliści od instalacji ełektrycznych - 26, krawcy - 20, kamieniarze 14; warsztatów ślusarskich jest 11 i tyleż warsztatów mechaniki samochodowej. Do nowych i rzadkich specjalności należą m. in. pojedyncze wy- �366 RECENZJE twórnie szkła gospodarczego i ceramiki szlachetne j, listew i oklein, pomocy dydaktycznych czy akcesoriów żeglarskich. Omawiana książka ujawnia, choć tylko ogólnie, ogromny zasięg zmian, jakim uległo rzemiosło naszych miasteczek i wsi w ciągu minionych stu lat, a zwłaszcza w drugiej połowie naszego wieku, gdy zanikowi lub redukcji uległo wiele dawnych rzemiosł, a na ich miejsce pojawiły się jeszcze liczniejsze, nowe specjalności, zaliczane ogólnie do rzemiosła, pracujące przeważnie dla lokalnego odbiorcy (jak różne warsztaty instalacyjne i samochodowe), lecz także dostarczające produktów na szerszy rynek. Z dawnych rzemiosł w rejonie krzeszowickim wyróżnia się garncarstwo swą masową produkcją, dziś przeważnie zmechanizowaną (wyrób doniczek); jest to przypadek w skali całego kraju niemal wyjątkowy. Rozwój Krzeszowic w ciągu minionych dwóch stuleci stanowi wręcz klasyczny przykład procesu funkcjonalnej urbanizacji konkretnej wsi, postępującego zwolna w miarę rozwijania się pozarolniczych działów jej gospodarki, zwłaszcza zaś rzemiosła. Wieś ta wyrosła na miasteczko w miejscu, gdzie takiego właśnie miasteczka brakowało. Ludność Krzeszowic uległa w ciągu minionych 50 lat więcej niż podwojeniu, a jej struktura zawodowa uległa radykalnej zmianie. Tylko znikoma część mieszkańców zajmuje się jeszcze rolnictwem i ogrodnictwem, ogromna większość zawodowo czynnych pracuje w przemyśle i innych działach gospodarki narodowej, wielu dojeżdża do pracy do Krakowa; podobnie zmieniła się też struktura zatrudnienia w pobliskich wsiach. Edward Jerzy znawcza, M ł o d z i e j o w s k i, Orawą... Warszawa 1'983, ss. 245, il. Podhalem... Sp;szem. Pietraszek Gawęda krajo- Jerzego Młodziejowskiego właściwie przedstawiać nie trzeba. Znany geograf, taternik, krajoznawca, kompozytor i dyrygent wydał wiele rozpraw naukowych, ale nie stronił również od innych form wypowiedzi. Opublikował, wielokrotnie wznawiany, album fotograficzny i kilka książek o charakterze wspomnieniowym. Prezentowane dzieło jest wszystkim potrochu. Jest bardzo osobistym wspomnie<nli'e,n) wędrówek po Orawlie, Spiszu i Podhalu, llustrowan)"m kapilta1nymi {choć, niestety, nie zawsze dobrze reprodukowanymi) zdjęciami Autora; gawędą o historii i ludowej kulturze tych regionów; jest także widomym dowodem fascynacji przyrodą karpacką. Książka Młodziejowskiego to w najlepszym rozumieniu tego słowa gawęda, rodzaj eseju z pogranicza różnej problematyki. rzecz - co najwilżniejsze w takich przypadkach - podana w sposób przystępny, niekiedy wręcz pasjonujący. Jest to także pożegnanie Autora z t.erenem; nie mogąc już z powodu zdrowia po nim wędrować, wspomina go czasem z nutką zrozumiałej nostalgii. Z regionów opisywanych przez Młodziejowskiego stosunkowo najmniej wiadomo o Orawie (choć i o Spiszu także niewiele). Smutne to, ale prawdziwe, że \V okresie międzywojennym przeciętny Polak więcej wiedział o tych kilkunastu wsiach przyłączonych do Polski w roku 1920, niż obecnie. Złożyło się na to wiele przyczyn, o których nie tu wspominać, lecz które należy przezwyciężyć. Myślę, że rozszerzenie wiedzy o dziejach Orawy, czemu przysłużą się bez wątpienia fragmenty pracy przedstawianej, jest konieczne. Nie daje autor, to prawda, jakiegoś syste- �RECENZJE 367 matycznego wykładu zagadnienia; jest to raczej garść informacji. Lecz już to starcza, by czytelnika skłonić do sięgnięcia do innych, dokładniejszych publikacji. Niezmiernie trafna wydaje się uwaga J. Młodziejowskiego, że współczesny folklor orawski jest ,.arcydziwnym stylowym przekładańcem" (s. 28). Jest on wielce interesującym, ale niestety stosunkowo słabo poznanym zespołem treści miejscowych i takich, które płynęły z południa, północy, wschodu i zachodu. Dokładniejsze badania ustalić mogą, jak wielki był wpływ Zagórza czy Podhala, do jakiego stopnia Zywiecczyzna odegrała swą rolę w kształtowaniu muzyki czy obrzędu orawskiego, lecz już dziś związki te wydają się oczywiste i istotne. Młodziejowski, jak sądzę "czuje" folklor orawski doskonale, nie tylko folklor muzyczny (jest przecież autorem Orawskiej rapsodii), ale !i inne jego działy, jego pif1zejawy. Stąd też sądy Autora na temat przyszłości folkloru tego regionu wydają się wyważone i słuszne, choć czasami mało optymistyczne. Oczywiście, zasadnicza zgoda z wywodami prezentowanymi przez Autora nie może przesłonić faktu, iż niekiedy przedstawia on twierdzenia błędne lub co najmniej dyskusyjne. Trudno np. uznać za słuszny sąd, iż dawniejsze (w tym przypadku XIX-wieczne) budownictwo w Lipnicy Wielkiej było wyłącznie drewniane (s. 25). Przeciwnie, akurat w tej właśnie wsi budownictwo murowane w XIX wieku nie należało do rzadkości. Mieszkańcy Lipnicy Wielkiej słynęli w tym czasie jako zawołani "mularze,,; wędrowali w ~ezonie letnim na budowy Budapesztu i innych miast położonych na południu. To oni właśnie budowali murowane domy na samej Orawie, dClffiy-oznalkii !prestiżu wZlbo'g'aconej nra; hanldlu rpłólt!nem arystokracji wiejskiej. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem, że Suha Hara to wieś kulturowo słowacka. Zarówno Sucha Góra jak i Głodówka (Hladovka) to wsie językowo i kulturowo podhalańskie, choć położone już po słowackiej stronie. Nawiasem mówiąc, dziwnie zabrzmiało zdanie Autora, że Piotr Borowy (jakże fascynująca i jak mało znana w Polsce współczesnej postać!) urodził się w Hl'58 roku "już po słowackiej stronie" w Rabczycach. W połowie XIX wieku nie istniała ani słowacka, ani polska strona; dziś w istocie Rabczyce są po stronie słowackiej, ale czy są słowackie? To już zupełnie inna sprawa. W ogóle trzeba stwierdzić, że Autor pisząc o problemach narodowościowych na Orawie (i także na Spiszu) porusza się raczej po marginesie zagadnienia. Może przyjdzie wreszcie czas, aby rzetelnie przeanalizować przyczyny, dla których na rdzennie polskiej Orawie część ludności przyznaje się do narodowości słowackiej. To nie tylko kwestia emocji jednostki, ale przede wszystkim skutek określonych obiektywnych warunków społeczno-historycznych, a może nawet głównie ekonomicznych. Nie twierdzę, że w pracy takiej, jak recenzowana, temat ten należało szerzej potraktować, można go było jednak dosadniej zasygnalizować. O Spiszu pisze Autor niemal wyhlcznie przez pryzmat niepowtarzalnej, urzekającej osobowości Jana Plucińskiego, niestety dziś już nieżyjącego. Muszę przyznać. że strony o nim przeczytałem z prawdziwym wzruszeniem. Młodziejowski pisze o "Jaśku z Jurgowa" serdecznie i bez patosu, trafiając w samo sedno jego działalności. Myślę, że nader trafnie uchwycił Autor pewnego rodzaju zaniedbanie kulturalne Spisza. Czyż tylko jemu nasuwała się koncepcja urządzenia w zrujnowanym kasztelu we Frydmanie regionalnego muzeum? Spisz nie ma właściwie takiej placówki (trudno tu liczyć Niedzicę i jej zbiory), co wydaje się poważnym zani~dbaniem. Nie chodzi oczywiście o organizowanie ad hoc czegoś w rodzaju Orawskiego Parku Etnograficznego, lecz o placówkę na początek skromniejszą, choćby o izbę regionalną. Zbiory spiskie ulegają rozproszeniu (casus kolekcji Ks. Świstka!), �368 RECENZJE teren w dużym stopniu wyeksploatowali prywatni zbieracze. Cóż dalej'? Warto się nad tym zastanowić. Wywody Autora na temat dziejów i kultury Spisza i Orawy brzmią na ogól świeżo, niekiedy wręcz odkrywczo. Nie mogę tego jednak powiedzieć o "podhahu1skiej" części książki. W zasadzie przytacza tu Autor informacje powszechnie znane. Pisze o Tetmajerze, Kasprowiczu, o Florku Skupniu, o urodzie wsi podhalanskich, o ich foiklorze, z uczcuciem i rzetelnie, ale - jak powiedziałem - są to uwagi dość banalne. Nie uważam tego za jakiś zasadniczy mankament, ot po prostu sygnalizuję fakt, iż nie wszystkie strony gawędy Młodziejowskiego czyta się z równym zainteresowaniem. Książka Młodziejewskiego jest godna uwagi z wielu wzg:ędów. Dla mnie najbardziej w nvej uderzająca jest prezentowana przez Autora wrażliwość n'a krajobraz i architekturę; lIla kompozycję tuch elementów, tak lIliekiedy fenomenalną -na obszarach przez niego opi:sywanych. Niestety, owa zgodność przyrody i dziel ludzkich ustępuje, :nie tylko zdaniem Autora, na rzecz dysharmonii. Jest to smutne " niekiedy wręcz przerażająoe zjawisko. Trzeba głośno o nim mówić i doskonale czyni to Młodziejowski. A efekty"! Cóż, zobaczymy. Cenię wysoko gawędę Młodziejowskiego za to, że przypomniał w niej, bez !)atosu wielu działaczy regionalnych; ludzi, o których nie powinniśmy nigdy zapomnieć. Machayowie, Mika, Buroń, Pluciński, $wistek czy Skupień to sól tej ziemi. Postacie fascynujące i wielowymiarowe. Poznać ich i ich dokonania, to poznać i zrozumieć ich "ojczyznę prywatną", ich Orawę, Spisz, Podhale. Jerzy Młodziejowski złożył do druku swoją książkę w 1980 roku. Od tego cza;u wiele się zmi'enilo. Nie ma już schroniska w Zubrzycy Górnej, w przeniesionej do .ska.nsenu karczmie z Podwilka. Niejedna chałupa została w tym czasie wyburzona. Ale czas Inajwiększego uszczerbku dokonał wśród ludzi. Nie żyją Plucinski i Siwpien, lIlie żyją ks. Buron i Pilch. Przeminęli także i inni. Czyta siC; wspomnienia Młodziejowskiego z zadumą. Ze by jednak nie popadać w przygnębielIlie - byłoby to chyba w lIliezgodzie z intencjami Autora - przytoczę na zakol1czenie recenzji tej ciekawej i pożytecznej książki hi6toryczną już :niemal informację o Spiszu z kOl1ca lat siedemdziesiątych. "W dursztynskim sklepie - pisze Autor - mOŻJnawszy"tko dostać; właśnie przed dwoma godzinami kupiłem tam prawdziwą szwajcarską czekoladę. Był też sok pomarailczowy z Cypru i radziecki szampan". Ryszard Kantor Bohdan B a r a n o ws k i, Ludzie goscznca w XVII XVIII wieku, Wyda\v,,,ictwo Łódzkie, Łódź 1986, ss. 254; Jan Kra c i k. Michał R o że k, Hultaje, zloc.:yńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie. O marginesie społecznym XVI - XVIII w;('uk, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1986, ss. 224. W,izja prze~.zl·o6ei, j<lJką każdy pO',s'iada-przy,pus'Zcza.m, ż,e ,każdy, gdyż jest O:la jakby wkomponowana w świadomość - ksztaŁtuje się w oparciu o :naukę histori; w szkołach, o lekturę powieści historycznych, o obejrzane filmy i seriale telc\vizy ;:~e. najmniej o dobrą historyczną publicystykę, której ostatnio tak malo. Nie trzeba dowodzić, że jest to zwykle wizja uproszczolIla, pełna anachronizmów, niekiedy WfC;CZ fantastyczna, malo albo zgoła nic nie mająca '\Nlspólnego z faktami. �RECENZJE 369 Z kolei solenne, uczone rozprawy historyczne na ogół nie docierają do masowego czytelnika, nie mają zatem żadnego wpływu na jego historyczną świadomość. Większe jest oddziaływanie dzieł popularnonaukowych, opartych lila poważnych źródłach i badaniach historycznych, lecz prezentujących ich wyniki w sposób równie rzetelny co przystępny i atrakcyjny. Godne są one szczególnej uwagi, zwłaszcza gdy przedstawiają problemy malo znane, bądź w ogóle nieznane, albo takie, wokół których narosło wiele nieporozumień. Powyźszc reflcksje nasuwają mi się po przeczytaniu dwóch ksiąźek, wyda,nych w jednym niemal czasie, a wzajemnie się uzupełniających. Traktują one o sprawach równie mało znanych, co kontrowersyjnych. Zacznę od pracy Bohdana Baranowskiego Ludzie gościńca w XVII - XVIII wieku. Autor od wielu lat obdarza nas licznym dziełami z pogranicza etnografii i historii, penetrując mroczne obszary ludzkiej świadomości. On to dał nam falscynujące opisy, oparte o materiały sądowe, polowań na czarownice w Polsce szlacheckiej, panoramę ludowych wierzeń demonologicznych, czy - co zdaje siQszczególnie cenne - pogłębione studia kultury ludowej nj ektórych obsz,Hów Poblk; przed UipadkiElmpaństwa. B3.lranowlski p1:lsze n1i,ezwykle i'il,teresująco i nje dzi'Mnogo, Ż'ŁcjClgo k1siążJkici'eszą się wiellólffi pavJ1odzeniem. \Vomawianej pracy nawi'lzujc do niemal wszystkich poprzednio podejmowanych wątków, ukazując hanV1ny, przerażający niekiedy, ale i przykuwający uwagę świat "ludzi luźnych", ludzi z rozmaitych powodów wyrwanych ze społecznej struktury, żyjących na go';cii1cu, w karczmach, mających częsty kontakt z wymiarem sprawiedliwiści .. i ezc;sto koi1czących z jego woli na szubienicy. Galeria wędrownych rzemieślników, kuglarzy i dziadów proszalnych, prawdziwych i fałszywych pątników, maruderów, "kobiet powłócznych", szulerów i złodziei jest niezmiernie bogata w książce Baranowskiego. Ujawnia autor jednocześnie skomplikowaną społeczną strukturę owych czasów. słabe i mOClne strony ówczesnego prawa, także świadomość ludzi i ich systemy wartości. Ukazuje życie codzienne w wiekach XVII - XVIII jako wrzące i pełne sprzcczino:9ci. ludzi l',''; zaazliwilaJjąco podobnych do ,nas, 'ze wszy'slt,kI'lmiic(h złymi i dobrymi cechami. Z kolei Jan Kracik i Michał Rożek w pracy H1tltaje, zŁoczyńcy, wszetecznice w clawnym Krakowie, zajęli się problemem marginesu społecznego wielkiego miasta w wiekach XVI do XVI lI, a zatcm w okresie, gdy z pozycji królewskiej siedziby i stolicy potqżilego pailstwa stawał się Kraków nic nie znaczącym, zrujnowanym i w,'ęez prcJ"NillcJona,jnY'.n m:ia.,ltecz,kiern. Książka Kracika i Rożka dotyka spraw ponurych, smutnych i wstydliwych we wszystkich cz'1'ach. Ukazuje' demoralizację pewnych środowiisk społecznych mi<:tsta, w dużym stopniu wywodzących siC; ze wsi, ujawnia gwałt i zbrodnię domi'iluj<'lce IE, marginesie żyeia społecznego, by,najmniej nie tak wąskim. I oni także pisZel o Ż2makach. złodziejoch, () .,dziewkach wszetecznych", ale 'Wspominają również usiłowania m<lj,jce na celu 'waH:c; -- nic tylko przy pomocy soldu i katoWiskiego topora ze ,kUlkami m;dzy, k~óra była najezęstszą przyczyną zbrodni. Usiłowania te na ogół nic u,lwaiy wi(;kszego efektu. ale ich występowanie zwiastowało już nadei,'g:lj'łce \\'ic'ki r()zumu i tolerancji. kiedy to - czy jednak zaW3ze i konsekwentnie - ZL:czę'o (':ik,n Żc;Ć raczej przyczyny, które wiocHy ludzi na drogę przestępstwa, niż ich salnych. C)Lj~~' k~j(~żki ~<1 1l:J.pi~~H1C \vic·cc intcrcsuj4co i traktując o spra-'\vClch SC,rl's;::tcyjnych. ,l ,niekIedy wrqcz skandalicz:nych, bez wątpienia znajdą czyteiników. ,Jedni z nich zaintcresuj'l siq raczej :;el1iacjami, inni - a tych będzie, miejmy lF!dzi:lję, \vjf:-;ccj 7.vvr(Jc::l u\vagc; na przc\vodnią myśl i rodzaj przesłani<.l, które \\<doczne ::,1 dziełach. V,- orjU 24 "Luci" - t. 71 �370 RECENZJE Autorzy chcą - jak się zdaje - dowieść poprzez sposób prezentacji tematu, że prawdziwe zrozumienie ludzi minionych wieków i ich uczymków, wiedzie poprz.ez .zrozu'Ini·cnie kh sy.stemu waJr;toŚ-Ci.CnOlta i 1Jbrodni-a !dl()lpierow talkim ujęciu zna,jdują swoje przeciwstawienie. Trzeba zatem poznać ów system wartości niejako od samych ppdstaw i od środka życia społecznego. Poprzez zbiorowości marginesu, poprzez akta sądowe, gdzie objawiał się w całej jaskrawości. Dla historyka postawa taka to nic nowego, dla masowego czytelnika - do którego przecież adresowane są omawiane prace - stanowi godną uwagi lekcję obiektywizmu. Bez uwzględnienia takiej perspektywy badawczej każda wizja przeszłości stanic się płaska i z gruntu fałszywa. Baranowski, Kracik i Rożek pokazali takie problemy i zjawiska społeczne, o jakich na ogół nie pisze się w podręcznikach szkolnych. Bez ich wajomości jednak, wiedza o przeszłości byłaby skąpa i jednostronna. Dobrze się zatem dzieje, że coraz częściej historycy penetrują obszary mało znane, że coraz częściej zajmują się życiem i problemami warstw plebejskich, czy lIlawet tworzących margines społeczny. A najważniejsze, że wyniki swoich badań potrafią przekazywać w przystępnej, lecz nie uproszczonej formie. Ryszard Henryk historycznym s y s k a, Na wiqzance i wspomnieniach, z białej Ludowa rozy. Biała Spółdzielnia Puszcza WYdawnicza, Kantor w piśmiennictwie Warszawa 198'6, ss. 240. Tak się przez lata składało, że większym powodzeniem u badaczy (w tym zwłaszcza u etnografów i historyków) Kurpiowszczyzny cieszyła się Puszcza Zielona. Jej krewniaczkę, Puszczę Białą, traktowano raczej marginalnie. Leżącą przecież bliżej Warszawy nie znalazła swego Krzywickiego czy Chętnika; do dziś pozostaje mimo interesującej, lecz wydanej w bardzo małym nakładzie monografii Marii Zywirskiej pt. Pllszcza BiaŁa. Jej dzieje i kultu Ta (Warszawa J 973 r.) - stosunkowo słabo znana. A region to arcyciekawy, wsławiony historycznie i zasługujący na baczniejszą uwagę. Oto o jakim obszarze dokładniej mowa; Puszcza Biała to, wedle do dziś niezastąpionego pod wieloma wzg1<;dami dziewiętnastowiecznego SŁownika Geograficznego Królestwa Polskiego.,. tercn następujący: "lesisty obszar pomiędzy Bugiem a Narwią i miastami z Pułtuskiem, Ostrowem, Brokiem i Wyszkowem". Obszar ten, obecnie już mniej łe:;isty niż przed laty, dalej zasobny jest w piaski, które - podobno - swoją bielq nadały mu nazwę. PuszczQ Białą 'zamieszkuje lud KUl1piów, bitny i dumny, umiejący walC'zyć niegdyś o swoje prawa z administracją biskupów płockich, do których należał ten obszar przez długi czas, umiejący walczyć także z zabOl'cami podczas powstarl narodowowyzwoleńczych. Nigdy nie byli Kurpiowie bogaci, wYdarte puszczy piaszczyste grunty nie rodziły wiele. Zajmowali się zatem, poza pracą na roli. innymi jeszcze zajęciami. Rozwinęło się na tym terenie rzemiosło drzewne, zasłynęła z ,diQibo'f1owych fjj;s'alków okol'irt:-:aKa.mieńczyka, słynnego celIllt,rum re'tmańskiego. SzJ.i także Kurpiowie na bandoskę do dworów i bogatych gospodarzy, ruszyli wreszcie za Ocean i do Prus Wschodnich na sezonową lub stałą emigrację zarobkową. Henryk Syska, od lat zamiłowany w przeszłości Kurpiowszczyzny, przedstawia w książce Na wiqzance z białej róży zarówno interesującą przeszłość Puszczy �371 RECENZJE Białej. jak i jej mieszkańców - Kurpiów. Czyni to dość przemyślnie, sięgając do wypisów z publikacji tak odmiennych, jak pamiętniki, prace naukowe i utwory o ambicjach literackich. Antologia tekstów związanych z dziejami i kulturą Puszczy Białej obejmuje okres od początków wieku XVII, czyli od początków osadnictwa na tym obszarze, do tragicznego roku 1939. Autor, usuwając się skromnie na stronę, poprzedza antologię niewielkim, ale trafnym i rzeczowym wstępem. Pierwszy zamieszczony w antologii tekst, to fragment opisu Mazowsza z XVII wieku, autorstwa Andrzeja Swięcickiego; kolejne - z różnych okresów późniejszych ukazują plastycznie proces zasiedlania regionu oraz kształtowanie się kultury kurpiowskich chłopów i drobnej szlachty. Już od początków XVIII wieku, z zadziwiającą regularnością, pojawiają się w Puszczy Białej obce wojska, toczą się potyczki i bitwy, trwają przemarsze rujnujące ludność. Szwedzi, Rosjanie, Francuzi i Prusacy są częstymi gośćmi terenu, który stanowi jakby strategiczne przedpole Warszawy. Mijają lata, w przeszłość odchodzi epoka napoleońska, wybucha Powstanie Listopadowe, którego znaczna część walk toczyła się pomiędzy Bugiem i Narwią. Właśnie okresowi tego powstania poświęcono najwięcej tekstów w antologii, zaraz po tym idą ciekawe notatki o Powstaniu Styczniowym, o partyzanckich potyczkach toczonych wtedy w potężnej jeszcze i dla powstańców gościnnej Puszczy Białej. Upadły nadzieje na rychłe wyzwolenie kraju w orężnym starciu. Walka przeniosła się na inną płaszczyznę: gospodarczą i organizacyjną. Powstaje i krzepnie ruch chłopski, działa Polska Partia Socjalistyczna. Ciekawe przyczynki. do dziejów i działalności partii politycznych na terenie Puszczy Białej zawierają fragmenty wspomnień Stanisława Sieniekiego, Wincentego Jastrzębskiego czy Stanisława Thugutta. Odzyskanie niepodległości, nowe problemy społeczne i gospodarcze, wreszcie hitlerowski najazd to kolejne etapy dziejów nie tylko Polski, ale także Puszczy Białej. Kogóż nie ma w galerii autorów, których fragmenty dzieł ilustrują burzliwą historię Puszczy Białej! Wymieńmy kilka postaci: Ignacy Prądzyński, Wacław ToKarz, Wacbw Sieroszewski, Henryk Sienkiewicz, Maria Dąbrowska. I wielu, wielu innych. Wodzowie, historycy, pisarze, badacze kultury, działacze polityczni i spoleczni. Jak się okazuje, Puszcza Biała miała wielu piewców, choć niewielu opiewalo ją z wyboru, większość raczej z konieczności, zmuszona przypadkami historycznymi i osobistymi. Z jakiejkolwiek przyczyny, pozostawili po sobie ciekawe świadectwa, cenne źródła do dziejów regionu. Czy zatem można powiedzieć, że Puszcza Biała jest regionem pod jakimś względem przynajmniej szczególnie uprzywilejowanym? Raczej nie, zapewne większość regionów w Polsce możnaby opisać poprzez ciąg historycznych relacji, podobnych do tych, które zamieściła Syska w omawianej antologii. Dominacja opisów militnrnych ma ścisły związek ze sir<ltegicznym położeniem regionu, ale taKich regionów było w Polsce wiele. Opowieść o Puszczy Białej, do pewnego stopnia, staje się opowieścią o Polsce, o klęskach narodu polskiego, o jego nadziejach na przyszłość. Antologia Henryka Syski jest dziełem skromnym, lecz bardzo pożytecznym. Ukazuje dzieje regionu jakże ciekawego, a jednocześnie mało znanego. Przybliża nam kulturę kurpiowską do dziś bogatą i oryginalną, powstającą w przeszłości w skromnych i trudnych warunkach. Formuła książki - zbioru tekstów, poprzedzonych syntetycznym wstępem - okazuje się nader pojemna, daje wiele okazji do przemyśleń i refleksji. Ryszard :uo Kantor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916deaea31c07136a8db0d0762ad54f9.pdf 48698bc73a1127db3cfce033bdf261dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource bibliografie Burszta, Józef (1914-1987) - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1807 Title A name given to the resource Bibliografia prac prof.dra Józefa Burszty/ LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.16-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek ; Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Profesor Józef Burszta BIBLIOGRAFIA PRAC PROF. DRA JÓZEFA BURSZTY Zestawiona bibliografia obejmuj'e szeroki obszar zainteresowań naukowych i bogatą dzi'ałalność popularyzatorską prof. dm Józefa Burszty. Opracowanie zawiera PJ'ace opublikowane do końca 1987 !loku, ale z pewnością nie jest wyczerpujące. Występujące braki mogą dotyczyć głównie artykułów o chamkterze popularnonaukowym publ~kowanych w prasie codziennej i tygodniow€j oraz recenzji, przede wszystkim zagranicznych. Bibliograf,ia ma układ oh!lonoIogiczny i składa się z trz·ech części. W pierwszej zawa,rto publikacje samodzieLne lub współautorskie, w drugiej - prace redakcyjne i edytorskie (w obu wypadkach zamieszczono doslrzeż<lne ich recenzje). OpTlaoowanie zamykają materiały bibliograficzne i biograficzne. 1938 - 1. [Rec.] Wiejscy działacze społeczni, t. 2, Życiorysy .,Przegląd Socjologiczny" t. 6, 1938, z. 1 - 2, s. 291. inteligentów, Warszawa 1938. 1939 2. [Rec.] M. Kniat, Dzieje uwłas.zczenia wlo.kian w Wielkim Księstwie Poznańt. 1, Poznań 1939. - "P'rzegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1- 2,s. 399 - 401. 3. [Rec.] Pamiętniki emigrantów, t. 1 Francja; t. 2 Ameryka Południowa, Warszawa 1939. - "Przegląd Socjologic:wy" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 4H - 412. 4. [/Rec.] Pamiętniki lekarzy, W,al'szawa 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 412 - 413. 5. [Rec.] Polski Przegląd Tomistyczny R. -l: 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 193-9, z. 1 - 2, s. 419 - 420. 6. [Rec.] Roczniki Socjologii Wsi t. 3, 1938. "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 420 - 423. 7. [Rec.] Zeitschrift fiir Sozialforschung R. 7: 1938, z. 1 - 3. - "Przegląd SocjologicllllY" t. 7, 1939, z. 1- 2, s. 42-5- 426. skim, 19017 8. [Rec.] S. S~czot>ka, Chłopi obrońcami niepodległości Polski Kraków 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 9, 1947, s. 508 - 510. w okresie potopu., �Profesor Józef 17 Burszta 1948 9. Warstwy społeczne wsi Życie" R. 17: 1948, z. 5, s. 437- "Wiedza polskiej, - 446. 1949 10. [Rec.] W. Styś, Drogi przykładzie zbiorowości postępu próbnej gospodarczego wsi Husowa, wsi. Wrocław logiczny" t. 10, 1948, [druk] 1949, s. 756 - 761. 11. [Rec.] P. V. Young, Scientific Social Surveys 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 10, 1,948, [druk] Studium 1947. - szczegółowe "Przegląd na Socjo- and Research, New 1949, s. 687 - 69'1. York 1950 12. Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi Warszawa, pańszczyźnianej, ss. 229, iI., rys., tab., aneksy. Rec.: J. Gierowski, "zeszyty Wrocławskie" R. 5: 1951, nr 1, s. 241 - 242; J. Gajek, "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1044- 1045. 13. [Rec..] F. Graus, Chudina mestska v dobe pfedhusitske, Praha 1949. - "RoczDziejów Społecznych i Gospod<lJrczych" ,t. 12, 1950, s. 208 - 213. 14. [Rec.] J. TuroWiski, Zmiany społeczne wsi a miasto. Na podstawie socjografii wsi Nasutów w okresie od 1800 - 1946, Lubli;n 1949. "ROCZIIl!Lki Dziejów Społecznych i Gospodarozych" ,t. 12, 1950, s. 196 - 202. niki 1951 15. Rola karczmy "Widnokrąg" na wsi polskiej, [dodatek "Gazety Poznańskiej"], nr 36, z 25/26 XII 1951, s. 3, .iI. 16. Społeczeństwo łeczeństwie Rec.: polskim W. Hejnosz, i karczma. XIX "Lud" Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w spo- Warsz'awa, ss. 263, iI. wieku, t. 42, 1955, i[druk] 1956, cz. 2, s. 794 - 795. 1953 17. Niewola karczmy, Biblioteka świat" nr 37, Warszawa, ss. 80 Żołnierza, Seria II Popularnonaukowa "Poznaj 1954 18. Budownictwo XVII wieku, wiejskie "Kwartalnik w kluczu HLstorii Kultury runowskim pod Nakłem w I MaJterialnej" R. 2: 1954, nr 1-2, połowie s. 104- - 139, iI. Rec.: W. Sobisiak, "Studia [druk] 1956, z. 2, s. 292 - 295. 19. Zagadnienie i Materiały "nawsia" w do Dziejów osadnictwie Wielkopolski wiejskim, "Lud" i Pomorza" t. 1, 1IJ55, t. 41, 1954, cz. 1, s. 439 - 498, iI., rys., rez., sum. 20. Znamiona bartne Puszczy Wyszkowskiej, "Lud" t. 41, 1954, cz. l, s. 530 - 537, iI., rez., sum. 21. [Rec.] W. Rusii:lsiki, Tkactwo lniane na Ślqsku do 1850 r., "Przegląd Zachodni" 1949, nr 11/12, s. 639 - 666. - "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1049 - 1053. 2 Lud t. LXXII �18 Profesor Józef Burszta 1955 22. Handel od końca darczych" magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gclallskiem do połowy XVIII wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospot. 16, 1954, [druk] 1955, s. 174 - 23,s, rys., tab., aneksy, res., rez. 23. Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle,," XVII i XVIII w., "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 3: 1955, nr 3. "752 - 782, iI., rez., sum. 24. Stanisław Szczotka (1912-1954), "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 15,19'53, [.druk] 1955, s. 411 - 412. 25. Szkice z dziejów wsi, Warsflaw.a, ss. 239, ił., rys., tab. XVII Rec.: F. Kotula, "Nowiny Tygodnia" [dodatek "Nowin Rzeszow;;kich"] 1955, s. 2; W. Hejnosz, "Lud" t. 43, 19~6, [druk] l'9'58, s. 323 - 325. R. 4, nr 45, z 36 XI 1956 26. Prof. dr Stanisław Szczotka. Chłop, góml'i uczony, "Lud" t. 42. 1955, [druk] 1956, cz. 2, s. 879 - 884. 27. Zbiegostwo jów Społecznych res, rez. chłopów znad i Gospodarczych" Sanu w I ćwierci t. 17, 1955, XVIII [druk] "Roczniki Dzies. 55 - 84, tab .. mapy. wieku, 1956, 1957 28. Dawne sochy" w Wielkopolsce i jego zanik, R. 5: 1957, nr 3 - 4, s. 519 - 550, rys., sum. budownictwo Historii Kultury "Kwartalnik "na Materialnej" Rec.: J. Topolski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 21, 1959, [druk] 1960, s. 233 - 235; T. Wróblewski, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorze," t. 7, 1962, z. 1, s. 355 - 356. 1953 29. Nauczyciel nańskiego" 30. Od osadniczego warzystwa a kultura środowiska, "Sprawy Oświatowe Województwa Poz- 1958, nr 3/4, s. 18 - 20. osady ziem słowiańskiej polskich Ludoznawczego, do wsi współczesnej. O tworzeniu Biblioteka Popularna t. l, Wrocław, ss. 176, ił., mapy. i rozplanowań wsi, się krajobrazu Polskiego To- Rec.: M. Kom., "Odra" R. 1, nr 28, z 27 XII 1958, s. 9; T. Lalik, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" IR. 6: 195-8, nr 4, s. 679 - 682; H. Dąbrowski, K. Górska-Gołaska, "Roczniki Historyczne" R. 25: 1959, [druk] 1960, z. 2, s. 345 - 351; A. Habovśtiak, "Archeologicke rozhledy" IR. 11: 1959', z. 2, s. 279 - 280; W. KusiilSki, "Przegląd Geograficzny" t. 31, 1959, z. 2, s. 412 - 414; J. Lis, Tysiqc tat wsi, "Orka" R. 3, nr 16 (98), z 19 IV 1959, s. 6; W. Sty';, "Przegląd Historyczny" t. W, 1959, z. 2, s. 370 - 374; Z. Wielgosz, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 22, 19'60, [druk] 1961, s. 363 - 368; J. Patkova, "Slovensky Narodopis" H. 9: 196,1, nr 2, s. 331 - 333; N. Dunare" "Revis·ta de Referalte ąi Recenzii. Istorie, etnografie" t. 4, 1967, nr 8, s. 643 - 65\3'0 31. O wielkopolski skansen, "Nowy Swiat" [dodatek "Głosu Wielkopolskiego"] R. 8, nr 8, z 16 II 1958, s. l, ił. 32. W 25 rocznicę pamiętnych dni. Nędza i obciążenia podatkowe doprowadziły chlopów do zbrojnego wystąpienia, "Gazeta Chłopska" :R. 3, nr 27 (8,2), z 29 VI 1958, s. 1 - 2. 33. Zabudowa mia:>ta Radymna w połowie XVIII w., "Rocznik Województwa Rzeszowskiego" R. l: 1953, z. 2, s. 27 - 48, H., płany. �Profesor Józef 19 Burszta 1959 34. Na tropach [doda'tek "Głosu dawnej 35. Rozmawiamy grafii [wy.wiad, 69, z 19 IV J. Bursztq rozmawiał Zakladu "Ilustrowany Ludowego, "Nowy Swiat" 1959, s. 1, 3, il. kierownikiem A. DytkiewiczJ, nr 15 (4373), z 18119 l 1959, s. 6. 36. WieLkopoLska. Poczqtki ruchu J. Pieprzyk],. rozmawiał R. 9, nr z doc. dr i wywiad, U AM kuLtnry, Wielk~polSikiego"] i Katedry Kurier "Dziennik Etno- Polski" R. 15, R. 3, nr Ludowy" 116, z 16 V 195<9,s. 16, ił. 37. W piastowskich pod red. 38. IWspólnie Zródła czasach W. Rusińskiego, (okres Poznań, z Czesławem do dziejów nauki do roku 1454), [w:] Dzieje wsi wielkopolskiej, s. 11 - 45, ił. Wstęp, Łuczakiem] i techniki, 't. 2, Wrocław, [w:] S. Solski, Architekt polski. Zachodnim, "Głos s. V - XXXII. 1960 39. Dorobek Szczecillski" i potrzeby 40. Etnograf kowych, badań etnograficznych H. 14, nr 210 (4473), z 3 - 4 IX w terenie. [wywiad, WielkopoLska notował L.S.], na Pomorzu 1960, s. 3, 5. i Ziemie "Kurier Zachodnie Polski" R. 4, tematem nr 156 badań (87l)', nmć- z 2/3 VII 1960, s. 6. 41. Niektóre ty i Kultury problemy 42. Osadnictwo .J. Bursziy, ksztaLty i KuLtury wsi, Kultura [w:] s. 7 - 12, sum., Kultura [w:] s. 31 - 105, rys., WieLkopoLski", Ludowej "Sprawy Oświa- t. l, 1960, 's. 152 - 167. Poznańskiego" t. l, Poznań, 43. Przedmowa, Poznań, "Atlasu W'ojewództwa ił., mapy, ludowa L'udowa sum., WielkopoLski, pod red . rez. Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. l, R. 5, rez. 44. Skomplikowana a pasjonujqca rzeczywistość, "Tygodnik Zachodni" rlr 38 (199), z 17 IX 1960, s. 1 - 2. 45. [Rec.] "Etnografia PoLska" t. 2, 1959. ~erialnej" R. 8: 1.960, nr 3, s. 3'83 - 385. Studia 46. fRee.] skiej, i materiały pozaroLnicze. Zajęcia Wrocław do historii Współdziałania 1958. - "Kwartalnik wsi kultury gospodarcze, "Kw.artalnik Historii pod Kultury Historii poLskiej red. K. Kultury w XIX Ma- i XX w. Zawistowic.z-Adam- Materialnej" R. 8: 1960, nr 2, s. 2.16 - 258. 1961 47. InternationaLe 1960, "Demos. 43. [Wspólnie ;.vieku Konferenz Vo1kskundliche z Franciszkiem i sukiennictwo 49. [Rec.] ludowa Volk.skundliche 50. [Rec.] Mecklenburg, 1960, [druk] 2' Kultura F. Mager, Berlin mapa, Pommernkunde "Stud.ia Szczecin 1961, z. I, pannificyna Dziejów WielkopoLski, Geschichte 1961, s. 263 - 267. z in 2: vom 3. bis 6. 9. s. 116 - 118. klasztorna Rzemiosła w XVIII i Przemysłu t. l, res. InfoOrma:tionen" 1955. - R. Leżajska Kotulą] okoliczne, 1961,s. 169 - 209, iI., tab., "Demos. fur Informationen" R. pod 2: des Bauerntums "Roczniki Dziejów red. 1961, z. und J. Burszty, 1, s. Poznań der BodenkuLtur Społecznych 1960. 16 - 17. im i Gospodarczych" Lande t. 22, �20 Profesor Józef Burszta 1962 51. Die und ethnographische Hec.: L. ,Kunz, Erforschung "Ethnographica" Westpommern, "Demos. des gegenwiirtigen Dorfes in Grosspolen t. 3 - 4, 1962, s. 239 - 253. Ethnographisehe und Folkloristische In[ormationen" H. 5: 1964, z. 1, s. 21 - 22. 52. Etnograficz·ne badania tere1Wwe w Koszalińskiem. Zarys problematyki, "Zap~ski K:Jszalińskie" 1962, z. 1(9), s. 26 - 30. 53. [Wspólnie z Jerzym Topolskim] Kwestionariusz do badań nad dziejami najnowszego rolnictwa, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 10: 1962, nr 3 - 4, s. 761- 773. 54. O potrzebie ochrony zabytków kultury ludowej w Wielkopolsce, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 86 - 93. 55. Współczesne procesy kulturowe w wsi koszalińskiej [streszcz.J, "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" 1962, nr 3(67),s. 244- 246. 56. [W'spólnie ze Zbigniewem J,asiewiczem] Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszaliitskich, "Polska Sztuka Ludowa" R. 16: 1962, nr 4, s. 197 - 220, il., rez., sum. Ree.: H. Ostrowska, "Zapisl<i Koszalińskie" m6:!', z. 7, s. 103-104. 57. [Rec.] T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia, Poznań 1961. "Demo6. VolkSlku11JdlicheInformationen" R. 3: 1962, z. 2, s. 160- 1&1.. 1963 58.. De la colonie slave au village moderne. Sur la formation du paysage de sur Ie territoire polonais et les plans des villages, "Studia z Dziejów Gospodar,stwa Wiejskiego" t. 6, 1963, z. 2, s. 85 - 89. 59. Od Redakcji, [w:] Sześćset lat miasta Koła, Poznań, s. 7 - 8. 60. Rozmowa o kulturze lttdowej [wywiad], "Gazeta Chłopska" R. 8, nr 51 - 52 {368 - 36,9),z 22 - 29 XII 1963, s. 11, iI. 61. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 3, 1963, S. 142- 148. 6,2. [Rec.] M. Trawińska-Kwaśniewska, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XIX i XX wieku, "Lud" t. 45, 1958- 1959, [dr-uk] 1960, s. 125 - 157. - "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 24, 1962, [druk] 1963, s. 250 - 252. l'habitat 1964 63. [Wspólnie z Tadeuszem Wróblewskim] Budownictwo gospodarcze: [w:] Kulludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 53 - 111, rys., iI., sum., rez. 64. Die Neuausgabe der Werke des polnischen Ethnographen Oskar Kolberg, "Deuitsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 10, 1964, cz. l, s. 143- 147. 65. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, "Literatum Ludowa" R. 8: 1964, nr 4 - 6, s. 34 - 47. tura 66. Ethnographische Probleme "DeuŁsches Jahrbuch des Umsiedlungsprozesses in den polnischen West- t. 10, 1964, cz. 1, s. 43 - 53. 67. La culture populaire de la Grande-Pologne, "Kwartalnik Historii Kultury Mateil'iaInej" R. 12: 1964, nr 3, ergo'll t. 4: L'Histoire de l' Agriculture et de la vie rurale en Pologne, s. 592 - 604, 11. gebieten, 68. Les etudes fUil' Volkskunde" sur la t/1,źorie des metamorphoses culturelles liees avec les mi- �Profesor 21 Józef Burszta grations colonisatrices d'apres-guerre en Europe Centrale, [w:] La Pologne au VIle Congres hllternational des Sciences AJnthropologiques et Ethnologiques, Institut de I'Hisl:oire de la Culture MaJterielle de l'Academie Polonaise des Sciences, Bihliotheque de l'Ethnagraphie Polonaise, nr 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 159- 170. 69. Łowiectwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Bur.szty, t. 2, Poznań, s. 329 - 364, ry.s., iI., sum., <rez. 70. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:] Mały słownik historii Polski, wyd. 3, Warszawa, s. 573 - 580. 71. O badaniach przeobrażeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, [w:] Star.e i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszlty, Poznań, s. 5 - 15, il. 72. 'Old and New Culture in the Village of Kos.zalin, Iw:] Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań, s. 267 - 273. 73. Oskar Kolberg, "Kultura" R. 2, nr 10(39), Z ·8 III 1964, s. 3, 5. 74. Oskar Kolberg (1814 - 1890), "Literatura Ludowa" R. 8: 1964, nr 1 - 2, s. 127- 130, 75. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 7 - 10, sum., rez. 76. Stosunki historii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego na wsi w zaborze austl'iackim, pod red. B. Baranowskiego w Polsce, [w:] Zarys i J. TOipo1- skiego, t. 2, w,ar,szawa, s. 360 - 377, i,l., tab. 77. Stosunki storii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego w na wsi Polsce, w zabone pod red. pl'uskim, [w:] B. Barano'wskiego Zarys hi- i J. Topo,l- s'kiego, t. 2, Warszawa, s. 378 - 398, tab., rys. i postęp w kulturze rolniczej, [w:] Stare li nowe w kulturze wsi pod red. J. Burszty, Poznań. s. 16 - 49, i1. 79. Transport i komunikacja, Iw:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 651 - 686, rys., il.. sum., rez. 80. [Wspólnie z ,Medardem Tarko] Wydanie "Dziel wszystkich" Oskara Kolberga, "Sprawozdania z prac naukowych Wydziału Nauk Społecznych" R. 7: 1964, z. 4{(5), s. 45 - 56. 81. Zabudowania gospodarskie, fw:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, pod red. B. Baranowskiego i J. Topolskiego, t. 2, Warszawa, s. 141- 145, il.;s. 412 - 417, il. 82. [Wspólnie z Leonem Leją] Zagadnienia spoleczno-kulturalne, [w:] Po!ożenie ekonomiczne rzemiosła wielkopolskiego w latach 1918 - 1939, pod t·ed. Cz. Łuczaka, PTE Oddział w Poznaniu, Rozprawy i Monografie nr 8, Poznań, s. 263- 283. 83. fRee.] Cz. Łuczak, Położenie ekonomiczne rzemiosla wielkopolskiego w okresie zaborów (1793 - 1918), Poznań 1962. -- "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 25, 1963, r druk] 1964, s. 249 - 251. 718. Tradycja koszalińskiej, 1965 84. Czy kryzys w etnografii?, "Studia Metodologiczne" 1965, z. 1, s. 91 - 103, sum., .rez. 85. Etnografia z badaniami Zsfg. Rec.: mationen" na a współczesność. Ziemiach Nieco Zachodnich, E. Pietraszek, "Demos. R. 7: 1966, z. l, s. 7 - 8. Internationale refleksji "Etnografia metodologicznych Polska" Ethnographische und t. 9, w związku 1965, s. 41 - 61, Folkloristische Infor- �22 Profesor Józef Burszta 86. Integracj.a kulturowa wsi koszalińskiej, "Przegląd Zachodniopomorski" 1965. z. 5, s. 45 - 58. 87. [W,gpólnie z Janiną Dydowicz] Literatur zur volkskundlichen Gegenwartsforschung. Polen, "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 11, 1965, cz. 2, s. 343 - 358. 88. O sytuacji w etnografii [st!reszcz.], "Sprawozdania POZJnańslkiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk" 1965, nr 1(73), s. 71 - 72. 89. "Pomorze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze, PTL, Wrocław-Poznań, s. XX - XXXIV. / 90. Przedmowa, [w:] P. Nedo, FolklorystY'ka. Ogólne wprowadzenie, DAM. Poznań, s. 3 - 9. Przegląd 91. i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim, "Lud" t. 49, 1963, Idruk] 1965, cz. 1, s. 417 - 450, rez., sum. 92. Spuścizna berg, Dzieła rękopiśmienna Oskara Kolberga wszystJkie, t. 39 Pomorze, PTL, i jej [w:] O. Kols. V - XIX. opracowanie, Wrocław-Poznań, 19&6 93. Das ostpommersche Dorf um 1600. Die wicMigsten Merkmale seiner Kultur, [w:] Acta Visbyensia II, Viisby-symposiet for historiska vetenSikaper 1965: Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600, Uppsala, s. 171 - 18l. Rec.: R.: Wildhaber, 94. Etnograf s. 35, iI. "Schweizerisches [wywiad, epoki, 95. Folklor, folklorystyka, Archiv R. 63: 1967. z. 1112, S. 12:l. fUr Volkskunde" rozmawiał R. Wasital, "Teatr folkloryzaicja, "Polska" Ludowy" nr 5{l41), 1966, R. 44: nr 1 - 2, 1966, s. 39 - 40. 96. Kategorie społeczno-kulturowe ludności "Przegląd Ziem Zachodnich, źródło folklorystyczne, Za- chodni" R. 22: 1966, nr 1, s. 47 - 71. 97. Nowe Ludowa" tomy Dzieł Oskara Kolberga jako "Literatura R. 10: 1966, nr 4 - 6, s. 67 - 74. 98. Przeobraźenia z sesji nankowej s. 151-175. w społeczno-kulturowe XX-lecie na Ziemiach Zachodnich, cz. 1, pod red. J. Wąsiekiego, PRL, r w:1 Materiały DAM, Poznar •. walor ludoznawstwa, [wywiad, rozmawiał J. Mikołajczak], "Zielony R. 18, nr 84, z 20 X 1966, s. 3 - 4. 100. Tradycje kultury llldowej w Wielkopolsce, .,Głos Tygodnia" [dodatek Głosu Wielkopolskiego"] R. 6, nr 258, z 9 X 1966, s. 1. 99. Rosnqcy Sztandar" lal. Województwo ma i'vlickiewicza 102. r~ec.l Dcntsches t. 50, 1964 - 1965, [druk] 103. nografia ce'l. dowym. szczecińskie w Poznaniu, w "Przegląd Jahrbuch fur pracach naukowych Volkskunde im. Ada- 1966, z. 2 - 3, s. 83 - 96. t. 8, 1962, cz. 1 - 2. - ,.Lud" 1966, cz. 2, s. 647 - 652. [Rec.] Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde Polska" t. 10, 1966, s. 540 - 542. [Eec.! K. Kwaśniewski, Pa!en:ska i piece Studium Uniwersytetll Zachodniopomorski" na podstaw e materiałów t. 10, w XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków V()1J,~<{Unde't. 1::', 1£ti6, cz. 1. s. ITi - 176. 1963. -- cz. 1 - 2. - "Et- L,- )Jolskimbn,:ow.lic::w;e etnograficznych oraz 1964, z c1rngiej "Deutsches [Jałowy Jahrbuch XIX fUr 1967 105. Drogi Wielkopolski, kultury lndowej Wielkopolski pod red. J, Burszty, a współczesność, t. 3, Poznań, fw:] Kultura s. 541 - 548, iI., sum., rez. ludou:c �Profesor Etnografia, 106, łecznych [w:] Ankieta Katedra Etnografii, za lata i08, Kategorie miach I PAN w sprawie rozwoju nauk spo- do r. 1985, Cz, 1 FilozDfia, Socjologia, Etnoi materiały do per.spektywicznego planu rozwoju s. 153- 1,63. grafia, PAN-OPiKBN, Studia nauki pohkiej, z, 5, Warszawa, 107. Wydziału 23 Burszta w Polsce i humanistycznych w Poznaniu Józef [w:] akademickie ludności Kronika 1962/63 i ich typ Uniwersytetu - 1964/65, kulturowy, im .• 4dama UAM, Poznań, Mickiewicza s. 241 - 248. [w:] Przemiany społeczne na Zie- pod red, W, Markiewicza i P. Rybickiego, Ins,tytut Zachodni, Zachodnie, Studia i. Materiały nr 9, <Poznań, s, 132 - 177, sum, Lecznictwo ludowe, {w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. BurszPoznań, s. 393 - 436, rys., n., sum., rez. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, s, 7 - 9, sum" rez. Przedmowa, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze temu dobrze, Poznań, Zachodnich, Ziemie 109, ty, t. 3, 110, Poznan, Ill. s. S - i2. Rylcowe 112, radło na kołach (hak) w "Łódzkie Rzeszowskiem, Studia Etno- graJiczne t. 9, 1967, s. 183 - 191, iI., rys., res. [w:] O. Kolberg, Dzieła wszyWrocław-Poznań, s. V - XVII. 11·t Zagadnienia integracji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 5, 19&6, [druk] 1967, s. 179 - 188, sum., rez. 115, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań, s. 117 - Ut_S, il., sum., rez. 116. [Rec.] K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce (1793 - 1861). 113 .. ,Tarnowskie-Rzeszowskie" stkie, 48 t. Studia nad Wrocław Oskara źródłami Kolberga, PTL, Tarnowskie-Rzeszowskie, kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych, "Acta Poloniae Hi-storica" t. 16, 1967, s. 160 - 161. 11.. [Rec.] P. edo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań "Studia :'vletodologiczne" 1967, z. 3, s. 96 - 98. 118. [Rec.] H. Obuchows'ka-Pysiowa, Handel wiślany w pierwszej XVIII wieku, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1964. "Roczniki Dziejów nych ; Gospodarczych" t. 28, 1966, [druk] 1967, s. 184 - 187. 1965. -- 1965. - polowie Społecz- 1968 l ;9. ności(!, - 36. Analiza kuLtnry w Niektóre różnice. Tezy, r~·,. etnografii tradycyjnej "Łódzkie Studia a w badaniach Etnograficzllle" nad współczes- t. 10, 1968, s. 33- I:!O. Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi, [w:j Z poLskich stndiów slawistycznych, Ser-ia 3: Nauka o litera,turze, Prace na VI !\:Iiędzynawdowy Kongres Slawistów w Pradze 19lY8, W.arsZcawa, s. 203 - 209. 12!. Przedmowa, fw:] S. llowski, PoLskie gody weseLne, Biblioteka Teatró\1l Ama:lOrskich, Wars'zawa, s. ;) - 8. 122. Region i regionaLne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, "Lud- :. 51, W67, [druk] 1968, cz. 2, s'. 599,- 613, sum. 12:1. Research Land. Some aspects in Cn!t1~ral of Anthropology lIJethodology, in [w:] Poland Western at the and 8th North-Western International Po- Congress PAN, Library of Polish s. 51 - 61. 124. The Docmnentary Value of Oskar Kolberg's Complete Works, "Zeszyty Pańs(V\ owego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" t. 6 - 7, 1965/1966, fdruk] 1968, ':'. 27 - 35, iI., streszez. of Anthro)JologicaL Ethnography, and Ethnological Sciences, nr 16, Wrocław-Wars.z.awa-Kraków, IHKM �24 Profesor Józef Burszta [Rec.] Z. GulJd'On, Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżz Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń 1966. .,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 29, 1968, s. 229 - 231. 125. nej Ukrainie 1969 1,26. Dwa modele etnograficznej - 163, Isum. 127. Einschiitzung monografii der Volkskultur "Letopils", Festschrift s. 38 - 47. fUr Paul "Lud" wsi, in volkskundlichen Nedo, Reihe C - Rec.: B. Schone, "Demos. Internationale tionen iR. 10: 1969, z. 2, s. 130 - 131. t. 53, Forschungen Volkskunde, Ethnographische und Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej. 147- Grosspolens, 1968/1969, nr 11/12, Folkloristischc In forma- 128. Etnografia szuka drogi do współczesności, [wywiad, "Dziennik Ludowy" R. 13, nr 299 (3)973), z 8 XII 1,969, s. 2, 129. s. 1969, rozmawiał Organizacja - .J. Moziol, tcndeltcje - badań, "Lud" t. 53, 1969, s. 31 - 59, sum. kierunki 130. Fo(klor "Tygodnik Kulturalny" czy folkloryzm, 13, nr 25 (628). R. z 22 VI 1969, s. 1, 9. Folklorismus 131. in "Zeitschrift Polen, fUr Volkskunde" R. 65: z. 1, 1969, s. 9 - 20. 13'2. Krzyk "Tygodnik mody, Kulturalny" R. 13, nr 26 z 2-9 VI 1969, (629), s. 3, il. Kultura 133. ludowa - folkloryzm - kultura "Kultura norodowa, i Społe- czeńsltwo" t. 13, 1009, nr 4, s. 69 - 90. 134. Kultura wsi w okresie "Roczniki Polski Sprawozdanie 137. [w:] Kronika mickie 1965/66 138. spiel Dziejów Ludowej. Podstawowe zjawiska i tendencje Ludowego" 1969, nr 11, s. 41 - 66. 135. "Mazowsze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie. t. 41 Mazowsze, cz. 6, PTL, Wrocław-Po:znań, s. V - XXIV. 136. O zjawisku folkloryzmu. Pojęcie i przejawy, "Nasz ruch społeczny" [jednodniówka], Kraków, czerwiec 1969, s. 8 - 9, il. przeobrażeń, der prorektora Uniwersytetu - 1967/68, Traditionelle Ruchu DAM, im. nauki Mickiewicza und Umwandlung in 1. Turnau, "Kwartalnik kadencji 1965/66 - 1967/68, w Poznaniu za Gegenwartsforschung, den Dorfern [w:] ProbIerne und Methoden volkskundlicher W. Jacobeiita i P. Nedo, Berlin, s. 93 - 103. Rec.: w lata akade- Poznań, s. 32 - 36. Vo1kskunde kulturellen spraw do Adama Historii Kultury der dargestellt polnischen Gegenwartsforschung, Materialnej" R. am Bei- Westgebiete, pod red. 18: 1970, nr, ~, s, ~99- 500. [wywiad, ;rozmawiał Z. Kubiak], "Gazeta Zielonog61'sk,a" R. 108, nr 270 1(5331), z 13 XI 1969, s. 3. 140. Węzłowe problemy badań nad współczesnością, [w:] XLIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sesja Naukowa. Streszczenie referatów i komunikatów, Toruń 10 - 11 X 1969, s. 5 - 8, ['powiel.]. 141. [:Rec.] P. Nedo, Grundriss der Sorbischen Volksdichtu.ng, Bautzen 1968 . .,Lud" t. 53, 1969, ,s. 366 - 368. 139. Uchwycić obraz współczesnej kultury wsi, 1970 142. Bibliografia ber,g, Dzieła wśzystkie, II. Literatura i nowsza. Wybór, [w:] 0, Kolcz. 7, PTL, Wrocław-PoznaI1, s. 7a4 - 795. uzupełniająca t. 42 Mazowsze, �Profesor Dorobek 143. folklorystyczny (1879- 1969), "Lud" t. 54, 1970, 144. Dziś rozmawia wiad, rozmawiała regionalisty z nami: Jerzego Wojciecha Szulczewskiego H., sum. 'S. 168 - 176, profesor PawlinowaJ, E. 2Y Józef Burszta doktor "Głos Pracy" Józef Burszta o folklorze, [wyR. 20, nr 98 (5999), z 25 - 26 IV 1970, s. 4. Etnografia 145, 146. a Ziemie Zachodnie, [w:] XLV Walne Zgromadzenie LudO'z.nawC'zego.Sesja naukowa. Stresz,czenia i tezy refeMiędzyrzecz 18 - 20 IX 1970, s. 3 - 5, [powteU. polska Polskiego Towarzystwa ratów i komunikatów, Folkloryzm w Polsce, [w:] Folklor z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej polskie Towarzystwo Kulturalne, w życiu współczesnym. Materiały 1969, pod red. B. Linette, WielkoPoznań, s. 9 - 29; tamże, Glos w dyskusji, s. 129w Poznaniu - 131. 147. Główne tendencje rozwojowe teriały Zachodniopomorskie" 148. Integracja socjologicznej. kulturowa Wybór kultury wsi na Ziemiach wsi, tekstów, [w:] Instytut Ziemie Zachodnie Zachodni, teriały nr 12, Poznań, s. 373 - 386. 149. Kolberg ciqgle żywy, "Dziennik - l III 1970, s. 5. w polskiej Ziemie Zachodnie, Ludowy" R. 14, nr wsi średniowiecznej (do końca XV w.), pod red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 231 - 246, il. 151. Kultura wsi wczesnośredniowiecznej, [w:] Historia red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 139 - 153, il. 150. "Ma- Zachodnich, t. 14, 1968, [druk] 1970, s. 369 - 381, Zsfg. Kultura 50 [w:] literaturze Studia i Ma- (4044), z 28 II- Historia chłopów polskich, chłopów 152. Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, pów polskich, pod red. S. IngIata, t. l, Warszaw,a, s. 456 - 469, il. pod polskich, [w:] Historia chło- 153. Lud pracujący i jego kultura ~ ostojq narodowości, [wywiad, rozmawiała L KubickaJ, "Nadodrze" R. 14, nr 20 (213), z 27 IX - 10 X 1970, s. :3 - 4, il. 154. Obraz kultury ludowej regionu kaliskiego w dziełach i tendencjach przemian kultury na Ziemiach Zachodnich Oskara Kolberga, "Rocznik Kaliski" t. 3, 1970, s. 9 - 52, ill. 155. O zachodnich, XXV-lecia niektórych cechach [w:] Przemiany Polski Oskar wsi na i Północnych ziemiach w okresie i Mazur. Materiały Seminarium Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojnr 33, Olsztyn, s. 9 - 17; tamże, Podsumowanie obrad, Ludowej 6 - 8 czerwca 1969 l'., ciecha Kętrzyńskiego s. 163 - 164. 156. wsi Kolberg na przykładzie i jego dzieło. Z Warmii okazji opublikowania 50 tomów "Dzieł i Społeczeństwo" t. 14, 1970, nr 3, s. 87 - 105. 157. Po przyjeździe 0d razu wzięliśmy się do roboty! ... , [wywi,ad, rozmawiał P. Strugarek], "Ilustrowany Kurier Polski" R. 26, nr 45 (7801), z 22/23 II 1970, s. 6. wszystkich", 158. zesse in "Kultura Probleme der MUteleuropa, kich i Eotnograficeskich 159. Przedmowa, obrzędowe, Biblioteka 160. Przedm.owa, Kulturwandlungen [w:] Trudy VII aIs Folge Mezdunarodnego der Nachkriegssiedlungspro- Kongressa '.I1..ntropologices- Nauk, 't. 8, Moskva, s. 460 - 466. [w:] M. Mikuta, Staropolskie święto żniw. Dożynki, widowisko Teatrów AmatorsIkich, W,arszawa, s. 5 - 12. [w:] W. Skorupka, Moje m.orgi i katorgi 1914- 1967, Poznań, s. 5 - 13. 161. Rozwój kultury Muzeum Rolnictwa wsi polskiej w Szreniawie" od XVIII wieku do chwili obecnej, "Rocznik t. 2, 1970, s. 7 - 31, 'j,l., rez., res., sum. 162. Slowo wstępne, "Zeszyty Lubuskie buskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 5 - 8. LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lu- �26 Profesor 163. Stosunki [w:] Zarys iI., tab. agrarne historii w Galicji gospodarstwa Józef Burszta i na Slqsku wiejskiego w Cieszyńskim w latach 1870 - 1914, Polsce, t. 3, W.arszawa, s. 62 - 85, 164. Ziemia Lubuska spojrzenie etnograficzne, "Zeszyty Lubuskie LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 9 - 16. 165. 25 Ziemie Zachodnie i Północne, "Nurt" 1970, nr 5(61), s. 5 - 6, iI. 166. W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 54, 1970, · s. 5 - 8, sum. 167. [Rec.] F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków · i Podgórzan, Lublin 1969. - "Lud" t. 54, 1970, s. 242 - 244. 168. [Rec.] L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik · und Sozialwissenschaften, Stuttgart 1969. "Lud" t. 54, 1970. s. 217 - 220. 197.1 "Lud" t. 55, 1971, s. 15 - 28, sum. [wywiad, rozmawiała A. Radwanowaj, "SI-owo Powszechne" R. 25, nr 491(7543),oz 27 - 28 II 1971, s. 5. 171. Funkcja twórczości ludowej w kształtowaniu kultury polskiej, "Biuletyn 'Informacyjny" nr 2, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, lipiec-g,rudzień 1971, s. 1 - 7, iI. 172. Profesorowie Roman Reinfuss i Józef Burszta o przyszlości kultury lu"dowej, [wywiad, rozma.wiali M. Kuczewski i T. Swi1tała], "Chłopska Droga" nr 67(2112),z 2,2VIII '1971, 5.8. 173. Społeczne zamówienie etnografii, [wywiad, rozmawiał Cz. MichniakJ, "Gazeta Poznańska" Magazyn, R. 24, nr 240, z 9/10 X 1971, s. 25. 169. Etnografia polska 170. Etnografia w 174. Stanowisko a Ziemie Zachodnie, służbie wspóŁczesności, metodolog'czne '[stre.szcz.J, "Sprawozda.nia 1(87), s. 112- 113. Oskara Poznańskiego Kolberga Towarzystwa w zakresie Przyjaciół etnografii Nauk" 1971, nr i artykuły" Oskara Kolberga, fw:] O. Kolberg, Dzieła i artykuły, PTL, Wrocław-Poznań, s. V - XXIV. 176. The Richest Source for the Synthesis of Polish Folklore. 80 Volumes of Oskar Kolberg's "Complete Works", PTL, RDWOK, Poznali, ss. 14, bibliogr., [powiel.]. 177. Wieś lubuska. Na podstawie badań wsi Głuchowo i Łęgowo, fw:] Spo175. "Studia., wszystkie, łeczeństwo nych w rozprawy t. 63 Studia, Ziem rozprawy Zachodnich. województwie Studium porównawcze wyników badań socjologicz- 1958- 1960 i 1968- 1970, pod red. Za'chodni, Ziemie Zachodnie, Studi'l i Materiały nr 13, zielonogórskim w latach Z. Dulczews.kiego, Instytut Poz'nań, s. 105- 149, iI., tab. 178. fRee.] B. Baranowski, Zycie codzienne wsi między Wart q a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969. "RoczniJki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 32, 1971, s. 209 - 212. 179. [Rec.] Od "skorup" do przeszlych ksztaltów klLLtlLrowych regionu. O )Jasj, badawczej Franciszka Kotuli [F. K:otula, Rozmowy ze skorupami, czyLi rzecz o ]Jla.styce garncarskiej i jej wymowie historyczno-spolecznej, Rzeszów 1969]. - "Profile" 1971, nr 5 (26), s. 49 - 50,i1. 180. [Ree.] O. Nahodil, Kultur und Humanittit. PTolegomena einer Theorie der _Kultur, Bad Krotzingen 1970. - "Lud" t. 55, 1971, s. 244 - 245. 181. [Rec.] F. Powęcki, Polskie muzealnictwo przyrodnicze, Poznań 1970. ."Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" t. 4, 1971, s. 111- 112. �Profesor Józef 27 Burszta 182. TRec.] D. Simoni-des. Współczesna ślqska proza ludowa, "Zeszy,ty Naukowe WSP w Opolu" Sellia B, 1969, nr 24. - "Lud" t. 55, 1971, s. 256 - 258. 183. fRee.] Zeitschrift fur Volkskunde .t. 66, 1970, z. 1- 2. - "Lud" t. 55, 1971, s. 313 - 315. 1972 ludowej grozi zagłada?, [wywiad, 'rozmawiał Magazyn, nr 340, z 9 XII 1972, ·s. 4. B. Żurakowski], 18';. Czy literaturze "Trybuna Opolska" 185. Die ,.Ethnolugia U' Oskar Kolbergs [w: l Problematyka badaniach fur Kultur der West- und Siidslawen, t. 3, 1971, [druk] 1972, s. 25 - 33, streszez., bibliogr. Etnografia, 186. nich Interessen Slavica" Uniwersytetu im. polsko-niemiecka Adama i polskich Mickiewicza w Ziem Poznaniu Zachod- (1919 - 1969), pod red. Z. Kaczmarczyka, UAM, Wydział FiloliOfic?J1o-HJ1sl,oryczny, Seria Historia nr 52, Poznań 1971, [druk] 1972, s. 75 - 86. 187. Folklor na scenie, "Kultura i Życie" 1972, nr 6 (168), s, 14 - 15, 18; nr 7 - 8 (169), s. 40 - 41. ludowa a narodowa, [wywiad, rozmawiał R. 29, nr 103/104, z 24 - 28 XII 1972, s. 3 - 4. 189. Kultura polskich, 190. wsi a folklóre narodnoj kul'tury wa. s. ') - 16, ił. 193. od końca XVIII do poczqtków XX ako sllcasnom Slavjan chłopóu; XIX veka. Vystavka "Sloven~ky jave, [w:] polnogo Kolberg. sobranija [w:] V NaTo- Dokmnentalist soCinenij, łużyckie, oprac. P. Nedo, Poznań Międzynarodowy Festiwal Zespołów Warsza- s. 5 - 9. Pieśni i Tańca Górze, 20 - 24 IX Przedmowa, 195. Tendencje kulturalnej, rozwojowe kultury współczesnej Przyjaciół a zasady Muzeum w Go- i kierunki polityki ,,:Nourt" 1972, nr 9 (89), s. 38 - 41, ił. 196. Węzlowe problemy badań etnograjicznych nad Metodo-logiczne" 1972, z. 9, s. 17 - 34, sum., rez. 197. Wieś Ziem Zachodnich w strukturze kulturowej na w., [w:] Historia fw:J Baśnie Przedmowa, Przedmowa, Zielonej 194. "Zielony spolocensko-kulturnom 1972, Ziielona Góra, s. 4 - 6. [w:] Zeszyt Muzeum, Towarzystwo rzowie Wielkopolskim, Gorzów Wiclkopolsik,i, s. 3. UJ Sobol], pod red. S. I:nglota, ,t. 2, War.szawa, s. 628 - 671, ił., rys. dopis" R. 20, 1972, nr 3, s. 361 - 368, streszcz., Zs1g. 191. Pobioe sobranie socinenij Oskara Kol'berga, 192. S. Kultura 188. Sztandar" Ziemiach Zachodnich larnonailkowej i Północnych w Koszalinie, 198. Współczesny jolklor 1972, s. 83 - 102, iI., sum. 199. [Rec.] W. Markiewicz, Hln, nr 11 (91), s. 59 - 60. w Polsce widowiskowy. Socjologia Zarys a służba Polski, Ludowej. pod red. Z. Hemmerli'l1ga, "Studia współczesnościq, [w:] R1lch Ludowy Materiały sesji popu- Warsz3wa. postaci s. 9'7 ~ 110. zjawiska, "Lud" t. 56, społeczna, Poznań 1972, - 2lhl. iRec.] Hzeszowskie wydarzenie wydawnicze "Wesele łqckie" [Wesele oprac. J. Ryś, Rzeszów 1972]. - "Profile" 1972, nr 12 (45), s. 22, il. "Nurt" łqckie, 1973 201. lw:J s. 4 Dzieła Oskar - 25. wszystkie Kolberg Oskara 1814 - 1890. Kolberga, Dzieła Oskar wszystkie. Kolberg's Katalog "Complete wystawy, Works", Warszawa, �28 Profesor 202. Ku~tura ludowa - kultura Józef Burszta narodowa, "Kultura Ty" .. marzec riche la 1973, nr 3, s. 47 - 5'1, H. 203. La polonais : de documentation source les quatre-vingt [w:] plus des [streszcz. w:] Actes du Premiere Paris-Aou't 1971, Paris, s. 104. 204. Ludoznawstwo, la tomes Congres Nauka pour "Oeuvres w synthese Completes" International d'ethnologie Wielkopolsce. Przeszłość folklore Kolberg, eumpeenne, i teraźniejszość. pod red. G. Labudy, Poznań, s. 310 - 3'26,ił. 205. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:J Słownik wyd. 6, Warszawa, s. 814 - 828. Studia du d'Oskar i materiały, 206. Oskar Kolberg and Slav CongTess of Anthropological ków-Gdańsk, and Folklore, [w:] Ethnological Poland at the historU 9th Polski, International Wrocław-War~zawa-Kra- Sciences, s. 99 -108. 207. Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ,.Lud·' i folklorystyka. t. 57, 1973, s. 5 - 32, sum. Rec.: M. Tarko, "Demos. Internationale tionen" R. 15: 1975, z. 2, s. 90 - 9l. Ethnographische ltnd 208. [Wspólnie z Medardem Tarko] Prace edytorskie "Sprawozdania z prac naukowych .Wydziału 13: 1970, r d.[uk] 1973, z. 3/4 (58 - 59), s. 311 - 320. nad 209. Przemiany ze szczególnym w dniu rialy spoleczno-kulturowe uwzględnieniem 7 czerwca seminariów roku, 1971 w latach jako etnografii. kowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego 210. Research-work wicz conducted wsi R. społecznych do Seminarium olsztyńskiej. Mate- Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauw Olsztynie nr 41, Olsztyn, s. 127 - I:l3. at -the Chair of Ethnography of Adam :\1ickie- "Ethno1ogia Slavica" t. 4, 1972, [druk] 1973, s. ~'56- 264. i współczesność, "Regiony" 1973, nr 1- 2 (23 - 24), s. 11 - 18. University, Poznań, 211. Tmdycja 212. [Rec.] B. Baranowski, Polski nauk naukowe przemiany O.~kara Społecznych" badań Wprowadzenie Współczesne [w:] 1970 - 1971, przedmiot rękopisami Nauk Kolberga, ("formu- Folkloristisci:c Srodkowej, Łódź Kultura ludowa XVII "Rocznik Kaliski" 1971. - i XVIII wieku na ziemiach t. 6, 1973, s. 399- 401. 1974 213. Dwa storii modele monografii monografii etnograficznej "Etnaloski lokalnych), spoleczności Pregled" 1974, nr lokalnej (Nieco z hi12, s. 107- 119. parz., biblwgr. 214. Etnografia Simpozijum polska Etnolośko a badania proucavańe współczesnych savremenich januar 1974, Etnograi'ski lrlJSrtitut Srps:ke Akademije izdana kńiga 15, Be ograd, s. 67 - 77, rez. 215. Etnografia polska. i Społeczeństwo" 216. Folklor Osiągnięcia - zmian promena organizacja kulturowych, u narodnoj Nauka - kultttr\ i Umetnosti. perspektywy. [w:] 28 - 30 Posebna ..Kultura t. 18, 1974, nr 3, s. 91 - 103. czy folkloryzm, [wywiad, rozmawiał L. Wie1uńskij, "Perspektywy" R. 6, nr 20 (246), z 17 V 1974, s. 11 - 14, H. 217. Idee grafii przewodnie Uniwersytetu 218. Kultura turze, Uniwersytet nauki. Prof. dr. ludowa - kultura Józef "Nurt" im. A. Mickiewicza, Katedry [w:l Problemy uczestnictwa w Poznaniu, Międzywydzialowe masowa, im. A. Mickiewicza Bursz ta. Kierownik Etno- 1974, nr 9 (113), s. 10. w kulStudium �Profesor Józef 29 Burszta KultuTy i Turystyki, Centralny Ośrodek Metody,ki u.powszechniani,a Kultury, Poradn.iK dzjałacza kultury 24, Warszawa, s. 19 - 40. 219. KuLtura ludowa kultura narodowa, "Nurt" 1974, nr 10 (11'4), s. 20 - 22, ił. 220. KlI.ltura ludowa kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa, ss. 373, iJ .. sum. Rec.: J. Glowacki, Dwa spostrzeżenia, "Barwy" R .7: 19.74, nr 10 (712),s. 4; M. A. Kowaiski, Lwiowa a narodowa, "Tygodnik Kulturalny" R. 18, nr 34 (89'8), z 2:> VIII 1974, s. 4; K. Kwaśniewski, Wartości kultury ludowej w życiu narodu, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 11974, nr 4. s. 277 - 276; F. Mleczko, Od kuLtury e~nicznej do folkloryzmu, ••W~eści" nr 36, z 8 IX 1974, s. 10 - lil; D. Simonides, Wspólczesna rzeczywistość folklorystyczna, "Literatura Ludowa" 1974, nr 6, s. 57 - 59; A. Sulitka, ".Narodopisne Aktuality" R. ,;U: 1974, z. 4, s. 294 - 295; "Tydzier'" nr 33 (48), z 18 VIII 1974, s. 17; M. Kaźmierczak, "Człowiek i Swiatopogląd" 1975, nr 3 (116), s. 199 - 204; F. Kotula, Kultura ludowa. Kultura narodowa, "WTK" nr 40 (inSI), z 5 X 19'ffl, s. l, 4; "Kultura ludowa kultura narodowa" Józefa Bursz t y, "Tygodnik Kulturalny" R. 19, nr 17 (933), z 27 IV 1975, s. 3; E. Nowakowska, "Przegląd Zachodnio-Pomorski" R. 19: 1975, z. 1', S. 181 - 185; T. Smolińska, W perspektywie kultuTa egalitarna, "Opole" R. 6, czerwiec 1975, nr 6 (62), S. 28 - 29; V. V'lkanova, "B'lgarska etnografij a" t. l, 1975, z. 2, S. 84- 86; R. Wildhaber, "Sehweizerisches Arehiv fiir Volkskunde" R. 7'1: 1975, z. 1- 2, s. 75; Z. Ziątek, "Wie'; Współczesna" fR. 19: 1975, nr 10, S. 145 - 148: B. KopczYllska-Jaworska, "Ethnologia Palona" t. 2, 1976, s. [','1'2 - 175; M. Tarko, "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristlsche Informationen" R. 17. 19'117, z. l, s. 4. 221. "Ludzkość nie może być jak wór maku", "Zi;effiia i Pieśń", nr 1, Jednodniówka wydana staraniem Komitetu Organizacyjnego VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesietl 1974, s. l, ił. 222. Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji l,udowych CSRS", Smolenice, 23 - 25 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 334 - 335. 223. II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Bratysława 19 - 22 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 332 - 333. 224. III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Ochry d 5 - 6 VII 1973, "Lud" t. 58, 1974, s. 333 - 334. 225. Naprzód zrozumieć potem stylizować, "Ziemia i Pieśń", nr 2, Jednodniówka wydana staraniem KomiJtetu Organizacyjnego VI Międozyna,rodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra wrzesień 1974, s. 1. 226. "Nowa tradycja" dożynek, "Tygodnik KuLturalny" R. 18, nr 36 (900), z 8 IX 1974, s. 3, 11. 227. O folklorze i jego formach współczesnych, [wywiad, rozmawiała E. Pawłowska], "Magazyn Lubuski" {Wyd. "Gazety Zielonogórskiej"] R. 23, nr 223 (6433), z 21 - 22 IX 1974, s. 4, ił. 228. rWspóLnie z Medardem Tarko] Oskar Kolberg's Complete Works. General Information, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. l Pieśni ludu polskiego, wyd. 2, PTL, Wroclaw - Poznań, s. XII - XXII. 229. Pol'skie issledovanija balkanskogo fol'klora Oskara Kol'berga i Kazimieza Mosinskogo, "Makedons:ki Folklor" Ił.. 7: 1974, nr 13, s. 119, - 124. 230. Problemy etnografi proponowane do omówienia w zbiorczym referacie , Podsekcji Polskiej, Historii, Archeologii "Etnografia i Historii Kultury 231. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, Dzieła wyd. 2, PTL, Wrocław - Poznań, s. V - XI. 232. Przedmowa, rolnika wielkopolskiego Materialnej na II Kongres Nauki PoLska" t. 18, 1974, z. 2, s. 19 - 22. wszystkie, t. 1 [w:l T. Skonl:pka, Kto przy Obrze temu 1862 - 1935, wyd. 2, Poznań, s. 5 - 13. 233. Tradycje dożynkowe 3(4), s. 290 - 300, ił. w Wielkopolsce, "Kronika Pieśni dobrze, ludu polskiego, Wspo7l1Jnienia Wielkopolski" 1974, nr �30 Profesor Józef Burszta 1975 234. ~4tlas badań nia języka region'u, nr 91 za 1973 r., 235. Dziady, Zachodnia" i kultury cz. II, Wydział i Nauk i l wywiad, a zadania Przyjaciól Społecznych, rozmawial ludowa Wychowanie jako Iw:] Stosunki Etnografia 238. (13 - 14 XII 1973), pod polsko-radzieckie polska. Sprawozda- POznał1, A. czynnik nowoczesnego s. li - 13. Kaczkowski/, wychowawczy absolwenta red. ..Gazeta Osiągnięcia UAM, Polskiej w XXX-lecie PRL, /;szla/cenia szkoly L. Leji, gia i Pedagogika nr 33, Poznań, s. 135 - 138. 237. Etnografia polska i radziecka w XXX-leciu dowej, elTIograjlc:'nych Nauk, XII lo975, s. 4. z 24 -26 kultura [w:] z sesji naukowej terialy His.torii i turonie, nr2'8'6, Etnografia 236. uniwersyteckiego, Wielkopolski Towarzystwo herody Magazyn ludowej [w:] Poznańskie wyższej. Seria Ma- P,;,;cholo- Rzeczypospolitej UAM, organizacja Poznal\, Lu- ,;, ,)5 - 61. perspektyw1/. ..Lud" t. 59, 1975, s. 5 - 21, sum. 239. Gmina i war1Lnki teriały i jej Ośrodka Ols'ztyn, przeszlość, rozwoju. Materialy Badań teraźniejszość, Naukowych [w:1 Gmina, przyszlość, z seminarium 6 - 8 czerwca im. Wojciecha jej fUl1kcje 1974, Rozprawy ; Ma- KętrzyIiskiego w Olsztynie nr 51. s. 5 - 11. 240. Hej hop, gdzie mój chłop?, [w)T\viad, Młodych", nr 205, z 23 XII '1975, s. 1, 3. 241. Kultura ludowa, fw:] Ka!endarz 1975, Warszawa, 242. O wsi Ludowej Spóldzielni w ciągu całego tekstu, bez paginacji, il. dzisiaj i za czasów Kolberga, [wywiad, "Gazeka Poznat'1ska" R. 28, nr 10, z 13 I 1n5, s. 4. 243. Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na cznego bytu L. Skrzypek!. rozmawiała i kultury. Burgas-Primorsko, 29 IX - \·Vydaumic:ej rozma.wiala temat 2 X ,.S7.tandm· 1. Rajewska], problemów 1974 rok TW socjalisty- r., "Lud" t. 5B, lH75, I wywiad, l'o7.łTlawial s. 300 - 3Ul. Pomnikowa 244. A. Nowak], edycja "Express "Dziel 245. Problemy kultury 246. Przedmowa, [w:] wszystkich" robotniczej, W. Kolberga, R. 29, nr 88, z 17 IV 1975, s. 5. Poznański" "Nurt" Skorupka, 1975, nr Moje morgi 12 (128), i katorgi s. 1, 3 -:i. 1914 - 1967, lI. wyd. 2, Wail"SZaW,a, s. 6 - 16. 247. Przedmowa, [w:] B. Smoleńska, wiLanowskich (1800 - 1864). Studium z ctwie, Bibliolteka 248. Rok Muieum (5547/8), z 3l XII 1974 249. Sekcja "Lud" t. 250. "Lud" t. Rolnictwa Samodzielność 1975. Struktum i funkcjonou:anie zarządu dóbr zakresu organizacji zarządzania tv roLni- w etnografii Szreniawic, s. 7 - 10. ,t. 6, POm1ań, ... Dziennik Ludowy" 18/19, nr 309/1 It 1 I 1975, s. 2. Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, 59, 1975, s. 290 - 291. IV Sympozjum "Ethnologia Slavica". 10 X Poznań-Blażejewko, 1974 L, 59, 1975, s. 303. 251. Tradycje ludowe w Polsce współczesnej, "Kultura i Społeczet'Is1\\'o" of Community, t. 19, 1;975, nr 4, s. 91 - 98. 252. Two logia Polana" models of Ethnographic 253. Wstęp, [w:] W. Kania, 254. Monographs LocaL ..Ethno- t. 1, 1975, s. 41 - 54. Wystawa "Dzieł Piosenki wszystkich" lubuskie, Oskara Kraków, Kolberga s. 5 - 8. w Moskwie, "Lud" l. 59, 1975, s. 336 - 338. 255. Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisly w drugiej polowie �Profesor XVIII "Kwartalnik wieklt, - 36, tab., res. 256. Zespoly His,torii Kultury folklorystyczne - 31 Józef Burszta Materialnej" zjawiskiem R. 23: [wywiad, kulturowym, P. Chynowski , "Scena" R. 52: 1975, nr 2, s. 2'2 - 24, i1. 257. [Rec.] J. V. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskva 1975, s. 167 - 169. 258. [Rec.] E. Fel, T. Hofer, Eine Ethno;}raphische 1972; E. Fel, T. Hofer, Gerate 1975, s. 180 - J82. 259. [Rec.] K. KadIubiec, - I3auerliche Untersuchung Denkweise uber der das Atcinyer Gawędziarz in 1973. Dorf Józef rozmawiał ltnd t. 59, Haushalt. Gottingen "Lud" t. 59, '.:.tciny, Budapest Bauern, 1, s. 23- "Lud" - Wirtschaft ungarische cieszY7iski 1975, nr 1974. Ostrawa Jeżowiec, 1973. "Lud" t. 59, 1975. s. 225 - 227. 1976 260. Kultnra M. A. Krąpca, [w:] ludowa, P. Tarasa Wklad do kultury świata, pod red. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, Polaków J. Turowskiego, s. 581 - 602. 261. Kultura ludowa knlt nry ludowej grafów Slowiai!skich. Oddział - kultura i narodowej. narodowa. Materialy Poznań-Btażejewko w Pozna:niu, Seria Etnografia Zarys z II 11/12 lw:] Problemy problematyki Międzynarodowej Konferencji Etno- 1974, pod X t. 1, W'arszawa - red. J. Burszty, PAN Poznań, s. 13 - 24, Zsfg. [wywiad, rozmawiała L Kubick-a], "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana s'taraniem Komitetu Organiwcyjnego Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesień 1976, s. 262. Odgrzać ślady żywych stóp, 1 - 2. 263. Orientacje dzie badania socjologiczne zmiany we współczesnej "Ruch kulturowej, etnografii Prawniczy, polskiej. Ekonomiczny Na przykfa- i Socjologiczny" R. 38: 1976, z. 1, s. 41 - 52, res. 264. O twórczości ludowej i Stowarzyszeniu Twórców Ludowych za granicą,. "Biuletyn Informacyjny" nr 11 - 12, Stowa.rzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny. Lublin, sltyczeń-grudziel1 1976, s. 52 - 53. 265. Ożywić, przeżyć jeszcze raz, [wywiad, odrze" R. 20, nr 21(371), z 17 - 30 X 1976, s. 1, 5, i1. 266. Procesite na socialisticeski promeni v rozmawiała bita L i kulturata Kubicka], i polskata "Nadetno- [w:] Etnografija i sovremennost. Prvi mezdunaroden s,impozium po problemite na etnografskoto proucvane na covremennostta, Bl.garska Akademiia na Naukite, Etnografski Institut i Muzej, Mezdunaroden Komitet za Etnografsko Proucvane na Sovremennostta, Sofij a, s. 135 - 143, rez., Zsfg. grafija, 267. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, pod red. J. Burszty, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i P.olitycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wr'ocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 5 - 9. 268. Przedmowa. teriały z II Vorwort, Międzynarodowej [w:] Problemy Konferencji kultury Etnografów ludowej i narodowej. SŁowiańskich, 11/12 X 1974, pod red. J. Burszty, PAN Oddział w Poznaniu, grafia, t. 1, Warszawa-Poznań, s. 5 - 8; 9 - 12. żejewko 269. Regionalizm w aktywizowaniu kulturalnym mieszkańców Ma-· Poznań-Bla- wsi, Seria Etno[w:] Wieś. �;32 Profesor jako środowisko w Krakowie, Józef Burszta Komitet Krakow,ski PZPR, Akademia Rolnicza Jagielloński, Kraików, kwiecień 1976, s. 41 - 5,1. wychowawcze, Uniwersy,tet 270. Społeczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM P AN, Biblioteka Eitnografii Polskiej nr 32, Wrocław-War'Slzawa-Kraków-Gdańsk, 5. 437 - 475, sum., bi blio gr. 271. Volkstraditionen im heutigen Polen, "Iktopis" Reihe C-Volk~kunde, 1976, nr 19, s. 34 - 44, biJbliogr. 272. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Nowe Drogi" 1976, nr 10 (329), s. 137 - 146. 273. Z różnych epok i kręgów kulturowych. Rozmowa z prof. drem Józefem Bursztą, [w:] M. A. Kowalski, Poszukiwanie tożsamości. Rozmowy z uczonymi i pisarzami, Wa~s.zawa, 5. 67 - 80. 274. [Rec.] A. Nowak, Początki kryzystt sił wytwórczych na wsi wiel.kopolskiej w wództwa końcu XVI kaliskiego), i pierwszej połowie Wa["szaw<ł-Poznań XVII 1975. - wieku (na "Rocznik przykładzie Wielkopolski woje- Wschod- niej" t. 4, 1976, s. 238 - 240. 1977 275. [Wspólnie z Zenonem ture Of Great Poland, Sobierajski.m] A.tlas of the Language and Folk "Ethnologia Slavica" -t. 8 - 9, 1976 - 1977, [druk] Cttl1977, s. 303 - 306. 276. Konferencja w Zaborowie. Dalsze ustalenia "Lud" t. 61, 1977, s. 314 - 315. 277. Kształtując naszą kulturę ... , [wywiad, nr 40(140), z 2 X 1977, s. 6 - 7, il. międzynarodowych badań nad współczesnością, 278. Kultura ludowa jako czynnik kształtujący nik KaliiSki" t. 10, 1977, s. 27 - 35. 279. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, t. 60, wyd. 2], Wa'I~s2Jawa,s. 5 - 7. 280. Przedmowa, teriały z seminarium Badań Naukowych s. 7 - 12. [w:] Społeczne 30 maja - ,im. Wojciecha Przysłowia uwarunkowania 1 czerwca 1976, Kętrzyńskiego rozmawiał S. Pestka], "Czas" świadomość regionalną, "Rocz- [O. Kolberg, przemian Dzieła w wszystkie, rolnictwie, Roz,prawy i Materiały w Olsztynie nr 60, Ma- Ośrodka Olsztyn, 281. Przedmowa, [w:] S. Witkoś, Bajdy i Moderówka, Biblioteka Muzeum Narodowego Rolnictwa w Sz,reniawie, Poznań, s. 3 - 7. 282. Przemiany w kulturze i świadomości kulturowej w Wielkopolsce, [w:] Społeczeństwo Wi'elkopolski w procesie przemian socjalistycznych, pod red. S. Wykrętowieza, UAM, Seria Nauki Polity=e nr 4, Poznań, s. 109 - 115. 283. Rola rum folkloru Folklorystyczne w rozwijaniu aktywnego udziału w kulturze, [w:] I Fo- Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kuls. 9 - 23; tamże, Podsumowanie dyskusji, s. 174 - 177, [do użytku Płock-76, tury, Warszawa, wewn.]. 284. Rola i miejsce kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Biuletyn Informacyjny" nr 13, Stowarzyszenie TWÓI'C6w Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, stycz:eń-ozeTwiec 1977, s. 12 - 15. 285. Rola tradycji ludowych, "Gazeta Zachodnia" Magazyn, nr 142, z 25 - 26 'VI 1977, s. 4. 286. "Szczodry wieczór, święty wieczór". O praktykach i obyczajach gwiazd- �Profesor kowych opowiada etnograf prof. 33 Józef Burszta dr Józef Burszta, [zapisał T. KinadeJ, "Słowo Pow- szechne" R. 30, m 21(93'218), z 4 I 1977, s. 7. 287. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, [przedruk z: ,,~owe Drogi" 197(i, nr 10 (329)], "Lud" t. 61, 1977, 5. 3 - 15. 288. [Ree.] A. Fenton, Scottish Country Life, Edinburgh 1976. "Lud" t. 6~, 19,77, s. 266 - 267. 289. [Rec.] E. Ma.rkQva, SLovenske l'udove tkaniny. Klenotica SLovenslvźj L'udovej KuŁ'tury, t. 9, Bratislava 1976. "Lud" t. 61, 1977, s. 279 - 280·. 290. [Ree.] K. Ondrejka, Tradicna hry deti a mLcidaze na SLovensku. Klenotica SLovenskej L'udovej Kul'tury, ,t. 10, Br,aJtislava 1976. - "Lud" t. 61, 1977, s. 280. 291. [Rec.] S. SVel1Js'son,Einfuhrung in die europiiische Ethnologie. Texbucher lur europiiischen EthnoLogie, hrsg. G. W;iegelmann, Meisenheim am Glan 1973. "Lud" t. 61, 1977, s. 254 - 255. 1978 292. Der gegenwiirtige FolkLorismus [w:] Der Folklorismus - 194, [powiel. I. Erscheinung, 293. Etnografia ~. 3 -11, poLska w 25-leciu in einst Polen und PoLskiej als jetzt. spontane Vortdige, Akademii Nauk, und organisierte Kecskemet, "Lud" s. 186- t. 62, 1978, sum. 294. FoLklor jako współczesne zjawisko kulturowe, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana SItaraniem Komiltetu Organizacyjnego VIII M:iędzynaro-dowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 12 września 1978, s. 1- 2. 295. FoLkloryzm, tradycja, cywilizacja współczesna, [przedruk z: J. Burszta, Kultura Ludowa kuLtura na.rodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 308- 314], [w:] Teoria kultury. FoLkLor a kuLtura, oprac. i wyboru dokonał M. Waliński, Katowioe, s. 260 - 266. 296. Głos w dyskusji, [w:] Czynnik demograficzny w przeobrażeniach struk- z seminarium naukowego, Frombork, 9 - 11 czerwca 1977, ROZiprawy i M:atieriały Ośrodka Badań Naujwwych im. W,ojciecha KętrzY11skiego w Olsztynie m 66, Ols21tyn, s. 328 - 329, 343 - 349. 297. "Ludzkość nie może być jak wór maku", [wywiad, rozmawia A. Staniszewski], "Panorama Północy" -nr 20 (1084), z 14 V 1978, 6. 10. tur społeczno-gospodarczych. 298. Międzynarodowe Materiały znaczenie kultury ludowej Pom01'za Zachodniego, [w:1 Z probLematyki ratowania kultury jamneńskiej, Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Oddział w Koszalinie, Seria Wydawnictw Monograficzmych nr 4, Koszalin, s. 7 - 13. 299. Mnie się ta impreza podoba. Profesor Józef Burs.::ta o PrzegLądzie K~L1tury Wsi w Pl·zytocznej, [wywiad, rozmawiała E. P,awłowska], "G·a'Leta Lubusika" Magazyn, nr 160, z 15 - 16 VII 1978, s. 4. 300. O znaczeniu uczestnictwa w kulturze. Ankieta, [odpowiada prof. dr Józef Burszta], "Zorza" R. 22, m 23 (lU2}, z 4 'VI 1978, s. 5. 301. Piękno foLkLoru, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana staraniem Kom~tetu Organizacyjnego VIII Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, ZielOll1.aGóra, 14 września 1978, s. 4. 302. Problematyka etnograficzna Szlaku Piastowskiego, "Kronika Wielkopolski" 1978, nr 3(16), s. U - 32, iI. 303. Regionalizm tradycja współczesność, "Słowo Powszechne" R. 32, m 219 (9837), 3 Lud. t. LXXII z 26 IX 1978, s. 3 - 4. �34 Profesor 304. Rola i miejsce kultury ludowej H. U: 1978, nr 3 (U3). 305. Teoreticko-metodologicke zcipadnich turrv:? uzemich politicke Polska, Józef problemy w probz,źmy [w:] Soućasna Burszta ogólnonarodowej VYŹk1l7HU 'venkovske vesnice. integrovoneho Teoreticke, ,.Barwy·' kult lIrze, pospoliwsti mctodologicke spolecenskovedniho vyzkumu, na a kulpod rcd. V. Fr·o1ca, BrrH), s. 165 - 168. 306. Traditions of Ethnicum, [w:] Poland Folk Culture and Modern Ethnicity. Based on the Polish at the 10th International Congress of 'J'...nthrojJolooicai and Ethnological Sciences, pod red. J. Burszty, IHKM P AN, Library of Polish Ethnography nr 35, Wrocław-Warszawa-Kmków-GdarlS1k, s. 77 - 8:5, bibliogr. 307. Tych kształtów nic nie wskrzesi, [wywiad, rozmuyviuła I. Kubickul, ..;\"~ldodrze" R, 22, nr 20 (422), z 1 - 14 X 1978, s. 1, 5. 308. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Tygodnik Kulturalny" R. 22, nr 22 -1094), z 28 V 1978, s. 3, 7. 309. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Wieś Współczesna" R. 22: 1978, nr 10 (260), s. 40 - 43. 310. Wartości folkloru scenicznego, "Ziemia i Pieśrl", Jednodniówku "\'~<jana staraniem Komitetu Organi'zc:cyjnego VIII Międzynarodowcgo Festiwalu Zc:spoJów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 16 września 1978, s. 5. 311. WTK wyniki i zamierzenia (Wypowiedź nr 15-lecie Wielkopolskiego 'fowarzystwa KuLturalnego), "Nurt .. 1978, nr 2 (154), s. 2. 312. Z teorii współistnienia tradycji i nowoczesności, [w:] Premcny l'uUI)\,ych tradicii v sucasnosti, t. 2, Socialist.icke krajiny, pod red. A. Prandy, Bratisi<\\'a, s. 35 - 49, res., rez., Zsfg. 313. [Rec.] Premeny l'udovych traclicii v sucasHosti, t. 1 Ceskosloven;,:I;,;. p,'u red. A. Prandy, Bratislava 1977. "Lud" t. 62, 1978, s. 205 - 206. 314. [Rec.] D. Simonides, Współczesny folklor dzieci i nas/olaików, lrAy~ut Slqski w Opolu, Wroelaw-W<:.f;szawa 1976. "Lud" It. 62, 1978, s. 254 - Z:;\i. 315. [Rec.] -M. Sz·czeopa ni;ak, Karczma., wieś, dwór. Rola )JrojJinacj'i na u'oi ~vi.eikopolskiej od połowy XVII do schyłki. XVIII wieku, Warszawa 1977. - .. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1978, nr 1, s. 88 - 90. 316. [Rec.] Z problemów socjologii folkloTtI, pod red. nauk. D. Simonid~ó. Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia PolS'ka t. 15, Opole 1977. - ..Lud' L. 62. 1978, s. 253 - 254. 1979 317. Czy jest nik Kulturalny" 318. kultura [wywiad, rozmawiał M. A. Kowalski], ,.Tygodz 15 VII 1979, s. 1, 3, il. treści obrzędt. dożynek, "Zielony SZitandar'; nr n, ludowa?, R. 23, nr 28 (U53), Dawne 'i współczesne z 13 IX 1979, s. 1, 4. 319. Die [w:] gegenwiirtigen Formen Traditionen tmd i folklorist'ićni issledovanija. 80-godiSninata ot rozdenisto mu, Sofija, słucaj Droga 320. etnograficzna etnograficznych. dowej w 321. Academy Tom Rzeszowskiem, Establishment of Sciences, 322. Etnologia w Franciszka poświęcony Muzeum of the Committee "Ethnolog1a służbie Polona" KottL!i, społecznej. w fOl' na polnischen Christo Volk.'·kunst, Wakareli:ki po S. 55 - 58. [w:] doc. Franciszkowi Okręgowe der W ćest Etnografski Rzeszowie, Ethnological ,t. 4, 1978, Dokonania i materiały P'race Koiuli, badaczowi z badań kultury lu- 'Rzeszów, s. 79 - 87. Sciences [druk] 1979, i perspektywy, at the Polish s. 203 - 205. [w:] Funkcje �Profesor Józef 35 Burszta pod red. Z. JaJsiewieza, PAN Oddział grafia t. 2, Po.marl, s. 3 - 13. s}Joleczne etnologii, 323. Local communities in Poland - from traditional w Pow'aniu, Seria Etno- "Ethnologia to modern, Polana" t. 4, 1978, [druk] 1979, s. 21 - 30. 324. Methoden und meinschaften in Polen, Resultate der [w:1 Gemeinde ethnologischen im Wandel. Untersuchtmgen Volkskundlisch,e lokal er GeGemeindestu- Beitrage des 21, Deuts·chen Vo1k'S"kundekongresses in Braunschweig '.5- 9 Sept. 1977), BeHrage zur Volks-kultur in ordwestdeutschland herausgegeben von der Volkskundlischen Komission f Lir \Vestf.alen LandsehaHsverband Westfalen-Lippe, Miin9ter, s. 47 - 56, biblio gr. :325. Muzykanci w trndycyjnej spoleczności wiejskiej, [w;] F. Kotula, Muzykaniy, Warszawa. s. 5 - 26. 326. Piękno )Jowstaje w dzialanin, lw:] "Rolnicza Warta" Dwutygodnik Sam8rządu Robotniczego Kombinatu Rolnego, II Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kultural!1-Cgo 'Nsi "Przytoezna-Gorzów 79", Przytoezna, 23 VI 1979, s. l, 2. 327. P'rzedm()wa, i \V:: II Ogólnopolski Przegląd Dorobku KulturiJ]nego \Vsi ..Przy toczna 79", s. 9 - 13. elien in Europa, :328. raktcr Wstc:!), knltILl'Y Związek l/lclowej, kllltm'V narodowej Współczesne z funkcje ku!t;urą kultury ludo'wą. ludowej, T'JaTodowy Regionalizm, c/w- Folklor a folkloryzm, [w: I Analiza syt1wcji sztuki ludowej i jolklon!, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Dep,lrtament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społcczno-Kulturalnej, Warszawa, s. 1-15, 29 - 31. 329. i II-cel "Annnał Review of './••nthropology", vol. 1 - 7, 1972- 1978. - "Lud" t. 6:3. 1979, s. 25:3 - 257. 330. litee.] J. 13urszta, Spoieczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kt1UHry ludowej, t. l, pod red. M. Biernaekiej, B. Kopezyńskiej-Jaw8rskiej, A. Ku~rzeby..Po.inaro\\'e.i i VI. Papl'ockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnogi'afii Polskiej nr 32, Wroclaw- WarsZ<lwa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 437 - 475. "Demos. Internationalc Ethnographisehc und Folkloristische lnformationen" R. 19: 1979, z. 4, 5.280-281. 331. [Ree.] Gross Parwitz. Wanc1lungen eines Lausi-tzer Heidedorfes, Bearbeitet von P. Nowotny unter Mitarbeit von [tu 13 nazwisk współpracowników], Spisy Institu-ta ZiJ serbski ludospyt t. 45, Bautzen 1976. - "Lud" t. 6:3, 1979, s. 327 - 329. 3:32. [Rec.] Obraz wsi słowackiej w opracowanin jej mieszkańca [A. Gcegorcok 19ovan. Pod-konicc. Historicko-narodopisna monograIi.a, Martin 1977]. -- "Roczni.k Muzeum Narodowego R,olnictwa w Szreniawie" t. 11, 1979, s. 191 - 193. 3:l3. lRec.1 J'remcny l"nc!ovych, t1'adicii v sucasnosti, t. 2, Socialisticlvź krajiny, pod wd. A. Prandy, Spisy Miedzinaro-d-m'ho komitetu pre etu1.ografićke studium sucasnosti, t. 2, Bratislava 1978. - "Lud" t. 63, 1979, s. 283 - 284. 334. IRec./ G. Wiegclmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde, Eine Einjiihrung. Grundlagen del' Gerrnanistik, t. 12. Berlin 1977. - "Lud" t. 63, 1979, s. 257- 2.19. 198(} 335. Die Bedeutung del' "EŁhnologia Slavica" bibliogr. jetzt, 336. Etnograficzny giczne 3" problemy badań punkt nad Volkskultur in der t. 10 - 11, 1978 -1979, widzenia rodziną, w pod polnischen [druk] badaniach nad GeseZlschaft einst und 1980, s. 43 - 55, streszez., rodziną, [w:] red. Z. TyszJki, UAM, Poznań, Metodolo- s. 63 - 71. �36 Profesor 337. Folk Culture and National Józef Burszta Culture, "Bthnologia Społeczności lokalne Polona" t. 6, 1980, s. 9 - 27, biJbliogr. 338. Głos w dyskusji, [w:] i ich przemiany, Materiały 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Materialy Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsz.tyn, s. 254 - 257; tamże, Podsumowanie, s. 262 - 2;63. 339. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chlopów polskich, t. 3, Okres II Hzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, pod red. S. Inglota, WaTSzawa, s. 441 - 497, il. 340. 80-lecie Franciszka Kotuli, "Lud'" t. 64, H)80, s. :.::n - :~;):l. z seminarium :341. Nasze rozmowy (o V Światowym Festiwalu Polonijnych Zespolów Folklo- nr 91l24, wrzesień lU30. ':. ,i. 342. Oskara Kolberga Opus Magnum, [wywiad, rozmawiał Z. Skowron], "Nowe Książki" nr 12, z 30 VI 1980, s. 1 - 6. 343. Prof. dr Józef Burszta o folklorze widowiskowym. Źródła, "Ziemia i Pieśń". Jednodniówka wydana z okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze, 9 IX 1980, s'. 1 - 2. 344. Przez folklor do Polski (V $wiatowy Festiwal Polonijnych Zespolów Folklorystycznych, Rzeszów 1980), "Hejnał Mariacki" 1980, nr 10 (365), s. 10 - 11. rystycznych. 345. Rzeszów 1930), "Prometej" Społeczności lokalne od tradycyjnych do wspÓlczesnych. Zarys proble- [w:] Społeczności lokalne i ich przemiany, Materiały z seminatrilLm 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Mater.iały Ośrodka Badaó. Naukowych im. Wojciecha Kę"brzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsztyn, s. 15 - 20. 346. Tęsknota za rOd01L'odem, lwywlad, rozmavviu l~L .:'\ńskaj. ~~i~~:.:.::)d:".:.c" ~~.~!; nr 26 (480), z 21 XII 1980, s. 1, 6 - 7. 347. W 90 rocznicę śmierci Oskara Kolberga i w dwudziestolecie edycji jego "Dzieł wszystkich", "Lud" t. 64, 1980, s. 329 - 331. matyki, 348. VI swojskim kolorycie. Z prof. dr Józefem Bu:rs3tą o kI: I tlll'':;:' l:ldowej, "Kobieta i Życi'e" nr 28/1536, z 13 VII 1930. 349. Współczesna rodzina wiejska (na przykładzie Wielkopolski), [w:) Rodzina i polityka społeczna na rzecz rodziny w PRL (w świetle badań naukowych). Krajowa Konferencja Naukowa. Referaty. Sekcja III Wpływ przeobrażeń makrost'ruktury społeczieństwa na przemiany współczesnej rodziny pohkiej - zróżnicowanie klasowo-walrstwowe, zlawodowe i środowiskowe, Hada do spraw rodziny, Warszawa, s. 43 - 59, [do użytku służb.]. 350. Wstęp, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wiel.kopolskiego 1862 - 1935), wyd. 3, Warszawa, :;. ~)- ([i. 351. Wymowa społeczna ksiąg metrykalnych Grodziska w latach 1787 - 1940 ze szczególnym uwzględnieniem ruchu naturalnego ludności, [w:] Z dziejów Leżajska i okolic. Zbiór artykułów, szkiców i materiałów, pod red. Z. Andres<a, Rzeszów, s. 2.5- 37. 35~. Zasady dobrego widowiska folklorystycznego. Prof. Józef Burszta o folklorze widowiskowym, "Ziemia i Pieśń". JednodniÓwka wydaJI1laz okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej GÓl'ze, 1:, września 1980, s. 2. I 353. [Thee.] B. Baranowski, Polska 1979. "Kwartalnik Hb"torii Kultury karczma. Kawiarnia, Wrocław 1-980, nr 2, s. 266 - 268. Restauracja. Materialnej" 354. [Rec.] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej t. l, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-J'aworskiej, A. KUltIDzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnografii PolSlkiej nr 32, Wrocław-Warszawa..---Kraków- �Profesor Józef 37 , Burszta -Gdańsk 1976. - "Ethnołog,ia Slavica" t. 10- 11, 1978- 1979, (druk) 1980, s. 213- 215. 355. fRee.] 1. M. Greveru5, Kultur und Alltagswelt. Eine Einfii.hrung in Fragen der Kulturanthropologie, Mtinchen 1978. - "Lud" t. 64, 1980, s. 267 - 269. 1981 356. Elementy tradycji w rodzinie wiejskiej, "Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia .PAX" 1981, nr 2 (31), s. 130- 139. 3'57. Festiwal w Kazimierzu jako zjawisko kulturowe, [w:] XV Ogólnopolski I"estiwal Kapel i Spiewaków Ludowych, Kazimierz n/Wisłą, ss. 5. 358. Jurek Józef (1888- 1967), [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań, s. 304. 359. Kultura chłopska ludowa a kultura narodowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, M. F,rankowskiej i W. Paprockie-j, IHKM PAN, Bi;b1ioteka EtIl10grafii P.olskiej nr 34, Wl1Oclaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk-·Łódź, s. 391- 41-5,ił., sum., bibliogr. 360. Kultura ludowa Wielkopolski (1945- 1980), "Kronika Wielkopolski" 1980, f druk] 1981, nr 2 - 3 .(22),s. 269- 285, ił., biJbliogr. . 361. Oskar Kolberg (1814- 1890) felfogasa a nemzetisegi csoportokról mint az interetnikus kapcsola:ok i7lterpret:ilisi.nak he/yes model!jerol, [w:] A II B~k2Scsabai nemze'tkozi neprajzi nemzetisćgkutató konferencia e10adasai 0980, szeptember 30 - oktober 2), t. 1, oprac. E. Eperjessy, A. Krupa, Budapest-Bekescsaba, s.39-47. 362. Otwarcie konferencji, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materialy z konferencji, Wrocław, 25 - 26 XI 1978, pod red .E. Pietraszka, Acta Universitatis Wra,tisl'av:iensis nr 572, \'v'roclaw, s. 7. 363. Otwarcie obrad [Konferencji Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałk,anach, 1959- 1979], "Etnografia Polska" t. 25, 1981,z. 2, s. 31 - 33. 364. Tradycje regiona.lne jako źródło inspiracji społecznego ruchu kulwralnego, Iw:] Społeczny ruch kttturalny. Tradycja a współczesność, pod red. D. Jankowskiego i L. Trzeciakowskiego. Wielkopolskie Towarzy·stwo Kulturalne, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Materiały i 9tudia do dziejów kultury w Wielkopolsce, z. 8, Poznań, s. 23 - 29. 365. Wielkopolscy robotnicy rolni o swej kulturze w końcu XIX i na poczqtktt XX wieku, "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie" t. 12. 1981, s. 5 - 25, rez., r,es., .sum., Zsfg: 366. Wieś a kultnra, [głos w dyskusji, oprac. M. A. Kowalski], "Tygodnik Kulturalny" R 25, nr l (1,230),z -1 I 1981, s. 5. 367. [Rec.] A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. .,Ethnologia Polana" t. 6, 1980, [druk] Hł81, s. 214- 215. ' 368. [Tłum.] I Balassa, Międzynarodowa konferencja etnograficzna na temat badań narodowościowych w Bekescsaba (Węgry 1980). "Lud" t. 65, 1981, s. 341- 342. 1982 369. Etnografska cionalnom instra.zivana porodićnom zivotu u porodice SrlJiji sa Vlse aspekta, i Polskoj, [w:] Promene pod red. P. Vlahovića, u tradi- Srpske �38 Józef Burszta Profesor Aka-rlemije Nauka i Umetnosti, shesz.cz., sum" bibliogr. 370. Kultura ogólny, ludowa w [w:] Gospodarcze Posebna dziejach przesłanki iz,dana polskiego historii kl!1'iga 25, Beograd, społeczeństwa s. 9 - 15, narodowego. Zarys DAM, Seria Historia społecznej, t. 101, Poznań, s. 437 - 445, bi:bliogr. 371. Osobowość agrarnych chłopa polskiego u progu i społeczno-ekonomicznych, do t. niepodległości Dzieje jako szkolnictwa wynik przemian i oświaty na wsi S. Mi,chaLs.kiego, W,ar,szawa, s, 476 - 495. 372. Podłoże społeczno-kulturowe rozwoju edukacji na wsi do końca XVIII w., [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918 r., t, l, pod red. S. Michalskiego, Warszawa, s. 13 - 28. 373, [Wspólnie z Bronisławą Kopczyńską-Jawol.skąJ Polska etnografia (etnologia) ))0 II wojnie, "Lud" t, 66, 1982, s. 3 - 18, sum. polskiej 1918 r., 374. Rzeszowskie narium nik Muzealny" l, - etnograficzne pod [w:] terenem w Julinie red. międzynarodowego k. Łańcuta, spotkania 1 - 13 września etnografów. Semi- "Rzeszowski Rocz- 1975, 1982, s. 309 - 312. 375. Społeczno-kulturowe XX wiekuj, [w:] Dzieje pod red. S. Michalskiego, przesłanki szkolnictwa rozwoju i oświaty edukacji na wsi (w XIX polskiej i na do 1918 początku r., t. 1. Warszawa, s, 96 - 105. monografia histor1}czno-etnograficzna Jamna, "KoZeszyty Muzealne" t. 11, 1981, [druk] 1982, s. 73 - 81. 377. [Rec.] "Biografia" kipiąca życiem [F. Kotula, Miasteczko, na przykladzie Glogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba biografii, Rzeszów 1981]. "Tygodnik KulturaLny" R. 26, mo 23, z 29 VIII l 982,.,s. 3. 378. [R'ec.] Obrona przed Tatarami [F. KotuLa, Chłopi bronili s;'ę sami. Reportaż historyczny, Rzeszów 1981]. "Tygodnik Kul'turalny" R. 26, nr 38, z 12 XII 1982, s. 16. 376. Zachodnioniemiecka szalińskie 1983 :379. Die alsrichtiges Stellung Modell O. Kolberg's der Interpretation (1814 - 1890J zu der interethnischen den Nationalitiitengmppen Verhiiltnissen, [w:] Vor- II. Internationalen Konferenz zm' Nationalitiitenforschung. 1L\":'scsaba, pod red, r. Balassa, E. Eperjessy, Ministerium fUr Bildung, Selbsr\.tiintige Abseilung der Nationalitaten, Budapest, s, 53 - 70, [powiel.]. 380. Lud naród kultura. Z początków ludoznawstwa, [w:] Naród, ktt/tura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chalasińskiemu. Wroclaw-Warsz.awa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 39 - 49, bibliogr, 381. Moje fascynacje, "Tygodnik Kultur.alny" R. 27, nr l (13,20), z 2 l 1983, s. 4, 5. 382. Pamięci "rzeszowskiego KoLberga". Franciszek KotuLa (1900 - 1983), "Lud" t. 67, J 983, s. 431 - 433. 383. [Wspólnie z Bro.nisławą Kopczyń!>ką-Jaworskąl PoLish Ethnography after World War II, "Et.hnos·' t. 47, I - II 1982, The Ethnographical Museum of Sweden. Stockholm 1983, s. 50 - 63, bibliogr. 384. Przedmowa, [w:J J. Majchrzak, PoLska pieśń ludowa na Dolnym Sląskll, Warszawa-WrocJaw, s. 5 - 10. 385. Robert Wildhaber (1902 - 1982). Europejski pasjonat ludoznawca. "Ld" t. 67, 1983, s. 415 - 417. 386. Z moich spotkań z Franciszkiem KotuIq, "Widnokrąg" nr 36 (738), z 6 IX 1983, Rzeszów. trage der �Profesor 387. [Rec.] F. Kotula, Józef Miasteczko, na 39 Burszta przykładzie Głogowa Małopolskiego Rzeszów "Lud" t. 67, 1983, s. 35!} - 361. [Rec.] S. Michalski, Wiedza rolnicza w walce o postęp na wsi. Rzecz o Jadu'idze Dziubińskiej. Bydgoskie Towarzysitwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Huma!1is1ycznych, Seria C nr 24, W.arszawa-Poznań 1981. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre.ni,awie" t. 13, 1983, s. 326 - 3,28. 389. fRec.] Sozialkultur der Fami!ie,pod red. A. C. Bimmer i I. Weber-Kellermann, "Hessische Blatter fur Volks- und Kulturforschung" z. 13, Giessen 1982. - "Lud" t. 67, 1983, s. 321 - 323. jego sąsiadów. Próba biografii. Towarzy'stwo w Rzeszowie, Naukowe [19821. 388. 1984 390. Człowiek i dzielo, fw:] Kolberg 1974 -_1984. Laureaci nagrody Oskara Kolberga. Warszawa, ss. 4. 391. Dialog z górą, "Tygodnik KultuI'a1ny" R. 28, nr 9, z 26 II 1984, s. 3. 392. Dzieło Oskara Kolberga w kulturze polskiej, "Przemia(lY" R. 15: 1984, nr 91165. s. 20 - 23. 39:3. a kulturze chłopskiej, [wywiad, rOlimawiał Z. Wawszozak], "Profile" 1984, "Barwy" 1984, nr 11.':'.11-12. 3~. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło. W 170 rocznicę urodzin, nr 8 (HH). 395. Oskar Kolberg. Człowiek dzieło. W 170 rocznicę Polani: 1984, Warszawa, s. 302 - 306. 396. Przedmowa, [w:] E. T. Hall, Poza kulturq, tłum. s. 7 - 33. 397. Przedmowa, [w:] Wesele przyprostyńskie. urodzin, [w:] Almanach E. Goździak, Widowisko zespołu Warszawa, regional- Woj ewó cttk i Dom Kultury, Lubuskie Towarzystwo Kulturalne, Zielona Góra, s. 5 - 12, [do uży,bku wewn.]. 398. Skansen czy źródło, [wywiad, rozmawia S. Miesiko'Wski], "Odrodzenie" R. 2. nr 7 (18), z 14 II 1984, s. 3, 5. 399 Swiat od środka. Tradycja i przemiana, [wywiad, rozmawiał J. Socha], "Tygodnik Ku1turalny" R. 28, nr 25, z 17 VI 1984, Sr. 1,4. 400. To przyda się łudziom na długo, "Pr;>:emiany" R. 15: 1984, nr 11/167, s. 16 - 17. 401. Trafił w serce narodu, bo opisał jego serce, "Przemiany" R. 15: 1984, nl' lO'ltio, s. 14 - 16. 402. Zyję z Kolbergiem, [wywiad, rozmawiał J. Michalak], "Wprost" nr 41/97, z 7 X 1984, s. 4 - 6. nego :: Przyprostyni k. Zbqszynia, 1985 403. Chłopskie źródła kultury, Warszawa, ss. 344, bibliogr. Rec.: E, Chudziński, Kultura chłopska ludowość folkloryzm, "Akcent" R. 7: 1986, nr 4 (26), s. 142 -145; J. Jastrzębski, ChłopskIe źródła kultury. "Literatura Ludowa" R. :lO: 1986, nr 2, s. 62 - 64; M. A. Kowalski, Od źródła do rzekl, "Tygodnik Kulturalny" R. 30, nr J9 C15l5), z 28 IX 1986, s. 3, .1.; J. J. Gałęski, "W.leś Współczesna" R. :U: 1987, nr 3 (361), s. 150- 153; A. Sulitka, "Narodopisne Aktuality" R. 24: 1987, z. l, s. :ii. 404. Do czytelników, [w:] A. Fischer, Etnografia Słowiańska, z. 1 Połabianie, z. 2 Łużyczanie, z. 3 Polacy, Lwów-Warszawa 1932- 1934, [reprint] Poznań, ss. 2. 40.5. Nad dziełem Kolberga, [wywiad, rozmawiała D. Cze'kańskaJ, "Tak i N~e", z 17 VII 1985, s. 4. �40 Profesor Józef Burszta 406. Przedmowa, [w:] T. Szetela, Zarys dziejów Kożuchowa, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Urząd Gminny w Wiśniowej, Rzeszów s. 7 - 10.. 407. Wartości narodowe kultury ludowej, "Zielony Sztandar" nr 42, z 26 V 1985, s. 1, 4 - 5. 408. W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, The Ninetieth A.nniversary Of the Polish Ethnological Society (PES), "Lud" t. 69, 1985, s. 3 - 9, 10- 17. 409. [R·ee.] A. Posern-Zieliński, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, IHKM PAN, Biblioteka Etno.grafii Polskiej nr 37, \Vrocław 1982. - "Lud" t. 69, 19815,s. 294 - 297. 410. [Tłum.] J. Podolak, Adam Pranda (1924 - 1984). "Lud" t. 69, 198:i. s. 413 - 415. 1986 411. Czy folklor zamiera?, 156, z 5 - 6 VII 1986, H. 412. Czy koniec [wywiad, wiejskiego folkloru?, rozmawiał IBIS], "Żyeie [wywiad, rozmawiał Warszawy" nr O. Knie] "Za i Prze- ciw" nr 48 (1543), z 30 XI 1,986,s. 11. 413. Das kultur in der Bild des Bauern Moderne. in der Probleme und polnischen Gegenwartsliteratur, Perspek,tiven empirischer [w:] Volks- Kulturforschung, pod red. D. Jeggle, G. KoiTff, M. Schorf,e' i B. J. WaflIleken, Rowohlts Enzyklopadie, Reinbek bed Hamburg, s. 383 - 390. 414. Dr Giza Frankel (1895 - 1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396. 415. Folklor: odkłamać stereotypy, [wywiad, rozmawiał S. Ciepły], "Życic Literaokie" 'R. 3.6,nr 33 (1795), z 17 VIII 1986, s. 3. 416. Folkloryzm drugie życie polskiej kuLtury, [wywiad, rozmawiała M. Guzowska], "Kurier Polski" R 29, nr 130, z 7 VII 1986, s. 4. 417. Kultura ludowa kultura narodowa, [wywiad, rozmawiała V. Sobczak], "Życie i My&l" R. 35: 1986, nr 7 /8, s. 133- 140. 418. KuLtura to życie aktywne, [wywiad, rozmawiał A. Pejda], "Tygodnik Ludo'wy" R. 4, nr 29, z 20 VII 1986, s. 9. 419. Kwiaty na ugorach cywilizacji, [wywiad, rozmawiał Z. Krempfj, "Widnokrąg" nr 14 (848), z 24 VII 1986. 420. Pijackie zwyczaje, "Zdrowie i Trzeźwość" R. 32: 1986, nr 4 (375), ;;. .f - 5. 421. Przemiany folkloru rodzinnego w Polsce zachodniej, [w:] Kultura trady- Z polskich i serbskich bada'~ etnologicznych, pod red. Z. Jiasiewicza i P. Vlahovióa, DAM, Seria Etnografia nr 12, Poznań, s. 45 - 54, rez., sum., bibliogr. cyjna w życiu wspólczesnej 422. Spuścizna, [wywiad, z 16 III 1986, s. 12- 13, 21. rodziny wiejskiej. rozmawia J. Kołtuni·ak], 423. Wytłumaczyć człowieka, [wyw.iad, rozmawiala KuLturalny" R. 30, nr 8 (1484), z 23 II 1986, s. l, 4. 424. [Ree.] T. Komorowska, "Lud" t. 70, 1986, s. 307 - 308. 425. [Rec.] Unikalna Tamten - Rzeszów, Gloger. rekonstrukcja czyZi wędrówka "Lud" t. 70, 1986, s. 272 - 274. po Opowieść przeszłości zakątkach "Panorama" nr B. Pstrokońska], biograficzna, kultury i historii 11 '1651), "Tygodnik W.arszawa 1933. [F. Kotula, Rzeszów 1985J. środowiska miasta, �Profesor Józef 41 Burszta 1987 426. Etnografia, s. 89 - 91, etnologia, s. 97 - 100, folklor, s. 124 - 128, folkloryzm, s. 130 - 132, kultura chŁopska, s. 192 - 193, kubtura luc1owa, s. 195 - 1198, ludoznawstu:o, s. 212 - 213, podłoże historyczne, s. 279 - 280, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. nauk. Z. s,tas-zczaik, Wars7Ja~.a-Poznań. 427. Głos w dyskusji, [w:] Lubelska rozmowa o folkloryzmie, "Literatura Ludowa" R. 31: 1987. [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 75 - 79, 97 - 100. 428. Nad dziełem Kolberga [wywiad, rozmawiała D. Czakańska], "Tak i Nie" z 17 VII 1987, s. 4. 429. Wieś temat szczęśliwy, "TIM" Tygodniowy Ilustrowany Magazyn nr 23, z 5 VI 1987. 430. Z metodologii badali etnograficznych procesów tworzenia łeczeństwa na ziemiach zachodnich, [w:] Etnologia i folk~orystyka mu tworzenia terialy z się nowego sesji społeczeństwa 10 -11.10.1986 r.), pod na ziemiach red. zachodnich D. Simonides, się nowego spowobec proble- i pólnocnych Instytut (Ma- Śląski, Opole, .. s. 11 - 21, bibliogr. 431. Z poglądów na rodowód polskiej kultury ludowej, "Ruch Prawniczy, nomiczny i Socjologiczny" R. 49: 1987, z, 1, s. 127 - 133, sum. 432. [Rec.) V. Krawczyk-Wasilewska, Współczesna wiedza a folklorze, szawa 1986. - "Przegląd Humanistyczny" 1987, nr 9, s. 173 - 175. PRACE REDAKCYJNE EkoWar- I EDYTORSKIE 1. .,Roczniki Dz.iejów Społecznych i Gospodarczych", Kom. Red.: J. li inni], od t,18, 1956 do t, 31, 1970. 2. Prace Sekcji Historii Wielkopolski, Kom, Red.: J. Bur,szta [ii inni], 1959 do t. 3, 1963, PTH Oddział w Pow.aniu. 3, Stanisław Solski, Architekt polski. Wydali i wstępem poprzedzili J. i Cz. Łuczak, Źródła do dziejów !J1auki i techniki, t. '2\ W:roc1aw 1959, ss. Burszta od ;t, 1, Burszta XXXII, 431. 4. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 24, Red. działu Historia: J. Burszta, Historia z, 4, ,Poznań 1959, ss. 242. 5. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J, Burszty, t., 1, 'Poznań 1960, ss. 743. Rec.: F. Fornalczyk, Doktlment ktl!ttlry WielkopolskI, "Tygodnik Zachodni" R. 5, nr 36 (197), z 3 IX 1960, s, 4; .r. Pieprzyk, Duże wydarzenie. r tom "Kultury ltldowej Wiel1<opolski", "Glos Wielkopolski" R. 16, nr 1'98, z 1'9 VIII 1960, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Archiv fOr Volkskunde" R. 56: 1960, z. 112, s. 206 - 207; J. Burszta, "Demos. Volkskundlische In formationen" R. 2: 1961, z. 1. s. 16 - 1,7; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Na marginesie wydania t. 1 "Ktlltury ludowej Wie!kopolski", Poznań 1960, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R,. 9: 1961, nr 3, s. 427 - 430; L. Leja, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 163 -1'65; I. Turpau, "Lud" t. 47, 1%1, -[druk] 19"62, s. 5:80- 584; T. Wróblewski, W sprawie recenzji. "Lud" t. 49, 1963, [drukI 1965, cz. 2, s. 741 - 743; 1. Turnau, Odpowie.dź recenzentki, "Lud" t. 49, 196~, I[druk] 1965', cz. 2, s. 7-43- 745. 6. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Red. nacz. 43 - 57 (z. 1 - 2), 59 (z. 1) - 67 (z. 1), 1961 - 1986; 7. Inwentarze znania, t 1. z lat mieszczańskie z ksiąg miejskich i grodzkich Podo druku J. Burszta i Cz. Łuczak, PTH Sekcji Historii Poznania, Poznań 1962, ss. XV, 434. z wieku 1700 - 1758, przygotowali Oddział w Poznaniu, Materiały J. Bur,szta, t. 1 - 36, 39 - 46, t. 1 - 5, 9 - 15, 60, 1974 - 1982, wyd. 2, XVIII �42 Profesor 8. Sześćset lat miasta Kola. Praca Józef Burszta zbiorowa pod red. J. Burszty, Poznań 1963, ss. 265. 9. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. BursLty, t. 2, Poznań 1964, ss. 808. Rec.: (jp), Drugi tom chLubnego dzieła: Ku1tura Ludowa WieLkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 20, nr 178 (6366), z 29 VII 1964, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Areh~v fill' 'Volkskunde" iR. 60: 1964, z. 3/4, s. 223 - 224; A. Kutrzeba-Pojnarowa, "Etnografia Polska" t. 9, 1965, s. 560 - ;;63; t. 1 - 2, K. Kwaśniewski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodar,czych" t. 27, 1965, '[druk} 1966, s. 132 - 13'6; W. 50bisiak, "Demos. Internationale Ethnographi.sche lind Folkloristlsche Informationen" R. 7: !19li6, z. 2, s. 219 - 220. 10. Stare i nOWe w kulturze wsi P,raca zbiorowa koszalińskiej. pod kierunkiem i red. J. Burszty, Poznań 1964, ss. 273. Rec.: J. Kamocki, "Ziemia. Prace i mater,ialy krajoznawcze" 1965, [druk] 1966, s. 28.; .J. Kolczak, "Zapiski KoszaliilSkle" 1965, z. 3, S. 131 -133; J. M., Nie skqd pochodzi, .lecz jaki człowiek?, "Gazeta Chłopska" R. lO, nr 20 (440), z 1:6 V 1965 S. 4; A. pranda, "Slovensky Narodopis" R. 13: 1965', nr 2/3, s. 401 - 405; Z. K., Ku!tura wsi koszalińskiej, "Argumenty" R. 9, nr 5 (346), z 3ll I 1965, s. 4; A. Zambrzycka-Kunachowicz, "Demos. Ethnographische und Folkloristisclle Informationen" R. 6: 1965, nr 2, s. 161 -162; B. Chmielewska, ,.Rocznik Koszaliński" 1966, nr 2, s. 1911- 201; Z. Dulczewski, "Przegląd Zachodni" R. 22: 11966, nT' :l, s. 448 - 449; P. Nowotny, "Deutsches J'ahrbuch flir Volkskunde" t. 12, 1966. S. 1m - 13H. z wieku XVIII z ksiqg miejskich i grodzkich Poprzygotowali do druku J. BUl"szta i Cz. Łucza.k, UAM Wydział Filozof.iczno-Historyczny, Seria Historia nr 20, Poznań 1965, ss. X, 326. 12. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze oraz 'Ał·eksander Hilferding, ·Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wrocław-Poznań 1965, ss. XIII, 569. 13. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wroda,w-Poznań 1967, ss. XXVII, 361. 14. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, PTL, Wrocła.w-Poznań 1967, 5'5. XXVII, 361. 15. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań 1-967, ss. 11. Inwentarze znania, t. mieszczańskie 2 (1759 - 1793), 616. Bee.: J. Pieprzyk, Kultura ludowa Wielkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 24, nr 22 (7448), .z 26 I 1968, s. 4; R. Wlldhaber "SchweizeTisches Archiv flir Volkskundc" R. 64: 1968, z. 1 - 2, s. 82 - 83; J. Papiór, Kilka sprostowań o koźle i kapeli, "Nadodrze" R. 13: 1969', nr 5, s. 11; B. Schone, "Deulsches Jahrbuch fill' VOIkskunde" H. IS: 1969, z. l, s. 198 - 200. 16. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, nauk. J. Burszta, Warszawa 1967, ss. 828. t. 2: Kultltra 17. K. MoS'zyński, Kultura ludOwa Słowian, . Red. nauk. J. BUTSzta, Warszawa 1968, ss. 1104. 18. 1985, "Ethnologia Idruk] Slavica", Kom. Red.: J. Burszta t. 2: duchowa, Kultura cz. 1. Red. dnchowa, cz. 2 . li i,nnil, od t. 1, 1969 do t. 17, 1987. "Lud", Red. J. Burszta, t. 53, 1969, ss. 495. "Lud", Red. J. Burszta, t. 54, 1970, ss. 331. 21. "Lud", Red. J. Bur.s;>-ta,t. 55, 1971, &5. 403. ,22. ,.Lud·', Red. J. BursLta, t. 56, 1972, 65. 401. 23. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, se.ria etnogr.aficzna, Kom. Red.: J. Burs'zta Ii inni]), od t. 16, 1972 do t. 24, 1983, [druk] 1987. 19. 20. 24. "Etnografia Polska". Czł. Kom. Red.: .J. Burszta [i inni], oc! t. 17, 1973, z. l do t. 31, 1987, z. 1 - 2. 25. "Kronika Wielkopolski", Kom. Red.: J. Burszta li inni], 1973, nr 1; 1974, .nr l (2).. �Profesor Józef 43 Burszta 26. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 57, 1973, ss. 424. 27. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1 Pieśni 19du polskiego. Red. tomu J. Burszta i M. Tarko, wyd. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, 480. 28. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 58, 1974, ss. 408. 29. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", Kom. Red.: J. Burszta [i inni], od t. 7, W74 do t. 16, 1967. 30 . .,Lud", Hed. J. Burszta, t. 59, 1975, ss. 392. 31. Kllltura ludowa Mazurów i Warmiaków, Red. nauk. J. Burszta, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Wmmii i Mazur, t. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 535. 32 .. ,Lud·', Red. J. Burszta, t. 60, 1976, S'S. 391. 33. Problemy Konft:rencji kglWry Etnografów 19dowej tomu J. Bur'szta, P AN Oddział znań 1976, ss. 244. 34 ... Lud", J. Bur.szta, Red. i narodowej. Słowiańskich, Materiały Poznań-Błażejewko w Poznaniu, Seria z Etnografia, 37. Poland ry o: at the Międzynarodowej 1974. Red. nauk. t. 1, Warszawa-Po- t. 61, 1977, ss. 423. S. Witkoś, Bajdy i Moderówka. Red. nauk. J. Burszta, Naroaowego Rolnictwa w Szreniawie, Poznań 1977, ss. 339. 3,ej. "Lud", Red. J. Burszta, t. 62, 1978, ss. 316. :J5. gical II 11112 X 10th International Congress of Biblioteka Anthropological and Muzeum Ethnolo- Red. J. Burszta, Polish Academy of Soie-nce, Inst'itute of the Histo::Vlaterial Culture, Ubrary of Polish Ethnography No 35, Wrocław 1978, ss. Sciences. 164. Wielkopolski, oprac. zespolowo pod red. t. 1 Gospodarstwo domowe Poi;yv.;ienie, Ce. 1 Maj)!! 1- 115 i 9 map pomocniczych, cz,. 2 Wstęp do całości. Wykazy i komentarze do map, ss. 172; t. 2 Człowiek Przyroda, cz. 1 Mapy 116 - 235, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 141; t. 3 Rolnictwo, cz. 1 Mapy 236 - 365, cz. 2 Wykazy i komcntar,ze do map, ss. 192; t. 4 Rolnictwo Hodowla, cz. 1 Mapy 366 - 436 i 2 mapy pomocnicze, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 148. PAN Oddział w Poznaniu. Seria Etnografia t. 2 - 5, Wrocław J 979 - 1986. :ł8. Atlas języka Z. Sobierajskiego i kultury ludowej i J. Burszty, Rcc.: t. 1 - 2, E. Breza, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 185- 1,88; t. 1, A. Weijnen, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 221- 222; t. 1 - 2, Z. staszczak, "Kronika Wielkopolski" 1982 [druk] 1983, nr 3/4 (29), s. 225- 228; t. 1- 2, J. Schmidt, "Lud" t. 67, 1983, s. 317- 320. :39 .. ,Lud·', R'cd. J. Burszta, t. 63, 1979, ss. 452.. i materiały z badań etnograficznych. :,0, Prace kowi Kotuli, badaczowi kultury Okr~gowe w Rzeszowie, Rzeszów 4:. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. ";2. "Lud", R'od. J. Burszta, t. ';:3. "Lud", Red. J. Burszta, t. 44 ... Lud", Iled . .J. Bursz-ta, t. ·n. "Lud", Red. J. BUDszta, t. 4ij.. ,Lud", Red. J. Burs-zta, t. 47 ... Lud", Red. J. Burszta, t. ~~.. ,Lud"', H.ed. J. Burszta, t. ludowej poświęcony doc. Francisz- Red. J. Burszta. Muzeum s's. 366. 1980, s,s. 403. 19-81, ss. 414. 1982, ss. 434. 19.83, ss. 448. 1984, ss. 428. 1979, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 1985, ss. 42.H. 70, 1986, ss. 408. 71, 1987, ss. 462. MATERIAŁY BIBLIOGRAFICZNE ~. T. Bartkowiak, Dla m 227, z 6 X 1977, s. 3, i1. Tom w Rzeszowskiem, folkloru i sztuki I BIOGRAFICZNE ludowej, "Gazeta Zachodnia" R. 30, �44 Profesor Józef Burszta 2. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 36: 1988, nr 2, s. 377 - 379. 3. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta 1914 - 1987, "Przegląd Wielkopolski" R. 1: 1987, nr 2, s. 36 - 37, il. 4. Bibliografia prof. dr Józefa Burszty, oprac. J. Bednarski, [w:] Tradycja . i przemiana. Studia nad dziejami i wspólczesną kuUurą ludową, Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B., Linette, Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 9 - 31. 5. M. Biernacka, Uczony i wychowawca, "Tygodnik Kulturalny" R :31. nr :35 (1563), z 30 VIU 1987, s. B. 6. M. Buchowski, Józef Burszta, "Antropology Today" t. 4, 1988. nr 1, s. 24 - 25. 7. Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 381. 8. Burszta Józef, [w:] Fifth International Directory of Anthropologists. Chicago-London 1975, s. 54. 9. Burszta Józef, [w:] Kto jest kto w Polsce 1984. Informator biograficzny. ed. 1, Warszawa 1984, s. 106 - 107. 10. W. Burszta, Instytut Etnologii, "Informator DAM" z 12 III 1986. s. 8 - 9. 11. W. Burszta, Ojciec, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 211 - 212. 12. W. J. Ciesielski, ZmarŁ prof. Józef Burszta, "Nadodrze" R 31, nr 17. (6411), z 23 VIII - 5 IX 1987, s. 4. 13. J. Damrosz, Wspomnienie o Profesorze Józefie Burszcie (1914 -1987). "Cepelia" 1987, nr 9, s. 3 - 8. 14. R Dzieszyński, Oddać dŁug rodzinnej ziemi, "Profile" Hl87, nr !l, s. 2:i. 15. K. Fedyk, Józef Burszta wybitny uczony, pedagog, dzialacz, ,.Ty!!;udnik Ludowy" R. 5, z 20 XII '1987, s. 8. 16. B. Glowacki, Wierny ludowym ideaŁom, ,.Zielony Sztandar" nr 29. ;: Hl VII 1987. 17. A. Jackowski, Mistrz, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 210 - 211. 18. Z. Jasiewicz, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza u: POZ4 naniu, "Etnografia Polska'" t. 29, 1985, z. 1, s. 189 - 192. 19. Z. Jasiewicz, Posiedzenie poświęcone jubileuszowi Profesora dra Józefa Burszty, "Etnografia Polska" t. 23, 1979, z. l, s. 203 - 205. 20. Z. Jasiewicz, Prof. dr Józef Burszta (17.04.1914 - 6.07.1987), ..Informator DAM" z 21 VII 1987, s. 1 - 3. 21. Z. Jasiewicz, Przesz/ość, teTaźniejszość i przyszlość Instytutu Etnologii UAM, [w:] II Zjazd '.I...bsolwentów Poznańskiego poświęcony 1987, Etnografii pamięci i Historii prof. dr Kultury Józefa Materialnej Burszty, Poznan, UniwersytetlL 25 września s. 3- 9, il. Z. J asiewicz, SŁowo wstępne, [w:] Tradycja i przemiana. Studia nad dziejakuUurą ludową. Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B. Linetle. Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 5 - 8. 23. Z. Jasiewicz, Uroczyste wTęczenie księgi dedykowanej prof. drowi Józefowi Burszcie, "Informator DAM" nr 4 (73), XII 1978, s. 1 - 2. 24. Z. Jasiewicz, Uroczystość jubileuszowa prof. dra Józefa Bur8zty, ,.Informator DAM" nr 7 (61), II 1978, s. 1 - 2. 25. [jaz], Prof. dr Józef Burszta laureatem nagrody WTK, "Express Poznański" R. 28, nr 284, z. 7 - 8 XII 1974, s. 2. 22. mi i wspólczesną 26. z. 1, s. R. Jerabek, 43. Zemrel Józef Burszta, "Narodopisne Aktuality" R. 25: 191111, �Profesor 45 Józef Burszta 27. Katedra Historii Polski [w:] Kronika Uniwersytetu akademickie 1945- 1954/55, Poznań 1 95,8,s. 385 - 388, 392. Poznańskiego za lata Mickiewicza w 1 28. Katedra Etnografii, [w:] Kronika Uniwersytetu im. Adama za rok akademicki 1957/1958, Poznań 1960, s. 108 -110; za rok akademicki 195811959,Poznań 1961, s. 131 - 134; za lata akademickie 1959/1962, Poznań 1963, s. 208 - 211; za lata akademickie 1962/1963- 1964/65, Poznań 1967, s. 241 - 246; za lata akademickie 1965/66-1967/68, Poznań 1969, s. 228 ~ 233; za rok akademicki 1968J69, Poznań 1971, s. 185 - 187; za lata akademickie 1969/70- 1971/72, Poznań 1975, s. 283- 289. 29. A. Kuczyński, Profesor Józef Burszta. Portret człowieka i uczonego, "Litel'atura Ludowa" R. 31: 1987; [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 3 - 10. Poznaniu ;łO. Kultura ludowa. Problemy opisu i interpretacji. Studia poświęcone pamięci prof. dra J. Burszty, praca zbiorowa pod red. W. Burszty i J. Damrosza, LSW [w drukuj. :n. W. Łysiak, Burszta Józef. r w:J Słownik folkloru polskiego, pod red. H. Kapeluś. 2 wyd. [w druku]. 32. S. Michalski, Prof. dr hab. Józef Burszta (1914 - 1987), "Młodzież i Wieś" Poznail, C, 1937, s. 3 - 5. 33, M. Nowak, Wielki etnograf, znawca i miłośnik folkloru, "Gazeta Poznańska" R. 40, nr 159, z 10 VII 1987, s. 2. 34. W. Ogrodziński, Dług pamięci. Wspomnienia o profesorze, "Gazeta Olsztyńska" nr 153, z 2 - 3 VII 1988, s. 1, 3. 35. M. Pal'adowska, Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Wielkopolski [w druku]. 36. Profesor Józef Burszta nie żyje, "Tygodnik Pilski" nr 29(391), z 19 VII 1987,s. 2. 37. Z. Rola, Radość poznawania wsi, "Glos Wielkopolski" R. 33, nr 257, z 12- 13 XI 1977, 5. 3, 6. 38, K. Ruszel, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Nowiny" nr 473, z 28 VII 1987. 39. Stiftung F.V.S. zu Hamburg. Verleihung del' Gottfried-von Herder-Preise ln5 durch die Universitat Wien am 23. Mai 1975, Hamburg 1975, ss. 28. 40. A. Szyfer, Profesor dr Józef Burszta (17 IV 1914- 6 VII 1987), .,Komunikaty Mazursko-Warmirlskie" Ul87, nr 3 - 4 (177 - 178). s. 6:3J - 6:)5. 41. S. Wel'emczuk, Pamięci prof. Józefa Burszty, "Twódczość Ludowa" R. 2: 1987, nr 4 (5), s. 32. 42. R. Wójcik, Profesora Józefa Burszty poszukiwanie horyzontu, "Chłopska Droga" nr 31, z 2 VIII 1987, s. 9. 43. T. Wróblewski, Katedra Etnografii U AM w Poznaniu w latach 1945- 1967, "Etnografia Pols];a" t. 13, 1969, ::. 1, s. 129- 141. 44. Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Etnografii, [w:] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, pod red. Z. Grota, DAM, Seria Dzieje UAM nr 7. P,oznań 1972, s. 603 - 604. Bursz ta, "Gazeta Poznańska" nr 157, z 8 VII 1987. "Głos Wielkopolski" nr 155, z 7 VII 1987, s. 2. Burszta, "Życie Warszawy" nr 157, z 28 VII 1987. 45. Zmarł profesor Józef 46. Zmarł profesor J. Burszta, 47. Zmarł profesor Józef opr. Jacek Bednarski, Irena Kabat �, , , ł ł ł Trudności cych kultur kowych. ł : ł i porażki. doświadcza nie często znajduje Nieraz tyle uczonemu, jaki wybrano polskich pl. jakich skrywane co odbicie na obiekt etnografów w jego są wstydliwe. specyficznym pracujący choć warunkom badań. Od w zbiorowej tej w terenie późniejszych winę niefortunnej książce wydanej dyskrecji pod red. ł , nau- przypisać panującym f ob- relacjach należałoby politycznym badacz ł nie w kraju odstąpiło ł ; 22 ~ Leszka Dzięgla ; ; ; , ł ; ; ł ł ł ; l, W nie tej ł ; ; daczem ~ interesująco realiów skich : pracy wsiach saharyjskimi wersytetu znajduje rującej wsie w górach zanckim, penetracje fów decydujących l jest bynajmniej zbędnych się dla pozaeuropejską wiejskich tematykę angielskim, a zasadniczy do własnych badaczy refleksji, rozdział szlakach początkujących doświadczonych ~ ł ba- ; uni- ; ł ł eksplc- , party- w Andach czy procy etnograKsiążko ł ; ł ł ł nie nie- i adoptowa- Każdy z rozejzia/ów zaopatrzono Na egzotycznych dla ekipy lecz przykładem tematyki , ,, , gór- polskim naukową. reorientacji obiektywnych. w i ruchem o warunkach etnograficznych sytuacji nie tylko książka ta pobudzi okręgów pojęcie i rozczarowań, w całości. lekturą nieufnych wyjątkowym ł ł ł omówie- egipskiego doświadczenia ł z nomadami przed władzy niepowodzeń w języku przetłumaczono lecz również no badaniach w streszczenie stanem wraz piętrzone aparat powiatowego, objęte rzeczowe mieszkającego i wędrującego Trudności wszystko to doje rejestrem nia się do zmiennych resującą Zagros tradycyjnie Birmy - w urzędu się etnogrofa jak rządowego. czy indyjskiego ł ! Kamerunu, stypendysty i) : książce samotnego przez biurokratyczno-administracyjny ł ł napisanej zarówno północnego w dżunglach ii ł ł NA EGZOTYCZNYCH SZLAKACH. O POLSKICH BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W AFRYCE, AMERYCE I AZJI W DOBIE POWOJENNEJ, Wrocław 1987. Cena 400 zł. adeptów kultury znacznie może stać naukowej swoich ł ł podsumowujący się i obcych, ogólniejszej łł inte- przygody, ł których # natury. ł ł ł ł PIL 1895 Zamówienia kierować ł do: POLSKIE TOWARZYSTWO ł ; LUDOZNAWCZE : ł ZARZĄD GŁÓWNY ul. Szewska 36 50 - 139 WROCŁAW Wysyłka za zaliczeniem pocztowym ł ł ł ł ; 1" : ł ; .,-.."' .,-.."'. .,-.."' .,-.. _ ~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66acf794573d1582d5c34c2929dd9363.pdf 8c836ccf3f1ee3f6e38b60275d069c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Burszta, Józef (1914-1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1806 Title A name given to the resource Profesor Józef Burszta / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 L PROFESOR JÓZEF BURSZ TA 1914 - 1987 PROFESOR JÓZEF BURSZTA. CZŁOWIEK I DZIEŁO Profesor Józef Burszta, redakt.or "Ludu" od ,r·oku 1969, zmarł w dniu 6 lipca 19H7 ra.ku. Do ostatnich chwil swego życia pracow'ał naukowo i jako nauczyciel a.kademicki. Pełn'ił także, do końca swych dni, wiele ważnych fu.nkcjiorganizatorskich, wydawniczych i doradczych. Był przewodniczącym założonego przez sie'bie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktorem naczelnym Dziel wszystkich Oskara Kolberga, przewodniczącym i członkiem wielu kolegiów redakcyjnych Draz rad, zarządów i komisji w instytucjach i stowarzyszeniach naukowych i społeczno-kulturalnych. Etnologia polf:ka poniosła z Jeg'o śmiercią wielką stratę. Śmierć zastala Profesora w trakcie wykonywania przyjętych obowiązków: egzaminów magisterskich, zaawansowanych przewodów doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych, kontynuow:'lnych prac na- �6 Profesor Józef Burszta ukowych i podjętych inicjatyw organizacyj:nych. Niespelnienie planów i zamierzeń, tak obce natur:ze Profesora, ma jednak 'v;, związku z Jego życiem szczególny wymiar. WSlkazuje na to, jak wielką wartością była dla Niego praoa, bardz,o często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać~. Profesor Józef Burszta miał silne poczucie służby nauce i społeczeństwu oraz odpowiedzialności wobec ludzi, z 'którymi współpracował. Dlateg,o tak rzadko odmawiał wykonania prac potrzebnych innym, nawet wtedy, kiedy kolidowały one z Jego własnymi planami naukowymi. Inną obok praoowitości iodpowiedzi,alności ważną cechą Profesora była życzliwość i otwartość wobec innych ludzi. Życzliwość przyjmował jako postawę naturarną, dobrze się czuł wśród ludzi, dopiero głęboko urażony odsuwał się i zamykał. Był tolerancyjny, skłonny do kompromisu, nie ,znosił kłótni, nie chciał i nie umiał brać w nich udzi~łu. W dawnych czasach, w których nie musiał jeszcze uczestniczyć w posiedzeniach przez cały czas ich tnwania, wychodził, kiedy pojawiały się konfl~kty. Mówiono - Docent Burszta poszedł na kawę. Na pewno jakieś nieporozumien:ia. - Był ponadto racjonalny. Nie znosił doktrynerstwa, bolało go tracenie cza<sui en~rgii na obronę prawd wątpliwych. Był jednocześnie pragmatyczny. Autorytet naukowy i organizacyjny, jakim się óeszyłoraz cechy cha,rakteru dały mu niekwestionowane przywództwo wśród etnologów polskich. , Profesor Józef Burszta urodził się 17 kwietnia 1914 roku w rodzinie małorolnych chłopów w Grodzisku Dolnym w Rzeszowskiem, wówczas w Galicji w granicach Austro-Węgier. Dzieciństwo i młodość spędził w trudnych warunkach, we wsi i w regionie o żywej kwlturze ludowej, a jednocześnie o aktywnym ruchu ludowym i dużych aspiracjach edukacyjnych. Po ukończoniu sZlkoły powszechnej w Grodzisku i Leżajsku i uzyskaniu matury w roku 1934 w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku przyjeżdża do Poznania, gdzie zostaje przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne (1. 10. 1934 - 11. 12. 1936). Studiuje w grupie pracy społeczno-oświatowej, pisze pracę dyp1omową p.t. Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich, zdaje egzamin przed komisją, w której m.in. zasiada prof. dr Tadeusz SzczurkJiewioz i ks. dr Stanisław Bron (te i inne szczegółowe dane biograficzne z archiwum Instytutu Etnologii UAM, z Archiwum UAM oraz z dokumentów w posiadaniu Rodziny Profesora). W latach 1937 - 1939 studiuje socjologię na Uniwersytecie Warszawskim słuchając wykładów i zdając egzaminy m.in. u prof. Jana St. Bystronia, prof. Józefa Chałasińskiego i prof. Stanisława Poniatowskiego. Studia łączy z podjętą w styczniu 1937 mku pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. J. Chałasińsikie- �Profesor Józef Burszta 7 go. W czasie' pracy w Instytucie napisał czę.ść szerszej pracy, opartęj zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki. Wyjeżdża też na krótki staż naukowy do Danii, związany z badaniami nad emigracją ze wsi. W roku 1939 podejmuje obowiązki s€~kretarza Redakcji "Przeglądu Socjologicznego". Na początku wojny, poprzez Lwów, powrócił do rodzinnej wsi, w której pracował jako fotograf, a jednocześnie uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze Polskiego ~omitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym. W roku 1940 zawiera związek małżeński z Marceliną Krylanką. Po wojnie, w lutym 1945 roiku, przyjeżdża ponownie do Poznania z ekipą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodoweg.o. Pracuje w Wojewódzkim Urzt;dzie Ziemskim, a od maja 1946 roku w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego "Polska" jako kierownik działu wydawniczego. Już jesienią 1945 kończy studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim pnzedstawiając pracę magisterską p.t. Biedota wiejska w strukturze społel:znej wsi, przygotowaną pod berunkiem prof. T. Szczurkiewicza. Pracując zawbkowo podejmuje od 1. 12. 1946 r. obowiązrki asystenta - wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi Wydziału Rolniczo-Leśnego UP, którą pr'Qw.adz'iprof. S. SzcZiOtka.DOIktorat z socjologii uzyskuje 1. 7. 1947 ,roku również u prof. T. Szczurkiewicza na podstawie pracy Ruchliwo.~ć społeczna wsi małopolskiej. Od 1. 5. 1947 r. zatrudniony wstał na etacie adiunkta w wymienionej już Katedrze Historii i Socjologii Wsi. z której przechodzi do Katedry Socjologii Wydziału Humanistyoznego UP. Po likwidacji placówek i studiów socjologicznych przeniesiony został w dniu 1. 9. 1951 roku do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954 - 1956 podjął pracę na Uniwersytecie w Łodzi, w którym uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od 1955 poku docenta w Katedrze H:ist·orii Polski. Po powrocie do Poznania obejmuje w roku 1956 stanowisko kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, a w 1957 roku sta,nawisko kiero'WInika Katedry Etnografii. W latach 50-tych pracuje na dodatkowym etacie w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w !którym pełni funkcje kierownika Pracowni Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i Województwa Zielonogórskego. Tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskuje w roku 1959 i zwyczajnego w roku 1966. Profesor J. Burszta przechodzi na emeryturę w roku 1984. Nadal jednak prowadzi wykłady i seminaria w Instytucie Etnologii UAM. Opiekuje się również, jako kurator, Zakładem Metodologii i Dziejów Etno- �Profesor Józef Burszta logii w tymże Instytucie. Od roku 1984 miał seminariia magisterskie i wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w Poznaniu, a od roku 1985 w Instytucie Duszpaster'stwa Emigracyjnego, talkże w P,oznaniu. W czasie wieloletniej ,pracy na uniwersytetlach prowadził wykłady l cwic:zenia z socjografii i metodyki badań socjologicznych, historii wsi i chłopów, geografii historycznej, 'historii kultury materialnej, metodyki badań etnograficznych, wstępu do etnogr,afii, etnografii Polski, historii etnologii i teorii kultury, ponadto wiele wykładów monograficznych i specjalistycznych. Wykształcił w swoim seminarium ponad 150 magistrów, wypromował 36 doktorów, uczestniczył w 30 habilit,acjach. W okresie 50 lat pracy badawczej Profesor Józef Burszta pracował nad wieloma problemami związanymi z historią i dni'em dzisiejszym kultury wsi w Polsce. Bibliogmfia jego prac zawiera około 400 publikacji, w tym 7 książelk i wiele arrtykułów, kilkanaście prac zespołowych, których był redaktorem lub współI1edaktorem, wydawnictwa źródłowe, liczne recenzje. Najważniejszymi kierunkami jego badań były: 1. Historia wsi i chłopów; 2. Kultura ludowa, jej dzieje i współczesność; 3. Przemiany społeczno-kulturowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski; 4. Historia i ocena stanu współczesnego etnologii. Badania nad historią wsi i chłopów objęły szeroki krąg problematyki, w której znalazły się zagadnienia historii społecznej, gospodarczej. kulturalnej i technicznej wsi. W ramach tego kierunku zaintemsowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społe,czeństwo i karczma, J 951), omówienie wy,branych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. własność gromadzka, zmianyosadnioze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi wspólczesnej, 1958). Swoim zainteresowaniom historycznym pozostał J. Burszta wierny do ikońca swego życia. Dawał im wyraz nie tylko w studiach nad kulturą ludową i dziejami etnografii, o których powiemy oddzielnie, ale również uczestnicząc w syntetycznych opracowaniach historii wsi (Historia chłopów polskich, red. S. Ingiot, t. I, 1970, t. II, 1972) i historii oświaty wiejskiej (Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do roku 1918, t. I, red. S. Michalski, 1982). Instytucjonalne związanie się z etnografią pozwoliło Profesorowi J. Burszciezajmować się nie tylko kulturą i życiem społecznym wsi. dominującymi przecież w jego dotychCi2'Jasowychbadaniach, ale również skierować uwagę na problematykę kultury ludowej. W jednej z ostatnich swoich prac, haśle Kultura ludowa, opublikowanym już po jego śmierci �Profesor Józef Burszta 9' (Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, 1987) określit Oincele i kierunki badań tej tradycyjnej kategorii etnograficznej. Przegląd publiikacji J. Burszty polkazuje, że cele te w swojej działalności badawczej realizował. W jego dOl'Obikubowiem odnajdujemy nie tylko prace nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej (l'ecznictwem, transportem i komunikacją, obnzędami pogrzebowymi, folk1orem) i kulturą ludową wybranych regionów (Wielkopolski, Rzeszowsikiego, Mazur i Warmii), które ukazują części składowe tej kultury i jej regi10nalną specyfikę. Znalazły się w nim również studia nad genezą ikultury ludowej i jej przekształceniami na przestrzeni wieków (m.in. Chłopskie źródła kultury, 1985) oraz opracowania przedstawiające kulturę ludową jako system zaspokajający potrizeby jego użytkowników, a t'akże: prace omawiające rolę kultury ludowej w społeczeństwie narodowym dawnym i współczesnym (m.in. Kultura ludowa-kultura narodowa, 1974). Zainteresowanie się funkcjonowaniem elementów kultury ludowej o walorach artystycznych w sytuacjach odmiennych od autentycznych, poza naturalnym dla kultury ludowej środowiskiem, skłoniło Pnofesora J. Bursztę do zajęcia się tzw. folkloryzmem. Był jednym z pierwszych w Europie badaczy tego zjawiska, jako jeden z pierwszych przyjął też stosowanie terminu folkloryzm. Podkreślenia wymaga wkład J. Burszty w opracowanie i opublikowanie unikatowego w skali Europy zespołu źródeł do kultury ludowej ziem polskich i terenów sąsiednich z XIX wieku, zgromadzonych przez Oskara Kolberga. Pod kierunkiem J. BUTszty zostały wydane 64 tomy Dzieł wszy;.. stkich Oskara Kolberga. Zainteresowanie współczesną kulturą wsi, traktowaną jako złożona całość obejmująca zarówno pewne elementy kultury ludowej, jak l współczesnej kultury masowej oraz kultury elitarnej, zwróciło uwagę J. Burszty na dynamikę przemian społeczno-kulturowych. Laboratoryjne wręcz warunki do tych badań znalazł on na ziemiach zachodnich i północnych, przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Ziemie te bowiem, zasiedlone przez autochtonów i grupy przybyłych tam osadników, reprezentujące odrębne wzory kultur regionalnych i etnicznych, stały się terenem interesujących procesów adaptacji i integracji społeczno-kultur,owej. Wynikiem wieloletnich badań terenowych, podjętych przez J. BuJ'sztę wraz z zespołem pod koniec lat 50-tych, a prowadzonych głównie na Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Srodkowym oraz Warmii i Mazurach, było przygotowanie narzędzi opisu i analizy skomplikowanej rzeczywistości tych ziem oraz opracowanie teorii wyjaśniającej przebiegające tam procesy społeczno-kulturowe. Ukazały się liczne artyikuły J. Burszty z tych badań, a także wydana pod jego redakcją książka Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, 1964. Rozwinięte przez J. Bursztę badania nad współczesnymi przemianami wieJskich społeczności osadników oraz mieszanych �10 Profesor Józef Burszta społeczności osadnilków i autochtonów, sta,ły się silnym impulsem kierującym etnograf.ię iku probl'ematyoe współczesnej. Jednocześnie badania te umocniły w pisarstwie J. Burszty refleksję teoretyc2lną nad charakterem badanych przez etnografię zjawisk i metodami ich poznawania. Oddzielnym przedmi'otem rozw.a,ż,ańJ. Burszty była etnograha w Polsce, jej historia i stan współczesny. Znajomość spuścizny po Oskarze Kolbergu dostarczał,a bodźca do zajęcia się wybranymi zagadnieniami dziejów etnografii w Polsce w XIX wi,eku. Omawia także interesujące 'go nurty i dziedziny badań we współczesnej polskiej etnol,ogii, m.in. studia nad współczesnością i orientacje socj1ologiczne. Powstawia wreszcie wiele 'opraoowań ,oceniających dokonania naU'kowe i organizację etnologii w P.olsce oraz wskazujących perspektywy jej wzwoju. Prz,edstawione powyżej kieruniki badań naukowych J. Burszty nie wyczerpują calości jego prac. Zajmował się również współczesnymi orientacjami metodologicznymi w etnologii światowej, kulturą robotniczą, kulturą r.odziny, funkcj<ami spolecznymi etno1ogii. Znaczenie badań J. Burszty polega przede wszystkim na tym, że kulturę ludową Polski umieścił w ramach procesów historycznych, powiązał z generującymi ją strukturami społecznymi oraz uzasadnił jej miejsce jaJko wartości w kulturze -narodowej. Był również jednym z inspiratorów badań nad współczesnością w etnografii polskiej. Będąc wybitnym badaczem był jednocześnie znakomitym popularyzatorem etnologij i działaczem kulturalnym zalinteresowanym obecnością elementów kultury ludowej w życiu współczesnym. Profesor J. Burszta był niestrudzonym org'anizatorem życia naukowego. Tworzy z€lspoły naukowe: zespół badający Wielk'opolskę (1956), który pod jego kierunkiem przygotował 3 tomy Kultury ludowej Wiel"kopoIski, 1961 - 1967; zespół prowadzący badania na ziemiach zachodnich i północnych P10lsiki(1959); zespół Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga (1961). Był także współorgauiZJatorem i współredaktorem, obok prof. Zenona Sobierajsbeg,o, Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski (tom 1- IV, Wrocław 1979 - 1986). Wiele wysiłku poświęcił Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, która przez kiLkadziesiąt lat była jego głównym miejscem pracy. Pod jego kiel'ownictwem (1957 - 1979) Katedra t1a,w 1982 roku przekształoona w Instytut Etnologii UAM, uzyskała dobre podstawy do dalszej dzialalno'śó. Na Uniwersytecie im. A. Miakiewicza pełnił też funkcję dzi€!ka.na Wydziału Filozoficzno-Historycz:nego (1962 - 1964) oraz sprawował urząd prorektora (1965 - 1968). Przez kilka lat był sekretarzem redakcji "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Jako redaktor czasopisma P1oIskiiegoTowarzystwa Ludo.znawczego "Lud" inspiTuje opraC'oWlani~wa.:imych zagadnień i zachęca ,mlodych autorów. P'otrafił gromadzić współpracown~ków, z których wielu �Profesor Józef Burszta 11 nie było związanych z nim więzami służbowej zależności. Przyciągał ich do współpracy interesującymi planami badań, życzhw:ością i zainteresowaniem wobec innych, własną wi:edzą :i pracowitością, które stanowiły gwarancję reahzacji podjętych nrac. W wyniku starań J. Burszty powstaje pod jego kierunkiem oŚl'Octekkoordynacji i integracji działalności etnologów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych: Sekcja Etnograf:ii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształcona w roku 1975 w samodzielny Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Etnologia, folklorystyka. etnomuzykologia i inne nauiki etnologiczne uzyskały, dzięki istnieniu Komitetu, swoją reprezentację w strukturze organiza'cyjnej nauki polskiej. Usilni'e zabiegał, z różnych powodów bezskutecznie, o utworzenie tak bardzo potrzebnego dla dalszego rozwoju etnologiii w Polsce instytutu hlb choćby samodzielne:go zakładu etnologii PAN. Profesor J. Burszta uczestniczył ponadto w pr:acy wielu innych instyLicji i stowarzyszeń nauklowy. Był m.in. współzałożycielem i prezesem Rady Naukowej Ośrodka Badań NF\llkowych 1111. W. KE~trzyóski2go w Olsztynie (19611 - 19M); członkiem K'omitetu Nauk Historycznych P AN (1961 -1971), Komitetu Nauk Socjologicz:nych PAN (1972 -1974) i Komitetu Słowianoznawstwa PAN, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i przewodniczącym Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa. CZłonkiem (od 1972 roku) i przez kil!ka lat przewodniczącym Rady Muzeum Nar,octowego Rolnictwa w Szreniawie 'oraz członkiem rad muzealnych: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Parku Etnograficznego w Lodnogórz.e, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. :\1uzeum Okręgowego w Rzeszowie i Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Oddzielnego miejsoa wymaga omówienie działalności J. Burszty w Pol::,:~imT'owarzystwie Ludoznawczym, z którym związał się wieloma berunkami swojej pmcy. Do PTL wstępuje w r:dku 1950. Członkiem Zarządu Głównego zostaje wybrany w roku 1953 i funkcję tę peł!ni przez wieJe kadencji. W roku 1959 wchodzi także do Prezydium Zarządu Głównego, w którym pracuje jaJko z-ca sekretar2la generalneigo. Uczestniczy pO:1adto aktywnie w pracach P:oznańskiego Od~ziału PTL. W roku 1961 wchodzi do powołanej wówczas Rady Wydawniczej PTL i przez wiele lat przewodniczy tej Radzie. Bierze udział we wszystkich prawie walnych zgromadzeniach PTL i organizowanych przy ichdkazji konferencjach naukowych, na których często wygłasza referaty. Najważniejszymi jednakże działaniami Profesora wmmach :i dla PTL było p€Inieni'e przez nicgc obowiązków redaktora naczelnego Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (od 1961) i redaktora "Ludu" (od 1969). gÓ\V 3ył rzeczniikiem międzynarodowej współpracy etnologów i antropolospołecznych i kulturowych. Zorganizował w 1974 roku II Między- �12 Profesor Józef Bursz ta narodową K,o.nferencję Etnografów w Bł,ażejewku pod Poznaniem, ,która zgmmadziła badaczy z 7 krajów. Zaprosił do P,olski, wraz z prof. B. Kopczyńską-Jaworską, VIII Semimarium Ebhnologicum, które odbyło się w Julinie w 1975 roku z udzia-lem etnologów z 9 krajów. Upowsz6chniał poza granioami Polski wiedzę o kulturze polskiej wsi i polskiej etnologii, publikując artykuły w zagranicznych czasopismach i wygłaszając wykłady w etnologicznych ośrodkach za granicą, m.in. w Belgradzie, Bonn, Bratysławie, PIladze, Sztokholmie i Tybindze. Był członkiem Komitetu Krajowego International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, członkiem Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, honorowym czł,onkiem Słowaekiego Towarzystwa Etnologicznego i Węgier~,kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uezestniczył w wielu kongresach międzynarodowych, z których ostatnim był III Kongres SIEF -u w Zurichu w kwietniu 1987 roku. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym ..Ethnologia Slavica" od I tomu czasopisma. Choć w swoich badaniach Józef Burszta nie wykroczył poza teren ziem polskich i był w ten sposób giównie etnologiem ·polf,kim to jednaik, dzięki wysokiemu pozi·omowi s\voich prac i uczestnictwie w międzynarodowym życiu naukowym, był jednocześnie etnologiem slowiańskim i eUJ':opejSlkim. Pr·ofesor Józef Burszta należał do ginącej formacji wielkich uczon~'ch-humanistów pochodzenia chłopskiego, których zrodziła Galicja. Dzielił z nimi zainteresowanie spnawami społecznymi, przekonanie o społecznych zadaniach i warto-ści''.wh nauki. W dyscyphna'ch, które uprawiał. poszukiwał środków umożliwiających rozwiązanie ważnych problemów społecznych i kulturalnych. Otwartość, życzliwość, łatwość nawiąz)'waniakontaktów sprawiały, że pOl'ozumiewał się z ludźmi o różnych poglądach i z różnych grup społeczno-zawodowych i terenów. Zamieszkały od wielu lat w Poznaniu i związany z WieLkopolską, a jednocześnie sercem należący do .Rzeszowszczyzny, był łącznikiem między regionami Polski. Pośredniczył, w sposób j:akże naturalny, między miastem a \vsią oraz różnymi środowiskami: naukowym, chłopskim i robotniczym. Ogarniał swym doświadczeniE~m -osobistym i zainteresowaniami badawC'z:;mi duże obszary różTlorodnośei społeczno~ulturowej Polski. Był utalentowanym populc:ryZiatOJo'emnauki wygłaszającym odczyty. udzielającym wywiadów prasowych, radiowych i telewizyjnych. Popierał l'egiona1izm jako ruch pobudzający aktywność kulturalną, a jednocześnie chroniący ważne wartOiści kulturowe. Był współzał,ożycielem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, przez wiele lat członkiem jego zarządu i przewodniczącym Komisji do Spraw Kultury. Przekonanie 'o w:::półczesnych wa,rtościach kultury ludowej, któremu dawał wyra'z w swoich pracach naukowych, skłaniały go do uczestnictwa w tych f.ormach życia kulturalnego, które są przez kulturę ludową ;inspirowane. Był członkiem �Profesor Józef Burszta I3 Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lub1inie, jedynego tego typu w Europie i wiceprezesem jego Rady NaUJkowej. Był członJkiem i często przewodniczącym jury wielu festiwali folklorystycznych: w Kazimierzu Dolnym. P}ocku, Przy tocznej, Rzes:ooWlie, ZaJkopanem, Zielonej Górze i Żywcu, także festiwali za granicą. Zasiadał w Radzie Naukowo- Techniczn<:~j Ośrodka Badań Rozwojowych "Cepelii" i(1980 - 1984). Pragnął współkształtowac warunki i kierunki rozwoju ikulturalnego kraju. Był Dzłonkiem Komisji Ekspertów w M:i:nisters.tw,ie Kultury i Sztuki, uczestniczył w Kongresie Kultury Polskiej w dniach 11 -12. 12. 1981 roku, został pow,ołany do Narodowej Rady Kultury. Dlugoletnie były zwią7iki Pr,ofesma Józefa Burszty z ruchem ludowym. Należał do organizacji mł'odzie2lowyah ruchu ludowego, był c'złonbem ZSL. Zasiadał w Radzie Nauk,owej Zakładu Historiii Ruchu Ludowego przy NK ZSL i przewodniczył tej Radzie (1971 - 1973). Współpracował blisko z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Należał do założycieli Instytutu Wincentego Witosa w Tarnowie Podgórnym i był przewodniczącym Działu Wydawniczego tego Instytutu. Pracował także w wi,elu innych organizacjach społecznych. Pełntił m.in. funkcje wiceprzewodniczącego i przewodnicząceg.o Rady Miejscowej Zwtiązku Nauczycielstwa PolsC'<iego przy UP (1949 - 1951) oraz wiceprzewodnicząceg'o Zarządu Okręgu ZNP w Pomaniu (1951 - 1953). Chłopski rodowód i młodość spędz'ona na wsi miały zapewne swój udział w kształtowaniu się poglądów społ'ecz:nych Pr-ofesora. Ntieakctept'ował sytuacji społeczno-ekonomicznej wsi, przede wszystki:m tej małopolskiej, 'z ,okresu międzywojennego, zj;ymał się rówTIlież na bariery rozwojowe nak~ada'The na wieś w okresie powojenym. W~emy dotąd niewiele o wpływie etnografów pochodzenia .chłopSkiego na sposób poznawania i wartościowania przyjmowany w polskich badaniach nad kulturą ludową. J'akie następstwa przyniosło wejśoi'e przedsta1wicieli środowisk badanych dotąd z zewnątrz do grupy badaczy? Czy badania podejmowane przecież z pozycj,i inteligenta pozwalały na zachowanie odrębnego spojrzenia? W postawie badawczej przyjmowanej przez Profesora J. Bursztę w stosunku do kultury ludowej dostrzegam takie odrębne podejście. Traktował kulturę ludową bez egzaltacji, jako zjawisko historyczne. Nie chciał jej zatrzymania, zapytany w jednym z wywiadów, czy ubolewa nad zall1liikiem zwycza'jów i obrzędów, cdpowiada. Nie, nie ubolewam. Okrelślenie "uoo,lewanie" wydaje mi się tu 'zresztą zupełnie nie na miejscu. . .. Z,anikani,e różnych f.orm tradycyjnej kultury ludowej jest procesem ciągłym, podobnie jaik riOdzenJie się nowych - (wywiad przeprowadzony został przez Z. Rolę, "Głos Wielkopolski" z 12/13. 11. 1977 roku). Cenił w kulturz,e ludcw2j niektóre jej cechy, takie np. jak wartości artystyczne, bezpośredni.ość sbosunJków ludzkich w trady- �14 Profesor Józef Burszta cyjnej społeczności wiejskiej, a1ktywne uczestnictwo w ,kulturze, iktórego wymagała. Pragnął ZJachowanianiektórych jej elementów ~ usilnie pracował w tym kierunku ni'e tylJko dla zachowania tradycji, z którą był serdecznie związany. Uważał ponadto, i to był główny bodziec jego działania, że kultura ludowa poznawana ·i {)dtwarzana współcześnie w wybranych elementach i sytuacjach może być użyteczna. Przyczynić się bowiem moie do uł,atwienia ludności wi'ejskiej naw,iązauia kontaktu z kulturą narodową, pomoże grupom emigracyjnym w odnalezieniu tożsamości kultuI'owej, wzbogaci i uchroni Ikulturę narodową przed unifikującymi skutkami kultu,ry masowej, wreszcie zapcbieże cywilizacyjnemu ujednoliceniu świata. Nie był jednakże wyrozumiały dla ludzi' powtarzających tradycyjne w,iejskie zachowani,a wżyciu współczesnym i w sytuacjach nieodpowiednich, oczywiśc:iJewO'b€lctakich lud:zj, od których miał prawo oczekliwać znajomości zachowań ,obowiązujących w innych środowiskach. Dążył ponad to usilni'e do p-osz;errenia zakresu badan etnologicznych p-oza gran.ice wyznacz;one przez koncepcje kultury ludowej, do nadania etnologii również w ten sposób walorów nauki o kulturze w wymiarze uniwersalnym. Profesor Józef Burszta był wielokrotnie nagmdzany i odznaczany. Otrzymał "Nagrodę Województwa Poznańskiego za TOik1958" za całokształt prac związanyoh z badannami regionu wielkopolskiego i nagrody kilku innych województw, "Nagrodę WielJkopolskiego Towarzystwa Kultura1Jnego", "Nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawnicrej", "Nagrodę Redakcj,i Barw", wreszcie cenioną międzynarodową "Nag.rodę im. J. G. Herdera", wręczoną w roku 1975 na Uniwersyteoie w Wiedniu. Został wyróżni'O'I1ywieloma medalami i odznakami państwowymi i regionalnymi: "Medalem 1000-lecia" (19,68),"Medalem 30-leci a PRL" (1974), "Medalem Zasłużony Nauczyciel PRL" (1978), "Medalem za Zasługi dla UAM", "Medalem im. O. K'olberga za Zasług.i dla Kultury Ludowej" (1977), "Medalem za Zasługi dla Humanistyki Olsztyńskiej" (1975), "Medalem Franciszka Kotuli" (1986), "Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego" (1964), "Złotą Odznaką za Opiekę nad ZabytJkami" (1977), "Odznaką Zasłużony Działacz Kultury", "Odznaiką HOlliorową za Zasługi dla Województwa Poznańskiego" i odznakami honor{)wymi województw bydgoskiego, olsztyri.skiego, rzesz;owsikiego i zielonogórskiego, "Odznaką Zasłużony dla Warmii i Mazur" ,(1967)i "Odznaiką Honorową Miasta Pomania" (1978). Udekorowany z'ostał wysokimi odznaczenliami: "Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski" ('1964), "Krzyżem Kiomandorskim Orderu Odrodzenia Polski" (1977) oraz przyznanym z okazji 50-lecia pracy nau'kowej "Orderem Sztandaru Pracy II Klasy", o którym wiadomość dotarła do nas już po śmierci Profesora. Środowisko Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, dla którego tak wiele zdzialał, uczciło Profes<>.razorga1 �15 Profesor Józef Burszta nizowaniem uroczystości jubileuswwej w 40-lecie pracy .naukowej i 20lecie kierowania Katedrą Etnografii UAM w 1977roku. Z tej też okazji ofiarowano Profesoriowi poświęconą mu książkę Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (1978). W roku 1987 podjęliśmy przygotawan,ia do obchodów Jubileuszu 50leciJapracy naukowej Profesora. Śmierć jednakże nie pyta o daty jubi-· Ieuszy. II Zjazd Absolwentów Etnografii UP i UAM, zwołany w związku z tym Jubileuszem, uczcił w dniu 25. 9. 1987 r. pamięć Profesora. Społeczność i Władze Uniwersytetu, Rodzina, liczni przyjaciele, współpracownicy i uezniowie z całej Polski pożegnali Profesora w dniu 9 lipca na posiedzeniu żałobnym Senatu UAM li w trakcie uroczystości pogrzebowych. W dziejach nauki polsikiej Profesor J. I;3urszta zajmie miejsce przyrnależne tY'm,którzy zapewnili trwanie i rozwój etnologii. Profesor Józef Burszta pochowany został w alei Zasłużonych cmentarza na Junikowie w Poznaniu. Pozostanie po nim nasza pamięć i Jego prace. Zbigniew Jasiewicz: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb5e242c540ca0d2413d5f91e803eac1.pdf 8bc6795649d5ddc6fc8e1101c6deb83f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1804 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.449-457 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 19871 v. IN MEMORIAM PROF. DR JOZEF GAJEK (12 II 1907 17 IV 1987) Gdy Józef Gajek kończył szkołę powszechną w r. 1918 ważyły się losy przynależności Lwowa do II Rzeczpospolitej. Wychowany w duchu głębokiego patriotyzmu - właściwego młodzi·eży z okresu walk niepodległościowych zwłaszcza na Kresach, ten sentyment do Lwowa, z którym wiązała się cała jego młodcść zachował do ostatnich chwil życia. Gimnazjum typu klasycznego ukończył J. Gajek w r. 1926 wstępując bezpośrednio po tym na Uniwersytet im. Jan Kazimierza. Studiował równolegle polonistykę oraz etnologię i etnografię. Był to okres gdy kierunki te obsadzone były przez wybitnych profesorów, że wspomnimy tu tylko J. Kleinera, T. Lehra-Spławińskiego, J. Czekanowskiego, czy też A. Fischera. W roku 1930 uzyskał J. Gajek dwa dyplomy magisterskie i rozpoczął czynne życia zawodowe jako polonista nauczyciel gimnazjalny. Jak widać z jego dalszej twórczości sentymentalnie związał się jednak z etnografią. W r. 1932 doktoryzuje się na podstawiep racy "Kogut w wierzeniach ludowych" opublikowan('j w wydawnictwie Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, a następnie przechodzi do pracy naukowej jako asystent przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W r. 1937 powołano go na kierownika Wydziału Pomor2)oznawczego przy Instytucie Bałtyckim w Gdyni. Efektem krótkotrwałego, bo trwającego do r. 19.39, rozstan·ia J. Gajka ze Lwowem, jest opracowana przez niego monografia etnograficzna Kaszub, nakład której w objętości 50 arkuszy autorskich, uległ zniszczeniu w czasie okupacji. W 193:9 r. wraca J. Gajek do Lwowa i obejmuje stanowisko dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich, przygotowując jednocześnie habilitację w oparciu o prace "Zarys Etnograficzny Podola". Piastowane bezpośrednio przed wybuchem wojny stanowiska, zmuszają .J. Gajka do ukrywania się przed okupantami Lwowa. Pracuje dorywczo jako sprzedawca, 29 "Lud" - t. 71 �450 IN MEMORIAM buchalter lub fizycznie, zarabiając na utrzymanie rodziny. A kiedy, jak mówi uliczna piosenka lwowska, "lwowskie dzieci poszły tułać się po świecie", osiada w r. 1944 w Lublinie powracając natychmiast do pracy naukowej. Jako profesor nadzwyczajny wykłada Józef Gajek na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a nąstępnie obejmuje Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 19'5:1 r. przenosi się do Poznania na Uniwersytet A. Mickiewicza. Wreszcie w 1'953 r. osiada na stałe we Wrocławiu, jako kierownik Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian na Uniwersytecie im. B. Bieruta. Tu obejmuje także kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Działalność naukowa prof. dr. J. Gajka była wielokierunkowa. W zakresie publikacji składa się na nią blisko 200 pozycji, z czego kilka jak np. obszerna praca o etnografii Kaszub, historii domestyfikacji zwierząt domowych, budownictwie ludowym w woj. lubelskim i przemyśle domowym w woj. lubelskim i rzeszowskim, pozostają dotychczas w maszynopisie. Po pominięciu obszernego działu recenzji z prac krajowych i zagranicznych oraz sprawozdań z działalności prowadzonych przez prof. dr. J. Gajka placówek naukowych jak też różnorakich wstępów, przedmów i podsumowań konferencji, jego dorobek naukowy da się ująć w kilka grup. Istotną stanowią prace poświęcone metodzie i metodyce prac etnograficznych. Wymienić tu należy przede wszystkim "Metoda retrogresywna w etnografii polskiej" (Lud XLI, s.242 - 256), w której autor definiuje specyfIkę etnograficznej metody naukowej; "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud XLII, s. '90'9'- 9112),gdzie charakteryzuje etnografię jako jedną z nauk historycznych, której przedmiotem badań są przemiany kulturowe konkretnych formacji etnicznych aż do narodu włącznie w ich pełnym zróżnicowaniu i w najszerszych ramach czasowych. Praca ta stanowi punkt wyjściowy do dyskusji na temat nowego sformułowania zakresu przedmiotowego i celów badawczych etnografii; "Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych" (Lud XI, s. 707); "Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud t. XLII, s. 899 - 908); "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud t. XLII, s. 909 - 912); "Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (W-wa 19'58,s. 215 - 233'); "Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud XLIV, s. 153 -' 205). Charakter wskazówek metodycznych posiadają także obszerne wstępy do kolejnych kwestionariuszy przeznaczonych do badań dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak też liczne instrukcje w sprawie indeksowania czasopism etnograficznych czy też katalogowania biblioteki etnograficznej. Drugą grupą zagadnień, którym poświęcił prof. dr J. Gajek uwagę, stanowią problemy związane ze strukturą narodowościową i etniczną Polski. Zagadnienia Je, interesowały go zwłaszcza w okresie przedwojennym. W efekcie powshły m.in. prace "Problemy etniczne i narodowościowe na Podolu" (Tarnopol 1931), (Lwów 19,:n); "Skład etniczny Wielkiego Pomorza" (Teka Pomorska 19:37); "Etniczne oblicze Wielkiego Pomorza" (Toruń 1939); "Siły etniczne na pograniczu polsko-gdańskim" (Gdynia 1938); a z opracowań powojennych - "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" (Prace i Materiały Etnograficzne t. XIX, s. 10 - 29). Spośród prac typu monograficznego na czołowym miejscu wypada umieścić obszerną i opartą prawie wyłącznie na własnych badaniach terenowych monografię pi. "Zarys etnograficzny Podola" cz. I (Lublin 1946) zawierającą szczegółową analitę kultury materialnej Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania poszczpgólnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. W dziedzinie folkloru �IN MEMORIAM 451 bardzo wyczerpującą i opartą na tle porównawczym jest praca pt. "Kogut w wierzeniach ludowych" (Lwów 1934). Do tej grupy publikacji wypada zaliczyć także niektóre powojenne prace J. Gajka, że wymienimy tu tylko "Z badań nad przemysłem wiejskim i małomiasteczkowym woj. lubelskiego i rzeszowskiego" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. XIX, s. 10 - 2JS). Szczególnie wyczerpującą grupę publikacji J. Gajka stanowią związane z Polskim Atlasem Etnograficznym. Abstrahując w tym miejscu od historii inicjatyw Jego w zakresie realizacji tego dzieła - które uznać należy bezsprzecznie za największe osiągnięcie życiowe J. Gajka - do czego powrócimy jeszcze w dalszej części wspomnień - stwierdzić można, że J. Gajek był bezwzględnie twórcą idei atlasu i to zarówno od strony metodologicznej jak i organizacyjnej. Szereg jego prac poświęconych jest teoretycznym i metodycznym podstawom atlasu. Już w roku 1947 ukazuje się obszerny artykuł pt. "Polski Atlas Etnograficzny" (Lublin 1947, Anmiles UMCS Suplementum I). Okres późniejszy obfituje w liczne jego opracowania na temat atlasu zarówno w' wydawnictwach krajowych jaki i zagranicznych. Jest również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do badań terenowych, stanowiących podstawę opracowań kartograficznych a zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań P.A.E. W kolejnych zeszytach atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski, opartej na wynikach uzyskanych w Polskim Atlasie Etnograficznym. Była to jak mawiał "sól ziemi" całego atlasu. Próby tej regionalizacji znajdujemy już we wcześniejszych jego artykułach jak np. "Próba etnograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Wrocław 1961); :A Studyon the Ethnographic Division of Poland into Regions" (Lud t. XLVII) "Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski" {Lud XLVII). Najpełniejszy i najwszechstronniejszy obraz regionalizacji zawiera jednak jedna z ostatnich jego prac pt. ..Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski" opublikowaną w Etnogra}ii Po1ski - Przemiany Kultury Ludowej w 1976 r. Praca autorska stanowiła jedynie część działalności naukowej prof. dr J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył on w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod jego sprężystym kierownictwem, bądź jako prezesa bądź sekretarza generalnego, wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Do stwierdzenia powyższego upoważniają zarówno kontakty naukowe krajowe i zagraniczne tego towarzystwa jak przede wszystkim intensywna akcja wydawnicza prowadzona przez nie w okresie działalności J. Gajka, że wymienimy tu tylko pozycje, które ukazały się pod jego redakcją jak: Lud t. XXXVI - XLVI; Prace Etnograficzne t. I - VI; Prace i materiały etnograficzne t. VI - XXII czy Atlas Polskich Strojów Ludowych w ilości 26 zeszytów. Łącznie pod redakcją J. Gajka opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL 1132 arkuszy autorskich. Niezaprzeczalne są olbrzymie zasługi J. Gajka w zakresie organizacji archiwum naukowego Towarzystwa oraz biblioteki P.T.L. we Wrocławiu, która zresztą wyłącznie dzięki jego energii i zapobiegliwości, wywieziona została ze Lwowa do Polski, jeszcze w czasie działań wojennych. Był wreszcie J. Gajek inicjatorem zapoczątkowania przez P.T.L. prac nad Pol- �452 IN MEMORIAM skim Atlasem Etnograficznym, który z czasem stał się treścią życia naukowego wieloletniego naczelnego jego redaktora oraz kierownika Pracowni Atla:;u, działającej już w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej jako agendy Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. Wszystkich zainteresow'anych tą stroną twórczości J. Gajka odesłać wypada do mego artykułu w LXIX tomie Ludu. Obraz działalności prof. dr. J. Gajka ni'e byłby pełny gdybyśmy nie wspomnieli o jego osiągnięciach w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jego osiągnięć na polu pedagogicznym. Bezpośrednio po wojnie wykłada jak już wspomniano na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie, jednocześnie będąc głównym inicjatorem działail zmierzających do zorganizowania katedry etnografii i etnologii na UMCS. Po pobycie w Poznaniu w latach 1951- 1953 osiada na stałe we Wrocławiu piastując poza kierownictwem katedry funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego (od r. 1958). Pracę dydaktyczną kończy w roku 1967. Efektem pedagogicznej działalności prof. dr. Józefa Gajka jest spore grono jego uczniów, magistrów i doktorów, którzy pracując na różnych często samodzielnych stanowiskach swą naukową pracą w dziedzinie etnografii świadczą o wiedzy i poziomie, jaki osiągnęli w czasie studiów uniwersyteckich. ,Za swą działalność na polu naukowym prof. dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-cio lecia Polski Ludowej oraz Odznaką Gryfa Pomorskiego. Zmarł daleko od Lwowa - miasta które najbardziej ukochał. Pozostało po nim bogate dziedzictwo tak w twórczości naukowej jak i w zrębach organi7Dcyjnych wielu instytucji i zakładów naukowych, na szlaku Jego ziemskiej wędrówki Janusz Bohdanowicz JAN GRZYWiACZ 28 V 1907 - 11 IV 1986 11 k'M1etnia 1986 r.zmarł członek Oddziału PTL w Mszanlie Do,lnej kloL Jan Grzywa1cz, urodzony '28 majla 1907 r. w Mszanie Dolnej-Słomka. Zmarły był ak!tywnymczłOlllkiem ZSL, IOb:slugi'Wałwiele zebrań Itego Stronm1ictwa, sprawował przez długie łata naczelne funkcje w Zarządzie ZSL. Zał,ożył Koło Miejiskie Związku Bojowników o Wolność i Dl:mo~rację, był jeglo długoletJnim pl'ezesem. Niezałeżnieod tego był sitałym prelegentem ZBoWiiD, odbywał liczme spoltkanLa z młod2Jieżą w szkoła'ch 'i na ko1cnijach ur;ządzany,ch w mieście i gminie Mszana Dolna. SzczegóLnie udzielał ,się w akcjach związanych z Miesiącem Pamięci Narodowej. Również na akademiiach urządzanych w czasie obchodów roczniic narrodowy,ch wygłaszał okolicznościowe referaty. Od roku 198:2 z powodu poważnej choroby muslial wycofać się z czynnej dz'ialałności na rzecz środowiii:,>ka.W uZJnanliu zasług Za,rząd Kola m1anował Go honorowym Prezesem Kola ZBoWiD w Mszanie Dolnej Brał udział w wojnie obronnej 19309To, ,a podczas okupacji ucz'es'tniczyl w ruchu oporu, należał do AK, (ps. "Skryty"). Działał w pal1tyzantce na terenie dawnelgo �453 IN MEMORIAM pow,iatu limanowskiego, a pra,cował jako nauczyciel w Skrzydl'all1lej. DQs~użył się stopnia kapi/ttalna. Od roku 1953 z·ostał powalany na ~tanoW1isko ,k!ierownika 8zmoły Podstawowej onr 2 w Mszall'ie Dolnej. Pełnił funkcję prezesa Związku N~'uczydelstwa Polskiego w Mszanie Dolnej oraz zastępcy prezesa Oddziału ZNP w LLmaJniOwej.Porueważ miał wyksztakenie muzycz.ne, prowadził chór nauczycie!;s,ki 'z ramielr1!ia ZNP w LimanOwej ·oraL chór dz,;ec,ięcy w Szkole PodsJt. nr 2 w MiszanLeDolnej. Do Oddziału Polskiego T'0'walrzyslbwaLudoznawczego w MsZJanie Dolnej kol. Jan Grzywacz został przyję.ty 8 l'iisltopada 19!53r. Był j,ego czynnym członkiem, uczęszczał niemal na każde zebranie, które odbywały się zazwycZJaj w salisizkolnej tej szkoły, której był kierownikiem. Wygłaszał w:iele referatów 00treści ludomawczej. abo niektóre ich ty,tuły: "Polska pieśń ludowa ,j jej problemy", "Lnstrumenty luckl,we oraz pieśń ludowa i jej 'ryltm", .,0 ludowej muzy'ce 'POlskiej", "Rozwój kolędnictwa: w P<lilsce", "Gwaa'a w twór,czości Włady:sława Orkana", "Geneza ludowa". Poza Ityun na z'ebra-nilach wygłaszał gawędy gwarr·owe oraz śpiewa,ł na noworocmych spotkniach kolędy go·rczańskie Zmarły zbierał pieśni ludowe w powaecile limanowskim, zapilsty'wał ich melodie i słowa. W ,zmarłym kol. Janie Grzywac:w Oddział PTL w Mszaillie Dolnej sltradł swego wybitJnego aktywistę i ZJTIlawcę folkloru, jego miłośnika. Antonina Lubecka BOLESŁA W WOJEWODZKI (1909 - 1986) Boles'ław Wojewódzki, pedagog, liltePat, folklorysta, dzjiałacz społelcmy - uro-· dził się 11 października 1909 croku w Lodzi jako syn Bolesława WojewódzkiegO' i Heleny z Grochowskich. W 191,2. roku rod~ina Wojewódzkich pTzenio~sła się do' TOmaL'iWWaMc;zowieckiego. Tultaj w 1923 roku ukończył Szkołę Podstawową Nr '150 a l/1U'stępnie rozpoczął w 1925 1'. naukę w Państwowym Sem1narii'um Niauczyc!ielskim im. T. Rejtana. Już pod,czas nauki w szkoJe wykazywałzdo1ności literackie.Matmę uzyskał 27 maja 1930 r. W 1931 r. rozpoczął pracę na eltade nauczycieła w Szk!Ole Podstawowej Nr 4 w Tomaszowie Maizc!wieekiiim.N;astGpnie miał prac'ować w jedlnej z podwaTiszawskich szkół, Posady Itej Tllie objął Wybuehła II wojlna śWlialilowa,.ZjaWlił się więc Bolesław W~)'jewódzki w Opocznie w dniach okupacji hit:lerowskiej. Był już wtedy nauczycielem, <:tbsoJwenltem znanego Se:rnina'rium Nauczydelskiego !im. Tadeuls;za Rejtana \II T'OmaGz'owieMazowieckim, przez pewien cza;SIsJt'udliował równUleż pedargogilkę w Wa.rszawie, skąd wła-śnie jako działacz PPS mus!iał uciekać przed pm€'śladowania.mi li s_zukać schronieni.a w Opocz.nJ.e. DziWlIl€to było "s-ch.roniemJie"S~aro wkrótce zorgGn'i-zo'wał tajne komplelty i zaczął uczyć młodzież ojczystego języka. Po wyzwoleniu BOIl'esł'awWojewódzki nie opuścił Opoczna, ale włączył się z całym zaangażowaniem do pracy. Zosltał mianowany 'inspektorem :S1zkolnym,na;stępil1liJepowierzono mu dyrekcję Szkoły Rzemieślin!iczej i dynokcję SZlkoły PodstaWlOiwej Nr 1 w Oj)OCZl~:e.Był przewodn1iiczącym PowiatolWym KomiJtetu PPS, lI'adny:m powiatowym i miejskim, członkiem Komisji Oświaty ,~ Kulitury, przewodn!iczącym KomiJs'ji �454 IN MEMORIAM Opieki Społecznej Powiatowej Rady Narodowej oraz peŁnomocnikiem ZaI1Ządu Głównego PCK. W 1949 r. został mianowany starostą opoczyńskim powiatowym. Następnym odcinkiem' jego dziafalności były Opoczyńskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, gdzie na stanowisku kierownika planowania inwestycyjnego, nie zaniedbując pracy społecznej, przez 10 lat przyczyniał się do rozbudowy tego zakładu, W tym czasie brak było odpowiedniej kadry do propagowania oryginalności i piękna Ziemi OpoczyńSkiej, w wyniku czego ówczesne władze powierzyły p. Wojewódzkiemu stanowisko kierownika Wydziału Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Z miejsca wziął się do solidnej pracy. B. Wojewódzki był bowiem urodzonym działaczem kulturalnym. Inicjował bowiem i organizował różne formy działalności kulturalnej, razem ze społeczeństwem miasta Opoczna i regionu opoczyńskiego, ale jednocześnie bacznie obserwował i odnotowywał wszelakie przejawy samorodnej kultury ludowej tego regionu. Współtworzył tę kulturę i przez to współtworzenie podnosił ją do rangi kultury ogólnonarodowej. Oto niektóre trwałe ślady jego działalności: piękny Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego, Muzeum Regionalne w wyremontowanym Zamku Kazimierza Wielkiego, pomnik Włodzimierza Perzyńskiego, urodzonego w Opocznie, znanego na początku XX wieku dramatopisarza, utworzenie Towarzystwa Przyjaciół Opoczna i jego wieloletnia prezesura, inicjatywa organizowania Dni Folkloru Opoczyńskiego. Inną rozległą dziedziną Jego działania było rejestrowanie samorodnej twórczości w regionie. Dr St. Swirko w artykule pt. Folklor opoczyński na warsztacie literackim zamieszczonym w zeszycie 2 - 3 "Literatury Ludowej" z 1966 roku pisze o B. Wojewódzkim: "Ziemią Opoczyńską interesuje się od lat przeszło czterdziestu. Penetrował teren, bo urzekł go swoją nieskażoną kulturą ludową, a szczególnie słowem, pieśnią, gadką, bajką czy legendą. Stał się stałym bywalcem wsi opoczyńskiej, dobrym znajomym staruch i swach, drużbów, owczarzy, zna· chorów. Zasłyszane od nich opowieści skrzętnie zapisywał w swoim notatniku ... ". Urzekający i pięknie wydany pod względem graficznym zbiór Strachy na smugu. został rozchwytany przez miłośników bajd i gawęd ludowych. Wcześniej ukazał się zbiór wierszy w gwarze opoczyńskiej pt. Opocyńskie pisanecki oraz tom opowiadań pt. Strzyga. Napisał również wiele oryginalnych wierszy i opowiadań w języku literackim. Oto jeden z nich poświęcony Matce: Ty, która kaleczyłaś stopy, której łzy zamarzały w sople, której obolałą głowę czas wcześnie uwieńczył srebrną aureolą. Której serca stuk każdy rąbał topór dnia na wióry i drzazgi, rwał tętno, rozdzierał płuca i siły nadludzkie. Która po nieprzespanych nocach różowym szalem brzasków ocierałaś oczy i w grotach zmartwień - ich mitów wierzyłaś, że zwyciężysz jak Nike Cześć Ci Matko. Inny przykład: Utkałam zapaskę według mojej woli w takie same paski �455 IN MEMORIAM jak i nasze pola. Pali się bogactwo kolorów na sukni. Jak w niwach wśród chwastów wesoło iDutnie. Za działalność zawodową, społeczną i literacką wielokrotnie był nagradzany różnymi dyplomami, wyróżnieniami i odznaczeniami. W uznaniu zasług Rada Państwa nadała Bolesławowi Wojewódzkiemu Krzyże Komandorski i Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski oraz wiele innych odznaczeń. Należał do Zasłużonych dla Kielecczyzny oraz dla Województwa Piotrkowskiego. Był zasłużonym Działaczem Kultury oraz laureatem Nagrody "Trybuny Ludu". Zmarł 14 lutego 1986 roku w Opocznie. Prezes Oddziału PTL w Opocznie MARIA ELEONORA FRYCZ (Nl93 -1986) Urodzona 13.01.1893 r. w Probołowicach, polonistka (absolwentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) do 1937 r. pracowała jako nauczycielka w gimnazjum w Lublinie. W 1937 r. przenosi się do Lubartowa, gdzie mieszka również w latach II wojny światowej biorąc czynny udział w tajnym nauczaniu. Po zakończeniu wojny przyjeżdża do Torunia. Ze środowiskiem etnograficznym w Toruniu związała się bardzo wcześnie. Już w roku 1952 wstąpiła do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, by od tej chwili niemal od końca brać czynny udział w jego pracach. Główne Jej zainteresowania skupiały się wokół literatury ludowej. W oparciu o materiały zgromadzone w archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu publikowała w "Literaturze Ludowej" swe artykuły (Kujawska bajka ludowa i Zwierzęta w chacie) oraz opracowała kilka bajek i szopkę kujawską. Maria Fryczowa uczestniczyła w wielu pracach Muzeum Etnograficznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym kilkakrotnie była członkiem Zarządu. Przede wszystkim współpracowała przy organizacji i w czasochłonnych pracach jury 6 konkursów folklorystycznych, brała udział w seminariach etnograficznych Katedry Etnografii, a także w badaniach terenowych. W latach 50-tych przeprowadziła z ramienia Oddziału Toruńskiego PTL i Zakładu IHKM PAN w Toruniu obszerne, własne badania terenowe, w wyniku których napisała monografię pt. Budownictwo ludowe Kujaw wydaną drukiem przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Mimo sędziwego wieku niemal do ostatnich lat życia brała udział w życiu toruńskiego środowiska etnograficznego, pełna życzliwego, przyjacielskiego zainteresowania dla jego problemów. Zmarła 14.03.1986 r. w Toruniu. mgr Ewa Arszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f02c82992e48e7fc0114c2dd8fc41b.pdf 03fafe06f7162f7b9d4d20b9b6898144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1809 Title A name given to the resource Problematyka żydowska w etnografi polskiej / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.67-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72. 1986 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG PROBLEMATYKA ŻYDOWSKA W ETNOGRAFII POLSKIEJ Ostatnia dekada dziewiętnastego wieku jest okresem, w którym daje się zauważyć wzrost za~nteresowań tradycyjną kulturą Żydów, zamieszkujących obszary wschodniej oraz śr.odkowej Europy. Do najba'rdziej czynnych środowisk żydowskich, należy zaliczyć grupę, która ulwn'ity.tuowała się w Hamburgu, wokół znanego tamtejszego rabina Maxa Grt.inwalda, i założyła tam pi'erwsze żydowskie towarzystwo ludoz,nawcze 1. W roku lBgB t·owarzystwo to r.ozpoczęlo wydawanie czasQpisma etnograficznego. w którym publikowano prace dotyczące za!równo problemów ogólnych ważnych dla żydawsk'iego ludoznawstwa, j·aik i poszczególne artykuły oparte na badani'ach terenowych, oraz materi,ały fol'klorystyczne e. Czasopismo to terenem swych zalinteresowań obejmowało przede wszystkim ·ob:-;zar Niemiec, ale również, zwłaszcza w późniejszych latach, ukazywały się w nim prace dotycząoe Żydów zamieszkujących ziemie położone w Europie wschodruiej. W tym samym okresie w ówczesnym Piotrogracizi'e, również powstaje stowarzyszenie; Żydowska Komisja Historyczno-Etnograficzna. której celem jest przede wszystkim zbie.rail1lLei publikowanie żydowskiego folkloru słownego i melodii ludowych 3. W Polsce sytuacja wygląda nieco inaczej. p.aczą tki zainteresowań tradycyjną kulturą Żydów ni'e są inspirowane przez środowiska żydow* Artykuł omawia prace pub1ikowane począwszy od drugiej polowy XIX wieku do roku 1981. , Max Grunwald. uroJzony v,,' roku 1371 w Zabrzu, zmarł \II 1953 w Jerozolimie. W latach 1895 - 1903 był rabinem w Hamburgu. Posiadal zainteresowai,ia historyczno-etnograficzne. W 1897 ro:<u założyl w Hamburgu Geselbchaft fill' ju.-::};sche Volkskunde. Towarzystv,'o to przejawiało żywą działalność do roku 1'929, członkowie Towarzystwa wywodzili się z war.sltw żydowskJiej inteligencJi; pochodzili przede wszystkim z Niemiec or.az z Austr'ii, znane są nazwis,ka czynnych czlonków zamieszkałych w miastach polskich. e Mitteilllngen der Gesellschaft fur judische Vo!ksklmde, Hamburg, 1898 - 1904. Następnie organ ten przemienia się w Mitteilungen Zlir judische Volkskunde. Leipzig 1905 - 1929. 3 Jest to sekcja działającego w drugiej połowie XIX wieku towarzyst\\-a popierania kultury żydowskiej. W roku 1908 sekcja ta przekształca się w Evrejskoe Istoricesko-Etnograficeskoe Obśćestvo, działa do roku 1929. �OLGA 68 MULKIEWICZ-GOLDBERG skie, a wiążą się przede wszystkim z rozwojem polskich badań etnograficznych. Za~nteresowanie pwblematyką juda:istycZiną, zostało już ruieco wcześniej rozbudzone w polsbej publicystyce, literaiturze, sztuce. Tematykę tę po.dejmują w swej twóxczości czolowi dziewiętnastowieczrui pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa, czy Bolesław Prus. Opisy poszczególnych zabytków np. synagog; czy też odmiennych zachowar'l, charakterystycznych dla ludności żydowskiej, jej innego j{~zyka,spotylkamy na łamach prasy publicystyczno-społecznej; tema,tyikę żydowską poruszają przede wszystkim takie czasopi:oma jak "Kłosy" oraz "Tygodnik Ilustrowany". Charakterystyczne' w swej odmienności postaci.e tradycyjnie ubranych Żydów są tematem prac wielu znC\Jnychartystów. Wszyscy podkreślają odmienność kultury żydowskiej, Jej złożoność, a czasem egzotykq. Jednak to życzliwe zacie:kawi,enie wypływało przede wszystkim z interesów poszczególnych twórców, często było wyrazem ich zapatrywań społecznych czy politycznych. Ich stosunek do całokształtu problematyki z kulturą żydowską związanej, powstaje najczęściej obojętny. Założeniem metodologicZinym ówczesnych "zbieraczy starożytności ludowych" było maksymalne sk,oncentrowanie się na tradycyjnej kulturze polskiej li jej slowiańskich powiązaniach 4. Klasycznym przykładem tego stanowiska może być Oskar K'olberg, który zbierając i opisując wszelakie przejawy tradycyj'nego życi'a wsi, niemalże nie znalazł miejsca na opi's kultury Żydów, z :któryuni się stykał podczas swych licznych podróży 5. Zainteresowanie się polskich etnografów tradycyjną kulturą Żydów należy wiązać przede wszystkim z iosobą Jana KaTłowicza. Rozumiał an ko~ieczność podjęcia badań nad kulturą ludową poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących polskie ziemie, a w tym także i nad kulturą żydowską Zdawał sobie sprawę, że badania te najlepiej prowadziliby ludzie z tą kulturą obeznani, a przede wszystJkim znający język żydowski. Charakte,rystyczna dla postawy Karłowicza jest jego ',vypowiedź w liście otwartym publikowanym na łamach ni€miecklego czasopisma etnograficznego "Am Dr-Quell'. Pisząc o dorobku polskiej etnografii, o wzroście zainteresowań tą dyscypliną w Polsce, ubolewam jednocześnie, że wśród badaczy, brak }est Żydów. Wyrażając swoje uznClnie dla pracy SaH. ~ A. Kutrzebianka. Rozwój 19, 44; A. P03ern-Zieliński, etnografii Etnografia jako i etnologii samod.<ielna w Polsce, dyscyplina Kraków s. [w:] 19ł8, naukowa, etnografii polskiej, Warszawa-Wrocław-Kraków 1973. s. 64 - 66. O. Kolberg, Dzieła wszyskie, t. 1 - 66, W·wcław-Poznań 1966. Istnieją w dziele Kolberga nieliczne wzmianki Żydów dotyczące, jedn2.k jest ich tak malo, że usprawiedliwiają wyrażoną w tekście opinię. • H. Kapeluś, Jan Karlowicz, [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa 1982, s. 236, 240. Historia 5 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 69 muela Adalberga, pisze "on niestety jest jedynym Żydem, który się t.utaj folklorem zajmuje" '. Przyczynę tego stanu rzeczy upatruje Karlowicz w tym, że większość polskich Żydów zamieszkuje miasta, a to jego zdaniem nie sprzyja rozbudzeniu zainteresowań etnografIcznych. Ci zaś, którzy mieszkają po wsiach, są zbyt mało wykształc,,:ni, aby zrozumieć \vażność materiału etnograficznego i zająć siG jego zbleraniem. Pierwszym, który poruszył w 1890 roku, na łamach "Wisły" sprawę kcnieczności rozpoczęcia systematycznych badali. etnograficznych wśród Żydów, był Aleksander Świętochowski. Pisze on do redaktora "Wiisły" li,st otwarty, w którym zwraca się z apelem nawołującym do zbierania wiadomo'ści, dotyczących żydowskich mieszkańców małych miasteczek. Do listu załącza kwestionariusz obejmujący zagadnienia, które wydawały mu się najpilniejsze do zbadania. Redakcja "Wisły" gorąco popiera apel Świętochowskiego, umieszcza jego list wraz -z kwestionariuszem w dziale "Poszukiwania ... " i usilnie prosi o nadsyłanie mate6ałów". Apel Świętochowskie!go, był wyrazem jego ówczesnych przekonań i stanowiska politycznego, celem do którego dążył było zebrall1iie materiału, który dopomógłby w rozwiązaniu problemu społecznego ważnego dla polskiego narodu a nie poznanie, względnie dokumentacja kultury żydowskiej. Podkreśla on na wstępie swego listu, że ziemie polskie zamieszk1.1je przeważająca część Żydów "Kiedy bowiem ścięte drzewo Izraela zwaliło się na Europę, na inne kraje padły tylko jego gałęzie, na naszą zaś zierll1ę. cały piel niemal" !I. Świętochowski zwraca uwagęczyi:elnikom "Wisły", że Żydzi stanowią grupę, która nie zasymilowała się, nie wtopila w polskie społeczeństwo, ale żYJe obok niego -- "Żyjemy z ni('mi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" 10. Dlatego też, dla ustalenia właś'ciwych form współżycia, pomocnym będzie dokładne poznanie ludności żydo'vvskiej, jej obyczajów, kultury. We wzajemnych stosunkach, pisze Świętochowski, nie można dawać unosić si~ emocjom, opierać sącly na niekcmpetentnych, stronniczych relacjach, często nieprawdziwych. Społeczeństwo polskie nie może dzielić się, jak dotychczas, na żarliwych wrogów i obrońców Żydów. Winno ich poznać, a następnie dopiero przystąpić do rozwiązywania problemów, związanych z tą ludnościa. Jako trybunę do rozpoczęcia proponowanej akcji zbierania materiałów wybrał Świętochowski" Wisłę", gdyż jako czasopismo naukowe zapewniała ona, jego zdaniem, apolityczne, neutralne stanowisko, zarówno przy zbieraniu materiałów, jak i ich opracowywa- , "Am Dr-Quell' t. 1, 1980, s. 186. s "Wisła" t. 4, 1890, s.224 - 225. 9 "W~sła" t. 4, 1890, s. 224. 10 "Wisła" t. 4, 1890, s 225. �70 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG niu. Liczył równi'eż na to, że jako czasopismo etnograficzne, nastawione na dostrzeganie i opisywani;e różnic kulturowych, znajdzie "Wisła'" grono respondentów, które zainteresuje się, tak ważnymi, nie tylko kulturowo. ale i społecznie, problemami. Załączony kwestionariusL: podporządkował auto:- wstGpnyn1 stadiom proponDwanej akcji, koncentmjąc si;:; prz::!;; wszystkim na takich zagadnieniach jak: liczba Ży:;ów zamieszkujących konkretną miejscowość, stosunek ilości Polaków do Żydów, podstawowe zajęcia, którymi Żydzi się zajmują. Ponadto, kwestionariusz wymagał od respondenta ustosunkowania sif~ do nastE~J:.1Ujących .spraw: czy handel miejscowy skorzystałby czy straciłby, gdyby Żydów zabrakło, czy ich wyroby są lepsz€, czy gorsze od wyrobów nieżyd-owskich rzemieślników, jaki wpływ wywierają Żydzi na życie osady. Były to na pewno pytania zbyt ogólne, wymagające raczej zaangażovvania poLt.yczn:::>-społecznego responJentów. Nie zainteresO\vały one czytelników ,,\V!sly" i red.akcja nie otrzymała na nie odpowiedzi. Trudno zresztą obecni·e dociekać, czy zł.y kwestionariusz był przyczyną całkowitego milczenia respondentów "Wisły", czy też tematyka żydowska była dla nich ta k odliC'gła,że do j ej badania nie chcieli czy też nie parafili przY:3tąpić. Re~lakeja jednak sp'awy nie zaniechała. W czwartym z·eszycie tego samego rocznika, drukuj-e ponowny apel, podpisany inicjałami S.A., oraz bardziej szczegółowy kwestionariusz, podporządkowany tej samej tematyce ". Tak więc na plan pierwszy wybijają się i tu pytar.ia dotyczące ilości Żydów; ale pytania dotyczące ich zawodów są bardzo konkretne, wymagajqce szczegółowego opisu żydowskiego sklepu, warsztatu czy gospodarstwa rolnego. Ponadto, kwestionariusz' ten usiłuJe ustosunkować: się do spraw wewnętrznych gminy żydowskiej, interesuje się jej składem społecznym, zawodowym. Pyta o zawody służące wyłącznie społeczności żydowskiej jak mełam2d (nauczyciel), rzezak rytualny, interesuje się ilością żebraków żydowskich Vi osadzie. Celem kwestionariusza jest zebrani2 konkrE:tnych danych; ni2 zawiera on pytań opiniujących, kwalifikujących rolę Żyda w życiu osady. a Jedyni'e w ostatnim punkcie "Uwagi", pozostawia margines na ewentualną wypowiedż, nie mieszczącą się w proponowanych tematach badawczych. I ten kwestionariusz nie spotkał się z żywszym oddźwiękiem wśród licznego grona czytelników i stałych niemalże respondentów "Wisły", niemniej nadesłane odpowiedZ1i,stanowią dziś ważne pozycje wśród ubogiej dokumenta·cji etnograficznej, dotycząc·ej ludruości żydo.wskiej zamieszkującej małe miasteczka. Choć oczywiście, materiał ten najeży traktować bardz·o krytycznie. Już bowiem w pi€rwszyeh nadesłanych pracach z całą ostr-ością daje się zauwa,żyć problem, który następn.ie będzie przewijał :J "Wisła" t. 4, 1890, s. 463. �Problematyka żydowska a.v etnografii polskiej 71 się w badaniach nad kulturą żydowską aż do \końca ·okresu międzywojennego. B0Wi1em,podczas gdy dla zbieraniJa mater:i~łów, dotyczących rodzimej kultury chłopskiej wystarczył nawet nieprzygotowanym do badań etnograficznych respondent,om "Wisły" kwestiona'riusz, który wypełniali bardziej lub mniej dokładnie li szczegółm~o, WiOb€Czbierających dane etnograiiczne dotyczące Zydów, stałta 'Zapora bardzo trudna do- prz€bycia. Przede wszystkim istniały podstawowe trudności w porozumieniu się; ty1ko nieliczna część ludności żydowskiJej zamieszkującej małe miasteczka czy wsie znała polski, przy czym naj'częściej język ten kaleczyła. Ale gdy nawet i ta trudność zostaŁa pokonana, oalklOlwitanie"'naj,omość kultury żydowskiej, jej podstaw, języka, historii Zydów, powodowała, że zbieranie wtiadomości, gdy wykraczały poza dane statY18tyczrneczy też nie ogroniczały się tylko do notowaniJa tekstu £olklmystycznego, za,wierają cały, szereg niedokładności i nieporadnych, czy też błędnych interpretacji. Nie mnożąc przykładów, aby jednaJk ułatwlić czytelnikowi zl'ozumienie problemu. przytoczę tu wyjątek, z bardzo interesując'ej i hogatej w szczegóły korespondencji, nadesłanej przez Ignację Piątkowską 1~, która opisując żydowskie wesele pi·sze " ... i brzęk szklank;i na Iszczęścitez okrzykiem lvI A Z E L T O P F ... " (podkreśleni'e auto'l'lkri).Interpl'etując znany sobie zwyczaj tłuczenia na chłopskich weselach glinianych garnków, zmieniła Piątkowsrka zasadniczo, znaczenie słowa MAZELTOW, które temu 'ZwyczaJowi na żydowskim weselu towarzyszy, a ze slowem TOPF - gal'nek nie mG nic wspólnego. Usłyszala je być może sama, lub 'od żydowskiego informatora, i przystosowała do znanego, zrozumiałego sobie. Interpl'etując słusznie zwyczaj tłucz,enia szkła na weselu, tworzy SłOWiO ·nowe, nie istniejące, i wkłada je w usta biesiadników. Redakcja "Wisły', może nie do końca, jednrak na pewno częściowo świadoma była trudności, jakie z zagadnienriem badania kultmy żydowskiej były związane. Tot'eż, pra.gnąc przybliżyć swym czytelnikom znajomość podstawowych wiadomości nra temat żydowski'ej kultury oraz zainteresować ich tą problema tyką, publikuje pr.ace dotyczące Zydów, o bardzo szerokim wachlarzu tematyczrnym i różnym stanowisku metodologicznym autorów. Kontynuowana jest więc przede wszystkim nadal akcja zbienania materriałów metodą kwestionariuszy ogłaszanych w dziale "Poszukiwania ... ", czasopismo stara się o pQlzys:kan~'e d~a tego działu gr'ona współpraoowników z pr-oblemam kultury żydowS'bej ,obznaj!omionych; ponadto, pojawiają się w Wiśle praoe dotyczące wzajerrnnych kontaktów wątków pol- Je' wsk'ej) ". XV Ludoznawstw<J "WLiła" t. H, 1987, s, 805. Poszukiwania żydowskie, (K<Jrespondencja L Piątk<J- �72 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG skich li ukraińskich występujących w folklorze 13, oraz prace na tematy ściśle biblijne 14. Starając się wzbogacić pflOblematykę ogłaszanych kwestionariuszy. redakcja nawiązuje kontaJkt z HenrY'kiiemLwem. Ów znany w kręgach warszawskiej inteligencji dziennikairz, interesuje się również i żydowskim ludoZiI1awstwem. Powstając pod wpływem, rozsz~rzającego się stale w Niemczech kręgu M. GriinwaldJa li prOlWadroillejprzez niego akcji zbierania materiałów ludoznawczych 15, pub1ukuje H. Lew w wydawanej w Warszawie w języku polskim, żydowskiej gazecie "Izraelita", apel o zbieranie materiałów etnograficznych, o'raz kwestiona!l'Iiusz, który ma być w tej akcji pomocny 16. Cały tekst, publikowany w "Izraelicie" przedrukowuje w tym samym roku "Wisła" H, Kwestionariusz Lwa dotyczy wylącznie kultury żydowskiej, składa się z sześciu podstawowych dZJialów:wierzenia i podania, poezja, zwyczaje i tradycje, lecznictwo i przesądy, światopogląd, wyobrażenia ludowe. Przreznaczony on był dla czytelników żydow,skiej gazety, a więc z podstawowymi wiadomościami 'na temat tradycyjnej kultury żydowskiej obeznanymi. Redakcj.a "WilSly" nie tylko nie przystosowuje kwestiOJllaTiuszado pot'rzeb czytelnika polskiego. któremu problematyka żydolWska jest zupełnie nieznana, ale również pozostawia zdanie wyjaśniające, że odpowiedzi mogą być nadesłane w jakimkolwiek języku, ... "nawet w jidysz ... , 'który pod tym względem za najodpowiedniejszy może uważamy ... ". Pytani'a zamieszczone w 'obrębie .każdego z wyżej wymienionych działów są dw'ojakliego rodzaju. Do jednej grupy zaliczyć na'leży pr·ośby o notowarnie teikstów kołysanek, pieśni weselnych czy legend i podań, Uip.dotyczących ikoIlJkretnychpostaci znanych tradycji żydowskiej jak anioł śmiJerciczy lewi:atan. Obok tych pytań. najprostszych zamieszcza Lew pytania obejmujące swym zakresem całe olbrzymie problemy badawcze, wymagające bliskich kontaktów z badaną ludnością, współuczestniczenia w obrzędach. Są to pytania w rodzaju "SmieTć, zwłoki, pogrz'eb", ,,0 uk}.cmach"i tym podobne. Takie ustawie13 raturą Porównaj: ludową, 1. Franko. Wojna żydowska -- Przyczynek do studiów "Wisła" t. 6, 1892, s. 263 - 278; ,jeszcze o WOJnie żydowskiej nad lite- ... Wlsla" t. 7, 1892, s. 8:2 - 87 .• 14 J. Radli/Iski, Apokryfy judaistycznO-Ch1"Ześcij071.skie. (Notatka wstępna do literaturyapokryficznej polskiej), "Wisła" t. 12, 1898, s. 1- 4(j, 438 - 466, 615 - 655: tamże, t. 15, 1901, G. 184 - 196, 303 - 316, 435 - 447; tamże, t. 16, 1902, s. 577 - 603, 733- 754; tamże, t. 17, 1903, s. 206 - 23'1. 15 Kwestionariusze opraco,w,ane przez Henrylka Lwa poprzedzaj,! też publikowane w Mitteilungen. Są one opracowane z większą dozą wiedzy metodologicznej należy więc przypus'Zczać, że auto,r opracowal je korzystając z wskazówek pol;kich ludoznawców. 16 "Izraelita" t. 32, 1897, nr 1. li "Wisla" t. 11, 1897, s. 558 - 561 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej .,· 7 .), nie problematyJki badawczej, był,o zresztą zg.odne z ówczesną metodyką bada!l terenowych; dla czytelników "Wilsły" Ikwesticmari'U'szLwa spełniał jeszcze jedną dodatk'ową ważną I1olę, mianowicie zaznajamiał nieobeznanego badacza terenowego, z inną, nową dla niego problematyką· Szukając współpracowników dla czaslopisma, Karłowicz stara slię pozyskać dla "Wisły" aut,orów, którzy z racj.i swych osobistych związków z żydowską tradycją, mieliby łatwiejszy dostęp, zarówno do info.rmatorów, jak i istl1<:ejącychjuż zbiorów f,01klorystycznych. Wysiłki te zostają uwieńczone powodzeni'em, i zgodnie 'z panującą wówczas powszechnie w polskiej etnografii tendencją, pojawiają się na łamach "Wisły" przede wszystkim materiały folklerystyczne - tłumaczenia z hebrajskiego i jidysz. Do pieTwszych tego rodzaju prac, należy zaliczyć artyJkuł S. Adalb€rga pod tytułem Przysłowia żydowskie 18, w których autor omawia :~7.czegółowo, tłumaczy i uzupełnia wła.snymi materiałami, broszurc; :.1. Spectora wydaną ze zbiorów Ignacego Bernsteina; artykuł ten otv;iera całą serię publikacji materiałowych o treści przede wszystkim p;::femi'alogicznej. Poza tym drukuje "Wisła" tłumaczone na język pobki ludowe pieśni żydowskie i opowieści, ,oraz materiały dotyczące w'.erzeń odnośnie duszy człowieka, życia pozagr,obowego, śmierai, choroby, pielęgnacji dzieci itp. Materiały te za,wdzięcza "Wisła" prz,ede wszystkim Reginie Lilientalowej, która na łamach tegoż wła~nie czasopisma rozpoczyna swoją bogatą li płodną karierę naukową .". Zrozumienie przez red3kcjG "Wisły", a przede wszystkim przez jej naczelnego redaktora, ważności badań terrenowych .i publikowania materiałów dotyczących etnografi,i i folkloru żydowskiego, rozbudziły, aczkolwiek może w zbyt szczupłym g.ronie badaczy, zainteresowanie tymże tematem. W czasopiśmie pojawiają się szersze prace dotyczące Żydów, recenzje książek na tematy żydowski'e, dział "Poszukiwania ... " drukuje luźne przyczynki a'l1IkioetoJwe. Problematyką i'nteresującą uczonych tego okresu, publikowaną obficie w "Wiśle", była tematyka dotycząca związków folkloru z kulturą dawnej Polski, jej histonią, literaturą a także, a może nawet prz,ede wS'zystkim zwią7Jki pomiędzy polską tmdycyjną twórczością ludową a obcą 20. W ramach tejże pwblematyki porównawcz.ej, pojawiają się prace dotyczące wzajemnych zwiąZJków i \V1pływówpolSko-żydowskich w folkloJ"Z€. Prekursorem tego rodzaju prac był znów Jan KalfłJOwicz;,interesując się w S. Adalbcrg, Przyslowia żydowskie, "Wisła" t. 4, 1890, s. Hi - 186. R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, "Wisła" t. 12, 1898, s. 277 - 284; tamże, t. H, 1900, s. 318 - 322, 634 - 644. 20 Porównaj: H, Kapełuś, ,,"Visla" (1887 - 1906), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 1918, Warszawa 1982, s. 291. 118 19 �74 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG młQdości zagadnieniem mitu ,i jego wędrówek, podjął i opracował na szerokim tle porównawczym wątek Zyda wiecznego tułacza 21. Pracę tę oparł na bardzo szerokim m'arteri,alepOlrów:nawczym,pr~ede wszystkim znanym w literaturze Ziachodnio-euDopejskioej,natomiast talk -obficie WykOTzystywany przez niego w innych pmcach materiał polski, został w tejże rozprawie niemalże nie uwzględni'QIIly22. Zainteresowania problemat~ką stosunków polsko-żydowskich i wzajemnych powiązań, uwidocznione są w "Wiśle" w dwóch 'różnych trendach badawczych. Przede wszystkim pojawiają się rozprawy na temat wspólnych wątków folklory:stycznych i ich roz'w'oju, co zresztą jest charakterystyczne nie tylk'o dla tego czasopisma, gdyż prace ,o tej'że tematyce są w owym ,okresie często spo'ty1kane23. P.onadto poruszona zostaje sprawa konieczności badal1 terenowych na temat wzajemnych powiązań, opinili jednego nar,odu o drugim, tworzenia się stereotypów kulturowych w obu grupach. Projekt ten nie wychodzi jednak ze środowiska polskich etnografów, mimo że wzajemne sto:sul1JkisąsiedZJkie,opmi-e o żydowsikich rzemie'Ślnikach, czy też wzmi!anki na temat l'odzin żydowskich zamieszkujących poszczególne wsie, ich stosunków sąsi,edzkich z ludno,ścią polską, pojawiia,ją się w poszczególnych 'oprącowa:niach monog,raficznych, Plan skone:entrowania zainteresowań badawczych na stosunkach polsko-żydowskich zapożycza red'akcja "Wisły" z rosyjskiego cza90pisma et'n'ograficznego "Etnograficzeskojeooozrenie", przedrukowując stamtąd kwestionariusz A. Weissenberga 24. W kwe9t,ionariuszu tym autor rozwija problematykę badawczą związaną z poglądami ludu rosyjskiego na postać Zyda, interesuje g{) stosunek ludu do obrzędów i zwyczajów żydowskich, zakres wiadomości na temat religii żydowskiej. Anonimowy autor, kryjący się pod pseudonimem S. C. przesyła ten artylkuł do redakcji, z pr;0',3bąo wydrukowanie i uzupełni,a go własnym komentarzem, podkreślając konieczność prowadzenia takich badań w Polsce, .i pogłębieniia pytań przez r,ozbudowanie zagadnień dotyczących stosunku szlachty do Zydów i odwrotnie. Niestety, był to już ostatni rocznik "Wisły", przed Jej krótkotrwałym wznowieniem w okresie międzywojennym - drukowany więc kwestionariusz, nie dostarczył zamierzonego plonu. Przedstawi'ona tutaj próba charakterystyki materiałów dotyczących zawartości tematyki związanej z tradycyjną kulturą żydowską w jednym 21 J. Karłowicz, Zyd wieczny tułacz Karłowicz, [w:}, - legenda średniowieczna, Warszawa 1873. 22 H. Kapełuś, Jan Dzieje folklorystyki Warszawa 198-2,s. 235 - 237. 23 Porównaj ożywioną dyskusję na temat "Hag.ady" _"Ludu" w tomach 4, 5, 8. 24 Ludoznawstwo żydowskie, "Wisła" t. 19, 1905, s. 471. polskiej 1864 - 1918, prowaodz'oną na lamach �Problematyka ;żydowska w etnografii 75 polskiej czasopiśmie, oczywiśde nie wyczerpuje ca~ości interesującego nas problemu ... Wisła" wybrana została przez mnie jako model czasopisma z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, była pierwszym czasopismem etnogrcliicznym w ogóle, które zainteresowało się tradycYJną kulturą polskich Żydó'.\.-i uznało konieczność jej badanrio.,Po drugile, jako czasopismo odgrywające czołową rolę w ,polskiej etnog;rafii, odzwierciedla "Wisła" zasadnicze tendencje badawcze i metody całej dyscypliny, Z;"·ozumieniedla pDoblE.lmatJ'lki żydowskriej spotykamy jednak i w drugim polskim czasopiśmie etmograbcznym, jakim był "Lud", I to czasopismo postulowało w swych' założeniach redakcyjnych ikonieczność zajęcia SdL problematyką żydowską, Znalazło to wyraz, w oświadczeniu ówcZbnego redaktora, Antoniego Kaliny, który na jednym z pierwszych posiedzen naukowych, nowo założonego Towarzyst\va Luc.::oznawczegooświadczył, że "postanowiano zająć się także etnologią żydowską" es. Znalazło to wyraL przede wszystkim w włączeniu problematyki żydowskiej w zEl!kres odczytów naukowych li popula'rno-naukowych organizowanych przez Towarzystwo Ludoznawcze el;,Odczyty te nie tyliko przyczyniły się do rozpowszechnienia żydowskiej tematyki, ale spowodowały napływ w szeregi Towal'zystwa nowych członków, wywodzących się z szeregów żydowskiej intEJgencji. Cni to stworzyli pierwszą, niewieliką niestety grupę, z{"jmującą zbieraniem i publik·owaniem żydowskich materiałówetnograficziljTl" Jednak nie zdołano zaintereSOiwać tematyką żydowską szerokiej rzeszy korespondentów i współpracowników czaiSlopi~ma,wywodzących się przede wszystkim z kręgów małomiasteczlwwej i wiejskiej inteligencji -- a więc ludzi, którym ta problematyka nie mogła być zupełnie obca, Wśród autorów, piszących do "Ludu" artykuły na tematy żydowskiej kultury tradycyj.nej spotykamy przede wszystkim autorów żydowskich, znanych z prac drukowanych w ,,\Viśle", względnie w innych czasopi,smach etnograficGllych, jak M, Allerhanda, R Lilienta1ową, B. W. SegeL Zapewne chcąc wzbogacić tematykę żydowską, r'edakcj.a inicjuje przedruki materiałów, które już raz ujrzały światło dzienne, Przykładem tej inicjatywy jest praca publikowana w IV tomi·e czasopisma "Materiały do etnografii Żydów polskich" "7, sygnowana "Ch.", która jest kompilacją mat,eriulów publikowanych w "Mitteilungen ful' der Gesellschaft £lir Judische Volkskunde", ,A spotJ'lkanych li Adalberga, oraz częściowo chyba zebra- ,," "Lud" "li t. -i. 1898, Miesięczne s. 346. zgromadzenie naukowe (Tow. Ludoznawczego), "Lud" t. 3, 1897, s. 19,;. c, "Lud" t. 4. 1898, s. 436 - 438. dużą rołę w ówczesnym okres~e i powiąz.ania pomiędzy pracamidruk'Owanymi tam i w innych czas'Opi:smach były bardzo częste. co Czas'Opis;no to odgrywało �76 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG nych w terenie, względll1ie uzysikanych z innych publikacji żródl()lwych. Jednak i ta akcja, zostaje po palru próbach zaniechana. Omawiając materiały etnograficzne dotyczące Żydów, drukowc",:e w języku polskim, nie można pominąć akcji podejmowanej przez ,,!z,ra€liLG". Jako czaS'opismo publicystyczno-literackie nie miała gazeta ta więbzych ambicji naukowych. MateI1iały mogące zainteresować obeC'nie etnografa. drukowała, chcąc przybliżyć rzeszy swych czytelników problema tyk(~dotyczącą żydowSlkiej kultury tradycyjnej w Po'lsce i na świecie. Interesujące nas publikacje podzielić można na dwie zasadn.icze grupy. Do pierwsz'ej zal1iczyćnależy artykuły dotyczące hist'QIfiiosiedlania się, sposobu życia, zwyczajów, struktury społecznej grup Żydów zamieszkujących odległe kraje OTaz k,ontynenty. Artykuły te miały zadziwić czytelnirkaodmiennością kultury poszczególnych gwp żydowSJkiej diaspory. Nie są to prace oryginalne - prz'ede wszystkim są to tłumaczenia lub streszczeni? prac ukazujących się na zachodzie Europy. Przedruki z pamlętlników, opisów podróży ludzi, którzy różnymi drog-ami trafili do społecznośc'i żydov.:Slkich żyjących w Indiach, na Kaukazie w Etiopii czy w górach Atlasu. Pnce te ni'e wnoszą nic nowego, stanowią dla nas przyczynki o chara:..;:terze historycznym, mówią o polityce redakcyjnej czasopisma. Do drugi'ej grupy zaliczyć należy materiały publikowane przede wszystkim z inicjatywy Henryka Lwa 20 li dotyczące polsk'ich Żydów. Licząc na zainteresowPJlie i współpracę czytelni'ków otwiera Lew na łamach "Izraelity" dz~ał zatytułowany "Teczka ludoz:nawcza" 30. Niestety, początkowym zamie-rzeniem redakcji było zebrall1liemateriałów do późniejszych QPraoowań, a nie publikacja nadesIanej kores.pondencji. Dlatego więc w pierwszych odcinkach "Teczki" czytamy kto przysłał odpowiedzi i na jaki temat, redaktor ustosunkowuje się do jako.ści nadesłanych materiałów, prosi o dokładniejsze podawanie dokumentacji, uczula respondentów na najczęściej powtarzające się błędy i :n1eścisł,ości.Tak więc, poza eW2lntualnyrn nazwiskiem, :inicjałami lub miejscem zami'eszkania korespondenta możemy jeszcze znaleźć tytuły nadesłall1ychopracowań, dowiedzieć się, które tematy cieszyły się większym zainteresowani'em czytelników, na które pytania kwestionariusza nadesłano odpO'WIiedzi,samych materiałów nie znajdujemy. Materiały te wykorzystuje Lew, ale chyba jedynie częśeo Dziennikarz ten, ja.;{ już zaznaczono w tekście po~iadał rozwinięte kO:ltakty zarówno z .kołami badającymi żydoWSlką kulturę tradycyjną w Niemczech, jak i z polskimi etnografami. Niewątpliwie jest to przyczyną, że kieroviana i zainicjowana przez niego akcja zbierania materiałów etnograficznych prowadzona była rzeczywiśc'ie na wysokim poziomie zawodowym. 30 Porównaj: "Izraelita" t. 32, 1897, nr 8 oraz następne roczniki tegoż czasopisma. �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 77 ciowc, w ogłaszanych później niektórych swoich większych pracach 31. Niestety. zerwanie przez niego, po osiedleniu się w Paryżu ,k'ontaktów, zaró\vno z "Izraelitą", jak i innymi polskimi czasopismami etnograficznymi położyło kres tej tak interesująco 'Zapowiadającej się akcji. Niemniej ni,e pozo·stała ona zupełnie bez echa. Do najciekaw.szych kontynuatorów Henryka Lwa, należy na łamach "Izraelity" aut'or, tiWrywający się pod pseudunimEm Bar-Ami, w poszczególnych numerach, a zwłaszcza w roczniku 1902 publikuje on b-a'rdzo interesujące prace materiałowe, powołując się niejednokrotnie na materiały, nadesłane do redakcji w ramach akcji zapocząl,kowanej przez Henryka Lwa. Wydaje się jednak, że czerpie on i z innych źródeł, jak 'na przykład z prac publiJkowanych w polskich czasopisrnach etnograficznych oraz własnych badań terenowych 3~. Oprócz odpowiedzi na kwestionariusze i na apele pub1iJkowa:neprzez Lwa, które nadsyłane były zarówno do "Teczki ludoznawczej" jak i działu "Z ludoznaws1wa", który redagowl8ł Bar-Ami, napływają też do redakcji "Izraelity" prace, drukowane następnie jako samodzielne monografie oraz jako krótkie komunikaty. Są to najczęściej opisy konkretnych obrzędów 1'0clzinm'ch czy świątecznych wydarzeń, jakie miały miejsce w społeczeństwa<:n żydowskich zamiE<szkujących małe miesteczka 33, oraz teksty zawieraJące zbiory wierzeń, przepisów magicznych, legendy, podania, przysłowia. W kolejnych numerach czasopisma prowadzone są cykle zatytułow8!1E"Legendy i opowi'eści ludowe" 34, "Podania i wy'obraienia religijne u Zydów w życiu i literaturze" 35, czy też ,,0 lecznictwie i przesądach leczniczych ludu żydowskiego" al;. Poszczególni autorzy, publikują w tychże dział,ach bardzo różne materiały. Czasem są to teksty z·ebraue w terenie, CZl;stotłumaczenia z rozmaitych prac, najczęściej niE opatrzone żadnymi przepisami, czasem własne przemyślenia na tematy, w tytule publikacji \,,;yrażone. Oczywiście różny jest stopień wartośd. tychże materiałów obecnie; niemniej, mimo wielu usterek w zaokresie dokumentacji, materiały te ;:tanowią dziś źródła o których zapominać nie wolno. Poza "surowym· materiałem, "Izrae1ita" zami'eszcza też opraoowaiIlia dotycząoe Zy:J! Porównaj: H. Lew, Z ludoznawstwa żydowskiego - śmierć bowe ." Zyt/ów, "Izraelita" t. 34, 189!:!, nr 17 - 23; tegoż, Z wierzeń 2Udow.~kieyo, tamże, t. 31, 1896, nr 30 - 3I. i obrzędy pogrzei wyobrażeń ludu Bar-Ami, Z ludoznawstwa, "lzraelita" t. 37, 1902, nr 10 - 36. Jak na przykład opis wesela w Brzeźnicy, zawarty w artykule Z. Majerczyk. Vies";,, ~ydowskie w maŁym miasteczku, "Izraelita" t. 37, 1902, nr 50, czy też opis wizyty cadyka w małym miasteczku, zawarty w korespondencji pod tytułem "Koprzyw~.:ca·', ·'Izrael.ita·' t. 34, 1'899, nr 10. ~t..Izrae1i'ta" t. 34, 1899, nr 20 - 28. ~:.1amże, t. 30. 1895, nr 28 - -17. H :amżc. t. 31. 1896, nr 35 - 48. :1" "S �78 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG dów w małych miasteczkach, włącza się w dyskusje prowadzone na łamach polskich i zagranicznych czasopism ·etnograficznych, publikuje polemiki, świadczące o zaangażowaniu się współpracowników pIsma w probl~matykę związaną z badaniami etnograflicznymi. Przykładem mo'że być wnosząca wiele nowych tI'eści polemika pomiędzy H. Lwam a B. W. Segelem, na temat obrzędów i wierzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem "'o Spełniła więc ta gazeta podwójne zadaniE': pubbkowała zarówno materiały, jak i większeopraoowania, które swą jakością niewi,ele lub wcale nie ustęDowały współczesnym publli1kacjom w cz'asopismach etnograficznych. oraz - ożywiła krąg żydowskiej inteligencji i wzbudzlła w niej zaintere.>owanie dla problematyki ludoznawczej. Równolegle z wydawnictwami ciągłymi ukazuje siC; w oma\\·:3:1~.·m przez nas okresie szereg monografii dotyczących poszczególnych mi'Ó'·j.';cow,ości, i opracowań temaitycznych. Niektóre z nich dotyczą wyłączni ..: kultury Żydów, większość oczywiście kultury chłopskiej; prace bad:c;,czc dotyczące Żydów stymulowane są przede wszysbkim pr'zez poszczególne komisje A'kademii Umiejętności. Należą do nich przede wszystkim opra0ow:mia B. W. Segala ~S. W pracach ogó1nych, temat)'1ką dotyczącą Ż::dów, zajmują się przede wszystkim autorzy monograHi poszczególnych miejscowości. Dając opis wsi czy miasteczka, najczęściej w sposób zwięzły jedynie poruszają problematykę badawczą związaną z żydowskimi mie->zkańcami ,opisywanej osady. W opraeowaniach tych spotykamy więc p:'zede wszystkim dane dotyczące historii - czasu osiedlenia się Żydów, materiały demograficzne, dotyczące li.ezby mieszkańców żydowskich. ich stn.lktury zawodow.ej; czasem krótki opis taTgu, na którym większość stanowili żydowscy handlarze i rz·emi1eślnicy,op.i:sy dQmów żydowS'kich, ich liczby. Uwagę autorów tych opracowań przyciągdo przede wszystkim to, CD mCJżna było zauważyć z zewnątrz. Dlatego też częste stosunkowo są opisy handlu, sposoby handlowania żydowskich przekupni, zaangażowanie się kobiet w ten proceder, przekonywanie, ewentualnych nabywców o zaletach sprzedawanego towaru. W praoach tych brak niemal zupełnie materiałów, które dotyczyłyby wewnętrznej struktury gmi'ny żydowskiej. zjawisk z zakresu żydowskiej kultury duchowej, czy też materialnej. Do wyjątków należy "Encyklopedia Staropolskfl" Z. Glogera, w której autor w poszczególnych hasłach jak "strój", "pożywienie", "arenda", "karn.ma", uwzględnia materiały dotyczące Żydów, ponadto %amieSZcz3 ilustracje żydowskiego muzykanta, kobiety w tradycyjnym nakryciu głowy. :~tóre tamże, t. 34, 1'899, nr 17. 2e. B. W. Segel, IHateriały do etnografli Zydów wschodnw-galicyjskich. ,Zbiór W:iadomo,ści do Antropologii Krajowej" t. 18, 1893. 39 R. Lilien:Łalowa, Dziecko żydowskie, "Materoialy Antropologiczno-Arc:-.-;..)logiczue i Etnograficzne" t. 7, 1904. 37 38 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 79 de dziś pozostają ważnymi żródłami np. dla badaczy tradycyjnego stroju żydowskiego. Opraeowania monograficzne nie zawSze ujęte są obiektywnie, szcze-gólnie w momentach opisywania stosunków polsk,o-żydowskich autorzy nie są wolni od przyjmowania i powta'rzania krążących tendencyjnych opinii i uogólnień. Bardzo często przestrzegają prz,ed niesolidnością, niestałością, skłonnością do oszustw żydowskich handlarzy czy rzemieślniJków. Dość powszechne są stwierdzenia, jak np. J. 5więtka, który pisząc, że prawdziwe korale do stroju kfalkowskliego kupowano najczęściej u żydow,skich handlarzy, podtk,reśla: "Trzeba bardzo uwaŻJać. by nie dostać fałszywych, i oonajmniej dwóch chłopów winno wybrać :się po taki zakup, bo. " jednego Zyd zawSze oszuka" 40. Do rzadkości należą opracowania tendencyjnie wrogie. Do tak/ich niewątpliwie zaliczyć ,nale~y art)"kuł M. Wysokińskiego, ,,0 żywieniu się ludności Międzya.'zecza"41, z którymi polemizuje Henryk Lew w "Izraelicie", oraz artykuł B. Koskowskiego, który w swym bardzo wyczerpującym li sZelroikoujętym artykule na temat żywienia się mieszkańców żydowskich i ich mieszka,ń w Łaszczewie, pisze: "Rasowa niechlujność potęguje ,okropność warunków sanitarnych, ... "Zydówki lenią się i nie umieją zamiatać" .~i temu podobne. T!egor,odzaju podejście do badanej ludności, choć może nie wyraża!Ile w tak skrajnych c;piniClch,nie dotyczyło w ówczesnym czasoopiśmiennictwie etnograficznym wyłącznie Żydówki. W wielu publikowanych wówczas pracach czytamy o "prymitywnej" kulturze czy też mentalności polskiego czy urkraińskiega chłopa, który niczego nie rozumie i nie można gooniczego nauczyć. Okres pierwszej wojny światowej stanowi dla nas znaną cezurę. Istotnym dla okresu poprzedzającego wojnę jest wejście żydowskiej problematyki etnograficznej w orbitę zainteresowań zarówno polskich, jak i żydowskich ludoznawców. W pr,acach publikowanych mo;ź)na zauważyć' przede wszystkim zaangażowanie społeczne i popularyzatorskie wśród autorów. Zaangażowanie społeczne inicjuje strona polska, mieści się ono w polskim programie społecZ1nymniektórych kół tego ok,I'esu. Badania nad kulturą Zydów mają dopomóc w rozwiązaniu skomplikowanej problematyki wzajemnych stosunków, a więc nie badanie tTladycji żydowskiej jako zjawiska kulturowego, ale załatwienie prloblemu społecznego było myślą wiodącą inicjalorów badań nad Żydami. Kierunek drugi, który można by nazwać popularyzatorskim, stawiał sobie za zadanie przede wszystkim za.poznani:epolskich i żydowskich etno'" J. Swiętek, Lud nadrabski, Kraków 1893, s. 62. •, "Zdrowie" t. 13, 1397. •~ B. Koskowski, O mieszkaniach i żywieniu się Żydów "Lud" t. 3, 1897, s. 319. małomiasteczkowych._ �80 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG grafów, oraz warstw inteligenckich z bogactwem i różnorodnością tradycyjnej żydowskiej kultury. Można było to osiągnąć przede wszystkim przez publikowanie tekstów folklorystycznych, podstawowych prz'episów religijnych, apokryfów judaistycznych .3. Prace te, oczywiście jedynie w ograniczonym stopniu posuwały naprzód badani'a nad etnografią Zydów, często brakowało im wytyczonego jasno planu badawczego, zaangażowania naukoweg~ poszcz'ególnych badaczy. W owym okresie, ważność ich polegała przede wszystkim na tym, że publikacje te spowodowały włączenie materiałów żydowskich do rozważań ogólnokulturowych: obecnie stanowią one dla badaczy żródla, których nie można pominąć. W okresie międzywojennym badania nad tradycyjną kulturą Zydów polskich prowadz.o:ne są nadal, ,alei na p~erwszy plan wysuwają się inicjatywy kręgów żydowskich, eo powoduje znaczny wzrost publikacji w języku źródła, a więc w jidysz. Wiele wydawanych wówczas prac przede wszystkim o charakterze materiałowym, zawdzięcza swój początek inicjatorskiej działalności N. Pryłutskiego 4\ który w pełni rozumiał i doceniał ważność materiałów etnograficznych dla badania całokształtu kultury narodowej. Jako centrum badań nad żydowskim folklorem i etnografią, wykrystaliz.owuje się z cZas€m Wilno. P'owstały tam Zyclowski Instytut Naukowy (YIVO) 45, poświęca wiele wysiłku organi'zując szer'oką :sieć respondentów, nadsyłających odpowiedzi na publikowane kwestionariusze, dotyczące przede wszystkim folkloru, ale też i innych zagadnierl związanych z żydowsiką' etnografią. Bogate, g'wmadwne systematycznie archiwum, miało stać się zaczątkiem naukowej dokumentacji tradycyjnej kultury żydowskiej. Kręgi osób 'zgromadzonych wokół YIVO nie nawliązywały, poza baTdzo nielieZinymi wyjątkami, bliższych kontaktów z etnograficznymi ośrodkami polskimi. Interesujące nas prace, wydawane w języku polskim, a poświęcone wyłącznie tematyce żydowskiej, to przede wszystkim opracowania R'eginy Lilientalowej oraz Gizy Franklowej. Lilientalowa, kontynuuje ro'zpoczęte już wcześniej badania, wychodzi jednak znacz.ni€lpaza pierwszy etap, w którym publikowała wyłącznie materiały terenowe, czy też zaczerpnięte z literatury, bez podania źródła ich pochodlienia. Tematyka badawcza, której poświęca się przede '" Op. cit. ,. Noah Pryłutski, 1892 - 1941, znany przywódca polityczny. Swe zainteresowanie i poparcie dla prac nad żydowskim folklorem demonstrował niezwykle czynnie, pomagając wielu autorom w wydaniu ich prac. '5 YIVO Zydowski Instytut Naukowy zaiożony w 1925 r. w Berlinie, z siedzib'l w Wilnie, Celem instytutu było pielęgnowanie żydowskiej kultury, języka jidysz ,prow-adzenie pracy wychowawczo-oświatowej wśród mówiących jidysz Zydów_ �Problematyka żydowska w etnografii 81 polskiej w::zyst;kim dotyczy wi,erzeń i obrzędów dOflocz:nychoraz rodzinnych 4ij. Interesuje ją odpowiedź na zadawane sobie pytanie, na ile wiadomości i nakazy religijne, zawad? przede wszystkim w Biblii, ale też i w pismach talmudycznych, znajdują kontynuację w współczesnej obrzędowości ~ v,,-i'E'rwniach tradycyjnej żydowski-ej spoh~czn,ości. Ważny jest dla niej problem istnienia przeżytku kulturowego, oraz wpływu kultur są.siednich na :'<ldycyjne wierzenia i współczesne zachowani€. Autorka z biegiem lc'l rozszerZi1 swój warsztat badawczy - sięga do źródeł pisanych, materiały terenowe poddaje krytyce, prace swe zaopatruje w bardzo dokładną dO(i{.Jment:1cjq. Pracuje ona naukowo 'Z pełnym zaparoiem - poświęca na ~o caly swój czas wolny, po pracy zarobk,owej, którą ni'est,ety, mimo dzialaj:-lc~;:i r.«liKowej. musiała ,k'ontynuować .\7. Jedyn<l, która swój los praoownika naukowego po,wiązała z katedrą unlwf':csytecką, byla Giza F'ranklowa 48. Zainteresowania jej obracały się przede wszystikim wokół tematów związanych z rzemiosłem i artystyczną : wórczością Żydów. Prace jej dotyC'zące żydowskiej wycinanki, stały si~' rewelacją, zarówno dla polskich, j'ak i ży,dowskich badaczy sztuki ludowej. Prowadząc i:nt-ensYW1l1epo'S"zuikiw.ania, zarówno w terenie, jak i \V pas::~Z(',.;:'·.lnych kolekcjach .muzealnych czy prywatnych gromadzi G. Fr'l{;~do\va boga ty o;:biór \vycinanek i opracowuje monografię tradycyjnej :~ydcw::l·l 'j '1/ycin:ł nki, interesując się 'ni,e tyLko jej formą, ale może przede wszysti,im jej Listoriq i funkcją jab! odgrywała w wspókzesnym życiu t;"adycyjnej 5połecz~1O~ci m:tłomiastecz;kowej 1'), Zainteresowania Gizy Franklowej zbieg,ały siq z rozwojem badań nad rzcniosłcm i t wórcz.oścą artystyczną polskiej wsi, jak też i zainteresowaniem, j'Cl'k,iezaczciy wz,budzać prz edmi'Ot y z zakresu żydowskiej twórczości wśród polskich muzeologów. W Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Arty~tyczn2go \1 Y.rako\vie, tamże w Muzeum Etnograficznym, w Muzeum Wic1.kc~c;;:l\i!ll w Poz.naniu, pow.stają zaczątki kolekcji żydowskich zabytków etnograficznych. p.oszczególne zbiory, będące w posiadaniu osób prywatnych, czy teź instytucji żydowskich, wzbogacają swe zasoby i zosta.i:) opr:.~cow:ne. Do najważmiej-szych pozycji wydawanych w języku poll ':" R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Kraków 1927, ,s. 97; Prace Komisj'i Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności t. 36, nr 3; tejże, Kult cial niebieskich u starożytnych Hebrajczyków 'i szczqtki tego kultu u współczesnego ludu żydo- Lwów-·Warszawa 1921, s. 15. Archiwum Nauk Antropologicznych t. l. nr 6; tejże. Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczqtki tego kuLtl~ u współczesnego ludu żydowskiego, Warszawa-Lwów 1930, s. 13. Archiw,um Nauk Antropologicznych t. 3, nr 2. 17 G. Fn!llJklowa, Regina Ulientalowa" "Lud" t. 26, 1927, s, 1'19- 121. :8 J. Bt.:r~zta. Giza Frankel (1895 -1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396, lU G. Franklowa, Wycinanka żydowska w FoLsee, "Lud" t. 28, 1929, 5. 40 - 57. wskiego. j) Lud, t. LXXII �OLGA 82 MULKIEWICZ-GOLDBERG skim należy praca M. Goldsteina i K. Dresdnera 50 oparta na kolekc J l zydowskiej sztuki ludowej, zgromadzonej we Lwowie. Praca ta, dająca wiele opisów i fotografii poszczególnych zabytków, posiada dziś szczególną wartość. Jest jedyną dokumentacją olbrzymich zbiorów, które w większości zaginęły podczas ostatniej wojny. Tematyka żydo,wska z'Ostaje włącwna również do ogólnopolskich prac badawczych w zakresie problematyki społeczno-gospodarczej. Na szczególną uwagę wśród wydawnictw z tego ZakrE:1SU zasługuje monograficzne ('pracowanie żydowskiego osiedla rolniczego na Grodzleńszczyźr.ie, "Kolania Izaaka" 5\ Zgodnie z założeniami serii wydawniczej, autora intel'esuje przede wszystklim problematyika ekonomiczno-historyczna. Yładzie on główny nacisk na opis struktury agrarnej wsi, stosunków handlowych, położenia przyrodniczego. Niestety sprawy tradycyjnej kultury żydowskiej potraktowane są przez autom marginesowo, krótko bardzo porusza on takie zagadnienia jak strój, budownlctwo, pożywienie miejscowej ludności, maz zaopatruje książkę kilkoma zdjęciami mieszkańców. Również Tadeusz Seweryn publikując pracę na temat małomiasteczkowego centrum tkacko-k,rawieckiego w Brzezinach 5e, interesuje się przede wszystkim tematyką historyczno-społeczną; przekształceniem się małego ośrodka rZ2mieślniczego w szeroko~narne cant'rum krawieckJie oparte na systemie nakładczym. Również i ta praca, mimo że pisana przez zawodowego etnografa i badacza sztuki ludowej, nie zawiera treści dotyczących kultury tradycyjnej -- jelst jednak na pewno modelowym przykładem pracy ilustrującej zal'adność i prężność żydowskich kupców. Dla naszego tematu ważne są jednak nie tylko prace poświęcone wyłącznie Żydom, ale może przede wszystkim te prace, z zakresu polskiej etnografii, w których możemy znaleźć materiały Żydów dotyczące. Tu jednak oczekuje nas pewne rozcZJaTowania.Okazuje się bowiem, że właśnie w owym okresie, w okresie Tozwoju polskich badań etnog,mficznych tylko bardzo nieliczni etnografowie dostrzegali problematykę żydowską i poruszali ją w swoich pracach. Na szczególną uwagę zasługują tu prace Witolda Dynowskiego, wspomniHnego już wyżej Tadeusza Seweryna 53 i Henryka Biegeleisena 51. Dynowski i SeweI'yn pr,owadząc badania z zakresu sztuki ludowej musieli M. Goldsltein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na zŹ<'mioch Lwów 1935. 51 S. Sali t, Kolonia Izaaka wieś powiatu sokólskiego, Warszawa 1924. 52 T. Seweryn, Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, "Przemysł, Rzemiosło, Sztuka" t. 4, 1924, nr 3, s. 17 - 20. 53 T. Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935. 54 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów 1928; tegoż, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929. Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 12; tegoż, U kolebki, przed oltarzem, nad mogiłą, Lwów 1928. 50 polskich, �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 83 natkn~lć E',iGna żydowskich rzemieślników i ich wyroby - to też w pracach ich znajdujemy liczne a nich wiadomości. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dyno'Wskiego o chłopskioh kufrach malowanych 55. Autor nie tylko ,0pisuTe dokładnie produkcję i zdobi'eni.e taJkich ;kufrów, ale podaje bardzo szczególowe dan<; dotyczące żydowskich rzemieśLników zaj:nujących sic; tą wytwórczością, przytacza nazwiska, podaje miejsca zamieszkania poszczególnych żydowskich stolarzy. Niestety materiały Biegeleisena, jakkolwiek bardzo bogate, najczęściej podane są bez określenia źródeł, z których autor czerpał. Mieszają się \\o nich wiadomości zaczerpnic:te ze źródeł pisanych, talmudycznych oraz prawdopodobnie zebra1ne w terenie. Utrudnia to bardzo korzystanie z tychże prac. Do najciekawszych źródeł zawierających materiały do etnografii Żydów należą niewątpliwie pamiętnvki. One to dają szczegółowe opisy k9nkretnych sytuacji, najczęściej bardzo dokładnie umiejscowionych zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Niestety Jest ich stosunkowo niewiele. Do naj ciekawszych należą, wydane po raz pierwszy jeszcze przed pierwszą wojną światową, pamiętniki Jana Sł'omki SB. Książka ta jest bardzo interesującym i ważnym dokumentem ilustrującym nam różnor,odność wzajemnych kontaktów i powiązań pomiędzy ludnością chłopską i wiejskimi, wzglqdnie małomiasteczkowymi Żydami. Słomka wylicza i opisuje jak wiele różnorakich funkcji usługowych świadczyli Żydzi w stosunku do chłopów, jak wyglądały wzajemne powiązania, kontakty, zaufanie, ónimozje. Źródło to jest dla nas także ważnym dowodem ukazującym, il", przeciętny polski chłop wiedziało swoich żydowskich sąsiadach. Jak oceniał ich zasadnicze cechy charakterystyczne, jaka była jego opinia o żydowskich rzemieślnikach, handlarzach i karczmarzach, Oceniając pokrótce wydane w okresie międzywojennym opracowania dotyczące Żydów, ich tradycyjnej kultury, ,nie moina oprzeć się zdziwien:u, że je:Cl ieh tak niewiele. Przyczyny tego zajwiska na pewno szukać należy w ówczesnym klimacie społeczno-politycznym, jak też i w tym, że w okresie międzywojo!1nym· wyłaniała się już kadm żydowskich badaczy i pow"Ldy żydow~ikie instytuty nauk'owe zbierające materiały etnograficzne. Nie tłumaczy to jednak oałkowicio problemu, gdyż jak powszechnie wiadomo, prace pomijiające wkład ludności żydowskiej w tradycyjną kulturę polskiej wsi wiedzę o tej kulturze znacznie zubożały. Okro" pOWocjen!1Ymusi być traktoway w naszych 'rozważaniach zupełnie oddzielnie. Przede wszy.stkim tradycyjna żydowska społeeZllość 55 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wilno 1934. 56 J. SIomka, Pamiętniki właścianina, Kraków 1912.\ 6' Wi!eńs,zczyzny Polesia, �84 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG przestała istnieć, badanie t,ejże musiało więc być badaniem historycznym. Bezpośrednio po osŁatniej wojnie ukazują się jeszcze prace których au torzy. js:k np. Piotr Greniuk 57, oparli się na zgromadzonych przed wojną nct::<tk3ch z badań t~renowych. Wszystkie inne pra·cc opieraj4 siG na przekazJch m<:ljących charakter wspomni:eń a Żydach. Pamięć informatorów nie tylko przesłonięta jest wpływem czasu, ale również i to przede wszystkim tragedią wypadków wojennych, zagłady Żydów, cu na pewn0 ·wpływa na istotę pn:ekazu. Pierwszą akcje!, która miała na celu zebranie możliwych jeszcze do ocalenia przedmiotów z zaik.resu tradycyjnej sztuki żydowskiej i budownictwa. oraz przeprowadzenia dokumentacji na temat życiJa społeczności żydowskiej w okresie wojny, były prace Komisji H,istorycznej CE:'ntralnego Komitetu Żydów Polskich 58. Komisja ta opracowuje i ogłasza kwestionariusz, którego auborzy ;;;ainteresowani są w otrzymaniu odpowiedzi na pyt<1nia dotyczące wszelkich przejawów życia w warunkach wojny. Wachlarz p-orusza:nych problemów jest bardzo szeroki. Obejmuje zarówno pytania o teksty pieś:ni,opowiadań, przysłów powstałych w wojennych w8runkach, jak i opisy gier dziecinnych, zabaw z tego okresu, opisy życia w ukrye:iu, w bunkrach. Niestety jak dotychczas nie udało się autorce odkryć, czy nadesła-no j'akiekolwi'ekodpowiedzi na ten kwestiionariusz i jakie były losy tych mateniałów. Zabytkami z zakresu sztuki i rzemiosb artystycznego zajmuje się w tym okresie P,olskie Towarzystwo Ludoznawcze 5". IN akcję tą zaangażowała się Gi;.:a Frankluwa, planując systematyczne kompletowanie zbiorów, oraz zorganizowanie muzeum, pod auspicjami ŻydoWlskliego Instytutu Historycznego. Niecotety plany te nie wyszły poza stadium wstępnych rozmów i działań. Etnograficzny ośrodek w Toruniu pod kierownictwem Marii Znamierowsbej-Prliffel'owej, usiłuje zająć~ się ratowaniem resztek tradycyjneg,o budowni,ctwa żydowskiego. Ale i ta akcja jest krótkotrwała i n,ie przynosi rezult'atów 60. Widomym dowodem braku zabytków żydO'Wskich w polski-ch muz€ach ~tnograficznych, była zOliga:nizowana w 1960 Toku w Kra:kowie wystawa P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w poludniowej Lubelszczyźnie, ,.Pol,k<1 Ludo·wa" t. 2, 1·949, s. 268 - 285. 58 Instrukcja dla zbierania materiałów etnograficznych z ukresu okupacji niemieckiej, Łódź 1915. 50 "Przeprowadzono badania nad budownictwem, ceramiką rr żydowsk<j :;ztuką ludową" jak wynika z prOltokołu z XXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z 24 - 25 III 1945, "Lud" t. 37, 1946, E. 472. 10 O próbach ratowania drewnianej synagogi, oraz kontaktach z izraelskim ministerstwem kultury w tej s'pr.awie opowiadała ,autorce niniejszego opracowania profesor M. Priifferowa. Niestety korespondencja ta ugrzęzła w martwym punkcie z przyczyn natury biurokratycznej. 57 Sztuka �Problematyka żydowska w etnografii 85 polskiej sztuki ludowej mmieszkałych w Polsce mniejszości narodowych Gl. Dział po~v";GCO:1Y ŻyJom przedstawił siC; tam więcej :niż skromnie, reprezentowany przez niewielką bardzo ilość eksponatów raczej skr,omnie obrazujących bogactwo tejże sztuki. Sytuacja ta uległa części,owej poprawi,e, przez t"'awołanic do ży2iJ. muze'ów kultu'ry żydowskiej w Polsce, ale omawianie tychże kolekcji 11.'(' leży w ramach niniej.szej pra'cy. Czasopismem, któT2 zapoczątko'wało publiJkowanie materiałów etnograficznych dotyczących Żydów w ,okresie powojennym, była wZlnowi,ona w 1956 roku "Ziemia" B~. W pierwszych rocznikach tegoż pisma pojawiająsi<:; artykuły poświęcone tradycyjnej sztuce żydowskiej czy też rze-' mioslom przC'z Żydów uprawianym. Mają one charakter popularno-naukowy, zwracają uwagę czytelnika na problem tradycyjnej kultury Żydów, poszczególne zabytki żydowskiej architektury istniejące jeszcze w Polsce. Dokumentację tychże zabytków, przeprowadzoną jeszcze w okresie mit;dzywojennym w ramach prac Komisji Inwentaryzacji Zabytków 13 Sztuki w Polsce, wydają Maria i Kazimierz Piechotkowie , powiększając skromną ilość wydawnictw z kulturą żydowską związanych, ukazujących siq w tym okresie. W cC1h:j bogatej literaturze etnograficznej, ukazującej 51i<:;w okresie "CowOj0ll':ty:n znajdujemy j,edY'nie WZmiD.Tlkio żydowskich rzemieślnikach czy handlarzach okresu międzywojennego. Wiadomości te są nieliczne .~z ill<Jłymi jedynie wyjątkami m::do precyzyjne. Na uwagę zasługuje; tu dwa artykuły: Przemysława Burcharda B4, drukowane w ,organie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a więc w organie zobowiązującym autora do preferowa-nia tematyki żydow~kiej, oraz prace R. Goduli B5. Burchard, opierając sil; n:1 badaniach przeprowadzonych wakresie powojennym przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN publikuje bogato udokumentowaną pracę na temat żydowskich rzemieślników m3.łomiasteczkowych działających przede wszystkim na terenie Polski środkowt'j i wschodni'ej. R. Godula pisząco meblarstwie w ok'olicach Kr?kowa przytacza liczne wiadomości na temat żydowskich handlarzy meblami ludol\vymi obsługujących rynk,i okolic Krakowa, oraz na temat 1 Hl M. Woler'Jska, Wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białornsil1ów, Kraków 1960. riC Tylko picrw.,ze roczniki owego czasopis!Yla pośw;ęcaly nieco miejsca tematyce żydow~kiej, późr:iej,ze. po zmianie składu redakcji od tej polityki odstąpiły. 1;'1 M. K. PiechoItka, 13ożn:ce drewniane, Warszawa 1953. ,r·1 P. Burchard, Przyczynki do zag2clnienia żydowskich rzemiosł lnclou'ych LU dawnej Polsce, "Biuletyn Zydowskiego Instytutu Historycznego" t. 37, 1361. ~. 66 - 30. "~R. Godula, Lntiowe meblarstwo północno-krakowskie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" t. 2, 1978, s. 103 - 124. Litwinów, Rosj2n, Słowaków, Ukraińców, Zydów, �OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG 86 tak zwanych "tandeciarzy" - stolarzy bez uprawnień rzemieślniczych, którzy albo sami zajmowali się masową produ:kcją tanich mebli, ,albo skupywali na poły wykończone, malowali je i rozwozili po okolicznych rynkach. Wzrost zainteresowań kulturą żydowską, jaki nasląpił w lalach 70-tych, Z2.owocował przede wszystkim pracami z zakr,esu sztuki. Do najbaTdziej interesujących dla etnografów należy zJahczyć badania 1. Rejduch-Samkowej 6<1 i M. Krajewsk1iej 67. Re'jduch-Samkowa pisl'je o żydowskim rzemiośle artystycznym, Krajewska zajmuje się dokumentacją fotograficzną zachowanych jeszcze cmentarzy żydowskich. SIedząc prace charakterze wspomnieniowym czy pamiętnilkarskim musimy przede wszystkim zainteresować się twórczością Franciszka Kotuli ,;~.Doświadczenie etnografa dopomogło mu na gko!I1centrowaniu się na dokładnym opisie, co w rezultacie powoduje, że prace Kotuli mają niewątpl,iwie wartość cennego dokumentu etnograficznego. Wieloki,erunkowość zainteresowait oraz znikoma pamięć autora dodają opublikowanym przez niego tekstom ważkości i potwierdzaj;:l ich przydatność jako źródła etnograficznego. Osobnym tematem nie dotyczącym beZipośredn~o żydowskiej kultury tradycyjnej, ale wyobrażenia Żyda w polsk,iej kulturze ludowej zajmują si(~ w ostatnich latach Alina Cala oraz autorka niniejszego opracowania. _-\. Cała interesuje się przede wszysbkim stosunkiem do Żyda jako do obcego, powstaniem mitów na tymże tle, sferami kontaktów między ludnością polską a żydowską. Niżej podpisana, w swyeh drukowanych w języku polskim pracach 70, l'jajmuje się postacią Żyda w obrzędowości weselnej oraz wycbrażeniem tegoż w współczesnej rzeźbie ludowej. ° IHi Oceniając przydatność objętych niniejszymiI'oz;ważaniami prac, jako źródeł dla współczesnego badaczra irrteresującego się tradycyjną kulturą polskich Żydów, należy zastanowić się nad ki~koma podstawowYffili problemami. L Rejduch-Samkowa, Elementy sztuki ludowej i nieprofesjonalnej w małojudaikach, "Lud" t. 61. 1977, s. 140 - 152. '" M. Krajewslka, MUczqce kamienie, War,szawa 1981. ,;S F. Kotula. lVliasteczlco na przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Rz'eszów 1981; tegoż, Muzykant y, Warszawa 1'979. Należy równ~eż wspomnieć WJ tym miejscu o bardzo interesującej pracy o charakterze wspomnieniowym. A. Bień, Bóg wysoko, dom daleko, Warszawa 1981. ';9 A. Cała, Stosunek swój-obcy w kulturze ludowej, "Etnografia Polska" t. 26, 1982. :,. 103 - 125. 'o O. Goldberg-Mulktiewicz. Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 34, 1980, s. 218 - 2.2-5; tejże, "Obcy" w obrzędzie weselnym, "Literatura Ludowa" R. 12, 1978, s. 48 - 57. 56 polski.ch �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 87 Kluczowym zagadnieni,em, na które należy odpowiedzieć jest oczywi;;cis pytanie, czego konkretni,e pnace te dotyczą. Tematyc~nie należy POdL1E+Ć je na dwie podstawowe grupy: te które dotyczą życia wewnętrznego społeczności żydow::1kiej,a więc j'ej struktury wewnętrznej, obrz~dów dorocznych, rodzinnych, wieTzeń, folkloru slownego, kultury mateóalnej, sztuki; oraz te, które odnoszą się do \Sfery stosun!ków i zachowan, jaka znajdowała się poza wewnętrznym życiem ,gminy żyd.owskiej, sianow'iła płaszczyzny kontaktów, czy mO:ŻJetylko sty;ku pomiędzy społecznością żydowską a otaczającą ją ludnością polską. Poza tym, zarówno w ;:Jracach wchodzących w zakres jednej, jak ,i drugiej grupy, mamy peWJe:lładunek wiadomości historyczmych, dotyczących przede wszystkim czaSl' osiedlania się Zydów w danym milasteczku czy wsi, (}roaznajważnieJszych wydarzeń z tymże osiedlani~m się związanych, jak też sporo wiadomości demograficznych. Często zaró\vno wiadomości historyczne, jak; dane cyfrowe stanowią przedruki z iJnnych opnaoowań, ale czasem są lE'Żrezu1tat'em poszukiwań archiwalnych, czy też badań ter,(2Innwych przeprowad"'onych przez autora pra1cy. Wartość omawi:anych artykułów jest oczywiście różna. Wśród prac dOlYUących życia wewnętrznego gminy żydowskiej największą wartość maJą te, które zostały napisane przez au!torów Zydów, a więc na podstawie obserwacji uczestniczącej, lub też samodzielnie zebranych materiałów terenowych, czy też jak na przy;kład w "Izrae~icie", na podstawie odpowiedzi nadesła:nych na wcześniej drukowane apele czy kwestiQllariuszc·, Słabą stroną tych pnac jast to, że często celem a'U'tocabyło przede wszy,,:akim spopularyzowamie żydow\Skiej kultury wśród nieżydowskkh czytElników i wówczas ujęte są bardzo płytko, zawieralją wriele uproszczeń lub tłumaczeń z takich źródeł jak Talmud 'czy midrasze. Brak odnies)cnia do źródła stanowi też cechę tych prac, którą współczesny etnogrilf musi wziąć pod uwagę. Największą trudność współczesnemu badaczov.i spraw,i wykorzystanie prac z wyżej wymienionej grupy, zawi,erających materiały dotyczące wierzeń, zabiegów magicznych or,az teksty folklorystyczne. Materiały te zawierają różnorakie wierzenia, wskazówki jak sit; zachować w poszczególnyoh wypadkach, ZJakazyi naka'zy magiczne. Publikowane są one chaotycznie, bez podania źródła, teksty folklorystyczne często publikowane w tłumaczeniach, z których trudno zOI"ientować się, czy tłumac'lowi chodziło o zachowanie treści, czy formy utworu. Mateniały dotyczące wewnętrznego życia społecZlnościżydowskiej zbiera'ne przez obserwatorów z zewnątrz, względnie przy pomocy inf'armatorów lrzecich, prz'ekazują najczęściej jedynie treść obrzędu, a lIlie jego formę, Oczywiście posiadają też pewną dozę niedokładności wyniikającej już to z lIliezrozumienila podstawowych pra,w i treści religii żydowskiej, już to z niewłaściwego interpretowania poszczególnych zachowań. �88 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Druga grupa omawianych materiałów, to prace odnoszące się do :ych przejawów tradycyjnego życia żydowskiej społeczności, które stanowiły płaszczyznę sty,ku kultury żydowskiej z polską. Do prac tych zalliczamy przede wszystkim ro'zważania o charakterze teoretycznym na temat wspólnych wątków folklorystycznych, oraz s:z;ereg opmcowań, czy choćby tylko krótkich wzmi'anetk, na temat pracy żydowskich handlarzy; zarówno tych osiadłych, ha,ndlujących w sklepikach czy na jarmarkach, jak .i ty~h wędrownych, oraz na temat rzemieślniików i ich wyrobów wykonywanych na rynek zewnętrzny, dla ludnoGoinieżydowskiej. Ich wspólną i najczęściej powtarzającą się słabą stroną jest brak dokładności w przytClczaniu nazwisk żyd,owskich rzemieślników, czasem też miejscowości, z ~tórych poszczególni handlarze pochodzili. Chłopi najczęściej nie znali prawdziwych nazwisk Żydów, określali ich najczęściej imieniem, bardzo ,:zęsto przekręconym, spolszczonym w swoisty sposób. Często też określali poszczególnych handlarzy czy rzemi'eślników żydowskich przydomkiem, który charakteryzował cechy zewnętrzne noszącago tenże przydomek. lub określał jego zawód. Tak na przykład spotY1kamyokreśle:nia w rodzaju .,kolawy Jasek", czy też "Szaja-pachciarz". Obyczaj ten, być może wieś polS'ka przejęł<a z żydowskieg>o miastecZJka, gdzie często posługiwiano się takimi określeniami wobec sąsiadów. Prace, w których autorzy podają bezbłędnie żydowskie imiona i nazwiska należą w omawianym materiale do rzadkości. PrzedstaWiiając tę bardzo ogólną próbę oceny omawianego materiału, wydaje mi się koniecznym, poowięcenie paru słów pracom dotyczącym kultury materialnej i sztuki. Autorzy poszczególnych opracowań, dają opisy poszczególnych przedmiotów znalezionych w terenie, względnie wspierają się przykła0ami eksponatów muzealnych. Tych ostatn;ch prac jest bardzo niewiele, jak też niewi'ele za'bytków żydow~kich znaleźć można obecnie w polskich muzeach. W więks:wści zostały one zebnane poostat.niej wojnie i posiadają wszystkie braki tak tworzonych kolekcji. Przede wszystkim bralki w dokumentacji ·odnośnio prowenie.ncji przedmiotu, jego wykonawcy, miejsca wykonania czy też użytkownika. Oczywiście kolekcje te gromadzone 'są nieplanowo, w zależności od znalezi.sk. przeważają w nich przedmioty kultu. Bardziej inte'resująco prz.edstawia się sprawa przedmiotów wytwarzanych przez żydowskich rzemieślników dla nieżydowskiegoodbiorcy. Eksponatów takJich, wchodzących w zakres rzemi.osła a!r1ystycznego czy też przedmi'otów codziennego użytku, je.st w polskich kolekcj'ach muzealnych bardzo wiele. Niestety w przeważającej większości zgi·nęły one l)ezpowrotnie dla etnografa zajmująoego się pwbląmatyką żydowską. jako wytwór żydowskiego rzemieślnikla. Tylko bo'wiem w nielicznych wypadkach zostały tak skatalogowane i nawet wówczas dokumentacja najczę- �Problematyka żydowska w etnografii polskiej ściej pełna jest niedokładności, zresztą niezawionionych przez muzeolo-· gów. Powtarzają się PQlruszone powyżej problemy - przekręcone nazwiska, imiona tylko, itp. W większościi wypadków sytuacja wygląda jednak jeszcze mniej pomyślnie. Poszczególne eksponaty, na przykład meble ludowe kupowane do muzeów opatrzone są nazwiskami ich właścicieli od których zostały kupione, a więc od użytkowników, a nie wykonawców. Zarówno żydowscy, jak i polscy rzemieślnicy nie sygnowali swych wyrobów wi(;c też owo niedopatrzenie w dokumentacji jest stratą nie do odrobienia. Eksponowana na wystawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie skrzynia ludowa autoryzowana przez stolarza żydowskiego, należydo bardzo rzadko spotykanych wyjątków. Dowodem całkowitego braku korelacji pomiędzy żydowskim wykonawcą a przedmiotem przez niego' zrobionym może być krakowska kolekcj.a klejnotów lud·owych. Wiadomo, że były one wykonywane zarówno przez polskich, jak i żydowskich jubilerów. Nazwiska rzemieślników podaje w swej pracy na ten temat Tadeusz Seweryn, jedna'k do zbiorów muzealnych 'zakupywano poszczegól-· nc j:rzcumioty od podkrakowsbch chłopów i ich na'Zwiska są jedynymi w dokumentacji poszczególnych zabyhków. Reasumując ninriejsze rozwa2Jania wydaje mi się godnym podkreślenia fakt, że zainteresowaniom polskich etnografów zawdzięcza etnografia ży_· dowska początki swego rozwoju, jeżeli idzie o materi'ał dotyczący polskich Żydów. Mimo nieścisłości, o których wyżej była mowa, mimo konieczności wyłuskiwania niefiaz bardzo znikomych wiadomości na temat Żydów z całości opracowań, omawiane prace mogą niewtąpliwie przysłużyć się do po::;zerzenia bazy, zezwalającej na opracowanie poszczególnych pro-· blemów dotyczących żydD\vskiej kultury tradycyjnej. Olga MI11kiewic::-GolcLberg JEWISH PIWBLEMS IN POLISH ETHNOGRAPHY. (summary) Polish writers initiated the ;ntere"t in Jewish culture in the various regions of Poland. Jan Kal'iowicz was the first Polish etnographer who understood the necessity to undertake research on traditio!lal Jewish culture, whereas Ale:ksander Świętochowski presented the first program of methodical research among Jewl',. aceomp:lnicci oy a questionnaire. in the columns of .Wisła' (the Vistula) magazine in 1890. 111 a later period, this periodical published question.naires and studies of' �'90 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Henryk Lew, Samuel Adalberg and Regina Lilientalowa, authors associated with Jewish culture. The author of this paper describes some monographic studies, <lmong others those by R. Lilientalowa and B. W. Segel, having discussed Jewish culture problems in two specific journals - in ,Lud', an ethnographical magazine, and in "Izraelita'. a socio-literary periodical. In the year.s POlst World War I period research undertakings within Jewis'h communities, and by those associated with the Yiddish Scientific Institute (YIVO) established :in Vilnyus, tooik the lead in semitic research. The wG-rks 0.£ Regina LilientaIowa and Giza Franklowa deserve most attention among the author who write about Jewish culture in the Polish language. The names of M. Goldstein and K. Dresdner - the authors of the boo.k ,Kultura i sztuka ludu ży·d0wskiego na ziemia·ch polskich' (Culture and art of the Jews on the Polish terribo'ry') - are also worth mentioning. A lot of data concerning Jewish culture 'is found in memoirs and in studies on Polish folk art and crafts. The i,nterest in Jewish culture changed character after Wodd War II due to eradication of traditional Polish Jews society. The great majority of post-war research consists of reeallections and documentation of the saved remnants of Jewish 'culture. The interest in Jewish culture increased in the 1970's. Works appeared dealing with Polish-Jewish cultural interraction and the image of the Jew in Polish folkIoreat this time. Polish ethnographical literature constitutes a valuable s,ource for research on ;traditional Jewish culture, despite the gaps in descriptions of the Polish-Jewish cultural problems and inconsistencies found in semitic studies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ddbf78e0ff9d53849d25dab918479db.pdf 2b920c648b8dadf9f0a023d84cff2083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1948 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1808 Title A name given to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.47-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 II. PRZED lOO-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ ANNA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JEGO POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE. lIEJSCE W ŻYCIU NAUKOWYM I KULTURALNYM KRAJU Inicjatywa utworzenia Towarzystwa Ludoznawczego (taką nazwę nosiło ono pierwotnie) zrodziła się 'vV łon:i,e Sekcji Antr:opologic:unej Zjazdu Polskich Lekarzy i Przy,rodników w Krakowie dnia 22 sierpnia 1891 r. Projekt ten wyszedł od Seweryna Udzieli. Wtedy też utWOI"zono komitet, który milał zająć się realizacją tej uchwały. Po paru rueudanych próbach - władz·e austriackie z począt.ku nie chciały udzielić zg.ody - projekt doczekał się realizacji We Lwowie dzięklienergii Antoniego Kaliny, profesora slawistyki Uniwersytetu Lwowskiego i grupy współpracujących z nim ludzi (Czekanowskiego J., 1946, s. 34 -: 35). Od tego czasu, mimo zmiennych kolei losu, okresów wzlotu i upadku, działa ono do dziś, wychodzi również jego organ "Lud" założ,ony w pierwszym I10ku ist.nienia Towarzystwa. Jest wic;c ono nie tylko jednym z najstarszych, ale i jednym z nielicznych XIX-wiecznych towarzystw naukowych w Polsce, które działa nieprzerwanie od daty swego założenia do dnia dzisiejszego. Dzieje Towarzystwa i jego udział w naukowym i kulturalnym życiu Polski łączą się z dziejami zainteresowań kulturą ludową, a te z kolei znajdują swe uwarunkowanie w zmieniającej się sytuacji politycznej, dochodzących do głosu 'nowych ideologiach społecznych; w nowych prądach artystycznych, czy wreszcie w odkryciach naukowych, nieraz odległychod dyscyplin humanistycznych, posiadających jednaJk wpływ na kształtowanie się ich metod pracy i przedmiotu badań. Pierwsze wyraźniejsze zainteresowanie kulturą warstwy chłopskiej budzi się już u schyŁku XVIII w., jeśli nie brać pod 'liwagę starszych, sporadycznie pojawiających się utworów literaakich a tematyce chłopskiej. Związane to jest z powstającą wśród warstw oświeconych nową koncepl Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego przez autorkG na jubileuszowej sesji 90-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, wrze9ień 1985 r. �-48 PRZED lOO-LECIEM PTL cją narodu, która zaczęła dostrzegać w chłopach obywateli państwa. Ten llIowat,orskipogląd na strukturę narodu znaLazł odbicie choćby w Konstytucji 3 Maj'a, czy w Insurekcj:i Kościuszkowskiej. Ostateczna utrata niepodl,egłości zwróc~ła umysły ku poszukiwaniom sposobów przetrwania Na'1'odu. Doceni,ono wówczas wart,ość siły jaką reprezentuje tradycja narodowa, zarówno historyczna, jak i kulturalna. Zaczęto poszukiwać rodowodu własnego narodu i rodzimej kultury narodowej. Owcześni uczeni doszLi do. wn.iosiku,że bazę źródłową naszych dziejów można wzbogacić o nowe źródła, jakimi, ich zdaniem, mogły być przekazy ustne, tradycja żywa wśród warstwy chłopskiej. P,owszechne było wtedy przekonanie, że kultura chłopska, rozwijająca się w izolacji od wpływów obcych, zachowała czyste i nie skażone tradycje prasłowiańskie i prapolskie. Stud~a n.ad wiejskim fo~klaoom mogą nam więc, .jak sądzono, otwo.I'zyć drogę do rpo.znanianaI~odoWiejprzesz},Qści.W tym celu należało zbierać legendy, baśnie, pieśni na podstawie których zamierzano rekonstruować najstansze nasze dzieje. Na tEn "naukowy" kierunek ustosunkowania się do kultury chłopskiej nawarstwił się romantyzm. Romantycy dostrzegali w kulturze ludowej j'ej walory estetyczne, któr,e traktowaLi jako i1nspirację własnej · twórcz.ości aTtystycznej, przede wszystklim literrnck~ej. Oba te prądy, naukowy i artystyczny, nawzajem się uzupełniające doprowadziły do wyidealizowania obrazu wsi, do naiwnego chłopomaństwa, zaś w nauoe do Jednostronnych studiów prawie wyłącznie nad folklorem slownym. Niemniej dały one impuls do zainteresowania się wsią i zaowooowały licznymi z:bio'rami¢eśni i podań. PewiEIn ,odwrót od bezkrytycznego uwielbi'eIlia dla kultury chł-opsbej przyniosła rzeź galicyjska 1846 r. (posern-Zieliński A., 1973, s. 56). Zaczęto temz patrzeć na wieś bardziej krytycznie. Pierwszym uderzeniem w wyideali'zowany świat kultury chłopskiej stała się praca Ryszarda W.incentego Beirw;ińskiego, Studia o literaturze ludowej, gdzie autor dowodzi, że £'olklor chł'opski bynajmniej nie jest czystym tworem rodzimej tradycji, paeciwnie - że reprezentuje zlepek wątków ogólno-€uropej·skich przejętych przez chłopów za pośrednictwem dworu i kościoła (Ber'WińskliR. W., 1854). Do zmiany spojrzen:i1ai metody zbierania i analizowania materiałów t€!Tenowych przyczyruiło się także na!Tastająoe na Zachodzie 'znaczenie nauk przyrodniczych i przenoszenie do humanistyiki, choć z pewnym opóźnieniem, metod i teoriIi -zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i ścisłych (np. ewolucjonizm). Doda1Jlmwym wreszcie czynnikiem, który przyniósł nowe, bardziej krytyczne spojTz,en,ieludoznawców stał się pozytywizm zrodzony po upad·ku Pow:stania Styczniowego, a żywy i twórczy do ko,ńoo XIX w. �PRZED lOO-LECIEM PTL 49 W szczególnych warunkach, w jakich znajdował się wówczas Kraj, dwa pierw:sze kierunki: poszukiwania korzeni własnej kultury i ,romantyczne idealizowanie polskiej wsi (mimo naukowej krytyki tego ostatni,ego spojrzenia na rzeczywistość) przetrwały w naszym ludoznawstwie dłużej, godząc się z pozytywiz:rpoem,a przynajmniej nie wzbudzając namiętnych polemik, jak to było w literaturze pięknej. We wszysiJkich tych spojrze.niach .na kulturę wsi dominow.ało nastawi'enie patriotyczne, którego celem nadrzędnym byŁo podtrzymanie ducha tradycji narodowej. Te wyraźne trendy, które możemy obserwować w całej podzielonej między zaborców XIX-wiecznej Polsce występowały w różnym nasileniu w różnych zaborach. Pierwotnie w Polsce porozbi<orowej życi'e intelektualne koncentrowało się w 2 ośrodkach, w Wa,rsZJawiei WJlni,e).DopLero po .klęsce Powstania Listopadowego Rosja, systematycznie niszcząc wszelkie ogniska polSlkiej kultury. zamknęła tam uniwersytety i towarzystwa naukowe. Stan taki przetrwał do początków XX w. W Małopolsceośrodikiem życia umysłowego stało się Wolne Miasto Kraków (1815 - 1846 r.), później także Lwów jako stolica Galicji. P'o likwidacji W'olnego Miasta i woie\leniu Krakowa do Austrii życie intelektualne na krótko przygasa, by odrodzić się już po kilku latach. Dopiero jednak po klęsce Austri,i w wojnie z Prusami i uzyskaniu przez GaLicję autonomii (1866 T.) życie naullmwe i kulturalne tej części Polski rozkwita z niemal pełną swobodą. Lata siedemdz-iesiąte i następne to żywiołowy rozwój istniejących ci.powstanie nowych placówek naukowych. I tak w Galicji działają 2 uniwersytety, w Krak,o,wie i we Lwowie. w Krakowie powstaje w 1872 r. Akademia Ul11liejętniOści(Hulewicz J. 1958). Wtedy też zaczynają tWOirZYĆ się i rozwijać placówki, któr,e w svvym programie mają także badania kultury ludowej, jak np. powstała w 1873 r. Komisja AntropologiC'zna Aikademti Umiejętności~. Podczas gdy w Galicji powstają instytucje naukowe zrzeszające większą liczbę za.interesowanych osób, w Warszaw:i€ tego cm su zainteresowania kulturą ludową mają cha.rakter incjatyw indyWJidua1nych opartych ,o prywatny majątek poszczególnych entuzjastów-mecenasów. Tak np. powstało czasopismo etnogTafiC'z.ne"Wisła" zalożone w 1887 r. prz'ez literatów: Artura Grus2)eckiego i Adolfa DygasińSlkiego (Kapełuś H., 1982 c), przejęte już po, l'iOlkuprzez Jana Kadowicza którego zasługi dla ludoznawó:twa są ogromne, zar6wno dzięki jego własnej twórc2'Ości naukowej, jak dzięki umi€ljętnemu ki€rowaniu redakcją "Wisły", która była w ~ Komisja Anitropologiczma Akademii Umiejętności 'Z!ostała powoł,ana do życia uchwałą z 1873 r., a ukonstytuowala się w 1874 r. W trzy lata później Komisja zaczęła wydawać Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, gdzie zna1azły miejsce również artykuły etnograficzne (Kutrzebianka A., 1948, s. 16 - 17 oraz Jawollska E., 1982). 4 Lud. t. LXXII �50 PRZED lOO-LECIEM PTL owych czasach jednym z najlepszych czasopism etnograficznych w Europie (Kapełuś.H., 1982 a). Bardzo istotnym elementem rozwoju XIX-wiecznego ludoznawstwa była działalność Oskara l(,olberga zlapoczątkowana w 1839 r. terenowymi badaniami folklorystycznymi 3. Kolberg, jak wielu jemu współczesnych, wy;szedł z pozycji romantyzmu i patDiotyc:zmej myśli ocalenia dla skarbca kultury narodowej bogactw foLkloru wiejskiego. Po dwudziestu kilku latach zbierania, opracowywania i publikowania pieśr..i, po dogłqbnym poznaniu kultury ludowej i przemyśleniach metod jej zbierania i utrwalania w publikacjach, podjął plan opracowania oałego obszaru przedrozbiorowej Polski w formie monografiii Iregionalnych. Prócz folkloru słownego miały one zawierać również (i tu widzimy nowatorstwo Kolberga) dane z kultury mat~rialnej, społecznej i duchowej. Jak wiemy, zamiar swój zrealiz.ował, a równocześnie regionalna monografia kolbergowska stała .się na wiele dziesiątków lat wzorem dla współczesnych mu i przyszłych badaczy. W tej atmosferze coraz żywszego zainteresowania Ikulturami warstw nieelitarnych, nie tylko u nas, ale w całym ówczesnym cywilizow·anym świecie, zaczyna rodzić się potrzeba wymiany myśh, już nie tylko drogą publikacji, ale w formie bezpośrednich kontaktów. Zaczynają więc powstawać zrzeszenia ludzi o podobnych zainteresowaniach. P.ierwsze towarzystwo naukowe zrzeszające ludzi zainteresowanych człowiekiem i jego kulturą powstało w XVIII w. we Francji (Soci0te des observaleurs de l'homme, 1789 r.). Następne to Societe ethnologique (Paryż 1839 r.). szczególnie ważne, gdyż tu użyto już słowa "etnolog,ia". O kUka lat młodsze jest Ethnologioal Society ·of London (1843), a później wiele innych w różnych krajach Europy i Ameryki i(Gajkowa O., 19'59, s. 6 i 17 oraz tejże: 1967, s. 45aneks 2). Dla etnografii polskiej naj'ważniejszy będzie roik 1895 data powstania Towarzystwa Ludoznawczego. Jakkolwiek w stosunku do Francji ii Anglii jesteśmy spóźnieni o pół wieku, to biorąc pod uwagę kraje Europy Środkowej i Wschodniej znajdujemy się w czołówce. Przy narodzinach Towarzystwa dominującą rolę odegrał Antoni Kalina, profesor filologii słowiańskiej na uniwersytecile lwo'wskim, sam pochodzenia chłopskiego, doskonale obznajomiony z problemami wsi. Kalina został pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego i redaktorem "Ludu", a godność tę piastował przez 10 la,t. Zrzekł się jej już j'ako człowiek ciężko chory, na nok przed śmierClią (Kapełuś H., 1982 b, s. 344- 3 Oskar KO'lberg, jego koncepcja kultury ludowej i dorobek naukowy aoczeły się wielu opracowań (między innymi Millerowa E. i Skrukwa A.. 1982). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od 1961 r. prowadzi reedycję Dzieł Oskara Kolberga i sukcesywnie wydaje jego dalsze prace, dotąd nie publikowane. �PRZED lOO-LECIEM PTL 51 - 345). Dziesięć lat jego rządów to najwspauialszy okres rozwoju Towarzystwa. Kalina wypracował jego model, położył podwaliny zarówno ideologiczne, naukowe, jak i organizacyjne pod jego istnienie, on wprowadził je w nurt życia naukowego i społecznego Polski, on również wyr'obił mu markę na międzynal'Odo-wym ryniku nauko'wym. Na pierwszym zalożyci€lskim zebra;niu, na które przybyło 64osoby, utworz'ono B sekcji: archeologiczną, antropologiczną, jęzY'koznawczą, geograficzną, literacką, muzyczną, przemysł,ową i socjologiczną. Członkowie Towarzystwa dzielil,i is,ię na 4 grupy: członków założyci~li, jaik np_ Biblioteka Kórnicka, honorowyc~1 - np. hrabia Władysław Dzieduszycki założyciel Muzeum we Lwow.i'e, inicjator i mecenas wielu wydawnidw etnograficznych, czy też Jan Karłowicz redaktor warszawskiej "Wisły". Następna grupa to członkowie korespondenci, inaezej zagraniczni, których u począt:ków Towarzystwa było 7. Znajdujemy wśród nich takie nazwiska jak Lubor Niederle czy Aleksander Bruckner, wówczas profesor uniwersytetu berlińskiego. Wreszcie czwartą grupę stanowilii członkowie zwyczajni krajowi, wśród których spotykamy wiele wybitnych nazwisk ludzi, którzy na stałe wpisali się w ka,rty histor1.i kultury i nauki polskiej (Gajk,owa O., 1967, s. 10). ObOlknich- jednak spotykamy tu licznych amatorów, zwłaszcza nauczycieli, ale ,i innyah zawodów nie wyłączając gospodarzy wiejskich, dziE:kiczemu Towarzystwo ma charakter w pełni demokratyczny, a równocześnie ścisłe powiązanie z teTenem. Towarzystwo od razu naw,iązał,o współpracę z podobnymi towarzystwami zagranicznymi, z.ałożyło własną bibliotekę, wreszcie, co szczególnie nas zaskakuje, w 3 mieSliące po ukonstytuowaniu się v.rydalo pierwszy tom "Ludu", który stał się podstawą szerokiej krajowej :i międzynar,odowej wymiany, a tym samym rozwoju zbiorów bibliotecznych. Dotąd mówiliśmy o atmosferze, jaka poprzedziła powstanie Towarzystwa Ludo'Znawczego i o jego stronie organizacyjnej. PowJ'óćmy do spraw .najważniejszych, do eelów jakie sobie postawiło, sposobów ich realizacj'i i oddźwięku społecznego jaki znajdowały jego akcje. Należy przede wszystkim podkreślić, że TowarzystWio było pierwszą ,i na wi-ele lat jedyną instytucją skupiającą ludzi o zainteresowaniach ludoznawczych, przez co rozumiano zarówno dzisiejszą etnografię i etnologię, jak i folklorystykę, antropologię i inne nauki o człowieku (o czym świadczą nazwy jego sekcji). Nie byŁo bow,iem wówczas ani katedr uniwersyteckich a specj'alności etnograficznej, ani muzeów etnog;raficznych, zaś Akademia Umiejętności uwzględniała co prawda w pr'ogr-amie swej Komisji Antropologicznej i jej wydawnietwie te~matykę ludoznawczą, niemniej działo się t;o niejako na marginesie jej głównej działalności. Dopierro w 15 lat później w 1910 r. powołano we Lwowie pierlWS'Zą w Polsce katedrę etnografii (CzekanlQlwski J., 1946, s. 58), która zresztą �~2 PRZED lOO-LECIEM PTL po roku zakończyła swój żywot, by odI'odzić się dopiero po I wojnie światowej. W 19 lat po założeniu Towarzystwa Ludoznawczego powstała przy Komisji Antropol'ogicznej Akademii Umiejętności samodzieLna Sekcja Etnograficzna. Jak więc widzimy, od chwili swego powstania do uzyskania przez Pols.kę niepodlegiości' w 1918 r. Towarzystwo Ludoznawcze było wlaściwi'e jedyną trwale działającą polską instytucją eitnograficzną· Celem Towarzystwa, jak zresztą wszystkich działających w tym czasie ludoznawców \ było zbieranie i opis współcześnie jeszcze żywej kultury ludowej. MÓWi o tym Strzelecki w jednym z tomów Ludu: "zadaniem etnogra£;ii jest. odtworzyć obraz życia narodu, począwszy od najdawni'ej,szych prz'edhist0rycznych czasów, a w szerszym zakresie zbadać cywilizacyjny r'Ozwój ludzkości ... zadaniem Towarzystwa: 1) uratować i zachować przy życiu t,o, C'oobok i pomimo postępu oświaty i cyw:ihzacji ilstnieć mogło i powinno, 2) ur2.tować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" (cytuję za Gajkową, 1967, s. 14). Obszarem penetracji naukowej Towarzystwa miała być przede wszystkim Polska w swych granicach przedrozbiorowych. Odnotować tu nal€lży, że łamy .,Ludu" otwarte były, zgodnie z powyższymi założeniami, także dla innych narodów zamieszkujących dawną P'Olskę. Wśród zalożycieli Towarzystwa Ludoznawczego w,idzimy Ukra:iilc6w, a jednym z najbardziej aktywnych w walce o zatwierdzenie przez władze państ.wowe Towarzystwa był Ivan l:'~rana<,o,pisarz i uczony ukraiński. Towarzystwo poprzez arty;kuły naukowe, publikowanie prac materiałowych, sprawozdani:a i recenzje zamieszczane w "Lud~i'e" mialo .informować społeczeństwo polskiec6 dzieje się na niwie ludoznaM'stwa poza naszymi ganicami, a równocześnie ;informować zagranicę o życiu naukowym naszeg'O kraju. Nie tyLko j~dnak cele naukowe miał na uwadze założyciel Towarzystwa Kalina. W I tomie "Ludu" pisze on: "Dziś, :kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, poWi1nniśmy z.acząć budować 'Od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" {cytuję 'Za Gajkową, 1967, s. 13). Widzimy tu wyraźne społecznikoiWsikie nastawienie Kaliny, jego myśl, że Towarzystwo powinno służyć toakże sprawie chł,opsk:iej. O kierunku działania Towarz)7istwa najlepiej informują nas roczniki "Ludu". Wiemy więc, że jakkolwiek zał.ożone przez inteligentów, już od sameg10 początku było otwarte dla wszystkich, którym "sprawy ojczyste" 4 Pr,agnę zwróeić uwagę, że archaicZJ!'lie dziś dla nas brzmiący termin "ludomawl:>two"nie jest niczym innym jak spolszczonym terminem "etnolog,ia" == wiedza o człowieku, poznanie ("znawstwo") czlowieka. Świadomi tego byli autorzy przelomu XIX i XX w., którzy w pierwszych numerach "Ludu" używają tych dwu terminów wy'miennie. �PRZED lOO-LECIEM PTL 53 nie były obojętne, bez względu na ich stopień wykształcenia. Szybko też szeregi Towarzystwa zasilili nauczyciele, często sami wiej9kiego pochodzenia, którzy rozsiani po zapadłych wilOsk~ch całej ówczesnej Galicji nie tylko wstępowali w szeregi członków Towarzystwa, ale również zasilali łamy "Ludu" zbieranymi przez siebie materiałami (Kapełuś H., 1982, b, s. 339) 5. Towarzystwo starało Elię zaktywizować społeczeństwo, zachęcić do pracy, pokierować badaniami amatorskimi i ukierunkować je. Ogłasza się więc w "Ludzie" instrUlkcje dla zbieraczy folkloru, publikuje kwestionariusze, informuje co i jak należy zbi:erać, a następnie rec1aikcja przeI'edaguje, nieraz bardzo nieudolnie przygot'owane, aczkolwiek ciekawe w swej treści materiały nadesłane z terenu. Towarzystwo tego czasu, jak ,i póżniej, miało na uwadze cele ni'e tylko naukowe i społeczne, ale patriotyczne i oświatowe. Te ostatnie realizowane były przez aktywizowanie np. nauczycieli, ale i innych członków i sympatyków, do akcji zbierackich i rozbudzanie u nich tym sposobem zainteresowań intelektualnych, a równocześnie informowani'e społeczeństwa o wartościach kultury wiejskiej. Miało ono również na celu zintegrowanie ludzi interesujących się sprawami kultury ludowej. Cel ten w pełni osiągnięto. Pomięd,_y Zarządem Towarzystwa i Redakcją "Ludu" a wszystkimi liczącymi się wówczas ludoznawcami panowała harmonia i współpraca nie znana w tym stopniu już chyba nigdy potem w środowisku etnograficznym. Pierwszym członkiem honorowym został Km'łowicz, redaktor warszawskiej "Wisły", a kiedy temu ostatniemu czasopismu groziła likwidacja, członkowie Towarzystwa LudoznawcZego uchwalają apel o jego zachowanie (Kapełuś H., 1982 b, s. 274). Widzimy żywą współpracę przez wzajemne zasilanie artykułami między "Ludem", "Wisłą" a wydawnictwami Akademii Umiejętności. Akademia wspiera finansowo "Lud", który nie posiadał żadnej dotacji i wydawany był wyłącznie z prywatnych datków członków i mecenasów Towarzystwa. Rola naukowa Towarzystwa polegała jaszcze i na tym, że w początkach swego istnienia wykształciło wielu ludoznawców. Dali się oni później poznać jako znani badacze. W braku katedr uniwersyteckich korzystanie z porad redakcyjnych, z publikowanych w "Ludzie" kwestiona;riu5 Warto tu podkreślić rolę nauczycieli :szkół ludowych, jak je wtenczas nazywano, w zbieraniu i opracowyw,aniu, a następnie publi'kowaniu materiałów etnograficznych. Najwybitniejsi z nich to Seweryn Udziela, Ludwik Młynek, Jan Swiętek - ale także bardzo wielu innych mniej znanych zbierało materiały i publikowało je w "Ludzie", lub przekazywało wyniki ankiet i opisy d,n Redakcji ..Ludu" dla dalszego, syntetycznego wykorzystania. �54 PRZED lOO-LECIEM PTL szy, dyskusje z Redakcją przy publikowaniu materiałów własnych, spełniały rolę "terminowania" naukowego, zastępowały systematyczne studia na uczel<ni. Jeszcze na przełomie XIX i XX w., a więc w okresie pnwstania i dynamiczneg.o rozwoju Towarzystwa, ludoznawstwo czy też etnografia nie były LI nas traktowane ja,ko samodzielna dyscyplina. Wystarczy przejrzeć listę osób związanych z "Wisłą", z Komisją Antropologiczną Akademi.i Umiejętności, czy Towarzystwem LudoznawC'zymi "Ludem" żeby stwierdzić, że nikt z nich (może z wyjątkiem Ci1szewskiego i później Krzywickiego) nie był pr,ofesjo'nalistą. By1i to antropologowie, archeolodzy, historycy, językoznawcy żeby wymienić tylko pokrewne dyscypliny, nie mówiąc o przedstawicielach nauk przyrodniczych i innych. J ak pisze w Historii Etnografii Polskiej A. Posem-Zieliński, dla usamodzielnienia się dyscypliny naukowej potrzeba m.in. profesjonalizacji zainteresowań, powstania instytucji naukowych o określonym pI'ofilu badawczym, wreszcie wzrostu rozważań teoretycznych i metodologicznych (P03ern-Zieliński A., 1973, s. 29). Niewątpliwi'e Tovvarzystwo spełniało dwa pierwsze z tych warunków kształcąc ludzi i dając im bazę instytucjonalną - i tu leży jego bardzo istotna r,ola w r<ozwoju etnografii polskiej. Ludoznawstwo galicyjskie nie tyle szukaŁo nowych rozwiązań teoretycznych i metodologicznych co, wzorem !<Jolberga, gromadziło materiały na potrzeby przyszłych sytnez, a swą pracę naukową traktowało po trosze ,.jako służbę społeczną, której celem jest utrwalenie dla przyszłości ginącego świata kultury cMopskiej" jako założeniach ideologiczno-!1aukowych Seweryna Udzieli pisze Elżbieta Jaworska (1982, s. 190). W pierwszym okresie działalności Towarzystwa badacze z nim związani przyjęli modny wówczas w nauce europejskiej ewolucjonizm. Dopełnił się więc ostatni warunek usamodzielnienia się etnografii jako dyscypliny naukowej, eo zaowocowało powolaniem we Lwowie w 1910 r. pierwszej w historii Polski katedry etnografii (Cw1(anow3ki J., 1946, s. 58). Nie jest istotne, że po roku przestała dZ1i'ałać.W,ażne i Qwocne jest natomiast, że uczyniono pierwszy krok ku wyodrębnieniu etnografii jako Isamoistnego studium uniwersyteokiego, że powstał w ten sposób precedens. Tymcw.sem po śmierci Kaliny Towarzystwo znacznie obniża swą aktywność. Kolejni jego prezesi są na ogół wybitnymi uczonymi, lecz w innych dz'iedzinach wi€dzy i rzec :można "nie mają serca" dla ludoznawstwa. Wr€szcie nadchodzi I wojna światowa, która ostatecznie paraliżuje wszelkie inicj1atywy. Niemniej jeszcze przed jej wybuchem w redakcji "Ludu" zaznacza siG nowy prąd. Wchodzi wówczas do akcji grupa młodych, daw- �PRZED lOO-LECIEM PTL 55 nychćó ypendystów Ossoli:neum, z Adamem Fischerem na Gelei redakcja znacznie więcej uwagi zaczyna poświęcać problemom teoretycznym 6. Okres międzywojenneg,o dwudziestolecia to czas dym.amicznego rozwoju polskiej etnografii. Na wszystk~ch uniwersytetaoh, tych już istniejących, odbudowanych po okresie niewoli, jak i tworzonyoh od nowa, powstają katedJ'Y etnografii. W niektórych ośrodkach działają nawet przez pewien czas ::-ównolegle po dwie katedry (np. w Krakowie wykładają przez pewien czas równolegle Moszyński 'i Bystroń, w Warszatwie Krzywieki i Poniatowski). W Polskiej Akademii Umiejętności zaczyna działać świeżo wyodn;bni·ona Komisj.a Etnograficzna, powstają Hczne muz·oo 'etnograficzne lub z rozbud{)waiIlymi działa!II1ietnograf!icLnymi. Entuzjazm tJowarzy~zący odbudowie niepodległego Państwa sprzyja także ()rganiwwaniu od nowa nowej dyscyphnyetnografii. Uczeni czują się zwolnieni z patriotYCZl1<>gO obowiązku dokumentowania kultury tradycyjnej, dla której już tak wiele zdziałały poprzednie pokoleni.a. CaŁe społeczeństwo, a wraz z nim nauka polska zapatrzone jest w przyszłość, w to co nowe, co mówi o rozwoju, o procesie tworz·enia nowych wartości. Polacy podzi'el'eni do niE.da\':na kordanami zaborców mają ter.az swobodę kontaktowania się, bezp{)sredniej wymiany myśli, otwierają się granice Państwa (co szczególnie ważne dla dawnego zaboru rosyjskiego oddzielonego przed I wojną o~l państw Europy Zachodniej barierą paszportową), umożliwiając kontakty z nauką światową, czy to osobIste, czy przez swobodny dostęp do literatury innych krajów. W tych warunk,ach Towarzystwo Ludoznawcze, któr·e do I wojny światowej było jedyną instytucją etnograficzną, traci n<'łzmaczerniu tym bardzlej, że jak wspomnieliśmy w okres międzywojenny weszło ono \v ni'e najlepszej sytuacji wewnętrznej. Towarzystwo okresu międzyw1oj·ennego zmienił,o zasadniczo swą struktur,;. cele .i działalność. Stało się to dzięki grupi;e ,osób, które t'eraz objęły w nim rządy, a przede wszystkim dzięki J.anowi Cze:katnowslciemu,którego osobowość zaciążyła zdecydowa.nie na losach T,owarzystwa. Został on prezesem Towa,rzystwa, którą to funkcję piastował przez 19 lat. Sekretarzem był Adam Fischer, który równocześnie sprawował funkcję redakt()Ta "Ludu" (pełnił ją przez bhSlk,o30 lat). VII 1921 r. wstaje za}.ożone w Warszawie PoLskie Towarzystwo Etnologiczne (Gajkowa O., 1967, s. 19). Lista jego członków to lista wszystkich najwybitniejszych naszych koryfeuszy ill'auki tej epoki, co zapowiada mł,adf'mu T'owa-rzystwu świetną przyszlość naukową. U samego początku raz " _-\dam Fischer został wybrany sekretarzem Towri.l"zystwa Ludoznawczego w 1910 r. (Kapeluś H.. 1982 b, s. 348). p'!f':-WSZY po �56 PRZED lOO-LECIEM PTL swego istnienia zostaje ono wzmocnione dzięki fuzji, jaka dokonuje się między Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Etnologicznym, przy czym Towarzystwo Ludoznalwcze staje się, za zgodą swego Zarządu, jedynie prowincjonalnym, aczkolw.iekautonomicznym oddziałem Towarzystwa Etnologicznego 7. Fuzja ta ma w pewnym stopniu charakter unii person,alnej - dotychczasowy prez·es Towarzystwa Ludoznawczego, prof. Czekanowski zostaje prezesem P.olskiego Towarzystwa Etnologicznego. Tak wspaniale zapowiadające się naukowo Polskie Towarzystwo Etnologiczne z'awi,odło pokładane w nim nadzieje. Jeg,o członkowie zajeci byli budowaniem własnych kateldr ;i organizowaniem nauki i -nie miel: czasu dz·iałać na rzecz nOiWoprzez siebie stworzonej .instytucji. Podnosi się coprawda w tym ·czasie metodologiczny poz~om "Ludu", ale właś,nie na tle sporów metodologicznych następuje rm.łam między członkami redakcji. Po kilku latach taiki'ejpróby, dzięki zagwamntowanej autonomiczności "Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Etnolog.icznego" odrywa się .on od Warszawy i powraca do pierwotnej struktury i stylu działalności jako Towarzystwo Ludoznawcze. Drugim zamachem Ula całość Polsiki.ego TOWIa,rzystwaLudoznawczego była uchwała Zgromadzenia z dnia 12 maja 1926 r. 'o oddaniu ..\\0"1 wieczysty depozyt" zbiorów etnograficznych oooz biblioteki ZakładOWi Etnologicznemu Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Podyktowane to by lo 00 prawda brakiem miejsca na przechowywanie rosnącego stale księgozbioru, niemniej stwarzało zagrożenie utraty biblioteki na rzecz Z'CłJkładuuniwe:nsyt-eClkiego 8. Jak jednak wyn-ik'a z dalszych losów tej hi7 Począwszy od t. 21:1922 r. "Lud" przestaje być organem Towarzy.,twa Ludoznawczego - zostaje ono jedynie wydawcą tego czasopi~ma. Wyraz tcmu daje okładka g·dzje czytamy: "Lud, Organ P.olskJiego Towarzystwa Etno,lo,gicznego. wydawany przez Pols.kJie Towarzystwo Ludoznawcze we Lwow.ie". "Lud" zachowuje dawną numerację tomów. ale równocześnie, jako "Seria II". czyli seria już Pols:kJiego TowaHystwa Etnologicznego, posiada drugą numerację zaczynająca się od ,,1". Dla przykładu: Tam 23 ma na str·onie tytułowej podanc "Seda II, tom III, rok 1924 Ogólnego zbioru tom XXHI", a miej:sce wydania to już nie Lwów. siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale "Lwów-Warszawa-Kraków-Poznań -Wilno". W czym zaznacza lS·ięogólnopolski za,sięg działalności Polskiego Tr)warzystwa Etnolog·icznego. Sytuacja taka trwa do tomu 31:1'932 r., czyli przez 11 tomów. Dopiero tom 32 ma w nagłóW!ku z powrotem: "Lud, Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie" ~nie'mniej, obok numera'cji ciągłej, zachowano nadal numerację serii II. Nadmienić tu należy, że Gajkowa mylnie, podaje jakoby pod firmą PTE wyszło tylko 4 tomy Ludu (t. 21 - 24) (Gaj kowa O., 1967, s. 20 - 21). 8 Por. Dziesięcioleoie Zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana KaZJ'mierza we Lwo·wie (1924 - 1934), "Lud", t. 32:1933 r., s. 1084. Gajkowa mylnie podaje jakoby decyzja o przekazaniu Biblioteki PTL zapadła na Walnym Zgromadzeniu 26.VI. 1934 (Gaikowa O., 1967, s. 25). W protokole tego zebrania nie ma mowy o ,)rzeka- �PRZED UJO-LECIEM PTL 57 bhoteki, była ona wyodrębniona ze zbiorów bibliotecznych Zakładu Etno-logicznego, dzięki czemu Towarzyst,wo mogło ją odzyskać po II wojnie światowej. Dzięki temu, że Polskie T'Owarzystwo Etnologiczne okazało się być efemerydą, która szybko zakończyła swój żywot, zostało uratowane Towarzystwo Ludoznawcze, aczk,olwi'ek w niczym nie przypominało już te-· go Towarzystwa, jakie stworzył i tak świetnie rozwinął Kalina i grupa jego współpracowników. Ówczesny Zarząd, a właściwie jego prezes, latami nie zwoływali Walnych Zgromadzeń, nie organizowali posiedzeń nauko-wych, a tym bardziej popularno-naukowych Nie inter,esowano się zupełnie członkami Towarzystwa, nic też dziwnego, że i,ch licz,ba z około 500' w 1904 L, czyli jeszcze wcz'asie p:I'ezesury Kaliny, spadła u schyłku okresu międzywojennego do 78 członków "i w doda1!kupłacących słabo" (Czekanowski J., 1946, s. 78) 10. Poważną konkurencją dla Towarzystwa stało się też utworzenie na Uniwersytecie Lwowskim "Koła Nauk Antropologicznych", do którego wLStąpilirównież etnografowie, które "stało się bardzo rychło jednym z najżywszych ośrodków gromadzących mł,odzież '0 zainteresowaniach naukowych 'i odgrywało dosyć dużą mIę w jej życiu towarzyskim" (Czekanowski J., 1946, s. 76) ". Cała dzialalność Towarzystwa w okresie międzywojennym skupiała się na wydawaniu "Ludu" (w latach 1895 - 1914 wyszło 19 tomów, wokresie międzywojennym do 1939 r. 16 tomów), którego poziom naukowy podniósł się znaczni'e. Stał się on piJsmem o szerokim tematycznie zasięgu na sku tek zdominow'ania etnografów przede wszystkim przez antropologów, ale także językoznawców, polonistów i inne pokrewne specjalności. Równocześnie, dzięki konsekwentiuie prowadzonej wymianie "Lu-g. za ni ubilioteki. Czyt.amy tam natomia.st, że -księgozbiór liczył wówczas 1519 dZ1ieł,. w tym 346 czasopism ("Lud", t. 32: 1933, s. 184). 9 Owczesny prezet; Towarzystwa pisze o okresie międzywojennym: ,.Ześrodkowawszy działalność naukową w dobrze funkcjonujących pracowniach uniwersyteckdch nqe przywiązywaliśmy, być może niesłusznie, w.iększej wagi do zebrań naukowych Towarzystwa" (Czekanowski J., 1946, s. 76). 10 Najlepszym dokumentem dla tych czasów są wychodzące w okresie międzywojennym tumy "Ludu". Jest Ito pewnego rodzaju anty-ź,ródło, gdy o maraźmie organizacyjnym wnioskować możemy raczej z braku informacji o dział,alności Towarzystwa. Nato-mia~'it obraz tego jak ono wtedy wyglądało nakreślił jego ówczesny prezes, z dużą dozą samoikryty,cyzmu pisze: "Nie kwapi!]oiśmy slię też ... ze zwoływaniem Walnych Zgromadzeń . _. wszelka trasika o nich (.członków PTL) wydawała się nam bezcelowym marnowaniem czasu i energii" (Czekanowski J.. 1946, s. 77). II O działalności Kola bardzo interesująco pisze prof. Franciszek Wokroj. w swych nie publikowanych w.spomnieniach. �58 PRZED lOO-LECIEM PTL du" na inne wydawnictwa krajowe i zagm:niczne powiększała się systematycznie biblioteka Towarzystwa, zde1poiHoIwana - jak to już było powiedz:iane - w Za1kładzie Etnologii Uniwersytetu, gdzie służyła studentom i pmcownikom naukowym. Dwudziestolecie międzywojenne Towarzystwa ocenia Czekanowski jasno i lapida:t1nie. Pisze on: "Zarząd Towarzystwa Ludoznawczego, zapomniawszy o tym, że jest emanacją jego cz1onków, przestał się nimi interesować, 00 spowodowało ich konsekwentną, aczkolwiek powolną dezercję. Natomiast Prezydium, również zapomniane przez Zarząd, przeist'oczyło się w przedsiębiorstwo wyda:wnicze, subwencjonowane przez Ministerstwo Wyznań Religijinychi Oświecenia Publicznego oraz przez Fundusz Kultury Nal1odowej, podporządkowane troskom bibliotecznym Katedry Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierm" (Czekanowski J., 1946, s. BO - Bl). Zrezygnowanie z organizowania życia :naukowego poprzez konferencje, referaty naukowe, z przyCIągania ludzi o zainteresowaniach etnograficznych, z propagowania wśród szerszych rzesz społeczeństwa wiedzy o kulturze ludowej i z gr'omadzenia materiałów opisowyoh było niewątpliwym odejści1em od pierwotnej koncepcji TowarzY1stwa. Również fakt z,robienia z Towarzystwa instytucji czysto lokalnej, lwowskiej, służącej wyłącznie celom katedr uniwersyteckich stało się zaprzeczeniem aspiracji Kaliny i piervy'szych członków Towarzystwa, którzy mimo podziału kordonami starali sif~ o utrzymanie kontaktu li współpracy z całY1m terenem dawnej Polski. Wreszcie "Lud", w okresie międzywojennym nadal jedyne czasopismo naukowe naszej dyscyphny, przestał być czasopismem ściśle etnograficznym. Należy jednak podnieść również pewne pozytywne zmiany, jakie dla Towarzystwa przyniósł okres międzywojenny - 'a wszystkie one łączą się z osobą Adama Fischera, :sekretarz'a Towarzystwa i redaktora "Ludu", w tym czasie już profesora etnografii Uniwersytetu Lwowskiego. On bowienI założył wtedy Archiwum T'owarzystwa, prowadził wymianę "Ludu" z ponad stu instytucjami, wzbogacając w ten sposób bibliotekę. On też przystąpił do wydawani'anowej serii Prac EtnograjicznYlch, których ukazały się 4 zeszyty, zaś piąty, znajdujący się już w druku, został zniszczony przez okupantów (Czekanowski J., 1946, s. 78). W miarę regularnie ukazywał się również "Lud". Okres II wojny światowej znamionuje całkowite zahamowanie działalnościorganizacyj:no-naukowej w Polsce. Żywotność naszego narodu dała jednako sobie ZJnać ,natychmiast po zak,ończeniu działań wojennych. Już 12 paździer:nika 1945 r. gI'Ono dawnych lwowsk,ich działaczy Towarzystwa Ludoznawczego, któI'e znalaz10 się w Lublinie, zwołało pierwsze powojenne zebra,nie, reaktywujące jego działaLność na nowym miejscu i �PRZED lOO-LECIEM PTL 59 w Hó',vej sytu'3cji politycnn{)-społecznej. Warto ku ich chwale wymienić nazw~,:,ka tych pierwszych inicjat'mów i organizat'orów, których dziełem było zwołanie pierwszego powojennego Walnego Zgf\Omadzenia członków. Byli nimi: J. Czekanowski - spiritus movens odrodzenia Towarzystwa, J. Gajek, L. Halban i J.lVIydlarski (Gajk{)wa O., 1~67, s. 27). 22 listopada 1945 r., ~ 50-tą rocznicę powstania Towarzystwa, zwołano w Lublinie XXI WaLne Zgromadzen~e, 'na którym wybrano Zarząd i gdzie zapadły ważne. obowiązujące do dziś uchwały. Na,kreślono plan prac organizacyjnych ~ naukowych, wracając do pier~otneg{) zainicjowanego przez Kalinę o,wa~":ego charakteru T'owarzystwa, ale z podk.reśleniem w statucie jego nauKowości. Niezwłocznie też nowy Zarząd, jaki czł,oHkowie. których liczba już w piorwszych miesiącach działaLności wZT\osła do około 200, przys~ąpili do linlensywnego działani.a. Udał'o się wyni'eść z pożogi wojenn'Ó} bibliotekę i archiwum, a przede wszystkim zapał i bezinteresowną chęć :lziałania dla dobra Towarzystwa i nauki polskliJej. Towarzystw,o spotkało "ię z poparciem etnografów z całej P'ol'ski, stał,o się prawdziwą reprez2:1tacją naszej dyscypliny'". Głównym mot'orem wszelkich poezyni:lń był v.'ledy pełen dynamizmu i Ii:nicjatywy Józef Gajek (K.owalska-Lewicka .:l, .. 19H5, s. lH - 22), za.ś patronował całemu prz·edsięwzięciu i wspi-er:ał je S\"':;111 autorytetem Jan Cz,ekanowsk.i. Zaczął się wtedy szybki rozwój Towa:·zystwa. Ruszyły wydawnictwa"":"'" a więc "Lud" i Prace Etnologiczr.E'. które debiutują do.skiQIoołą i nowatorską w skali europejsiki-ej pracą Tadeusza Milewskiego: Zarys językoznawstwa ogólnego. Jedne za drugimi powstają nowe serie wydawnicze i czasopisma jak: Prace i Materiały EtlOgrafic.zne, w następnych Latach Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archi'curn Etnograficzne, Biblioteka Popularna, a z czasem "Literatura Lud,r)\ya ,. i "Lódzkie Studia Etmograficnl1le". Badacze polscy, :nawet w mro- '" o tym jak dalece Towarzysl~wO reprezentow;;,lo wówczas całą pols'ką etnografię, zarówno jej luminarzy okresu międzywojennego, jak i młodsze pokolenie badaczy. świadczyć może .skład Zarządu i Komitetu Redakcyjnego wybrane na pierwszym '.lOwojennym \Valnym Zgromadzeniu Towarzystwa w Lublinie 22.XI.l-945. Znajcf>J.'e:ny tam takie nazwiska: Prezydium: Prezes - prof.' Kazimierz Moszyński, Kr<;k~,\', V-prezes'i: prof. dr Jan Czekanowski, Lu bl'in, prof. dr Leon Halban, Lublin. S€kretarz - prof. dr Józef Gajek, LubLin, Zast. sekl'. - dr Roman Reinfuss, Krakó-x. Członkami Zarządu byli: J. SI. Bystroń, K. Dobrowolski, E. Frankowski, J. N. Kłosowski, J. Zołna-Manugiewicz, J. Mydlarski, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. 'Świeży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz-Adamska, .J. Zborowski. Komilet Redakcyjny to: E. Bulanda, W. Dynowski, J. Gajek, M. Gładysz, J, Klimaszewska, A. K·,i;rzebianka. R. Reinf.u::;s, T. Seweryn, T. Szeligowski, M. Znamierowska-Pr'li,f~c'owa (Sprawozdanie XXI Walnego Zebrania Towarzystwa Ludoz.na wczego; Lud, ~. 36:19-16.s. 415). Dla wszystkich za.interesowanych niłszą dyscypliną !komentarz jt'st tu niepotn~ebny. Skład osobowy władz Towarzystwa gwarantował, że teraz stani€: s;ę ono z powrotem Towarzy.siwem Etnologicznym (.laik głosi francuska jego nazw<~ n;] okładkach Ludu), a Lud będzie z powrotem organem ludoznawczym. �60 PRZED l00-LECIEM PTL kachokupacji hitlerowskiej pracowali naukowo i bezpośrednio po wojnie wystąpili z gotowymi rękopisami. T-eikiredakcyjne wydawnictw PTL pęczni'ały od nowych maszynopisów. Równocześni'e rozpoczęto prowadzenie systematycznych badań terenowych, na'w;iąZHno zerwane przez wojnę kontakty między!i1arQdowe, wznowiono wymi,anę wydawnictw, kompletowano bibliotekę. K'orzyst'ając zotwarrte@o charakteru Towarzystwa zaczęli powiększać jego szeregi liczni amatorzy interesujący się kulturą ludową, zaczęły też powstawać Oddziały Towa,rzystwa l'ozrzuoone po całej Polsce, nie tylko w miastach uniwersyteckich, ale i w małych ośrodkach pmwincjonalnych. W'alne Zgromadzenia, połąc:wne zawsze z sesją naukową i wycieczką krajoznawczo-etnog,raficzną odbywały (i odbywają się do dziś) za każdym razem w innym OŚl'Odiku.Aktywizują one l'ok-a1neśrodowiska, przynosząc równocześnie korzyści naukowe. Podkreślić należy nowy styl pracy wprowadwny po II wojnie, a kontynuowany do dziś, który ~olega na podtrzymanliu więzi między Zarządem a członkami Towarzyst wa. Przytoczę tu głos obiektywnego obserwatora, Anny Kutrzebiaollk;, która na gorąco w 1947 r., a więc w 2 1ata po reaktywowan:iu TO'Warzy"twa, tak oceniała jego działalność w pi,erwszych latach powojennych: ..Towarzystwo jest tą platformą, na której spoty-kają się w chwili obecnej wszyscy czynni etnografowie polscy w tr,osc,e o wrganizc.walThiesystematycznyoh badań ... nad kulturą wsi polskiej" {Kutrz-ebianka A., 1948. s 52). Istotnie, w tym pierwszym powojennym okresie Towarzystwo było jedyną ogólnokrajową instytucją etnograficzną, przy tym łegitynLljącą się półwieczną tradycją. Było ono prowadzone nowocześn:ie, otwart-e na wszystko co dział,o się WÓWCZ'aIS w nauce polskiej i etnologii światowej. Stało się także jedyną w P,olsceoficyną wyda1wniczą dla prac etnograficznych i z etnografią związanych, a "Lud" jedynym polskim czao'iopismem etnograficznym. T,owarzystwo inicjowało badania terenowe. było platformą, na której spotykali sięetnograiowi,e profesjonaliści i anntorzy. Jeśli zaś chodzi o zawodowych etnografów, pr,acowników uczelni, iinstytutów badawczych, muzeów, resortu ,kultury czy też instytucj.i naukowo-użytk'owych ja,k Cepelia - dkl tych ludzi T'owarzystwo było i je::;t nadal jedynym miejseem, Jedynym "neutralnym grUJntem" gdzie mogą się wzaj-emnie poznać, zaprezentować ,osiągnięcia badawcze. podyskutować, wymienić informacje i doświ,adczenia. Towarzystwo' w pierwszym dwudziestoleciu swego powojennego i.stnienia spełniło doni,osłą polę jalko f'orum specjalistów. Włączył,o się we wmysbkie ważniejsze akcje organizacyjno-naukowe, zwołując ogóLnopolskie konferencje dla przedyskutowania :ró:żmyohspra~, przedstawiając następnie sformułowane tam wni,oski. Dotyczyły one różnych aktualnych. problemów, jakie nurtowały ówczesną naukę polską. Między innymi odbyły się dyskusje na temat nowej formy studiów etnograficznych na uniwersy- �PRZED lOO-LECIEM PTL 61 teŁacrL konferencj,a poświęoona alnalizie stanu :i potrzeb etnografii zorganizowIana przed I Kongresem Nauki Polskłej, a także konferencje inicjujące różne ogólnopolskie akcje naukowe, nie zaWsze potem reali~owane przez samo Towarzystwo choćby dlatego, że l1Iiebyło ono i nie jest instytutem ;laukowym, ni,e dysponuj'e więc etatowymi pDacownikami nauk,owymi, Ci. nie wszystko zr,obić można wyłącznie siłami społecznymi. "flakpowstała inicjatywa opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego odstąpiona później, po licznych dyskusjach metodologli:cznych, które przygotowały jego kształt, do realizacji Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN. Podobnie, temuż InstytutoW,i Polsbe Towarzystwo Ludoznawcze odstiWiło swą późniejszą inicjatywę, podjętą na Walnym Zgromadze:1iu w Zakopanem, zorg1anizowania międz)"narodowych badań karpackich. realizowaną do dziś w ramach Międzynanodowej Komisji KarpackIeJ (Kowalska-Lewicka A., 1985, s. 20 - 21). 'Towarzystwo włączyło się w szereg aktualnych w tym czasie problemów badawczych, między innymi śledziło proeesy .integracyjne ludności napływającej na ZJiemie Zachodnie, 00 zaowocowało dwoma monografiami wydanymi przez PTL. W obrębie Towarzystwa zrodZlił się pomysł reedycji dzieł Oskara Kolberga oraz opracowania pozostawionych przezeń materiałów rękopiśmiennych, tzw. Tek Kolbergowsbch. Tę inicjatywę udało się szczęśliwie zrealizować własnymi silami, dzięki specjalnej uchwale Rady Pań:stwa. Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara 1(,olberga,od swego Po\vst:mia po 19(\7 r. (data śmierci prof. Burszty) działając pod sprężystym kiero,wnictwem prof. Józefa Burszty, stanow:i dziś prawdziwą chlubę TowarzYitwa. Przykłady można by mnożyć, ale już te jakie przyt'oczylam pozwalają na stwierdzenie, że P,olskJi.eTowarzystwo Ludoznawcze w pierwszym dwudziestoleciu powojennym przeżyło okres niebywałego rozkwitu i ,odegrało wiodącą rolE; jako organizatm życia naukowego w Polsee i reprezentacja polskiej etnografiJi w kraju i za granicą. Jego rola jako wyspecjalizowanej oficyny wydawniczej jest powszechnie Znail1Ja i do dziś przodująca wśród instytucji wydających dzieła etnograficzne. I tu stajemy przed zadaniem najtrudniejszym, przed oceną ostatruiego dwudziestolecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie można ukryć, li ," W Sprawozdaniu z XXI (1945 r.) Walnego Zebrania PTL (czyli pierwszego jakie odbyło się "araz po wojnie) czytamy, że na tymże zebraniu prof. Gajek przedstawił plan działania Towarzystwa, w którym znajdowało się m. in. "przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego (Lud, t. 3,6:1946, s. 415). Pisze o tym również Czekanowski (1946, s. 83 i 84). Czyli, że pomysł opracowania i wydania takiego Atlasu, realizowany do dziś i będący jednym z naczelnych powojennych osiągnięć polskiej etnografii został zasygnalizowany już w pierwozym dniu powojennej dviałalności Towarzystwa. �62 PRZED JOO-LECIEM PTL że role i autorytet T10warzystwa w tym os ta tnim okresie zmalały. Przyczyny tego są nader zlo2Jone. Przede wszystkim straciło ono swą monopolistyczną pozycję, jaką mialo bezpośrednio po II wojnie. Nauka z cz«"'::m wstała zinstytucjOi...'1.alizowana, powstało i rozwinęlo się wiele nowych placówek etnografimmych, 'a ieh pracownicy zostali niejako zamkn:ęci w swoich rCEortach i mają ogmnic'lony cz,as i możliwości działania poza nimi - a Towarzystwo opiera się przecież wyłącznie na pracy społecznej, Rolę nadrzędną w E1tnografii, 'koordynującą poczynania etnograficzne w Polsce, przejął Komitet Nauk Etnologicznych PAN, ktÓ!"y działa podobnie jak Towarzystwo, organizując ogólnopolskie sesje naukowe, planujac i finansując wydawnictwa, przy równoczesnym wysol{jim autorytecie wynikającym z dwu przyczyn. Pierwsza z nich polega na tym, że członkami Komitetu są wyłącznie etnografowie i folikloryści samodz.ielni pracownicy nauki oraz kierownicy wa:żmli-ej,szych w skali państwowej placówek etnograficznych w sumie wszyscy polscy etnografowie na ważniejszych stanowiskach. Po wtóre jest t,o instytucja powolalna przez PoLską Akademię Nauk dla reprezentow3rri-a i koordynowa:I1Iia prac etnogr8ficzny-ch, po;siadająca poparei'e tejż'e Aikad~ll1Iii :i reprezentująca jej interesy. Ponadto przy PolskiejAkademi~ Naulk powstały nOWe wydawnictwa etnograficzne. Również wiele muzeów i uczelni zaczęło wydawać własne czasopisma i serie łamiąc, zresztą z wybitną korzyścią dla nauki, monopol wydawniczy T'owarzystwa. Mimo zmi,cnionej sytuacji ostatniego dwudziestolecia PDlskie To\\'a:'zystwo Ludoznawcze nadal prowadzi ożywioną działalność naukową. edytorską i popularyzacyjną. Nadal wyehodzą wszystkJie jego cza sopism3 i wydawnictwa seryjne (w sumi'e 9 tytułów wydawniczych). Jego żywotność manifestuje się między innymi stale powiększającą się liczbą cz10nków, k,tóra wedle sprawozdania SClkretarza Generalnego PTL za okres do sierpnia 1986 wyrażała się liczbą 1.196 osób skupi.onych w 21 oddziałach terenowych ("Lud", t. 71: 1987 T., s. 384). Oddziały staje się rozwijają, a przy niektórych powstały specjalistyczne kola za,interesowań. Oddzi.ałyorganizują l'dkalne i ogólnopolskie sesje naukowe (specjaliizują się w tym typie dz,iała1ności Oddziały w Krakowie i Wfloclawiu, a także Poznaniu i Łodz\i), prowadzą działalność popularYZla,torską (tu wyróżniają się Oddziały w Mszanie Dolnej, Ł'Ocizi, ostatni·o talkże w Kaliszu. Przy tych 3 ost'atnich Oddziałach, dzię:)ti i:ruicjatywie li ogr.omnej pracy dr Jana DeJkow~idego z Łodzi, pows1Jały grupy mepwfesj-olIlalistów zrzeszone w kola (np. Koło Miłośników Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim PTL), które poświęciły się zbieraniu folk10ru swyoh środowisk (Łodzi, Kalisza i Opoczna wra'Z z okolicami). RównoczeŚIlJi.€ Koła te pro\vadzą pracę popularyzatorską i naukową, organizują wystawy, przygotowują publiI\mcje, swe materiały udostępniają prof-esjonaloym badaczom. Korzyl �PRZED lOO-LECIEM PTL 63 stają z nich Z!właszcza studenci etnografii UllIiw~rsytetu Łódzkiego i pracownicy nauk'owi tegoż Uniwersytetu.' Biblioteka Towarzystwa powiększa się sta,le, Wedle stanu z końca Lipca 1986 liczyła ona ,,15.306 voL dzieł zViartych oraz 15.307 voL czasopism i wydawnictw seryjnych". Książki nabywane są bądż droga zakupów, napływają jako dary, bądź drogą wymiany z 42 instytucjanlli krajowymi i 175 zagranicznymi w 37 Imajach śW1ilata(Spra'wozdanie Sekretarza Generalnego PTL, "Lud" t. 71: 1987 r., s. 391). Wreszcie corocznie odbywają się Walne Zgromadzenia i towa,rzyszące lim sesje naukowe, z których wiele wstało utrwaloinych przez opublikowani1e referatów. Towarzystvlo stara się ostatnio wzmooni'ć swą pozycję międzynH'rIOdową przez wysłanie do wielu zagranicznych Towarzystw propozycji współpracy, a przede wszystkim przez zorganizowanie pierwszej w swych dziej'ach międzynarodowej konferencji na temat innowacji w zwyczajch żYlwieniowych. Miała ona miejsce w październiku 1985 r.,odbyła się w Karn:i,owicach pod Krakowem, zgromadziła badaczy z 16 państw Europy i Ameryki. Konferencją tą Towarzystwo zamierza otworzyć serię podobnych międzynarodowych spot1kań odbywanych co kilka lat. Warto wreszcie podkreślić, że przy T'owarzystwie dz:rała jako jego' agenda jedy,ny w Polsce Ośrodek Dokumentacji li Infol'macji Etnograficznej powstały z inicjatywy prof. dr Broni<sła:wy K<opczyńskiej-JaworskiEij i przez nią po dziś dzień kiterowany w ramach pracy społecznej. MieśQi się on w Łodzi, zatrudni<a 2 osoby, posiada własne archiwum, publikuje indeksy i bibliografie i służy info['macjami w zakresie naszej dyscypliny zarówno śaiśle naukowymi, jak i dotyczącymi or,galnizacji życia naukowego i kulturalnego w kraju i zagranicą. Sądzę jednak, że perspekty'wa czasu jest jeszcze zbyt mała by mOżna było obiektywnie omówić bliski nam okres. Ocenę czasów nam współczesnych poZ'Ostawiamy naszym Inastępoom, którzy prawdopodobnie dokonają jej z okazji jubileuszu 100 rocznicy założenia Towarzystwa. LITERATURA Eerwiński, Hyszard Wincenty 1954 - Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Poznań. Czekanows'ki, Jan 1946 - Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". "Lud", t. 36, Lublin, s. 33- 88. Gajkowa, Olga, 1959 - Jan Karlowicz i Ludwik. Krzywicki jako re]Jrezentanci dwu nurtów: w etnologii polskiej. Arohiwum Etnograficzne, nr 19; WwcŁaw. �,64 PRZED Historia 1967 - wój Polskiego i znaczenie IDO-LECIEM PTL Towarzystwa w ciągu Ludoznawczego. Jego powstanie, roz- "Lud", t. 51, Wrocław, s. siedemdziesięciolecia. 7 - 56. Hulewicz, J. Akademia 1958 - Jaworska, 1982 Umięjętności w Krakowie 1873 - 1919. Zarys dziejów. Wro- cław. Elżbieta Działalność - jętności folklorystyczna w Krakowie, Komisjl [w:] Antropologicznej Dzieje Warszawa, s. 140 - 226. Antoni (Od Reda'kcjoi) 1895 -- Słowo wstępne. "Lud", t. 1, s. 1-4, Kapełuś, Helena. Akademii folklory.9tyki JJolskiej Umie- 1864 - 1919, Kalina. 1932a - Jan Karlowicz (1836 - 1903) [w:] - 1919, Warszawa, "Lud" 1982b - Organ [w:] Dzieje 1982c - "WisIa" Lwów Dzieje folk/o'rystyki polskiej 1864- s. 227 - 263. Towarzystwa folklorystyki (1887 -1905), Ludoznawczego polskiej [w:] Dzieje we 1864 - 1919), folklorystyki Lwowil' Warszawa polskiej (1895 - 1918). s. 338 - 39()1 1864 -1919, War- szawa, s. 264 - 337 Kowalska-Lewick.a, Anna 1985 - Józef Gajek w Polskim Towarzystwie LudoznalC(.::ylH .. ,Lud" t. (D, Wro- cław. s. 18 - 22 Kutrzebianka, Anna 1948 - Rozwój. etnografii t. 14, Kraków lVIillcrowa, Elżbieta i Skrukwa 1982 - Oskar Kolberg w Polsce. Historia na1tki polskiej UJ monografiach, Agata (1814 - 1890), [w:] Dzieje folklorystyki )Jolskiej 1864 - 1918, WaGzawa, s. 25 - 103. Posem-Zieliński, Aleksander 1'973 - Kształtowanie ukowej (do się etnografii 1939 r.), polskiej [w:] IIistoria jako samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny Wrocław, na- s. 29- - 113. Kroniki Anna Sprawozdal1Jia w kolejnych Kowalska tomach "Ludu" t. 1 - 69, W95 - 1985 r. - Lewicka THE POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY. ITS ROLE IN SCIENTIFIC AND CULTURAL LIFE IN POLAND. (summary) The Ethnographical Society, this being li,t:s former name, was established in LvoV' in 1985. It is one of the oldest scientific societies that has worked continuously in Poland science the time of its foundaibiOin. To the presentday it publishes the journal "Lud". Antoni Kalina, a profesor of Slavonic studies at Jan KaZJimierz Univers'ity in Lvov, played a crucial role in the birth of the Society. He became its first chair- �PRZED man a!~ci the first editor-in-chief 65 lOO-LECIEM PTL of the "Lud" periodical. He performed his duties f Gr 10 year". The importance of the Ethnographical Society, which in ,1945 became the .1;'0lish Ethnographical Society, varied ,in the scienbific and cultural life of .l;'oland in the a:: but hundred-years of its existance. Supponling scientific re:s'earch, organizing the libraryand archives, and publishing, it promoted development of ethnology. Recognizing the values of Polish folk culture. Today, the .l;'olish Bthnographical Society, which cooperates with academic ethnological institutions, is still an importam center of scientific research and the ,integration of protes'sional and unprofes':onal ethnologi.sts. �._----~------------~-------------ł ł I Ii ~ ł ł : ~ ~ ł ł ł : Szanowni Czytelnicy! Informujemy, warzysIwa książki Marka ~ ~ że z tzw. zapasów Ludoznawczego we Gawęckiego własnych Wrocławiu Zarząd Autor stnikiem naniu. ł notował , i ~ agrarnej polskiej W przewrotów się jak wa, kto z kim tor ł łł przysłowiowy tę powinni ł ale ; dziennikarskich I lokalną i tradycyjnych, ;. l z Uniwersytetu społeczności politycznych. r próbuje także na badania analizie rzeczywistość wiadujemy i w tym kraju wyprawy swojej na Obok koniec "glinony przeczytać wszyscy ci. ; zgoła odmiennych się liczyć, którzy mniemają, iż przed serią na temat obszaru gwałtownych naszych technik lub wioskowego Bliskiego podstawie zrozumieli przenikania w nowości i Środkowego trwający ł ~ wisko- ł ! Auprze! '" Książko: ł łł Wschod'~. nieraz od ł do- patronem. społeczeństwa. powierzchownych pełni ~ zmia.1 uprawy klientem proces ł ZQ- struktury kto był czyim nam Poz- w ówczesnej : ł ucze- autor i hierarchio badacze na od Mickiewicza wiejska nieufności nie tylko owego : ; '" r. bedac rodzina przedstawić mur" w 1976 im. Ada.ma wiejskich krótko było AFGANISTANU. Wrocław 1983. terenowe informacji ukształtowana musiał ~ '" ~ ł ~ To- interesującej ł , ł Polskiego sprzedaż zatytułowanej: WIEŚ ŚRODKOWEGO I PÓŁNOCNEGO TRADYCJA I PRÓBY MODERNIZACJI, Oma 180 zł. prowadził Główny prowadzi lat l relacii ~ dramat '" Algoo;"oO" m. 1895 Zamówienia kierować no adres: Zarząd Główny POlSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ;~: '" i i ul. Szewska 36 50 - 139 Wrocław Wy,y/ko w wHmo;em po'''owym łł ł I.••••••••••••••••..•••••..••••.•••.••• ~~~~~ ..••••., ••••.••••..•••.•••. ~ ł i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf2bcc67f0dd084f85cb6701e50246c.pdf 4eef0445641986087e1845c79d7ce4f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3528 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.190-192 Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE N. 3 OF L K THE POLISH A ACADAMY OF Y E A R BOOK X I V R T SCIENCES I960 SUMMMARY O F A R T I C L E S Jerzy Pietrusiński ICON DAUBING. - EASTERN MAŁOPOLSKA Research on late Byzantine and Byzantine-like p a i n t i n g i n P o l a n d has n o t y e t g o n e f a r e n o u g h t o determine definitely the artistic origin of icon paint­ ing, its trends a n d technique, or to establish its authorship, date a n d t h e social d e m a n d f o r i t . I t is t r u e t h a t , a p a r t f r o m t h e R u s s i a n i n f l u e n c e f r o m M o s c o w a n d N o v g o r o d , t h i s t r e n d has also been t r a c e d to t h e B a l k a n s , b u t these observations have n o t b e e n s u f f i c i e n t l y v e r i f i e d . T h e r e has also b e e n too l i t t l e a r c h i v e research. The archive material p u b l i s h e d so f a r p o i n t s t o t h e f a c t t h a t p a i n t e r s of i c o n s , w h o u p t o t h e m i d d l e o f t h e 1 6 t h c e n t u r y served royalty, began to belong to guilds a n d even to groups o f i c o n daubers ( „ p i c t o r suburbanus"). T h e purchasers of icons produced b y these guilds a n d daubers were m o s t l y the clergy a n d towns­ people, m a i n l y i n Russia, b u t t h e r e w e r e also P o l i s h i c o n p a i n t e r s a n d P o l i s h purchasers. T h e basis f o r o u r p r e s e n t r e s e a r c h a r e r e l i c s t h a t c a n be d e f i n i t e l y d a t e d . T h e a u t h o r of t h e a r t i c l e a n a l y s e s a g r o u p of specimens of icon p a i n t i n g p r o d u c e d i n Eastern M a ł o p o l s k a (on t h e U k r a i n i a n border) w h e n t h i s a r t w a s a l r e a d y b e g i n n i n g t o d i e out (17th a n d 18th cen­ turies). T h e p r i m i t i v i s m a n d occidentalism of the B y z a n t i n e - l i k e p a i n t i n g of t h a t region is t h e m a i n motif influencing both the f o r m and style a n d the i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n schemes as w e l l as the purport and meaning they symbolized. A n example of t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n t h i s a r t a r e t h e i m a g e s of St. G e o r g e d a t i n g b a c k t o t h e s e c o n d h a l f o f t h e 16th c e n t u r y ( f i g . 9-12) a n d „ D e a t h of t h e V i r g i n M a r y " , f r o m t h e 17th a n d 1 8 t h c e n t u r i e s ( f i g . 1 3 - 2 1 ) . H e r e one can trace t h e change f r o m t h e eastern B y z a n t i n e - l i k e a r t to the conventional B a r o q u e - l i k e a r t o f the West. I n the group of icons presented here, some o f t h e m b o r d e r on f o l k a r t , w h i l e others b o r d e r on the professional a r t of the guilds a n d t h e d a u b e r s . A l l of t h e m a r e c h a r a c t e r i z e d b y t h e p r i m i t i v i z a t i o n of B a r o q u e - l i k e forms, p a r t l y o r i g i n ­ a t i n g f r o m b o o k i l l u s t r a t i o n s . T h e f o l k i c o n s ( f i g , 20, 27, 29), i n s p i t e o f t h e v i s i b l e i n f l u e n c e o f B a r o q u e ­ l i k e s t y l i z a t i o n , a r e h o w e v e r n o t s i m p l y copies of this art. T h e i r p r i m i t i v i s m results n o t o n l y from a l a c k o f t r a i n i n g i n technique, t h e y also h a v e t h e s i m p l i c i t y of f o r m peculiar to f o l k artists a n d the characteristic simple s y m m e t r y i n the arrangement o f t h e f i g u r e s , i n t h e f e a t u r e s o f t h e faces a n d i n the azure coloured background. This simplicity can 190 be seen i n t h e symbolic backgrounds replacing i l l u s i o n i s t s c e n e r y ( f i g . 30), i n t h e f r e e , s k e t c h y o u t ­ l i n e o f t h e f i g u r e s , w h o s e faces a r e c h a r a c t e r i s t i c of t h e p h y s i o g n o m y o f t h e p e a s a n t s , a n d t h i s is e v i d e n t i n t h e f o l k i c o n s f r o m t h e e n d o f t h e 17th century. T h e f o l k icons take the o l d iconographic schemats a n d t h e i r hieratic, representative character, i n t r o d u c i n g n e w e m o t i o n a l v a l u e s . H e r e ' w e see a s o r t of „ r e a l i s m " i n t h e m e a n s of e x p r e s s i o n , a i m e d a t f a c i l i t a t i n g u n d e r s t a n d i n g of the religious m e a n i n g . T h e f o l k i c o n s go h a n d i n h a n d w i t h g r a p h i c a r t , w h i c h was often the source of i n s p i r a t i o n . T h e chan­ ges i n i c o n p a i n t i n g i n t h e 1 7 t h a n d 1 8 t h c e n t u r i e s w e n t so f a r t h a t , a p a r t f r o m t h e i c o n o g r a p h i c sche­ mat, v e r y l i t t l e r e m a i n e d of the B y z a n t i n e - l i k e t r a ­ ditions i n painting. I n conclusion, the a u t h o r calls f o r research i n t o the o r i g i n of f o l k p a i n t i n g i n Eastern Małopolska f r o m the p o i n t of v i e w of the influence exercised by icon painting. Roman Reinfuss VAKIA (Notes f r o m — FOLK ART I N CZECHOSLO­ a V i s i t i n 1959) G i v i n g his observations a b o u t t h e s i t u a t i o n i n f o l k art i n Czechoslovakia, the author writes that the degree t o w h i c h i t has s u r v i v e d i n v a r i o u s p a r t s of t h e c o u n t r y varies considerably. F o r instance, i n Bohemia, t h e most h i g h l y i n d u s t r i a l i z e d p a r t of the c o u n t r y , w h i c h has b e e n u n d e r t h e i n f l u e n c e o f t h e W e s t f o r c e n t u r i e s , f o l k a r t has d i e d o u t t o a m u c h greater extent. T h e h i s t o r i c a l changes i n d e v e l o p ­ m e n t c a n be seen, a m o n g o t h e r s , i n t h e a r c h i t e c t u r e i n t h e v i l l a g e s , w h e r e w e see f o r m s r e s u l t i n g f r o m folk influence o n the architecture of the towns ( f i g . 1, 2). T h e u r b a n i n f l u e n c e c a n a l s o b e s e e n i n i n t e r i o r d e c o r a t i o n a n d is also o u s t i n g f o l k costumes, w h i c h are o n l y m e t w i t h n o w among the w o m e n of t h e so-called „ C h o d s k " ( r o u n d the t o w n of D o m a z l i c e ) . A r t i s t i c f o l k h a n d i c r a f t s d i e d o u t as f a r b a c k as t h e t u r n o f t h e 1 9 t h a n d 2 0 t h c e n t u r i e s , o r w e r e a d a p t e d t o s u i t t h e needs o f t h e t o w n s . One can o n l y f i n d f o l k sculptures i n t h e museums. T h i s s a m e process i n M o r a v i a s t a r t e d a l i t t l e l a t e r , a n d thanks to this there are still w e l l preserved specimens of t i m b e r buildings a n d clay huts w i t h p o l y c h r o m i e o r n a m e n t a t i o n ( f i g . 5.). I n s i d e t h e c o t t ­ ages, i n s p i t e o f i n s t a l l a t i o n s a n d f u r n i t u r e o n t h e u r b a n m o d e l , one meets w i t h p a i n t e d coffers a n d folk benches ( i n C z e c h o s l o v a k Silesia, t h e old interior �decorations do n o t differ f r o m t h e i n t e r i o r s of S i l e s i a n h i g h l a n d e r s ' cottages o n t h e P o l i s h side). T h e f o l k costumes, s t i l l w o r n d u r i n g t h e i n t e r - w a r p e r i o d , have n o w disappeared. One meets here a n d there r e m a i n s o f t h e o l d f o l k h a n d i c r a f t s . F o l k a r t has s u r v i v e d to the greatest degree i n the parts of Slo­ v a k i a t h a t are the least a n d latest i n d u s t r i a l i z e d . Particularly in the most conservative Ukrainian v i l l a g e s o n e c a n s t i l l see r e l i c s o f t h e o l d m a t e r i a l a n d s o c i a l c u l t u r e . B u t h e r e , as i n t h e w h o l e o f S l o ­ v a k i a , changes are b e g i n n i n g to t a k e place w h i c h are ousting the t r a d i t i o n a l culture. H o w e v e r , o l d b u i l d i n g s h a v e been w e l l p r e s e r v e d here, a n d t h e r e are some good specimens o f t r a d i t i o n a l i n t e r i o r s w i t h d e c o r a t i v e m u r a l p a i n t i n g s ( f i g . 7) a n d i n t h e houses t h e r e a r e a l s o r e l i c s o f f o l k a r t s u c h as f u r n i t u r e , o r n a m e n t e d tools, o l d c e r a m i c w a r e , i n c l u d i n g the grey ceramic w a r e produced here t i l l the i n t e r - w a r period. H e r e there are q u i t e a n u m b e r of f o l k pottery workshops and hand printing works still operating. Folk costumes are w o r n on holidays. P a i n t i n g s o n glass, w h i c h a r e b e c o m i n g e v e r m o r e r a r e , a r e u s u a l l y f o u n d i n t h e r e g i o n o f Spis. F o l k s c u l p t u r e i n t h e s e p a r t s has s u r v i v e d w e l l a n d c a n even be f o u n d i n the t o w n s i n shrines i n niches on t h e w a l l s o f houses. Thanks to the i m p o r t a n t role played by folk culture i n the p e r i o d o f the national r e b i r t h of the Czechs a n d t h e S l o v a k s i n t h e 1 9 t h c e n t u r y , i t soon became t h e object of scientific research. A l r e a d y i n 1894 t h e N a r o d o p i s n a S p o l e c n o s t Ceskoslovenska w a s set u p t o c a r r y o u t r e s e a r c h i n t o t h e folk c u l t u r e o f t h e S l o v a k s , a n d i n 1895, a n e t h n o g r a p h i c e x h i b i t i o n was organized i n Prague, w h i c h initiated the campaign of collecting specimens o f f o l k art i n m u s e u m s . A t p r e s e n t , r e s e a r c h is b e i n g c o n d u c t e d by the E t h n o g r a p h i c Institutes of t h e Ceskoslovenska Akademia Vied i n Prague (with a branch i n Brno) and of the Slovenska A k a d e m i a V i e d i n Bratislava. C e n t r e s a t t h e u n v e r s i t i e s a n d at n u m e r o u s m u s e u m s a r e also c o n d u c t i n g r e s e a r c h o n f o l k c u l t u r e . T h e lack of an i n s t i t u t i o n i n Czechoslovakia w h i c h c o u l d c o n d u c t ^research i n t o f o l k a r t is t h e reason for neglect i n this f i e l d . T h e o n l y centre to conduct l o c a l r e s e a r c h is t h e „ U s t r e d i L i d o v e a U m e l c k e Vyroby", but only w i t h the a i m of examining the p r o d u c t i o n possibilities of f o l k handicrafts. T h e same centre takes a l i v e l y interest i n f o l k products, and, being guided mainly b y economic considerations a l l o w s too m u c h i n t e r v e n t i o n f r o m t r a i n e d artists who are r e d u c i n g f o l k a r t to t h e role of r e p r o d u c i n g patterns s u p p l i e d f o r this purpose. The Svez Ukraińskich Pracujucich in Presov collects a n d publishes m a t e r i a l s f o r the e t h n o g r a p h y of t h e U k r a i n i a n p o p u l a t i o n . T h e e t h n o g r a p h i c c o l ­ lections i n Bohemia a n d M o r a v i a , n u m b e r i n g over 43,000 e x h i b i t s , a r e t o be f o u n d i n 250 m u s e u m s a n d i n S l o v a k i a , i n a b o u t 15 m u s e u m s . T h e s e e t h n o g r a p h i c m u s e u m s a r e sections i n m a n y - d e p a r t m e n t museums a n d t h i s l a c k o f i n d e p e n d e n c e has a n a d v e r s e e f f e c t on their development. The exhibits are arranged according to the h i s t o r i c a l o r d e r of a topographical museum. The ethnographic materials are very mo­ destly represented i n r e l a t i o n to the collections i n the store-houses of t h e museums, w h i l e the u n i f o r m s c h e m a t o f t h e e x h i b i t s erases t h e i r i n d i v i d u a l f e a ­ tures. T h e w o r k e r s o f the museums keep scientific files, m a k e i n v e n t o r i e s , do c o n s e r v a t i o n w o r k , c o n ­ duct educational campaigns a n d organize exhibitions. I n 1952 a S k a n s e n m u s e u m w a s o p e n e d i n M o r a v i a (Roznov). T h e question o f Skansens is n o w t o p i c a l o w i n g to the devastation o f m a n y historical relics. In conclusion, the author informs the reader about Czechoslovak p u b l i c a t i o n s devoted to folk c u l t u r e , a m o n g w h i c h s p e c i a l m e n t i o n i s d u e to the series „ M a l e t i s k y " ( s m a l l p r i n t s ) i s s u e d b y t h e E t h n o ­ graphic Department i n Brno and edited by L . Kunz, a n d also t h e y e a r b o o k „ N o v e o b z o r y " i s s u e d b y t h e voivodship m u s e u m i n Presov, the q u a r t e r l y „ V a lassko" issued b y the m u s e u m i n B r n o a n d lastly „Radostna Zeme" published by Slesky Ustav i n Opava. Vladimir WARE Scheufler IN THE (Prague) BOHEMIAN — BLACK CERAMIC TERRITORIES T h e a u t h o r deals w i t h t h r e e groups of black ceramic w a r i n Bohemia: graphite, smoked and b l a c k e n e d w a r e . G r a p h i t e c e r a m i c w a r e ( f i g . 1, 2) is m a d e f r o m c l a y w i t h p o w d e r e d g r a p h i t e a d d e d t o make i t m o r e durable. I t was used i n pre-histonc t i m e s f o r vessels of e v e r y d a y use. I n the times recorded b y history i t was used exclusively for t e c h n i c a l purposes. T h i s t y p e of c e r a m i c w a r e w a s widespread i n the m i n i n g regions of B o h e m i a a n d M o r a v i a to meet the needs of m i n i n g a n d m e t a l l u r g y , a n d w a s used to m a k e m i n e r s ' lamps, s m a l l crucibles a n d s t o r a g e vessels. T h e s e u t e n s i l s d i s a p p e a r e d i n the 17th a n d 18th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the d e v e l o p m e n t o f t e c h n i q u e . O r n a m e n t a t i o n is r a r e l y m e t w i t h i n g r a p h i t e ceramic w a r e a n d is t h e n l i m i t e d to engraved h o r i z o n t a l lines, either s t r a i g h t or w a v y . T h e s e u t e n s i l s w e r e u s u a l l y m a d e b y t h e local potters. Smoked ceramic w a r e was very widespread i n B o h e m i a (fig. 3-9), a n d the methods o f its p r o d u c t i o n did not differ in principle from the technique a p p l i e d i n o t h e r c o u n t r i e s . T h e vessels w e r e b a k e d once a n d a t t h e e n d o f t h e b a k i n g a l l t h e o p e n i n g s i n t h e f u r n a c e w e r e s t o p p e d u p so t h a t t h e soot w h i c h t h e n f o r m e d s e t t l e d o n t h e vessels. After h a v i n g b e i n g r e m o v e d f r o m t h e f u r n a c e t h e vessels w e r e p o l i s h e d , e i t h e r a l l o v e r o r p a r t i a l l y ( f i g . 6, 8, 9) w h i c h process g a v e a s i m p l e o v a l o r n a m e n t a t ­ ion. S o m e t i m e s t h e s e vessels w e r e d e c o r a t e d with engraved or stamped pattents. This smoked ceramic mass w a s m o r e d u r a b l e t h a n t h e r e d c e r a m i c w a r e . Furnaces suitable for producing smoked ceramic w a r e w e r e k n o w n i n B o h e m i a as f a r b a c k as t h e 9th c e n t u r y , a n d i n t h e m i d d l e ages, t h e s m o k i n g o f c e r a m i c w a r e w a s a t e c h n i q u e as w i d e s p r e a d as r e d ceramics a n d represented a l l forms of mediaeval B o h e m i a n c e r a m i c vessels. B u t the most common f o r m w a s p o t s a n d j u g s f o r k e e p i n g f o o d i n . Vessels for ornamental purposes w e r e n o t smoked, and therefore smoked ceramic w a r e w a s m o r e c o m m o n in the c o u n t r y s i d e t h a n i n the t o w n s . I n the 16th century, the ever m o r e p o p u l a r glazed ceramic w a r e l i m i t e d t h e use o f s m o k e d c e r a m i c s o n l y t o c e r t a i n t y p e s o f vessels ( f o r s t o r a g e , f e r m e n t a t i o n , etc.). A t t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y s m o k e d c e r a m i c w a r e disappeared i n the regions where there was the g r e a t e s t t e c h n i c a l progress, b u t i t r e m a i n e d t i l l t h e 2 0 t h c e n t u r y ( f i g . 8, 9) i n t h e m o s t e c o n o m i c a l l y a n d c u l t u r a l l y b a c k w a r d areas. Such w a r e was still p r o d u c e d i n 1945 at p o t t e r y w o r k s h o p s i n M i l e v s k , Svarka, Kunstat, Valassko, Klobouky and Val. M e z i r i c . A t p r e s e n t s m o k e d c e r a m i c w a r e is p r o d u ­ ced i n v e r y s m a l l q u a n t i t i e s a n d solely f o r deco­ r a t i v e purposes. T h e t h i r d type of black ceramic w a r e is the b l a c k e n e d v a r i e t y , (after b a k i n g , a s o l u t i o n o f soot a n d v i n e g a r is r u b b e d i n t o the vessel which is afterwards polished). O n t h e basis o f i n f o r m a t i o n c o l l e c t e d , t h e a u t h o r s t a t e s t h a t t h i s t y p e o f vessel was p r o d u c e d i n M i l e v s k , a l t h o u g h no specimens were found. There are not many specimens of ceramic w a r e i n the museums either, a n d blackened not m u c h 191 �r e s e a r c h has b e e n m a d e i n t o t h i s t e c h n i q u e . T h e a u t h o r gives a list o f the m o s t i m p o r t a n t p u b l i c a t i o n s o n t h i s k i n d o f c e r a m i c w a r e a t t h e e n d of h i s article. Franciszek MAKER Kotula OF — CARVED WINCENTY JASKIER — TOYS W . J a s k i e r , b o r n i n 1892 i n D ę b i c a d i s t r i c t ( R z e ­ s z ó w V o i v o d s h i p ) , b e g a n t o c a r v e i n w o o d as a s m a l l boy w h i l e t e n d i n g cows. L a t e r he stopped c a r v i n g o w i n g t o l a c k o f t i m e . I t w a s o n l y a f e w y e a r s ago, as a n o l d m a n i n c a p a b l e o f d o i n g h e a v y f a r m w o r k , that he started tending cows again a n d w e n t back t o h i s c r e a t i v e w o r k . H e c a r v e s toys f o r c h i l d r e n i n w o o d : carts, w i n d m i l l s , b i r d s a n d a n i m a l s , d r a w i n g the outline first on a t h i c k board f r o m w h i c h he carves t h e m w i t h a pocket knife. H e takes the subjects f o r his w o r k f r o m his surroundings, f r o m h i s o b s e r v a t i o n s . A n e x c e p t i o n is t h e „ L i o n " ( f i g . 3, 4). c a r v e d f r o m a d r a w i n g he f o u n d i n a book. Jaskier does n o t c a r v e h u m a n f i g u r e s , i n . s p i t e of t h e f a c t t h a t t h e p a r i s h p r i e s t has t r i e d t o p e r s o u a d e h i m t o carve religious figurines. A p a r t f r o m m a k i n g toys, h e a l s o m a k e s b a s k e t s f o r h i s o w n use a n d f l o w e r pot stands of fine w o r k m a n s h i p . B u t they have not t h e s a m e a r t i s t i c v a l u e s as h i s c a r v e d a n i m a l s , o f s y n t h e t i c f o r m , severe, h e a v y b l o c k s a n d p a i n s t a k ­ i n g l y s m o o t h e d surfaces, s o m e of w h i c h a r e o r n a ­ m e n t e d w i t h e n g r a v i n g b r i n g i n g out certain details i n decorative r h y t h m . Henryk Świątkowski — OLD ŁOWICZ EMBROIDERY One of the oldest fields of decorative f o l k a r t i n t h e Ł o w i c z r e g i o n is e m b r o i d e r y . T h e c o m p o s i t i o n of the design, decorative m o t i f s a n d colour scheme has n o e q u a l a n y w h e r e i n P o l a n d . I n a d e t a i l e d a n a ­ l y s i s of Ł o w i c z e m b r o i d e r y , H . Ś w i ą t k o w s k i d e s c r i b e s the technique of the o l d stitches: back stitch a n d c h a i n s t i t c h t h e d e c o r a t i v e m o t i f s ( f i g . 2) a n d t h e colour scheme. E m b r o i d e r y w a s f i r s t u s e d as a d e c o r a t i o n t o costumes i n the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y . I n l a t e r years i t developed greatly, its f o r m s becoming ever more complex. A t the end of the last century, the o l d Ł o w i c z e m b r o i d e r y began to die out. T h e range of colours a n d technique u n d e r w e n t a change. T h e n e w f a s h i o n b r o u g h t i n cross s t i t c h e m b r o i d e r y , and, i n consequence, a change i n t h e ornamental motifs. D u r i n g the i n t e r - w a r period, a n u m b e r of lovers of f o l k a r t t r i e d t o p e r s u a d e t h e Ł o w i c z e m b r o i d e r e r s to r e t u r n to the t r a d i t i o n a l Ł o w i c z pattenrns. A f t e r the last w a r this campaign was taken up by the C P L i A (Union of F o l k a n d A r t i s t i c I n d u s t r y Cooper­ a t i v e s ) . B u t t h e s y s t e m o f mass p r o d u c t i o n d i d n o t h a v e a good effect on the results, w h i c h d i d not s u c c e e d i n r e v i v i n g t h e b e a u t i f u l t r a d i t i o n s of o l d Łowicz embroidery. Olga BY Mulkiewicz - EXHIBITION THE INHABITANTS OF OF FOLK ART GORLICE P o i n t i n g to t h e fact thas i n s u f f i c i e n t research is conducted on the c u l t u r e of t h e people of Gorlice, situated at the foot of the m o u n t a i n s i n R z e s z ó w Voivodship, the author stresses the importance of t h e e x h i b i t i o n w h i c h g i v e s a p i c t u r e o f t h e f o l k a r t achievements of t h a t area. T h e e x h i b i t s o f o l d historic relics a n d c o n t e m p o r a r y w o r k showed the v i t a l i t y of this a r t a n d its t r a d i t i o n a l forms. T h e e x h i b i t i o n shows a w i d e range of f u r n i t u r e m a d e b y f o l k a r t i s t s , as w e l l as i n t e r i o r d e c o r a t i o n s , c a r v e d objects w i t h b u r n t o r engraved o r n a m e n t a t i o n , basket w o r k — w h i c h is o f a p a r t i c u l a r l y h i g h s t a n d a r d i n this area — not to m e n t i o n pottery, sculptures, f o l k c o s t u m e s , l a c e a n d r i t u a l o b j e c t s of a r t i s t i c e x e c u t i o n . The exhibits also included paintings on paper serving to decorate w a l l s and representing a field of contemporary f o l k a r t w h i c h has b e e n c o n s i d e r a b l y developed recently. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 zł, r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , 80 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t a s z a t a i l u s t r a ­ c y j n a w t e c h n i c e r o t o g r a w i u r o w e j . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 sl. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 z ł , r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e d o d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „Ruchu". M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40'/o d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y półroczne i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, W i l c z a 48, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ A k t u a l n e n u m e r y czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich. są do nabycia Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy ul. Wiejskiej 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y n a l e ż y k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne, z . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 200 g. B I . N a k ł a d D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1960 r. 279. 1080 Pap. llustr. egz. C-84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cb09b2537ec4ec155935397596cc490.pdf 975b889222f0a4e941516367e493d8dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4209 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ot Z M O > X ł£ O Oś Z < o. Z) I¬ N CO co Z uii/iiiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiHiiiiinuiiiiIimu �TREŚĆ Ksawery Piwock Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz Antoni Sledziewski Anatoliusz Czerepiński Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Jacek Olędzki 15 lat „Polskiej Sztuki Ludowej" Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich . . Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego Wincenty Murawicki. rzeźbiarz ludowy z Koszalińskiego lodowa ambona z Pomianowa w woje­ wództwie koszalińskim Konkursowe noworoczne pieczywo kur­ piowskie 237 Herta Haselberger. Method of Studying Ethnological Art Is Lietuviu Kulturos Istorijos, t. I l l 244 247 Eugeniusz Frankowski 249 195 197 221 234 235 RECENZJE Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Przeździecka WSPOMNIENIE Krzysztof POŚMIERTNE. Wolski KRONIKA SUMMARY PE3IOME 1884^1962 252 OF ARTICLES 253 255 Na okładce: Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Fot: B. Czarnecki, S. Deptuszewski, E. Tomczyk-Kozłowska. Na stronie tytułowej: „Dziecko w kolebce", ciasto żytnie pytlowe, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1962 r. Stefania Konopka, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot. J. Olędzki. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XVI 1962 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET BED AKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny Józef Wilkoń TłumaczeDoris Ronowicz (ang.), Ra­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe . Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cea250724a2247f1f1875aeb6e26a.pdf 0d12eed3484ac4fb371c4b4e00a17ed0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4201 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.128-133 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A X-XII 1973 Imprezy folklorystyczne i regionalne 9—14.X. •— w Krakowie odby­ wały się D n i Folkloru Ziemi Krakow­ skiej zorganizowane przez Z D K H u t y i m . Lenina. W programie zaprezento­ wano m . i n . widowisko „Wesele w karczmie", t a ń c e ludowe, o d b y ł się cepeliowski pokaz m o d y inspirowanej folklorem, w y s t ą p i ł y kapele ludowe, zespół sióstr K n a p i k , otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej i e k s p o n a t ó w zebra­ nych na terenie Nowej H u t y , a prze­ znaczonych dla przyszłego Muzeum Regionalnego. * 17—21.X. — w Mielcu o d b y w a ł się V J a r m a r k P i e ś n i i T a ń c a pn. „Ogólnopolskie Spotkania Folklorys­ tyczne", zorganizowany pod patrona­ tem CRZZ, M K i S , Radia i Telewizji oraz ZG Zw. Zaw. Metalowców. Celem tegorocznych s p o t k a ń było, wedle założeń o r g a n i z a t o r ó w , zademonstro­ wanie „ n o w a t o r s k i c h form opracowa­ nia folkloru jako źródła inspiracji t w ó r c z e j . Starano się zwrócić u w a g ę na dramaturgiczne opracowanie wido­ wiska folklorystycznego (...) wyko­ rzystującego elementy zaczerpnięte z folkloru". W konkursie udział wzięło ok. 650 członków zespołów artystycznych i blisko 200 członków kapel, śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i s t ó w z całej Polski. J u r y pod przewodnictwem S t a n i s ł a w a Ha­ d y n y i dr J ana Stęszewskiego przyzna­ ło nagrody n a s t ę p u j ą c e : „Złote Skrzy­ d ł a I k a r a " otrzymali — mieleccy „ R z e s z o w i a c y " za „ K a r u z e l ę rzeszow­ s k ą " , łódzki zespół „ A n i l a n a " za wido­ wisko „ K a r c z m a ł o w i c k a " i „Sądecczanie". W kategorii Zespołów Pieśni i T a ń c a — „ L a s o w i a c y " ze Stalowej W o l i , a w turnieju kapel, śpiewaków i i n s t r u m e n t a l i s t ó w — dwuosobowa kapela braci Bździuchów z Aleksan­ drowa, pow. Biłgoraj i „ D u d z i a r z e Wielkopolscy" z Poznania. Ponadto w y r ó ż n i o n o k a p e l ę z Pustkowa, „ B a z u n y " z L e ż n a , pow. K a r t u z y , k a p e l ę p a s t e r s k ą z Limanowej i skrzypka — solistę Bolesława Wojtowicza z Opola Lub. W czasie S p o t k a ń czynna b y ł a wystawa folkloru zorganizowana ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz kiermasz w y r o b ó w ludowych. Konkursy i wystawy X — X I I . — w Muzeum Górno­ śląskim w B y t o m i u czynna b y ł a wy­ stawa p n . „ N o r w e g i a w strojach ludo­ wych — Laleczki R ó n n a u g Petterssen". 128 W y s t a w ę zorganizowało Muzeum Górnośląskie w e d ł u g scenariusza dr Barbary Bazielich. Eksponaty wypo­ ż y c z y ł y : Norsk Folkemuseum, R ó n ­ naug Potterssen i Landsnemnola for bunadsporsmal w Oslo. Z okazji wystawy wydano katalog opracowany przez dr B a r b a r ę Bazie­ lich, z a w i e r a j ą c y : w s t ę p , spis ekspo­ n a t ó w i ilustracje. * X . — w Zarzeczu, pow. niżański, w związku z i n a u g u r a c j ą R o k u K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych tego powiatu. Przyznano nagrody i w y r ó ż ­ nienia. W dziedzinie malarstwa nagr. I o t r z y m a ł a Zofia P a r t y k a , nagr. I I — Aleksandra Skulska. W dziedzinie haftu — nagr. I — Stanisław K a p u ś ­ ciński, nagr. I I — Renata Węglarz ; w dziedzinie koszykarstwa — nagr. I — Jan Piotrusz, nagr. I I — Jan L u chowski; w dziedzinie garncarstwa — nagr. I — Stanisław Pasek, nagr. I I — Stanisław Żelazko. * 10.X. — w Muzeum Archeolo­ gicznym i Etnograficznym w Łodzi otwarta została wystawa p n . „ S z t u k a ludowa pow. ł ó d z k i e g o " . Zaprezento­ wano dorobek konkursu, w k t ó r y m uczestniczyło 24 t w ó r c ó w z 11 wsi, n a d s y ł a j ą c 309 prac. Najbogaciej re­ prezentowano b y ł y k w i a t y z bibuły. Najlepsze prace nagrodzono. * 14.X. — w Muzeum O k r ę g o w y m w Lublinie otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa środkowej Lubel­ szczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , M u ­ zeum Okręgowe, Stowarzyszenie Twór­ ców L u d o w y c h i C P L i A — w ramach akcji „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ du". W konkursie udział wzięło 81 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 740 prac z dziedziny r z e ź b y , kowalstwa artys­ tycznego, malarstwa, tkactwa, garn­ carstwa, plastyki obrzędowej. J u r y pod przewodnictwem mgr Zygmunta Ślusarskiego, dyrektora Muzeum, p r z y z n a ł o nagrody w sumie łącznej 37 500 zł. Nagrody I otrzymali: Maria Abramiuk, Chmielów, pow. Parczew i Józefa Pidek, Bychawka, pow. Bychawa - - z a p l a s t y k ę obrzę­ d o w ą ; W ł a d y s ł a w B a k u n , Krasne, pow. Parczew za plecionkarstwo; To­ masz Filipczuk, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . za garncarstwo; Aleksandra i Franciszka Wiech, Sułoszyn, pow. L u b a r t ó w za tkactwo. Nagrody I I — Aleksandra Niedziałek i Zofia Sałek» L u b l i n — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą ; Jan D u d y k , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a za plecionkarstwo; Jan Sławiński i Kazimierz Wanarski, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . — za garncarstwo; Stani­ sław B a j , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a i Janina Marciniuk, Kolano, pow. Parczew — za t k a c t w o ; S t a n i s ł a w Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm za rzeźbę i Bronisław Pietrak, Gutan ó w , pow. P u ł a w y za kowalstwo. Nagrody I I I — Antonina Kochaniec i Helena K r u k , K r z c z o n ó w , pow. B y ­ chawa — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą , Maria Grobel, J a w o r ó w , pow. P u ł a w y — za plecionkarstwo, K a t a r z y n a Bełaz, Horostyta, pow. W ł o d a w a i Maria Karpowska, Krzywowierzba, pow. W ł o d a w a — za tkactwo, R o m a n Buczek, Czułczyce, pow. Chełm L u b . i Tadeusz Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm — za rzeźbę, Maria Ciechomska, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . i Stanisława M ą k a , R o d ż a ł ó w , pow. Chełm L u b . — za malarstwo. Ponadto przyznano 13 w y r ó ż n i e ń . Komisarzem wystawy i konkursu b y ł mgr Celestyn W r ę b i a k , ekspozycję o p r a c o w a ł Brunon Nagrodzki. Z okazji wystawy wydano kata­ log ilustrowany z a w i e r a j ą c y : W s t ę p — Zygmunta Ślusarskiego, o m ó w i e n i a poszczególnych działów opracowane przez poszczególnych a u t o r ó w : Tkac­ two — Celestyn W r ę b i a k , Garncar­ stwo — Sabina Dados, R z e ź b a — Maria Grybel-Meksuła, Plastyka ob­ rzędowa — Danuta P a w i ł a ń s k a - M a zur, Malarstwo — Maria Grybel-Me­ ksuła, Wycinanka •— Danuta Pawił a ń s k a - M a z u r , Kowalstwo artystycz­ ne •— Alfred Gauda, Plecionkarstwo •— Alfred Gauda. Zamieszczono również wykaz nagrodzonych t w ó r c ó w . * X . — w m u s z y ń s k i m Muzeum Regionalnym otwarta została wystawa rzeźby ludowej a r t y s t ó w tego terenu, m . i n . J ó z e f a Citaka, S t a n i s ł a w a Niewoli. * 20.X. — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " Białostockiego Towa­ rzystwa Sztuk P i ę k n y c h otwarta zo­ s t a ł a wystawa rzeźb Włodzimierza Naumiaka, rolnika z pow. bielskiego. * 22.X. — w D o m u A r t y s t y Plas­ t y k a w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ T r a d y c j e i współczes­ ność w twórczości ludowych a r t y s t ó w n a r o d ó w Z w i ą z k u Radzieckiego", na k t ó r e j zaprezentowano ponad 500 �e k s p o n a t ó w ceramiki i t k a n i n y . W y ­ s t a w ę przeniesiono n a s t ę p n i e do Szcze­ cina na Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. Omówienie wystawy zamieszczamy w numerze. * 30.X. — w Muzeum w G r u d z i ą d z u otwarto w y s t a w ę pn. ,,Sztuka ludowa ziemi gdańskiej — Kaszuby Kocie wie, Powiśle W a r m i ń s k i e z Ż u ł a w a m i " . Wystawa zorganizowana została przy współpracy z g d a ń s k i m W D K . Poka­ zano na niej zarówno d a w n ą j a k współ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą t y c h regionów, m . i n . rzeźbę, c e r a m i k ę , haft, malar­ stwo na szkle, wyroby z rogu, stroje i meble. * X I . — w W D K w Złocieńcu czynna b y ł a wystawa obrazów N i k i ­ fora. P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ K o r o n k a " w Bobowej. W konkursie udział wzięło 57 koronkarek z Bobo­ wej i okolicznych wsi, k t ó r e nadesłały łącznie 109 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Zdzisława Szewczyka, kuratora M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie, p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody specjalne za wysoki poziom artystyczny zestawu prac konkurso­ wych o t r z y m a ł y — Anna Zięba ze Stróżnej, Jadwiga Mucha z Ciężkowic, J u l i a Niemas ze S t r ó ż n e j . Nagrody I — Zofia Ziomek, Helena i Janina Bogusz z Siedlisk. Nagrody I I — Janina Bawołek, Józefa Wiejaczka i L u d w i k a Urbanek z Siedlisk, W i k ­ toria R z ą s a z Łużnej oraz Maria Chmura z Brzany. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I I i 10 wyróżnień. Łącznie fundusz n a g r ó d wynosił 30 000 zł. Przyznany został przez Spółdzielnię „ K o r o n k a " oraz Związek Sp-ni Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie. * X I . — w W D K w Olsztynie o d b y ł się I V W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d P l a s t y k i Amatorskiej. N a wystawie znalazło się 108 prac 56 a u t o r ó w . X I . — w Muzeum Świętokrzys­ k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa „ L u d o w e rzemiosło Kielecczyzny" pre­ z e n t u j ą c a wyroby od k o ń c a X I X w. po dzień dzisiejszy. X I I — w Rzeszowie o d b y ł się wojewódzki P r z e g l ą d P l a s t y k i Ama­ torskiej i Ludowej, na k t ó r y m wy­ brano prace przeznaczone na Ogólno­ polską W y s t a w ę do Szczecina. Z ogól­ nej liczby 45 a u t o r ó w zakwalifiko­ wano 18. * X I . — z okazji 15-lecia istnienia K l u b u P l a s t y k ó w A m a t o r ó w w War­ szawie zorganizowano w salach Sto­ łecznego D o m u K u l t u r y wystawę prac plastycznych. W czasie swej działalności K l u b zorganizował 172 wystawy zbiorowe oraz 170 i n d y w i ­ dualnych. 4 członków K l u b u zostało p r z y j ę t y c h do Związku Polskich A r ­ tystów Plastyków. * II. 1. Franciszek 3 . X I I . — w Muzeum Regional­ n y m w Brzezinach została otwarta wystawa prac malarki ludowej Hen­ r y k i Hak-Szmajdy z Domosina, pow. Brzeziny. Z okazji wystawy wydano katalog. * 6 . X I I . — w Krakowie rozstrzy­ g n i ę t y został X X X I konkurs na naj­ piękniejszą szopkę k r a k o w s k ą , orga­ nizowany przez Muzeum Historyczne K r a k o w a . Do konkursu zgłoszono 67 szopek. J u r y pod przewodnictwem mgr Leszka Ludwikowskiego, wicedyrek­ tora Muzeum Historycznego — oce­ niło szopki w trzech grupach, przy­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : * 2 0 . X I . — w Opocznie został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs na haft i tkactwo opoczyńskie, zorganizowany przez OPLiA. W konkursie wzięło udział 57 twórców ludowy«h z 9 miejscowości, n a d s y ł a j ą c 270 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Barbary Tężyckiej przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c e : I — Maria i A n n a Rzep­ ka, Bielowice; Stanisława, Franciszka i Józefa D ą b r o w s k i e , Bielowice — za haft: Józefa R ó g , Dzielna, Grzegorz Rafalski, Modrzew, Maria Świątek, Buczek — za tkactwo. Ponadto przy­ znano 10 n a g r ó d I I oraz nagrody I I I , I V i wyróżnienia. X I . — X I I . ~ we W ł o c ł a w k u odbyło się I Biennale Fajansu Włoc­ ławskiego zorganizowane z okazji 100 jubileuszu Włocławskich Zakła­ dów Ceramiki Stołowej. N a wystawie retrospektywnej w Muzeum Kujaw­ skim zaprezentowano w y r o b y od X I X wieku do dzisiejszych. Z okazji Biennale zorganizowano t a k ż e konkurs dla kujawskich malarek zatrudnionych w z a k ł a d a c h oraz kier­ masz. W y r ó ż n i a j ą c e się artystki otrzy­ m a ł y nagrody ufundowane przez M K i S i W R N oraz odznaki Zasłużonego Działacza K u l t u r y . Z okazji wystawy wydano p i ę k n y katalog z a w i e r a j ą c y : w s t ę p omawia­ jący historię zakładów, noty biogra­ ficzne, ilustracje jednobarwne i kolo­ rowe. K a t a l o g o p r a c o w a ł a dr Romu­ alda Hankowska, dyrektor Muzeum Kujawskiego, które zorganizowało Biennale. Świder. Chrystus. W grupie szopek n a j w i ę k s z y c h : nagrody I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Ta­ deusz Gillert, nagrody I I — Włodzi­ mierz Łesyk, W i t o l d Głuch, Kazimierz Gadek i Aleksander Jurkiewicz, na­ grodę I I I — Leonard Paciorek. W grupie szopek średnich nagro­ d ę I — Stanisław P a c z y ń s k i , nagrody I I — Janusz R o z p ę d z i k , Włodzimierz Ł e s y k i Leszek K r u k , nagrody I I I — Andrzej Banach, Kazimierz W i a t r i Krzysztof P ę k a l s k i , ponadto 4 wy­ różnienia. W grupie szopek m a ł y c h nagrody I — Maciej Moszew i Jacek Głuch, nagrody I I — Zbigniew Gillert, nagrody I I I — Walenty Ruszkiewicz, Ryszard Z i m n y , Tadeusz G r u d z i ń s k i , Ryszard Masztalerz i H e n r y k Sokół, ponadto 4 wyróżnienia. * Na fundusz nagród (łącznie 51 700 zł) złożyły s i ę : M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y M R N i W R N , Spółdz. Zrze­ szenie „ M i l e n i u m " , Krakowskie W y ­ dawnictwo Prasowe, I n s t y t u t W y d . „ Z n a k " , Zjedn. Zespołów Gospodar­ czych ,,Veritas", K o ł o P r z e w o d n i k ó w P T T K , redakcja „Słowa Powszech­ nego", Spółdzielnia P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. W y ­ spiańskiego, Zw. Spółdzielnia Mieszka­ niowa, Tow. Miłośników H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , W o j . Zrzeszenie Prywatnego H a n d l u i Usług oraz K r ó l K u r k o w y i dwóch Marszałków „ B r a c ­ t w a Kurkowego". 2 9 . X I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs ogłoszony przez Spółdzielnię W dniu konkursu u k a z a ł a się praca T . W r o ń s k i e g o p t . „ K o n k u r s y szopek krakowskich" wydana przez * 2 6 . X I . — w Muzeum Regional­ n y m w Radomsku otwarta została po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej pow. r a d o m s z c z a ń s k i e g o . W konkursie uczestniczyło 26 osób, wśród k t ó r y c h w y r ó ż n i a ł y się tkaczki, rzeźbiarze, ceram icy. 129 �Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . Zawiera ona omówienie dotychczaso­ wych. 29 k o n k u r s ó w oraz b o g a t ą doku­ mentację. * 7 . X I I . — w D o m u Sztuki Ludo­ wej w Krakowie zorganizowano stara­ niem zrzeszenia „ M i l e n i u m " kiermasz wyrobów związanych z ludowymi o b r z ę d a m i ś w i ą t e c z n y m i , zwłaszcza regionu krakowskiego. Oferowano m . i n . miniatury turoni, ludowe pier­ n i k i , szopki, rzeźby, a przede wszyst­ k i m choinkowe ozdoby ze słomy i b i ­ buły. 1 5 . X I I . — w Muzeum Archeolo­ gicznym we Wrocławiu otwarta zo­ s t a ł a wystawa V I I I Wojewódzkiego P r z e g l ą d u Plastyki Amatorskiej, zor­ ganizowana przez W o j . R a d ę Zw. Zaw. i W D K we Wrocławiu. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 3.665 prac, z k t ó r y c h 494 wybrano na wy­ s t a w ę wojewódzką. 2 0 . X I I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na szopki ludowe i rekwizyty obrzędowe w pow. żywieckim, zorga­ nizowany przez W y d z i a ł Kultury W R N w Krakowie, Referat K u l t u r y P R N w Ż y w c u i Muzeum w Żywcu. N a konkurs nadesłano 16 e k s p o n a t ó w , wśród k t ó r y c h przeważały szopki z nieruchomymi figurkami rzeźbiony­ m i w drzewie. J u r y pod przewodnic­ twem dr E w y Fryś-Pietraszkowoj p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I otrzymali Józef H u l k a •/. Ł ę k a w i c y i jego syn, 13-letni Jan za duże tradycyjne szopki z zestawami k u k i e ł e k ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Kastolik z Gilowic i J ó z e f Jasek z Żyw­ ca — Sporysza za szopki rzeźbione; nagrody I I I Anna Fieoń z Wieprza i Piotr Kastolik z Gilowic za szopki oraz J ó z e f Kupczak z Ż a b n i c y za m a s k ę d r e w n i a n ą . Ponadto przyznano 3 wyróżnienia. Nagrody u f u n d o w a ł y : Wydział K u l t u r y W R N w Krakowie i Referat K u l t u r y P R N w Żywcu. (Suma łączna 12 000 'zł). I I . 6. Jan Malik, szopka, I nagroda na konkursie szopek w Krakowie. I I . 4, 5. Fragmenty ekspozycji sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. I I . 3. M i n . Józef Fajkowski i dyr. Sta­ nisław Lorentz otwierają ekspozycję w nowej siedzibie P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 * 15. X I I . — n a s t ą p i ł o otwarcie wystaw s t a ł y c h w nowej siedzibie P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie przy u l . Kredyto­ wej 1. U d o s t ę p n i o n o sale: sztuki ludo­ wej, gospodarki podstawowej i rze­ miosł, stroju, tkanin, koronek i haf­ t ó w , folkloru oraz k u l t u r pozaeuropej­ skich (Afryka, A m e r y k a P ł d . i Śr. Oceania). Uroczystego otwarcia M u ­ zeum dokonał wiceminister K u l t u r y i Sztuki J ó z e f Fajkowski w obecności dyr. Muzeum — dr Kazimierza Piet­ kiewicza i dyr. Muz. Narodowego w Warszawie — S t a n i s ł a w a Lorentza. * 16. X I I . — w Zamku w Szydłowcu została otwarta doroczna W o j e w ó d z k a Wystawa Sztuki Ludowej i Twór­ czości Amatorskiej. * 130 T 5 �X I I . — w P D K w Konskiem otwarta została doroczna wystawa pn. „ S z t u k a ludowa powiatu konec­ kiego". Wystawo zorganizowali: P D K i K l u b T w ó r c ó w Ludowych. * X I I . — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 1.000 e k s p o n a t ó w , z k t ó r y c h j u r y zakwalifikowało 162 na w y s t a w ę woje­ w ó d z k ą . Za w y r ó ż n i a j ą c e się zestawy przyznano w y r ó ż n i e n i a 27 autorom. * Eweliny P ę k s o w e j , Brunona Podjaskiego, Jana Płaskocińskiego, Zenona Radke, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Jana Skoczylasa, Adama Słowińskie­ go, E r w i n a Sówki, Mariana Ulca, Corarda Urbanka, S t a n i s ł a w a Wierzbic­ kiego, W ł a d y s ł a w a Walczaka, H a l i n y W a l ickic j , Zygmunta W a r c z y g ł o w y , Henryka Wierechowskiego, Marii Wojtowicz, Leopolda i P a w ł a W r ó b l a , Adama, H e n r y k a i Stefanii Zegadło. W ystawę — przy w s p ó ł p r a c y D E S A — p r z y g o t o w a ł Marco Querel. T X I I . — w Muzeum Śląska Opol­ skiego czynna b y ł a wystawa współ­ czesnej rzeźby ludowej Opolszczyzny, na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez M u ­ zeum i C P L i A . W konkursie wzięło udział 24 a r t y s t ó w , n a d s y ł a j ą c łącznic 122 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Stani­ sław Majewski, prac. PGR ze Sternalic, pow. Olesno, Jan Darek z Pako­ sławic, pow. Nysa, Tadeusz Obrzud z Półwiosck, Mieczysław Trepa z P r u d ­ nika, Mieczysław Smazia z Grodkowa, S t a n i s ł a w L e ś n i a k z G ó r y Św. A n n y , Ginter H u d a l a z Zimnie M a ł y c h . * * X I I . — w warszawskiej SGPiS o d b y ł a się druga już wystawa r z e ź b y ludowej połączona z kiermaszem. Organizatorzy — Rada Uczelniana ZSP — zamierzają co roku organizo­ w a ć podobne wystawy. 2 0 — 3 0 . X I . — w Pradze o d b y w a ł się wielki pokaz t k a n i n y artystycznej i regionalnych lalek Krakowskiej Spół­ dzielni P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s ­ tycznego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o . Polska sztuka ludowa za granicą 1—10.X. w Senftenberg, ośrodku g ó r n i c z y m na Ł u ż y c a c h czynna b y ł a wystawa wielkopolskiej sztuki ludo­ wej, zorganizowana t a m w ramach polsko-niemieckiej dekady k u l t u r a l ­ nej przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej — Oddział Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu. Na wystawie poka­ zano rzeźbę, malarstwo, s t r ó j , cerami­ k ę i zdobnictwo. * 5—7.X. — z okazji o b c h o d ó w 24-lecia N R D i D n i K u l t u r y Wrocła­ wia o d b y ł y się w Miśni i Nossen wy­ s t ę p y zespołu pieśni i t a ń c a oraz c h ó r u z Trzebnicy, a t a k ż e wystawa prac trzebnickich amatorów-plastyków. * 18.X. — w galerii „ L a Feluca" w Rzymie otwarta została wystawa pn. „ I naifs delia Polonia", na k t ó r e j pokazano prace Kazimierza, Mariana i Zenona Adamskich, Bazylego A l b i czuka, Zofii Barańskiej-Dzięciołowskioj, Edwarda B ł a z i a k a , Juliana Bajkiewicza, Tadeusza C ą k a ł y , F e l i ­ ksa Czajkowskiego, H a l i n y D ą b r o w ­ skiej, S t a n i s ł a w a Dobiasza, L u d w i k a Holesza, W ł a d y s ł a w y I w a ń s k i e j , Sta­ nisława K a r u l a k a , Edwarda K o ł a c z a , M a r i i Korsak, Jana Krajewskiego, Jana L a d y , Jana L a m ę c k i e g o , Bogda­ na Lesińskiego, Jana Niewoli, Teofila Ociepki, Seweryna Odrzywolskiego, Krzysztofa Okonia, Franciszka P a l k i , * X I I . — w Hadze o d b y ł się festi­ wal Cepelii. Czynna b y ł a wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizowano pokaz mody cepeliowskiej oraz w y s t ę ­ py zespołu ludowego z Opoczna. * * 1 3 . X I . — w Los Angeles otwarta została wystawa pn. ,,Naive art of Poland", zorganizowana staraniem propagatorki polskiej sztuki w USA — E w y Papo. N a wystawie pokazano obrazy i rzeźby 18 a r t y s t ó w : M a r i i Korsak, Leona K u d ł y , Nikifora, Teo­ fila Ociepki, Józefa P i ł a t a , Jana P ł a s ­ kocińskiego, H a l i n y W alickiej, Hen­ r y k a Wierzchowskiego, M a r i i Wojto­ wicz, Adama i H e n r y k a Zegadło, Tadeusza Adamskiego, Stanisława K o r p y oraz J. Kuczaja, J. Niewoli, St. Wierzbickiego i St. Zegadło. Z okazji wystawy wydano folder zawierający k r ó t k i w s t ę p , noty bio­ graficzne 12 a r t y s t ó w i ilustracje. * wystawa sztuki ludowej w o j . bydgos­ kiego. Wystawa cieszyła się d u ż ą frekwencją — przeciętnie 200—300 osób dziennie. T * 2 5 . X I . — w Ostendzie otwarto największą po wojnie w y s t a w ę współ­ czesnej sztuki polskiej, na k t ó r e j między i n n y m i pokazano w dziale , , K o p e r n i k a ń s k i m " 25 rzeźb ludo­ w y c h ze zbiorów Muzeum Etnogra­ ficznego w Toruniu. Otwarcia wystawy d o k o n a ł bur­ mistrz Ostendy J . Piers w obecności ambasadora P R L w Belgii St. K o ­ ciołka, radnych i licznie p r z y b y ł y c h mieszkańców miasta. Wystawa została przeniesiona w l u t y m 1974 r. do Aalst. * 6 . X I I . — w Salach Muzeum Sztuki U ż y t k o w e j w Lozannie otwarta została wystawa polskiej sztuki ludo­ wej pod n a z w ą „ W z ó r - m o t y w - z n a k " . W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł o Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie. Komisarzem b y ł a dr Zofia Reinfuss. Pokazano eksponaty reprezentujące różne działy sztuki ludowej od pisanek do u l i figuralnych oraz p r z y k ł a d o w e w n ę ­ trza d w u izb ludowych — krakowskiej i kurpiowskiej, w k t ó r e j Czesława Konopko wna d e m o n s t r o w a ł a swoje umiejętności wycinankarskie. Uroczystego otwarcia wystawy d o k o n a ł minister K u l t u r y i Sztuki, Stanisław Wroński. Przemówienie inauguracyjne wygłosił prezydent miasta, członek r z ą d u federalnego G. A . Chellavar. WVstawe przeniesiono n a s t ę p n i e do W i n t e r t h u r . * 6 . X I I . — w Lipsku, w Ośrodku Informacji i K u l t u r y otwarta została Inne 2 . X I I . — w kieleckim klubie „ W i e d z a " rozpoczęła się Ogólnopolska Konferencja Folklorystyczna Regionu Kieleckiego. Inauguracyjny referat p t . „ C h a r a k t e r y s t y k a etnograficzna w o j . kieleckiego", wygłosił dr Jan K a m o c k i . Po konferencji odbył się pokaz t a ń c ó w z kieleckiego, kiermasz sztuki ludowej i w y s t ę p y regionalnych kapel i zespołów. * 1 3 . X I I . — w P D K w Tucholi o d b y ł o się uroczyste wręczenie sty­ pendiów w y r ó ż n i o n y m artystom ludo­ w y m za osiągnięcia twórcze w 1973 r. Kujawsko-Pomorskie Towarzys­ t w o K u l t u r a l n e oraz W y d z i a ł K u l t u r y U r z ę d u Wojewódzkiego p r z y z n a ł y sty­ pendia następującym twórcom: L . Brzezińskiemu, E . Chrapkowskiej, A . Kantrzonkowej, K . Kiedrowiczowi, W ł . L i c y , Fr. Menczykowskiemu, H . Bloch, K . Balcerzakowi, I . Boetcher, Fr. Ciżmowskiej, H . Grabow­ skiej, W ł . Jagielskiemu, E . K a b a c i ń skiemu, W . Landowskiemu, I . Ł a n gowskiej, Z. Makowskiej, N . Maliń­ skiej, I . Nowackiej, E . Puk, O. Rydzkowskiej, A . Szczęsnej, G. Wietrzykowskiej, M . W y t r ą z e k . * 15.XII. — w W D K w Gdańsku odbył się Zjazd Twórców Ludowych Ziemi G d a ń s k i e j . W r ę c z o n o nagrody najwybitniejszym artystom l u d o w y m tego terenu. * 2 0 . X I I . — w warszawskim D o m u Dziennikarza odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka. W t y m roku nagrody r ó w n o r z ę d n e o t r z y m a l i : Rozalia i Wojciech Grze­ gorczykowie z Krajna, pow. Kielce — poeci ludowi, Zofia Wiechno z Wierznowie pow. Łowicz, — wycinankarka, Andrzej S k u p i e ń — Florek (pośmiert­ nie) ze Stołowego, pow. N o w y T a r g , Bronisław Pietrak z Gutanowa, lubel­ skie — poeta i kowal. Paulina Hory­ szowa ze Strumienia Dużego, lubel­ skie — poetka, Walenty Kunysz z Kraczkowej, rzeszowskie — pamiętnikarz. W uroczystości wręczenia n a g r ó d uczestniczyli: minister K u l t u r y i Sztu­ k i , Stanisław W r o ń s k i oraz działacze kultury. * X I I . — z m a r ł zasłużony poeta i gawędziarz ludowy Andrzej S k u p i e ń — Florek ze Stołowego. 131 �W pogrzebie uczestniczyły liczne delegacje, przedstawiciele władz poli­ tycznych, administracyjnych, społecz­ n y c h — wiejskich, gminnych, powiato­ wych, wojewódzkich, krajowych i koś­ cielnych z m e t r o p o l i t ą krakowskim. Wystawy sztuki ludowej i „naiwnej" za granicą, zrealizowane przez BHZ „DESA" w roku 1973 Anglia 1. Manchester — N o r t h West Arts Associations — wystawa malarstwa na szkle Eweli­ n y Pęksowej — 2 7 . V I . — 2 1 . V I I . — Galerie Elke Zimmor — ,.Naive K u n s t aus Polen" — 7 . V I I I . — —8.IX. 5. Monachium — Galerie W . Gurlit — udział w mię­ dzynarodowej wystawie n a i w i s t ó w ( K . Adamiec, M . Korsak, B . Lesiński) — 1 6 . X I . — 2 2 . X I I . 6. Esslingen — Kreisjugendring — wystawa rzeź­ by ludowej — X . 7 3 . 7. Kolonia — Galerie Runhoff — wystawa naiw i s t ó w : malarstwo i rzeźba —• XI.—XII. 8. Krefeld — K r u l l Galerie — wystawa naiwist ó w — 15.XII.—15.1.74. Berlin Zachodni Szwajcaria 2. „ W e i n a c h t s m a r k t am F u n k t u r m " — wystawa — kiermasz — ludowa rzeźba i malarstwo na szkle — 1—16.XII. 9. Morges — Galerie Pro Arte Kasper — kon­ kurs m i ę d z y n a r o d o w y malarstwa naiwnego — udział M . Wojtowicz — 2.V.—2.VI. nej — rzeźba, 12.IV—6.V. malarstwo, — Włochy 11. Riccione — Palazzo del Turismo — wystawa n a i w i s t ó w — 9.VII.—22.VLTI. 12. R z y m — Galeria L a Feluca — Naiwiści z Polski ( „ I naifs delia Polonia") — X.73. 13. Latisana — Studio d ' A r t e (GaleriaLa Feluca) — naiwiści z Polski — X I . 7 3 . 14. Spoleto — X V Festival d e i d u e M o n d i . „Naifs delia Polonia"— Palazzo Callicola (organizatorzy — V i t t o r e i Marco Querel)—23.VI.—8. V I I . USA 15. Los Angeles — Ewa Pape (The Egg and Eye) — „ N a i v e A r t of Poland" 1 3 . X I . — 6 . 1 . NRF 3. Brema — Galerie Bettanstrasse G M B H — wystawa malarstwa, grafiki i rzeź­ by ludowej, 6.1. — 25.11. 4. Dusseldorf Tot.: 132 T W ciągu 1973 r. sprzedano dzieła t w ó r c ó w ludowych i naiwnych na łączną s u m ę 67.470 dolarów. Szwecja 10. Sztokholm — Sveagalleriet — udział w m i ę d z y ­ narodowej wystawie sztuki naiw­ Stanisław Stępniewski — il. 1, 2; Prac. fot. P M E w Warszawie — il. 3; Bohdan Sowilski Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz - il. 4; 5; J a n Świderski — Us. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985edbac05a43bf8d7db94df0c67442a.pdf 79b89ce8735c71314b77558fbc2e33d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3526 Title A name given to the resource Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.185-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kotula, Franciszek, Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 �nej Polsce, L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p ­ c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków płótna podgórskiego maglowanego" (Arch. m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740, s. 122—123, r . 1737). 3) Kontynuacja wyroków i rozkazów powszechnych w Galicji i Lodomerii Królestwów, L w ó w , za r o k 1782. Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń urzędowych, a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro­ n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j . w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie­ lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze, w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry". Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są". 4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski, Kraków 1868, s. 12: „Podgórze Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i ­ s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u ­ d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod­ górzu Karpackiem". 5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat rzeszowski, z cyklu Wędrówki po kraju, L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o ­ d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e rzeszowskie". 6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka w XV stu­ leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r ­ packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę­ s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć ­ mierz [...]". A o ludności Podgórza tak pisze (s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości, polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y ­ ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a wycisnąć stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś ­ l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d ­ górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j Podgórze. 7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n ­ d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938, s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć określa jako „Lachów". Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te­ renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i : L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote czasy i wy­ wczasy (pamiętnik szlachcica z 1 pół. XIX w.), Lwów 1920, używa wielokrotnie tylko terminu R E C E P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe P o d g ó r z e t k a ł o [...]". K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki, t. I , G a l i c j a , K r a k ó w 1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r ­ p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n . na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) . S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni w świat, wyd. IV, Kraków 1957. Do książki przedmowę napisał F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r ­ p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do Podgórza Karpackiego, położona na północnym brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu Niskiego [...]". Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę dla grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej, to — z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza po­ w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik: podg ó r z a ń s k i , itd.). Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter­ m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c : r M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej między Wisłą i Sanem, K r a k ó w 1931 — u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) . H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski i jego stosunki z Ossolineum, W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u „Pogórze Sądeckie". A d a m W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939, t e j nomenklatury użył już w samym tytule. I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó ­ r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a ­ cownicy. W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r. u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka­ talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y ­ stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m ­ k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r ­ licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a sztuki l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa). T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de­ finitywnie ustalić termin, którego się będzie po­ wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych. doc. N I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n . W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad haftem l u d o w y m zajmuje się przede wszystkim Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących haftów: archangielskich, wołogodzkich i jarosław­ skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych pracach, jak również i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej na jej końcu bibliografii. O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze­ c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h 186 Z J W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa Franciszek Rzeszów Kotula E 1957, 87 stron zasadniczych t y p ó w haftów rosyjskich, t j . haftów siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma­ w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj­ skich haftach X I X wieku (wcześniejsze materiały nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) . H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy­ gotowując równocześnie swoje wiano. Na weselu o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y - �s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł­ nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a ­ wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz­ cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h w dalekiej przeszłości. W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h często w y s t ę p u j ą c y c h m o t y w ó w wraz z podaniem i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k jed­ n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny jest dla całego opracowania, co w konsekwencji w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao­ tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia­ ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery­ torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema­ t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf­ tów północnych oraz haftów środkowej równiny rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o ­ t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re­ jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko­ biety i i n n y m i figurami, hafty z okolic Wołogdy o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po­ zostałych północnych regionów, które charakteryzują się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w siatkowych powstałych przez zasnuwanie wyciągniętych nici płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są tak delikatne, że noszą nawet nazwę „wołogodzkich szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi, oma­ w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy, k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a ­ ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w . I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i w t y m czasie w życiu ekonomicznym wsi, które wpłynęły również na charakter odzieży ludowej, coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j s i ę do s t r o j u miej­ skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h . Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h charaktery­ styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka. W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j , k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n ­ n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o ­ wane. N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty końca X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u ­ gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło jej u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za­ c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j ­ szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu­ b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu tradycyj­ nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę upodobanie do form naturalistycznych, zwłaszcza roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain­ teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej­ mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo­ w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a ­ nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś­ cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie tylko na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o ­ w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę wykonania. Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han­ d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za­ k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i ­ strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja wynikła w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż ­ szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w ten sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od­ powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać zachę­ cająco w swoim środowisku. Wprawdzie wpływ mieszczańskiej sztuki upadającej burżuazji XIX i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o ­ r ó w tradycyjnych, opartych na doświadczeniu po­ koleń. W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf­ ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r ­ nikowej. W latach dwudziestych bieżącego wieku coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i ułatwiające p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do po­ trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny, bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej zaj­ m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet". Autorki dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma­ w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio­ s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j . Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado­ mościami, zawiera następnie, w siedmiu kolejnych r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h poszczególnych rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa­ nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie, co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo­ rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł ­ czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y ­ cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo­ tywy ludowe. Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u ­ rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego, który r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h . O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest właściwie pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro­ syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona na powierzchowne z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz­ nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s ­ n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym, zawiera także przy­ k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o ­ w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h . Dla etnografów zajmujących się stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to, usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a . zdobnictwem mimo wielu Barbara Bazielich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/596138efdeef6b88eb59487b4dd3119e.pdf 2dec51f5fca3b2551018966f7d110a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3527 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 188-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Wystawy W marcu i kwietniu otwarta była w salonie w y s t a w o w y m C P L i A — „Długiej Sieni" w G d a ń s k u ogól­ n o p o l s k a w y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j ce­ ramiki ludowej. Najbogatsze były zestawy ceramiki kaszubskiej Leona N e c l a i J ó z e f a K a ź m i e r c z a k a . Poza tym reprezentowani byli licznie garncarze: z Kieleckiego — Fryde­ r y k Bąbel, Józef Gałuszko i Jadwi­ ga K o s i a r s k a , z K u r p i ó w — Z d z i ­ s ł a w Plagowski, z Podlasia — K a ­ zimierz Rogowski i Władysław Gładzki oraz członkowie spółdziel­ ni garncarskich z Lubelszczyzny i Rzeszowskiego. O b o k c e r a m i k i l u ­ dowej pokazano n o w o c z e s n ą cera­ m i k ę a r t y s t y c z n ą i ludowe plecionki ze s ł o m y . O N z Mościsk oraz W a c ł a w a Skirzyńskiego. T w ó r c z o ś ć w s z y s t k i c h wy­ m i e n i o n y c h r z e ź b i a r z y oscyluje na pograniczu sztuki ludowej i ama­ torskiej. Najbardziej interesujące, a zarazem najbliższe tradycyjnej sztuce l u d o w e j , m i m o w s p ó ł c z e s n e j tematyki, b y ł y prace Ruszkowskie­ go, k s z t a ł t o w a n e w b r y ł a c h z w a r ­ tych, statycznych, nie przeładowa­ nych naturalistycznymi szczegółami. Niezły poziom przedstawiały • także prace Krajewskiego, powtarzające tradycyjną tematykę i schematy kompozycyjne Madonny Skępskiej i Chrystusa Frasobliwego. Rzeźby Hurasa, z wyjątkiem T r ó j c y Ś w i ę t e j , wzorowanej na p ó ź nogotyckiej rzeźbie znajdującej się w kościele w Sierpcu, s t a n o w i ł y przykład ujemnego w p ł y w u oleo­ d r u k ó w i złych ilustracji książko­ W k w i e t n i u w d o m u k u l t u r y cu­ w y c h na t w ó r c z o ś ć amatorską. k r o w n i G r a b ó w o t w a r t a b y ł a regio­ * nalna wsytawa współczesnej sztuki ludowej okolic Grabowa. W y s t a w a W Wojewódzkim Domu Kultury zorganizowana została z inicjatywy w Opolu odbył się w k w i e t n i u kon­ K l u b u T w ó r c ó w i A r t y s t ó w L u d o ­ kurs na tradycyjne ludowe kraw y c h p r z y P o w i a t o w y m D o m u K u l ­ szonki, p i e r n i k i , p a l e m k i i hafty t u r y w P u ł a w a c h . Pokazano w y c i ­ z regionu opolskiego oraz k o n k u r s n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o i j e ­ na przeprosy, wiersze i najlepszych go w n u c z k i , u c z e n n i c y s z k o ł y p o d ­ p i e ś n i a r z y , b a j k a r z y i g a w ę d z i a r z y . stawowej, w y r o b y z rogu i metalu N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszył B r o n i s ł a w a P i e t r a k a , p i s a n k i Z o f i i s i ę k o n k u r s k r a s z o n e k . 75 t w ó r c ó w M i s z t a l o w e j i F r a n c i s z k i S m o l a k o - p r z e d s t a w i ł o do o c e n y 321 z d o b i o ­ w e j oraz z a b a w k i w y k o n a n e przez n y c h jajek. P r z y z n a n o d z i e s i ę ć r ó w ­ Teresę Bogutę. norzędnych pierwszych i dziesięć drugich nagród. Konkurs prze­ kształcił się w imprezę poświęconą 13 k w i e t n i a otwarta została w ludowej twórczości artystycznej. Krakowie, w gmachu Biblioteki O d b y ł y się pokazy haftów, rzeźby, Miejskiej, pokonkursowa wystawa palemek wiosennych oraz korowo­ artystycznego k o w a l s t w a ludowego d ó w marzankowych i gaikowych. województwa krakowskiego. Orga­ nizatorami wystawy byli: Sekcja * Badania Plastyki Ludowej Insty­ W Sokółce o d b y ł a się w k w i e t n i u t u t u Sztuki P A N oraz W y d z i a ł K u l ­ w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j tego po­ tury W R N w Krakowie. wiatu. Znaczną większość ekspo­ n a t ó w stanowiły dywany dwuosnowowe, najbardziej reprezentatywna W k w i e t n i u o t w a r t a b y ł a w B y d ­ d l a Sokolskiego g a ł ą ź l u d o w e j t w ó r ­ goszczy pokonkursowa w y s t a w a czości plastycznej. Pokazano z a r ó w ­ sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a w o j . no t k a n i n y w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś ­ bydgoskiego. (Por. Polska Sztuka nie, j a k i z a b y t k o w e ( w mniejszej L u d o w a , 1960, n r 2). O r g a n i z a t o r z y l i c z b i e ) . w y s t a w y i k o n k u r s u p r a c u j ą obec­ * nie nad przygotowaniem drugiego Wydział Kultury W R N w Bia­ etapu k o n k u r s u , w oparciu o do­ łymstoku zorganizował w marcu ś w i a d c z e n i a obecne. i kwietniu konkurs pisankarski. Z nadesłanych eksponatów urządzo­ W k o ń c u k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a no w y s t a w ę , k t ó r a b y ł a o t w a r t a w w Powiatowym Domu Kultury w ciągu maja. Na konkurs n a d e s ł a n o S i e r p c u w y s t a w a m a l a r s t w a a m a ­ p o n a d 500 p r a c z t e r e n u w o j . b i a ­ Naj­ t o r ó w i prac r z e ź b i a r z y ludowych łostockiego i koszalińskiego. z a m i e s z k a ł y c h na t e r e n i e p o w i a t u . w a r t o ś c i o w s z e p o d w z g l ę d e m a r t y ­ Zgromadzone na wystawie r z e ź b y stycznym prace p o c h o d z i ł y z o k r ę ­ w liczbie o k . 40 r e p r e z e n t o w a ł y gu augustowsko-siemiatyckiego. Cie­ z twórczość współczesną: Mieczysła­ kawe prace n a d e s ł a n o również w a Ruszkowskiego i Franciszka H u - nieznanego dotychczas terenu pow. W konkursie brało udział rasa z Sierpca, W i n c e n t e g o K r a j e w ­ L a p y . skiego z Z a w i d z y , C z e s ł a w a K ę p ­ 130 o s ó b . W y r ó ż n i o n o 17 a u t o r ó w . c z y ń s k i e g o i H e l e n y G o ł ę b i o w s k i e j Z a u t o r a m i p r a c n a g r o d z o n y c h za- 188 I K A mierzą nawiązać kontakt CPLiA. O k o ł o 300 n a j l e p s z y c h p r a c z a k u ­ piło Muzeum w Białymstoku. * 21 k w i e t n i a o t w a r t o w M u z e u m Etnograficznym w Krakowie wy­ stawę sztuki ludowej zamieszka­ ł y c h w Polsce B i a ł o r u s i n ó w , L i t w i ­ n ó w , Rosjan, S ł o w a k ó w , U k r a i ń c ó w i Ż y d ó w . K o m i s a r z e m w y s t a w y jest m g r M a r i a W o l e ń s k a , kustosz M u ­ zeum Narodowego w Krakowie. W y ­ stawa przygotowana została w ra­ mach obchodów Tysiąclecia, z ini­ cjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, przez M u z e u m Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e zgro­ m a d z o n o o k . 500 e k s p o n a t ó w , re­ prezentujących zarówno unikatowe j u ż dziś okazy muzealne, j a k t w ó r ­ czość współczesną wymienionych grup narodowościowych. Założeniem wystawy było zobrazowanie zjawisk przenikania i wzajemnych wpły­ w ó w polskiej sztuki ludowej i sztu­ ki ludowej mniejszości narodowych. K a t a l o g w y s t a w y , w y d a n y przez Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, zawiera obszerny w s t ę p oma­ wiający założenia wystawy, napi­ sany przez M . W o l e ń s k a , b i b l i o g r a ­ f i ę , opis e k s p o n a t ó w o r a z 21 p l a n s z f o t o g r a f i c z n y c h . W d n i a c h 19—21 m a ­ ja odbyło się w związku z wysta­ wą trzydniowe seminarium, na k t ó r y m w y k ł a d y wygłosili: prof. T. Seweryn, m g r K . P i e t k i e w i c z oraz mgr M . Woleńska. W kwietniu otwarta została w Muzeum w Łowiczu wystawa wy­ cinanki łowickiej na przestrzeni stulecia jej istnienia. W y s t a w a ta wejdzie w skład działu etnografii stałej galerii muzealnej. Recenzję zamieścimy w następnym nume­ rze. W związku z obchodami Tysiąc­ lecia i 700-leciem Opoczna, W y d z i a ł K u l t u r y P R N w Opocznie i m i e j ­ scowa spółdzielnia C P L i A „Opocznianka" ogłosiły konkurs sztuki l u ­ dowej Ziemi Opoczyńskiej. Kon­ k u r s , t r w a j ą c y do dn. 1 m a j a , o b e j ­ m o w a ł wszystkie ż y w o t n e dziedzi­ ny sztuki ludowej. Nagrodzone i w y r ó ż n i o n e prace złożą się na w y s t a w ę sztuki ludowej, k t ó r a od­ b ę d z i e się w Opocznie, a n a s t ę p n i e w Kielcach i innych miastach wo­ jewództwa. * 5 czerwca o t w a r t a z o s t a ł a w Pa­ łacu Sztuki w Krakowie wystawa polskiego m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ludowego, zorganizowana przez To­ warzystwo Przyjaciół Sztuk Pięk­ nych i M u z e u m Etnograficzne w �Krakowie. W y s t a w a gromadzi oko­ ł o 400 eksponatów. Recenzję za­ mieścimy w następnym numerze Polskiej Sztuki Ludowej. Katalog w y s t a w y , w y d a n y przez T o w a r z y ­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowie, zawiera krótki wstęp pióra prof. Tadeusza Seweryna, opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . * W czerwcu eksponowana była w łowickim Muzeum wystawa twór­ czości w y c i n a n k a r s k i e j trzech po­ koleń Strycharskich. Recenzję wy­ stawy zamieszczamy w następnym numerze. * Wystawa malarstwa Nikifora, która w roku ubiegłym i pierw­ s z y m k w a r t a l e r o k u b i e ż ą c e g o cie­ szyła się d u ż y m zainteresowaniem w Europie Zachodniej, otwarta by­ ła w kwietniu w Haifie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. W y s t a w ę zor­ ganizował A. Banach. * Wystawa polskiej w y c i n a n k i lu­ dowej, zorganizowana na wiosnę br. przez prof. Roberta W i l d h a b e r a w Muzeum Etnograficznym w Ba­ zylei, b u d z i ł a ogólne zainteresowa­ nie. K o m i s j a do u p i ę k s z a n i a s z k ó ł szwajcarskich zwróciła się do C P L i A z l i c z n y m i z a m ó w i e n i a m i na w y c i n a n k i , przeznaczone do deko­ racji klas szkolnych. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Tasz­ kiencie w y s t a w a pt. P o l s k a i n i c j a ­ tywa ludowa we wzorach przemy­ słowych. Największe zainteresowa­ nie zwiedzaj ąeych budziły prace koronkarek z Koniakowa, tkaniny m a l o w a n e przez c h ł o p k i z Z a l i p i a oraz w y r o b y fajansowe z W ł o c ł a w ­ ka. * Wystawa chińskiego ludowego rzemiosła artystycznego, ekspono­ wana w P a ł a c u K u l t u r y w Warsza­ w i e na jesieni u b i e g ł e g o r o k u , od­ była w pierwszym półroczu br. w ę d r ó w k ę po m i a s t a c h w o j e w ó d z ­ kich. W marcu i kwietniu otwarta była we Wrocławiu, w maju — w Bydgoszczy. Pokazano eksponaty z zakresu ozdób stroju, t k a n i n y dekoracyjne, naczynia porcelanowe i w y k o n a n e z kamieni szlachetnych, a także wycinaki i lampiony. W maju w salach redutowych Teatru Narodowego w Warszawie otwarta była wystawa współczesnej rzeźby i grafiki Eskimosów kana­ dyjskich. Wystawa zorganizowana została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą i Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki. Zestaw eksponatów przysłany do Polski pokazywany był uprzednio w wie­ l u stolicach europejskich. N a wy­ s t a w ę złożyło się około stu rzeźb wykonanych przeważnie w kamie­ niu, t a k ż e w drzewie i kości, oraz kilkadziesiąt prac graficznych. Staraniem Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego Czechów i Słowa­ k ó w w Polsce z o r g a n i z o w a n a zo­ stała w Krakowie, w Domu Kultu­ ry Z a k ł a d ó w Mechanicznych, wy­ s t a w a czeskiego s z k ł a i s ł o w a c k i e j ceramiki ludowej, pochodzących z wiosek Modrej i Hesoru. Wysta­ wa otwarta była w ciągu kwiet­ nia. „ Różne Po k i l k u l e t n i m o k r e s i e p r z y g o t o ­ w a ń otwarto Okręgowe Muzeum w Z i e l o n e j G ó r z e . J e d n y m z czte­ rech d z i a ł ó w muzeum jest dział etnograficzny. * Na zaproszenie M u z e u m Sztuki i Kultury Ludowej w Warszawie b a w i l i w Polsce d w a j rzeczoznaw­ cy U N E S C O w s p r a w a c h e t n o g r a ­ fii i sztuki ludowej — d r Robert Wildhaber z Bazylei i dr Erik A n d r e n ze S z t o k h o l m u . Zwiedzali oni m. i n . muzea na Rzeszowszczyźnie: w Ł a ń c u c i e , Rzeszowie i Sa­ noku, oglądali także zabytki ludo­ wej architektury oraz czynne ośrodki rękodzielnictwa ludowego. Następnym terenem szczegółowo poznanym przez rzeczoznawców UNESCO była Lubelszczyzna. Dr W i l d h a b e r z a k u p i ł szereg ekspona­ tów współczesnej sztuki ludowej dla kierowanego przez siebie M u ­ zeum Etnograficznego w Bazylei. Wśród imprez zorganizowanych * z okazji D n i K r a k o w a znalazł się kiermasz sztuki ludowej regionu 25 m a r c a o d b y ł s i ę w Powiato­ krakowskiego. Kiermasz odbywał w y m Domu Kultury w Puławach s i ę o d 12 c z e r w c a n a R y n k u G ł ó w ­ z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h powiatu nym. Imprezę tę przygotowała puławskiego. Obrady poświęcone CPLiA. były omówieniu problemów zwią­ zanych z rozwojem twórczości l u ­ 5 c z e r w c a o d b y ł s i ę na P l a c u L i ­ d o w e j w t y m p o w i e c i e . tewskim w Lublinie cepeliowski kiermasz sztuki ludowej regionów * Lubelszczyzny — przede w s z y s t k i m ceramiki i tkanin. G ł ó w n ą atrakcją W k w i e t n i u odbył się w Wejhe­ kiermaszu był pokaz pracy garn­ rowie uroczysty jubileusz z okazji carzy J ó z e f a N o w o r o l a i Mateusza 60-lecia u r o d z i n rzeźbiarki-amatorStarka z Ł ą ż k a Ordynackiego. ki i propagatorki kaszubskiej sztuki * ludowej, Otylii Szczukowskiej, po­ W k w i e t n i u o t w a r t y b y ł w D o m u ł ą c z o n y z w y s t a w ą jej prac. Szczucórka znanego badacza Twórczości Ludowej CPLiA na kowska, Franciszka Rynku Staromiejskim w Warsza­ Kaszub i Kociewia — brała wraz z ojcem w i e kiermasz p o ł ą c z o n y z w y s t a w ą Szornaka, w poszukiwaniach tereno­ tkanin ludowych wykonywanych udział pracowała w placówkach przez s p ó ł d z i e l n i e C P L i A na tere­ w y c h , nie w o j . olsztyńskiego. Do najcie­ z a j m u j ą c y c h się o c h r o n ą i propa­ Obecnie kawszych eksponatów należały gowaniem sztuki ludowej. dziale sztuki szmaciaki mazurskie Stefanii B ę ­ zatrudniona jest w benkowej z Wielbarka. Pokazano ludowej W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l ­ wiele tkanin dekoracyjnych i ubra­ tury i w s p ó ł p r a c u j e też z C P L i A . niowych opartych na motywach l u ­ dowych. Wzornictwo i kolorystyka tkanin w y k o n y w a n y c h obecnie w O l s z t y ń ­ s k i e m coraz częściej w y k a z u j e za­ p o ż y c z e n i a ze s z t u k i i n n y c h r e g i o ­ n ó w ; przede wszystkim widoczny jest wpływ tkaniny wileńskiej. * P r z y c z y n ą tego z j a w i s k a jest osied­ W k w i e t n i u i m a j u o t w a r t a b y ł a lenie s i ę na t y c h terenach znacznej w D o m u K u l t u r y przy u l . Elekto­ liczby r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzralnej w Warszawie w y s t a w a b ę ­ ny. * dąca przeglądem węgierskiego rę­ kodzielnictwa ludowego i drobne­ 17 m a j a s p ó ł d z i e l n i a CPLiA w go p r z e m y s ł u . P o k a z a n o m . i n . s t r o ­ Ż y w c u z o r g a n i z o w a ł a jednodniowy je ludowe, l a l k i w ubiorach regio­ pokaz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej nalnych, hafty charakterystyczne regionu żywieckiego, połączony dla poszczególnych r e g i o n ó w etno­ z j u r y k o n k u r s u na hafty ż y w i e c ­ graficznych i ceramikę l u d o w ą . kie. Sprawozdanie z obu tych i m ­ Wystawa obejmowała t w ó r c z o ś ć prez z a m i e ś c i m y w n a s t ę p n y m n u ­ współczesną. merze. * W ramach obchodów Tysiąclecia wmurowano kamień węgielny pod Muzeum Regionalne w Sidzinie koło Jordanowa. Inicjatorami bu­ dowy muzeum są: P a ń s t w o w y Dom Wczasów Dziecięcych i społeczeń­ stwo powiatu. Jako zaczątek zbio­ r ó w przyszłego muzeum zgroma­ d z o n o m . i n . szereg z a b y t k ó w s z t u ­ ki ludowej. * 5 kwietnia otwarty został w No­ wym Jorku sklep CPLiA. Wiele p o w a ż n y c h pism a m e r y k a ń s k i c h po­ dało entuzjastyczne sprawozdania z uroczystości otwarcia. Nowojorski sklep odwiedza codziennie ok. 200 o s ó b . 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058dcaa37bf4ad4476848ce233eb869c.pdf 2dffc95ef510b5008a5979b214b8f3ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3525 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 179-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Midkiewicz WYSTAWA Pogórzanie, północnego do SZTUKI których podnóża niedawna siedziby Beskidu się grup ubieg­ organizował chodniej części Seweryn Udziela, wany czekały się waną, i jeszcze cały książka staraniem przed A. założyciel po Ziem drugiej etnograficznej Muzeum F. w Kotuli, dowego styki szy Rzeszowie w Sanoku, Ludowej od roku obszar Pierwszą druko­ przez nich obszar, wydana bezpośrednio 1 światowej . do Pogórza, rozpoczęło kierownictwem organizowała na Badania tym Pogórza próbą od Sanoka pokazania od przez doskonałe i zdobnictwa wnętrza interesującymi plastycznie meblami), wszystkie występujące na tym obszarze mało zwią­ zaną z obrzędami gorlicka dorocznymi i rodzinnymi. obejmowała wykonywaną zarówno jak i dawną, sztukę której przykłady to, że sposób wspomnianych wystawa należyty wyżej trzech E k s p o n a t ó w było stosunkowo dzin ludowej twórczości jasielska dorobku wiele czy s z t u k i z w i ą z a n e j przedmiotów cjalistów mało znanych ba­ grup — stwo czy k o w a l s t w o , b ą d ź w ogóle nie związana W z w meblar­ (np. sztu­ 2 obrzędami) . przeciwieństwie nizowana dzie­ uwzględniono, bądź pokazano w sposób nie wystarczający ka repre­ etnograficznych. plastycznej, j a k np. lutym do wyżej 1960 r . wspomnianej, przez miejscowy zorga­ Referat K u l t u r y P R N w y s t a w a w Gorlicach ograniczona w i swym terenowym środkowej wysiłek części zasięgu powiatu organizatorów jedynie Gorlice, poszedł w do natomiast t w ó r c z o ś ć l u d o w ą tego niezbyt w i e l k i e g o obszaru kazać w jej p e ł n y m równoczesnym nomiernego bogactwie i zróżnicowaniu, utrzymaniu możliwie najbardziej rozrzutu reprezentowanych na była żą frekwencję, istnienia jak i żywe stanowiła odkrycie zainteresowanie publicz­ Przygotowanie o szerokim ludowej bliskiej na szczeblu wachlarzu, plastyki, współpracy powiatowym obejmującym stało wystawy wszystkie się bezpośrednich udostępniła Sztuki PAN zgromadzone prowadzonych na w tym w interesujących właścicieli i twórców, która archiwum wyniki badań dostarczyła nawet Nie umniejsza czym osiągnięć komisarza kowskiej, która dzięki mal scenariusz przez prof. d r a częściach pracy go wystawy a nawet nowymi w niektórych ukazał na często po­ parę Trzecią instytucją, przy wystawy rów­ Wypożyczyło wystawie w Pogórzan, gorlickiej, ono dziś wystawy, ze a t y g o d n i po która było brała już zupełnie w 1 A . W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 2 O . M u l k i e w i c z , Wystawa sztuki ludowej Pogó­ rzan, Dolinian i Łemków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 89. zbiory o cały dział ludowej sztuki. komplet eksponatów, Ekspozycja wystawy w opracowana to realizacji PTTK. ubiory zakupiło wzbogacając jak likwidacji. dawne terenie zakończeniu Muzeum — Jej który Muzeum zbiorów miejscowości. wystawy nie jej udział w miejscowe swych nie­ eksponatami. aby otwarcie zapa­ (przygotowany cały się Kłap­ zrealizować było punktualne w y d a n i e katalogu, bywa — wysta­ olbrzymiemu potrafiła R. Reinfussa), rozszerzyć poprzez materiału w y s t a w y Ob. W a n d y w całości adresami to o c z y w i ś c i e w n i ­ swemu łowi i ofiarności w wykazu z pomogła swych p r a c o w n i k ó w w gromadzeniu wowego z terenu. Plastyki L u ­ eksponatów a wy­ naukowo- Krakowie, terenie, najbardziej dzięki realizatorów stawy z Pow. Rady Narodowej z p l a c ó w k ą Instytutu dzie­ możliwe też zasługą północnej tym kierunku, spe­ szerokiego ności. dziny plastycznego niewiele, pewnych wśród Dla do­ których wystawa dzie­ obrzędami) nawet z dziedziny sztuki ludowej. zwiedzających z du­ które nie wśród z a b y t k ó w s z t u k i t r a d y c y j n e j z n a l a z ł o s i ę (np. w badawczą, a mianowicie Sekcją Badania na spotyka się do dziś w n i e k t ó r y c h wioskach. Szczególnie dowej w Wystawa współcześnie oraz się dziedziny z tego t e r e n u z n a n ą , a n i e z w y k l e b o g a t ą s z t u k ę Zbyt zentowała wielu poprzez zdobnictwa, j a k r ó w n i e ż rzeźbę, m a l a r s t w o oraz 1958 r . złożyły (z tychczas sprawy. T y m zapewne n a l e ż y t ł u m a c z y ć począw­ penetracja terenu — to c z y n n i k i , wgląd począwszy Pla­ plastycznego Jaśle w pełny Pogórza, (reprezentowanej urządzenia bardzo dając części d u ż y obszar, j a k i s t a r a l i s i ę o b j ą ć organizatorzy, zbyt pobieżna w architektury zdjęcia), tej nie zdawano sobie P o g ó r z a n oraz i c h s ą s i a d ó w — D o l i n i a n i Ł e m k ó w była wystawa zorganizowana różnorodnością, plastyczną wyróż­ powiatowych wartości, z Grybów. dorobku kulturę gorlicka wystaw grona obejmujące po spotykaną w wystawa przeciętnych Lu­ terenie obozowe, założeniom się spośród nie i n d y w i d u a l n e i g r u p o w e , w 1959 r . badania tym GORLICKICH doc. Budownictwa Sekcja Dzięki niała dzinie meblarstwa, systematycznej którą Muzeum a następnie jednomiesięczne rozległy do­ Pogórzan Instytutu Sztuki P A N , która 1946 dania penetracyjne zaś nie Pogórzan", wojny pod kontynuowało wyniki pracą Górskich Et­ zatytuło­ kulturze Dopiero po w o j n i e p r z y s t ą p i o n o penetracji jednak Jedyną „Strój za­ Muzeum dzisiejszy zamieszkiwany w Gorlice, rękopis dzień jest Wójcika wybuchem niestety publikacji. Związku powiatu trzytomowy poświęcona uwzględnia jest w Biecka", która terenie Krakowie, ujęte „Ziemia prace badawcze na późniejszy w badań, swe Pogórza, nograficznego tych najmniej POGÓRZAN wzdłuż stanowili przebadanych wieku z ciągną Środkowego, e t n o g r a f i c z n y c h w Polsce. W p r a w d z i e w k o ń c u łego jedną LUDOWEJ zaginione. cały ten s p o s ó b przez art. Po niemal swe piast. Jerzego M a j e w s k i e g o z Rzeszowa b y ł a p o p r a w n a , ale 179 ��II. 1. „Żyrafa", rzeźba w drzewie, malowana w brą­ zowe cętki, wys. 18 cm. Wyk. Bronisław Sandecki. Binarowa, pow. Gorlice. I I . 2. „Osiołek", rzeźba w drzewie, malowana, wys. 15 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. II. 3. Pieczywo obrzędowe. Wyk. Anna Migacz. Gródek, pow. Gorlice. II. 4. „Śmierć", figurka z szopki, kora polichromowana, wys. 13 cm. Wyk. Marian Górski i Jan Kulka. Ropa, pow. Gorlice. I I . 5. „Koniki"-gwizdki, ceramika zdo­ biona pobiałką glazurowaną, wys. 7,7—10 cm. Wyk. Jan Zaprzałka. Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 6. „Wielbłąd", rzeźba w drzewie polichr. 23 X 23 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. mało twórcza. Ograniczył się on do estetycznego i zgodnego ze scenariuszem rozmieszczenia materiału wystawowego, nie sięgając jednak do bogatego za­ sobu stojących do dyspozycji plastyka środków, które podkreślają w a l o r y plastyczne eksponatów i nadają całości w y g l ą d bardziej interesujący. Przechodząc do szczegółowego omówienia w y s t a w y zacznę od meblarstwa jako jednego z najbardziej interesujących działów ekspozycji. Na uwagę zasłu­ guje przede wszystkim fragment izby, w której stół, zbliżony w formie do starych stołów występujących na Podhalu czy w Beskidzie Śląskim, j a k również krzesła z pięknie w y c i n a n y m i zapieckami i ława z przerzucanym oparciem, wskazują na wyraźne wpływy meblarstwa renesansowego. Interesująca była również jedna z pięciu skrzyń malowanych, zdobiona na ścianie licowej dwiema rozetami przypominają­ cymi w rysunku te, które zdobią renesansowe stalle w kościele f a r n y m w Bieczu. » Zdobnictwo wnętrza reprezentowało k i l k a p a j ą ­ ków. Występują t u f o r m y starsze, j a k kuliste „ ś w i a ­ t y " ( i l . 8), i nowsze pająki żyrandolowe czy krysta­ liczne. Rozpowszechniające się obecnie malarstwo na papierze zostało zilustrowane przy pomocy szeregu eksponatów, w postaci malowanych na papierze „dy­ wanów". Dadzą się one ująć w d w i e grupy. Do pierwszej należą d y w a n y o pospolitej kompozycji k w i a t o w e j , do drugiej zaś dywany o tematyce f i g u ­ ralnej. W tej ostatniej grupie spotykamy parę inte­ resujących obrazów, j a k np. praca Stanisławy Duran z Rożnowie przedstawiająca szopkę betlejemską oraz świetny w kolorze obraz Agnieszki K ł a p a c z z G r ó d k a (il. 13), ma którym w i d z i m y pasące się k r o w y w cieka­ w y m układzie r y t m i c z n y m . Niestety, całość kompo­ zycji została t u zepsuta nieudolnie narysowaną s y l ­ wetką górala. W dziale zdobnictwa w drzewie na wyróżnienie zasługują rzadko już obecnie spotykane na wsi przed­ mioty zdobione przy pomocy wypalania. Zebrano je na terenie G r ó d k a , gdzie prawdopodobnie technika ta była stosowana dawniej przez wiejskich bedna­ rzy i wytwórców narzędzi do obróbki l n u . Na w y ­ stawie pokazano zdobioną w y p a l o n y m ornamentem beczkę na zboże, cebrzyk oraz szczotkę do czesania l n u . W dziale zabawek zdobione były tą techniką f u j a r k i oraz grzechotki dla dzieci, które w y k o n a l i na konkurs według „starej mody" zabawkarze z Leszczyn, leżących na terenie Łemkowszczyzny. Zdobnictwo snycerskie reprezentował drewniany zamek kłodowy do d r z w i , rzeźbione kózki na osełki do kosy, ryzowany sąsiek na zboże (z Gródka) oraz podobna do niego pod względem k o n s t r u k c y j n y m 181 �II. 7. Ekspozycja wystawy sztuki ludowej Pogórzan w Gorlicach. II. 8. Pająk kuli­ sty. Wyk. Stanisława Bochenek. Racławi­ ce, pow. Gorlice. II. 9. Miarka pleciona z korzeni, wys. 23 cm, średn. 22 cm. Łuż­ na, pow. Gorlice. 11. 10. Rózga weselna. Bystra, pow. Gorlice. II. 11. „Światy". Wyk. z kolorowych opłatków A. Zawi­ ślak. Łużna, pow. Gorlice. �II. skrzynka W na ubrania znaleziona 12. w dekoracji snycerskiej w y s t ę p u j ą c e j o urozmaiconych tych przed­ ornament układach geo­ rytmicznych (skrzynka z Rożnowie). Zdobnictwo o motywach linnych występowało Jedyny przykład skiej motywów wiła kobylica z Gródka, ludzkiej o tematyce do twarzy Rozwijający rek na głowica (il. na się kózkach w na i grzechotek — do dekoracji gontów rzeźbiona roś­ osełek. snycer­ antropomorficznej strugania ilustrowały kółkach, na zastosowania której bawkarski jedynie Wyk. Rożnowicach. na miotach s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m metryczny „Szopka". stano­ pochodząca była w kształcie okładce). terenie — bąki, dowych Górski powiatu świeżo odkryci w w barwnie malowane karuzele itp., wyrabiane w oraz związku jednej bezpośrednich figurek bardzo pod należały bardziej wzorów z a ś p o p r a w n e , ale na figurek odpustowych. dostarczone figurki do ludność jest starannie w y k o ń c z o n a łemkowską. ływanie w barwnie Nowsze typy malowanych, wpływów innych zabawek, wskazują ośrodków szczegól­ na oddzia­ zabawkarskich, szczególności zaś Brzozy Stadnickiej w pow. Jaro­ sław. Dosyć była na niespodziewanym obfitość wyrobów terenie p o w i a t u nawet i jest, silnie rozwinięte. zwiedzających wyroby plecione z wystawie a się, że częściowo Największe budziły jeszcze t u i ó w d z i e p o w s i a c h p o w . wykonane na Okazało plecionkarstwo było, dosyć zainteresowanie zjawiskiem plecionych. spotykane - Gorlice doskonale korzeni drzew ( i l . 9), niejednokrotnie lub Do o natomiast zagadnienie proporcji polichro­ ekspona­ tem kolorach pastelowych. M . Górskiego liczny zespół i J. Kulkę figurek bianych formach spłaszczonych z schematycznie wiła prace figuralna rzeźba wszystkich w znanych drzewie. bogato, Znalazły poprzednio w słomy." wykonania blokowych, przodu i ciętych z czasem tyłu twarzach stano­ nili się rzeźbiarzy tu lu­ duże doskonałym paru lat, i jakie wznoszący się do lotu, kory), odzienia zupełnie pry­ ludowej. Nie­ upłynęły obydwaj „rozwinęli kanciastych, i fałdach od chwili autorzy poczy­ się" artystycznym. Najnowsze ich prace, j a k jastrząb świer­ (grubość przykładem szopki i figurek, „postępy" zaopatrzona korze o prostych, z grubsza obra­ ciągu dość były w stety, drzewnych oraz 4), z Ropy, rzeźbionych k o w e j ( i l . 12). F i g u r k i te, o Cennym w tej g r u p i e r z e ź b y b y ł a i n n a szopka, w y k o n a n a przez w w wystawę reprezentowany twarzy mowane, j u ż u ż y w a n y . W ś r ó d w y r o b ó w plecionych na koszyczki z w i ó r rysy dokładnością, t r a k t o w a n e jest przez dziecięco naiwnej twórczości Osobny dział, ludz­ rzeźby autora z d u ż ą s w o b o d ą . R z e ź b y Czochera s ą (il. dominowały charaktery­ i wygładzona, czy z a r o s t z a z n a c z o n e s ą z d r o b i a z g o w ą mitywnej, jest grupy Czochera powagi. Bryła nie stosowanych prace naśladow­ Pawła splotów. się różnorodnością drugiej pierwszej W e w s p ó ł c z e s n y m koszykarstwie m a t e r i a ł ten odznaczające Do na ( i l . 2, 6) nadaje w y r a z hieratycznej od dewocjo- s y l w e t k a c h , co p o s t a c i o m kim tych z indywidualne przez szopki stycznie w y d ł u ż o n y c h wyko­ niezależny np. realizm zaliczyć Klęczan eks­ dwie interesujące. można z zgromadzonych i dlatego formy nictwo motyle zostali pracami d a ł y się w y r ó ż n i ć czerpanych się którzy prace p r y m i t y w n e , za- Leszczynach, tych, Gorlice. najnowszymi zarazem m a ł o silących pow. samodzielny, gipsowych względem Ropa, wśród K u n k o w e j i P s t r ą ż n y m — wsiach z a m i e s z k a ł y c h przez nie z fuja­ przemysł wspomnianych Gorlice Ogólnie sposób nalnych Kulka. dziedzinie r z e ź b y grupy. Do nane i Jan w penetracyjnymi. ponatów rzeźbiarzy powiatu prócz Marian pod względem np. orzeł dorównują już czy cał- 183 �II. 13. Malowanka na papierze, 70X190 cm. Wyk. Agnieszka Klapacz. Gródek, pow. Gorlice. kowicie poziomem wykonania orłom i jeleniom z kio­ zarówno sków z w y k o p a l i s k k a f l e renesansowe i późniejsze. Z w s p ó ł ­ pamiątkarskich z Krynicy M a r i a n a Szury z Szalowej, żniwiarz, kobieta Szury z należą j u ż do nych w (drwal, drugiej rzeźb Jaśle. te do nie tych rzeźb dziegciarz) — zary­ traktowania poziom wystawianych z (np. Marcina o wyraźnie ponad Wszołek Prace świeckiej prace realistycznego wyszły artystów, Andrzej oraz szklarz, grupy tendencjach Prace o tematyce chuście), Wyskitnej sowanych formy. w i Zakopanem. Rożnowie przecięt­ poprzednio . Gorlic czesnych zaś czerwone, oraz przedmiotów ceramicznej, tek, wystawę przedstawił jak koników Jan niczu drobnej we ptaszki Artysta w mieszczając do ubrania. i zabawkarstwa należą przyjemny A. sposób gałązkach ludowe produkcji na pokazał małego terenie płótna i Więcka Wyrobów ptaszki, które Pogórza było wały się różne biała sukmana jącym na wpływy męska, plecy liczne analogie która czy Słowacji, występowała Sporo tzw. „cuwa", miejsca tu z obok o tym (mająca Węgrzech), małopolskiej płótnianki, poświęcono na magierki. wystawie ludowym chustki na g ł o w ę oraz b i e l i z n ę k o b i e c ą . S ą to hafty r o ś l i n n e , z ł o ż o n e z d r o b ­ nych listków i kwiatów, wykonane białym ściegiem a t ł a s k o w y m , z b l i ż o n e w t y p i e do b i a ł y c h h a f t ó w tykanych haftów w K r a k o w s k i e m czy znalazły się klockowe przez S p ó ł d z i e l n i ę „ K o r o n k a " roby niewątpliwie Rzeszowskiem. bardzo w dobre koronki należności sadnione do k u l t u r y ludowej spo­ Obok wyrabiane B o b o w e j . S ą to w y ­ pod względem nicznym i ornamentalnym, jednakże sprawa budzi od tech­ ich przy­ dawna uza­ wątpliwości. Garncarstwo historycznym. pokazano O dawnych na wystawie tradycjach w rozwoju garncarskich II. 14. „Drab" ze słomy, 1960 r. Wyk. weł Migacz. Gródek, pow. Gorlice. 184 rzemiosła wystawiono z pobiałki G. Tokarską zakresu naczynia z tzw. formie małych ( i l . 5), k t ó r e z Rzepiennika zwierzą­ nadesłał w z reguły sposób twórczości pomijane, tu wystarczający artystycznej. kowali, a nadesłał W dla śnie Pa­ sztuki zostało zaak-' dziedziny wystawie mianowicie: fragment na Biskupiego. r o l i tej m a ł o dotychczas znanej który Gorlic, galanterii A. do wzięło Gryboś wozu w o z d o b n e o k u c i a , J. M a t u s z c z y k z R o ­ — p a r ę ozdobnych pierścieni do w o z u i M . P t a ­ szek z Ł u ż n e j — z a w i a s y d o d r z w i , k l a m k ę d o było i k t ó r e z d o b i ł y zapaski, py w pochodzące żelazie, k t ó r e na wystawach niemal trzech Gródka, spada­ kołnierzem Krakowskiego z krzyżo­ z dużym Morawach udział zaginęły Pogórzu kulturowe. Świadczy kwadratowym na importowanej haftom, na ludowej męskie nie że wskazują, centowania wypożyczyć gdyż w terenie zupełnie, białych na już bywa z piesków Zaprzałka Zdobnictwo w zaopatrzonych ograniczało wzorzystych, trzeba roz­ drzewka. z gorlickiego muzeum P T T K , one koloro­ Łużnej. jednokolorowych barwnych, Stroje, Jaśle. pogra­ z tkanin wełnianych używanych zupełnie. w się na przez je na lub szarych tutaj rzeźby wystawiał znajdującej wyrabiane Tkactwo się poprzednio przez gwizdki lub wyeksponowane które twórczości tego wykonane szereg świadczą wzorami glazurowane szych rodzaju Biecza wyrobów ludowej o d prac, i zdobione kilka płaskorzeźb wykonanych dość nieudolnie i słab­ Do jak zamku �zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b54ee82329e6368e377987a28d4b618.pdf 03f5eb7ff171befbebf2b06161db1f53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1809 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource społeczność wiejska Afganistan - zdrowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1676 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe uwarunkowania sytuacji zdrowotnej ludności wiejskiej we współczesnym Afganistanie / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.145-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t 65, 1931 DANUTA 'PENKALA SPOŁECZNO-KULTUiRJOWE UW:ARUNKOWANIA SYTUACJI ZDROWOTNEJ LUDNOŚCI WIEJSKIEJ WE iWSiPOŁCZESNYM AFGtAN~STANIE Artytkuł łączy ipOIdejściehada'woze etmo~oga z eiemetIl'tami o'Ce'nySitanu z;drowo.tnego ludności MganisJtallu ;ztp'llmlktu'wid'zenia iPlI'zedstawirc.ie~i medycyny nowocz·esnej. IPrzyjęci'e takiej 'Perspektywy ibyło niez;hędne dla Ulkazania pOlWiązań między sposobem życia ludności wie1jslkiej a 1pcywstawaniem ,cholrób. ObolkczYlIlJI1ików,elkołog,icznych, rO'zIPo,z;nawaneprzez etnografa cZYiImilkis;polecz;no-ili.:u1tUTolWe wywierają na zdrowie daneg SIpołec~ności określony IWpływ o'ceniany ·wedbug (kryteriów medy'cyny lIlaukowej j,allw chorobo!1mórczy lwb kiorzys.l1ny. Tym zagadnieniom poświęcona jest :pierws:za część artykułu, 'W :k1t6rej Iwykorzystano, prócz własnych obserwacji i prrac etno1-ogbmych, również pwbilikacje 'z dZiedziny geomedycyny ozy geografii medycznej Afganistanu. Ozęść ,druga, oparta w ~n3lcz'nej .mierze lIla baclainiaich lW'łasn)7lchaulj;orki, doitYlczy i.'W0leczno..,kulturow)7lchlllwarunJkowań su'kcesów i niepowodzeń ,n0JWlOczesnychipTogramów opieki 'ZidrolWo1mena j 'wsi afgańskiej 1. Państwo p,lanujealkcje pr,ofi'la!ktycZlne,i lecznicze hazując na TOZlpO'znaJnia:ch medycznych, jednakże, alby miały .o'ne szanse powo:dzenia, IkonieC'z;nejestw:zięci·e 'Pod uwagę etnog'raii C'ZIIl)7lch 'elkSlpertyz'kuJItury danej społeczlI1Jości2. W Afg'lillistanie, Ikraju mUZlułrrnańskim, religia w duży-m s'topniu uniformizuje kulturę rOZJlicznyoh mieszkających tu grup ,etni'c.mych. Około 1 l 1 Bada,ruia t'er.eruowe pl1ZeprowadJZloIlJo, laltem 197\6 roiku w raJma'c'h e1kJSlped)'icji Katedry Etnograliii U,n.i1wel'syit,ffiru im. Mama Mkkiewiaza w P!OIZnaniu pod kiem.niki,em pilla'£' dra Z . .TaJSiewiJcza. Objęły ()Ioe 4 miejSioo1wośdi w Śirod'kowym i północnym Arf,gan iJSIta.n:ie.Oto ich nat2lwy i skład etni'ozny: NajaJk (lprOIW. Ba:m,ja!l1) Hazalf'owie; Taila (pnow. Balglhlan) - Tardżyicy, Ha:z",r'()Iwie, u'zbeckie plemię Kar,am Ali zasymih.'wane przez Hazaró.w; Dawlat'abad (prow. Balch) - Uzbecy. Tadżycy, '11ur.!«meni, Pa'S,zJt.uni; Kaj's31l' (IPf'OIW.Fa.rLab) - Uizbec y, Taidiży'Cy, 'I1urlkm'eni, PaJSIZtu,ni. WY'kJOU1Zy'slt.a!I1a lilteraltUlra c!Jotyiazy olklJ:'C':ruS'preC'd rewooJu,cji mies'ią'ca Saiulr HH:S ,rolk:u. NowSlZE' dane, kitÓlre pl1Zyita C:ZJaJlTl, poohryd,zą z C'Za!s!O'pislilla,,'TIhe KaJbua Times" (ad stycznia 1980 r. "Kabul New Times"). 2 DOISikooOałąpra'cą, łą'czącą oba poidelj'ś'oia, j,eSit ()IbSiZ,erne sltudiJum dwÓic,h wsi w półn()lclny\ffi A:f,ganiJSltaJni.e: Ih-Jang OpllOIW.Bal'oh) i Sa,nsliJz Gprow. J.aJWlZ!jan), Services fol' Chi!d'Ten ... 1917'3.DwuIT,eItIr1Ji.'e badania terenOiwe pu1Oiwadz!iła 10-;QlSJobcxwa. międizynamOld'OlWai irutwdyiscytpLiJnal1'ln:aekfi!P<l. l 10 ••Lud" - tom 65 �146 800/0 '1urdinościrto sunlnki :naderlący do s,zJkoły ha'llaHckiej, .alkoło 18% stano.wią szyici (Iwiększość Haz(l["ólW i Ki:zył-basZOłwie), a pozostałe 2% iSmailici i <członkowie niemuzu'łmans:kkh wspólnot rehg'ijnyoh (iWillber 1962, s. 6\6). Islam jest podsta1wowym czynni:ki€IIn organizującym sposób rlycia ludności. Reguluje prwde wszystkim dziedzinę o:bycz1ajową kultury, wkracza takiże do medycyny tradycyjnej, wpływając na poglądy dotyczące ~drawia i ,chorOiby. W ten sposób relbgia muzułmań:slka 'z jednej strony "WIPł)"wapośrednio lna stanzJC1rowatny ~uJdJ1l()tŚci Afgam,ist:mu, a z drugiej - jest ,waŻiIlyrm cZYI1JI1!iJkiem lW'a!T'UII1lkują,cym rprzeobraż'enia IW zakresie o'chrony ,zdrowia. Tot'eż w 'poniJższ)"oh rozważania,ch rala islamu wstanie szczególnie Ulwyida'1Jniona. 1. ROLA CZYNNIKOW SPOŁECZNO-KULTUROWYCH W ETIOLOGII W;ysrrĘP!U~Ą\CYC!H W AF1GANISTANIE CHOROB Zróżnicowanie występujące w zajęcia'ch : związ1anym z nimi tryib'ie żyóa TÓżmy'chIgrup ludności w:pł)'\wa 'niewąltpliwie ma sytuację ,:zKirowotną. GZyI1JI1Jiiki'em o is'uOltnyrmzna'C'zeni;u €lpiklemiJologi'c:z;nym jest !kocz-QWII1iczy. związany z ,palS'terlStlWem,try1b rlyiCia duż'ej ,części ludll1Oś'CiAfganistanu. LitCzha ,;wła:ślciwych" 1110madów, IW wię1mzJościPasz1tUJnów, szacowana ties't wedlug lIla;jnowS'zeg{)Siprsu luidności, pr:zeprowaidzCJlnego w 1979 r'OIku, na 2,5 m:1n., 'czyli około IV6 mieslZJkań,ców 1{]fa'j1u 3.,Według danych ŚWial{)wej OrgaJniza,oji ZidroWlia5 S'pośród 57epi;demii 'aspy IW AfganiLstanie Z'OIStało zaWlI'eczonych przez ,palS':lJtuńSki;ch,k()'czoWlnilków'z Pa:ki:stanu.ChO'lera, nie endemiczna ;w MgarnistaiUi€, IpTZ€nOSZOlnabyła naj\częścioej IZ S'u1JkJontynentu inldyoslkiego pop['zez P;rzełęcz Cha'jlbers'ką. Ja/k :stwier.azono, z 'ca'łą pewnością epidemię tej chordby 'Wiosną 1'9:38T{)ku 'Przeniosła 'z Palkistanu kara wana koczowników ,(Sery 11974, s. 17, ,62). Udowodniono również wpływ Iwędrówek IkOCZIQIWilliJków na sy'tuację EWiJdemiolog,iczną ma[arii. Nomaaz'i,podcza's jesiennej 'W'ędrówki z wyso\k{) 'Położonych lelinich siedzib a{) lZ'illl'owych, łPfwchodzą ~es:lJcze w porze 'traJnsrri1is'jimalarii (trwającej od ,bpca Ido ~ześnia łuib Ipa'ździe~nilka) rpT'zezInilżej po,ł{),ŻJone'tereny, gdzie żyją !komaTy Anopheles - nJOiSi'Oiele ,choroby. Grupa koc·zQw:nilków z za!k:aż;o,nyrmioSoibnikami, powralca;ją.'C w nast~ny'm roku do si€idzilb .letni:ch, maże roz'przestrzenićchorobę nawet ,ohozując z dalIa od osiedli, bowiem I1iektór'e gatunki Anopheles 'przenoszące mahrię lpotrafią przebyIWaćZlIlalCZneodtl'egłoŚiciWliS'cher 1989, s. 13j- 136). .P{)1ski lekarz, S. Tomaszunas, dOlTaidJca.• z. ramienia ŚOZ, 'Ila :podstalwlie badań 'PiT'z~{)Iwaid'Z'O3 WeidłiulgSipisu mes", 3 X 19179). }<ilO2iballU!dnośoi A:ftg.amiilSltarJiU wynOlSi 15',5 mln. (,,'Dhe Kalhurr 'Di- �Spoleczno-kwU:wrowe uwarlUlnkowa,rtlia zdrowia w Ajganista:l'lJie 147 nych W ,lalta'ch 196'9' - :l!!n1 W południowym i 'zachodnim Afganistanie wykazał !decydujątcą rolę kocZlowni:citwadla nie:p()iwo/d~enia(mimo Ipr1zejścioiwych ~iU;kcesów)w,ielo,le1miedwa1kiz malarią, prowadzonej enerrgiczmie w rama'Oh ogólnonarodowego programu wy'Korzenienia tej 'cho;roiby. Tomasz'UJnas :wysunął pos1tuJa't objęcia 'tą alkcją nomadów jal~o nie:z;będny warunek sukcesu wspomnianego programu ,(Tomaszunas 19'712, s. 1\83- 200). PrzemieS'z'cz'enila koczownilków ze stadami przyczyniają się również do szer'zenia aJntropozoO'lJJOZ - chQlrób zwierzęcy,ch pr~enos~onYlch na człowieka (Sery 1974, s. 48). Rollniotwo oparte Ina 'narwadnialniu także ma duże znaczenie dla sytuacji zdrowotnej. ROZlSzerzaniepowierzchni pól pod uprawę ryżu (pr~ede wszys>tJkimiW 'półnoClllym Afganistanie, w dkolica,ch Kundu~u), korzystne ze względów ekonomicznych, pogarsza sytua'cję epidemiologiczną malarii. Ryż,OIwiskahow,iem dają świetme warulllki dla ,lęgu !komarów. ,Woda używana do nawadniania pól joest'zanieozysZlc~ona. Infle'~cdeamehawe są 'Przenoszone 'najozęŚiciej przez spożywanie sunowych IwarzYiwz pól \IlaJwadJnia-" nych skażoną 'wodą. Do s~erz€lnia Izaika'żeń ameholwych 'i hakteryjny'ch oraz robaezyc przyczynia się defekowanie w poh1tżu 'pól. Ludzkich odchodów używa się często do nalWoże,nia IwarzYlw, Sltą/dteż glistę lud:zJką ma miejscami .aż 90% ludności {Sery '119 714, :s. 48). Na wsi w mniejszości domów 'znadidują się suche latryny, Ipneważnie 101d:gra!dza się dla ,ceJów h1gieniJczn)llchjedy,nie częściowo 'zaikry'te miejsce, 'z !którego 'ZJresiztąrzadko korzystają dzieci. Niecz)llSto!ści:pr~e'Sią:kając'prrez glebę dostają sięczęsto do niezaibezpieczony.ch 'kana'łów nawaidni,ających (juya). Tak powstaje krąg 'zakażeń Domy os'iadłej ludności ['Oilni<cze'd, ibudowane IW rw,ięlks'mści rejonów z sUJsmny'ch na słońcu ceg'ieł, posiadające małe okna 1.otoczone ,(głównie ze względów olb)'lozajowych) wJ7lsdkim, glinianym murem, są doskJonale przystosowalne do mie'jsco'wych Iwarunlków geograd'icznych (Dzięg,iel 19716). Niemniej, 2'Jw)'lcza'jsYlpialnia latem na ,zewnątT'z, 'prze'wa:żnie na pła'skiJch dacha1ch, 'Z!W iększa ni'ebe2'JpieczeństJwoIzalkażeniaoh()lrolbami Iprzen()lszonYlIDi przez owady, 2lwłas:z;czama,larią. Jedno obejście zamies:zJkuje z rlegnły rodzina rozszeT::wna, 'Przy ,czym rpolsZlozególneroidziny nu'kleacr:ne (zalIeżmie od stopnia 'zamożmoś1oi)zaljmuaą odrębne domy alibo Iprzynajmniej oddzielne izby. Zatłoczenie pomi'es:zczeń, 'Szczególnie 'zimą, kiedy mies:zJkańicy skupia'ją 'Się wokół uTiZądzenia ogrze'wcz'ego sandaH, \przy niedos'taJtJlmch higieny, ~przyja rozmnażaln~u się \fobadwa, molin. wszy przenoszą'cy.ch tYJfus(Fi6cher 1<968, s. ,104). Ni'ewystacr:czając.~ dotlenienie i ogrzanie pomiesZlczeń miesZJkalny.ch w mi1esiąlcalch'zimowych oraz skuptslka [k1ur::zJu, pyłu w· starych doma'ch sprzyjają szerzeniu ~ię grużhcy. Z powodu trudności opałowJ7lch, p()lwszechni'e 'wYlko;r'z)llStuje się Ina opał IwysU5Z!one'plaOKiz nawozu Z!wierząlj;domowYlch. Przygotowująoe je 'koibiety oj dzielCi na1 l" �148 rażone są na charoby 'zakaźne, lbawiem w nawozie żyje wie~e :parbogelnnydb baikJterii. WY'Ż)'Iwienie IUldnoŚCinest dosyć 'llTozrrnaicone, {:hoć 'Przecię1ma dieta wieśnialka nie 'zawiera wystarczaljącetj 'i.lJoŚici kalorii (DzięgielI 1977, s. 204). W lIliek'tór)'1chrejonach, \lJwłaszcza IW górzystym Hazaradża<Cie, wal'z)'lwa i owoce IPI'zezwiększą część rOIkulIlie\Są'dostępne iliudności,tam też \SItJwierdzono dbj1awy deficytu witaminy A {Sery 1974, s. 51). Płuikane w kanałach nawadniających wairzywa są zanieczyszczone ,cystami ameby i jajecZ'kami robaJków. Przy p:DIwszechnJ1ffiskażeniu wody zwyczajem ipozytywnymz epidemiologicznego punktu widzen:a jest 'powszechne picie ulubionego :napoju - herbaty. J,edna!kże łaJtem 'Często ,zaspokada się 'Pragnienie surową wodą prosto 'z idżui. Zigodnie z tradycją muzułmańską za zdatną do 'Picia uwaiŻJasię wodę hieżącą, \która, nawetzaniecz)'ILSzczona, ulega jalkoby I()IczylSz'C'zelniu tpO,przepłymięciu bl!ku metrów. P·onadto ludność !preferuje wodę z \kanałów także z tego względu. że woda pochodząca zoestudni ma często dużą za1wa;rtośćsoli 4. Opisane 'praktyki w dużym stopniu podnoszą ws.ka,znilk ,chorób 'Przewodu pokarmowego, 'Szczególnie niebezpiecznych dla mały.ch dzieci .. Mięso jed;z;one jest przez więksZO'ść ludności wiejskiej nieregularnie. zlWyiklenie częściej niż raz rw tygodniu. PODi,etwarż'ko,llsekwen,lmie Iprzeskze:gany jes't muzułmański przepis zaiblralniający dedzenia wieprzowiny, nie występuje tr)'lchinoza. KoczySltmydla ZJcLrowialudności jest 'też 'zalkaz spo'żywania mięsa ~echłych zwioerzqt. Preferowana jest baranina, która zawiara mniej ni:żinne rodzajoe mięs sta.diów rozwojowych pasożytów przeno:swny,ch IprzezZJwierzęta 5. Pozytywny według zasad nowoczesnej higieny !Żywienia !jest 'zwyczaj 'sitlnegoprzypiekania mięsa. Dzięki temu, że zboże mieli 'Się w :prymitywnych młyna'ch, mąka za1wiera wiele 'protein, witamin i soh mi:neralnych. Korzys1Jnie iWlpływarównież na stan ZJdrowotny ludnośoi tpTze:strlzeganie islamicZJnegozatkaZJu ,picia aJl'koholu. A!~kohol zyskał :soibieostatnio p€'Winą:popiwlarność jedynie w iwyższych Jkręga'ch społeczmyah, i ,to głównie w miastach. Na dieJtę ludno,ści 'wieijskiej {)ddziaływ.uj~ IW ipew\nym stopniu !powszechnie .zna.rna,stara Jlwncepcja IPo'żywienia, teilllPeramentów, ,chorób i .leków "gorących" t(garm)'i "zimnyoh" (xonuk). Została ona przejęta ze starO'ż)'Itnej me.dY'c)'1nyg['edkiej i IWZJwinięta'przez muzułmańską moo)l1c)'lnę "aralbską" (tj. 'Pisaną w języku arab~kim). W ,Afganistanie grunt ,dla niej 4 J'!w..a tym bUldJolWall1e W raJffiaJCih pw,gra;mu SltlUidni,e z ,ręazmy:mi pompamIi sbutż.yły luMośai 19r7'4,s. 52). 5 J,ednaJk!ż.e żYJWaIn·ej W1ra'z z Doracz WIOłoQ\W1Ln y , natSltą/Pił 1'9'68, s. 126). wię'k,szYll11 w.zroSl1 I'OZWoju przeciętnie w5Ii głęboiklie do 6 - 12 m ty1ikJo 8 mi€!s~ę-cy (Śery rtolZĄPf.)W1:>z,tJcł1Jnienicm rlza,dlko zaOO><)iI1OWaI1 na daMlDoi'ej spo- tasiocll11ic<l woloQ\weg,o (F'ioscthe.r �Spolecz7w-<kwU1Urrowe uwa.rw7lJkowarroia zdirowiJa w Afigan.is.ta:nae 149 przygotowały ,prawdopodobnie ~deea'jluDwedycznej medycymy indyjskiej. Omawiana Ikoncepcja zalkłada rówmow.aigę elementÓiw "go["ąca" i "Izimna" w o'l'gan.izllllie jako wa!runek 7J<k'O'wia,a dla \pTzyWIrócenia za-ehowanego aequilibrium za'1eca s,tosolWanie 'diety i lelków o własnościach tprzeci:wstawnych. Ponadto po'1'eoaspożywanie potraw "gOTących" zimą, a "zimnych" w okresie le'bnim, ibiorą1c :talkże pod 'Uwagę ,cechy :temperamentu damego człowieka. J,ednalkiŻelIJu:dzie7Jdr'Q1wi nie \przesrtrz.egają 'na ogół <tych zasad. Naltomiast cli,eta OIpalrtana koncepcji "gorąca" i "zimna" Ijest ściśle przestrzegana w wypadku 'cl11O'rOlby Oiraz w ,o:kresie Ipo.porodowym.W :tym .czasie kobi,ecie 'podaje <się wylą'C:ZDi,e'pożywienie "gorące" - jajka, potrawy 'mięsne, a więc produkty wysokoikalory,czne, iI'zeczy\wiśde Ikorzystne ,dla 'wzmolonienia orgainiznnu 6. Karmienie dziecka Ipi'ersią przez ma1tJkę p.OIwmno według !Pf:wpitSÓiw Koranu 't'rwać 2 ,IMa, jednalkże, j'ak si'wieirdziłam w terenie, często przeciąga się .jes'zcze dłużej, do 2,5 - 3 [at 7, ichyba IŻe koibieta 'wcześniej zajdzie ponownie w cią,żę. Zdaniem lekarzy tak długie ~karmienie dziecka prawie wyłą'cznie mlekiem ma1Jki nie Ijest 'KOirzystmedla jego zdrowia, tym balfdziej, że nieodbyma się reguiarnie. Aile Inaljibalrdziejnieibe::z.pieczny jes,t drla:lJdrowia dzi€lCik.adk:res bezpośrednio (pO ods:tawieniu od piersi matki. PoJdczas kiIJikuJdniowego odZlw)liczajaJniadziecka od pokarmu naturalnego daje mu się głównie słodycze, ,by :nie lplalkało. Później nie pT'zygotowuje si'ę specjalnych pOlUralW dla dzieeika, jest ono w ,zasadzie pozostawione samemu sohie. M. A. Paikmal i(1975/76, s. ,33) 'pisze, że WlSkuteik braku u tkolbiert'wiejski'ch 'ja'kierjllwl1wieikwiedzy o potJrzeibarch wyżywieniowych małego dziecka,pr<awie wyłą'cznym joeg.opokarmem jest ,chleb. Oczywi~cie, talk mcmo1Jcmne,p.ożywienie ;nie zaS1pDlkaja,potrzeb lroZlw:ijającego się oTlganiznnu, osłaJbia jego OdPOlmJOŚĆ. Zaikaozująrc/picia arrkoholu, islam ,nie IWZlbraniaswym IWyZJnawcomużywania ;tytoniu i inankotylków (has'zyS'z, opilU: .. "ll). W Afganistanie !palenie ty,toniu atLboihas'zyszu w bjrkach wodrr1ych,zwanyoh celam, jest hardzo popularrne. Na Iwsi ,często \pailą 'taikż'eikobi'elty, zw1asz'cza :gdy spoty,ka'ją !Się w gronie kreJwn)lich i sąsiadek; celam ikTąJŻywtedy .z Tąk do :rąk. Le'kalI"z z Kajsaru :utrzym}"wał, rże Ina1wy:k,ten jest 'przyczy.ną częS'tych schorzeń astma't)licznych. Wieśnia'cy chętnie ~Uiją s-prosrz1kowa!nytytoń - naswiir, nas. Niektór'zy il,eikaTlZe iWskaZ'ują na dość 'częste Ipr'zY'paJdlkiwyS!tępolwania raka jamy ,ustnej 'i przewodu 'pokalrInowego u O's6bżują,cych nas. Jednakże nielbezpieczeństwo zachorowania zmniejsza relligijny obyczaj prze~ 8:Ztczeg&1'OIW'e omÓ\w,ieni'e k<J:!lJC'€IPfC'.i'i "glOirąca" i ,,71iJmna": PeIllkad,a 1'9'79, 1980. DizireWlclzYIllkisą za~wYICiZad późn.iej niiŻ cihł~pcy odsialwiane od pi,etI"sL Ini,ormat.Qirlkli tł1Umac:zyły, iŻe ch~oiPi€IC, gldy drolroś.n'ie, będ21i'e miał 'zi'comię i poIZ)"Cję, więc dziewc:zync.e należy wynagrodzić jej, w prz.yse..łiośC'i gOO1SiZoe, po1ożen!~e. 7 �150 DiAiNUTA PEN:K:AiLA płu'kiwania ust przed modlitwą. Przepisane ,prz'ez ilSlam a,blucje poprzedzające pięciokrotne w .ciągu dnia modły mają duże zna.czenie higieniczne, jednakż'e z.wy:lde służy do ill~oh:zanieozysz'Czona woda. Nakazy higieny rytuałnej nie zawsze It~ !są ściśle pTzes'trzegallle, nie obowiązują dzieci, niemniej niewątpliwie mają zna,cmy, Ip.ozytyiwny'Wlpł)'lw,na stan 'wrowotmy ludności ,(Dzięgiel 1978). Islam 'wymaga od swych wY1Jn8JwcÓiw .przes,trzegania ,czystości ,przedmałżeń:slkiej i ma~żeńsikiej wierności. Heteroseksua1/Ila prostytueja nie była ,nigdy JrOZlpows'zecJhniona w Afga'niJslta:nie,a ,chOJrobywenerYoC'zne~przede 'ws:zysbkim 'kiła) ,częściej :sz'erzyły się przy \SJtosun!kachhomoseksualnych. Badania lwykazały, 'żezallmwny we :wczesnej młodości mężczyzna, jeśli Illie 'host-ał wylecwny, żenił się 'zwytkle w stadium nieinf,eikcyjnym choroby, ponieważ dopi-ero w ;pó:źmiej'zym wieku był 'w stanie zapłacić tradycyjlny mahr za !żonę. Dlatego !kobiety rzadko do1ikmiętesą chorobami wenea:-ycznymi ,(Sery 1974, IS. 55 - 56). W społeC'Zności'ach wiejskich Afganistanu, 1Jgodniez tradycją muzułmańską, Ikobieta jest silnie podporządkowana męż'czyżnie. Jej życie upływa w żeńs,kiej 'części dOIllOlstwa,a wychodzą'c - za zezwoleniem męża z domu, wk'łada ciidri - strój okrywający ją od stóp do głów. Jedynie kobiety z grup k'Ooez.ownkzychi 'w ni'ektórych osiadłych :społecznościach roln~czych w hiedmiej\SJZychregiona,ch nie zasłaniają :twarzy. Tak jest na przykład w 'ubogim Ha'ZalradżaJcie,gdzie można obserwO\wać kobiety pracująeew polu. Le'kaTZe s1lwi&ldiza ją,~e ,tryb życia lWięk:szości 'koibiet, ' wśród pyhu i 'kmzu WY nied.otleniO\nych domach, sprzyja ioh zapadaniu na gruźJicę, będącą oibecnie jednym z najwię:<'szych prohloemów zdrowotnych w Afganisltanie (Fischer 19168, s. 116). Ozęsta jelS't wśród Ikobiet osteOOlaJa'cja (rozmiękczanie kości) wys,tępują.ca przede w.s'zystJkim'po,dczas ciąży, 'a spowodowana 'deficytem witaminy D {Canfieild 19'76, s. 104, 106). Zbj'it wczesne wj'idaJwalniedzieWlczą;t'za mąż, 'hcZlneoCiąrie,powodują wyniszezenie i 'Przedwczesne staa:-zanie się kobiet. Według oibJiczeń lekarzy kobieta afgańSlka rodzi .pTz,€fciętmie l5iedmiOTodzieoei(Sery 1974, s. 11). Często, zwłaszcza u ,baTdzo młodych kobiet, zdarzają ..się poronienia. Indagowane !kobiety niekiedy ,nawet nie pamiętają ,kh liczby. OzłO\n!lwwie ekipy lPf'zeprowadza.jąoeejibadania w tadżyckiej ,w~osoeRi-JaJng IW ipóhnocnym Afganistanie stwierdzili, 'Że wieJe kobiet TOIdzi!l1ajlPierwdwoje, Itroje słabych dzi'eci, któ·re ~yk'le umierają, a pó:ź:niej dOlPiero dzieci 'Zdrowe (Services ... 1973, III, s. 138 - 139). Tira·dycyjny pOTód odbywa się w domu, w warunkach ahigieniczny,ch, z pomocą staTszy,ch, doŚ'wiadc:wnych kobiet z rodziny położnicy oraz miejscowej specjalistki zwanej diiya, diiyi (niekiedy jest ona wzywana tylko w wypadku 'truidneg.o 'P0roidu). Powsżechni-e .pTzj'ij~ta pozycja kuczna przy po;rodzie przyczynia się, zdaniem lekarzy, do przedwcz,esnych urodzeń i poważnych pęknięć !krocza. Wyso- �.RYIC. 1. TardżYlcLJkli 'Z TalIa. Z ielwej rdzi1ecik.o slZJc;zelni~ zalwinię.te 'w :kJołYls'ce (gawara). ,F1ott.M.Bero. ka jest nadal śmiertelność kobiet przy 'pmo'dzie. Czterdziestodniowy okres połogu (eilla) uważany jest za sZiczególnie IniebeZJpiec:zmydla ~drorwia matlki i dziecka. Choć \Specjalne środki ostrożności podejmuje się dla ochrony ,przed urokiem, złymi duchami, obyczaj ten jest korzystny dla zdrowa kobiety, bowiem pozostaje ·ona pod opieką "akuszerki" i zalbrania się jej wykonywania niektórych pra'c domowych. T,radycyjna ,opieka nad lnowonaQ"odzonymdzieckim również pOZiostawia 'wiele do życZienia pod wzg1lędemh~gieny. Niesterylne odcięde pępowiny powoduje ,wypadki tęż·ca, Iniemowlę jest Izbyt rzadko kąpane, szko- �152 DANUTA PENKALA dliw€ jest przeg;rzewanie dziecka szczelnie zawiniętego w 'Powijaki. Po !ki1kudniach dziecko zostaje umi€'SZlczoneMI !kołyS'Ce,gdzie 'leży nieruchomo, Ś'ciśJ.e'Przywiązame. Prnez spec1aiLną drewnianą lub g.bnianą rurkę (neycak), przymO'COIWanądo narządów Ipkiowych diz'iedka,odprOIwadza się mocz. Powoduje 11;0 często stany zalpa/Ine i choroby dróg mocZQlwy'c:h. TradyJcyjlnego oibrzezania chłopców (sunna.t) dokOInuje się najczęściej w 1 - 2 roku życia, ale czasami i w póżnie;jszym wieiku.Wpra'wdzie Koran ni'e natkazuje OIbr;zezania, a1e za'Chował się 'przeikalz przypisywruny ProT·oIkowiMulhammruclQwi,że jest ono obowiązujące dla mężczyzn. Obrzezaniem zajmują się IPrzewaem.iegolarze «dalliik) - jedna z glfup ,zalwQdowy·ch o n.ajniższym statusie społecznym 8. Obrzezanie :prowadzi niekiedy do zakażenia, :zdarza się jednalk oibeanie, iŻeg:alacr-zsltosuje przy tej OjpeTacji śro:clek aseptyczny, np. spiJ:ytu:s. Generalnie, stan ,zdrowia dzieci afgańskich jest niezadowalający. Smiertelność niemowląt osiąga'ła dawniej '5011/0 i 'więcej. ,W :roku 1963 obJ.iczana była przez zag'ra:nicznych o·bs·erwatorów na 15 - 30% (Fisoher 1968,s. 128 - 129). Je:dJnakże w 1969 ,roku Medica'l Assistalnce PirograI:n opublikował dane z 'czt'eroletnich badań nad śmiertelnością dzieci 'Cio.5-go roku życia przeprowadzonych w 5 IPro'wiIlJcjachAfgalnistanu. Wskaźnik śmi'er1e.rności w)1lniósł prr"zecię'tmie49,5%, a IW .HazaradżalCie aż 50,4% (Canfi.eld 1917,6, s. W6). ,Przyczyną 'tak wysokiego wskażnik'a są choroby zakażne wi~'U '<iziecię{:ego.Poni€lwa'ż ,organizm dziecka 'jest często osłabiony 'wskutek niooiO'żj'lWieniai powszechmych dolegliwości przewodu pokarmowego, choroby zakaźne, takie jalk odra, koklusz, mają ,ciężki przebi'eg i .nierzadko kończą się em~eIfcią.POIkaźmeIŻJniwozbiera grużlj'ca, którą według osta'tnich danych Jest zakażone prawie 30% dz'ieci w grupie wiekowej 0-:14 '1aJ\;("The Kabuł Times", 13 XI 1979). NielktÓlfespośród praktyk medycyny tradycyjnej sąz 'punlMu ,widzenia medycyny naukowej szJkod1iwedl'a zdrowia :ludności {choć generalnie są one erfektywne - tyllko jalko takie mają ~zanS'e 'Przetrwania). Pewne pra'k1)11ki,choć skut~ne, mogą mieć 'S2lkodhwe działania 'Ulboczne- np. lliPu:szezanie krwi, ka.Uiteryzaeja,czy 'zaw~jaiTIilew skórę świeżo ~zabi'tego zwielfzęcia. W ,tym ostatnim wY'padkuis,tnieje IniebeZlpieczeństwo przeniesienia chorób zwierzęcydh (Fischer 1i9m4, s. 62). Ponadto niesterY'lne prz€prowadzrunie niektóirycll 'znhiegów, np. wyrr-ywania zębów, ipTz)'lczyniasię do niebezpiecznyoh zakażeń. Są i 'tabe metody medycyny tradycyjnej, które pełnią dwojaką rolę z 'Pwniktu widzenia epidemiologii. Jako dobry pr:zykład może posłużyć od daiWinaS'tos·owan~ w Afg,anistanie :szczepienie 8 SchlU:rmann (1962, s. 227) u'Zlna,je ją za bhs:ką eac.h Ka.jsalflU specjaLLSItam!i oKi obreezaru!a bydli kOiWale pa endogaanJi'ClZIl.a o baJI1dw nli!slkJim sJtart;ulS~e ~ałoe=YJm gTiUjpie etnli=ej. Ha jdarO'Wlie, (Jas'ietWic,z W oIlwH- od.rębna ~19178, s. 40 - 41). �Spoleczno-k11lJtlW11owe 'UwaT!u;nkowa;7lJia ::JdiTI()wia w A~ga$isrtaThie 153 przeciw ospie polegające na wprowadzeniu pod :skórę .zawierającego wirusy mate:riału IPohralrJIegoz ikTo'S'tezłqwieka ,chorego. Tę sttail'ą technikę pra'ktytkowwnow Afganistalnie jesZJcz'edo ostatnich la·t, !póki 2ldaTzały się epidemie ospy . .stano'w:iła ona w.ażny czynni1k rozprzestrzeniania się ospy .- według danych SOZ z roku 1970, 18 spośród 57 epidemii (czyli ok. 32%), które w)'ibuchły po 'lliS'talnowieniu,programu zwakzalllia ospy, mialo źródło w tradycyjnym szczepieniu. Osoby szczepione, przechodząc chorobę łagodnie, podróźowały i kontaktowały się ze zdrowymi (Sery 1973, s. 107). Ale z drugiej strony, jak potwierdzili lekarze, dokonywane tylko raz w życiu, w dzieciństwie, szczepienie zapewniało odporność na całe życie, w przeciwieństwie do nowoczesnej szczepionki. Wraz z postępującymi stopniowo procesami modernizacyjnymi obniża się wskaźnik zachorowań na pewne choroby, natomiast stają się problemem inne, zmieniają się równieź czynniki wywołujące choroby. Dzięki rozwiniętym akcjom szczepień ospa została wyeliminowana 9, zmalała w Afganistanie groźba cholery. Jednakże rozwój komunikacji samochodowej przyczynił się do szybszego szerzenia się chorób zakaźnych. Na przykład epidemia cholery w 1965 roku, przyniesiona przez pielgrzyma wracającego z Mekki szerzyła się w szybkim tempie od Andchoj na wschód (do Kabulu) i na zachód głównym szlakiem komunikacyjnym. Jeśli ktoś zachoruje z dala od domu, jest pospiesznie przewoźony do miejsca zamieszkania, by w razie śmierci być blisko miejsca pogrzebania przodków (Wilber 1956, s. 317). Komunikacja samochodowa występuje więc coraz częściej w roli przenosiciela epidemii karawany koczowników. Postępujący w ostatnich latach wzrost zachorowań na rzeżączkę wiąże się również z rozwojem komunikacji i ważnych węzłów komunikacyjnych, gdzie szerzy się prostytucja homoseksua,Ina .oraz, dawniej prawie nieznana, heteroseksualna (Sery 1974, s. 65). Rozwojowi szkolnictwa towarzyszą nowe problemy zdrowotne. W sZikołaichwiejSlki1clh,'często Ipoz1ootawiających wiele do życzenia !pod względem higieny, dochodzi do epidemicznego szerzenia się wielu zakaźnych chmób dzi·ecięc)'1ch.Pilalgą stał się dyfteryt, rozlpTzestrzeniają się zakaźne choroby IPTlZewodulPo'ka'1'Iffi0'wego, zwłasz'cza robaczyce. Przytoczone 'p:rzyłkłady pOlkazują, :żle(przemiany modelfnizacyjne mają niekiedy uboczne skutki niebezpieczne z punktu widzenia epidemiologii i rodzą no·we (problemy rldrowotne. 9 Nieda:wlno tuje się elpliidelmilo!odizy SOZ, Slt!w:i.erdZJuWlSlZY,że pJI1zYlPaidlkólw OISp'y, wylr,a1z:ilh pnzYPIUIS<ZJc;Zlenie,że iJsltnieć (Iuizyslkanli·e pe)Wn'O~ci wymaga gieg;o, wilel~ol!,etniC'go okr·esu). br'aJklU zalOl1rarowań na klU!li z:Lelffis<k1i.ej,nie cihrOlT,~ba ta w Cliągu pnzes.tała noJIUZ dOlstaJt·eC'zruie dllU- �154 DiAJNIUTA PlENKiALiA 2. SPOŁECZNO-KULTUiROWE UIWAIRUINIKlOWAJNJA SIlE OClHIROiNY 2IDiRJOWJA PlRZEOiBiRAZEŃ W ZA!KJRE- W AFGiANJ!5TiANiIE Wiedza ·0 ToH 'czynników SIPołeazno-kUilvmow)'lch,w etiologii ·chorób jest nezbędna przy programowaniu przez powołane do tego instytucje wsze:]kidh ,akcji p!rofilak1:yezmych. Natomiast suJkcesy bądź niepowodzenia realizowanych IproglI"amów·zdrolwotnych - pro!fila1krtyczmychi leczniczych - zależą w ogromnej mierze od rozpoznania kultury danej społeezno!ści i odpowiedinieg,o wy:korlzystalnia tej wiedzy. Podejmowa1ne przez państJwo akcje mające na celu polepszenie sytuacji zdrowotnej spotykały się często z nieufnością i niechęcią ludności, bowiem nie respektowały tradycyjnych reguł kulturowych. Szczególne znaczenie ma znajomość reguł i praktyk tradycyjnej medycyny oraz pozycji jej przedstawicieli w danej społeczności. Wlkraczanie do lokalnej s/polecznorści ,wiejskiej w Afganistanie przedstawicieli 'llOlwocizeSlnejmedyc)'lny nie ehminuje zlastanego sysltemu tradycyjnej qpi.eki 'zdDowotnej. Powiększa się jed)'lnie skala możlilwości wyboru, a w sytuacji dużej konkurencji miejscowych specjalistów niełatwym zadaniem lekarza jest zdobycie zaufania ludności. Potrzeby 2jdroIWlO1:lIlie ,ludnośai wiejslkiej do niedalwnacałkolwi'cie 'zaspokajała s'1'osunkowo sjl,nie JrO':lJwinięita medy'cy<na tradycyjna. W Afganistanie, podobnie jak w Indiach czy Chimach,obolk lecznictwa, którego reguły IprlzeikazywalThe są drogą lli9tmą (medycyna "Itrady'cyjlno-ustna") żywotna jest także medycyna tradycyjna bazująca na przekazie pisemnym (medycy<na "trad)'lcyjlno-pis'emna") 10. TJ. ostatnia jest dziedzidwem dawn)'lch wieJIkJiJchsJ'lS1:emówmedycozmy<ch,przede wS'zystkim indyjskiego, g!feekiego i alI"ahslkiego.Rejprezen1'ują ją we wSlpółczes1nym Afganisitanie pmf'esjonaliJścizw,ani hakim a'libo tabib, niekiedy IWy1kształceniw I'ndiach bądź Pakistanie. Opr6c'Z Inri'chdziała wlielruprzedistawicieli. medycyny tJrady,cyjno-us.tmej, 'll'iepro;f'esj'Oinalnej,a więc Icała TZel'Jzastarszych, doświadc:wnych ikoibie't leczątcych W domu i są\siedztwie oraz "specjaHści" (dla kJtóryoh dziJałailność medyczlfi'a jest z reguły 'Zajęc~em idodat/kowym). Spośród nich wymieńmy "nastawiaczy" kości (sekastaband), zielarzy (attar), golarzy (dalI ak) 'za'jmujący1ch się 'U1pUl'Jzcza.niem ikrwi i 'Wy<rywan'iemzębów, specjailhsitÓ'wod wyciągania jadu ,żmii i SIkOirpiolna(zahrkes). fu.zedstawic'iel,e ;pralkrt:y1ki rehgijnre:j - muabOlwi'e,i deXlwil<;,ze - stosują ma:gi'czno-religijne spO'sOIbył·eczenia: "oczytują" 'chorych 'cytatami z Koranu, 'wypisują amuJJeity tumar, ta'wiz. IZa sZlczegól1nieIpredestynowanych oz !fa,c}i urodzEmia do Itego :rodzaju pralkty1k 'U'Wa~anisą saiaz,i, jalko poJtorrnlkowie 10 p.cywyŻJslZ1e tenrnJill1Y 5t'OlSUję za s. 3 - 118). Od!pOiWiadają zaniu dokila'sYifl~kalcj!i medy1CrMlą. one prlzyjętemu Heidif1ieada, J. W. Broml,e'jem JlIrtz;ez Oh. i A. L€ISIlie rOI2ITó.źll1li,ell1Ji!u mJiędzy A. WOIDOl1Jowem (1~716, (1'9176, s. 2 - 3), w naiwią- i "wiel:ką" braJdycją ,.,małą" �S,po!ecz'OO-I/<:iul;turo,w.e u.w.a,T:Unkowania Ryc. 2. Wędimwmy ISprzed,arwlca lelków na Z1d'rowUz ba:zame /w w Aj,ganistanie KaijlSa,rze d je~o 155 IId!ienlttel1a. F'Ot. M. '£erio. Proro!ka. Saiidzii mułłolWlie o:raz haikimO'wie cieszą się wi'ellkim sza'Ounkiem 1udności. Jak iprzedstawia się syJtuacja medycyny <I1()1w()I~es:nej, naJuikowej w Afg,anistaJnie? Je~ lWIpr'Owadzaniedatuje się IOd lat 20..,tYlCh(okres refoł"Ill króla Amauullaha). W lata/ch 20-ltych ,i 3D-tych 6pro\wadzono do kTaju lekarzy IZ Europy, Turcji i Jinidi;i.Faikwlttet medy,C':zmy'W Kabulu ~po'Ws<tał już w 1932 roku, stając się 'Za'czątikliemUniwersytetu Kabu:lekiego. W latach 60-tych wydział mooycyny Un~weT'sytetu Kahulsikiego QlPuszciZało około 100 osób rocznie, a po utworzeniu w 1963 r. filii w Dżalalabadzie jesZ!cze bliSko 40. IW 19·6,6T()ku na 655 studentów medycyny w Kaib1.ll1u pr,zypadało Hl kobiet. W latach 1938 - 1967 studia medYICZill:e ukońezyło 758 młodych lekar'lY ohu .płci, aJJe wlielu z inichzaruiechało uprawiania zawodu r(Firscher 196;8,s. 87). W 1977 lToku szalc{)lwanolioZlbę le!karzy (zatrudnianych 'w służbie pańsrt1wowej) iW"AfrganiStanie na 719 osób (Statistical Yearbook 1978, s. 895), a więc jeden lekarz przypadał na ok. 21 tys. miesz/kańców. Przy tym ich rO'Z!ffiieS'ZJcZlenie jest hardzio rnierówl1Jomierne: w 1969 IT.przy !kiI'ajoowejp.rzeciętnelj 1 Ile(karz na 22 - 23 tys., w Kabulu pI1zyipada'łjeden ina 950 mies:zikańlców(FiSocher 1975, s. 381). NatomiaSit w od'legł)1lch,gómk1ch Te.gi<machnielkiedy jedyny iekarr.z pra'Oowrał w stolicy prowincji. Albsołtwemci:nIiechę'tnie udają się na wieś, gdzie wyposażenie pia'cówek słue.rby u:1.rolwia'jel5<t :zarZlW)'lczaj prymityw<I1e, bczba pacjentów ogromna, a pracę utrudniają duże odległości i złe drogi. Ponadto bralk jest 1T,8kompensalty finansowej. Krobiety-l,e/kar:lci, jeśli .naiwet 'PO �156 wyjściu 'za mąż 'Iliezail."7JulCą zawodu, z ['eguły pO'zootają w Kabulu, bądź w iI1lnym dużym mi:eśeie, (np. Ma'Zalr-i SzariI. Podobna joest sytlUacja pielęgniarek i połoŻllydl. Kobiety oowiem ze wzg'lędóIW obyczajowych 'Il'ie mogą Ipra'c()lwaćw pla'cówikach <Z1dirawotnych na IPrOlwi'llcj i. W ,ciągu osiatIlieh dziesięci10letei talk IW miastach, ja/k i na wsi powstały liazne sZ'pitale, po'l!OiSiającepod Ikontrolą MrniSltersrtwa 2Jdrowia. Według danych 'Z 1976 roku było wówczas w Afg,anis1talllie55 sZJpitali ;z łączną ,hCZlbąłóż'ak 2.914 (Statistical Yearbook 1978, s. 895). W 'każdej prowincjli A~gCłl!1tstanujresi przynajmniej jOOEmszpita[, choć częstoniewie[ki, z 10 - 20 łó2lkami. Wyposażenie starszy,ch szpitah jest rpryrni,tywne, a i nowszych zwylkle nieNV)IISl1:aTlCzająrce. W małych wioskach je-s't niekiedy niewiel!ki bUldyne!k'Pełniący lI'olę pr,zychodni, grdZJie'ur.zęduje lekarz, a częściej felczer i pielęgni.arz. W nieiktóryoo trudno dO\S\tępny,chrejonaich 'nie ma w ,ogóle przedsiawicieh służby :z!dJowia. W Kajsar,ze (IW 'północno-zachodnim Mganlistal!1ie) laltem 1976 rok,u bu:dyne!k szpiJtalny i nowa przychodnia były ,w traJk'cie budowy ;trwającej już od l\:T'zechlat. W Najallm (Hazaradżat), ~dzieistnieje poolbawiony przez misję amerYJkańSką kompleks 'budynków, ,w Iktó[')'ICh mo.iiliwa !byłaby hosipi'taih7ia,cjachorych, z braku personeilu i wyposażeni,a ur'ząd:wna :była jedynie przychodnia. Alkcje budowy i wyposaża'I1IiapilH1c6weik Isłużby zdtowia na wsi arfgamkiej z reguły !były IpTlzeasięwzlięciamimodeTniza'cyjnym:i .podejmowanymi prlzez państwo, hez pomocy ludności milejocowej. Wyjątko'wym przypadkiem jest centrum zdrowia w Arczi w północnej części kraju, wybudowane za pieniąOm mie-js'oolwej 'ludności, którHzgodzH-a się na potrącanie niew.ie[kieg,o'.p['oc'e.ntiuz sum U'zyS'k~wa'nydhz'e spr,zedaży hawełny. ,W labach 196,6- 1973 zebITano 'Wystarczającą ilość tpienię1dzy i już 'w 1974 roku oddaino do użytku 20-łóżlkOlwysz\pitail i przytcho<dnię ,z nowoczes1l1ym wyposaŻreniem ,(,za:ilT 19,74,s. 54). NaWie władze Demo:krwtycznej Rerrmblilki Arfgal1lisitanuzidają się przywiązywać dużą wagę do rozwoju słiuJiiby-zdrowia. Wśród ",Pods'talWowych Zasad DRA", będących zaryiSeIl1 'PJ'zyszłe'j kOIDSltyturcj;i, przyjęltylOh przez Radę Rewolucyjną 14 kwietnia br. ("Kabul New Times", 20- 21 IV 1980) są również arty\kruły l(alTt.26 ;. 29, rOizidz.1) zalpelWlniające społeczeństwu prawo do o'chrony zdrowia, s~czególnie malteki dzieci li zapowiadające podjęcie przez rząd wysiłków dla polepszenia i rozbudowy pla~ców€lksłużby zdrowia. J,edin:aikże.w zalkresie QlPielkimedYC2lnej polCilS'ta1wowego sz.ozebla widoczne są 'w \kraju duŻie z-anied'bania 11. Wskutek niedoiStatJku personelu i bazy marireTiallnejkorlzylSitanie ~udności Iwiejsktie'j z pomocy lelkarskiej 11 Je,SIt to pOlWlsaJec\hna syt'll<li:ja W klfajalCih tlZlW. 1kzec1iego bu,je się Pl1Zles'ZlCZlE!IPiaćfOJl1Il1Y o,rgal'lJi'z.alCy(iln.e medycyny w,alnia i<c'h do lolkailrnY'Cd1 WaIunJków. Swń alta , gdZlie nowoczesnej bez pró- dOlSiloSQ- �Spoleczmo-krUltturrowe wwa.rrwnkowania zdrorwia w Aftgamstantie 157 jest u1:lr'udinione.Na przykład w .górskim Haz'liralcWacie 'Chorzy muszą często pr~ebYlwać eJnaome odległ'ości pieszo, konno bądź lIla ool·e, by dotrzeć .do najhliższego leJkarza. Aile do tych :pr,zas7JkóddochOldzą, bodaj trudniejsze do po/konania, barieryświa'C1omościowe. ZaTÓ'WlnoświaJdomość zdrowo,bna 1UJdności wiejsikiej, jaik i reguły obyczajowe ma'ją opar'Ci-e w rebigii mu:Z'ułmań~kiej. T·a sytuacja W!płYW<lna wybór dokonYJw.alny spośród tdoortępny'chmetod leczenil(ł. Omówimy szerzej niektóre spośród ;kultul'awy:dł1czYJnni!ków !decydujących o preferencja/ch luidnoIślciwieJSkiej co ,do rodzaju pomocy ~dTowotnej. Na wybór metod leczenia 'WIPływają dużym stopniu pr<z€lkonania religijlne (zwłasz'cza należące do wamtwy .tzw. "islamu ludowego"). W,ielu choTo!bom przypisuje się na\dtnaibuTa'bne.przyczyny. Ludność wierzy, ŻJechorOlbymogą spowodować złe duchy (jinn, 1. mn. ajinna) i "zle olko" (casm-e bad), czyli rzucenie uroku. Bardzo często tym złym siłom przypisuje się SlpOiwodOlWa,nie beLlpłodności kobiet ora·z KOImpEika.cjipr,zy .porodzie. Dżinny i "złe oko" czyni się też odpowiedzialnymi za choroby małych dzieci. Ingerelllcją złych duchów są po,wlS<zechnietłuma'ozone chor,oby ·nerwowe i psydhYczne. Takż'e Ulkąszenie węża albo skorpiona uważ,a się często za sikwteikidzi:ałalno,ŚicidŻJinnów (Ei.uzma'D1n1977, s. 94). W :pr:zypaidikach,kiedy w,ierzy się w nardnatmrćl!1neprzy,czyny cho:rOlby,za jedynie skutecZJne uJZJnawane są śrOiclikimag~c:zno-<r·e;lIi,gijne. ,NaJ.elŻą.do nichprzeide ,wszystkim a1ffiJwle,ty,modili!twy i "oczytywalllie" chorego przez mułłę oraz pieLgrzymki do ,gro.boiW:cÓW święty\ch (ziyii.rat) 12. O Slilnej waloryza'cji 'religijnej tYJchpraktylk ,leczniczych świadczą wy:powiedziinforma'torów, że np. dla efektywnego działania amuletów nieZlbędna jest wiara chorego, niew1ieEzćł'cY'm;nie mogąO'ne 'pomóc. W opisa'nych przypadkach 'S'zczegó-lnietrudne ~est wlkroczeni,e meidy:cyny nowoczesnej. Ni·emniej,nieikiedy stosuje się kom(hrnolwa'ne metody leczenia - próbuje się środlków damolWy:ch,ziół od halkima, a1ho 'pr'olSisię 'o .pomoc ł·~arza, a obOlktego stosuje się ,oczy,tywaIDliechorego : oikur;za'nie go dymem dzikiej TUty (espand, Peganum harmala), OIdganiają'cym ja:lwby dżinny 13. Spośród innyoh ,przyczyn ,chorób ,często \vYJffiieniasię przewagę "gorąca" albo "ziJ11'na" w organiZlIl1ie. Na ,przykład mail.a'ria i reum.aty:ZIlll uważane są za "zimne" choroby. Istni'eją też odrębne jednostki <:horo!bowe - garmi("go;rąco") i xonuki .("zimno") .() specyfiocz.ny,ch,IprzYlPilsywanych im pOIwszechnie objawach. W wypadlku choroby "z'imnej" :z;alIN 12 F:iel'gm:ymk.i pode1jmu,je sJię pnzy WlSZe1klllChC,hOil'\obaJC\h;nJiekliedy is1ln!ieją ".slPecjalliza,c'j-e" pOlSlzazegó<l'D)'lC,h Zii!jalr,artólw.Zob. EinJ2lmann Hl'7\7, s. 93 -9'4, Du!pree W76. IS Intter.eSlują'cy pf\Zyl1dad pO'łą!czenia ró<ŻIIlyiclhmet-od 1eczenia w przytp.a.dJku clhoreg'O (praIWldop()ldo.bn'ie na z;alPa~'eni'e p1U'c) ua.becik:ieglO drz:i·ec.'lkaz Ktul!1lduz p!oda,je A. Siha;J)1rlJslky (1930, s. 1916- W8). �158 DiANiUTA PENKALA 1e:e-asię il'omnahte śTodki "gorące" - orlipowip,dnią dietę, zioła, f1zylkoterapię. Odwroltnie, jeśli choroiba !u~nana jest 'Za "gOlfąCą". Ponadto Ipanuje przekonanie, że leczeniu właściwie każdej choroby, jako zaburzenia w LunikrcjouOIwaniuorgan~zmu, IPowtnna towarzyszyć specjalna dieta. Dlatego pa'cjenci częs;to Isami .proszą !1ekaT'Zao przepisanie diety i są zawiedzeni, jeśli ta!k'ich zad€oeń .nie d11rzymują. Brak wriedzy o przeno~zeniu choró,b drogą łn1ekcji 14 jest lPowa;imą pil"Z€!Szkodą w wake z choro:bamli zakaźnymI. 'Ni'e ma ;zwycza'ju i'zOllowauia ChOTj'lch. Odrę, ospę i ikdkiUiS'zUlWa'żano za choroby, przez które każdy musi pr'zejść. Badania IprzelprowactzoD.ew 'Uzibeciko-ltuTkmeffik:iej wsi Sansiz w północnym Afganistanie wykazały, że jedynie nieliczni jej mieszkań·cy o wykszlt:akeniu ponatdpodstalwOiwym mieli niejaSlne IWYOlbraiJenie o tym, .ż.eIpewne choroby są spowodowane 'przez za'D1eC'Zy&zc~Oiną wodę, bTludne owoce i pr.zez o'Wlady. Tadżycy z Ri-JaJng mówiJ.i o mikJrobach jalko nielWidziailnytchżyjątkach, ale nie .znali ichzwiąz'ku z chorobami. Nie ·zdawali terż sobie spil'alWyz ~zaieżności mię'd'zy brudem i roba<C'tw'€m ,a zacnoro'waniami (Services. " 1973, II, s. 204, III, s. 142, 151). 14 Mimo, iż w,eidłiU~ peTW:l1y1Ciht.rad,ylCdIi BJ101r'O'k MUihammad wY\POlwiadał sJię o możllDwroiŚC'izakalŻJenńa niekrt.óJrym·i chorobami, np. trądem i dżul11lą (Ree.ejp 1959. s. Hl). �R. Canfie1d (197,6, s. 109) iPodlkreś1a,że lęk prZled .chorobą !wzmagany j.estpnez niedostaiteczmą ś,wiadOllllOśćzdrowotną luidnoś,ci. To przyczynia się do szukaJnia pomocy, wspalI'!ciaduchowego i emocjonalnego u 1piI"zywódców rehgi'jny,ch - mułłów. Niieza!leżinieod tego, czy słuszne jest takie rpsychologistycZ/Ile tłumaezenie przyczyn ,popularr:nośd 'Przedstawicieli religii jaiko uzdrowicieh 15, IpOrzoSltaje faiktem, iŻe tak oni, jak i halkimowie, cieszą się IPcwa!żaniem i za'lŃa'niem człom:ków społeC'Zlności:lokalInej. Są im blis1cy 'w sensie przesibr.zennym, sp0'1eC'znym i pSYlcholog~Clznym- 'są dobrze znani, poświęcają oholTlem'Udużo czasu i uwagi, rpotrafią zaJpewnić mu (poczucie bezpieczeństwa. Stosują metody lecz'elnia, do (których miejscoiwipa,cjenci odnoszą się ze ,zrozlUmieIJJiem. Natomiast przedsrtal\V'lc,ielmerdY1cyny'nowoczesnej jest z reguły kimś obcym, spoza społeczności. LeikalI"zzwylkler,j.e ma czasu, by po~Śtwięoić pacjenJtowi wiele uwagi, .nie wyjaŚDIia chQITobyw termina'ch zrozumia'łych dla chQITego.Nieznaine, budzące często orpOlI'y,są nOiWoczesne metody stawiania diagnoz i leczenia. ChOlI'Yzostaje \porZ/bawiolnypoczucia bezpieczeństJwa i oparcia, ja!kie daje mu społeczmość, w .któlI'.ejżyje, tym bardziej jeś/lii ZIllluszony jest jechać do innej, odJegłej nieraz miejscowości. Toteż chorzy ze wsi niechętnie poddają się hospitalizacji, zwłaszcza w dużych miastaoh. MielS'zJkań,cySanrsiz, kJtórzy byli pa,cjlenltami sZlprtala w Mazar-i Szarif, 'wyraża/Mina ogół niezadO'wolenie z pobytu ·w obcych im warunJkach i nie chcieih po'WltÓlI'zyć,tego przylkrego doświadczenia (Services ... 1973, II, s. 2,10). Opisame powyżej bariery rosną jeśli leez.ona jest kobieta. Otoczenie nowoczes1ną opieką Zldrowotną k,oibiJeItW1łejsikichw ArganiStanłe jest powaimyrrn Iproblemem ,przy braikużeńslkiego personelu służby medycZlnej na prowincji. Iwlacja kobieit stanomi znalClznąpr,zeszJkodę w Ziwai.l:ozaJYli~U czy zapobieganiu .epłdemłom. Ponłewa~ obcy m~czyźni nłe mogą W'chodzićdożeńskiej częśd domu, działa1lność IJ1ę<s'ld~hekiJp dolkonującyoh szczepień nigdy nie była w pełni skuteczna. Konieczne było zatem tworzenie ekip mieszanych, najczęściej z udziałem cudzoziemek, bowiem większość kobiet tutejszych wzdragała się przed podró~owaniem po wsiach w towarzystwie nie spokrewnionych z nimi mężczyzn oraz przed wejściem do obcego domu. Cholfe kobfieity mają ,wiJe.le0POIfÓIW p:rzedw luda·niu się do leikarrza - mężczyzny, ohawiają się także nalgamy OiPin!i.ipubil.icznej. Niemniej, pa'cj1eniek wciąż prlzYlbyJWa. PT~z'edporadnią w Kajsarz,e obserwowaliśmycodziennie wiele kobiet w cZaJdorach, zwylk:llez dziećm:i (jedyny lEJkarz ;pTzyjmował ogół!em 30 - 50 pacjent6w dziennie). Równd·eiŻlekarz naszej IWYpTalWy plTzyjmQlwałwide chorych !kobiet. Jed'nalk zazlWyJak Wls;PQlmnial1l1O, w śIWlLaid<omJo!Śicli WlLelś.nialkó,wmułła ozy s'a1d jeSl1; tym, w stanie wyleczyć choroby spowodowane przez dżinny albo "złeo:ko". 15 jest k!tó,ry �160 DANUTA PiENKALA czaj wywiad odbywał się za p0ŚredniJotwem męża albo ojca pa'cjentki, a diag.no.za musiała być postawiona właściwie bez badania. 'I'1rudne do przeziWycię-henia pmęs71koidy w leczenliu kobiet szczegól'nie jaskJrawo UJWilda'czniają s,ię w dzil€((lzi;nie qpieki nad !kobietą IWciąży i podczas porodu. W przypadku ibe'Z\płodnoś.ci, uW::Irżanej za wie1Jkie n1ieszczęście i hańbę, ikolb'1ety uciekają się do wszelbch dostępnych środków, a więc, jeśli zawiodą metody medycyny tradycyjnej, trafiają nieraz do lekarza. Naltomiast przy porodzie kobli'erty wiejski<ej niema.l nigdy nie jest obecny lelkairz 8Jni wy!kwa!lif'ikowana położna 16. Lelka'rz z Kajsaru poinfOlrIl1owal mnie,że mies.zkańcy tej mi'ejsc.owości i okohcZ'llych 'Wsi nigdy nie ~acają się do rui'ego o pomoc pTZy porodzie. Czasem w pa:-zY1padku trudnego porodu do lekarza zgłasza się mąż położnicy, a on daje jedynie odpo1Wliedn1e leki, bo'wiemnie Ziezwa~la się na obecność mężczyzmy przy porodzie. W tej samej miejscowości mą,ż !kobiety, ,kJtóra miała kOID'p~ilkacje przy ,porodizie, poprO'Sił o pomoc lekarza nasZJej 'eikspedy'cj'i. W)'Iwiad p[,{)lwadzollly był ;za poś'fedniJCtwem męża i obecny'ch w izbi€ sialI"S'zych kO!biet, a le!kaJrzowi nie p;oZJwo'lono nawe!t dotknąć chorej. Proponowano jedymJi.e tŁumaczce albo autorce '~ba:dani'e bn.uoha koibiety ,poprzez suiknię. Przyczyną talki'ej postawy jl€'st przede wszys1Jkim przepis islamu zabraniający ukazywania komukolwiek części płciowych ciała. Diiya jedynie w ,wypadku trudnego porodu prz,eprowadza d(JIkładniej'~:ze badanie poloŻlnicy. NaweJt kobie'tom-J€łka:rikiom ,wchodzącym w skład eik!ipy badawczej dzi.ałającej 'W Sansiz i Ri-Jang nie zezwa'lano n1gdy Ina ob ecnoś\; przy nOiI"lffialnie,prz,eibiegającym pOlI"Qldzie.Jedynie wtedy, gdy były rkomphkacj1e, iProszono je o pomoc, Inp. w Ri-Jang, kiedy przez 20 godz.in po porod2'1ie .połoimica nie w)'Idailiła łożyska. W trakcie operacji wyjęcia łożyska jedna z kre'wnych palcjentJki pozostała iW iz.bie, ale odwrócona tyłem. Wszystko wlSikazy\wało na tO,że już samo ułożenie C'horej na plecaoh jest dla obecnej ni,enaturaUne i ,l1!iesmaczne. Pr,zyglądał'a się jedynie z'3strzykowi ant)'ibiotyreznemu po opeTacji i wkrótce cała wieś w,iedziała, iJe to zas1Jrz)7lk zaTadZlił kompili:kalcjiom {Services. '. 1973, II, s, 19'6, III, s. 137 - 138). Kobiety ;wzbraniają się przed rodzeniem w sZpl~tal'U, bowiem zmuszone są tam pI'lzyjmo(wać ,pomoc le'kaiI'za-mę żczyzn y, akc€jptować oibcą im po;zycję Je'Żą'Cą p.rzy poradzie. Ponadto poZlba,w,ione są pootrzymującej je ;psychiczmej atnniosfery, stwarzanej przez obeone pooczas poro.du starsze, doświadczane !koibiety. Badania Pam-eli H,U'nte ,wyk.azały, że afgańslkie diiya to Zlwytkile kobiety o specyfiiocznych ceC'ha;ch osobow{)śai. Enel'gicZJne i wesole, pomagają :rodzącej ,pr;zez'wyciężyć s1lra,ch, 18 200/0 Nawet w KaibUilu Z POtmOlCą pO'loż.nej (.F11SiDh'er1968, s. 912). oIkloło 1968 roiku 308/0 .pou'odów odlbYlwal.u ~i~ w w dQl!11lll, a 500/0 kobi,eIt r<o<dJzi!Ło bez fa.chow'ej· s'ZIPibllu. pOIlTIlOCy �Spoleczn,o-kul!twrowe·wwa.ru.wk:owan.ia RY'C.4. PlaJkaJt IZ 2lWrowia IW Afganistanie 1PI'lzY'Clhodnli w Nalj,alku 1015til1Zegają'cy \pl1z€ld il1.i eibelZ)pi€lc!Zeńlsbwem pall1z€lnia ,diZJieCli. Flort. M. GaJwęClkii. 1 161 po- pobudzają ją do śmiechu opowiadając różne zabawne historyjki (Dupree 1977, s. 11). Ponieważ do kolbiety należy zazwyczaj przyprowaidzanie do poradni czy sZ!pita1ladziecli, ~óWJI1ieQ; ich hOlSpiita1i:z1acjanapotylka duże przeszJkody. Z pO'wodu powszechnego analfalbetyzmu 'kobiet trudno jest .im pr:z.eIkazywać ,zasady higieny żywienia bądżopieki nad niemow'lęciem. Tolte,ż w poradniaich i szp~talach wy)Wies'za się odpowiednie plansze z obrazkami. Fr:z.ecistalWio'ne pOIwyżej w,Zlgllędy lreErgijlno-oby,czajowe częsito decy11 "Lud" - tom 86 �162 DANUTA~KALA Ryc. 5. Maw~awi Abdul Sotar z Dawlatabadu w swoim sklepie z ziołami. Fot. SIt. U\bell1mail1JOlwilcz. dują o wy/borze sposobu leczenia. Wiiększość informa1torów pytaJn~ch o kolejność Izasięgania porady wwypad'ku chO\l'obyswojej albo dziedka •. stawiała lekarza na ostatnim miejscu, twierdząc, że korzysta z jego pomocy do'piero wtedy, gdy illlne środki ,zawliodą11. Na przykład mieszkańcy DalWllataibadu informolwaili mnie, iJe najpierw udają się do sklepiklU z ziołami ogólnie s'zaJnOlwanegohaikima Abdul SQltara, chęlmie biJo17 Al1loa[lolg,ilc.zne wYlPolWirelCilZoim1€1s,z/mańlcó\W Rii-Jang 1973, lU, s. 1412. zn:aljidruj,emy w Services ... �rą równierż od niego albo od mułły amulet, a jeśli te Śitodki nie po-mogą - 2Jwra1cają się po lpo!l'a,dędo miejscowego lre!karza. Sam mawlawi Abdul Sotarr thlmaczył, że ludzie, kltórym już kiedYś pomógł, w ogóle n:ie chodzą do lekarza, ,przy<:hodzą od ra'zu do jego SIkilepu.Jeżeli widzi, ile nilemoże !kogoś w)'lleczyć, sam k.ielI"ujlego do prz)'lchoidni. Nie najmniejszą rolę w kwestii wyboru odgrywają względy finansowe. Wieśniacy p<JiWs·ZiedlJn.ie nar zeka1i, ile lelkalI"sibwa są zbyt dlI"ogie. Zarzuca1i lekalI"wm, ile "dużo biarą"; j·edna z ubogich Hazarek z Tala nazwała wręcz miejscowego f,e1<czera"zj1ada,czem pieniędzy". Letkar'ze wyj<1Śniali,że otrzymują jedYnJie ogranic2'Joną i·loŚć lelków sltandardowych z centrwinego malgaz)'lThul,elkarsrtw w Kaibulu. Jereli leczenie wylkracza poza te lelki s:twndall'dowe, chOlI'Ymmsi płacić. Natomiast pll'zed:starw:idelle medycY'ny tradycyjnej z reguły biOlI'ąza swe UiSług.ibard:w umiarlkowane opłaty, przewaimie Zlres1ztązależne od sytuacji mająit!kowej pacjeruta, w której się dOisikonale orti1enrtują.Mułłowie biorą naj<:zęściej za wypisanie ta'w:izu "ile kto da", nieikiedy od ubogich ll1ie żądają ni'C, natomiast od boga'tY'ch - sum dorść wysokich (nawet do 1000 afgan i 18). HakiJmz Da'wlatabadu twierdził, Źle ludzie, którym niie pomogłó leikarsrtwo od lekarza z Kabulu za 400, 500 afgani, przychodzą do niego i !kupują zioła ;Iljp. za 12 afgani. Więikszość ziół jest hardw 'tan:ia. Zda r'za'10 się, że dobroczY'nna dla ludności wilej-.9kiej aI~cja lekaTzy zagran;iclJnyrch źle przysłużyła się ilch afgańskim następcom. Talk było w Najakm, gdzie ludność wspomina·la barrdzo dobrze lekarzy amerylkańskich, którzy pracowali tam prZiez trzy ,lata. In:£oll'matorzy wydllwaJali umiejętności cudz'O'zi·emsllddhle!kalI'zy i skuteczność ich lelkarstw, które otrzymYlww1iza darmo. Z rozgoryc2lenierrn i ,niechęcią wypowiadali się natomiast o obecnym lekarzu, twierdząc, że nie potrafi leczyć, bierze dużo pieniędzy i daje nieidobre lelki. Z powodu większego zaufania wi!eśn:iaków do cudzoziems!kich meltordleczenia, lekarz naszej ekspedycji miał zaws·ze wi'e1u pa·c}entów. W tej s)'llJUacjimusiał działać bardzo ostrożnie, .chcąc pomóc patrzelbrująrcym, a jednocześnie ni·e zal'3zikodz,ićmiej'scowemu leika:rzowi. Ludność wiej'ska naj'C'zęściej SiPodziewa się natychmiastowego, wręoz cudownego dzialania nowoczesny.ch 1e!kall'Suw,nie stosuje się do przepisanY'ch długotrwałych .kuraeji. W~kutek tego łatlwo r021czarowuje się do medycyny nowoczesnej. Jednakże zespół badawczy dz'iałająrcy w Ri-Jang zaoibserwował, ,że po pewnym c2lasie obca ludności tdea zażywania leków w określonych dozach i odLStępalchczasu za'częła się stopniowo przyjmować (Services... 1973, III, s. 148). Niemniej, stosunek do nowoc:zesnY'chmedylkament6w ,często pr'zy!pomina podejś.cie do amUlletów 1 18 W 19(76 .wkJu aiJ:1itcjałny kUl11s arl'lgań~kri'ej w.allluity wynooił afganJ = 1 dianar . 11' w pl'lZyibNż.em:iJu 50· �< " ' . -DiAfNUTA PENKALA c:z.y ~nny'ch środków mag¥cZ'no-«,4igijnyoh. M. A. Zair (1974, s. 55) piszę, że mi€lS7Jkań-cywsi Karu i Mo'1llInarndIW ,północnym Afganistanie naJbra'1i z1łJu!fani:a .do aspiTyny,i .iJnnych lelków, kltóre mogą kupić na bazaiTze,i wierzą, ,że są one nielk.iedy równie sku'tec7'Jne, ja!k ta'wiz. L. Dupree (197 6, s. 17) pir7jew:i!du~e,że "magia tawlZU może zostać - za jakiś czas - zastlllPiona mag:ią pigułjki i zastrzj'\ku". Zdarzają się pr1zypadik.i traktowania reoept jako amuletów, z .powodu podobnej ich formy. Ta'wiz - modiH1Jwęwypisaną na kalWiałku papieru - nieikiedy wcelarch leczniczych łyika się po namoczeniu w wodzie. Toteż j,eden z Hazarów z O'kolky Tala o'tr:zymaW\S'Zyod naszego leikarza receptę zapytał, c'zy ma ją zjoeść "ma sucho", czy te!Ż pOIpić wodą. Takie i tym podoibn€ przy!kłady u-akitowane w oderwaniu piTze~ta'Wiają się jalk sensacyjne ,cieikawost!ki, tymczasem ujęte w ikomJtekście lW[Umowym ŚiWiadczą o adaptolWaniu prze'jrnowany.ch nowości do reguł tradytcyjlm~j kultury. Akceptuje się najchę1miJej te środJki nowOoCz€\Snejmedycyny, które mają swe amalogie w medycynie trady;cyjnej. Za\StTzyki 'przypomina,ją powszechnie zna'ne, tradyJCyjlnesZ'CZ€'pienieprzeciw ospie, syropy od dawna .były jednym ze środików medycyny tra.dycytjnej, <toteż leki w tej postaci są najbardziej cenione. Natomiast wieśniacy nie mają na ogół zaufania do ta'bile'te'k. Zdarzało się, ,że o1mzy:rn,runym od naszego lekarza medykamentom pacjenci przypsiywali szkodliwe działanie. Młody Hazar z Tala, chOTYna żóŁta,czikę,twierdził, że właśnie od za,żyiCiapast)ńleik "dostał żółte oczy". W Dawlatabadzie syn miejscowego bogacza skarżył się lekaT'zowi eikspedycji, że naiychmiia:st po dotknięciu jęzYlkiem otJrzymanej od niego tabletki padł jak martwy i dopiero po rpe\wnym cza'sie odzySkał przytomność. Komentująicy to zdar'zenie młody Tadżyk wyru'ził prz,~konanie, że 'naprawdę slkutec2'Jne mogą być jedyni'e zastrzyki. Powiedział: "Cóż to jest taJka malutka pastyilika? To mo>żebyć tj'\]ko trucizna!" Sieć apteik w Af.ganistanie jest dosyć dobrz,e rooz:w,inięta.Prócz aptek państwowydh 'w r. l906,8/1969było w kTaju 259 alPtek prywatinych (Fischer 197,5,s. 382), które .bez ,ograni~eń kUJp;r)lwały lelki z zagranky. Lekars1Jwaz lł\PItekwykupy,wadi hrun:dllaiTze ha zaTOIwi i w rezultacie na hazarach oferowano na sprzedaż rO':zIDlaiteorJ71ginalne preparaty z różny;ch kJrajów . .HaikimowJiJecoraz częściej 'za'O)patrywali się w zastrzyk:ianrtybiotyczne i inne lelki i apJ.iikowalJ. i je swoim pacjoentom. LekalI'z z Kajsaru 0pOiwiadał o s2'Jkodliwych skutikarch takich praktyik, piOwszechnych IW całej okolicy. Ozłonkowie e!kipy dZia1a'ją'cej w Sans,iz rówlnież podają, Że kiilku mieszikań,ców tej wsi zaO!PatrJzyłosię w strzytlkawiki, igły i leki i na życrenie- robi zas'1Jrzylk.idomięśniowe a nawet do,ży.lne (Services ." 197.3, II, s.210 - 2:11). RÓW1I1ieżhalJl'Clilarzeba:zarowi czasami imali się tych praktylk. Jest to interesujący pTzy\ldad po'wiPIZdmwnego korzj'\Stania ze ~oIbyC'Zy nowOlczesnej medyc)7lI1Y,nielk,ierly nieibe~i€ICzmego w sikUltlkaoeh. 1 �Spolec.zrw-k'Ultwrowe 1LWarWnko.wa.nda.2ldrowia w Afgamstnnde 165 Personel słuilby I7idrQwiajest obecn·ie pra'wie całlkOlWicieafgański. LekarZ'OQll.zagITa'llilCZnym nie -przY2'IDajesię jużzezwo~eń na prowadzenie praktylki wśró,d miejscowej ludności. Wy1da'wałOibysię, że lekarze miejscowi ma~ą więcej SZaIllS,by dostosować swoją dział'a,lność do istniejących watrUlI1lkówsp;ołec:zJno~kuil:turowychi w niektórych' przypadkach umiejętnie wykorzystać lolkallne trady,cje dla p()wQld~eniaswej pralkity1ki. JednaJkże wyksztakeni w duchu nowoczesnej medycyny lelkaT'Zeczęsto odcinają się całkowicie od trad)'ICji, a medycynę bradYICyj'llągenerail:nie określają jako :ubiór przesądów i zalboiOOnów.Talka posltawa nie1wą1lP1iw.ie zna.cznie 'Obn~a efeikJtywność pra1kty{k:ii utrudnia pracę lekarza w &POłeczności wiejskiej. Młody lelkarz i salI'1iJtariuszw Najaku właśnie z talkiej pozycji po'dikn-eślaHzaco[atlie miejscowej ludności, pooając jalko jego dowód m. in. powszechne stosowanie w celach leczniczych rozmaitych :uiół. Nartomiast starszy, doświadcrony lekarz z Kajsal1"u oceniał pozytywnie skutOO7JnoŚĆ nielktÓł"ych lelków .roślinn)'lch medycyny tradYlcyjnej. iPożytec:nne byłl()ibypopieranie i wytkOll"zystywanie tych środków tradycyjnej medycyny, których efektywność potwierdziła medycyna naukowa. Badania fal1"QnaklOllogiC:zJne wyłkazały biologiczną aktywność w.ielu substancji zawarltych w roślinn)'1Ch lekalch afJgań'Skiej medycY'llY tradycyjnej (Les plantes ... 1960; Pelit et al. 1965; Fischer 1974). W ostatnich latach zaczęto doceniać rośliny lecznicze nie tylko jako cenny artykuł eksportowy, ale także jako źródło leków dla medycyny krajowej (Azimtrlllah 1977). Być mOlŻeprzy'cz)'lni się to do zaaikceptowania n,iekl\;órych środków aflgańslkiej med)'lc)'lny bradycyjnej. Stosowaną pO'ws:re0łm:ie,pIT:uezliudność Afgani1sta:nu klasyfika'cję produkitówżywnościQwych na "gorą'ce" i ,izimne" m02ma by zestawić z ich wartością kaloryczną i na tej podstawie polecać pacjentom stosowną dietę, co byłQby szczegóalll,iepoiŻyteczne dla często niedożywionych czy nieod'P.owiedmiożywionych dziec'i. PrzetpisY'wanie diety, jak już wspominano, zaiWS'Zle spoty;ka się ze zrozumieniem chorych. Warto stosować w pra/kt)'lce leika'Tskiej przede wszys1ttkimleki w talk-iejpostaci, ikltóra jest najłatwiej akc€lp'bOwana,a więc zastrzyki i syropy . . P,ersonel służby ~drow:ia powinien naiwiązywać ścisłą w9pÓ£pI1"acę rz. lokalnymi prwcllsta1wiJCiela.mimed)'\cY'llY tradycyjlnej. W sytuacji ogromnego ,niedohoru person.ełu medycznego, kosztowności i nie'dostosO'wania modelu z'a'chodniego do miejscowych potr;zeib, jedynym wyjściem jest ,~pO!kojO'Wa koog:zystencja" i - w dalszym planie - stopniowa iIntegraJCja oibu systemów. W ootatn:ich la,tach Świaltowa Orga'nizacja Zdrowia zaczęła propagować t~ie właśnie ,,:nieorrtodolk\Syjnerozwiązania" problemów zdrowotny/ch krajów t'Zw. Trzeci<ego Ś'W,ia1ta.Dyrektor Generalny ś0Z, dr Halfdan Mahler, wysunął hasło: "Health by the people for the people" oraz koncepcję rozwoju podstawowych służb zdrowotnych integr.uJją.;. �cych nowoczesne koncepcje med~zne z' lo.1<a<lnąmedycyną kady.cyjną (Diasfeld 1977, s. 9; Sokoł~a 1980,s. 25 - 29). Przykładem, taJdej udanej w~ółpra'cy może być w AfgalI1iS!tanieakcja ~zczepień .przeciw ospie, która dała 2JOOlko:mite il"erliwtaty (ospa zosltała wyeliminowana). Popularność wspomnianej już, tradycyjnej techniki'szczepienia przeciw ospie stworzyła doolronały grunt dla szerokiego zastosowania nowoozesnej szczepionki. :IDkipywy:lronujące s~cZlepieniacieszyły się zaZlwj"Czajdużym pOlWażaniem,a jeśli skład i:ch był m'i.€I9za'ny,mogły dotrzeć -do wszystkich mi€S7lkańców. Ponadto, by ograniczyć nieJbezpieczneniek:.tedy sku1Jki trarlY'cyjnego SZ'czepienia, wykonującym je "specjalistonl"zalczęto da\wać nowoczesną szcZlelfJionlkę. Aikicja powiodła sięprzyjmowano chętnie S\Zczapionikęz powodu coraz większych trudności z uzyskaniem maltariału bez!pośrednio od chory,ch. W ten sposób przedstawiciele tradycyjnej medycyny zostali włączeni do rządowej akcji SZlczepień(Sery ,197,3,8. 1r12). Propagowany przez SOZ model współpracy przedstawicieli dwóch systemów medy<cznY'cIhmo:żJna byz równym powo,dzeniem w.prowadzać w życie także na innych odcinkach działalności zdrowotnej. Jak już nadmieniałam, le1ka['!z-mężczy:zma ·nadal nile może dotrzeć do rodzącej kobiety, a l~l'ek i połotimY'chjemcze .nie .spoty{kasię na 'WSi afJgań.~iej. W tej sytuacji til"adycyjlnaakuszerka - diiya mogłaby służyć jako przekaźnik nowych dtdei dot)'1czącY'0hzdrowia matki i dziecka. Dzięki swej waimej pozycji wkoibiecym sektorze społeczności może ona wpłY'Wać na opinie i J)r,eielI'€'Ilcjekobiet. Byłoby bardzo wskazane, żeby niehczne jeszcze pielęgniarki i kwalifikowane położne ze szpitali w stolicach prowiJn'Cjina'wiązyrwały kontalkt z wiejskimi diiyc:. i iIlSltru()lwałyje, jak przeprowadmć poród w higleIliiczmych warunka'ch. P. Hunke, krtóra przeprowadziła badania nad stosunkiem tradycyjnych alkuszerek do medycyny nowo,czesnej w A:fgamistanle, podaje przykłady udanej współpracy położnych z tymi spoŚi1"óddiiya,które .n1e traJktowały i~h jakokoniktIrr'en1Jki. W ni€lkttórych pr'zYlpadkach diiya pomwgała kobiecie przed urodzeniem dziedka i w ;połogu, a położna czuwała Inad samym przebiegiem porodu (Dupree 1977, s. 11 - 12). Według informacji lekarza z Kajsaru, niektóre daya ~ dkioHicystosują już środiki 'aseptycZ'ne. Lekarze z ekipy działającej w Sansiz stwierdzili, że miejscowe kobiety mogą być w pewnym stopniu podatne na idee planowania rodziny, pOnieważ ze wz;ględu na częs:te przypadki śmierci podczas porodu obawiają się każdej nasrtępnej ciąży. Jednakże 'SiLniejsze niż te obaiwy są względy 1'leligijne i .panujący ideał rOidziny w~elodzietnej. W Ri-Jang k.Hkoro spośród· zapyrt;ywanych rnęw.zy:w i kobiet po~wierdziło W'pil"'a'W'cizie, że ohce mieć tylko 2 - 3 dzieci, ale kiedy proponowano lm jakie'ś środki ą.ntykiO'ncepcyjlIle,nie przyjęli i'ch, 'tłumacząc, że poddadzą się woli Ał- �laha (Services ... 1973, II, s. 197 - 198, III, s. 140). Można J>['zawidyrwać, że działailinooć pla'Cówek planowania rodziny długo jeszc:r;e nie przyniesie oczeki wanY'CheteIktów, ~właszcrza ,w śrooow:llsku wiejskim. Powodzenie programów edukacji OOroWlOtnejna wsi jest w duzym stopniu uwarUJnJkowane poparciem ludzi wpływowych w danej społeczności. Prócz władz wiJoslk<XW)I1Ch, nieikiedy i .szanowiLni muUowie włąazają się do aJkcj'i zdrowotnych, wzywają do SJtawian.ia się na miejsce s~zepień, udOS'tępniają meczet dila dora':lmycl1 CF,Jlów,dJba'ją o przestrzeganie ro~por.ządzeń wydawanych po:dlCZa5~idemi'i. Również niektórzy hakimowie, jak wspomniany Abdul Sotar z Dawlatabadu, nie traktują lekarzy jako konkurentów i gotowi są do współpra'cy. Program eduka1ci'i :zxirowotnej reah'zuje się w .7IDacznej mierze poprzez s~oły. Ponieważ coraz większa li~ba dzieci (w tym rÓWIIlieżdziewcząt), nawet w odległych wiejskiiCh rejonaiCh zostaje objęta nauczaniem podstawowym, można się ~ziewać, że młiode pdkolenie będzie o wiele lepiej zO'rienrtowaDie w zagadnienia'ch ochr<my zckawia, a przede wszys1Jkim utxzymY'wania higieny. Edukacja zdrowotna jest nadal baa:-d1;owaŻlIlym zadaniem sto'jącym przed nowym państwem afgańskim. Wskutek jej postępów i rozwoju bazy materialnej systemu opieki zdrowotnej, metody i środki medycyny nowoczesnej są w oora'z większym stQPniu akceptowane przez lIUdność. Sytua'Cja ta pociągnie za sobą niewą1ipHwie dalsze pr.zoobraienia medycyny tradycyjnej, ale mo~a sądzić, że nie doprowadzi do jej wyeliminowania, bowiem w pełnionY'Ch przez nią funkcja'ch nie j~t j,ej' w stanie całl1wwi<ciezastąpić medy,cyna nowocwsna. Azlmullah 1977 MedicaL Herbs - Gifts of NaW,re, "Aryana", Au,tumn. Bromlej J. V., A. A. Vorońov ,HJ716 Nar,oonaja med:icina look predmet etnograficeslvich issLed<Jva.nij, ,~etskaj-a ~,a@ja", J1Il' 5, s. 3 - 118. Canfield R. L. 1m Srufferling as a ReLrilgtiorus Imperative in AfghIQiMsva.n,[,w:] B1ha;raJ1;;iA. (00.), The ReaLm of the Extra - Hruman. Ideas and Actions, The Hague~Paris. s. WI - 122. Diesfeld H. J. 1977 Die Bedeutung des DiaLoges zwischen Heilkunst und VoLkerkrunde tilr die Gesundheii/;~pl.a71:UlnginE,ntwickltl:ngsUindern, {IW:) Rwdni~i G., W. Schliej"eI1IhCi,vel, E. ;Schroder, (Hnsg.), Ethnome<Uzin. HeitrćLge zu dnem .Dialog zwisohen HeoiŁkunstIU-nd VOlkerk,unde, BaII1ffiSltedit,'s. 't - 22. Dupree L. 1973 Afghanistan, Princeton. �168 D.ANUTA. PENKALA 1976 Saint Cults in Afghanistan, "American Univers!ities Field Staff, South Asia Series", vol.io, no.!. . 1977 USAID and Sooiat Scientists Discuss Afghanistań;s Devetopment Prospects, "Aiffi€lnkan Ulllwemjjtlies ¥Ueld SitazfJf;SoiUJtih A&a Serda;;", vol. 21, no. 2. Dzięgiel L. 19176 TTI(ldyc:y~ne ib:udorwn4ctwo w AjJg(l.nistan.ie jako przykl.ad harmotn:ii mliędzy środorwiski.e.m ,prJZyrodm.i<;zym i kultUlrowym, "Etnografia PQlska", It. 20, IZ. l.• s. i2l1 - 1'416.' . 1977 Afigańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, "Etnografia Pol~a", It. 21, \z. ~, IS. ł7i5 - 2110. 1978 Problem higieny w tradycyjnych spolecznościach afgańskich, "Zeszyty Na.uJkowe Umwensyrt;etAl J~·ellońJslkJieg,o, P.raoe Et.no~a.fi'c='C", oZ. Ił, ·S. 127 - 100. Einzmann B. 1977 Retigioses Votksbrauchtum in Afghanistan: Istamische Heiligenverehrung und Wallfahrtswesen im Raum Kabut, "Beitrage zur Siidasienfor·schu ng, S,ooa9'ien-Institut UniversiltiiJt Hejpe1berg", Bd. 34, Wiesbaden. Fischer L. 1968 Afghanistan. Eine geographisch-medizinische LaOOeskunde (A Geomedicat Mono,graph), iBerlLi;~eildeliberg. 1969 No:maden u,OO TITopernk.rankheite,n, LW:] Nomadri,srmus als Ent,wioktu1l{1s.pTOblem. Bochume-r Syma:>o&ioln 14/15 Jmi 1967, ",BoohlUlmer Scihl1if,teln lZJUJl" En:tlWiJCko1ulIlIgSlfo["lScihllliIlig \lInd iEaWwWClkilJu~połi.t,jlk", Bid. 5,Biiel'efel1d, IS. J.131-143. 1974 Volksmedizin in Afghanistan, "Afghanistan Journal", Jg. l, H. 3, s. 51 - 641975 Das Gesundheitswesen, {iW:] Kraus W. (Hrs,g.), Afghanistan. Natur, Geschichte und Kultur, Staat, Geseltschaft uOO Wirtschatt, Ttibingen und Bas'cl, IS. 31811- 386. J'asiewicz Z. 1978 The Haydar.iha. - an Afghanistan Community of Blacksmiths. An Attempt to Change the 10th Inter,national Ethrn4c Srituatlioln and Congress of Socicl Position, ~w:J and Ethnological A'1lJthro~logical W'I'OJCłaIW, s. 36 - 42. Leslie Ch. (ed.) 0119176Asian M,edoical Sys,tems: A Comparative Stud.Y, 'Beu1keley. Pakmai M. A. 1975176 (1354) Social Attitudes, Beliefs and Practices that Affect Status of .Pregnant ,Womern, Lactati1l{1 Moohe,rs and YOJUng Poiaoo the at the Sciences, NutritionaL Chadre,nin Thrree (!ITIalSrLYIIlopis powielany). Pelt J.-M., J.-C, Dayon et C, Younos 19<6\5 Plames med'i0inaleiS et dro,grues de l' Afghanistan, "BU'lae't<~nde ia SOICIiete . de iPIhaaun:a10ie de Nam.cy", JlIO. 616, s. 16 - 61. Penkala D. 197.9 "Gorące" i "zimne" w tradycyjnej medycynie Afganistanu, "E'tnog.ra.foia Po1Sika", t. 23, rz:. 2" IS.307 - ~9 .. 1980 "Hot" and "Cold" inthe Trad'itionat Medicine of Afghanistan, "Etłmomedi.ZOln", Bel. 6, H. J. - 4, IS. Q,Ol - 228. LesPlantes ... 1960 Les ptantes med.icinale.s des re'giO'Tl;Sarides, UNESCO, PaI1'i!s. Recep O. 1969 Tibb an-Nab'i. Die Prophetenmedizin bet Ibn as-Sunn'i uOO Abu Nu'aim Afghan Villages, Kabul �SpołeClZno-.kultwrowe u:nter die be.sond'e're.r Berucks:ischtigu7lig Augen-, Nasen-, 169 'tLWa,ru,<nJcowamwZiWtowia w Afoa:nista:rvie derr Zahnkrankheiten Ka.piltel und iiber den KOIPischmerz, Marburgt d,ie H<imorrhoiden, JLaihII1. Schurmann H. F. 1962 The Mongols of Afghanistan. An Ethnography Peoples of Afghanistan, 's-Gravenha,~e. of the Monghóls and Related Services ... 1'9\713 Sermoes for Actl~on. OhŻJldr,en w,ithlŹln Regwnal Expel11Mental ActiviŹities CI<t Deve~orpment V.illuge ZQnes. Re\Search al1l.d 2: MOII1lO~r,<lIPih6, ,Level,voil. CIN.AM, K<lIooil. Sl'ry V. - l.97,3 Smallpox and al1l.d T.radliti:OI1l.U,lM,ediiCline ,in the Asia, "ZeitschrLft fur Tropenmedizin 18.105 - 1118. 19M Ll!.kaf.sko-g'eorgmafricke pomery Shalinsky A. C. 1980 Curing Strategies in Develorpling und COUintries Parasitologie", of Africa t. 24, no. 1, AJ,g.hci7liist<inu, PlraJha. a Central Asia Population in "Ethno- Afghanistan, m1edliJzirn", lBd. 6, :H. !1 - 4, IS. :1,83 - 200. Sokołowska M. 1>9180 Medycyna Statistical nowoczes,!Ul a systemy • tr'ooycjona,liYlJe, "adra". 'm 2, IS. 22 - 2!j1. Yearbook 1978 Yearbook 1978, Thin'tieth Iss;u,e, U,nJlteid N.alt'LonJs,DClPa,r,tme!llt of I!lIt,eI'lIlaltlrona1iEkonooniJc and S.ooiaJ Mlfalilrs, \Sit,<lItiilSit'ile<lll OfifilCe, NeiW Y<Ol1k. Tomaszunas S. J.OO2 Wpływ m~gMCji ludności !IW sytlWCję ,epicJ,emidlogiczną maZICt'T'i.i w ,polurliniowym ,i zacnodltliim Afgarndstaltliie, ,,'BiJull,elt'yn'1n.styltul1;u MedYicyny MOll1slldej IW Gdańlslku", t. ~13" IIJIr,314, IS. il813 - 2'00. Wilber D. N. (ed.) 1956 Afghanis,tan, Human Relations Area Files, New Haven. Wilber D. N. 1962 Afghanistan. Its People, Its Society, Its Culture, New York. Zair M. A. 1974 Social Integration in Rural Afghanistan, Kabul. l'9r;19 Statistical DANUTA PENKALA SOCIa-CULTURAL FACTORS OF THE HEALTH AFGHANISTAN SITUATION IN RURAL (Summary) In the first part of the present paper socio-cultural factors affecting the health of the Afghan rural populatłon were discussed. Their role in the etiology of diseases was estimated from the point of view of modern medicine. �170 DANUTA PENKALA In the second part of this article reasons for the successes and failures of modern health protection programs applied in Afghan villages were analysed. The role of Islam as a basic factor determining people~' style of life and thus influencing both the epidemiological situa'ti'<m and modificatiO'Il of medical care was especially emphasized. It was proved that when authoritatively planning any salubrious campaigns in rural communities one should take into consideration medical expertise as well as ethnographic reports am adjust these programs to local cultural specificity_ To securebasic medical care for the rural populationit is necessary to have the cooperation of medical doctors with representatives of traditional medicine who are very active in modern Afghanistan. Examples of such cooperation wereenumerated in the- present paper. This trend of modification in the domain of health protection in the countries of the so-called "Third World", aiming at integration of modern and traditional medicine, has been advertised recently by the World Health Organization, since previous enterprises favouring a Western model of health service organization had failed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/516195db171bdab7aaca1e9c413dab93.pdf 40e10841ac9ceeb5428a8a290ef80912 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1677 Title A name given to the resource Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.171-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 II. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, MATERIAŁY .JERZY A:DA!MGZEiWSKI ETiNOGlRAiF'IiAW BUŁGARII Doro"OOk.po,1s1kiejetno~a;Ei wzalkres~e bułigM"y'Stykijest balidw szczupły i w większości przypadikowy. Do II wojny całość pra'cdOltylczyła zagadnień etnopo'1irty'cznych, na·tooniastettnog~afia sensu stricto, a więc studia nad kUll:tuxą,były wówczas ,7J!liJkome.Znajdujemy ledwie killikanaście arty~ułów i receI1lZ}ina tematy fo1kllo~ytstyczne lU/b dotY'czące zWY'czajów ludowych Bułgarii. Dopiero badania terenowe K. Moszyńskiego i J. Obręhskiego w lata'ch 1927 i 1928 w Biułlgar'ii wn10sły realny ma'teriał empiryczny, włączony do dzieła K. Moszyńskiego Kultura ludowa Słowian. Po 1945 roku na'j'war.iniejszym wyldarzen1am było wydanie w 1965 roku, w iPoJskdm pmekładzie Kole SimiICzijewa, pra:cy C~isto Wakare1sk1ego Etnografia Bułgarii, ukazująoej obraz tradycyjnej bulgarskiej ku1ltUtl"Y ludowej do 1944 .roku. Pa:aca stwarza jedno·cześn1e możHwości ~ześledzenia procesu rOlZlWars'1lWienia tej kJuUury. Ukaza1nie się tego dzieła w języiku pOlSkim było waiJkim wy1darzeni,em w dziej'a'ch IITauk'ip()ls~iej, gdyż pogłębiło ono nurt e\bnografiICznY'chstudiów slawistY'cznych. A!rtykuł ni:niejLszy jest wyniik.iem zainteresowań autora pogłębionY'Ch miesięcznym pobytem w Instytucie BtnOlglrafii i Muzeum w Sofi:i. Zebrany w czasie pO/bytu w Instytucie ma1eriał został wy1kOir:zy\Stany W pracy magistea-skiej "E'1Jnografia Bulgar;i:i i jej problemy", napiJsanej podkierunkiem !prof. dr Józefa Bw5'z.ty w Kaitedrze Et'Iltlgrafii Un~wersy'teltu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1980 roku. Niniejszy artykuł stanowi syntezę tej pir8'Cy. < GENIEIZiA iI DZiLElJiE ETNOOU BULG.ARSIK[IEGO Proces wyodrębniani.a się przodików ,płemiennych narodu bułgail"Sikiego rozpoczął się już w p~elr'WslzJ1ch sltułeciach naszej ery. Amali:za OIkresu wędxów~ ludów poZ'WOliławysunąć wniosek, iż Bułgarzy repr:ezen- �172 JERZY ADiAMCZEIW5iKI tują naród południowosłowiaiisiki, który W)'lks~łcił się na obszarach objęt)'lCh fa~ą mtgracji sklawińsko-aI1lty'jskiej wywodzącej się z połJUdniowo-wschodniego ugI'UIpowania Prasłowian. Dzisiejszy naród bułigar5'ki powstał w wyniku dy1ferencjacj.i SłQWia'n napływających do wschodnie'j części Pó~wyspu BaŁkańskiego od końca V wielkunaszej ery oraz różnych grup etnkz.n)'lCh ludności indoeW"oq>ejsiki!ej, zajmującej te obszary pra'wdopodobnie od dwu tysiącleci. Presłowiańską ludność miejscoJWą w połowie pierwszego tysiądecia naszej ery tworzyli: Dako-Mezyjczycy, Trakowie, Grecy i Macedończycy. Osiedlamie się SłO'Wi.amnapływający,ch w ciągu VI i VII w. na Półwysep Bałkański spowodowało początek krystalliza<:ji ~tosuników etniany<:h. W d.trlUlgiejpołowie VII w. nasiąJPiła kolejna fala etltspansji. Tym razem byl1i to Protobuł!ga'l"zy - spokrewnieni z huńslw-taJtarr-skim odłamem wieWkiej rodziny ludów tureckich - pod wodzą chana A'SparUicha. Utworzyili OtUisojusz ze Słowianami ,w 681 roIku, co dało po<:zą1:eikpaństwu bułgarsko-'SłoJW<iańskiecmu. Kolebką naTodu i państwa bułgarski'ego były tereny między DuJnajem a Starą Płaniną, które zawsze stanowiły trzon teryltoria['ny pańSItwa bułgarskiego ,(MarlUS'Zcza!k, s. 83). NaJród bułgarSki powstał w wyniku asymilowania i slawizacji miejscowej ludlności dako-merzyjskiej i traCkiej, przede wszys,tJkJimna drodze pokojoweJgo współlŻyiCia.Świadczy o tym m. in. S'trukrtura antropołogiczna mieszkańców dzisiejszej Bułgarii (Czekambwski, 1967), zachowalnie się toponimii dako-mezyjsko-trackiej (Maruszczak, 1971) oraz przetrwanie tradycji antylClznej s:zA;u1ki (Mołe, 1962). Dla ostatecznej sla'wizacji de<:ydujące :ma'Cz·enie miała chTySltiani'za1cja w 865 r., Wiprowadzenie jęzYfka słowiańskiego do liturgii i powstanie piśmiennictwa słowiańskiego. Proces asymilowania przez Słowian zarówno miejscowej ludności dako-trackiej, jak i P1ro/toJbułga;rów,doprowadził do powstania słowiańskiego etnosu bułgarskiego, kJtÓlregonie była wstanie złamać naJWeJtpięciowielrowa IlIiewoła tureclka . .Narastają<:y w XVIII w. krr'yzyiSi O'SIta'tecznywpadSk ture<:kiego, lennego systemu ~pahijskiego dO'proward7.riłdo wyksz'ta'lcenia się początków ka'P~taliz:mu. R07.ipOCząłsię wówczas pToces rozwarstwienia klasoJWiegoludności buŁga!TsIk<iej spowodowany nowym sj'\Stemem produkcji towarowej i obrotem pienięrżinym. Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 r. doprowadził w następnym roku do wy:zwoil.enia Bułigalrii. Na wY"Zlwol1onych z niewoli terenach bułga~ich nastąpiły Z'naC1Jne7lIl'liamyetniC7lIle. OdlbytWała się 'wówcz.as wieloSltro'IllIlawymiana ludności między Bu~arią, Turcją i Grecją. Poddbne migJTa'Cjemiały miejsce i po II wojnie światowej, co spowodO'Wało, że �173 obecnie ud~iał mniejszości narodowych w gr.ankalCh polityczny,ch. BułgaTii wymo&ijuż tylJko 12% ~.wo!bec 23% w 1900 r., z .czego najwięcej stanowią 'f'oocy - ok. 9% i Cyganie 5% (Byozkdwski, s. 106). KSiZTAŁTlOlWiAIN1IE ,gilĘ JBIUŁG:AIRlSiK~J KULTIURY [JUDOIWEJ Z procesem powstania i historią ebnosu bułigatskiego nierozerwai111ie Zlwiązane są d~ieje kwlJburyludowej. Jest ona rezu)~tartem inJtegracji kultury ludności antyc2)nej, kul'1Jury SłOlwi'an i Protolbuhga'l'Ó'W.Ze wszystkJi'chzłoŻO'ny(:hproC€sów eItmQgenet)'lcZ'llych,zderzeń i zmieszań róŻffiych składników etnicznych i kompleksów kulturowych żywioł słowiański wyszedł zwycięsko, lecz jego kUll!tlJ['azostała ,wzJoogaIConawielOlffiapie;rwiastkami abc-ego pochOidlzenia(Wa!karelski, 19,65). Generahzując można stwierdzić, iiŻ bułgarska kultura ludowa jest ~offi'p~la!cją słOiwiańslkich i niesŁowiańsikkh komponell1'tÓ'wkulturowych ze ZlnaeZ'lląprzewagą tych pi€!I'wszy!ch. Kultura ta wykształciła się w okresie między VI a IX w., w czasie pOWiStaniai kon:soJlida'cjietnosu buł'garSki€lgo. Wprowadzenie w IX w. nowej reIirgii doprOiWad'ziłodo Z'ró~hioowa.nia na ku1tlJ['ę Ma'sy feudalów-boja.rów i na kulturę ludu. Ta dr'Uiga zachowała swój słowiański charakter równieri; w okresie panO'wamia tm·eCikiegow XIV - XIX w. Z chwilą liIkwida,cJi kilasy feudałów świedkich podeza\5 niewo:li tureckiej, kUlIbura ludu stała się kulturą naroidową, homngeniJczną, tym bardziej, że była fundamentem ś>wiadomości o odrębności narodowej Bułgarów. Była ona zastygłą magmą sipołeczno-ikułburową, ograniczającą do minimum możliwości oddziały-w8lnia kuil!tury tmeckiej. Sp~tryf.ilkowa'ne formy społe,czne broniły spoistości Bufigarów i teh kultury. Homogenizacja kultury doprowa,dz'i1a do stworzenia mldd€'lu kultury o wysoodm stopniu integracji, całkow~cie ~sp,oikajająoej potrzeby całej ludności. Odi~zo.lo'Wana od turecki'ch peneibra'cji, była ona koonpleksem tradycyjnych elementów Iprze:1{oazytWanych tyllko drogąprootychkorutaMów międ:zylouJd~bch. W połowie XVIII w., z chwillą pojaiwienia się sympltomów kapitailizmu, zaJpoczątkowany został proces rO:zJwa:nstwi'eniaklasowego dość jednorodnej dlOltądludnośd. Kultura ludowa, jako system zaSlPo'kajają'cydotychczas potnz€lby całego społeczeńs'obwa,,przestała obejmo'wać swoim ~sięg-iem wsz)ll'>tkie,kręgi społee:lnre. Z chwilą tą rozpoczął się proces OIbumiemnia kultury chłopskiej. Funkcjonowała ona j'Uż jedynie wśród ludności wiejskiej, nie OIbejmOlWałana\oomiast wyższych waTstw społecmly,ch w mieście. W okresie międz)'lwojennym, .pod wpływem wielO'płaszcz~no'Wych �174 kontalk!t6w z miastem oraz cora'z baTdziej i:ntensylW1llegooddziałylwania kultury masowej, wystąpił na wsi bułJgal1"'S1kiej zdecytdowany regres tra.;. dY'CyjiUejkultury ludowej. I~alkIt kUlItury mie-jsikie,jna wieś ob'jął przede WlSzys'tikimmłode po1rolenie. Dotarcie kCliPi:talh:mnu i kułtuxy masowej dO!prowadziło do ro7Jkładu doltychczaoowej jednoMej społeczności wiejskiej jako zbiorowości połączonej tradycyjną więzią społeczną. Naruszenie tej więzi doprowadziło do dez'IDltegmcji trady'cyjnej S'połec~I1Ości wiejsik'iej. Po II wojnie świawwej kulltW'a ludowa przerżywa głęboki ,kryzys i ulega talk szybkiemu ro'~kładJ()\wi,~e staje się zespołem cora:z bardziej niknących przeżyrtków. WiąiŻe się to z faktem zaspolkojenia po1Jrzeb wspókzesnego człowieka przez egahtarną kulturę narodową mającą do dyspozycji ws'zelrldego rodzaju i:rus.tYltucje,organizacje i sztukę profesjonalną (tea1tr, kino, radilo, TV). W sytuacji wZlpadania się tra!dy,cyjn'ej kulitury ludowej poja1wia się zjawisko fo,lkloryzmu. Jest on Jwmpi[ia'cją różnych prlZe'1Jrarnsponowanych aspektów fO!lkloru prz'eniesiony'ch w zU!pełlllie inne środowisko, 00 powoduje, że jest on różny od aurtenJtyc~nego. Na miejs'ce ustępujących relik1ów wchodzą nowe zjaw'ilsika, nowe wa::.-'toś'Cii wzory kultury. Następuje przetworzenie tradycji i adaplta'cja jej do współ'OZesnych warunków. TYlpowym tego przykładem jest współ'czesny, bułgarski system świąt. Na pods,tawie nielktórych tradYlcyjny'ch świąt, jak Trifonden czy Georgewden, powstają nowe święta Zlwiązane z życiem koopera1tywnej wsi. Procesy takie są ZTiesztą cha:ra<Merystyczne dla wszystbch społeczeI1slvwin!du:striailnych i uribaJni:zują,cychsię. POCZĄTKI r RiOZiWOJ ZAiIN!l'ERESOiWU\Ń IBiULGAiRSlKĄ KULTIURĄ DO [f\QW(STANIA nYSiCYIPL:fNY NAUKOWEJ LU[)OiW Ą· ZainteresolWania własną ku11urą ludową pojawiły się w Bułlgarii w pielf'Wszej połowie XIX wieku. Poeząrtki zairrter,esowań e~nograficZinych wiązały się z walkami o niepodJl,egłość w drugiej połowie XVIII wieku. Narody uciemiężone szukały uzasadnień swych dą0eń separatys'ty'cznych w stosunku do krajów nad nimi panujących właśnie w kuilturze ludowej, gdzie pierwiasltki autentyczne, rodzime, były różne od kU 1tury zaborców. KUl1tura ludowa uważaJna była za "nuJ"lt najbar<1ziej tlfwały i rodzimy, dający opaT'Cie dąrżeniom do samodzielnośd' (ZadrO'żyńska-Barącz, s. 20,8). UrzeczYlwis1;nienie tych idei nastąpiło już na początku XIX wielku, kiedy to po'ja'wiła się idea ludowości. Fala romaJntyzmu z jego fascynacją ludem, która opanowała cały kontynent, a która w krajach podbitych została podbudowana jeszcze wiarą w "czystość i nie skażenie" I �1750 własnej kU'1tury ludowej I stała się decydująca dla podjęcia, oczy.w~cię je~ze nie naulkowych, badań w tej dziedzime. Na pierws'zą poławę XIX wieIk'U pIlzYiPada ]?O'Cząrt;ek i rozwój buł1garskiego ruchu kUilftUTOW.egO o char,aktetI"ze narodowym. PierW\Szym wielkim ideologiem był ojciec Paisij z klasztoru Chilendarskiego, autor Istorii Sławenobyłgarskoj (17.(j2). W roku 1824 ulkazał się drukiem pierwszy €IlementaTz bu~gaT'Ski, a w 1835 r. zootała załoŻO'Ila w Gaibrorwie pierwsza bułgaJrska S1Jkoła świ'eC'ka. Od 1855 roiku zaczęto zakładać ludowe świetlice-oezytelnie (czytaliszta), które odegrały OI1brzymią foUę w procesie krzewienia oewia!ty i kultury. Najstalfsze, zna:ne buŁgansikie pieśni ludowe, pochodzą z XVI w. Znajdują się one w starym ;rę!kopis'i.ez Kos:tuTska, nalPllsanym aIrfabetem greckim. Równie interesujący jes't inny zbiór pieśni pochodzą'cy z XVIIIw. Twórca tego zibiOlrupOizosltałanonimQ!wy, wia,diomo tyJiko, i,ż z pochodzenia był on Niemcem, a żył w Aust!ro-Węgrach wśród Serbów i Chorwatów, między którymi byli i Bułgarzy (DiJnekow, 1959, s. 83). ZaiJnt,eresowania własną, rodzimą twóriczością zostały rozbudzone ~zez dwóch sŁowiań&kiJchZJbieraczy - V. Karad~jci,a (1787 - 1864) i Rosjanina J. Wenelina (1802 - 1839). Kara,dZić był piell"wszym popularyzatorem bułgarskiej pieśni ludowej na terenie Słowial1s2jCzyzny. Wenehn, jeszcze przed swo'imi badaniami w Bułgalfii, postawił soibie szereg problemów badawczyoh oibejmu'ją'cych prr-awie całą kuJ:turę łudową. WytyczOlI1Yplain badań nie wstał jednak w pełni zrealizowany, gdyż na pTzeszJkodziestanęła plfjzooWicwsnaśmierć (1839). Wenehn intereS'O'Wał się również historią ludu bulgamskiego, czego wyrazem była praca z 1829 roku - Drewnije i nyniesznije Bołgare w politiczieskom, istoriczieskom i religioznom ich otnoszenii kRosjanom. Pierwszy bubgaroSkiZJbiórpieśni i przysłów wJldał w 1842 r. Rosjanin I. Bagoraw - Bylgarski narodni pesni i posłowicy. Kniżka pyrwa. Obejmowała ona 12 pieśni i 200 przysłów. A najp.ełnie'js'zy zbiór bu~gaTskich pieśni ludowych wydał w 1855 r. w Mo\Skwie P. A. BeZJSon!Qiw - Bołgarskije pesni iz sbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar. Zaw,ierałOlI1 152 Ipieśni liryczne i epidkie. Większość pra'c z tego okresu była wyłą'czni'e owocem zbierania ma1teriałów w terenie. Do największych dzieł XIX wieku na~eży pra1ca D. i K. MiJlaidi!nowów- Byłgarski narodni pesni (1861), zawierająca 665 pieśni oraz opisy licznych obyczajów doro azny'ch, wielI"zeń,dalej przy\s~oiwia,gry i zagadki. Cały ten :zjbiór zawierał otbrzym'ie bogactvvio materiału, ukazującego rÓ'ŻJnorod!nośćkultury ludolwej, aZIWłas'zczapieśni. Równie wari:ną pOlZycję stanowiła ipraca bo'ŚnialC'kiego archeologa, S. WerlkO'wicia (1&211- 1894) - Narodnije pesnie makedonski Bułgara. Kniga pyrwa. Zenskije pesnie, wJlda,na w Belgradzie. ZaWlierała ona 335- �JE/RZY, ADlAMCZEWS:KJ: pieśni, główlnie .1irj'lczn)llC'h,z którylCh 270 zostało spisanych od jednej śpiewaC7Jki ludowej - Dafrny z Prosen~k. Wszystkie te pieśni były baT<łzo interesujące ze względu na swój język - macedońSkie narzecze, kJtóre żyje do dzisiaj w ustach ludu (DiJnekow, 1959, s. 100). iP,ierwsze ipróby naukowej interpr'etacji zehranego ma'teriału, dort;yczącego problemu genezy ludu bu~gafl"skiego,były dziełem G.S. Rakowskiego (18-2'1- 1867). 'I'wierdził on, że "BuŁgarzy dosvli tutaj z Hindusami w rnaj!daills1z-ej przeszłośd, kiedy wi'erzyli w boga Siwę, przesi'edlenie nastąpiło pr~e.d tym, kiedy ro2'idzielHy się plemiona awanskie w Hi:I1Idustanie" (Byłgarska starina, 1865). Przeciwnikiem koncepcji Rakowskiego był M. Drinow (1838 - 1906). Jego pra'ce sta,nowiły pO'CząJtelk w pC>7mani'll etno-genezy Bułgarów. Twierdził OlD, że w prooesie fo;rmQlwatniasię ludu bułgarskiego domi:nujące znaczenie miał'a kOlll(pOnenta sŁowiańska i za protoplastów Bułga'rów uważał on Słowian" którzy lIla pnełomie .Vl i VII wie:k'll zaczęli najpłY'wać na półwy\sep BałkańSki (Dinek{)lw,1959, s. 7). Po wyJZJWoleniuz niewoli tur'eokiej w 1878 roku rozpoczęła się sj'\S'tematyczna i zorganizowama dz·iał'aJlm.ość.Naukowe podsta'wy ZJbioru materiałów etnograficznych i główne problemy. prac badawczych zostały opraeowane !»'zez I. Szitszmamowa (1862 - 1928). W 1889 r. wystąpił on z programowym artykułem Znaczenieto i zada czata na naszata etnografija otwierającym pierwszy tom wydawnictwa - "Sbornik za Narodni Umo1Jworenija, Nauka i Kni'żnina". Sziszmanow ,na':zJwałten współczesny sobie okres w historii bułgarskiej etnografii filologicznym, określając w nim główne miejsce dła badań follkloru w ścisłym jego :zJwią:ikuz obyczajami i zwyczajami, postulująrc i'ednooześnie zjednoczenie ,pod :pojędem fo1kloru 1iwór'Czoś!Ci poetyckiej, ludowych oib)'lczajów i obrzędów ora,z sZJtukiludowej (SzilSmlanOW,1&89). Nieco późlIliej Szismlanow .ZTeformo'wałp!'zedm~ort;etnografii włączają'c w ,krąg jej ZlaiIllteresowań kulturę materialną oraz prawo obyczajowe. Podał dwa sposoby rozumienia terminu etnografia: jeden dawał pTizewagę kulturze duchowej, drugi zaś preferował pojęcie etnografii jako kultUfl"y IUldowej w całości. W obu przY'padkach f.oNdor stanowił nierozerwal1mączę§ć etnografii, jeidnakże w pierwszym p:rzYIPa.dkuna pierwszy plan wysuwamo przeka:zy 1Jwórezościustnej, a batda'czy tego tradYiCyjnego spoSlObu transmisji kulrturo<wej nazywano f'olJk.lorystami (Szilsmlano!W, 1889). ;Wśród zask1g S'zilszmanOJWa d'la ertmograLi bułgalrskiej wymieiI1ićtTJzeba stworzenie naukowych podstaw etnografii jako nauki oraz wydawanie i. redagowanie periodyku "Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnina" od 1889 roku, którego przez 18 lat był głównym redaktorem. Oka'zał wj'lda1ną pomoc przy pOiWstaniu Mu~e'UlIl1EtnografiC'1Jnego �Etmo,grajia w 177 B1J,l,garii w Sofii w 1906 roku. W ciągu dziesięcio1etniej ,pracy w terenie zebrał On 3151 pieśni, 6'88 bajek i baśni, 10<8podal'l, 3046 wierzeń, 117M przysłowia, 1176 zaga/dek i 372 gry d~iecięce. Genera'lnie rzecz ujmują'c, bułgarsrkie badania etnrograficzne do końca XIX w:ielkupolegały na Zibieraniu materiałów z za'kresu foIJklOlru,przeważnie o charalktelI"zepartJ.rilotyczmym.Natomiast inrterpr~ta'cji naukow)T'Ch o chaTa:k:terzesyIllte'tyC'Onymbyło jeszcze bardzo mało. ETNOG'RAJFM. iDO DIR'UIG[IEJ WOJNY SW[iATOWEJ Począwszy od lat 90-rt;yrehXIX w. mamy już do czynienia z nową wartością w dziejach etnografii bułgarskiej. Powstają wtedy ośrodki naukowe o ,profilu etnogll"afi.czmyrrn,rozwijają działallllość pierwsze periodyki, powstaje amatorski ruch ludoznawczy ujęty również w ramy organizacyjne. Zaznaczyć jednaJk trzeiba, że etnogTafia jarko nauka nie wyemancypowała się jeszcze z kręgu lIlaulk humaonisltycZinych,czego dowodem są j~j liczne związki z innymi dyscyplinami nauikowymi. Etnografia jako na ulka nie pIOsiarciają'ca sta'tUi8Uakadem~ckiegrO,musiała oprzeć swą dzialaiJrnośćna pracy amatoll"ÓW, którzy !la poJ.e badawC'z;eludoZJllaJWstwa prz,eszli z innych, samodzielnych już nauk albo całkowicie zmieniając swą specjalizację, albo też plTowraidzącbadania etnograficZine niejako marginesowo. Szeregi ehliografó'w zasilili hteraturo7Jnawcy (Arnaudow), języikozma'wcy i history;cy (Miletić i Roman\S'ki), geografowie (Zachariew) i antropo·lodzy. Pl"Izędmiotem Sltudió'w była przede wszystkim ,traidycyjna kultura chłopska, która stawała się ,poworliz;espołem reli!k'tów i archaizmów. Niez,ależnie od anailizy pojedyńczych działów ~ultury ludowej, dążono do etnograficznej charaJkrterystyki pO'sZlcz;egoonych regionów Bułgarii. Generalnie przeważ'ała jednak amatorska mmotema'tyka Zibieranych materiałów. Garstka profesjonalnych etnografów rozdrabniała swoją uwagę na wielu dziedzinaich badawczych i tylko naukowa me1todyfka,którą się posługiwaJi, odróżniała i,ch działalność od działalności amatorów, wielbirCieli kultury łudo'Wej. Mo'żna pokusić się o wyróżnienie kiJlJkupodstawowych kategorii badaczy. Do piell"ws~ej .zailkzyć można szerolkie TZ€'S'zeamaltorów dążących do Zigromadz€nia morż;l;ilw.ie ja'k największej ilości materiałów, nie podda1wanych joonalk inte<rprerta,cji. Do drugiej mOlŻna włączyć wybitnyoh zbieraczy posługujących się juri: metodami naukowymi. Trzecią grupę stanowiła ograni,cZOInaw zasadz'ie do ki~ku osób grupa teoretyków i komparart:ystów w rodz:aju M. AxinaudO\wai Ch. Waika!l"eilskiego. Byli to ludzie o gruni'O'wnym pr:ZY'gowwaniu zaw;odl()wym i to - jalk tv przY'padiku Ch. Waika!l"eJlskiego- uzysika1nym w tra~ci'e studiów zagrani!CiZnych. U "LUd" - tom 55 �178 JERZY ADAMCZEWSKJ Brak tka:te:dry etmograrfii na Uniiwersytecie SofijskimzQlstał CZęSClOwo zrekampenoowany prz-ez kurs etnog:raiii słowiańSkiej, zaJpoczątk<Jwany w 1893 r. przez D. MatOiwa, prowadZlOny od 189,6 do 1918 przez L. Mi:l,ehcia i do 194'5 przez prof. Sto Roma!I1S1kiego. PwwaidiZJonybył również wykład z fO'llkil'Orll ze szczególnyrrn U'WlZJględJnieniem pi'eśni ludowych. ()drbywał się on przy Ka'teckQ;e LiteratuTy BuŁgarskiej, a prowadzą'cymi byE m. in. L Iwanow, M. Arnaudow, P. Dinekow. Na przełomie XIX i XX wieku il91Jniaływ Bułgarii dwa oentra naukowe etnografii. Jednym z nich było Ministerstwoto na Narodnoto Proswesztenije, które od 1:8'89,T. wydawało "Slbornik za Narodni UmotworenJija, Nauka i KiI1iżnilna" - pi'€!rwsze ś'ciŚ'1enauikowe wyd:awni<ot:wo.W 1906 r. powstało w So,fi:i Państwowe NaTodowe Muzeum Eltnogra:fiez.ne, kltóre stało się drugim ,cerrLirumpra'cy badaiwczej : ZJbieralCzej.Muzeum pUlblikowało "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofija" (14 tomów do 1943 r.). PietrlWlSzymdyr€lktorem mUlJe'UInbył D. Marinow - czołowa postać wśród e'tnograIfów buliga:rsildch tego okresu. Marinow zebrał wieJe maieriałów z rÓ'ŻII1yJch dziwzilll kuLtury ludowej z płn.-wsch. Bułgarii, zaIWartych w siedmiotomowej pra-cy Ziwa starina stanowiącej 'prawdzirwe kompendium wiedzy o bułga~iej kułtU1"ze ludowej. Wiele uwagi teo!f'etY'cznym a\S1P€lk!tom etnografii poświęcił M. Arlllaudow, W kręgu jego zainlten~orwań sZJozególne miejsce zajęła kuJtura duchowa ludu bulig'amkiego, uważana przez Arnaud'Owa za przedmiot badań folklorystytki, a nie etnografii (Arnau:dQlw, 1942, s. 5). Etnografia w jego rO'zumieniu była naltomiaiSltna'ulką opisującą ma't&ia'1ną stronę życia ludu, ~wiązaną z historią, warunkami goografiJcznymi, plemi€unymi reliJktami; fo:JJldorystyka zaś inter€\:,·'ujesię tym na tyle, na me pozwala to 7JI"ozumiećzalWiłości życia duchowego. Etnografia i fo1klor w rozumieniu Arnaudowa, to dwie strony Iudo~na'wstwa (ArnautlolW, 1942, s. 89 i 313). Założenia teoretyczne Arnaudowa były kompilacją założeń różnych kierunków naukowJiCh. Przyjmował on zarowtno ideę rozwoju od form najiP!fO~zYJChdo bardziej złożonych (ewolucjonizm), jalk i założenia szkoły dy[uz'jonistów. Twi-erdził, że korzenie więksZlOŚCiobyczajów Bułgarów sięgają kU]itUTaIlitY'cznj'lchGrecji i Hzymu (ArnaudO'w, 1920, s. 314 i 31,5). U podstaw tego twi€rdzenia leżała z jednej strony idea a rOZJprZ€'Sitrzenianiu się ku1Jtur z centrum o na'jbaridziej ro<~win.ię'tej cywih!zacjl, a oz drugiej twierdzenie elWolucjoniiStów,że mare obyczaj€ to talkie, które posiadają prostą obrzędowość, zawierające niewielką iLość lOkalnych wa~ riantów (ArnaooolW, 1923). Podstalwowe dzie'ła Arnaudowa, to wa::źinyetaip w rozwoju bUlłgarskiej etnograrfii. Zostały w ni<:h postawione zagadnienia dotyczące historycznych korzeni współczesnyJch mu zjawisk kUlIturowy,ch , związlk.ibułgarskiej �w Etnografia Bułgarii 179 kultury ludowej z kulturą babkańską. Autor wytkazał przydatność kartografowania zjawisk kwturawych d~a badań komparatystyczJfiych. Do najważniejszych postaiCi tego okresu zaliczyć należy Ch. WaJkarr-elskiego (1896 -1980), L. Miletióa (1863 -19.37) i Sto Romaookiego (1882- 1959). L. MHetić i St. Romanski, jaJko językoznawcy, in1eresowaJi się zarówno problemami e1mogenezy, jak i histo,::ii etni<cznej Bułgarów oraz grup etnografłcmlych. L. Miletić po śmierrci D. Ma'towa prowadził kurs etnografii słQ'wiań.skiej na Uniwersytecie Sofijiskim. Zasooni,czym zadaniem wykładów było zapoznanie słucha'czy ze sta!l"ąkulturą słowiańl9ką ocaz prohlemami etnogenezy Słowian i podziałem ich na trzy grUlPY: wschodnią, za'chodnią i południową oraz konsekwencjami kulturowymi wypływającymi z tego faktu. Sto Romarus1kiuznawał teorię autochtonizmu Słowian na Bałkanach, wkalizując ich praojczy2)nę w części połudmowoTosyjsl1dch stepów i na Przykal'lpadu. Zajął się także etnogienezą Rumunów żyjący'ch między Timakiem i MorCl!wą(Roma,n,sk,i,192 6), opra1cował też etnografJi<cznąmapę Dobrudży (Romanski, 1929). P!I"ekUJr\Sorembad.ań a'1'1t!I"O'pOIgeog!l"aifilcznych był w Bułgarii prod'. A. Iśmkow (186'8 - 19,37). UZJnawał on wpływ czynników geograHcznY'Ch na kul,turę ludową Bułgarów. Kontynua'oorem bad.ań tego typu był J. Zachariew (1877 - 1965). Duże zainteresowanie roZ/budziła sztuka ludowa. Studia nad. nią przyniosły no.we, nieznane mat€r,iały i przyczyniły się do pozn<ł!niai uznania wysokich wartości dzieł wiejskiego artysty. Główną postacią na tym polu badlllwczym był St. Kosiow (1879 - 1939), długoletni dyr€lktor Muzeum Etnogr'aHcznego w So;fii. Spośród rÓŻIly;ch aspektów s'Z:twkiuwa'gę Kostowa przyciągały przede wszys1Jkim ornamantytka odzieży, ceramika i metalowe o71doby. Muzyka ludowa, choć od daJWna,przY'aiągała uwalgę etnograrfów (folklorystów), dopiero w 1925 r. OIb'jętazostał'a ramami zorganiwwane1j p!I"acy badawcz'ej. Pod przewodnilotwem Wasiła Stoi'1la (1880 - 1938) i z jego udziałem zostało :LeibranY'ch30 000 pieśni łuduwy,ch - telmtów i me1odii. W stworzonej .przy Muzeum Eltnog:ra!fLcznymw Sorfii sekcji muzyiki ludowej zaczęto prowadzić naru/kolWeopracowania zeibra1negomateriału. Podsumowując dorobek etnografii bułgarskiej do II wojny światowej stwie:rdzić naJeży, że był on kontynuacją stanu z O\Stal1mich lat XIX wieku. Mimo iż narod2ń.ła się świad.omość odr ębno\Śicietnografii jako dyscypliny posiada'jącej własne pole badawcze (tradycyjna kulrtuTa luldowa), odrębne Ź!ródła i specy1fit:zne sposoby ioh zdob)'lwania (badania t€TenQwe i autopsja), to jednaJk nie stworzono :zJbytwle'lupodTęcznikó,w syntetyzu1 �180 JElRZY AD:AMCZEWSKJ: jących wiedzę o kUJlturze ludowej, nie wypracowano konkr€ł1!nych beorii striote naulkOfWych.Aczikolwiek wystąpił proces znac7Jnego ro'zszerzenia i zróżnilcQlwaniaza'1n1:er'esowańnaukowych, to jednak kultur'a materialna tralkltowana .była p:rio!I'yteltowow stoS'UJnJku do innych działów kulitUTYludowej. A teren bad.ań ograniczono do ohszaru objętego grani,cami poli~ tyczmymi Bułgari,i. W!S(FOLOZlESiNtA IEmNiOGiR!AIFIA BULGARJS(K.Ą R a fi y o r g ,a<fi i z a 'c y j n Ie. Dla rozwoju etl1lOlgrahiw Bułgarii dkres po 1944 roku jest szczególnie wa'Żny, decyidujący o założ'eniach teoretycznych, kierunkach i problematyc'e prowadzonych badań. W okresie tym e1:nografia bułogarska Uległa zasa1dlllczym przeobra~eniom, określającym ni€ tylko charakter i zakres pnedmio1Jowy prac podejmowa'ny,ch przez ośrodki naukOlwe, aJ·e i dalsze ukierunikowania metodoJogiczne i te~ matyczne. W wynilku wkroczenia Bułgarii na drogę so'cjaliZllTIu(9 IX 1944 r.) etnografia wraz z innymi naukami społ'€Icznymi przeszła okres arganiz'acyjnej i irdoologticmej przeburdowy. W 1947 r. p;o1W'stał Irustytut Etnograf,ij połączony z Narodowym Muzeum Etnogra;fitcznym w Sofii w ramach Bułgarslld<ejAlkademii Nauk (IW da'1szym ciągu skrót BAN), w jedną instytucję ,pod na'zwą Insti1tu't i Muzej pri BAN działający do chwili ohecnej. W 1953 r. po'wstał nau'klawy organ tej instytucj,i - "Izwiesitija na Etnografskija Institut i Muzej na BAN (w dalszym ciągu skrót lEIM). Pracolwllli:cynauJkowi Instytutu skupieni byli wokół trzech sekcji: kultury ma'terialnej i sztu!ki lwdo wej, kultury społecznej i etnografj,j historycznej OTa'zseke:ji folJkloru. Taka była baza dla dalszego roz1woju etnografii bułgansbej. Decydujące znaczenie dla da,lszego rozwoju etnografii w Bułgarii, co jest Z'reszią dosyć specyficzne, miał V ZJazd Bułgarskiej PaTtii Komunistycznej w 1948 r. Postawił on prred :.t'czonymi bułgaI'.9kimi zadanie przyswrojenia me/todołogii marksistow&co-leninowskiej, przygotowanie kadr w nowym duchu i zwróoenie uwag,i na śdJSły związek naukol\"1ej działalności z budownictwem socjaltS'tyczmy"n (Markowa, s. 60). W 1949 r. wznowiono wydawanie "Sbornika za Narodni Umotworenija" już pod znakiem LnsJ1;Y1butu Etnografii. W 1953 r. prezydium BAN pO!djęło specjalną uchwałę naikTeślającą problematykę dalszych badań. Dy.:. rektor ImstY'twtu, akademik Stojan Roma'nski, wystąpił z pr:ogramowym artykułem na:k1-'eślającymprzySZ'łą,problematykę badawczą. Głów/nym zadaniem, jakie pomawiono, było poz:nanie kultury i życia Bułgarów, poprzez pra'ce obejmujące pojedyń,cze za,gaid:nieniaaż do ujęć syntetycznych, w szczególnoŚiCizagadnienie e1mogelnezy i etJnoku1tUirowych zwią~ów i �E,tnogrn#a w Bułgarii 181 Bułgarów z innymi narodami, rozwój kultury maltenia[nej l społecznej oraz przemiany w żylCiu ludu w okresie przejścia od ka'Pittal'izmu do socja'lizrnu. Były to plany perspektywiczne, na najbliższy okres zaś plY8tawiono sobie za 001 zebranie jak najwięikJs.zej ilości materiałów i ka,talogizację J)I'izedmiotów kuJtury materiailnej i moitywów folklorystyaznych. W 1958 r. kierowillotwo Instyltutu objął hiS'tory1k, pro;f. ChriJsto Gandew, a w 1959 r. InstytUJt Etnogra!fii i Muzeum prz-es-zły z działu jęzjńkoznawstwa do d~iału nauk historycznych BAN. EtnogT-afię jalko specja1iza-cję wybierano na fakUlLtecie hilstoryczno-filo7Jof.iczm:ym,a nie filologi,cznym, jak było uprwdnID. Obecn~e przy katedrcze "Specjalny istoricwskie disciJpliny" znajduje się s€lktor etnograflii. W ramach czteroletni:ch studiów his,t'O'I"ycZJllych jest specjaQiz-a,cja z dziedziny €Itnografii. Na pierwszym roku prowad:ZOJny jest kum ebnograEi ogólnej, na drugim tzw. speckurs, na którym prolWadzone są wykłady ze sło,wiański,ej etnografii z za,kresu bułgarskiej kultury ma'teria'lnej i duchowej, bułgarsk~ej s:ztuJki ludowej, folkloru, dia'leik:tk:>~ogii, antropo,1ogii oraiZ fołk~oru muzycznego Kurs ten kończy się zaEczeniem na prawach egzaminu. Na trzecim roku studenai piszą tzw. "kursową pra,cę", a na asta'1m1m pracę dyplomową· Z począrtlk.iem lai 70-,1;ych zapoczątkowany zosltał ,proces reorgan'izacji systemu naukoiWego. W 197!1r. nastąp.ił.a .przebud.owa struktUTai)'no-K)lrganizacyjna naukowych oddziałów BAN. Sekcja folkloru Instytutu Etnografii przeniesiona została do n:owo.poW\SltałegoInstytutu Fol1ldoru BAN. W 1972 r. nowym dyrelk:<1:or'em I'rus,tytUituzastał historyk, Weselm Hadż.inikołow. Pozostaje on na tym stano,wiSku do chw:iJJi obecnej (1980). Pora-co!WIli-cy Instytutu dZ'iałają w trzech sekcjach. Pierwsza zajmuje się prolbI.emami etnogenezy ludu bubg.aT5kiego i bad.aniami z zakresu etnohilstorii i etnosocjo~ogri.i OTaz kuLtury duchowe'j. Druga - kuł,tUTą Illaterial'ną i sztulką ludoiWą. W połowie lat siedemdziesiąty.ch powstała sekcja problemów współczesnych zajmująca się badal111'emkultury socja'li.stycznej i wapół'czesnych S'tosu'l'llkówmięidJzyetnieznych. Wszystkiie te s€/kcje stanowią dział naulkowy Instytutu. OprÓic3niego jest jeszcze dział informa-cji naukowej i dokumentacji, air'chilwum, bibilil()teka oraz pra,cownia fotogoraHczma. M u z e a. Muzea etnogra:£'kzne i krajoznawcze z działami etnograhcznyrni objęte są systemem Minis:teTSitwa Kultury. Wszystkie mUlzea podzielone są na cztery gru!pY: cen:tra(lne przy BAN, muzea narodowe' (ogóLne), muzea specjałJ.s.tyczne, domy-muz€<1. Pro'wadzą one działaliność gromadzenia obi€lk<tów, inwentaryzacji i dokumentacj'i zaby1lków, lecz pr.iorytet'Qlwo tra.ktolWana jest działalność ośw:i.ai1;owaoraz urządzanie wystaw eiksponując)7lch przewa~nie sztukę ludową, strój, wyrt:wór,czość domową i TZoemieś1niczą,hurlowni'C!two i urząd-zenie wnętrz. �182 JERZY ADAMCZ'EWSKrr Naj:więfkszym i zara2Jem IlIajstaTszym muz·eumetnograiłcZJnym jest Narodowe E1tnogra,hcz;ne Mu'zeUJm ,przy BAN w Sofii. Powstało ono w 1906 r., aile zaJ.ą0kiem jego ,była /pierwsza bułgarska wystawa pr:remysłJOwa zorgani:zowaJoo w Plowdiw w 1892 r. Ogromne i wartościowe materiały ,etnograItic:zne tej wystalwy stanowiły podstawę jego otwareia. W okresie od 1920 do 1944 roku trrluzeum wydało 14 tomów swego naukowego organu "Izwiestija na E'unografSlkija Muzej". W czasie wojny w 1941 r. w wyniiku hamtharoowa'nia zniszczenru uległo 2/3ekspon:atów, spłonęła również cała biblioteka, pracownia fotograficzna i archiwum, Po 1944 r. 'przystąpiono do odbudowy z.niszCZiQ,nych ZJbiorów, nasilono w sposób zdecydowany działaIność zJbiera,dką. Po obw.arciu €lkspozY'cjiw 19:54 r'oIku, na której przedsltawiono stary, tradycyjny sposób tżycia Bulgarów, zaczętozas'tanawiać się nad mo~liwoś'Ciąstwolrzenia wystawy prez'en:tującej jednocz,eśnie ws:pókzesną wieś. NastClipiłaprzebudowa ekspozycj<i mU2Jealnej, ~tóra dDlpJ"oWladziła do preze.ntOłwa:niajednocześnie starego 'i współcz,esnego by;tu. Historyzm i klasowe ,podejście były i są nadal podstawowymi me-to,dami tworrenia wystaw etoogTiaficz:nych.(BożiJoow, 19,65,s. 40). W osba:tnich .lataoh !kierownictwo mUZl€UIffi {dyrekltor - Penko Puntew) wystąpiło z cie/kawą Ipropozycją !Organizowania - obok stałejeikspozycji - wystaw czasowych prezentujących iboga-ctlWoposzczegóJnych regionów etnograficznych BuŁg:alrii.Pr~ozycja ta była ci~awai jednocześnie :niezwytkle potrz.ebna zrw,alŻywszy'na fakt, i~ Bubgaria ciągle jest jecSZC2Je ,krajem o duży;m bog.a'Ctwie ebnograf1czny;m. Eksponaty twor.zące okresowe wystawy IPOSl;cze.gó:1n)7l0h regionów pochodzą z muzeów okręgowych i są uzupełniane '!IlJart er iałam i Z muzeUJm :W Sofii. We wszystkitch muzeach etnograficznych, z .który,oh najbardziej znane 'Znajdują się w Płowidiw, ThajikOlwie,Smoljan, Warnie i Burg-aiS,zebrane są eikS(po.nartyludowej ,kultury materialnej, glównie z .zalkresu gospodarstw,a wiejsikiego, rzemiosła i odzieży. Coraz hardziej TO'ZJbudowywa.n.a jestdzialalność wyrdawnicZJaIffiuz,eów l o.becnie najwię:ksz,e zni!ch posiadają własne wydawnictwa. Działa!lność ta wiąże się z 'coraz .bardziej wirdo:cznym :procesem unaulkowienita muzeów. Służą temu teQ:ścisłe, il1aulkow€ko:nJtakty z ectnO!grarfami-nauikowcrami z Instytutu Etnografii w Sofii. Jedynym istniejący;m do tej pory :w Bulgarri skansenem jest "Etyr" koło Gabrowa. Ideę jego !powstania stworzył mieszkaniec GaJbrowa Lazar Donlko'W - jego :pierwszy dyrektor. SZlcrególną uwagę zwracał on na etnograhczną specyfikę t'ego piękne.gc r'eigionu środ!kowej Bułgarii. W szcz'egó1ności inter,esOIwała Dcm'kowa historia i TO,zWÓjrzemiosła :ludowego i ludowej ar,ehitektury. Gabrowo znane było jako centrum rzemieślnicze. już od XVII wieku. NaUlkową podstawę ska'l1lS€nusta- �183 nowiły źródła hiiSrtoryczne i 'etruogrrad'i!czneorraz lilteratUI"a dotycząca rozwoju rzemiosł ludowy,ch i architektury Gabrowa i jego oiIDolk. Terren, na ,Mórym ,zaczął Ipowsta'wać w połowie lat 60-ty'oh ~kansen w odległości 6 ikm ord Gabrowa,zajII1'u}e6 ha pOlwierzdmi. Główne miejsce zajęły obiekty oibrazujqce his1Jorię i rozwój rzerrnio'sł ludowych szeroko wy1knrzystujących siłę wody. Zazna'czyć jednak <trzeba, źe wsz)'LStkie obiekty działają i pracują taik jak iPrzed latami. W oSltatnim okresie nastąpił zwrot wberuniku stworzenia wielozakresowego i wielofunJkcyjnego kompleksu etnograrhcznego, w którym znajdzie miejsce cała tradycyjna ikultura material~na i dudliowa ludności okręgu gaibToWlSkiego. P r o b l e ma t y k 'a b a d a w c z a. W dziedziJnie rbada'wczo-naukowej zaznaczyły się w okiresie powoje'nnym .dwa nurty. Jeden związany z ,etnografią Bułgarii, drugi ze :adobYWlająicą'coraz powa'żniejszą pozycję etnografią slowiań'slli:ą, rozwijaną w ramaoh badań z zakresu balilmniS!tyki. Dzięki badaniom tej suibkomplelksowej .dyscYIPrliny,etruografowie bułgarscy wyszli w swoich pracach poza ramy etnografii narodowej. Z dziedzin tmdycyjnej etnografii, która najczęściej była 'pTzedmiotem badań 'w okresie przedwojennym, wymienić Ina~elŻYna pierwszym miejscu Ikulturę marterialną. W miarę nawarst'wianiJa się nowych potrzeb i kształtowania się IThowy,chzałoiŻeń meto'ciologic,znycih 'oparitych na materialiźmie dialekty,cznym i histoT)7Icznym,zaezęto odchodzić od dawnych schematów na rzecz bardziej całOiściJowych ujęć, uw~g,lędniają'cych IPro<cesy pri'emian orbserworwane w różmych dziedzinach wsi. Z te!n1!a1tyki szczegółowej podejmowanej w hadania,ch ikulitury mater'iJallnej wymienić Inależy przede wsz)'LStkim odzież, ,tradycyjne inarzędzia rolnicze \Oraz budownirctwo i rz,emiosło. ZzaIkresu !kultury społecznej na Iplan Ipi'eTwszy wysunęły się badania z zakresu rodziny, srbosunków i terminoliorgii s)'LS'temów kre'wn~a'czych. Wśród tendencji ha:dawczYloh na lPierw15Ziemiejsce wys'UJw,arnobadania współcZiesnych pr,zemian w kult'urze (wsi :wywoła:ny,ch nowymi warunlkami społecznego ro'zwoju. Zaniedbano natomiast n1elco !badianielkUl1'tury duchowej. Jej a'spe'kty traktowaJIJJo Itrochę marginesowo w porównaniu z 1nnymi dziedzinami kultury ludoJwej. Priorytertowo :traliktQwane badania z za/kresu kultury matell'iJalnej i społ'ecznej zepchnęły w cień badania kuJltury duchowej. Etnografowi,e posltawili sobie 'za ceil.\prześledzenie etapów hilStorii etnicznej Bułgaró1w wraz z ~ozwojam }ej trzech podstawowYIch kOlIlllPornentów etnicznych: Trakij,ców, SŁowirun, Protobulgarów oralz zibadanie społeczno-ekonomic.znych uzasadnień :pIOmostałości'w ikulturze ludowej pierwiJmstkówIPolchoidzenianieibuŁg,arslkiego.W począ'tJkaichlalt 70-tych ukazało .się wiele prac poświęconych zagadn1eniJolm etnogenezy ,i ewo'lucji Ikultury �184 J1ERZY A!DAMCZEiWSiKI ludu buiłJgamkiego. Morbla je podzie'lić' Ina dwie grupy: jedne tra/ldują o etnicznym pochodzeniu badanego ooiekJtu, drug,ie zaś do,tyczą powiązań zagadnień etnogenetyc:lmych ,z rozwojem języika, a przede wszys,tJkim z formowaniem się dia[ekty;c:zmej .grJarnicyjęzyka bubgar&kiego {tZJw."jatewa granica"). W pracach zwróco.no uwagę na słowiańskie dziedzictwo, któremu wielu autorów przYIPiisuje główną rolę w formowaniu się oiblicm .bu~ganskiej kultury ludowej. Według M. Welewy, wieł'e elementów 1Jrady'cyjnej odzieży ma swoje słolwiańlslkie korzenie (Welewa, 1965). ,zagadnienie słowiańskich cech w kulturze ludowej było przedmiotem badań A. Primowskiego wśród ludności Rodopów, część ikt.órej stanowią Bułgar.zy, kJtórzy w czasie panowania ,tureckiego, IPO'dwpływem ideol1ogii muzułmańskiej, zatraoe:i!i swoją narodową, bułgarnką świadomość. Prowadlzi!lioni zamknięty tryftl życia, .dzięki czemu !Zachowało się 'wiele arehaicznychceeh, iktór,e w więlkswśei mają słowiań.9ki ,eharakrt€rr'.Primowski wyikazał w życiu h.Iidności rodqpSkiej wieile L'ech wspólnych, jaik i specyficzny;ch, podkreś'lićl'jącW\9Pólnotęku1t:ury ma'terialnej ludno'ści wyznania chrześciJańskiego i muzułmańSkiego. Oddaje on ,pierwszeństwo słowiańl5ikiemu zasied1l,eniur(ibuł1ga;rrskiemu), wskazująie jednocześnie na wiele przeżytJkóiWs:tarosłowiańs!lóch~Pr.imowSki, 1973). Wa:imość tematytki jedności hiistoryczno-etnograd"icznej ludności bułgarskiej w Rodopach slPOwoocioWla'ła komwle<kscwe badania wśród :tam'tejszej ludności. Badaniom tym przewodniczy Komisja Poznania Kraju Ro~ dQPskiego dJzialająca przy BAN. Re.zultaty prac .gru'PY etnografów zostały opulb:liikoWla,ne w Narodnata i bitowa obsztnost na rodopskite ByłgarU. Na materiala,ch 'z zalkresu IOdz1ieQ:y i{tWełe'Wa),mieszkań (Ge.nczew)" narzędzi roiLnicz.y;ch(tMarinow), obyczajów (Prirrnowsiki), rodziny (Kolewa) i f.o~kloru wyikazano kulturową jedność Bułgarów - z,arówno chr~eśtCijan, jaik i muzułmanów - oraz r6żn1c,e w kulturze ich i Turków. Wykazano równie:ż w"Wó.Inyrooowód oibu grup iludnoŚ!cibułgarsbej różnego wyznania. W wielu pracatCh stam!1JOsię owykarnć, iż w buł.gar~iej kuilturz.e ludowej znajduje się wiele pierwiastków 'anltycZ1n€lgo .pochodze.nia etnicznetgo. M. AJrnaudow ,przyjął .tezę, 'iJż wiele tbuł1garrn'kichobyczajów ludowych sięga kor~eniami .anty;cznego :z;a",i.eodlenia (Ar llaudo w, 1920). Uważa,}, ,że antyczne tr,adycje gr,ed1w-Tzytm61kie IPr.Z€lSzłydo Bułgarów za pośrednictwem Frak'ij;ców {Trakijców) w procesie dlch etnicznej lkx>nsoilidacji :ze Słowianami. P. Pietrow wykazał wzajemne wpływy kul't'urolWe Słow'itan i Trakijców w płd.-wsch. Bułgariianahzując w :pra,cy Kukieri i surwakari analogie w kostiuma'ch ku/kierów i surwaikall'ski,ch rekwizytach. Duko'W stwi'eridził, ,ii formy tra'<iycyjny;ch bułgarskich narzędzi wiejskich były .ZJnanejuż w ·chwili ;przy:byda Słowian Ina Ba~kany. Narzędzia te są dharakteryst)'ICz!ne dla 'ludnośc.i tnkijSkiej, na którą nałożyły �Etnoorafia w Bułgarii 185 się wpływy rzymiS!kie. Zjawisko to tłUJmaczy się jako przejaw .kUlłtury całej historyczno-etnograficznej części świata antycznego. SitosunJkowo słabiej opr8.'cowane jelSit :zJagadlnieniedziedzictwa protobułgarskiego. Prolbl'emem tym zajmował się m. in. 1. Kojew .widząc ślady tego trzeciego z kOiIllQ)OIlentów eitnQlSubułgarSikiego przede wszystlcim w odzieży (wys;zywaniu), r€lkw,izyta.ch weselnych III jednej ze statrylch grup Bułgarów w płn.-wsch. Bułgarii (Kojew, 1971). Jednym z najibardziej irrteresująJcych zagadnień ,z ~a!kresu hałkanisty;ki jest geneza dia[elktycznYich i \kulturowych zróżnicowań na wschód i zachód od rzeki lskyr i od mas)'\wu gór Riła. Cho.dzi tu o tzw. "jatewa granica". W języko7JI1awst/wiebuŁgarskim istnieją trzy teorie dotycząc'e ,tego proiblemu. PierwsZJa, n:wrezen'towana pr,zez Georgijewa zakłada, ·iż u pods,taw .zróżni{'O'watniadialeiktycznego leży dziedzictwo su.bstratu tral}ijskiego (granica między dwiema grupami plemion trakijs!ki.cth z;bb:żJonajest do "jatewoj granicy"). Drug-a, reprezentowana przez Stojkowa i Mł,arle.nowa głosi, i!ż dialektyczne rozgraniJczenie wywodzi się stąd, że terytorium dziis1ejszej Bułgarii zostało zasiedlone przez diwie różne grupy SłOIwian. Trzecia zaś !dotyczy historii rozwoju samego języka .bułlgarslkiegow .końcu XI wieku {Geol'\gijew, 1959, s. 9). Etnografowie skłonni są uznać drugą koncepcję widząc w niej różnice kul'tur owo..,bytowe między ·za1chodnim .: wschodnim :zasiedlooiem Bułgarii, które to różnice odnoszą się do całego s.łowiańskiego Ikom¢eksu kultury. Problem ten został slkarto.grafO'WlaIlYw Etnograjija na Bylganja Ch. Waikare1lsikiQg>O. Irstni'enie "jatewoj granicy" doprowadziło do zróżn1colWa:niaw oihrębie róimY'ch dziedzin hułgarslkiej kuiltury d:udolWej.NIP. granica występowania różnyiCh podtypów odzieży jest 7Jhieżna z granicą diale1ktyc:zmą· Również zróżnicow3iuia w zaikrelSie dbrzędów pogrZJelbowy,chwylmlzują zwiąrzek,z tą granicą· Przedmiotem wielopł.asZiczyznowy~hbadań ,etnografów bułg.arskich Ibyłoi jest zagadnienie tyipÓIWtradycyjnej rodziny chłopskiej, jak również systemu, poiklrewieństW>a.R. PeszelWa wy'korzY'stują,c t€Orie Koswiena o dwóch tY'p.3'ohw1ell:kiejrodziny, TO'zszerzyła ją do rodziny IbułJgarskiej i jeszcze szerzej - południowosłowiański€j. Podstawę różniJc w wielkiej rodzinie w waru.nJka'ch prrzedsocja:listyczny1ch widzi ona w ró:tnych rodzajach Iwłasności tych rodzin :(kole\ktywnej i prywatnej). Wielką rodzinę okresu kapitalistyczne.go wY'dziehła w oddziełny typ na:zyw.ają'c ją "semejlI1Jo-kolekltiwnym-dOlIIlochooilaj'stwem". T. Kolewa Zina!lazła w Rodopach rodziny (pr'ezentujące różne ,etapy ewolucji fol'\ffir'ooziny (Kolewa, 1970, s. 152). 1. Georgijewa, D. Ma:nk!owa,L. Rade'wa pudjęły pierwszą Ipróbę przedstawienia terminologicznego systemu pokrewieństwa w Bułgarii na pod- �186 JERZY ADiAlMCZE,WSiKI stawie materiału .pochodzą,cego z .końca XIX li po;ozątków XX ,wieku. Uzupełniono go danymi z badań terenowych, które pozwoliły na wybranie informatorów żyjącyc<h lponad 90 lait. Anahza materiału empirycznego ,]X>'Zwohła wykreślić pewne schematy termino1olgiczne. Przy ich zestawieniu hrano !pod uwagę kr'ewnych zarówno ojca, jak i matki, w linii prostej i :bocznej. StworzQny schemat pozwolił .na wydz'ielenie czterech regionów: Pirłnu, RodOlpów i 'części S1Jrandży; płn. Tra,cji; środkowej, płn. i płn.-wsch. Bułgarii oraz pojedynczych enklaw charakteryzujących się specyficznymi oooibftiwościami .powstałymi w pro:cesie zróżni'cowanego rozwoju socja:Lno-elko.nomiconego. W ,przeprolW,a.dZlOnych badaniach stwierdwno 'mt€r-esują'Cą:koruserwatywność systemów rodowych. Niez'afteŻ'ni<e od zmia:n zaohodzących w społeczności wiej~iej ,czy w stosun.kJach rodzinnych, w systemie pokrewieństwaza,chowały się .pr:zeżytki, geneza których sięga dalekiej iPneSizłości. Druga przy,czy1na .zróżnkowania w ,tym systemie wywodzi się ze skompl1kowa:nego rozwoju ludu .bułgarskiego (Georgij'erwa, 1972). Nowym kierunkiem badań jest paleoetnografia. Na !podstawie analizyprzesądó1w o pianiu koguta ()(bw~elS~zającegośmierć, z szeroJkilmwykorzystaniem dany,ch z zakresu foJJldoru, jGzyka, archeologii, botaniki i paleobotaniki, zoologii paleozoologii, P. Pietrow zlokalizował wspólnotę słowiańSko-hałto-gernnańSką na terenie północno-wschodniej Europy (Pietrow, 1966). Ta kontrowersyjna hilpoteza spotkała się ze zróżnicowaną oceną, co jest r.zeczą zrozumiałą przy tego typu a,naftizach. iNiezal€lŻnie je'dnalk !Odjej dysikusyjnośC'i autor zademonstrował duże mo71lilwości wykorrzystania !Źródełetnograi£iczny;oh,przy poznaniu najstarszych epok historii ludów. Praca Pietrawa była pionierską na gruncie nauki bułgarskiej, wiążąicą pmb'lematykę etnogenezy Bułg,arów IZ 'paleoetnografią Słowian - i jeszcze starszych lZIW,iąza.nych :ze Słowianami wsp61no,t eltnicznych, na podstawie szerolkiego wyłkoTZystania OOn)'lC'hetnograficz:ny'Ch' dotyczących ludów iJndoeuro.pejs!lcich. MaŁo jest natomiast ,prac doty;czący,ch grup mniejszościowych w Bułgarii. Opisano jedy.nie kU/lturę lurlową ,t,aikiohgrup, jak TUTcy, Cyganie, Kara:kac~nie. Prz~r.orwadzono też charakJterystykę (porównawozą z ku,lturą ludową Buł>garów oraz ich wzaj€lmlle wpływy. Wśród etnografów panuje przeikOlua:nie,że analogie kulturOlwe między BułJgarrami a mnymi narodowościami, to nie tyiJ.kodziediz!1ctwodługich, historycznych kontaiktów, ale i reperikusje znacznego uidziiału€ilementów bułgarskich w etnicznym zestawie tych narodowości. Z,a d a n i a w S'p ó ł cz e s 'n e. Do najważniejszych za,dań stojących przed współc:zesną etnografią ,bułgarslką nalerZyzhadanie etnokulturowych :procesów zachodzących w kraju oraz €Itnosocjologicrznych problemów �Etnograji>a w Bułgarii 187 w kompleksa:ch Tolnicw-przemysłowych. Dąży się do kontynuowania i pogłębiania badań zanikajqcej trady,cyjnej :kultury ma'teria:lnej i duchowej w obrębie różnych regionów etnograi£icznych, ze s:oczególnym uwzględnieniem badań w zaJkresie tradycyjnego osi~dila, transpor,tu, rybołówstwa, myśli.'Stwa. Dąży się do prowfaldzenia badań, które dały asumpt do poznania i do zrozumieniJa wzajemnycih stosunkó.w między ilmlturarrni etnicznie różnymi, 00 umo;i;liwiło\by współozesną integrację !kulturową. Z zahesu prac pu:bli1ka,cyjnychprzygO'towuje się do druku 3-tomową sy,ntezę "Etnografia Bułgarów". BuŁgarska ku:ltura ludowa została ujęta w his,toryczno-etnogr:aiicznym zaTysie. Dotyczy ona kultury wszystJkich Bułgarów, niezaleŻITieod tego g'dzie żyją (Turcja, Macedonia, Ba natt, Rumunia). K'oIlltynuuje się prac'e nad Bułgarskim Atlaoom EtrrogTaficznym oraz Europejskim Atlasem Etnograficznym, w ramach którego etnografowie przygotowują część dotyczą,cą Bułgarii. Głównym za!daniem Bu:łgarsbego Atlasu Etnograficznego jest ukazanie m'etodą kartografii etnograficznej wszystkich typoJWych i specyficzn)llch cech lu.dowej ku¥tury materia!lnej i duchowej, ich Tozprz'estrzenianie ,i rozwój od hiJStor)'ICznychkorzeni, pOpIizeZkolejne e'1Japyewolucji, aż ,po stan współczesny. Utrzymuje się i Iprowadzi szeroką wspólpracę z europejskimi periodykami etnograficznymi: "Sowietskaja Etnografija" (Mo:skwa), "S[owe:nsiki NarodOlpis" (Bratysława), "Ethnoilogia Sławka" (BT1artysława),"EtJhrrographica" (iBmo), "Etnografia Polska" (Warszawa), "Ethnographia" i "Acta Ethnographica" (Budapeszt), "Zeitschrift fUr Balkanologie" (Berlin), "Folkliv" czy "Ethnologia SCćłJndi'llavica"(SztOlkholim,potem Lund). Etnografowie biorą czynny wdział w 'pracach M.iędzYII1<lTodoJWego Komitetu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych oraz w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Krajów Południowo-wschodniej EUTopy,którego centrurrn znajduje się w Sofii. METODOLOGII:A BlAIDiAŃ INrAD :WSPOŁC,z,ES:NOŚCIĄ W ujęciu współczesnych etnografów !bułg,aTskich "etnografia jest nau- . ką historyczną, poniew;aż przedmiotem jej badań są warunki życia (bytu), kultury narodu i mas ludowych w pas~czególny'ch formacjach społeczno-eikonomicznych" (Ga,ndew, 196H,s. 414). W tym rozumi<eniu, Jedną z najlWiększych słabości dol\;ychczasowego (do mniej więcej 1950 roku) rozwoju etnografii hułgarslkiej było to, re nie formowała się i nie rozwijała jako nauka marksistowska, była obca metodologii rdialektyczno-markststowskiej (Peszewa, 1963, s. 241). Z Ipoczą,tkierrn[at 50-tych etnografia buŁgarsIka zaczęła [przesuwać swój środeik dę:żJkośd ikierunku metodologii marksistowsko-leninowskiej, w �188 JIEiRZY AiDAlMCZEIWSKiI wykorzystują'c dośw1a1Gczenia,etlnografów radzieclkich. Etnograd'ia bułgarska p:r:z,eszłana porzy,cjędi.wlekt)7lcZlI1ego i historycznego materializmu. Za główne zasady metodo~()Igkzne \przyjęto: 1) analizę rOllWoju poziomu sił w)7ltwórczych, poz~omu dośw:i:adcz'eńi charaIkteru stosUInków produlkcji, 'czego Ikonsekwencją była kLasowa interpretacja i charakterystyka zjawisk; 2)ana1lizę !powiązań i wzajemnego oddziaływania zj;awiSlkze sf'ery balzy i na'db'l.llGolWy, analizę ToH środowiJska geogTaficznego i przyrodnrczego (Gandew, 1968, s. 415). Przyjęcie podstaw marks iSlt()lwslde j teorii i metodologii wiązało się z dużymi 'wpł)7lwami etnografiri radziedldej : kontalktami z tamtejszymi etnografami. Wpływy szkoły radziedkiej wiązały się z faktem, iż w ZSRR ro.związano zagadnienie elUnograifiij:ako nauki, która bada wszy\s'ttldekulturowo-bytOlwe osobliwości ró:imych ,ludów, czy grup etnogTaficznych jednego -lU1bkilku ludów i rOIzpatruj.e wszystJkie zjawiska w j.ej historycznym rozlWoju ,(Todorow, 1957). Etnografia s'tala się naUlką IPorównawczą. Wywodzi się to stąd, Żie obiek'tem jej ohserwa'cji są ni~powtarzalne, indywidualne ,zjawiska zaohodzące w danym !kraju i okresie. W Ikręgu jej zainteresowań leżą f~ty o charaikt'erz'e masowym, typowe dla kuJ.'tury dnia codziernnego. Fakty te rozpowsz.echniają się na Tnne obszary i stąd trudności w oikreśleniu pochodzeni:a pierwoJtn)l1chfarm :i funkcji. Stąd t'eż wywodzi fiię potrzeba stos()Iwania metody his,toryozno-porównawcz'ej. Generalnie dominowały tendencje do stwa:r:zania kryterió'w do wydzie'1e:nia i okreśilenia osoibliwości w całokształcie kultury ludowej. DUlży wpłYJW,na metodylkę badań miała ide'a o funlkcjonailnym znaczeniu :prz·edmiIO'tuozy zjawiska w kulturze ludowej. Idea ta pozwoihła zwrócić uwagę .na związ'ek formy z treścią i daŁa asumpt do uW7Jględnienia funkcji wytWO'TÓWkulturowych przy ioh typologi~a,cji. W prarca·ch współc~esnych ,ei'nografów bułgarskich dosltrzegaln:a jest tendencja do IPTlzed8tawialllia'wszystkiiC'h,pr;zejawów kultury, czycałościowych komplesaw !kulturowych - nie jako zestawu elementów składow)l1ch!kultury, aile jako systemu. ,w Bułg:ari:i i rnnych krajach socjarhstyeznych panuje przekonanie, że 'etnografia :bada nie tyiJlkop'Tzeszłość i jej wspókzesne przeżytki i r,elilkty, ale talk:żlewszystkie prz'emiany zachodzące w posz'czegó<lhychetnosach i iJchikUi1:turaohobecnie,vvlspółcześnie. Ramy .chronologiczne "etnografii współczes.ności" zawierają się \W ostatnich 30 - 50 lat:ach. Etnografia badająca współc:zesność posiada swój samodzielny pmedmiot i podstawowe kieruniki ibadawcze. Z jednej strony zajmuje się wspókzesnymi procesami ,etnicznymi w10dącymi ku rozdzi·elenru lub zjednoczeniu (konsolidacja, asymi!lla'cjia,rntegracja kulturowa), a z drugiej zaś -~mianami kulturowo-byTtowymizruchodzą·cyrrn:i wśród ludności wiejskiej i miej- �Etnografia w Bułgarii 189 skiej, a obejmującymi ku1turę ma'terialną, duchową, systemy o:brzęoowe, święta itd. W.aimyrrnkierun:kiem "etnogr8Jf:ii współczesności" są talkie' e'tnddemografic:ane prz'emiany ,zachodzące wŚTód narodów w 'ich etnicznych i etnografic~nychgrupa'ch; taMe formy pTZej.awów tradycyjnej kurl:tury ludowej i jej miejsce w formującej się współcześnie kulturze narodowej. Etnografia współczesności jest perspektywicznym działem badawczym etnografii jako ,nauki. Jej zakres badawczy TOZ1Szerza się z ka'żdą chwilą zantku tmdycyjnej ,kultury ludowej. W Bułlgarii 'wylksz1takiły się dwa podejścia w poznaniu współczesności: 1) zwraca się uwagę na poziom bytu i kultury, na ich ocenę z punktu widzenia potrzeb społ€!Czeootwa socjaI1istY'cznego; w ,podejściu tym pr2;ewaia so~jologkzny pun1kt widzenia; 2) kOiIlcentruje się na oSQibliwaściach ,bytu; jest to '00 tyle trudne, że w wyniku moderniza'cji i urbanizacji osohhwości te coraz bardziej za'nikają. W swojej wspókz.esnej problema'tyee etnografia stoi blisko życia rna'S pracujących - pods,tawowego .twór,cy r07Jwoju 'historY'Oznego - pozn.aje konkretne zj.awiska z dziedz1ny bytu i k'Ui~tury.Bada proces wałki między"staryrrna nowym" we współczesnej !kulturze. W 1966 r. zainicjowane 'zastały, w myśl umowy między BAN i Po'1Ską Akad€'r!lią Nauk, bułgaTsko-polskie hadani,a etnl()grad'ic~ne,których .przedmiotem były przeobrażeni.a kulturowe pod wpływem U1Strojusocj'alistycznego we wsi Gramada w okręgu Widin w płn.-z,a1ch.Bułgarii. Zada,niem szeroko zakrojonych badań byŁo nie t)'i1JkouchwyQenie przemian izaohodzących w różnych dz:iedzinachku1tury WSI, ale talkże zdobycie materiałów umożliwiający.ch .po:zmanieprawi·dłowości tego rodzaju procesów celem dOIkonania zestawień po'rów.na'wczy;chz podohnymi .pr,ocesami występującyrrni w innych kraja'ch socjalistycznych. Ze strony bułgarskiej w b:adania'Clh!pod przew,odnktwem prof. Christo Gandewa uczestniczyli: T. Ko,lewa, G. Mlchajłowa, B. Tu:mangelow, S. Genczew. Założeniem metodologieznym 'badań było rozważenie historycznego pro'cesu iprzemian społec:mJ:o-&ulturo'Wy;chod przełomu XIX i XX w., aż do w~ółczesnych czasów pod ką,tem ustalenia tych prawidłowości, które w:arunkująaktuarlne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo przeohraże.nia kulturowe. Badania procesów kUllturowych wspókze_snej wsi bułgarslkiej mają don~osłe znaczenie dla ustalenia ogóln)llChprawidłowości przejścia od kultury tra,dy;cyj'nej ku dzisiejszym fomnom socjaliso1y;cznego byto'Wani:a. Kultura ludowa wsi bulgarskiej ulega ,ciągłemu prooesowi przeobrażenia dziedzictwa kulturowego narodu - procesowi obejmującemu zaTówno materialne warun/ki bytu, jak i stooun/ki społeczne oraz sferę systemu wartości i 'ŚwJ.a,topoglądu. �190 JERZY ADAMCZEWSKl Tatiana Kolewa przeanalizowała rolę obrzędów rodzinno-rodowych we wsi Gramaida jako formy reguLowania systemów socjalnych w grupie l'odzinll'o-rodo'wej. B.adania wykazały, że w obecnej postaci obrzędy rodowe stanow'ią odbiJcie społecznytC'h,iid€Oll)gicznych i ekolIlomi'CZ'Ilych warunków panujących w apołec7illOŚcirodowej, zmieniających się wraz . z ewohlicją systemu rodowego. Ganka MiichajłO'wa ana;liiZlowlałaodzi'elŻjako źródło wyjaśni:ają'ce SltOsunJki społe.czne we wspókzesnej WlSli.Badania nard. odzieżą pozwoHły uka:zać drogę roz'woju wiodącą 00 trauYJcyjnego s'troju ludowego, poprrez powSIbanie licmycl1 wariam.tów i modyfikacji orazpoprzeiZ różnego rodzaju za\p0żYJcz'enia,ku dzisiejszemu Uibiorowi o cechach pOJWSzechnie występujących wśród ludności cał'ego kraju. Przeobrażenia zachodzące w zakresie stroju uwidoczniły też proces niwelacji różnic kulturowych między miastem i wsią. Eksploracją w zakresie zmian w kulturze współczesnej objęto także ośrodki miejskie. GrUlPa praco:w:nilkó'wInstytutu Etnografii badała kulturę i byt roibotników miasta Pernilk, Sli:wen, Burgas. Rezultaty pra'cy badawczej podJkreśliły ialkJt,iż migTalcja i urbaniza'Cja wiodą ku redukcji funkcji niektóryoh wsi w uprzemysłowionych okręgach. Niektóre wsie stały się łub staną w n:ajbHlŻlSzejprzyszłości ośrodlkami wypoczynlku i turystyiki,za'chowując joed:nocz,e,śnie postać centrów hist01"yczno-etnograficznych i .architektoni!cznYJch. Generalnie stwierdzić na'leży,że .najlbaiższe laita charaMeryzować się będą coraz większymi zmianami w s.k:a:1iogólnolkrajowej, co dO'prowadzl do dalszego zróżnicowania społecznego wsi ;na drodze przejścia od spoleczeńsitwa homog,enicznego ,do heterargenicznego. W s,połeez,ności wiejskiej jako całości,a takrże w środowisku ohłopsko-ro:lniczym, wzrrnagać się bę<lą procesy iP'ro.fesjO'na:lizacj<i pra'Cy. Społec~ność wiejska z,najdzie się w o~bicie oddziaływania strufktur urtbanistycznych. Postępujący rozwój społeczno-!zawooowy ludności rÓ'żmicowacbędzie pO'trzelbyspołeczno-!kuhur,alne i wzory kulturowe wsi, pr;zy 'równoległych tendencjaoh unifikujących :na wspólnej płaszczyżnie kultury urbanistycznej w dobie unifiJkującY'chtendencji kultury masowej. S!I)ecyfika kwltUTowaspołeczeństw wiejskich zdaje się być w.acr-tością.niezwykle cenną, zdo~ną do zróżnicowania środowiSka i grup łudzikich w znaczeniu pozyr1;yWlnym, dając im Jednocześnie poC'~uci'eświadomości udziału v·; two'rzeniu iku~tury. FOiUKLOiR YSrrYIKA BUŁGARSKA WspóllCzesna fo;]/Morystytka .bułgarska jest ściślle zwią;zana z etnografią, choć obie nauki rozwijają się para;]elni€. Związki między nimi były jasne dla folklorystów już w przeszłości. DobiJbnym tego przykładem �Etoografrbaw Bul:ga.rbi 191 jest artykuł L Sziszmanoma Znaczenieto i zadaczata na nasza ta etnografija z 1889 r., w którym obok ,~arlań etoografii znalazły miejs.ce i problemy fo:.lłkilorystylki bułgarskiej. Kiedy rozpatruJe się wzwój fo]klorysty1kl bułgarskiej pTzed II wojną światową, konieczne staje się wydzidenie ki,lku wawych momentów. Pierwszy to dziedzictwo, jakie współczesna d:olkłorystyka posiadła z przeszłO'ści. ZaiI1ftexesowarnialudową twórczośdą poetycką pojawiły się w Bułgar,ii .w ,pierwszym dzi:esięci,()IleciuXIX w. i były m. in. reakcją na idee romantyZlffiu. Pierwszym organizatocem narodowej f0łkJorySlty!ki bułgarskiej był Arniłow (1787 - 1847). W lataich 40-tych i 50-tych XIX w. działaLność folklorystów slku.piała s.ię na .zJbieraniu i .publikowaniu pieśni, bajek i przysłów. Naj1bard7Jiejzna'nymJi. posnadami na tym polu bytli: (bra'cia Miladinowie, L. Karawełow, M. Drinow, D. Ma'tow, St. Wrraz, K. SzalPkarew. Po wyzwolleniu rozpo.częła się systemaltyczna i zorganizowana działalność iolIDlorystów. We 'Wspomnianym j1lJŻ artykule SziSzmanowa zostały pos,tawione trzy zadania: 1) Zibier:arniei wydawanie ma!ter,iiałów z zakresu fo.J.ki1oru;2) naulkowe badanie twórczości ludowej w Bułgarii i w innych krajach; 3) popularyzacja folkloru wśród społeczeństwa. Najwi~ze sukcesy. zanotowano w pierwszym punkcie programu. Zgromadzono olibrzymi materiał falktQgTaJi'icznyz zakresu pieśni, .bajek, legend, podań, przysłów i zagadek. ~ W 1905 roku M. ATna'ooow w pracy Byłgarskite narodwije skazki dokonał pi€lrlws'zeji jedyn'ej do tej ,pory w Bułgarii klasyf1'ka,c:jitego rodzaju folkloru. Prowadmł też teorety'czne wywody .na pClt'dstawiezgromadzonego materiału. Arnaudow był w zasadzie pierwszym teoretykiem z Zlakr'e8U foIlilcl.orysJtyki w Bullgarii. Drugim waimym ,czynnil1óem w historii folkllOTy'Stykibyło wykorzystanie doświadczeń fon~aorystyki ,radzieckiej. Częslte kontakty z fulikllorystam,j tego !kraju doprowadziły do wydania przez Rosjan iki'lkuprac z zakresu folkloru bułgarskie.go (ipra,ca Derżawinlł, Kra wrowa , Bezsonowa). Rozwój folklorystyki do 1944 roku przebiegał nieco inną drogą niż etnogiI"a:fii.Wynikało to z faktu, iż fołklor siał ibli'żej literatury '(iliteraturoweden~ja). Folkloryści skUlpi'en'i by1i w k~l!ku ośrodka'ch: w Mtnisterstwie Narodnogo Proswi'eta, w Byłig;a!I"sko Narodno Oibsz:tetg,two, w Muzewn l%nogTafi:oznymw Sofii. Pierwszym zadani'OOl,ja'kie postaWiono przed. folklorystyką bułgarską po 9 IX 1944 roku, byłoZ\badanie świeżej jeszcre .w pamięci d~ie;d2Jiny kU1tUTy- fo~kloru antyfaszystowsk'iego l partYiZanclóego. Najważniejszymi praoami z tej dziedziny były prace W. Stoina Narodni partizanck.i pesni, Kaurfmana Sewremennata rewoLucjonnata pesen ·i Kojnakowa Par-· �192 tizanckija folklor w Plowdiwsko. Należy pOOllcreślić,że Bulgaria była pierwsa:ym krojem ,z olbozu soojaliJstycznego, który .podjął badania w tym zakresie. Po wojnie fo'llk:lo:ryścizajmowah się dwoma głównymi kierunkami badawozymi: 1) .poznaniem ,współc:resnych zjawisk w folJk[or.'l.e;2) badaniem folkJloru tradycyjnego. Główną uwagę skiero'wano na pierwszy dział hadawlczy. Zajęto się badaniami, k:tóre ukazały i u!IDorżll1wiły poznanie "nowego" w folklorze. współczesnych przejawów ,tradycyj,nych fOTm folkloru, perspektyw je.go rozwoju 'w przyszłości. Drugi dział badawczy także był penetrowany w całej rozciągłości, chociaŻiby z tego w~ględu, że posiadał kilka słaoo poznanych jeszcz€ aąpektów, jak nie dostatecznie zJbada'ne 'przysło'wia i powiedzenia ludowe, słaho po~nany follklor okresu kapiitalizmu, fo:lkdor miejski. Prace 00dawczeprowadzone są na maI"ksis'towsko-41eninow\9'kich ,podstawach z pełnym wykorzystaniem metody historycznej (Romaruska, 1965, s. 34). Rozpatrując osiąJg:nię.ciafoaJk1.orystytkibułgarskiej po II wojnie światowej ,trzeba zauwazyć kilka zas:aidnkzyoh punktów. Przede wszystkim pojawiło się kilka prac o charakterze uogóLniającym, syntetycznym z zakresu bułgarskiej ludowej twór·czości .poety.ckiej, fi. i·n. Byłga-rsko narodno tworczestwo (praca zbiorow:a pod redakcją Keremidczijewa), Bylgarskite narodni pesni (Iwanow), Bylgarski folkl0r (RomaTlSka). Wzrosła ogólna liClZlbawydań żzakresu rolklotTysrttki.Wydania te mają różny charolkter, od typowo n:a'Ulko'\Me.go, aż do ujęć 'popularnych. Do ty'ch pierwszych nalezą na pewno tamy od XLIV do LII periodyku "Sbornik za N.arodni Umotworerrija". Zamieszczo.nf::są tam bogaite icieikawe zaraGem ma'teriały z badań prow:aidzonych m. in. w Sofii, Kopriwsztici, w Rodopa,ch, 'Dracji :i Ban·acie. Zauwatżyć jednak trzeba, -iż folklorystyJka bułgarska posiada wieł,e słabo jresz10zepoznanych dziedzin. Zaliczyć do .ni'ch należy prflede wszystkim bardzo zaniedbane bwdania żywyohnos'icieli folkloru, ludowych pieśniarzy i gawędziarzy. ChYJbanajdohi'tniej świaJdoezy{) tym fakt, że do chwili o,becnej ukazało się jedynie !kiJlkaprac poświęconych temu zagadnieniu. Najwacl.niejsze z nich to: Folklor od Elensko M. Arnaudowa jeszcze z 1913 roku ,oraJZ:monografia G. Keremidczijewa Diado Wic.zo Bonczew z 1954 roku. Wyraźny jest też braik: badań z zakresu form teatru ludowego, mito1ogii i demonologii. Pr;zed folJlclorystyiką bułgarską stoi więc k'iłik:a zasadni-czych zadań: 1) kontynuowanie dotychczasowej po,l'ityki wydawnicrej z zakresu ,twórczości .poetyckiej; 2) nasilenie prac teoretycznych obejmujących na}bar'dziej charakterystyczne cechy folk~OTu, jego ruchliwość, dynamiozność na konkretnyoh przykładaoh; 3) rozwiązanie konkretnych zagadnień do- �Etnografia w Bułgarii 193 tyczą~J'lCh teoretycznych problemów związanych ze specyf.i!ką fo1kiloru i jego gran~cami, przejawami, rO'21wojemi metodyką; 4) kontynuowanie pracy terenowej i prowadzenie badań we wspomnianych już ,.deficytowych" dziedzinJa,ch folJk1Oiru,5) pr6ba stworzenia teorii o współiC7Jesnych W7;ademnych wpływach między fo:lklorem a literaturą. Obok lIliewątJpliwych osiągnięć £OOkJloryst;y'ka bułgarska posiada zatem Jeszcze wiele luJk, uzupełnienie których jest najwaŻlIliejszym zadaniem postawionym .na Inaj;bliŻl5zelata. M. Arnaudow, Kukieri i rusalii, "Sbornik za Narocini Umotworenija", kn. XXXIV, Sofija 1920. 2. M. AIIlnauidmv, GrycJcd wl4j.anija w bY~T.mita fotklor, CIZ. I, &oiliiJja il9'233. M. Al1Iltaiudow, D. Marinow a bylgarskata narodouka, TSU iist.-,fił., t. XXXVIII, SofIilja ,1942. 4. B.Boiiidrow, Naroden ,etmQg!rajskti17l/l.l,2ej pri BAN. Systojanije i zadacZJi,,,1Jzlwtie'Slbi:jana~raifslci iLnsUiItiurti ilVIflwej", \kin. VIII, 19ti15, s. 3ft - 50. 5. J. BY1C7JkOWlsllci, Mrndejsz,ości'7WITodowew E:uropie, Otpoil'e H1'76. 6. J. Czekano.ws'kJi, Czlowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa 1967. 7. P. Dilnelrow, Byłganski folkl.o,r, SOIflil.}a,],'9'59. 8. Oh. GClillldaw, O w,spókzesmej metodologii ,m.arksis:towsko-lenlinoiWSk:ź,ej i probLemach e1tnografriJibulglarskiiej, "Etoo@'!ai.ia !Poliska" 1968, t. XXI, s. 414 - 43il. 9. W. GOOl'~jaw, Wyprosli na Bylga'l'skija eUmobogija, ISoiD1jalloo.9. 10. L :Goorigitjawa, D. Ma~OWIa, L. Rarlewa, TerrmAnowg.i'cznasis,tiema na ;k.rywoo rodstwo u Bulgarite, "Iz'Wliestija na Etnografskija Institut i Muzej", k. XIV, lS7tl, .s. 1519- 172. 11. T. Ko1awa, S:iemiejstwo i siemiejni otnoszenija u rodopskite Bylgari (w:) Narod-ooOOi bitowo obsz.tmosrt,SO!£Lja 1'9'70. 12. L. Mat~owa, Etnografskaja nauka 'U:I Narodnoj Respublice Bolgarii. (w:) Etnograjija w stranaohsocjaLizma, .MOISlkJwa10015, 's. 52 - 94. l3.. H. iMa1u:sI7JCFLa/k, Butg,aoo, J.9.'1!1. 14. W. Mole, Sztuka Słowian Polud:rvwwych, WlI'odaw 1962. 15. R. 1P.~awą, Za osnowne '1lLLOOki ma Byłgarska Etnogrrajija, "wWlielStilja ll1ia Et:no~aIDSIciija Imti/tJuJt i MJuuJed" 1963, ikln. VI, :s. MI - 250. 16. A. iPIr:im0Wl9lci,Bit i kuLtura 'l1Ja Rodopskite Bylgary. Materialna kuJ.tura, ,,&'boa:IrJJiIk!Za NCliJ.'lOOJnIi UmO!llwOIl'eJnlid,a"191m\ 11;. LlIV. 17. St. RoanClJlllsiloi,EtrTUJlg;rafskarta karta nowajmmynskaj J)oib.T1Ldży, Sodiija 1~9. 18. 1. SiAmanow, Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija, "Sbornik za NalI10IdInń Umolt.WlOlI'enija" N.Cliulkali KsniŻlndlna", &oif,ija ;11889', s. 3 - 30. 19. T. TootOlI'<JIW, So.wietsJooja etnogratriJia i n£ejoto zna{:ze:ruije za byliga'l'skiija ocnograjija. Nauczna Sesja, Sonja 1957. 20. Oh. W,aikaJI'leliSkJi,Et:nog;ra;fiaBułgara, IWII;'Ocl:alw 1965. 21. M. Welewa, Sintez na etniczeskite elementi w by~garskoto onarodno obleklo, "lzwiesti!ja na e1mografs:ki InstiJtut i Ml\ltzej" 1965, t. VIII, s. 60 - 71. 22. A. Zadr.ożyńska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa etnografia Europy, "Ebnografia Pols<ka" 1970, t. XIV, z. 2, s. 207 - 214. l. 13 "Lud" - tom 85 �JERZY ADAMCZEWSKI ETHNOGRAPHY IN BULGARIA (Summary) The early stage of ethnographic interests in Bulgaria dates back to the second half of the 18th centuryand is closely connected with Bulgaria's struggle for independence. The origin of interests in Bulgarian folk culture, however, goes. back to the first half on the 19th centuryand results from the development of a folkloric movement. Propagators of this movement assumed that there is an enormous wealth of folklore among country people, which should be brought out. Intelectual culture as well as folk poetry and folk oral· literature were especially taken into consideration. The oldest known Bulgarian tolk songs date back to the 16th century. They can be found in an old manuscript from Kostursko. V. Karadzic and J. Wanelin. two Slavonic collectors, stimulated the people's interest intheir own folk culture. Some other researchers, as, for example, the Miladinowows, S. Werkowi~ and G. S. Rakowski, made the first attempts to' interpret the genesis of Bulgarian. tribes (M. Drinow). 1. Sziszmanow started the collection of ethnographic specimens and set up. a basis for scientific research. In 1889 he published an article "Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija" which was an embryo of scientific ethnography .. From the beginning of the ninties of the 19th century scientific ethnographic centers (Ministerstwoto na Narodonoto Proswesztenije, National Ethnographic Museum) and folkloric movement were developed and first periodicals ("Sbornik za Narodni Umotworenija", "Nauka i KniZnina", "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofij a") were published. Traditional folk culture was the major subject. of research, although nonprofessional collecting of various data prevailed. M. Arnaudow, D. Marinow, D. Matow, L. Miletic and St. Romanski were the· most known Bulgarian scientists before the II World War. After 1944 ethnography became a historical discipline. Ethnographic museums in Bulgaria play quite an important role in protecting specimens of traditional folk culture. The biggest as well as the oldest museum is the National Ethnographic Museum in Sofia; there are some others in Plowdiw, Rajkowo, Smoljan, Varna and Burgas. The only skansen-museum, called "Etyr", is located in central. Bulgaria near Gabrowo; Bulgarian ethnography is based on dialectical and historical materialism using. historical and comparative methods.There are two trends in the domain of scientific research; one of them is connected with the ethnography of Bulgaria, while the other is concerned with Slavonicethnography, .especially Balkan studies. The following problems are of major interest: - ethnic history of Bulgarians and relics of non-Bulgarian origin in contemporary Bulgarian folk culture (A. Primowski, M. Walewa, D. Marinow, T. Kolewa, S. Genczew, P. Pietrow, P. Dukow, L Kojew); - genesis of dIalectical- and cultural differentiation .(Ch. Wakarelski, Stojkow); . -'- traditional peasants' family kinship ssytem and terminology (R. Peszewa,_ 1. Georgijewa, D. Markowa, ·L. Radewa); �Etnoorajia w B1L~.aTii 195 - ethnography of modern times contemporary ethnic processes leading to cultural consolidation and integration, cultural and living changes, different aspects of traditional folk culture and its role in contemporary national cu'1ture - field :esearch in the village of Gromada (T. Kolewa, G. Michajłowa, B. Tumangeło-w, S. GenczelW). Investigations on ethnocultural and ethnosociological processes occuring in agricultural and industrial areas are the most important for Bulgarian ethnographers. They aim at increasing in thoroughness the investigations on disappearing traditional folk culture in different ethnographic regions; such subjectsas transportation, fishing and hunting and relationships between different ethnic groups are especially taken into consideration. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af39aa37cb15d941f1329995e54d8ea8.pdf 816cefeffc9afcc1ea231d555499764e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura ludowa wesele komunikacja niewerbalna gest Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1671 Title A name given to the resource Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie weselnym w polskiej kulturze ludowej XIX w. / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.33-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 65, 1'!lJ81 KRZYSZTOF PIĄT1KOW6KI NIEWERBA!IJNE KOMUNIKOWANIE SIĘ W OBRZĘDZIE WESELNYM W POLSKIEJ KULTURZE XIX iW. PODSTAWY ANALI,ZY PRAGMATYCZNEJ <PEiRJSPlEKTYWiA KOiNLUiNI:KiACY L UDOWEJ JNA Struktura i forma obrzędu mają charakter środka koml1nikolwania się. Z punktu widzenia teorii semiotycznej obrzęd jest tekstem 1, cechuje go stałe ufoTmowanie, a następnie wyra:żJe!liew określonych sekwencjach znaków. StanQ\wi zorganiJz.owaną w,ewnętrznie strukturę, spełniającą okreś}one funJkcje społeczne. Proces komunika'Cyjny generowany przez obrzęd powinien być wyjściową pod:s'tawąempiryczną 2. :Zatem pod:stawowa rola funkcji selllllotY'czllejmożliwa jest tylko na płaszczyźnie metodologicznej, gdzie konstrukcje sekwencji znakowych są wyz.nacznikami procesów komunika,cyjnY1Chw kulturze. Analiza s,emiotyc~na jest trój aspektowa 3. Aspekt syntalktyczny analiJzy odnosi się do wewnętrznej budowy tekstu celem odkrycia .reguł następstwa czy przemienności zna'ków w określonych systJema'ch semiotycznych, k,tórych tekst jest realizacją. Analiza semantyczna skierowana jest na znaczenia i dotyczy zna:ków tworzących tekst oraz ich pozatekstowych desygnatów. Rezultaitem Itego jest odpowiednie kształt'owanie modelu świata, gdzie interpretacją teikstu jest stosunek tego t~tu do mode'lu wlata 4.. 1 P,or. A. Zal1JilznJi'ak, w. TiOIpOOOlW, O możŁiwośCŻ'aC'h strukturaLn.oSemiotyka kuLt'ury, WalDSlZalw.a 119177, s. 70 - 72; S. ZóŁkJi!e1W1sk'i, O tal"tu,sk,iej szkol,e semŹJOtykli, uw:) K:wl.tura, socjolo9£a, semiotyka Literacka, WalnSlZJa'Wa l:9G9', s. 565. 2 pO!!'. A. K1oslkoWiSlm, SpoŁeczna sytuacja k<>rwu:n.ikowania, "S'Wdia Soc;jol,og~Dzille" Hl,N, nr 4, s. L13 - 129, PJroces '!~:<olm\Hl!iJka'cyjny Irooumiem ja'ko S'WO'isltą relację procesÓIW ,zn.(ll~()(WYiCh, ujffiO\Waną na pOIZliJoomieponaldjęzytkowelj wymiany ml<lozeń. -typologicznych B badań liwaJI1O'w, W. semiotycznych, S. ZÓbk1iJElWlSl]{!i,O tart.w.;kliJej (IW:) ... , QIP. edit., s. 603. 4 A. Za[li:zJniaik, W. ]iwanOiw, W. TIOipOTiO'W. O możliwościach J. Lo/tIman, O mietajazykie t'żpolog'ŹCzesloic'1t opLs,amj kul·tury, kowym sisHemam, t. 4, TaTtu 100!}. 3 "Lud" - .tom 65 ... , O'p. 0i1t., s. 67; ~w:) Trud y po zna- �34 KlRAZYiSZTOF PIĄ TK01WSiKl Analiza ipI1agmatycZinaordnrosisię do stosunku nadawców i odbiorców znaków do tekstu, który jest realizacją tych znaków (systemów znaków). Obejmuj'e więc sytuację zaistniałą między użytkownilkami zIfaków pod.czas komunik<:lcji symboEcznej, przedstawia społeczne funkcje tekstów, a więc społeczne uwa!l"unllrowania tego, o czym tekst (tu: obrzęd) mówi. Analizę semiotyczną w tych trzech alSpekta'ch można przeprowadzać: (A) jednopozioiillowo lub (B) dwup()ziomowo fi. A. Z wyników przeprowadzenia tylko analizy syntaktycznej i semantycznej wnioskować można {) aspekcie pragmatycznym. Przyjmuje się tu implikację, że jeśli następuje zmiana syntaktyki i semantyki tekstu, to automatycznie zmienia się tak'że pragmatyka: stosunek nada'wców i odbiorców do .teksItu i j,ego funkcji. Elementy syntaktyczne i semantyczne miałyby zatem decydują,ce zna'czenie regulujące sytuację nadawczo-odbiorczą. Taka koncepcj'a, wyrastająca z g,runtu językoznaWlStwa, upodabnia działanie systemów semiotycznych w kulturze do funkcjonowania języka naturalnego 6. Prowadzi to do okr€Ś'lenia statusu nadawców i odhiorców jako faktów wewnątnrtekstowych 7. Sądzę, że oWtakim zakresie wykorzystują metodę semioty,czną nowsze prace strulkturalistyczne w etnografii polskiej 8. B. Dwupoziomowa analiza 9 prowadzi do odrębnośoCi analizy pragmatycznej, do!konYlwanej na innym, pozatekstowym poziomie. Obejnwje się wówc7Jas całość pewnego procesu komunika'cyj,nego, określa determinanty aspektów :pTugmatycznych w sytuacji komunikacyjnej, odwołując się talkże do pozasystemowych relacj'i i elementów. Anailiza ta wskazuje, jak komun]kacja wpływa na :zJachowania lud~ie w ,procesie semiozy (na sprzężone zle sobą zachowania nadawców i odbiprców). Wstępnie trzeba jednak zrekonstruować społeczną sytuację komunikacyjną, w której określony te~st funkcjonuje. / 5 iP,or. S. ZółJkJi'ElWiskli,Niektóre probltemy semiotyki kultury, (w:) KuLtura, socjologia, semiotyka l.iteracka, alP. Ciiit.,s. 63~l. e iP,or. J. Leitman, B. Ui~pi,eńsk!i, O semiotycznym mechanizmie k'llUwry, (w:); Semiotyka kuLtury, op. CliIt.,s. 147 - 1(70. 7 S. ZółlkD.'elwslk!i, Niektór,e ... ,up.edIt., s. 639. 8 Nip. L. S'boonrrna, Mag,w dz,ż,swj" oz. 1, "Po}sllm SZitJulk:a LmidOlw.a" 1978, nr 3 - 4; c.z. 2, "BolS/ka SZ'tulk<t Ludowa" Hl!7l9, nr 4, s. UlG - 204. POSIZJUlkJilwanie SltI!U!kItJu1l" '0<1'gan'i!2JująlcY'Clhmy'ślenie miltY'C=e !!la mait:€II\iale tekSItów 1"eaJiI1Ju.jący.dh Tóżne systemy s,emjOitYaZJne pricxwaidaJi do 'kO'IllSltait'a'Cji,ile tekst zawiera daJne o 'WelWnątmzJtelks.towy:mokTelŚle1n:iu wil'tua[ne<go nadawcy i odmo'Dcy. (Od(powu:eidniejis:ze w tym prrzypadku wydaje się rorzróżnienie J. LOItmana: ad.resant - adresa!t). Regulacyjne .działa!!lJi,e zals'aJd oikJreŚi1ający<c:h aSlPeIkft JSerrnanJtj"Cl~ny obejn1lU}e wirlt'U'aa,nego odbimcę iokJr'eś!a l'zecrzyrwilSltego aidDElsaita diziala.jąlcleigO "wEld~ug pra:wiJdŁOIwYClh reguł". 9 Oba typy ana:Lilz. przyjmują r6ime l1OI7Jullllienie 'kJulltiuiI"Y.W piwWlSiZy:m pl1Zy,padIDu (A) jaJko zbiór fIulll!kJcji, w dJro@inn (H) jajko 7Jbiór Jt:~ó!w (!wZJróżl1Iienie J. LQJtmC\Jna). �Nie-werbalne /vomuruiJw,wa,1lde się w obrzędzie weselnym 35 Sytucję komunikacyjną określa się dwutOlI'owo: poprzez Jej wpły!W na sprzężone .zwrotnie .zachowania nadalWCów i odbiorców,' a także poprzez jej oddziaływa:nie na wybwaa:zan'ie i realizację sekwencji znaków, co można zauważyć w zróżnicowaniu tekstów (np. obrzędów). Obrzęd Iweselny dotycży zmiany stanu .społecznego i ma pierwszoplanowe odniesienia o charakterze spole.cz:no':kuHurO'wymi normatY1Wnyrrn10. Jest to ciąg rytuałów ewokujących znaczenia, twOlrzący całość wie'lotreściowego komunilkatu. Poprzeż ujawnianie się z.naczeniowości Jwykazuje wieloraikie powiązania .o charakterze społecznym. Po pierwsze przez sym'bo:liczne wzory specjalni,e uroczyś'cie podkreśla istniejące w grupie normy i wartości, a po drugie - poprzez swo'islteodniesienia znaczeniowej strony wzorólwzachowań implikuje łączność z calością kultury i poddaje się wierze autorytetu społeczności. Oczywiście zaznac:zionyjest także stosunek do ideologii grupy, ws:zak rytuały UJczestnicz,ąw ludzkim poszukiwaniu wyobrażeń i orientacji 11. W zrytuahzowanych obrzędach wzory zachowań mają charaktJer uniwersalny, w sensie uświadomienia są obwarte, tzn. mogą być przez ludzi zwerbaliZOlwane i odniesione do pewnych war,to,ści. Ogólność tego zdania dylktuje. fakt, że obyczajowo kształtowane zachowania ulegają fOiTmalizacji (rytualizacji), a ,,'wymagania" formy nie tworzą do k.ońca przejrzystych, w sensie znaczeniowym, treści. Powiedziałbym: forma posiada skłonność do "upięlks:zianiasię", w21bogacania w s;woim rozwoju 12. Wzory kulturowe mają ni€iwąttpliwie sta,bilizacyjny wpływ na formę o·bTzędu. W procesach komunikacyjny.ch o charakterze symbolicznym istnieje zasadniczo możliwość ni.e poddania się wpływowi przekazów (np. przez ucieczkę do zachowań zewnętrrznych), możliwa tu Jest ta!tże .pewna dowolność interpretacji. W komunikacyjnym przesłaniu obrzędu wygląda to swoiście; podstawoIWYzalkr,essemantyczny symboliki jest przez wszyslukkh uczestników wydarzenia dobr:ze znany, treść i przebieg akcji rów10 OdnieSlienia mitY'czme ,i I'e'lJilgijne (maigUlClZme)są ,w ohrQ:~dzie weS'e'1nym ra'czej .dru'gloI1zędne; oidlwr'Olt'l1ii'ejest w pI1ZYlpatd!k1llnp. 'obI'zęKió'.w do'roc~nyc.h. Odnies,ieIl!ia mi/tyczne i mag1Vczne doltylcQ:ą ralClzej 7Jwj'lclZa'jów we'S'e1Jnydh, azwła'S:zcza różnonodnY'cih wieI1zeń, jaik1ie wtedy flUnJkCjOll1iUją.lic,h zróŻinic.ol\Ma'Iliiel'elgliona:1ne jeslt wyraźne, lecz metlotda semiOltY'C=o-.sltirlUlktlUra~na daje ,tu:taj olbieoo'ją·ce 'f'ezu,Haty. 2'JwłaSZlcza arna!liizy seana,l1ItyclZJne pI'ClWaidizące do uogó1lnilają'cydh myślerui·e regluł pon.aJdsY"',temCIWYlcih;wj'lk<mlysltuje się opolZYlcj,e binaIT'n.e do tWlCJlmeTIJiatYiPolog~i sema!l1tYM, np. mlitów, ffilalgUi A.n:ailLiJz.apr.aJglmaltytC'zna wychodi1Ji z innycih założeń. Zob .. L. St'lJl!Thl11a, M C1>gia"', op. 00., oz. 1 i 2. 11 S. Langer, Nowy Se%S filozofii, Wall'ls.7JaIW.a19'7\6, s. 246. 12 Jedno.etześ.nIi.e am.aiJJiJzysymbOl1ic:znej sfery Jrol:tiU'1'YU'wYlcliaittn,iająWliel1Cl1Wamsittwo-· wy chalraJk1t'er sylffibol1Ji,i'Ch polWliąrzanlita z różnyrrni p(llzi,ornami .kuLtury. Por. M. E1ia-de, Sacrum, mit, historia, W<arisrz;alWa19'714. �KfRZYSZ'I10F 36 PIĄ TKjOWs.KJ1 'llież. 'Zjawisko indyw~dua1nej interpretacji niejaJko zawarte jest w \Społecznie wstalOiIlejreg'zegez.ie.Wpływowi komunikowania symbolicznego poddają się wszyscy, bowiem ono albo potwierdza więź z tradycją i pozyty1wny stoswn€lk do autocy.teltu grupy, lub też - poprzez pośrednictwo i celeibra,cjęsymboliki -odnosi się do ideologii społeczności. Bezpośredni, symultank~ny korutakt ucZ€stników obrzędu, a także dokonany rozdział ról, s1Jwarz'aspecja1ną więź między uczesitn!ikami; więź, która nie potrzebuje realnego spełJnienia, bowiem jest odzwierciedlana. R:wczywistość społeczna splata się jakby z abstrakcją wyrażaną przez znacz~!llia. W organmcji obrzędu mamy do czynienia z uporządkowaną (celową) działalnością grupową o cecha'ch pokazowych ~wid()lwiskowych), gdzie część uczestników pełni rolę drama,tyczną (nadalWICY), a część - stymulującą (publiczność - od:biO'DCY). Aikcję akreśla scenariusz 13. Obrzędy o odniesieniach społocmych, jak Ilip. wesele ludowe 14, skierowane są na "ze'wnątrz" w sposób spektakularny. Już w okiresie międzywojennym C. Baudouin de COiU!rtenay-Jędr~e:jewiczowa15 inlteresolwała się formą, w jakiej przejawiają się obrzędy. Dążyła do w)'lchwycenia roli poszczególnych elementów obrzędu weselnego Jako twor;zyrwa dramatycznego oraz do ustalenia i'ch stosunku do icałok5ztałtu :strUlktury ill5cenizacyj.nej tego obrzędu. Wesele ludO'Wlema, w jej mniemaniu, fQiTmędrama,tyczną (szereg scen splecionych w całość, opartą a pewną logi'kę a!rtystyczną), któna jest wyoibr,a'żeniempewnej I(oibrzędowej)treści. Określając c h a rak t e (f komunika'cH występującej w obrzędzie można posłiużyć się usrtaleniami E. Rogersa i F. Shoemakera dotyczącymi kanałów· intenperslQnalnych w procesie komuni'klQwania się 16. Przepływ przelkazu jest tu dWuJkierun!kowy,komun1kowanie się przebiega w sytuacji face to face. Rozmiar sprzężenia zwrotnego między nadawcami i odbiorcami, możliwego do oS'iąg,nięcia (czyli możliwość stymula,cji wzajemnej zachowań), j.es,tduża. Znacz'na jest również możEwość przezwyciężenia procesów selekJtywnych - czyli zachJowań komuniikujących się jednostek. Przedostawanie się inf,ormacji komun~()lwanYrChw ten sposób poza grupę uczestników odbywa się względnie powolnie. Podkreślam 1JU zakres oddziaływania komunikacyjnego pr'zesłania obrzędu - ogranłczony zasadniczo diogrupy lolkalnej 17. Efekt możHwy do osiągnięcia w takim 13 iPlolr. R. Tom;i'c,k,i, Zwyczajle i obrzędy, "Etruo·~ralf'ia Po~,slka" 1~174, z. 2, s. ;,n- - 63. 14 T,ak'ŹJe nIP. wyrz;wOI1i;ny :na looSiiama. IS C. BaulooJwm selnymi, 16 więzi 17 łeczność Za: Wtlno de l,9Q9, GOluJitenay-Jęidmed'elwJi'Coowa, Ze stud,iów .nad ob.rzędami we- s. 2. J. Mikuło'Wski Pomorski, Środki KralkólW 19176, s. 2145. masowego komunikowania a problem . społecznej, GI1U1pę lo'kal<Ilą o Ciha~krt,.ea::ze o.krr-eś1Jaun naJsltęJPUaąJ0o: teryJt()JIii'al1nym 1. Thwala, (o~,am<ilazona wzg1ęid'l1fieiJzollQ1wan.a ,I'<U'c:hHlwfOŚĆi wylIn:i'ama). spo2. P,o- �Niewerbalne się w obrzędzie komunikowanie 37 weselnym procesie polega na formuło'waniu postaw (i ich zmianie) oraz na pewnej regulacji zaistniałych stosunków społecznych. Cechy obrzędu jako Śirodka komuniJkowania się ulkładają się w za'l€Żności od dominującego odniesienia: mityczne, społeczno-normatywne ----_._----- magiczne (religijne) --------_._._------------------'--- cel praktyczny (pragma tyczny) czas linearny nadawca świadomy widownia ocenia krytyka dopuszczana połączenie z Nieobecnym, przywołanie Kosmosu czas symboliczny, cykliczny determinacja działań widownia wierzy krytyka zakazana efekt uczestnictwo kolektywna działalność rytm dramatyczny (naśladownictwo akcji) Bez akcentowania otdnieeień obrzędu, pozostając tylko przy jego oikre_ śleniach forrnailnych 18, nie były1by zauważalne ontologiIczne i dystynktywne różlnice między obr.zędem ainnym:i fQxmami (np. teatr), czy, powiedzmy nawet, sytuacjami potoc~nymi. Cechy znaczące wynilkałY1by w istocie z kontelkstu sY1tua cyjnego;a nie lie stniktury OIbrzędowej19 czy społecznej 20. Nadrzędne znaczenie miałaby wówc'zas konwencja, umowa nadawców i odbiorców. Potwierdzałyby to doświadJczenia Living Theatre, Performance Group, czy La:boratorium Grotowskiego - z przenoszeniem do teatru obrzędu, poprz.ez wyrwanie go ze społeczno-kult\n'owego kontekstu, gd.zie stawał się tea;trem, i odwrotnie - tea,tr p~óbo1 C1mwi'e odrębIJJo,ś<ci w SI1;iOOU'ruku do grulP sąJSli€ldllli~dh. 3. FuIJJkicijonal1na o.vg,a'DliJzacja Slpał€lerlina. 4. GralIJJiIce p0,clstJalWlOlWYiClhitntare'sów, baIZa maltarUaJino-ellwnomiJClzna. 5. WiSjpÓInota psytCihiii01Jna. 6. Wlspó~lDa baa;a s)'lIDlb01liJoina - IDO<IlItatklty beiz!pośrednlie. DOibroWlOlls'Jci, St'Udia nad życ'iem społecznym i kulturą, Wracław no; K. ZiaJwliJsbCJM'li,ccz;-AdamSka,Gro'11Jice i horyzonty bada.ń kultury K. - w.<lJI'\~alw:a Hl176, s. 240 - 249; PloT. 109166, s. 76wS'i w Pol<sce, S. Crz.a'nnowsk1i, Podwż.e r'UJChu chtopsk'iego, (w:) Dzieła, t. 2, s. 167. - 1186. 18 19 R. A. zmiany TO/lTIlildki, Zwyc2JC1j,e... , ClIP. Clilt., s. 5'f/ - 63. ~Ultmreoa-iP,odma'l'OIWIa, zwyczajów dotyczących L. Sto~TIlrrlia, małżeństwa. Struktury "Ebnograd'ua eIeme,ntarne PiolLs:ka" i współczesne 1007" z. l, s. 81- -89. 20 A. R:aJddiffe-BrotWln ,tJw:i€llld!zJi, że rnożJ'~wa clio p<)7JI1ania, dOltmzeć do niej ohQIWań ludzlkJiioh. J,asrt; to trwałe s:1;mulk'twra społeazna moż:na me upo,m<j,dlkJo.W1an,ie jednolS<tak w społeICzJny'clh, delbermli.ntOlwanY1ch (lkoml1;lr,olI01wany'Cih i oklreś~any,ch) jako Slpol'ElCrlil1li'e u5lta'!1JOIwiiO'ne IlJOIflffiy liUb w.wry zachiQlWań. A. Method in SociaŁ Anthropology, jest belZ1IXJtŚred,niJo p'oŚiI'edni1o POlpr7;elZ ohs.er.wowame CihliJcago, London, 19618, s. 1'7,7. obrębie za- s!toSiUIlIkóJW priLeiZ insitytulcje, Radic1fufife-Bl'olWn, �38 KRZYiSZ'l'OF prĄ 'DKOWSiKI wano "wrócić" do. obrzędJ21. Mia~by zatem rację R. Schechner, mówiąc o obrzędzie nie jako rycie mitycznym, czy społecznym - ale. racze'j "ekologicznym" 22. Taka pe!I'spektywa slpojrzen'ia prowadziłaby do olkreślenia polaryzują'cychten!dencjicharaikteryzowania :obrzędu: A) 'pragmatycznego (dydalktycznego) charak.'beru obrzędu, B) ludycznej charakterystyki. Oś między A i B mogłaiby być punktem wyjś'Cia do badań nad zmianami formy obrzędu na płas2lczyźnie synchronkznej i dia'chronicznej. TRADYCYJNY MODEL KOMUNIKOWANIA SIĘ Zjawisko kulJturowe staje się tradycją 23, gdy znajdzie odzwierciedlenie w świadomości grupy (wtlwoczy się jego stereotyp). Tradycja przeto nie obejmuje wszystJkich el'ementów kultury przes:złości, lecz niektóre tylko, te, co do których w społeczności zachodzi warltościowanie. Dokonują się 1mw plasiZ'Czyinie diachr0'I11cznej procesy selelkcji ~ obi€k'tywiza~ cji 24.Jest 'to zatem zjawi:sikodynamkzne: kumulu'je się, ulega przeIkształceniom. Istotę trady,cji IW kulturZie ludowej podkreślał S. Czarnowski: . "Tradyt:jonalizm 'chłopski nie na itym !pOlega,hy wszysbko, co jest w kulturze ludowej, odz,iedziczoneZ/Os.tało od ;pra:wieków, ale na tym, że ws·zystkie elementy tej Iku'ltury, zarówn:o zupełnie nowe, 'jaik bardzo dawne, prezen1mją się ,w j'ednej płaszczyźnie j~o to, co :zawsze ibylo, jako to, co .zawsze się roibiło, jako dObro prz€kazane !rzekomo odwiecznie. Inaczej mówiąc, kulitura chłopska, sposób chłopski, obyczaj, ;'jest W rozumieniu chłopskim poza czasem". W Lnnym miejscu S. Czarnowski dodawał: "Klasa chłopsika przeżywa nieustannie !przeszłość w tera:bniejszości. zlewając jeddną i drugą w nierozerwałną carość" 25. Pl'lZeszłość w nrulturze ludowej 21 cf R. Sdhec:hJner, the Efficiency From - RitU<l~ to eTlitertainme10t Th,eatre dyad. a.nd Back: the Structure - process "Eidlucalt:itOlIlaJ Ttheal1;re J,cIUirn:al", New YIOlr.kl.9%, s. 464 i na£l1;.· 2Z T.amże. Zolb. tai~e R. Seheahner, PrlZyczynek do teorU i kry.tyki dramatu, "D~aJog" 1967. lIlf 1. 28 J. Sz.adki rQ7;U1mie tradY'cję jaklo "lte W1'ZJOIry ooC1'ZJUlwan1ia,myś1lenia i pOlSl1:~pow3Jn1a,kitóre ze WlZiględru na reeclZy)W1iSl1:ą liurb dioonrriJeJmaną ,ptJ'lZyrra1leżn,o'śćd<l SlpOleczneg·o dZielcltzJiJcltlWa~I'UiPY, są ·pDZJeTLjej człOilllków w3ll'1t!otściowane d<lidaltnatOlub ujemnie". J. SIZa'cld, Tradycja, W:atr'lSZalWa 197.1, s. ]87. O trmdyc)i w ku,1tulITl.e ludowej pisaJa m. in.: K. Do.boowols1k1i, Studia "', ~. cm., s. 7rt; S. CrLa'l'II1OW1s1kJi, Dawność i terazniejs;z)ość w ku~turze, (IW:) DZ!iela, t. l, s. 10'8-1121; R. T1omiICsk1i, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chbops,J<;iej, "Etnorgra:f'ia P<lI1Ska" 19'1'3, z. 2, s. 41 - 58. 24 Por. Z. Lks'sa, Ro~a tr·adycji w muzyce polskiej, (iW:) Tradycja i wspótczesność, W.afSZ3,Wa 1:970, s. 50. 2S S. C:zarrnowski, Podłoże ... , QP. cit., s. 1'68 - 1\69. �Ni.ewe.roolne /oomunJkowarviesdę w obrzędzie we;s<elnym 39 rozgrywa się więc niejako w pe~kty\wie synchronicznej, jest identyfikowana z terainicejs;wścią, 'samobowicem "widzenie" pI"zes'złości jawi się jako całość 'jednoTodna. Skoncentrujmy się na mechanizmach .przelka;z'Utradycyjnych treści. J. Good.y i I. Watt, pisząc o międzypolrołeniowym przekazywaniu dzi,edzictwa kubturalnego, zwra'cają uwagę na, trzy elementy 26: 1) pokolenie obeamujące :to dziedzictwo przejmuje 'bazę ma,t€rialną wraz z zasobami naturalnymi; 2) prz€jmują,c :zwycza'j()lwes.p0S'Olby działania, które tylko w części Ikomunikowane są werbalnie, więk!szość .z nich przejmuje się na zasadzie bezpośredniego naśladownictwa 27;3) najibardziej znaczące elementy kul tU!I'Yprzekazywane są za pomocą symiboli, głównie symlboli słownych. Wspomnia'ne elemen1y to nie tylJko 'to, co mieści się w pojęciu obyczaju, ale !także wyobrażenie przesumeni i czasu, cele iaspiTac,fe - słowem: światopog'ląd społ,eczności 28. Wspo.mniani autorzy wymie:niają więc trzy różne jakości poddawam! tr.ansmisji społecznej: hazę maJterialną, wzory zachowań i sferę symboli (iichznaczenia). Dwa ostatnie C'zynniki są dla .tych roZ!Ważańnajistotnie'jsze. ObowiązuJjące wzory zachowań przyswajane są w grupie do najm~odszyoh la't. "Wielokrotne powtarzanie pewnych, wdużailie określonyoh wzorrów w procesie wY'ch{)'wania- oto 'czynniki tworzące przyzwyczajenia i nawyki, 'k:tór·epowodują, że jed:nostka przyjmu'je sposoby pewnych zacho.wań przy minimalnym a.ngaZX>waniuenergii psychicznej - są one dla niej zrozumiałe 'i łatwo pTzyS'Wa'jalne"29. Sfera symboliczna jest nośnikiem świabopoglądu grupy. Jeżeli rozumiemy obTzęd jako pewną formę realizacji tej świadomości, to zaznacza się wyraźnie rola tradycji w pr~eka7Jie obrzęd9w. Odwołując się do sitereotypów psychlcznych, będących ,przyczyną trwałości obrzędów, cytowana piowyile!j T. Kolewa pisze: "Tradycja w dziedzinie [... J obrzędów polega na codziennym powtarzaniu zachow.ań zgodnych z obowiązującymi nO'l'1IllaiIDi i pojęciami właściwymi da:nemu zespołowi lud:ZJldemu,przy czym .taki·ewzory za·chowań - opierające się o stereotypy psychiczme - mogą w ,pewnych zakr·esach przetT!wać prawie niezmienione w c~ągu tysiącleci" 30. Pojęcie czynu'Ośdowe tradycji 31, koneentrujące się na samej 'czyn., ności oraz sposobach przekazu, ma kluczowe znac~enie przy :hadaJniu L'l.i: SzaokJi, Tradycja ... , qp, oUt., s. 106. Podk!r.eślał to M. M<lJUISS (IW:) Socjol.og;iJa i a.ntr()IJXJZogiJa, WaIl',szarwa 1'!J7.3, !'Oz, VI. 28 Za: SzacIIci, op. cit., s. 106. 29 T. Ko1awa, Dynamika obyczajów i obrzędów, "EJt:n~a]1a Polska" 1972, z. 2, s. 246. 30 TamiJe, s. 247. 81 J. Szaokli, op. cit., s. 9rT- 00. 28 27 �KRiZYiSZTOF PIĄ TKOWSKI trwałych zbio::r;owości.Wynika tu podział na społeczeństwa oralne i posługujące się pismem. Tradycyjna kultura ludowa XIX w. chalrakteryzuje się n~epiśmiennością, co oik.r~śla jej rozwój i charaikter zmian 32. Przekazywane w tra'nsmis,}i ibezpośredniej treści IkojarZOiI1€ bywały oz konkretnymi osobami i doświadczeniami gT~Py"J. Goody i 1. Waitt piszą na temat świadomości peTspelkty'WYhis1.'orycznej, odnośnie do treści przekazu: "Elementy Ikulrbu:ro,wegodzied7Ji:ctwa, które zwbrarcają alktualne z;naczenie, zostają sZYJbkozapomniwne lUlbprze'kształcone; jedno51tk,iz !każdego pokolenia, !Wchodz·ącw posiadanie swego słownictwa, swych genealo.gii, swoich mitów, są nieświadome tego, że rozmaite słowa, imiona i <YpQwieści zostały 'zagulbione, .innezaiŚ zmieniły 'Swemla-czenie lub zostały zas-tąpione prZiez inne" 33. W społeczności tradycyjnej 'panuje prze\Świladczenie, że zachowuje się zgodność z nalkazami i zakazamiprzod!kó'w, choć faktyczni€ zgodność ta jest niez'U!peł.na.Istnieje tu wię-c nieŚ'Wiadomatendencja do przedstaw.iania 'WSzelilt'irch działań jako repetycji 34. TT·eści{elementy tradycji) podczas przekazu poddane zostają ocenom praWdziwości (wiedza o faktach), przydatności 'pTaik\tycznejlub idealnej (umiejętności; idee, noruny, instYitucje), wartości estetycznej i etycznej (normy), a oceny te wywierają wpływ na seleikty:wną akceptację róinych treści, na sposób ich wykorzystania 'ii'Ultel"lpretacji35. Obrzęd strzeiony bywa przez sankcje typu społecznego i inne, o charaJkterze nadnaturalnym. Odnosi to jego przesłanie do sfery rea,lnej (społecznej) i światopoglądoJWej grupy. Cechą wj1JTóżniającąobr'Zę-d wal 0ra'ch widowiskowych (talkże wesele ludowe) 'jest hezpośredni kontalkt aktorów (nadawców) i pUlbhcz.ności{odbiorców). Podkreślane już było, że kontalkt ten ma ma'ksyma1ny stop.ień i11ltensYWill'Oścri i występuje w układzie zwrotnym. Ucrestnicy obrzę<lu w charaM.erze publiczności mogą bez.pośredniiQ !Wpływać na "odg'1'y.wających role" nadawców. AktolrZy wprawdzie tworzą komuniikat, i1.eczIpUlbhcznpśćibieTzeudział we współtworzeniu, przejmując jaJklby'część funkcji aktorów. iP.Bogatyriew w z.nakomitej książce o teatrze ludowym 36 powiada, że publiczność bierze w 'pTzedstawieniu czynny udział i pełni zarazem ro:lę widza. i alktora. Teatr ludowy to niezuIpełnie to samo, co obrzęd. Tutaj prezentu'je się rze'Czywistą, społeczną sprawę, zaang.a\ŻOwany}est system nornnatywny grupy, na straży dopeł,nieni,a całoś'ci stoją L5ank'Cje.Jednocześnie komunikat (treść oibrzędu) wszystkim jest znany, zarówno nadawcom, jak i od- ° 32 Poll'. K. Doboo'WId1Jski, Studia ... , O\P. Clift.,s. 81. 33 Za: SzatOki, op. cit., s. 1.11. 34 Tamże, s. 107. ~ J"or. E. Piet:r<ltSlWk, Uwagi w sprawie pojęcia tradycji, ,.Ku1tura i Społe~ńsIt'Wo" 1974, nr 1, s. 197- Wo. 38 P. Bo.gartYJ'ev, Ludove divadlo Ceske a slove1tske, Bmbirslava 19173. Pirzelkł. ;x>l. (w:) P. BogatYJI"iew, Semiotyka kuJ.tur y ludowej, Wa'l'srz.alWa 19t7g, s. 15 - 145. �Nierwerbalne komunilwwa1lJie s~ę w obnędzie 41 weselnym biorcom. Chodz·i tyl1ko o p r z e d s t a w i e n l e go ra'z jesZiCze.Wza,leri:-· ności od sposoibu tego przedS'tawienta realizacja ,ca'łego obrzędu będzie pozytywna (w sensie społecznym) - gdy wykonanie szeregu rytuałów tworząocY'C'h ikomuni;kat nLe naruszy norm, i negatywna - Igdy normy te wstaną naruszone (san'kcje o charakt.erze nadnatura:1nym i spole'cznym) 37. Publiczność w tej rkomunikacyjnej sytUla'cji jest repre~entantem cał~j grupy loikalnej.. Modele komunikowania się wypracowano na gruncie teorii komunikacji masowej. Sły.nny schemat H. D. Lasswella: kto - co mówi {przedmiot komun~kalcji) - w 'jaki sposób (ja'ki1ekanały) - do kogo - z jakim sikutki,em, ujmował jednostki komu.ni\kująlCesię w izolacji od grupy 38. Wprawdzie posiadały one racjonalną swohodę wyiboru, jednaikże model ten 'Wyrastał z maltemat)'lczno-technicznych !reguł teoriiinformac:ji. Podobne źródła miał model za'proponowa:ny przezW. Sohramma 39. Uwzględniał on jedna!kzarówno pole doświadczeń nadawcy, jak i pole doś,. wiadcZień odibiOil'cy.Propozycje M. J. Rtleyów podkreślały z !kolei rolę' gifUppier1wotny;chw dwustopniowym procesie komunikowania się. PrÓlby te nie uwypuklały jednak swoistości sytuacji ,grup pi.erwotn)'lch w sbr'ukturze róż:norodnych środków !komunikowania 40. Analizy tego typu, prze~ waż'nie sySliemowe, illie Z'wracały (lu1b zwracały niedostatecznie) uwagę· na pozasyst€lmowe uwarunkowani,a !komunikacji międzyjednostJkowej, a więc na związki z glrupami pierwotnymi, !Szerzej - na społeczne uwarunkowania ikomunilkacji. Ograniczenie badan kultury do :analiz wyłąc~-· nie sys'temowych jest w perspektywie ikOJ."llunilkacyjne'j ni€lpra1wrdłowe. R. Jakobson 'twierdził, że !komuniIkat poiwinien być badany we wszystkich odmianach swoich fUJnłkcji41. Na gruncie poetyki wyprarował, (wydaje się, uniwersalny schemat Komunikacj'i, gdzie czynnikom komunika'C'}i przyporządkowane były odpowiednie funlkcje: nadawca (d;unkC'jaemotywna) 87PiOa'. - tkonteikst(fl:1Jllkcjapoznaw.cza) 'komuniika,t'(fuIllkcja poetycka Kontakt (funkcja fatYcmla) 'kod (funkcja metajęz)'Ikowa) M. Wlieru'sTL€lW1SIka, Sa'nikcja o'Pi'1l,ili pu.bU;cznej odbiorca (funkcja konatywna) w polskich ob.rzędach, "EIt- P.odl<;.k:a" 10969, z. 1. TalkJż.e tej aJUltooo, Sankcje systemu kontrolri. spolec,znej wobec rodzi'11.Y wiejsikiej, "ŁÓ\c17ikJie Slt'uidiia Eitn;o,gr:a[ilic;zme" 19rTlJ.. 88 H. D. LalSISlWel~, The St:r'lWtuTe a'lld Function of Communication in Society,. (w:) Mass CommulTIJications, UiI'loona 1860. 89 W. Soo[1amm" Haw Commund.catrio'1t WO<Tks, (w:) The Process alTlJd Efifeds' .of Mass Communicatd.an, Umba!I"1a Hli55. 40 A. K~olSik!oIW'Slka, SpoleCZ'TUl ... , QIP. Clil\;., s. 117. n-og,raiJia 4l R. 1960, z. 1. JaJlmbson, Poetyka w świetle językoznawstwa, "Parn.Jiętnilk LiiJtretraJClki'" �42 PIĄ'DKOW8KI KRJZy'SiZ'DOF Fu~cje determinowane pr:zez czyruniki k'Omun.ilkacjinakreślają general:ną orienta'cję aktu komunikacyjnego na jeden z m:ożhwY'ch elementów tego a'~tu. Przesądza to oczYJwiścieo charakterze samego afk'tu. Schemat Jako'bsonowski, przy anałi:oowanym tu 'Problemie wydaje się niewystarczający, bowiem do zaistnienia społecznego klomuniJlrowania się w ,obrzędzie nie wystarczy (co powiedziano wy'żej) znajomość kodów i Ikorrt€lkstu s)7Ituacji. Konieczny jest wspóLny, społeczny zasób doświadczeń i dą~eń. Istotna jest tak,że płaszczyzna konita'ktu w tego typu komunikacji 42. Wyraźnie rysuje się zatem tradycYJjny model komunikacyjny \w obrzędzie: konteksT S oTeczn • / sporecznal---------~----- I rzeczywlstosć I - \ .\. R)'IS. --- "" '\ vF!~;Pt, ODRIORCY i publiczność '.~'V"\I c;" \ j Jt ,_/ a Bezpośiedniość wzajemnego adziaływania i współtworzenia znanego komu:nikatuprzez stronę nadawców i odbio.rców polega więc na dochowaniu pewnych reguł działania. Znaki tworzą!Ce komunikat są uiytWane tutaj ze świadomością deno:talcji. Ich zalk1I' es i technika użycia ksmałtowane są przez trrady'cję grupy. PEIRSlPEiKTY1WA SiEMiIOTYCZ<N:A W ujęciu semiot)7lcznYJID, jak już iIIlówHi:śmy,obrzęd mOŻlrratraJktOlwać jako tekst wielopoziffil1owy li niejed:IlIOrodny.WielopoZ'iomowość wslkazuje na jego wieiosy.stemowy charakter, gdzie rozmaite systemy tworzą substancjalną 'niejednorodność (np. !tekst mówiony + geSlt + kostium). Systemy dziJałają w tekście na różnych poziioma·ch, jeden mOlżesłurżyć do kodowania innego (rup. język mówiony), występuje więc 'w.tedy jako kod niri:szegorzędu. T,eorety.cy radzieccy, np. W. IwanOIw,W. Topo['ow czy A. Zahzrriak, zajmujący się głównie hadaniem religii i mitologii, w przypadku tekstów WlielopoziomowYiChproponują rozwarsbwienie tekstu' i wydzielenie z nie- 42 A. Kłosilrolw5lka, Spo~ecz7U1 ... , DIP. ci<t., s. 115. �N'ieweroal:ne komuruikowa'1Lie ,się w obrzędzie wes-elnym 43 go potrzebn)'ich inio:rma'cji, :np. religijnych ,la Środkiem do tego rozwarstwienia ma być zbudowan-ie języka iJniOlmlaJCyjnegodla danej dziedziny, czego iteareiycznie dokonać można poprzez wydzielenie 'podstawowych jednostelk tego systemu oraz reguł ich 'kombinolWania. JednostJki 11ie,dla uniiknięcia niejed.no_~naczności, lUlkłada się 'w umownym zapisie, gdzie tekst pr;zedstawiony jest nieHnea:rnie, lecz w postaoi dWUlwymiaro'wej matrycy lub w zapisie wieliO'Wymiarowym (:podobnie rozpisywał mity C. Levi-Strauss (4). Jednak warunkiem powodzenia takiego przedsięwzięcia jest dostatecrmie .długi tekst, p0Z1walający z.e.sta!wićr~ne kombinacje ełementów i dający podstawy do ()Iddzielenia tego, co istotne w danym tekście, od nieistotnego. El'ementy istotne przeciwstaw.iają się wtedy według cech dyferencjalnych. Należy podilm'eślić,że autorzy ci, wychodząc z usltaleń języko~naW1Czych,>rozumieją syst€my znakowe religii i mitów w sensie cy.bernetycznym, jako zautomatyzowane programy .iormalne narzucone c~łonikom ZibiorowoŚicii nie podlegające kontroli śrwiadomości 45. Specjaanej warrtoś.ci dla ta,kich programólW nahierają dane >nieuświadamiane, !bowiem ..:..-stwierdzają ci autorzy "podstawowe trudności w analiiie semantyki systemu Ibyły ,związane z tym, że ,badacz narzucał znalwm znalczenie, Iktóre nie !było im wM'ściwe w danym systemie, poja1wiałosięza'ś jedynie w systemiJe opilsu" 46. WzWiąziku z tym badacze ci two<r.zątypologię strukturalną różnych systemów reHgijnych, rozumianą jako logicmą teorię stOlSUntkÓW między 'tymi systemami. PiJszą oni: "W teorii tej ,cechy dyferencjalne, które służą do odróżniania znaików weWlnątrz ka21degopojedyńc~egiO systemu, jednocześnie pełnią :rolę cechdyfer'encjainych odróżniając)'Ich całe systemy. Dzię'k'i temu podejśde srtrukturalne TOZLSz-erza się :nie tylko na opiJs oddzielnYICh systemów, ale i na opis. wsz)'lStkich sys:temów TaWIll ,wzię1;ych.Odpowiedniości między systemami S;łużądo -~budowania pewnego nowego \Systemu ~ uniwersailnego kompleksu cech dy:fer,encjalnycl1" 4'1. Twonąc typologię jednostek planu treści, czyai typo,log'ię semantyki rebgijnej, ¥'I. Iwanow i W. Toporow wydzielili Oikoło80 elementarnych j€dnoste'>kseman.tyc:lJnycl1(mnożnilków semant)'lcznych) w formie opozycji binarnych. Umożliwia to dokonywanie prreMaKtu (przybierającego formę algo,rytmu) z jednego s)'Istemu na inny. PiTace W. !:wanowa i W. Toporowa ł8 , 43 A. ZllJViwnia'k, W. u C. LeVli-stirauss, 45 A. ZaJ.fimrui-alk,W. " Tamże', s. 76. 47 Tarni-e, s. 78. 48 Np. W. Toporo.w, Sing, w Language, siemioticzeskich - 236. W. 'Do!lJlO;TQlW,o możl,iwoścjach ;,., 0IP. edit., s. 7'6. strru.k.t'UraJ.na, WaJn;tz;awa 1-9-70, s. 285 -3115. IlwanlO\W, W. TqpOI101W, O możLitwościa.c'h ... , op. elit., s. 76. IwanQw, Awtrropologia W. I·wanow, K siemioticzeskom analizu mita i rituala, (w:) Pa'1'is 1970, s. 331 - 339; W. Iwanow, Binarny je struktu'ry sistiemach. Sistiemnyje issliedowanija, Mos-kwa 1971, s. 206- Culture, �44 KtRZYlSZrroF PIĄ TKOWSKl wykazały przekOll1ywująco,'że binarność poza językiem :naturalnym moie cechować taktże mit, rełig'ię i magię ł9. L. Stomma pisząc o mag'ii,Ulżywa, wydaje się, niezwykle trafnego s!formułowania, iż "łączenie opozycji i mediacji jest, przy zachowaniu wew,nę1Jrznychprz'edwstawień, real~zowane ,w sposób dowolny [o o.] z:bhżony do zasad tW'Orzeniam e t a f o r y w po ez j i (padkr. - K.P.), przy czym połączenie zobiektywizowane społecznie staje się w danym miej'scu i czasie iOIoowiązuljące" 50. Myśl magiczna rządzona jest przez (będące p r z e p i iS e m {'P0:d!kr.- L.S.) prawa opozycji i mediacji 51. W podejś:ciu strUJkrtJuralistycznyrnokreślającym znaczenia te,kstu (analiza semantyczna i syntalktyczna), prawidłowo ustawione rela'cje wewnątrz systemu umożliwiają wyjaśnienia zwią:zJków:anaczenio'wych. Pozwala to empiJrycznie określić funkcję semiotycz.ną badanego zjawiska :kulturowego. Wydaje się, że do ustalenia czynników określających charakter systemowego poszukiwania znaczoeń,niezbędne są historyczne badania faktów kulturowych. Anal,iza systemowa nie mówi o modyfikacjach znaczeń wynikających ze zmienności hiera!l"chizacji kodów w tek's.tach kultury. Znak w ·takich konrepcjach :Dunkcjo.nujena poziorrnie nieuśtwiadamianych s1JruktllT,naJ.eży do porządku synchToIłiJCznego.Jego rozumienie wyrasta z syntaktycznych i semantycznych :za'interesowań językoznawstwa, gdzie Fo de Saussure jako podstawową kategor'ię opozycyjną wydzielił parę pojęć: :ana,czące,(signi.fiant) i znaCZlOne {\S'~gnifie) 52. Podejście pragmatyczne odbywa się nie1ako na innym poziomie i ma charakter funk1cj'O:ualnyw odnioesieniach społecznych, stanoWi więc inne' metodologlcznie uzupełnienie analiz strulkituralnych (semantyczno-syntaktycznych). Znak 53 jeostIwynikiem umowy spole-cznej ,i funkcjonalnie podp0irząd49 Na rarzń,e braik wla;ry~l!1y\ch anali~ wy\kaz;ujących istnierui,e tego r·orlrz.aju QpooIZy'cjiw iJnJny;ch sYIStema1ch semriJoltymny1dh. 50 L. SitI()J!1'l[ll:a, Ma¢a ... , 0IP. Cliit., C1Z.2, s. 202. 6\ Taanżoe, s. 204. 52F. de SauS'sure, KU<TIS język.o=wstwa og'óŁnego, WaJI"Srz.a1W9 19611, s. 78. Znak j~y6{J()MlY I'OllJUll'TlIi,e de SaIlS<S1l1l'lejatko slWlQlisltybyt psy.clhiiCrlIDy.łąc'Lący w SQloo'epojęcie' (elemeIllt zmacoo.ny) i Olb:;"arzallms'tycwny (element zmaJCrz.ący). Znak języikJoMly jes,t dOfWOllmy,więź łąc.rz.ąca alba eU'ementy jeslt także oolWoJna, Nde jelSlt on umotyW\OIWaJIly,walk !tu jaJk!ie.goś naJt.UJraln<ego ZlwtiąrlkJu. 53 ZJnaik jaIk mÓlWlil Oh. PeńJI"ce - pod jaikUunś w:zgil.ędem 1Jub jalkiejś rolli I"e(pI"eJ'hentJuJj.e wobec k'OlgoOśooś i.nnego od SIi€Ibie. Jest poza tym s!kładlniJkUem sy,si1;emu s'EmlJilatyicznego, z kJtór<eg!OmOŻina ~o antail'iltycZJl'llieWyiSfZJC'Zegó1nić;znalCum'ie zależy od jego mi,ejsJca w sys!temie. NielMó!l"ZY s,emi,'OI1og1O,WJie tiW'UemdiZą,źe zma.k jelSit wyiniJkJ.em redukcji, w przeci'Wieńst:v.tie do symbolu, :który cechuje redul11dam;cja: (nadmiar zJnaczenia). Zadaniem teorii znakó:w jest rekonstrukcja systemów semi'Oty'cznyoch. Zna,ki bywają różnie defiJniQlWane i klasyfikowane w zależności od przyjętej teońili. Zob. A. Schaff, Wstęp do semantyki, Warszawa 1960. w �NiewerbaZne komunikowanie się w obrzęd2lie wes<elnym 4S kowany by1Wa'wymogom komunikacji. Analitjllczne wyodrębnienie znaku w postaci triady, lkitóre zaproponował Ch. PeirlCe 54, przełamuje, jaJk się zdaje, ogTanlczenia języ;koznawcze i odpowiada warunkom analizy pra~atjllcznej. Znak jest potrójną relacją łączącą w sobie: ,1) środek pr~ekazu (materialny no'śn1:k,medium), 2) przedmiot znaku (realne zrjawiJsko, do ktm'ego :maik się odIlJO'Si),3) ~naczenie (odnosi środek prz'ekazu do przedmiotu znaku, łącząc z tjIIIDpewną treść - in:teTprertant). Znalk dotyczy cechy lub funkcji przedmiotu, to, jak !Się/doń odnosi, OIkreś'laznaczenie (inrterpretant). Ujawnia się tu więc funkicja semiotyczna i rzeczowa. Znak należy zatem do porz,ądku synchronicznego i diachronicznego. Analizę semiotyczną zaczynamy od wyodrębnienia p'O'Szczególnych zna:ków, tak jak są ułożone w t€lkście, który jest rezulrtatem ludzJkic-hzachowań. W ni:awerbalnych systemach semiotycznjllch nie Jest konieczne stosowanie reguł językoznawczy;ah. S.Żółikiews:k~ pisz€,że "n:ie ma powodu w empirycznjllch wła;ściwościarch systemów semiotycznych innych niż język naturalny dopatrywać się uni!wersalne:j ce1chy tzw. podwójnej artykulacji, rzeczywiście ,wlaści!wej językom naturalnym" 55. Systemy nieweriba1lne, dzięki środkom pr:zjellmzu (materialnym m:ośn~kom znaków), spełniają, obok semiotycznych, swoiste funkcje rzeczowe. R. Barthes mówi w tym sensie o zinakarchfunikcjonalnych 56. A. Kłoskowsika pisząc o przedmiotach i 'czynnO'ścia'ch, które pełnią funkcje symboliczne, lecz również funkcje zewnętrzne, in:strumentalne (czyli T:zjeczowe)- WJprowadzaokreślen:ie: zna!czenie przydane 57. Niektóre rzeczy w procesie społecznej wa'loryza cji otrzymały znaczenie. IstnieJe niero:zjerwa.lny związek tekstu (urkład znaków) i jego nośnika (nośniki 'r;z,e'czOlwe znaków), funkcje semiotyczne 'zatem zależne są od funkcji rzeczowych - wiąże się ,to z realizacją wybranej prakJtyiki społecznej 58. Funkcja społeczna zja;wi'Ska kultury jest więc stosunkiem funlkeji semiotycznej do !rzecz'owej. "Okreś'lenie związ!ków między funkcjami rzecwwymi danego przedmiotu semiotycznego, a jego funkcjami sem~otycZ'Ilymi, jest zagadnieniem empirycznym, zależy IOdfunkcjonowania danego przedmiotu w procesach komunikacyjnych danej zbiorowośd w danej kulturze" - pis.ze S. Żółkiewski 59. Funk,cja rzecwwa może zatem oddz1iaływać :na :£unikcjęsemiotycz1 54 Za: U. Eoo, P,ejzaż semiotyczny, W,a!l1SIZlaIWaH112, s. 1'5<J. 55 S. ZMklioeIWlSlIDi,O twr,tuskiej ... , Olp. oilt., S. 5136. 58 R. Barrltlhes, Mit i znak, W',u1SIZJ3IWa 19170. J'ednaikż'e Ba'rlVhes ulważa, że Zlna!k:li fu.nkcjoonal.ne tiWo,rlZą sY8~,emy s'ermioitycrZlne, zJbudoiwane an:alorg1c:znd.e do Syls/t'emJU języ:ka naltru:ralneg1o. 67 A. Kł'Olslkiow:Slka., Semiotyczne kryterium kultury, ('w:) Z histo,rili i socjologii kultury, Wm1srz;alWa 19\69. 68 S. ZÓ~IDiE'lW1s1kJi, Niekrtór,e ... , op. Cli,t., S. 640. 59 T'<lJmż.e, s. 643. �46 iKi&ZY!SZ'DOF PlĄTKQWSKI ną, łączy 'je więc trwały związek. Furrkcje rzeczowe powinny być badane history;cznie, w ikontekście !Zillli:any. Sytua,cję komunikacyjną tworzą wszystikie czynnilki pozasys.temowe, które mają wpływ ,na .dekodowanie zna'czeń tekstu (hieralI'chia kodów). Nie można natomiast procesów komunikacyjnych uniwersaliwwać i rozoiągać poza sytuację komuni1ka'cyjną i czynniki tego procesu 60, prowadzi to bowiem do zerwania 'z rzeczywisto.§Cią empiryczną. Obrzęd weselny, poprzez demonstrację formy, j€lst widowiskiem 61. Elementy tworzące taiki tekst należą do wielu systemów semiotycznych 62. Niestety, do tej .pory nie ZJo'Stałazadowalająco rozwinięta teoria każdego systemu znaikowego ·Z osoibna :(analiza syntaktyczna). Dla ~tejanalizy istotne są relacje między systemami semiotycznymi. E. Benveniste podaje 63 dwie zasady tych relacji: 1) zasada niel'eiduudancji -- mówią'ca, że nie ma synom ii między systemami i każdy buduje się na innych pods,tawach, 2) dwa sys1'emy mogą zawierać ten sam znak, ale nie musi to być powodem sy.nomii ani redundancji, bo nie jest ważna substancjalna identyczno'ść zfaku, l'elczjego różni,ce funkcjlonalne. Wypływają z tych regui dwa wnioskI: o specyficznylm :powstawaniu znaczeń w określonej kulturze i o ,ewidentnych zwią?Jkach funkcjona:,lnych znaików z odpowiednim kontekstem kuliuTQlwym (funkcje rzeczowie i semiotyczne). ZJNAIK[ W OBIRZĘDZIE Zasadne będzie spoj'rzenie na 'znalk:iw obrzędzie weselnym nie jak na elementy systemów semio1t)7lczn)'lch, lecz ja'k na elementy tekstu - obrzędu (uformOlwane,jrZe'cz)'lwisto'ści),uŻ)'lte w 'sytua'cji komun~kacyjnej. W obrzędach wrdolWislkowychmo'żna wydzielić 10 kategorii znakÓlW64: 1) teJkst mówiony, 2) pieśń, 'przyśpiewka, 3) intonacja, 4) dźwięk, 5) gest, 6) ruch, 7) st:rój, 8) wygląd~haraikteryzacja, 9) rekwizyt, 10) dekoracja. Kategorii/e 1 - 4 odnoszą się do aspektuweTibalnego procesu komuniilrowania się. W związku z tym, że koncentruję się na niewerhalnym eo C. Levi-&bnauiS<S jaJkJo komurJJilkalCiję pojmlUj,e Wlsz,e:liką wylffiiaJnę (!1lP. ko!b'iffi, usŁug), ~d:Zlie caŁość z.j,arwh~kkiu:llt!Ulry jest z.lIaK~:ząiCa. 81 P'OIr. C. BaruidtOlUi1n, Ze s,tudiów ... , op. cit., s. 29 - ~3; M. ZmilgnOidZlk1i, Lud PoZski i Rwsi, ksri.ęga l, Obrzędy wes,eZne, Kiralków l1l07, s. 29, 82 OhaJraiktt,erY/Sitytkę sYlsterrnó!w s€lmiotyK::zJny"<c1h daje E. Benven1s1te. Zob. E. Ben"·eniJst<e, SemJioZog.ia języka, (IW:) Znak, styZ, ko.nwencja, W>M1SflJawa wrn, s. 11 - 316. 83 Tamże, s. 22. M Zna:kd W s[pelkitlalkilu t'e:aibraiLnym wylróŻJroł T. KQWlZan. Zob. T. KiolWlzan, Zna,k w teatrze, (w:) Wprowadzewiedo na.ukii o teatrze, t. l, s. 2919- 3:.25; va!kż,e te~a. aJut'O'ra, A'OO.Zyses·emioZogique du spectade Vheatra1., Lyan 19'76. �Niewerbalne 41 Joom'll.ndkowanie się w obrzę<Wie weselnym aspekcie te.go procesu, nie będą us7JCZegółowionete kategorie. ChciałJbym tylko podkreślić rolę akcentującą intencjonalny charalkter komuni!kacji kategorii 1 - 4. Znaki diJwiękolWe,podkreślające np. atmosferę c11>wili,czy intona1cja wygłaszanych tskstów w:zibogaca1jąwartość znaczeniową strony werbalnej. Kategorie 5 - 10 odnoszą się do niewerbalnego aspektu procesu !IDOmunikowania się i :zostaną omówione poniżej. zwrócę uwagę lIla znaki od:grywlająee istotną rolę dla formy widowłska oibtrzędowego - w€l.sela ludowego. Czuję potrz'ebę wydzielenia jedenastej ilmte.gorii znaka,w niewerlbalnych: mimiki; niestety, w źródłaich etnograficznych :nieliczne mamy próby zawierające takie dane, s.Z'czegól:niedotyczące XIX W.65• Należy iałować,że w~aśnłe literatura piękna daje :bogate' opisy emocjonalnych za· cholwań uczestników wesoel(np. Nad Niemnem, Chłopi). 1. G '€ S t. Rozmaieie można klasyfikować zna/ki gestyczne 66; mogą znaczeniowo WlSpIOmagać słowo,zalStępować inne znaki, spełniać funkcję fatyczną. P. Bogatyriew twierdzi,_ że w teatrze ludowym często zastępują one deikoracje i r,eikwizyty 67. I'stotę gestu praktycznego i rytualnego podkreśla H. Wanon: "Gest praktyczny - jest pomysłowy, jest on kierowany prz~z swego rodzaju intułcję praktyczną, która !każe mu doświadczać i wykazywać cechy ,czy właśdwości <rzeczy. Jest źródłem umiejętności praktycznej [... j. Gest rytua,lny jest od razu stell'eotypowy. Wynika on z elementarnej tendencji do powtarzania się. Inwencja jest mu obca" 68. Także M. Mauss Zlwracał uwagę na istotę gestów, podkreślając rolę naŚlladownictwa, preshżu i tr.adycji w przekazywaniu techniJk posługiwania się ciałem 69. ' W obrzędzie weselnym moż'na wydzielić na'Sltępujące gesty (moili1wy interpretan't w nawiasie): 1) podanie ręki (utwierdzenie Iprzyrzeczeni,a, wierność umowie) 70; 2) przY'picie, "litkup" (utwierdzenie kontraIktu, wzajemna .zgoda stron) 71; 3) b~ogosławieństwo (poonyślność, oeMona); 4) !klęczenie, chodzenie na kolanaich (podporządkowanie się, uległość, oddanie M J. Ryś, We,sele lqckie, R:z,e.S1Zów 1972. Zob. T. M. Ci'ołek, Mate.rrialy do "Alchemli gestów", "EtJlogJralflia Bol:slka" W73, .z. 2, s. 59 - 80. 87 P. BogaltY'r.iew, Zna,ki t,eatralne, (\w:) Semio,tyka "', otP cit., s. 200 - 2'512. 68 H. WaHiolJ1, Od myśli do czyrnu, W~wa 1!}50, s. 1130. 89 :M. Ma'U<5:s,S(}cjolog:ia .. " op .. ciJt., raz. VI. 70 N)p. W. Abraham, Zarwarcłe malżeńst,wa w pierwolt,,"em pra.wie polskim. LwÓlW 1925, s. 1.5'1 - 156, 88 71 K. obrzędach za;W.isto:W1~CtZ-'KlriQPf'OIw.a, Zawarcie we-selnych, KJralkÓlw 19tW, s. 14. malżeństwa .pr.zez ku.pno w po1.skich. �48 KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI czci); 5) złączenie rąk -czasem na chl€lbj,e(podim~ślenie wnowy "Śilubowanie na rękę") 72; 6) pokłony (oddalWlanie '~ci) 73; 7)podejmowanie pod 'kolana, całowanie w rękę (oddawanie szacunku, .dziękowanie). 2. R u 'c h. T,ańoe wese,lne mogą być znac.zą'ce, kiedy forma taneczna JWykOTzySltU:je nie tyliko naturalną motorykę ciała, lecz ruchom nadawane są pewne tr,e:ści. Znacz,entową Sltronę tań,ca można analizo'wać wg. jego 'konstI'lu'kicji, celu, wykonawcy. Mogą ,być tańce 'znaczące intencjonalne i nieinte11lcjionalne74: 1) taniec pa'nny młodej z druhnami (przed oczepinami), a po:tem z męża'1Jkami( !pO oczepinach) -z'nacząca intencja: zmiana stanu; 2) olaęcanie się po pokładzinach 75; 3) ruch korowodowy orszaków (więź rodzinna, stanowa). Konota1cje magiczne Ikierunkó\w ruc·hu dokumentują analizy strukturalne. Jako znaczące można też anah2jować różne spoSiO'byporuszania się, wejścia i zejścia, pozycje względem 'pall'itnerów,odległości. 3. Strój ludowy. P. Bogatyriew ,wyróżnił, ana1izującstrój ludowy, szereg ;funkcji: 'Oibrzędową, świąteczną, estetyczną, przyna leżl1Jości regionalnej, stanową i prakty<czną 76. Wyraźnie mOiŻna określić fun\k,cję rzeczową i semiotyczną. AnaJ.iza ,całego stroju (różnice regionalne) wymagała!by osobnych studiów. Jednakże w źródłach etnograficznych znajdujemj( wyróżnione znaczące e1ementy stroju: 1) elementy stroju młodych zazna'c.zają ich roJe 77; 2) wyróżnia się jakimś elementem strój dostojników [weselnych 78; 3) czepek (element stroju mężatek) 79; 4)czapka młodego przy "iczapieniu" ('przejście do nowej rodziny, władza męża)80. 1 4) W Yg l ą d - c ha rak te r y z ac j a. Wyraźny element charaJkteryzacji po'siJadającyznaczenie w weselu - to włooy panny młvdej: 1) postrzyży,ny (zmiJana stanu, odddanie się pod władzę) 81; 2) war'k,ocz (paNIP. H. Bieg·eJl,e1seIIl, WeseLe, Lwów 11912:8,s. 43. 73 NIP. Abra,haan, Za.warcie ... , Qp. oilt., s. 201; iaik,:!:e: M. Żmi~I'OldZlki, Lud ... , qp. 0Lt., s 3i2 74 J K'OIWa'LSkJa,Ta'Tllie<: jako forma przekazu treśoi ktUfurowych, "E'bno.grafia P,oIsika" 19.7\8,z. 1, s. 173 - 19t2. 75 J. S: BYlSltIllOń, Ok:ręcaThie S'ię obrzędowe, "Lud" 19'214, t. 21, :l. 2, s. 9.3- 96. 76 P. Bogatyriew, Funkcje stroju ludowego na obszarze morawsko-słowackim, (w:) Semiotyka ... , op. dt., s. 163 - 232. 77 NIP. "Wibsłia", t. Hl, s. 1160; t. 16, s. 400. 78 Np. O. ~()IlJbeng, Poznańskie, cz. II, s. 55. 79 Np. O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, s. 55; K11jawy, c·z. l, s. 274; K. Zawisiow.iJc:z-Ada:msiklil, Obrzędy wesel'l'1Je, "Łódź T,eait,raJ'na" 1948, R. 3" nr 3, s. la. 80 Np. Zaw.is'towiez-Kintopf.o'W,a, Zawarcie ... ,op. cit., s. 52. 81 NIP. Aibra,hall1l, Z'a'wClffCbe... , qp. oil1:.,s. 2125- 235. 72 �Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie nieńs1Jwo);3) \S·chowane (obcięte włosy) cwne, w.arkocz) - 'Panna. weselnym 49 mę~atlka, 'Polkazane (rozpUiSz- 5. Rek w'i z y t: a) ró~ga, jaibŁoneczJka(panna młoda) 82; b) kołacz ofiara 83; c) pierścionki, obrąc:zjki, wianki (utwierdzenie i wierność umowie) 84; d) ~~aneik {panieństlwo, dziewictwo) 8S, 6. De kor a c j a. Kategoria ta obejmuje zasadniczo .elementy charaMeryzacyjne miejsca akc:ji obrzędu, jak np. dekorowanie i oznaczanie chałupy !Weselnej, wnętrza iZJby86. Przedstawione powyżej kategorie znaikowe zostały tylko ogólnie scharakteryZJowane. Szeroka egzemp1ifiJkacja w posta,ci materiałów terenowych wymagała,by szerszych studiów, co nie' jest 'celem tego tekstu. Sygnali~owana jedynie była także znaczeiniowa strona katego;rii znaków, np. pojawi:a się symlborriJkakol1orów, liczlb i(licvba TR,ZY - trzy:krotne przeprosiny ;rodziców przez młodych, trzykrotnezapy1Jan1a i działania). Można tę liczbę kojarzyć z :magią, mitem; miała aktywnie wpływać na zmianę j.a1kiegośstanu, lUib uniemożliwiać zmianę nie właściwą 87. Egzegezę konota'cji pojęć org,anizujących, j1aik!Up. liczby, Ikierurnlki,dają lanalizy strukturalne. Zasadnicza większość kategorii znalkJowych odnO\Si się do stosunku pragmatycznego (znak - uczestnicykJomunikacji). Tkwi więc IW Itych znakach .bi'erność i aktywność, rz'ecz i funkcja - są one interp;retantami (aktywność) oraz obielk:ltamiinterpretalcji. Dla typologii znaczących zjawisk kulJtury nie naji\Stotniej'S'ze są więc systemy semiotyczne, które się w nich zawierają, lecz cha;rakter praktylk ikomuniJkacyjnych służących ich realizacji (zwłaszcza reatlizow,aniu się funkcji rzeczowych i semiJotycznych). W intencjonalnej komuniik.acji funkcja semioty,czna realizuje się w sposób bogatszy od rzeczowej. Zesta'wienie wymienronylch Ika'tegoI"ii'malków: 82 Tamże, s. 208 - 220; Zawistowkz-Kin1lopfowa, Zawarcie ... , op. cit., s. 20- - 33. Nip. Zm1g)rOldlzJkJi,Lu-d ... , OIP. citt., s. 40; J. P. Dek,()<W1sl~i,Obrzędowy kołacz południowo-zachodniego Mazowsza, "Łód~i!e Studia Etnl()<gratf'~Clzne"H:l64, s. 11'7 - 12:3. ' 84 Abraham, Zawarcrie ... , OIp. ditt., s. 17\6- 1'92. 85 Tamże, s. 1516- 17fj. 86 M. Wli.erou'slzffiVlslka, Obrzędy r.e1oopcyjne w£ek.u dojrzałego w Beł.chlatowsk£em, "Łódzkije Sltudri:a Elt:n()g~alfl~c:=e" 1966, s. 5'6; O. KJoLbeI1g., Krakowskiie, c.z. II, s. 10; BiegeleiJsen, Wesele, op. citt., s. 29·-:W. 87 POIr. Święt·etk, Lkzby Trzy i D~rwięć w mitach, wyobraż,eniach, mistycznych praktykach i zwycz·ajach ludowych, "Lud" 1905, t. 11, s. 371- 3088. 83 na weselu -4: ,,1.Ald" - tom 65 �KRZYiSZiTOF 50 PIĄTKOWSKI . Kategoria znaków ! Środek prze- Elementy pragmatyczne Forma Czas i przestrzeń aspekt werbalny komunikowania się 1) tekst mówiony 2) pieśń, przyśpiewka 3) intonacja 4) dźwięk dotyczy nadawców i odbiorców tekst mówiony lub śpiewany aspekt niewerbalny 5) gest 6) ruch ekspresja ciała komunikowania się 7) strój ludowy 8) wygląd-charakteryzacja 9) rekwizyt 10) dekoracja dotyczy nadawców i odbiorców poza uczestnikarni wygląd miejsca akcji kazu (przedmiot znaku) I znaki czas słowne (funkcja se· miotyczna) - czas i przestrzeń wygląd nadawców -_ .. _-- .• -------przestrzeń znaki zastępcze ikoniczne I (funkcja semiotyczna i rzeczowa) I i , , - I Formy wizualne (obrzęd weselny), jak pisze .s. Langer, nie są dySkursywne, nie przedstawiają _slWOicheil,ementów kolejno, lecz jednocześnie. Znak ni€U)"Skureywny nie da \Sięprz'edsta\Wićza pomocą :iJnnegoznaku jak w języku 88. W anaiizie pragmaty,czmej nie można zatem ciągu znaczą,cego (np. lrY'tualu), który na poziomie języka zda!rZeń j'est twóTZony przez szereg elementów (kategorii xna'kó1w)- rozpatrywać na poziomie zapisu t€lkSlbu,np. mito'logicznego, jalko }~ną jednostkę 89. Na pragmatycznej płaszczyźnie między kategoriami znaków zachodzi prlOceswzajemnego pobudzania, odkr)'lwania wartości informacyjnej (np. pieśń alktywizuje za· cholwania gestYiczne - błogosławieństwo przy "przeprosinach" - p:owołując je i il;'łumaczącjego sens). Zauwa'żyła. tę ;prawidłowość C. Baudouin de COUlrtenay, podkreśQając fo:rmującą rolę pieśni wes·elnej. Zjawiskv zastępstwa (przekładalności) i wzajemnych oddzia'lywań znaków (czy kategorii) nie ogranicza się do sysń:€m'l1języllrowego np. znaki gestyczne mogą być pobudzane przez znaki plasty,czne .. W różnych momentach {)Ibrzędu molŻ;.nazaulWażyć dominację jednych znaków {kategorii), a towar;zyszącą roJę iI1!Ily'ch.Te ·domrnujące organizują w danym momencie kompozycyjniekonmnikat, inne spełniają wtedy funkcje pomocnicze. Proces ,;walki" o dominację mOlŻebyć int€Tesu'jącą perspektywą przy badaniu funkcjonowania znaków w obrzędzie. R. Barthes stawiał także problem 7Jwią~zków·w widowisku między znakami ułożonymi kontrapunktycznie 88 S. IJa,n,g,er, Nowy ... , 0iP, cit., s. 1412- vm. 8. Z<aQwzma/k., Iwanow, Toporow, O możlitwoścro,ch ... , OIp. c<itt., s. 7<4. �Niewerool-ne 'kom1Lnikowa.7lie się w oorzęd2lie wes·elnym SI {znakami, które są jednocześnie ,gęste i rozprzestrzenione, symul'taniczne ~ sulkcesywne) 90. Można równieiŻ twieIidzić, że W pewnych momentach obrzędu mamy do czynienia z oelową redWlidJancją (np. wian~ i Tó~ga symbolizują ,pannę młodą). Otóż ta redundancja sprawia, że wzrasta obrazowość przrosta'wianych sytuacji, 00 bardziej podkreśla !Znaczenie działań, a także ,za'zna'czasymboliczny moment. Dot)l1kamy tu zagadnienia e!konomi.lki maików 91. Mamy w tym wypadku do czynienia z rozrzutnością semiologi'czną, poprzez występujące powtó<rzenie, zwieLokrotnienie tego samego interpr,etanta, choć inny jest nośnik i przedmiot znaku. Jednoczesna emisja wielu znaków może czasami ,zacierać znaczeniową przejrzystość sytuacji komunikacyjnej. W przypadku obrzędu weseilnego mamy do .czynienia z oszczędnością semiologilCzną. Ekonomika znaków, tQ stosunek do tenderucji polaryzacyjny,ch, do napięcia semiotycznego między biegunami . .z tak rozumianą ekonomiką związane są sprawy substytucji (wymiany) znaków o pewnych funkcja'ch, wartości informacyjnej (wielQznaczności), ~te'tycznej i emotywnej. Trzeba podkreślić także słaby semiiotycmie srtatus przedmiotów wykorzystywanych w kOlIIlunikacji w obrzęd~ie. Wydaje się~ że strulktW"a znaków realizowa,nych w te'kście wynika, lub szerzej - ,zaspoikaja potrzeby spoleczne. OBRZĘD JAKO UiKLAD W0AJFJMJNY,CH ODlDZ1AL YWAŃ Zwro'tne odidziaływanie nadawców (aktorów) i odbior'Ców (publiczności) przy współtworzeniu komun~katu JllIOżnaujmować całościowo jako układ oddz.iaływań 92 grupy nadalwców GN i grupy odbiorców GO Cprzedstawicieh społ'eczności lokalnej). GN tworzą: osoby główne (państwo młodzi), OOOIby Ol'g.anizu'jące a1k<:ję(starosta, starościna, drui1bow.ie, druhny, prwd<itawiciele stanu gospodarzy i gospodyń, rodzice). W GN mamy do czynienia z dwoma roozajami działań: 1) z dz'iałaniami bezpośrednio skierowanymi na GO, 2) z działaniami mechan'icz.nyrrni nie skierowanymi beZipośrednilOna inne osoby, lecz pośrednio wPływ ten modelujące. W ka:t~gorii pienwszej występują działania: 1.1. Współtworzenie z 00 komunilkatu i wrpływanie w ten sposÓlb na doraźne zachowania, oraz na formowanie si~ pewnych postaw w te'j grupie (odnośnie do komunikatu). 90 R. Ba'Iithes, M!it ... , qp. clit., s. 218'8 - 3111. 111T,aJkJieglQSlfomnuława'ruira ,urżył T. Kaw:z.arrl. 92 •• Zob. N. Wliener, Cybe.rnetyka a spotecz'eństwo,WaII1SIUlIw.a 1001, s. 5'7. �52 KRZYSZTOF PIĄ 'r.KOWSKl 1.2. Regulowan1e zachowań we własnej grupie (role - woory tradycyjne, pier<wszaocena). 1.3. Regulowanie zachowań GO (użyciezo1Jiektywizowa'nych wzorów działań odnoszonych do wspólnych norm i wartości, 'progresja a!kcji, wtórna o:cena). W drugiej kategorii występują: 2.1. Działania te<chniczne (np. Ikonstl"lukcjarózgi, wicie lwianków , ubieranie młodej itp.), a więc działania przygotowawcze. Mo~na tu mówić także o doświadczeniach techni'k wykonalwczych (model trady,cyjnego przekazu), o mo"źl'iwościachindytwiidualnyich 93. 2.2. T,echniika przedstawiania - realizacja działań z punktu l. 2.3. Śroic1lkiprzekazu - realizacja w oparciu o wzory tradycji. GO tworzy pUblicZlnośćwyUarzeń obrzędowych. Można tu wydzielić także dwie kategorie zachowań. Pierwsza girupa 11;0 dzriałania beZipOśroonioSkierowane na GN: l.1. Współtworzeni'e k{)lIIlunilkatu.ewspółuczestnictwo!). 1.2. Wpływ na zachowania GN przy formowaniu sekwencji zna'kowych (rytuałów), wyrażanie op1illii (radość .lub potępienie) - pierwsza ocena. 1.3. Regulowanie zachowań we własnej grupie (wtórna ocena) - rozumiane s:zerzej, także pO'zaczas·em oOO-zędu. Za1chowania w GO są mniej sformaliwwane i zautomatyzowane niż w GN, gdz:ie podlegają Tyigorom obowiązujących IWZorÓW w stosun/ku do ról. Druga grupa - to zachowania o charakterz€ introwertywnym, nastawione na łnteI1pretacjęi ocenę przedSItawianych działań: 2.l. Bazą jest protolkół obrzędu, przekazywany przez tradycję, wyzna.czający uczestnikom roJe i zakr-esy działań (ocena wiarygodności). 2.2. Ba·zą jest tak:he obserwacja tego ,co się dzieje - tu rodzi się ocena interpretolwanYlCh działań powodująca odpowiednie reakcje (ocena estetyczna) . Widać, że wpływ obu grup na proces formułowania :komunikatu jest nieciągły i fragl11l€ntruryczny. Wszak ani GN, ani GO nie są zespołami j€dnoirodnym'i: pierwsi zawierają w sobie szereg ,różnych ról, a dTudzy szereg opi'nii. Znajduje to odbłcie w dynamice przedstawianych wydarzeń i odWrotności ocen. Jednak cechą tych obustronnych oddziaływań jest tendencja do zachowania .równowagi, homeostazy w proporcjach ty~h oddziaływań - co umo'Ż'liJwia:pra1widłowy przebieg obrzędu - j;ego progresję (np. przy niepozytywnym wyniku poikładzin - działania publiczności załamywały homeostazę: nis~czenie domu, wyśmiewanie matki 93 Por. C. Bau1dJou11I1, Ze st>!hcUów .• " QP. aiJt., s. If! - ~O. �NlierwerbalrnekomunJikowamie się w obrzędzie wes.elnym 53 pa,nny młodej - obrzęd załamywał się 94). GN zawsze dąży do utrzymywania pewnych reguł nawet wbrew oddziaływaniu GO (oczekiwanie popisów, ,wykazanie talentu krasomówczego - przynajmniej takie są wymagania przy kompletacji róJ) 95. Analiza pragmat)'1Czna pozwala na podjęcie j~cze szeregu interesujących problemów. W forma,ch o.brzędowy,ch występuje stała intederencja dynamicznych struktur zna'czeniowych (mohilność znruk6w) i obrzędowo-społecznych ról, ,wokół tego jest organizowana przestrzeń i czas. Problemy przestrzeni można por:ządkJować w aspektach: a) nieTuchomości przeetrzeni, ruchomych podmiotów i odwro'hnie; b) stopnia otwartości; c) wyzna'czania przestrzeni 'przezznaiki; id) geometryzaicji. (wertykalizm, 'koło, spirala - wartoociowamie); e) przestrzeni sakralnej i świeckiej, wyróżnionej przez M. Eliadego przy odniesieniach światopoglądowych (np. semant)71kagóry Ikosuni:cznej,środka świata, drzewa życia, problem hierofani'i). W perspektywie komun~ka'cyjnej sDCzegó)nie istotna jest społeczna przestrzeń oddziaływa,nia nadawców. Różnorodność regionalna drugorzędnych elementów rytualnych, czy wą,tków (iW przekazie werbalnym) jest tego potwierdzeniem. Wiąże się to z kategorią socjologiczno-historyczną obi'e-guspołecznego. Kategorię tę można dkr,eślić jakosocjologiczną anallizę 1'61 nadawców, cech sytuaicji ilromunikacyjnej, typu 'odbioru (mechanizmy komuniika'cji). Tego typu analizy umożliwiają także, jak się wyida'je, badanie porównawcze ty,ch samych systemów zna'ków (czy ciągów znakowych) w różnych tekstach semiotycznych. Analiza prngmatyczma dowodzi heterogeniczności semio'tycznej kultury. Ukazuje ona, że o znaczenia,ch i przemianach kultury, jej struikturze i dynamice (fuI1kcjonolwaniu trad)'1Cji), decydują "stosunki pragmatyczne nadawców i odbiorców do jejZ'lla1czących i wartościolWych porządków, które nie £unlkcjonują jak mechanizmy podobne do mechanizmów języka na"turalneg<>"96. Perspektywa komunikacyjna nadaje takiej anali'Zie odniesienia empi,ry:czne. ' e4 L. Stomma, Ryt,uał pokbadzin w Polsc'e, "EtnO!~ra1Ha P,01Jslka'' 1:975, z. s. 51 - 64. 95 Np. "Wisła", t. 16, s. 403; BauldO'lrin, Ze stud.iów "', CliP. cLt., s. 25. 9B S. Żółikiewski, O tartuslviej ... , op. cit., s. 620. l, �54 KRZYSZTOF PIĄ TKOWSKI NONVERBAL COMMUNICATION IN THE 19TH CENTURY POLISH FOLK WEDnING CEREMONY. ESSENTIALS OF PRAGMATIC ANALYSIS (Summary) From the point of view of semiotics, a wedding ceremony is a multileveled and heterogenous text. Its structure and form are of a communication medium nature. A pragmatic analysis (one of the aspects of semiotic analysis) of a wedding ceremony viewed from a communication prospect is the subject of this article. It concerns the relations between sign senders and receivers and the text (rite), which is a realization of these signs. Thus it also includes the situation occuring between users of sings during symbolic commun:icatiOd'l and describes social conditions of this text. Moreover, it presents the whole ptocess of communication generated by the rite and appoints determinants of pragmatic aspects in a communication situation. However, this situation has to be initially reconstructed. It is possible to distinguish 10 categories of signs in a wedding ceremony: 1) the spoken text, 2) songs and couplets, 3) intonation, 4) sounds, 5) gestures, 6) body movement, 7) costumes, 8) make-up, 9) accessories, 10) setting. Categories 5 - 10 are connected with nonverbal aspects of communication; most of them concern pragmatic relations (sign - participants of communication). The analysis presented makes it possible to carryon comparative studies on the same sign systems in different semiotic texts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a8f2855f40925d7ab24b3c60d16000c.pdf 994220a60f28c6ac71e6f83a2d394135 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne urok Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1673 Title A name given to the resource Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.91-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1'4~5 Luid, t. 65, 11981 URSZULA LEHR UROK W ASPEKClE DZIAŁAŃ MAGICZNO-RELIGIJNYCH Zjawilsko kulturowe OIkJreślalnemianem "urok" posiada w kuJlturze wiejskiej specyfkzną wymCJWę.WynUka to z nieZJWykł'ejnadal żywotności tak wiary w "urok", jak i praktyk wią.żącyoh :się z jego "odczynianiem". Badania nad tym zagadnieniem prowadzone w dwu różnych regiona'ch Karpat, a mianowici'e w !BeSkidzie Sądeckim i Śaąs'kim 1, wskazllją nLezJbicienie 'tylko na ś1a!dy tegoż :zjawi1slka,a,le i na jego cZYlnną egzysten'Cję. Należy jednalk podJkrreślić, że jest ,to ohecnie zjawisko nie powszechne, lecz są to w większości wypadki sporadyczne, stanow'iące j'eidnąz pozostałości tradycyjlll,ej ku:ltwry ludowej tych ·obszarów. "Urok" - jako jeden z 'ciekawszych tprzejawów tradycyjnej !kultury Wliejskiej - należałaby umiejscowić na pognmkzu dwu d~iedzin, a mianowicie demonologii i medycyny ludowej. Urok !bowiem, ,a 'wlaśc]wie j'ego ,,'rzucenie" czy też "zadanie", dokonywane jest naj1częściej przez istoty zaHczane do tzw. półdemonów, a więc przez czarownice 2. !Zdarza się 'talkże, że urOlk mO'Żezadać OlSdba:nie nall€lŻą'CaQ.:> wspomnianych istot. Pooiada ona częstolkrroć cechy zewnętr,",ne wyróżniające ją od innJ'lch osób, a mianowióe: ~oś.nięte brwi, śniadą cerę i przeniJkliwe spojrzenie, lub też bardzo ,oiemne, prawie czarne oczy. Formuły stosowane przy tzw. "odczynianiu" lulb "odwil"acaniu" uroku, posiadające charakter magiczno-rehgijlllY przez w,",gląjd na swą stru'kturę, zaliczam~ ,być mogą do grupy tJ'lch, jakie stosuje się w Śiradlkach obronnych przed różnymi iiS'tatami .demonicznymi. J'est oczywiste, iż w wypadku uroku nie mają one na -celu odpędzenia listo-ty, która zło wyrządziła, lecz zlikwidowa-nie slwtJków przez nią wywolanych. Wymienione wyżej elemen.ty przemawiałyby za za:szE're.gowaniem tegoż zjawiSka do demonologii. Jednak ze w2'Jględu na objawy występują'ce wstkJUltek 1 'Barlia,njj,ann;iIW lattadh 19/716 - 191719<JIbdęto WISie ObildJzę i ŁąiC\ko położ,one IW Beskid2ie Sądeckim oraz I.stebną i Brenną IW Beskidzie Śląskim. Zebrane [ opracowane materoały 7Jna{JdIu:jąslię w All1dbiJWiUlIIl PraCQIWlI1iEtl1iolgJrai£iiIHKJM PAiN w KTalrowIi'e. Pll1zy cy1tlOlW,aniJu.poda,je się IW nawialSlie numery wj"W'iad61W. z Spotkano się co prawda z innym określeniem, a mianowicie: paproki lub łlabroki, ale - jak się wyd'aje - nazwy te są bardziej ogólne, obejmujące WS'l.y.s<tkie O!soby ozYlllliąoe zło, a więc w zakJresJ.e magi:i pa<sterskLej, mYŚ1dJwSlci€d. mloe<lZamkiej :ilbd. �92 UiRSZUiLA LEHR "rzucenia uroku", jalk np. Iból głowy 'Czy :żołądka, wymioty, to wchodzą one już óW /Zakres medycyny ludowej. Tak więc rozważanie tego zjawiska kulturowego w ikategoniach przynależności do wyłącznie jednej tylko dziedziny kultury wydaje się być niesłllis'zne. DefiJnicje uroku ,podawane w Ht€Tatur:re naukowej najczęściej umieszczają go w medycynie ludowej, w osta'tecznym określeniu tego zjaWiska charaikteryzują się jednak brakJiem zdecydowania. I tak, K. Moszyński podaje, i~: "... źródłem wielu chorób jest urok rzucony spojrzeniem llub pochwałą" 3. Karłowicz natomiast suger'll}e dwojakie jego rozumienie: urok oznacza allbo moc, !którą w swych' oczach pos:iadają niektórzy ludzie, mogący wywołać chorobę, lub też jest choil"obąsamą w S'OIbie 4. Derfinicja zawarta w innej publoikacji wyjaśnia, iż wrok to "wgipT.zesądów -ludowych urzeczenie, czary ... " ". TTeścią niniejszego opra'cowania nie mają być co prawda dywagacje na temat słusznoś'ci tych czy tnny'ch definicjii tego zjawiska kulturowego, nie chodzi tu równieiŻ o ustalenie Jego właściwego brzmiema, jednakże wydaje się istotne przyjęcie pewnych określonych kryteriów i jednoznacznych sformułowań, by właściwie inteTprEltować ,zebrane marteriały terenowe. Jak 'wyniika z uzyskanY'ch informacji, 'cza;ry są :skomp,liłk'Owaną formą zabiegu magiiczn€go wymagającą nie tylko użycia spojrzenia, iktóre w zasadzie nie odgrywa prawie żadnej roh, ile okTeś'lonych dz'ialań powtarzanych sukcesywnie, wy1korzyt'3tania wielu niez:będnych akcesoriów i zabiegów. Mieszkańrćy badanych wsi nie uwal2Jają,by wrak był chorobą. jaik podają niektóre z przytoczonych definicji. Ozna,cza on najczęściej złe spojrz,enie dokonane przez człowiJelka,które w !konsekwencji !powoduje chorobę, i to zarówno ludzi, jaki zwierząt, szczególnie bydła dwni: "Jak się Ipopatrzy na !kogoniezręcznie, ,to uroki dostaj-e, goława!boli, wymiotuje" (159'6). Ceł owego spoJrzenia jest więc jasno sprecyzowany; chooZliłobowiem o wywołanie określonych negatywnych skutJków na ,człowiełkulub zwi'er,zęciu przez O'SO:bę, k,tÓ1'abądź zazdrościła, Ulp.dobrze utrzymanego bydła, trzody chle,wnej 'Czy nalWet drobiu, bądź żywiła niechęć do konkretnej osoby. Wypada jednak dodać, że urok mógł być także .rzucony nieśwLadomie i to nawet prz'ez ,któregoś z domow\n~ków,bowiem nikt nie jest w sianie przewidz;ieć właściwości swego wzroku. Jak ,podała jedna z inf. w Łącku: "Ka'żdy może mieć ten .zły wZ!rok,może dziesięciu nie zaszkodzić, a jednemu zaszJkodzi. Talki 'Człowiek nie wie nawet o tym. Ten człowiek nie wie, że ma 'takie acy, 'że może urzec. Jo mom <:zyst€'ocy i nOlflIlla:Lne, amoge t'ak popatrzeć na Jwgoś i rzucem ,urok, a nie wiem o tym" (1575). Uroik mógq być rzucony nie tylko złym spojrzeniem, ale 3 K. MlQIslZyńlslkd, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Kultu.ra duchowa, DZ. 1, Wa.rsmawa 19167, s. 166. 4 J. K:a.rł!QIW\iccz.,SłOWinik gwar poIsktich, t. 6, KJralkóow 19'1,1, s. 38 - 3fl. s S. Slooirupk.a, SłoW1lik f.rCJ£oologic:lmYj,ęzyka polskiego, Wa'I'szarwa 19174, s. 467. �Umk w aspekcie ~l.ań mligicz;no-reZigijnych 93 i pochwałą, co powodowało równie negatywne skU!tki. Naj,lepiej 'Oddaje to wypowiedź .respondentki, a mianowicie: "Jak ktoś przyjdmie obcy i powie: oj, jaką masz szumną krowe, albo świnie, to mówili, że urolk padnie i trzeba było odczyniać" (1697). Po wystąpieniu oibj'awów li zauxncz,onego 'człowieika łulb zwierzęcia przystępQwano dozlikwiddwania slmtJków uroku, czyli do jego "odczyniania". Nie posiadano co prawda wątpliwości, iż urok został zadany, nie mniej jednaik szukano .pO'tW:ieIidz'enia tak postawionej diagnozy. W przypadku ur{~ku l~kJkiego "odczyniać" go mógł ka'iJdy, w wytpadlkach skomplikowanych zajmowały się tym procedex€m osoby zwane znachorami, umiejące zarównozapolbiegać 'różnym 'choxDoom,jak i je pO'wodo'Wać,gdy proszone były o to ,celem wywarcia zemsty na sąsiedzie lub krewnym. Wiedziano o takich o:sobach, Iktórych mogło !być iki'1kawe wsi i 'W razie nieszczę.ścia udawano się do nich. Wiedza - j-eŚi1imożna tu użyć talk wielkiego słowa - związana z wy(krywaniem czy w końcu "odczynianiem urOlk,u"przekazywana była z poikaloeniana pokolenie. Zdarzały się jednak sporadyczne wypadki, ,iż ma'oka (najczęściej palfały się tym kobiety) :nie ,chciała przełka:mć swej iaj,ettnnej wiedzy 'córce. Jak informowano, znajomość ze słysz'enia formuł magkznych ICZynawet 'całego za!biegu związanego z odczynianiem uroku nie wystarcz,ała do jego skutecznego praktykowania. Można przypuszczać, że osoby zajmujące się zahi-egam:i magicznymi były szczególni-e pre:dystynowane do ich wykonywania dzięlki swej specyficznej, niejednOIkrotnie złożonej osa:b()woiści.Różniła się ona zasadniczo od osobowości pozostałych ,członków społeczności wiejsikiej,awięc była bardziej podatna na wszeltkie irracjonalne z]awi;ska, czasami neurotyczna i histeryczna. Zespół zachowań takiej <os,obyzdeterminowany został szczególnym klimatem domu rodzinnego w jakim wyrastała jednostka, w którym zajmowano się tego typu zahiegami magicznymi. Nie mniejszą rolę odgrywały społeczno~kulturowe w;pływyśrodowiSika wiejskiego; chodzi tu głównie o takie jego przejawy, jak ciemnota, zacofanie, brak podstawowych wi.adomości o świecie itp. Mimo cech, które u1kształtowały taką osobowość, jej sylwetka charakterologiczna nie posiadała pejoratywnego wydźwięku, .ponieważ jednostka nimi obdarzona czyniła zabiegi magiczne mające na celu naprawienie zła pcrz·ezinnych wyr,ządzonego. Oznacza to, iż od osoby takiej ni'e ()dw!'a,ca'nosię, nie bano się jej, lecz wręcz przeciwnie; mogła się ona ,cieszyć szacunlkiem i zaufani'em mieszkańców 'wsi, co powodowało, iż nie ukrywała specjalnie swych praktytk magicznych. Gdy na podstawie wstępnych obserwacji przypuszczano, że zachodzi pociejr,zenie o u.r()k, przystępowano do jego "odczyniania". Jak już wspomniano, proces ten wdada się z dwóch podstawowych �94 etapów: pierwszy - rozpoznanie, które można by ,tu nazwać faktycznym, potwierdzającym względni'e negującym postawioną uprzednio diagnozę oraz €'tap drugi - właści'we "odczynianie", posiadającecharalkter terapeut)7lcZtnymieszcząrcy się w kategoriarch irracjonailnych. Powyższa 'konstruk'cja ,całego zabiegu magicznego, cha.raktr~ryzująca się dwue'tapowością, jest prawie taka sama we wszys1Jkirchbadanych wsiach. Niewielkie różnice reg'ionalne, jalkie dają się zauważyć, odnoszą się już do samej S'truiktury czy też schema,1Juzabiegu magircznego oraz formuł. Etap pierwszy - rozpoznanie, polega na wykryciu, czy f.aktycznie urok został rzucony. Używa się do tego celu nas'tępujących akcesoriów: rozżarzonych węgie1Jków drzewnych w lloś C i.. 3 lub 9 (cyfry magiczne) oraz wody źródlarnej czerpanej zgodnie z prądem (co szczególnie podkreślano) lub też zwykł,ej z wiaderka. Ro.zżmzcne węgielki rzucało się na wadę. Jeżeli spadały na dno, a przy tym bardzo syczały, znaczyło to, iż urok został zadany i przystępowano do wlaśówego odczyniania, a jeżeli był rna wiernchu, to znaczy, że trzeba było lekarza hladrać, bo to ibyło co innego" ,(\1/563). 'Stosowanie powyższyoh alkcesoriów wydaje się być nie przypa,dlk'Owe.Rozżarzony węgiel, który ;wyjmowano z pieca, mógł poprzez swe obcowanie z ogniem, mającym właściwości oczyszczające i apotropeiczne zarazem, pełnić również ,pośrednio funkcję taką jak ogień. Woda, podohnie jak ogień, pełniła talk'że funkcje oczyszczające. Zastosowanie więc do tego zabiegu magicznego tych dwu środków już samo w sobie miało działanie magi'czne. Poprzez oczyszczenie ze "złego" miało uleczyć. F,a~t opada'nia węgielków na dno naczynia :z;ostałT'acjonalnie wytłumaczony przez jedną z iniorma'tOTeJk,:któ.ra podkreśliła, iż do tego celu używa,no węgiellkÓ'wz drzewa ibukowego, który jako cięż:szy np. od jodłowego siłą rzeczy musiał zawsze opadać na dno. P.odważa ona tym samym słuszność sprawdzania postawionej tą drogą diagnozy, .bowiem w ka~dym przypadku czy !był uralk ,czy też ni'e, węgielk~ opadały na dno stając się :przez to ni€zaprz'€oczalnym dowodem - wedle wiary mieszkańców wsi - na istnienie UiT'oIku. Opinie te posiadają jednak charakter sporadyczny. Etap drugi - odnosi się już do właściwego odczyniania. Z~brany mat€lI'iał po'zwolił na wyrlZlie!lenie trzech podstawowych schematów, w których jako kryterium przyjęto różne akcesoTiia stosowane w ·cz.asiezahi'egu magkznego. Schemat I - naj:bardzi€j rOZlpo'Wsz,echnionywe wszystkich badanych wsia'ch. W swej najogólniejszej postaiCi',przedstawia się następująco. Do wody ŻTódlanej (lub zwykłej 'wrzucano rOZ'Żarzonewęgielki w ilości 9 licząc wspak, tj. od 9 do 1, mówlio'Ilomodlitwę "Wierzę w Boga Oj1ca".Po modlitwie, gdy węgiellki lutonęły, co oznaczało "urok wielki", odmawiano iOiI'mułęmagiczno-religijną, a na'Stępni'e pocierano dłonią z.maczarnąw tej wodzie np. konioa, gdy byłzaurocwny. Potem pTZt€lewano tę wodę ze II' •• �U;TOikw a,s'pelkde dziaŁań magiczno-Tlelrig,ijnych 95 wschodu na zachód przez !konia li koń był zdrowy. "Odczynianie uroków" zadawanyoh zwierzętom, a więc Iczyto koniowi ,czy też /byldłu itp., było podobne we wszys'lJbch badanych wsiach. Istniały tyllko niewie'lkie różnice, a mianowłoie w tym, że wodę wlewano np. koniowi do prawego ucha czy do nozdrzy i !kropiono go tą wodą. Do 'zalbiegu używano niejednokrotnie 3 'węgielków. Zdarzało się ta'k'że,że zamiast bczenia węgie1Jków - przy ich wtzucaniu do wody - ochna'wiano wspak modlitwę "Ojcze Nasz". Niektórzy po wypowiedzeniu formuły magiczno-rehgijnej odmawiali po trzy razy "Zdrowaś Mario" i "Ojcze Nasz": W podobny sposób postępowano z człowiekiem, iktóremu zadano urok, z tym, ,że dawano mu się napić trochę wody z węgielikamii 'c~a'Samipocierano nią po czole z,auraczonego, w wypadku, gdy np. ,chodziło 'o ból głowy. ,Jwk stwierdzono w dwu jedynie wypadkach, a to w Brenneji w Lądku, na podstawie opadających na dno węgli potrafiono ustalić kto zadał urok. W 'przypadku pierwszym - czy urok został zaidany przez kobietę zamężną, mężczyznę ozy przez pannę, a w drugim podobnie, można było się przekonać kto rzucił urok, jaik też i ogólnie jodynie stwierdzić czy był to mężczyzna, czy kobieta. Ze względu na to, iż tego rodzaju dodatkowy "manewr" okazuje się być rzadkością, warto przytoczyć dolkładne vVY1Powiedzi informatorów na ten temat. Jak informują w Brennej - "Wody do garka się 'wzie!o, Iwągle spod blachy trzy. Po kolei wrzJUca,mianuje po dchu: Spod czepca - jeden węgiel (wrzuca), spod kłobuka - drugi węg:iel (wrzuca), spod warkocza - trzeci węgiel (wrzuca). I patrzy jak wrzeszczy. Ten, kiery miano'wał ten węgie'l, talk wrzeszczy najhardzi, to ten miał urzec" (1'59'7). Należy 'z,atem uważać w jakim momencie węgielek syczy najbardziej; i tak, jeśli przy wY1powiadaniu pierwszego wiersza, znaczy, że urok zadała kobieta zamężna, w wypadku drugim mężczyzna, a 'w trzecim parma. Podobną do powyższej jest ,formuła znana z Łącka. W trakcie wrzucania węgielków wymawiano kolejno te słowa: Urzekłacie baba w rczlepcu(wrzucano węgieleik), abo chłop w kapeluszu (wrzucano drugi węgieleik), aha panna we wieńcu i(wrzuoano trzeci węgiele\k), r~W7r5). Różnica - zresztą niewiielka - polegała jed)'inie na tym, że nie syczący jak w powyższym przypadku węg,ielelk,ale ten, który opadł na dno naczynia, np. podczas wymawiania słów: "Abo dl'łop iW karpelluszu", wskazywa'ł, że urok zadał mężczyzna. Inny sposób wYlkrywania płlci osalby, 'która "urzeikła", a pochodzący z tej samej 'wsi, ,podaje co następuje: "To sie Il'zurcałotrzy węgile do szJkla- �96 URSZULA LEHR neciki", mówią'c: "Jeden mnie UTzek, trzech mnie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Św:ięty" (1575). W ,tTakcie wrzureania węg,ielków odmawiano "Ojcze Nasz", "Zdrowaś Mario" i "Chwała Ojlcu". JeSli utonęły dwa rwęgieliki uważano, że uroik 'ZCJlstał zadany przez kobietę, a gdy tylku jeden, "urzec' m;iał mężczyzna. Schemat II należy do szeroko rO'llpowszechni-onegoi znanego większości mies~kańców badanych wsi. Przy odczynianiu uroku w tym schemacie nie używano ani wody, ani węgielików, lecz 'nadolek !kobiecej lwszuli z jej spodniej strony, lub dziecinną kos2lUlkę odwróconą na lewą stronę, czy też 1m'oczekalesonów. Części tej odzieży popluwa'no i pocierano nimi trzykrotnie człowieka ,po cwle, zaś zwierzęta, jaik np. konia, po ,grzbiecie w kierunku od ogo;na do głowy. Taik więc zabieg ten mógł być stosowany w ka!:ŻJdych warun/kach i natychmiast, zwłaszrcza gdy urok rzucono w .drodze, ,i ten fakt .być może tłumaczy powszechność jego występowania. Podczas wykonywania zahiegu w takiej postaci na ogół nie wypowiadano żardmejformuły. Czasami stoso'wano łącznie schernra,t I 'z II, przy ;czym warto tu zwrócić UJwagęna pewne rozróżnienie w zaleimośoi od płici, jakie zastosowano w schemacie II. Otó-ż gdy zauroczony został ikx)ń, mę7Jczyzna użyczał swej spodniej odzieży, w rprzypaJdku natQlllliast 1k00byłyczynila ta kobieta 6. Gdy nie pomagało pocierani,e obcr-ębemkosz'uli 'Po czole osoby, której zadano urok - bo i talk bywało, wówczas odczyniano urok wedle schematu I używają,c do tego ,celu - jak już wyżej wspomniano - węgiielków oraz wooy. Schemat III. Przy odczynianiu ur,dków oprócz wody i żarzących węgielków używano talldchalk'cesoriów, jalk miotła i przetak. Należy jednakże podikreślić, że ten sposób odczyniania uroków stasowany bywa sporadycznie, bowiem w tr,aik'Ciebadań zar'ejes1Jrowano go tylko w jednym przypadku w Obirlzy i Brennej. Informator z Obidzy w pierwszej kolejności do wod.y znajdującej się w gaTl1Jus:zJk:u wrzucił żarząoe się węgielki. następnie lał tę wodę przez pTZ!etak i miotłę, trzymając oba przedmioty nad gło'wą "u["zeczoneg.o" iko;nia i wypowiadał formułę magi'czną. Trzykrotnie powtarzał ten zabieg, po którym to koń otr.zepał się i wstał zupełnie z-drowy. Informatocr-ka z Brennej natomiast lała wodę przez miotłę trzymaną do góry. Na1eży jeszcze dodać, iż znane były równic'ż sposoby o(iczyniania uroków dostępne ka'Żldemu człowiekowi w ta'kim sensie, że mógł je sam na sobie odczynić, bowiem nie wymagały one 'Specjalnych ak'cesoriów, ani też znajomości fOlrmuł magiczno-religijnych. Polegały na tym, że czło6 Za.sygna!lri12lOIW1any :bu priZypade!k uŻYlwanlia do "odClzyniania u]'oków" części odtZlieży kobioc,ej, tj. rediOlI1ffi,należy do srpa.ra.dy'oznY'c:h (t576). spodniej �Urok w aspekcie d2ialań maoiczmo-r,eligijnych 97 wiek, ~tóry pocZlUł,iż ,został urzeczony, a poznawał ,to, jak już wcześniej podano, po bólu 'czy zal\Wota1chgłowy, mógł ratując się popluć na 7Jgięte palce prawej dłoni i potrzeć nimi po czole. Wyrmienione wyżej zaibtegi, stosowane przy ooczynianilu czy od:wraicaniu uroku, które by można zaliczyć do tzw. "pieTwszej pomOiCy",(tWOTZąschemat IV. Do osobnej grUJpy na,leży zab1eg wi~żący się z oIkadzaniem bądź to człowieka, bądź zwierzęcia, z którym zetknięto się w dwu jedynie przypa,dJkach w Istebnej ,i w Łącku. W tym celu należało za wsze]ką cenę 2Jdobyć rzecz należąq do osoiby, która urok zadała (np. włos), a następnie polożyć tę il'zecz na umiesz'czcme w glinianej misecZice rozżarzone węgielki. PoW\S'tającyze spalającego się - w tym ,przyipadiku - włosa itp. dym powodował, iż osoba na1chyilona nad miJseczką i wąchająca go, kiohał,a, co przyczyniało się - jalk wierzono - do pOWlI'otujej do 7Jdrowia. Wraz' z ~ichnięciem "zło", które j'ej zadano, miało wyjść. W wypadJkuzwierząt postępowano podabnte, przy 'czym dym'em tylko o:mdzano zauroczone zwierzę. Zabiegi związ,ane z oka'dzaniem, pochodzące z Łą,cka, są w swej i!Sto'Cieprawie takie same. W tej grupie zabie<gów do odczyniania uroku używano nie/ktedy moczu JuJd::zlli:iego. W zależności od tego Iczyzauroczonym !był ./koń ,czy Ikob)"ła, buhaj ,czy (krowa, używano stosownie moczu pochodzącego od mę~czyzny lub kolbiety. W moczu maczało się zapałkę, kitÓTąnastępnie zapalano. Do ga~nmszlka nalewa'no niewiele wody i tTZymając zaiI'ówno palą1cą się zapałkę, jak i garnuszek z wodą nad zwierzęciem, okadzano je. Gdy 7Jwterzę po trzykroć nie otTząsnęło się, .znaczyło to, iż faJkty'c2Jniebyły to uroki, które właśnie "hiJbano" - odczyniano. Z tym sposobem usuwania urolku spotkano się w Brennej. Na podstawie przedstawionego dotychczas materiału odnośnie do stosowanych zaibiegów magicz.nychzw'iązanychz odczynianiem, dają się zauważyć pewne rrórżmioo:wania, jak ,i lanalogie występujące w obrębie badanych reg,ionów. RóżnIce występują przede wszys:tikim w ilości używanych do odwracania UlI'oku atkcesorów, np. 9 węgielików, Móre Jedynie liczono :wspak w Istebnej, w~ględnie 3, przy wrzucaniu których do wody odmawiano formuły magkzne (Brenna, Łąclm), używaniu dodatkowych pTzedimiotów, jalk np. miotły i przetaka w Ob1dzy, a w Brennej ty]ko milotły, oraz w Siposobie postępolWania z wodą, którą ja!k to miało miejsoe w Br,ennej wlew:ano koniowi do uoha, a w Istebnej pocierano nią jedyniezauroc:wnego konia w ikierunku 'od cgona do g~owy. Ana'logi:czne natomiam jest stosowanie 'tych samyoh ,a!k'cesodów, tj. wody i węgla, we wszystkich badanych wsia1ch. Nadto w sposobie wykrywania płci osoby, która ,uroik zaidala, 'Sltosowane są podobne formuły talk w BTennej, jak i w Łąlcku. Uczne podobieństwa m02;I)Ia takiJe znaletźć w podręlCZnych metodach odczyniJania, jalk i przy Okadzaniu, zarówno w Brennej, jak i w Obirdzy. ., ••Lud" - łIOrn 65 �98 URSiZiUiLiA LEH!R Niezwykle ciekawym e1emeniiem towarzyszącym często zabiegowi odwracania uroku są wYlpowiadane fm'muły, które moiŻna oIkreślić jako magiczno-re.!ligijne. Użyto tu talkiego sd'OTmułowani'a,albowiem jak wykatże zamieszczona poni,żej analiza, ,zawarte są w 'nich zarówno słowa motHitwy, jak i ma'jące znaczenie magiczne zwroty. Obie fOll"myużywane są w kontekście magicznym, tj. zlikwidowa:n~a Skutków złego spojrzenia na modze dział,ań irracjonalnych. Ze wzglęld!u,na pewną rÓ2lnorodność stosowanych formuł z jednej strony, a czytelniejszą analizę z .drugiej, przytoczone 'WStaną one w 'całości. Najiboigatszy pod tym względem - rozmaitości nie tyle samych formuł, co ~ch warianltów - ,okazał s'ię być region Sądedki. W dwóch prz.ebada.nych wsia,ch, tego regionu na'trafiono na .tTZy podstawowe grupy fOTiIIlIUł WIaz z odmianami, powstałymi na Skutek zmian 'jalkie zaszły na drodze przekazu ustnego. A oto one: Grupa. I - Łądko NiLe ż'eigJruam CI1e SIWIOją mocą, dino BOiSką p()lll]ocą, ze Wl>iZyffi/k!iIffii Ś1wtię1tymi, ja ~rz.ny CZIł<llWliekza rumi. Potem odmawiano modlitwy: "Ojcze Nasz", "Zdrowa'ś i "Chwała Ojcu" bez wypowriadania sło'wa Amen (1596). Grupa II - Łąoko Wariant a) Jeden mn:i·e UJI1Z6k, <kugli mnie utzidra~bł, BÓIg Otioi€lC, SYIl1 BoiŻy, Duoh Modlitwy nie mówiono żadnej WarialIlt b) Jeden mnie Maroio" Świę,y. (1;575). ua:rzek; t!mOO'h ll1lnIi<e wdil1Ol\\'liJ, Bóg O~ctieJC, Syn BoIŻy, Dutch Święty. Następni€ odmawiano "Chwała Ojcu" (1 575). Wariant c) modil~twę: "Oj'cze Nasz", 1 Jeden cie UlrtLylk, t~rz.eclh de ulzJdrolWli, Bóg Ojlcielc, Syn Boży, Duch śwtięity, myli Tlró~ca Plliz;einadŚlWliętsza. Mod1iJtwynie ,odmawiano (1596). WaJriant d) - Ob'idza J,e'den de UIJ.'IZ;e!k, aie urzk1JroIWIi, Bóg Oj:cilec, Syn Boży, DUloh ŚW1ię,y. tlrtZJocih "Zdrowaś Mario"> �Urok w aspe,kcie dzi.aroń magicZ1UJ-reUgijnych 99 A następnie 'ochnawianopo trzy razy "ZdTowa'ś Ma;rio" i "Oj;cze Nasz" (1555). GrUlpa III - Obma Oczy llJ1"iZeldy, oozy u7lclirawią, Bóg Ojcli'ec, Syn Boży, DUich Swięty. Całą formułę wypowiadanotTzy razy (11512). Zdarzało się też i tak, 'że miast :formuły mówiono jedynie: ,,-:vv imię Ojca i Syna i Ducha Świętego", oczYWliśde bez wypowiedzenia słowa Amen (1596). Na terenie Beskidu ,Śląskiego natmfiono również na trzy grupy formuł pełnych oraz dwie modlitwy. GJ"iupaI - Istebna DzieW!ińć mnri'e Ull1zylkło, t!DZiOiChml1lre 1,eo21ee, Bóg O:;oie,c, SYil1 Boży, DuiOh ŚW1ięty. Modhtwy nie odma'wia'no (15u3). Grupa II - Brenna za\tlwClU'fdJz:itałe, irdź do s1kały, dl() wymO'l0', tam łomoj, trzasikaj, cha! Ull'OiOZylsko Również i w tym przypadku modlitwy nje odmaw.iano (1586). Grupa III - Brenna Najpierw należało się przeżegnać, a następnie wypowieidzieć te słowa: Ni e po ozliO\W1ieikJu. nd,e po byidlę1ciru, ino po gralnirc3ich. Modliltwy talkże nie odmawiano (1597). Z modlitw, jakich ty]Jko i wy'łą'cznie używano przy odczynianiu uroku bez stosowanlia formuł, a pochodząicych z Brennej, jest za1ecane odmawianie modliitJwy "Ojcze Nasz" i "ZdTOW8Ś Mall"io", względnie odmawianie "Ojocz.eNal5z", ale wspak (1'597). JaIk wynika 'z powyższych przykładów, przytolCzone formuły posiadają wyraźnie ·oharalkter magiczny 'z jedne i strony i reH:gijny z drugiej. Za tym pierwszym przema1Wiiakonstrukcja użyt~h nie przypadkowo słów, jak: "urzelk", "oczy urzekły", "oczy uzdll"o!Wiią" oraz cyfry magiczne 3 lUlb 9. Formuły te posiadają formę wiersza, bądź wypowiadame są pT'ozą. Zas,tosowanie tych .słów w ta\kim układzie ma na celu zamówienie skutków złego spojrzenia, a więc owego uroku i jego zliikwidowanie. Słowa modl!i.lbwynatomiasIt, jakie wchodzą w składfórmuł, mają pOlprz.eZ kh użycie wZffiQ'cnićskuteczność słów malgicznych. Nadto używanie słów .,. �100 UIRSIZ:tJILA LEHR modlitwy jest dodla:tkowym argumentem przemawiają'cym za pT7.etrwaniem -co prawda sporadycznie - tych zabiegów mag.icznych po dzień dzisiejszy. Niektórzy informatorzy uzasadniają wylkonywanie praktyk. magi!cZllY'ch- niezgOldnY1chzzało:żeniami religii k.atoh~kiej - w 'ten sposób, że na spowiedzi, w której to wyznali, iiż talk c,zynili, ksiądz nie uznał tego 'za gr~ech, ani też nieza:bronił ibh wy:konywania z tej ra,cji, że używane LOiI'mułyzawierały słowa modlitwy. Talk więc swoista konfiguracja oxałna predys1tynuje te formuły do nazwania ich magiczno-religijnymi. Są one ty:pową i1I:U1Stracją porzelk,adŁa:"PanuBo.guświec1Jkę, a diabłu ogar€lk" - w myśl którego ,bowiem talkie obustlronne zabezpieczenie jest pewniejszym gwarantem pomyślnych efektów zabiegu, jak i wypowiadanej formuły. Wspomnieć jesZicze należy o stasowanych sposoba'ch rnają,cych ustrzec czy to zwi&zę 'czy teri; ciłowiekJa, 'Prred złym spojrzeniem, a które prarktykowane są j.eszcze Wis'Pół'cześnie. Do znanych na ter'enie badanych wsi apotroipejli należą np.: cz€['Wone wstążeczki dawane niemowlęciJu bacrdzo podatnemu na uroki, czy czerwone "chwosty" zawies'zane pirzy uździe konia 7. Nie natrafiono wprawdzie w tereni'e na uzasadnieIlli'e stosowania właśnie cz,erwonego koloru mającego jak 'W1iadomo'charalkt,etrmagkzny. Jedynie spotkano się z wyjaśnieniem, iż ,kolor ten przy'Ciąga tzw. pierwsze spojrrenie, które niejednokrOItnie bywa groźne w skutrka,ch. Tak więc ewentualny urolk padnie w pier'wszej kolej,ności na ową "stążeczkę", czy "chwost"; drugie spojrzenie, jak podano, nie może już zas2Jkodzić, Do innych znany'ch sposobów stasowanY'ch rówIllież do dnia dzisiejszego należy wypowiedź odpowiednich słów, np. gdy po raz pierwszy ogląda się nowonarQdz,one dziecko, czy zakupione właśnie ,bydło, mÓWlisię: "przez urok", lub "bez uroku", względnie "na psa maik", llulb też należy spojrzeć w, pierwszej kolejności na swoje .po'zndklCie. ProfHaktyczne stosowanie środków zalbezpieczającY'ch przed UTokiem poZJwalana stwierdzenie, iże wiara w urok przetrwa'ł1a, '00 ni,ektórzy informatorzy podikJreślają deklarując nieraz swą I"kłonność w tymk!iexunku bez szczegó:lnej obieikcji. J'€lst to zjalwiSlko,przynajmniej dla większości, naturalne, nie podciągane na'wet pod zaibobonczy przesąd, zatem przyznawanie się do tego nie przynosi ujmy, ani też nie naraża na WyŚlInianie. Przetrwała w:ięc wialI'a podtrzymywana tiradycją, środki ochtronne stosowane na ogół powszechnie, formuły magiczno-religijne i w bardzo nieli:cznych 'wypa.dJkach stosowana j.eszcze w Ilata'ch70-tycih XX wieku 7 lR6W1Iliież OT'SZJaik: wels'ellny roien!ił ~ię c~eTlwlienią, by pI'lzYlpatdilm'We Slł1oljreenIe n!ie PI'lZYnJ~os,ło nlelSlZlclZęŚlcLa mlJod'ejplllrne (O. K'OilIbemg., Pomorze, t. 3.9, Wrooław 1005" s. 5; R. Kculk/ier, Luilorwe obrzędy i zwyczaje weselne na Kaszubach, W'a1'lSlzal'Ma 1 9l'7(5,s. 100>6). i �Urok 'IDaspelkcie ddabań mlJ;giczno-r,eliigijnych 101 pTakt)"ka związaJIla z odczynianiem uroku. Natomiast na ogół j'Uiżnie stosuJe się praktyk tego typu. Jak s,twierdzono, mieszkańcy WISina ból głowy biorą tabletkę z krzyży(kiam, a z chorym bydłem !Udają się do weterynarza. Jednakże na tle tej współczesnej wsi ~dącej z postępem również i w dziedzinie kulrtury zdatrzają si~ ewenementy. Przypadek odczyniania uroku z zastosowaniemzaihiegów magicznych miał miejsce w Obidzy jeszcze w 1977 roku, a odnosił się do zamoczenia konia 8. Należy on do jedynego, z jaikim się zetknięto w trakcie prowadzenia ktllkuletnich badań w BeskJidzie Sądeckim i Śląsklim, ale czy w istocie jest jedynym? Jest spraJwą oczywistą, że wiele osób nie Iprzyznałoby się do wykonywania zabiegów magicznych w XX wieku z obawy przed wyśmianiem, zlekceważeniem mimo, iż do wiary w urok przyznają się, jaik gdyby te dwie sprawy nie były ze sobą zWiiązane i nie stanowiły oikreślonej całości. Powszechne stosowanie jeszcz'e na przełomie XIX i XX wieklu zabiegów maglicznych, a ,występujące niejednokrotnie wspókześnie, zdaje się znaj!dować stosun/kowo proste uzasadnienie. Niski poziOll1loświaty, za,cofanie gospodarcze, nędza i ciemnota panujące na wsi po1skiej tego oikTesu implikorwały kh istni'ell1ie, jak i ugruntowywały egzystencrję irracjonalnych zachowań. Czynnrkit'e były hardzo sprzyjającym ~limatem dla rozwoju czy później kontynualcji działań magkznych. WSlpókześnie, a więc biorą'c pod uwagę 1al1:aSD-te XX wielku, wypadki te 2idarzają się już coraz rzad:zJiej, nie mniej jednak mają one miejsce. Dzieje się tak - jaik mo~na przypuszcz,ać - z killk'llpowodów, a to głównie z 'przywiązania do tr1adycji oraz presji ludzi star)1lch. Już samo po8 Wisrpoonniamy zahLeg magiJc:IlIly miał mlejls/c,e w Lipcu 11917'7 r. we ~s!i ObliJdza w woj. nowosądec,klim. UI'ok odczy1niała 44-letnia kobieta posiadająca wykształcenie pordrstaw/orwe. Kiobiierta wY'j'a:śniła, ile me wie d'la'CIZJetglQ właśnie do mej 'l;W!rócono się z prośbą o odczynianie urolku zadanego koniowi, jako że nigdy przedtem tego typu prakty,k nie wykonywała. Nadto dodała, iż sama radziła, aby wezwać weterynarza, a dop.ieDo gdyby ten nie pomógł, odczynia,ć urok. Jednakże st'arzy ludime tam będą:cy O["lzelk,lli,ile nrie ma wąItIPLiJWO'ŚCli 00 do t,eg,o, iż uToik zOlsitiał zadany i jaik SitM'liendiz:iła ta korbiert:a, datią'c jedinolznalc:znie dro ,'l;rOlZlUmienia, iż c'zy1I1liła to nie z wła:slnej w,owi, musiała - zmUISizona prnez sit:a['Sizych, 00 rów:ni'eż podkireśHła - o:dazYlniać urrok Po talk obisTllernyJlTIWlSitępie, jakd uC zymlla clhcą:c zapewne wyrtłuma/crzyć się, iJż 1"01a w jalk,ie'i wYlsltąlpiła zostaŁa jej pl1zYIPiJSlana, prlZy1sitąjpiła do s'z.oz,egóbOlw,eg0pr1zedisitalwi enria zabiegu margircznelg10 j'a,kli zals~'o:solwała, by Tlatować zauroczornego k1onia. Zastanawiająca jest metamorfolza psychiczna tej kobiety, k1t6ra piOiclząrtJklOIWO W orgóJe nie ohciała na t'en ternalt l'OIzJmawiać, pOltem - zadhęcrona i uspdkiod,ona oświaidiClZJerniem, iż jej wy\pOIwiJedź nie będrzJ£e and naigrana, ani zapisana, co praWlda z OIpolraJIIlli, zarozęła r'l:!lla'cjonJolwć prlZelbiieg OIweg,o 7JoJbii'egu. W traJkrci:e drI'olbii'anJg;CJIW'egro OIPOlwiaidan,ia, połąlc,zonego zg,esit~kiu'llalcją i zaimlpr101wiJzowaną slcenetrlią, zalPoonniała o ~sze1'miJch obawach i z t,OIkru jej na:cracji, emocj'onalneg,o napięc,ia jallcie t'QIW,afZYlSrzyŁo gesltiOlITIi słorw,OIITIOdIllO/SiHosrię WlI'arżen~'e, że pl1zerlYlwa to zdal1zenie po raz WltÓlry. Go do Sizczerroścd jed wypolWliCld:zi i z.adho·, wania ni'e mOigbo być żaidinYloh zasltirlz.eżeń (1151&5). . 1 1 �102 UlRSZULA LEHR jęcie "tradj'lCja" podkreśla, iż malmy do czynienia z zap'leczam histOrytcznym obyczaju 9. Zmiany w świadomości howiem zachodzą znac:lJniewoln1ej niż to ma miej'sce w !kulturze materialnej. Obyczaje i zwy'czaje zdet€rminowane historytcZinie pozostają w mniej lub bardziej zmienionej formie, a to w posta'ci reliktów .czy :przeżytków. Przekazywane z ,pOkolenia na polkolenie, uwarrunkowane tr'adycją trwają szczególnie mocno jeśli już nie w zachowaJniu, to w pamięci ludZJistarY'ch. Ogó1nie rzecz biorąc człowiek UJCieikasię do d7Jiałań magic:zmych w ohliczu niemocy i beznardzi,ejności wohec wydarz·eń :?Jewnętrwych.W 'środowiSku W1ejskim mogą to 'czynić ludzie starzy, a .za'chow.ania ich tłuma·cz.one są 'trady'cją, młodzi natomiast uciekają się do nich gdy zawodzą środki racjonaLne, lub też celem tzw. podwójnego zabeZlPicczenia. NliejednoikTotniebywa i taik,że dzia'łanie ludzi młodszych odbywa się na skutek presji wywieranej przez ludzi starYICh wioczących w wię\kszą efektywność i i skut€cztność działań irracjonaln}'lch. Nadto trzeba tu wspomnieć o bardzo istotn}'IID aspekcie towarzyszącym dzi,alaniom magicznym na marginesie samych praktyk. Wszyscy, z któr}'IIDirozmawiano, są wyznania rzymsko-katoliokiego. Zazna,czono, ,że więlkszość z nich do chwili obecnej jeśli nie praktylkuje zabiegów magic~nych, to przynajmniej stosuje środlki zapo·· biega1wczo-ochronne. / PowyżSze spostrzeż'eflJia uzyskane na bazie badań empirycwych znalazły .po:twierozenie w literatUJTzeprzedmiotu t~umaczącej tponieikąd pTZyczyny egzystowania pewnych, sprzecZJnych 'l reli:gią .zachowań, samej wiary w ur.cJlkczy w koń'Cu uzasadniającej w jakimś stopniu ikoegzys1tencję przeszłości ze wspókz'esnością. A zatem mOlŻillawyodrębnić trzy jak gdyby podstawowe zespoły o 'Charakter'ze psycholog~czno-elkonomicznyrrn: 1) myślenie prelogic:zme, 2) synlklretyzm chrześcijańsko-magkzny, 3) nierównomiocny rozwój bazy w stosumoou do r.adbU'do'Wy.Myślenie prelogiczne cechuje ludzi .p iel'wotnych, ale odnosić się ono może i nie jest obce ludziom cyW\ill.'izowanym.Tajemnka owego myślenia, jak podaje Meyer-Ginsbergawa 10, kryje się w chęci czlowieka bYlCiasU,niejszyrrnod zastanej rzeczywistości, po częścital1cie zaspokojenia własnych .amibicji, że można przelamać .prawa r·ządzące świaltem. Przenosząc tak'ie wyjaśnieniana tpł'aiszczyznę:bardzłejza'wę;żoną do umysłowości wiejskiej można by podJkreślić - tQibokchęci iJ:nponow,anilainnym swą :siłą ~prz€'łalmywania tego ·co środki racjonalne, empi!Iiia,.zwa;1czyćnie umieją - slu:sz.ność i zasadność owy'Ch zabiegów irracjonalnych. Przekorność ta, być może nie w pe'łni UiŚwiadamiana, bierze ,<;ię s'itąd, iż 'W świ,adomości -ludności wiejskiej istnieją iIlie}ednokro.tnłe dwa systemy wierzeń, iktóre z natury swej wylklu1czają się nawzajem. Na..leiŻytu' wspomniana w konkretnym 9 10 E, Sapk, Kulturo, język, osobowość, Wlall'lSlZalWa 19r718, s. 225 - 226. J. S=~, OSQbowość a 7"eHgf'a, WKllMzawa 1979, s. 217rt - 271ft �Urrok w aspekcie diZltawń magiczrno-rreligijnych 103 omawanym przypadku wiara ka'toliclka i wiara w dzla1ania irra'cjonalne. Jednaikże 'częs:to ~darza się, że te dwa systemy łą'czą się ze sobą i tworzą, jak podaJe Arnaudow, systemo:kreślony ipTZ2Z ,niego mianem syn'kTetyzmuchrzoocijaIlliiko-magicznego 11. nO'plli5ZlC~a 'on wykonywanie praktyk m~iczn)llch pr'zy za·chowaniu wiary i pełnej świadomoś'ci niezgodności tych2ie z nakazami chrześcijańskiego wy~naJnia. Trzecim momentem, który ma równi-eż zas,adniczy wpływ na egzystencję zahiegów magiczlllych, jest z marksistowSIkiego punlk.'tu widzenia nierównoonierny rozwój bazy w stooun!k!u do nadbudowy. Baz,a, a więc całe zaplecze gospodarcze, e:kollJOIIDiiClzne i społeczne, rozwija się znacznie szybciej, postęp dokonuje się niemal na oczach rosnącego pokole:nia. W na'dbudowie natomiast, zawierającej całą .sferę życia duchowergo - tak trudną do uchwyc€'nia i niewi:doczną sferę życia kulturowego, postęp następuje wOilniej. Roz'wój hazy -pocią:g.a.za sobą rozwój nadbudowy. I tak zdarza się, iż zaiSJtniały w XX wieku IpOStęp w nadbudowie odpowiada nieledwie XIX-wiecznej bazie. Dziej.e się tak dla'tego, że wsze1Jkie zmiany, innowacje, widoozne są przez wszysrtJkiJchi przyjmowane są chętniej z racji namacaln)llch i Wiidoczn)llchna codzień efeiktów. Dopiero do tak zaistniałej sytuacji musi się dostosować świadomość, której to proces prZledstawiania odbywa się znacZlnie wolniej, wziąwszy pod uwagę chociażby wymienio,ne już czynni:ki: tradycję, pr'esję ludzi starych, myślenie prelogi,czne, czy w końcu synkretyzm chrześcijańsko-magiczny. Mamy do czynienia z jeszClze jednym zagadinieniem, które wy:wiera istortne piętno na wszelkich działania·ch ludZlkJich.Mowa tu o wiedzy, warltościa-ch i pos;1;awa'chzawierających się w nazwanej prz-ez Lintona 12 warstwie psychologicz.lnej będącej tzw. Uikrytym aspektem kru~tury. Wy2iej wymienione czynniki łącznie z waT'stwą psychologi!czną stanowią swoistego rodzaju strukturę warunlkującą rodzaj ludizJkiego za,chowania: racjonalnego wZlględnie irracjonalnego odnośnie do oIkre'ślonej przez rzeczywist-ość kulturową sYltua,cji.T,rudno tu wskazać na którylkdlwi-ek z wymienionych czynników, by był owym decydującym w .przyjmowanliu określonej postawy człowieika w sto\Slunkudo działań magicZlny,ch. Są one bowiem nierozerwalnie ze sobą związane i wspólzale:ime. Można pTlZypus~czać, iż taka konfiguracja czynników będzie towarzyszyła człowiekOWIizaWSZle,a przewaga jedny:ch nad drugimi w dokonywaJniu właściwego wyiboru postawy zależeć będzie Oldniego samego. Pr~edsta'wienie w niniej\Szy:mopra1cowaniu zagadnień uroku izwiązanych z nim praktyk magircznych jest 2laledwi€ zasygnaJi'wwan1iem tychże zjawisk ina ma~ginesie badań terenowy-ch nad demonologią, prowadZiOny-ch we wsiach Beskidu Sądeckiego i Ś,ląski-ego.W związku z niezWy1kle 11 P. BOtgattYll1iew, S.emiOityka kttlwry Iudowe~, WamS!Z3.lwa 12 R. Lin;ton, Klulturow,e pod,starwy o,solbowości, W,aa'lSlZaJWa 191715 s. 1'8. 19175, s. 4. 1, �104 ciekawym i równoczesme złożonym charakter'em tego typu zjawisk kulturowych pastulIUje się dalsze i bardziej dogłębne bada'l1li&oraz anafiJzy w odnłesieniu do społeczności wiejskiej, a :być może i w ro~sz.erzeni'Una spoJ.eczmośćmiejską. Jak się uwarża, kontynuacja 'badań nad tymi zagadnieniami mogła by przynieść niezwylkle ciekawe ;re'Zultaltyi ukazać w zupełnie innym świetl'e kiuillturę duchową nie tylko wsi, ale i miastecz'al,{ czy miast. URSZULA LEHR A SPELL AS A MAGICAL AND RELIGIOUS ACTIVITY (Summary) A spell is a cultural- phenomenon known not noly in traditional folk culture. Field res·earch oarried out nowaday:s ID Ca'rpat!hian villages Obidza, Łąck (Be~kid Sądecki), Istebna and Brenna (Beskid Sląski) has shown that it is still a part of magical rites although infrequent. The structure of these rites are of a two-stage nature. The first stage is the statement of whether the spell was actually cast or not. The second stage is the actual breaking of the spell, if it indeed was placed upon someone. In the second stage three different variations in performing these rites are distinguished taking into consideration the materials and implements used during the magical spell. Variation I is one of the most common, in which ordinary water and glowing embers are used. Variation II is equally well known in the villages investigated. During this magic rite are used men's, women's and children's underwear. Variation III is quite rare. In this magical rite a broom and a sieve are used in addition to the water and glowing embers. Variation IV is a kind of "first aid". It does not depend on the use of any implements or magic formulas and can be performed by anyone. Macical rites connected with the incensing of the enchanted person or animal form a separate group. Magic words are usually spoken during the performance of magical rites; three groups of these words are distinguished in the villages of Beskid Sądecki and Beskid Sląski based on the ethnographic material collected. These groups of formulas give evidence of the usage of words from prayers along with words having magical character. To the materials used nowadays with the profilactic character belongs a varied number of apotropaic items. Besides these certain forms of behavior still prescribed in the villages investigated have the similar goal: protection of a person or animals against the eventual casting of a spell. The continuation to the present times of this still existing belief in the casting of spells has been determined by the following factors of psychological and economical character: 1) p~elogical thinking, 2) Christian and magical sincretism, 3) unequal development of basis in relationship to superstructure. These factors explain the present day existence of this cultural phenomenon, which should no longer exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/159f308219d68035e094b536ad137a13.pdf 015c245b61ebf10fe379d403cc3694af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1811 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1678 Title A name given to the resource Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.197-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 6:5, 1981 JERZY ADAMCZEWSKI CHRLSTO WAKARELSKI A ETNOGRAFIA BUŁGARSKA W ikwłetniu 1980 rotlm zmarł w So!fii prof. Chris,to WakareL<;,ki,senioT etnograLfii bułgarsildej, na'jwYlbitniejszy pT':GOOstawicieltej dyscypliny lIlauki w Bułgarii. Związany był wieloma wię;zami z Polską, w której miał wiedu przyjadół. Wkład W,akarrelskiego iW etnografię bułgarską jest nieoceniony. Napisał 209 pra1cobejmują'cych różne pła\S'Zczyznynauiki, a ilość wszystkich publikacji pr:z€lkra'cza liczbę 1000. Pełna .bibliografia prac Walkareilslk:iego prezentuje szeroki wachlarz podejmowanych tematów i charakteryzuje jej autora jalko człowieka o szelfokinn horyzoncie za'interesowań, które wrazze2'Jdobywanym .doświadczeniem haidawclZym pozwo1'iły na podejmowani,e wielu różnoTlodnYlchprac naukOlWo-hadawc,zY'chbędących w wielliudziedzilna,ch pioni'erskiml ,na gTuncie nauki buł,garrSlkiej. Ohristo Walkar,elski UTodził się 15 XII 1896 roku we wsi Mamina Klisura w oka-ęgu Pazardź'ijs'kim. Gimna'zjurrn u1mńczył w Pa'zard!żik, a od 1919 do 1923 roiku studiował :filologię słowiańską na Uniwersytecie w Sofii. W latach 19,2,6- 19:27!Stuidiował w Warsz'awie u !prof. E. Franikowskiego i St. Poniatowskiego. Szczególnie cenne były dla późniejszego etnografa badania terenowe, które prowadził wraz z prof. E. Frankowskim na Ma!W'WlSzu, KurpiowS'zczyŹJnłe i Podhailu. Wakareliski zapolznał się 'Wtedy ,z metodami pracy naukowej, które później wykorrzystał w swoich e!ksploraocj:a'chterenowych na1ierenie Bułg1arii. W 1927 roku poznał w Sofii proJf. K. MoS'zyńskiego. I ta znajmność nie pozostała bez wpływu na dalszą działalność naukową Wakarelskiego. Dwuletni pobyt w Polsce pogłębił znajomość języka i kultury po1gbej, o czym niech świadczy fakt pTzetłurrnaczeni:a na język ibubgarski Chlopów W. Reymonta. Grunto'wne stUidlia w wi'ellu ośrodkach europejskich pozwoliły Wakarelskiemu zapoznać się z ,prolbl1ematy'kąetnogiI'aficzną środkowej Europy. Przebywał on w Budapeszcie (1930 r.), gdzie zapoznał się z etnografią węgiemką omz joej wzajemnym/i ko.ntaktami z -etnografią słowiańską. Wakarelski nawiązał też lwrntaikt z wieloma 'etnografami węgierskimi. Poza Budapesztem był równ1<eżIW Wiedniu (1937 r.), gdzie konsultował się z prof. M. Haherłandem i koryfeuszem etnologri S'zwed711dej,prof. S. Eriksonem, ponadto przebywał w Heiłsinkalch (1937 '1.'.) i w CzechosłowacjO.1~1938r.). �198 JERZY ADAiM1CZEiWSKl Po powrocie do Sofii ,peŁnił w la!ta1dh1927 - 1941 funkcję asystenta, a potem kustosza w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Sofii, a między 1941 a 1944 r. Walkarelski był dyreiktor,em Muzeum Narodowego w Skopje. Od 1949 do 1962 roku p:t"<'wował w IiI1stytucie Etnogr,afii i Muzeum w Sofii 'kierując sęikcją kuUurry materialnej. ;Wydaje się, j,ż poibyt Wakarelskiego w Po'lsoe stał się momenltem przełomowym dla jego dalszej kariery etnogTafa. Uczony zawarł szer,okie znajomości zetrnogTafami polskimi, a szczególnie z K. Moszyńsikim. Studia w Warszawie - jaik pO'wie'dz'ie<liiŚmy - wycisnęły swoje piętno na da1sz'ej działaLności Wakarelsbego. W hadaniach nad bułgarską sztulką ludową zauważyć można poglądy i metody E. Frankowskiego. Zainteresowanie proiblematyką TOZWOjUprOloesów kulturorwy,ch, migracji i dyfuzji z:azna'czyło się wyraźnie w pmca,ch dot)'lczących obrzędów, szczególnie pogrzeibowych, Izapewne ,pod wpływem St. Poniatowskiego - repre~e.ntantj;asZlk,ołymigra'cyjU'O-historycznej w Poihsce. Christo Walkarelsk!i był w zasadzie piI'zedsitawicieiLemewolucjonizmu kryty'cznego, choć wiido'czne są też wpływy ZQrÓWinO ewolucjonistów, jak i szkoły socjologicznej w etnogT'afii. Na gTuncie etnografii bułgarskiej Wakare1ski był pierwszym, który uważał etnografię za naukę o życiu ludu w caŁości. Badał również folkJlor w aspekde e!tnogT,afri'cznym,ZP szczególnym uWizględnieniem jego funikcjonalnego znaczenia w żyeiu ludu. Prace W,alkar,eilskiegocharakteryzują sięczę'sto nowa,torskim spojrzeniem na badane zagadnienie. W swych badaniach nad 'twórczością ludową nie ogTaniozał się tylko ,do opisu, ale 'StaTał się również wyeksponować genezę i rozwój historyczny badanych wytworów kulturowych. Jego bogate zainteresowania humanistyczne i bog.ate doświadczenie badawcze pozwalały na podejmowanie wielu różmorodnych prac naukowo-badawczy,ch. Badał i opracowywał pr,aw~e wszystkie działy bułg,arskiej kultury ludowej. Z dZliedz:iny iku l t u r y m a t e r i:a l n e i na plan pieTws'zy 'wysuwają się badania To'lnictwa. Sz'czególne zna,czenie posiadają artykuły ogłoszone w la,ta'ch 1929 - 1943 pod wspóLnym tytułem 1z weszczestwenata kultura na Byłgarite, zamieszczone w "Izw.iestija na Nrlrodnija Etnogr,afski Mur:oejw Sofija". Studia te, oparte ,na malteriala'ch zebranych w czasie badań terenowych, ;;>:awi,erająpT'z,egląd podstawowy.ch typów tradycyjnych narzędzi rolniczYIch używany'ch w BułgaI'!ii WT,azz o:kreś:leniem ich genezy oraz his'torią ich rozwoju. Innymi pracami godnymi ;zanotowania z t'ej dziedziny są: Ostatyci ot bezpułżno (moticzno) ziemiedele u Bułgarite, gdzie Wakarelski prezentuje ten typ rolnictwa charakteryS'tyczny głównie dla rejonu StaTej Płaniny, oraz artykuł Sledi ot ednopołnata ziemiedelska sistiema u Bułgarite zamiel.'>Z'czonyw "Etnografii Polskiej" 1960, t. 3, s. 40S - 420. Systematyczne badanra tradycyjrnej �ChT'i;sto Wak·atrelski a et,nografia butgatrsJoo 199 , kultury mat€rialnej prowadzone od 1929 roku stanowią punkt zwrotny w dziejach etnografiIi. b~glarskiej. Wawelski jaJko pierWBzy w Bułgarii prowaJdził eksploracje tereno'we na tak szeroką skalę z wykorzystaniem naukowy;ch metod zbierania materiałów. Naukowa metodylka 'Prac terenowych pozwalala srpojliZJećszer,zej na badane zagadnienia, będąc }ednocześnie podstawą illlwkowego opracowania zbiorów. W badaniach s z t u k i l u d o w e j Ch. Wakarelski podkreślał wyraźne mleżności między zagadnieruiami arJtystyc:zmejtwórczości ludowej, a warunkami środowiska geograd:icznego i charakterem kultury oraz wzajemne powiązania pomiędzy poszc'llegóJJnymigałęziami s:ztu!ki. W~arelski uznawał szttukę lUidową jaJko isIlt€gralną część cał,ej kultury ludowej. Badania jakie podejmował w If;ym zakresie były często pionierSkie :na gruncie nauki bu~garlSkiej, jako ~e sztuka ludowa nie stanowiła zbyt 'często penetrowanej dziedziny ikultury. Już w pierwszych Jaltach swojej naukowej działalności napisał artykuł Poniatie za izkustwo w narodnite pesni(Sibo:rmik "Byłgal'ska Recz" 1931, k:n.. II, s. 71- 75). Z innych prac zzaIkresu szt'U1ki'ludowej wymienić należy dwa aTtykuły 1lraktują'ce o estetyce - Bieleżki po muz.ikałnata teorija i estetika na naroda '("IzWlies'tija'na lnstitutza MUJzika"1957, kn. IV, s. 12'3- 1158) oraz Prinos kym estetikata na byłgarskija narod ("Izwiestija na Institut za !:whr. Lzkustwa" 1958, kn. U, iS. 137 -161). Oba :te a'rty.kuły stanowiły po,dstawę dla syntetycznego opTaco:wania 'Problemów ludowej 'e'steitytki - Prinos kym izuczawanije na naszata narodna estetika("Sib. PrOlblierni na Izkustwo" 1970, kn. I, s. 13 - 26). Wakarelski często powracał do int'eresujących go od da'wna 'ZJargadnJi€ń sztuki ludowej, OIgła'Szającz tego zakresu szereg cennych rozpraw, jak: Byłgarsko nar6drio izkustwo (1963 r., II wyd. 1969 T.), ibędą'c-ejsynt€zą bułgarsk'i:ej sztuki ludowej, or.a'z artylkułz 19,67 roku Specyfikata na bylgarskite narodni izkustwa (Izkustwo i narod, s. 89 - 109), !będące próbą anaJ:izy i 'Porównania oech bułgarskiej sztuki ludowej ;na tle Ipoiłudnio'Wosłowiańskim. Piierwszym eta'pem ,na ,drodze stworzenia !przyszlej syntezy huł.g,arskiej kultury ludowej było iPUJhhlmwanieIm n o g r a f i i. Zawierały one wyniJki badań pro:wadzonych 'w 'poszczególnych T-e;g1onachkraju wśród różnych grup etnograrfrc:anych. Pra,ce nau.kow-e typu monografii stanoWiły i stanowią w Bułg,aTii nadail podista'wowy sposób opracowania mateI'liału €'ffipirycznego. Często są one ostatecznym 'Wyinikiem opracowań. Dla Waikare1:slkiegomonografie staiIlowiły zaś podstawę dlla· dalszego opracowania juź w fOTmiesyntezy. Spośród wszystkich gr1Jlpetnogr,aifi:c:anychuwagę ,Wakarelsikiego !przyciągnęli szczegó1mieTrakijocy (Frakijcy). Rezulta,tem tych zainteresowań była wspólna !praca WakaT€lkskiego i języka-znawcy Mładenowa - Bit i ezik na trakijskite i małoazijskite byłgari (1935 T.) zajmująca czołowe ° �200 JERZY A:DAMCZEiWSKI mIeJsce wśród O'pracowań tego typu. Stanowi ona zmakomiie źródło informa'cji o tej grUiPie etnOlgra!fiQZ1Ilej, mirrno iż była lIlapilsana Jeszcze w latach 'trzydziestych. Najwięcej pra'cz dziedziny f o l iklor u. pojmowanego baTd:zo szerolw, ogłosił W,aikarelski z za1cr,esu pieśni historyczlllo-epi,ckich i weselnych. W poznaniu folkłoT'u weselnego olJbrzymią rolę odeg;rały materiały z badań ,terelIlowych zamłeszczone w pra,cy Swatbenata pesen. Miastoto i służbata w swatbenatija ob red opu:blilkowa'nej w 1939 r. Praca Ita jest do tej ,chwili jedną z /podJstawowych 'Pozycji w doTobiku badawczym tej dzi'edziJny folkloru nie ty~ko w etnogTafili bułgarSkiej, :ale rÓWlnieżi w europejskiej. Oparta na szerokim tle porównawczym, ukazała miejsce, funkcJe i 'zależności pieśni od posz'CzegÓrlnychakcji obrzędu weselnego. Autor wykazał rÓWiIli~ wzajemrne powiązania pomiędzy poezją weselną a olbrzędowością. Drugirrn poWlażnyrrnstwdii.um'z ,za'!.rrJesu folkloru jest Byłgarskata istoriczeska pesen. W pracy tej iWa1karelski siarał się odpowiedzieć na pytanie związane IZ genezą 'Płeśni h'istx>ry,cznejoraz jej 'pó1miejszego rozwoju jako /przejawu kolejnych ietapów 'w rozwoju ludu bułgarskiego. Pr'awie wszyscy ibohaterowie ibułigarSkiejepiki ludOlwej są post:aciami his'torycznymi, a pieśni doty,czą s~cz,ególnieokresu po pojawieniu się Turków na półwyStpie Bał1kańskim w XIV wieku i późnliej. Zainteresowania Ch. W,akaTlel61kiego skierowane były i na h 'is t o r i ę e t n o g r a f i i bułgarsikiej i 'jej c:zołowych przedJsuawłcielii.Już w 1929 roku napiJsał artykuł omawiający dorobek współcześnie mu pracujących etnografów i fo,l'klorystów, 'POPrzedzony hiJstorią za'iinteresQwań etnogra£i,czmych w Bułgarii. Pó~niejsze prace do,tyczące ,znanych badatOzy, !lip.: hra,ci Miiladinowych,K. Szalpkarewa, G. S. Rakowskiego, I. SziJsznnanowa, zawierały dane o ich pra'cy nauilmwej i wlkładzie w 'etno'gTafię bułgarską. Kon:talktyz etnografami '~eski:mi :i słowackimi datujące się od 1937 roku dały asumpt do krótkiego zarysu Zasługi na widni czeszki i słowaszki uczeni za rozwinieto na byłgarskata etnografija do 1945 r .. (Sb. "Spravy Oblastniho Muzea Jihovychodni Moravy v Gottvaldovie" 1966, t. 4 - 5, s. 147 - 155). Na uwagę JZalSłUlguj1e rómnież p o p u l a r y :za Ito r s k a działatlność WakaTelslkiego w 'zaikresie wiedzy etnografIcznej, !ponieważ do popularyzaClji przywiązy~ ał on zawsze dużą wagę. Był więc WakarelLSikiautorem wielu aTtykuł6w .nakmślający,ch celIe i zadania e.lmogra!fiiijako nauki oraz przedsuawiających Tolę i miejlS'ce !kultury ludowej w rozwo'ju społeczeństwa. W swoich artylkU:łalchW,aikarelslkistarał 'Się wychodzić 'poza ramy etnografii, aby pr:zyibhżyć j'ej ,z,nac:lieniejako składnika bułgarSkiej kultury narodowej. Badając zagadnienia tradycyjnej kultury ludowej wychodził z zało- �Christo WakareLski'a etnograjiabutga.rska 201 żeń deltermini:ZlIIlugeogra.fkznego, jak równie'i: niektórych :twierozeń ewolucjonistów. Wakail'elski ibył :na grtlJnaie nauki bułgarsJdej prelk.ursorem klasyiiJka'cjiwy,t;worów kUIHury ,ludowej. Dał prymarne rw etnograd:ii bułgarski.ej typologie odzieży, iIlarzędzi rolni:czy;ch, warsztatów tkackich. Stosowane typologie pozwoliły okr,eśEć obszary różnych grup etnograficznych w Bułgarii: Szopów, Polja;filców, Rupców, Dabrudżanców, Bał'kan,ców, Til'alkijców,M:akedotnców. W zalkreS'iekultury materialnej !był r6rwnieiŻzwolennikiem opracowania wyników ~loracji terenowYich metodą 'kartografii etnografioznej na tle porównawczym - południowosłowiańskim, 'Czy jeszcze sz'erzej słowiańSkitrn, wychodząc z załOlŻenia, iiŻkartografowanie zjawisk kulturowych jest koniecznym etapem opracowamia ma,teriałów empirycznych. Wakar€'l:ski wrzeczywistnił ideę M. ATnaudowa o przydaitności kartografowaniJa zjawiSk etnogra,ficzny.ch, wylkonując pierwsze etnograbcme mapy Bułgarii . .w oikresie powojennym .pojawiły się w Bułgarii pierWlSizeprace syntety;c1JIlei pierwsze ,zarysy hilStorY'C'mlo-.e:tnogralficzne. Wśród nich niewątpliwie na pierwszym miejLScuwymienić należy dzieło Wakarelski-ego Etnograjia Bułgarii. Praca ta ukazała się w Polsce w 1965 roku. Jest ona podręczmikiean etnografii (bułgarSkiej. NapilSanazootała IWr'ezultacie wieloletniej pracy lterenowej autora. Jest Ito,praWldziwekompendium wiedzy,zaw.ierające opis tradycyjne'j kultwry ludowej do 1944 roku. Ma,teriał jest w dU!żej mierze stypologizowany, a Większa jego część skartografowana. AutoT określił etnografię 1alkonaukę o !powstaniu ludów, jego życiu i ,:formaah tradycyjnej kultU!I'Y.Ma'teriał etnograficzny został podzielony lIla C7ltery .działy: kulturę mateil"iaJną (łącznie zilIlStrumentami muzycznymi), kul,turę społeC7iI1ą('tytpy rodzin, I(jbyczaj.e Toozinme i ikalendar:zowe), kulturę duchową '(w~edza lU1dlOwaomz wieTzenia religijne) oraz sztukę artystyczną (podania, 'Pr1zyslowia, zagadki, folklor, muzytkę, pieśni, taniec i teatr ludowy). Dzieło io jest pr,zepojo'ne ideą ocalenia od .zapomnienia /bogatych ,tirteścidawnej !kultury ludowej, jej słowiańskiegocharakteru i specy!filki Ibułgail"skichcoch z:anika,jących 'Coraz bardziej w proce:sie szylbkich przeo:bra'żeń, jakim ,podleg.a współczesna kultura. Dodać ,należy, że Ibułgarslkie wydani'e Etnograjija na Byłgarija uikazało się w Sofii dopiero w 1974 il'dku. Było 'on{) macznie !pOSZeTzone,liczyło ponad 800 stron i zawierało 'W pierwszej ,części zarys historii etnografii ,bułgarskiej, czego brak jest w polSkim wydaJniu. Wielolkrotni'e spotkać mOQ:JnawiliJteraturze prz,ed!miotu określen'ie, że Wakarelski jest nzeczywis1tym JtWÓ1'lcą W\51półczesnejetnografii bułgarnk.i-ej. I jest to zgodne :zprawdą, żaden !bowiem etnograf nie Wniósł tyl1e nowego co Wakar,eltslki.Badał a'ktuallny stan ibułgarstkiej iku,1tury ludowej takie .było bowi'em jego główne :zało,żenie .badawcze. Z:a:znaczyć jednak �Jm.zy 202 ADA1MCZEWSKtI trzeba, Ż€ 'PUlbUkowanemateriały z 'bardań terenowych Iza!wszebyły poszerzone o g'enezę, .etymologię czy typologię badanych wytworów kulturowych, z'w!aszcza z dziedziny IkuHury materi:allnej. Stosowa,na metoda porównawcza pozwalała na ukazanie zjawisk dyferencjacji etnicznej, jak również iillipalkty !kultur lUJdówsąlSiadujących z Bułg.arami, czy wresrwie relikty kuQtur różnych kompo.nentóweitnolSu hułgarrs1uego. rWakarelski nie 'zaJnie!dlbY'wał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej. Był ido:slwnałym propagatorem bułgarskiej kuJ/tury za graJnicą. Wielopłias2Jozyzno'wa, pełna inwencji i zaangażowalIl'ia praca naukowo-ibadawczaprzyniooła !IDU uznanie IW:kraju ,i po'za jego grankami, Iczegonaj1epszym dowodem było powołam.ie go na honorow€lgoczło.rrka s,zeregu europejskich towarzystw etnograficznych i instytutów, m. in. Towarzystwa Anitropologicznego W Wiedniu, Węgierskiego TOIW:arz)'l,'itwa Etmograficznego w Budapeszcie, Ugrofińskiego Tow.arzystwa E<tnograficznego w Helsinlka,ch. Na wielu /konferencjaich i sympozjach '.naukowych przedstawiał osiągnięcia WlSpół,czesnej,narooowej etnogr,a·hi bułgaiTskiej, stając się jej s)'1Uonimem. W 196'3 raku poświęcono Walkarr,elskiemu, w 40-lecie jego pracy naukowej, 6-ty tom "Izwiestija na Etnografskija Institut i Muzej". Prawie 40 auiorów z 10 ikrajów (A'1lStri:a,Bu~garia, CSRS, Francja, JugOIsławia, Niemcy, PolSka, RUIlluuia, Węgry, ZSRR) zamieściło tam artykuły z .zakr·esu etnografii, iołkloll"ysltytki,sławistylki i antropologii. Tom otwiera prelekcja prof. P. DiJnekowa W)'1głoszonana uroczystości jub Heus zowej w 1962 rOiku w Sofii, ta omawiają'ca działalność naukową W"-likarel:skiego. Podobny charakter ma pUlblika:cja z 1979 roiku Etnografski i folkloristiczni izsledowanija wydana w 3D-tą rocznicę urodziln uc'wnego. Pracę tę otwierają ,allitykuły A. Primowskiego, S. Stojkowej. K. Krysta:nowej OIill.a'wiającewkład Wakarelsikiego w bułgarrską etnografię i foMdoryst)'1kę omz Jb'tbliJOgTafię 'Prac. W 19:65roku ~acałdkształi !pracy naukowej Ch. WaJkarelski otrzymał międzynarodową nagrodę ·im. Herdera. JERZY ADAMCZEWSKI CHRISTO WAKARELSKI AND BULGARIAN ETHNOGRAPHY (Summary) ChriSlto WrukareJSlki (1896 - 1980) is considered the founder of modern Bulgarian ethnography. He had started his scientific career while staying in Poland in 1926- 1928. During this time he met Polish Prof. Prof. E. Frankowski. J. Poniatowski, and K. Moszyński. Their influence can be found in many of Wakarelski's �Chri<sito Wakarrelski a etf1bO,grofia bułga.rska 203 works. After his return to Bulgaria he worked as a custodian of the Ethnographic Museum in Sofia. After World War II he worked in the Institute of Ethnography in Sofia as a director of the department of material culture. His numerous trips enabled him to learn a lot about ethnographic problems of many countries (Hungary, Austria, Finland and Czechoslovakia). Wakarelski was interested in folk culture, especially in argiculture, transportation and carpentry. In carrying out his work he applied typological and earthagraphical methods. He worked out the first ethnographic maps of Bulgaria. Among his one thousand works, the book "Ethnography of Bulgaria" is of the greatest importance. It resulted from his own field' research and it is a synthesis of Bulgarian folk culture, in which are included a lot of typological schemes and maps. In recognition of his work he received the international J. G. Herder Award tn 1965. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c52118ef621e72da949aef44b0732b1d.pdf e7916714b1cea2b20e33ecb7bdc17a35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura symboliczna - źródła Słowianie - kultura symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1679 Title A name given to the resource Żródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej dawnych Słowian / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t. 65, 1981 MICHAŁ BUCHOWSKI ŹRÓDŁOWE PODSTAWY REKONSTRUKCJI KULTURY SYMBOLICZNEJ DAWNYCH SŁOWIAN * 'w rdz~ejach humanistyki ;podejmuje się nieusltal1iIlietrud odtworzenia kultury m~niony;ch ,epoik. Równ~eż na terenie słowiano:znawstwa eZYJI1iono niejednokrotnie próby qpisania życia Słowian, w tym talk21eich kultury symbolicznej. Wystarczy przytoczyć tu prace L. Niederlego, A. BriickiI1era, A. A. Sz:a'ohmatowa, V. J. Mans~kki, K. MOl!;lzyńiSkiego, J. Kostrzewskiego, a ostatnio H. ŁownniańiSkiego. Niamal zaws.z,e wysiłki takie pobudzają do i'e:fleiksji, która przytbierrać może rÓlŻne formy i· kierunJki. W niniejszym szkicu chciałbym się skupić przede wszystkim nad: 1) kwestią przydatności i stosowałnOiŚoi poszczególnych kategorii źródeł (historyc:nnych, eŁnogra.ficznych 'i archeologicznych) do rekonstrulkcji ikultury symrboihcznej, a w j'ej obrębie reHgiidawnych Słowian. Ponadto postaram się oddać 2) podsIta'Wowe założenia wyjściowe Łowm:iańskiego odnośn~e do rozum~enia 'l",ełi,gH i jej historycznych form oraz jego 3) kry'tyczmą analizę ujęć i wyników \badawczych in11ydhau:torów. Jak w~dać z pow~:zJej J1isty s1a'wi,aJny;ch,celów, rozważania skoncentrują się na sprawa'ch - w ,tym ikonteklŚcienajibarrdz~ej ~stotnych dla etnograd:'ii- 'pożyteczności badań podedmowanych na jej gruncie i trafności proponowaJIly'ch przez jej lp'l"zedstawiciell ro'związań, iktóre pr,zec~eż stają się III1Omelnroem wyjściowym dalszych zwb~egów. Przedlc;ięwzięcie to nie będzie miaro ,charaikteru prostej rela'cji, lecz także !komentarza i próby pewnego ustosunlkowan:1a się do niektórych kwestii. Za'cznijmy więc od .zagaJdni'eń ll'1aj\ba!I'idziej ogólny,ch, 'na'zw~jmy je: teor'etyc:mlo-r'eligiO':zmawczydh. \W ,tynnw:zględzie trudności rodzą się jUIŻ niemal1 ~d samego początku. W opmii fachowców panuje dość pows.wchne przekonanie o dUlŻychIkł(~pOltachwiąri;ą'cy;chsię z usta/leniem de:frnicjl religii; w ,związku z tym problem ten 'Pozostaje przedim10 tem dyskusji na gruncie włelu dys'cyplin nm się zajmujący,ch. Kształt i tr'eść tych defiJnkj'i ~l,eżą od przyjętej perl!;lp~ty'Wy badawc:rej i ce~ów podejmowanych studiów. Dlatego niektórzy .batdiwczestoją lila stanowisiku, że re]igia i 'wiele i:nny'ch terminów .z dziedziny humanistyki nie denoitujoe uchwytnego empirycznie .zj.awiSka, lecz 'zaledwie zespół cech o istotnej l * AIl'ItyikJuł IPOlWlSltał ReUl1ia SrowiJam. i jej w fWymJiIkIu :!'efa,ekiSlji 1I1I:ro 'kiSiąiŻJką upadek, iP\WN; W:aIl'I!JZaJwa !li917i9. Henry!k.a ŁawmiańJslkJiegJo. �206 MIDCHAŁ BUCHOWSKJ: ~bieżmości 1. PO'l/osrtaje wówczas :tylko spTawa 'opera'cyj.noiŚci ty'ch pojęć w badainiai.ch. H. Łowm~afuki, pozos1tający na lPozy'cji historylka, traiktuje religię jako fakt histor)'lC'Ziny,bo choć nie sposób stwi,erdizić realności świata nadprzyrodzonego ii jego ;ptowiąJzańze ~jawiskami natmaln)'lrni,io fakty ziemslkie, będące domnierrnan)'lrnefełktem d'Ziałarlr~o'ścisił wyż:sz)'Ich, posiadają Ich:araikter oibiekitywny, 'Poddają s.lę naukowej krytyce (s. 16 -17). Dzięki hadaniom w ramaich hilStorii mcmna wyjawić waZkie i ni,erozłączne cechy religii, chociaż jej zagadnienia ogólne i geneza należą do kompetencji ,etnologii ,i f1lo:wfii. W ed"ekcie swych To'zwalŻańn:aten temat dochodzi autor Początk6w Polski do ko.nikilU'zji,w;nalj'wari:niejslz)'lrn'chyba aSlPelMemTeililgiijest przelronalnie człowieika o istnieniu i roli siły wy:zs'zej - >czylimometnt pT,zedmiotowy reliigii. Uwzglęidnia jedno'cześnie jej elementy akcentowane pTzez poszczególne inne ilderrunJki,a więcikult, czyli nawiązanie przez ,człowieka konJtaktu z (nadprzy:ro!dzoln)'lrn(ido tego Icgrani'ozał się w ,zasadzie np. K. Moszyfulki) 'Oraz emocj,ona1ną ,pOlStaWęczłowieka wolbec bóstwa alspekt podmio'towy (el1rnponują to fenomenoh)gowie religii, jaik choćby G. van der Leeuw, C. P. Ti'elle). W koń,cu propo:nuje się czytelnikowi definioję następującą: "Re\Hgia bierze początek 'z wiaTy cziowielka w il<>tnietnie świata ,nadprzy:rodzonego ora~ jego przeikonania w możliW1Ość utrzymania z nim kontaktów tudzież ich wykorzystania dla celów ludzkich" (S. 12). 21rodzerrie się wy:db!rmlie:niao ,naciprzy:roidwn)'lrn i p:I'zeIŚwiadczenie a możności nawią:zaniaz fniJmlwntaiktu dec)'lduje o g'e'nezie relilgii, ale dopiero kuLt ją tworzy rid1:a:t'egoniek!i~dy j'dentyfikuje się te dwa pojęcia. Nie miejsce1Ju na dokładny os'ątdtej definiJcji, gdyż wymagałoby to następnych, Zbyt dalelko idących rozwaŻlań. Z pewnością nie ustępuje ona wielu iIlln)'lrntego Toidzaau, a za jej słusznO'Ścią pTlzemawia sygnalizowana już KWe8'1JiaoperacyjnoiŚci, gdyż w)7ldaje się sprawdzać ta definicja nałama,ch dalszyClh stron ReHgii ... . Nałe<ży ,podlkreślić, moim ~daniem, moment szczególnie w niej ,cenny, a mianOWicie 'przekonaniowe 1;rlak'tO'w,alIlie kUll1nla'y,uwzglę!dnianie rządzących 'nią reguł, a nie samych wytWOTÓW 2. Inaozej mówią'c, lI"o:llpozJIlJawanieczynnościbądź wytworów tych 'czynności pozwala !I1iamtylllko na reikon'sltrukcję,za ich pośrednidwettll 'właśnie', reguł kultUrowych, z którymi należyohyba kullturę utoiJsamiać. Wywody Łowmiańskiego, powoływana w nich Jilter.a'tura, termi:nologiia (pr,zyjęta od R Otto) i zajęte stanowisko zda1ją s'ię świald- 1 POlr. IC1hJoćby: IM. CrlJeIliWIińJslku., Kruilt'UlI"a i jej badanria, IWrocław 2 iW 6\P!"aIWUJe lteii \p0lr. IclhOlCtialŻib~: A. Pacliu/1:)ilclk1a,O dwóch Wall"wść, dzriew, sens, red. J. Kimillta, W~a 191711, s. 56. I1J'Ojęciach kultury, \197:5,IS. 60 -712. (IW:) �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 207 czyć o rnawiązywCliniuprz€'2leńido wielu ws/półczesnych kierunków ,w Teli~ giozrnawstwie. Wypada się także zgodzić rz ogólną te.zą, iż w myśli ,ludzkiej wyróżnić mO"ŻJnadwa rodzaje rozplOlznawanej .przez nią r;zeczywistO'ści pr,zyu-odzOlIląi nadprzyrodzoną. Również przy 'wyjaśnianiu pasZJczególnych stanów rzeczy stosuj'e się razUimow.anieoparte o dwa sposoby: nieempiryczny i empiryczny, a magia i nauka, byłyby tu naj lepszyrrni, -choć .nie w pełni adekwatnymi ,eg;zempili!fiikacjamidla .odpowiednich dróg rozwiązywania problemów. Zdaniemau'tora Religii ... oibuaśinianieWszelkich zdar:zeń odbywa się prz€z (pos'ta'Wieniehipotezy, po czym następuj€ jej konńrontacja z rzeczywistością ,i korekta 'Wstępnych założeń. Jednakże ten końcowy €·fekt poddawany jest ika1EUnymrewizjom za sprawą naporu ludzkiego inteJ€ktu. Dodać tylko nrożna, ~ tego typu ip0jmo'W\alnie rozwoju i postępu poznawozego po1awiało się w pracach wielu uawnych. Nie można równierż zapomi'nać, ,iż Wl'lze1kiezjawiSka, w tym 'talkże myśl'enie łudz'kie, traktować trooba 'w odniesieniu do całokształtu praktylki społecznej. 'W miarę rozwoju wiedzy €rn(piryc.z.nejkoncepcja 1. zaikTes świa'tair~ racjona'1nego uleg.ały zmianie i ogranicreniu.J eSlt to powodem, dla 'którego w nie~który,chśrodowiskach wySuWiasię sugestie o autonomii i nie~ spraWldzalności d:8.!ktycZlnie is,tniejąoej I1zeazyw~toŚ'Cinadnaturalne.j. Sitanowislko to spotyka się częstokroć zresztą z ostrą krytyką wśród wiciu religioznawców. WlStępne rozważani.a s!JalIlowiątło i 'ułaltwić mogą wywody o genezie religii. W tym 'z:aikres1eurdokumentowa1na jest jużchy,ba w nauoe niemożność przyjęcia joedno'ZJl1a~nychTtOzwiązań monisty,cznydh na tetmat począ't'ków reltgii, a jesroze więoejchylba sprzeciwu w~budz;a zakładanie istni€nia epoikiprz.edTeligijnej 3. Rozwiązania tego typu, szcrególni.e odnoszą,ce <się do drugiego z tych zjaw'isk, pozOIS1Jają w sferze hipo'te'tyc~ nych domysłów, ozy wręcz s;pe'kUilacji,!bez mo:żności ich naulkowej test yfi'ka,cji. Już bardziej uaT,gumel1ltowalIle są propozycj€ 1P1uralistyOZlIle, również two:nz,onegłównie na lpodisbawiema't€riału etnograficznego, dhociaż i -ich dowOid:nośćw wielu lronkretinych wypa'diktachpo'zos'tawia dużo do życrenia. Natomiast formami poświadczonymi Ź["ódłowo w :relligii Słowiam są, jak podaje Łowmiański, polidoksja, prototeizm, politeizm i monoteizm. W wypadku tej ksliątżki kwestią do' rozstrzygnięcia pozostaje stwie:r'dze-· nie ich występowan1Ja luJb nie, zarówno u wspólno'ty indoeuropejSkiej w momencie jej rozpadu, joak i potem u s:amy,ch Słowiam. PrzechodZiJmy I OmÓlWlienlie !tego zaJgaidnierńa rmaleić l1llIo.źala w: A. Pooor.Il-Zlicliń5lkii.; Rozwój i morfoiolQlia reHgU spowcZleń~wa rodorwo-plemieónnego. Kom.trowe'l"syjtne zak>ż.emIia teorii S. A. Tokar·iewa, "Ebn~'ia lPoliSka" 19r73, it. ol~\:Lo 1, s. 141- l69.. �208 MICHAL BUCHOWSKl więc tymozasem do dTugiego z :zal"yoowamych na wstępie kręgów zagadnień - oceny niekióry;ch doiYIChoza(SOwY'ch dokronań lbadawczydh w tym względzie. PrwdJtem chciJałlbym jednak wskazać na wyjątkową rzetelność warsztatu nauikoOWegoautora Religii ... Wykorzystuje on .niezwykle sze:rOiki materiał źródłowy, i to nie w celu jakiegoś popisu erudycyjnego, lecz moi:noiŚcidoldadnego j'ego priZ,eglądu, przepr0'WJadzenia alnalizy, !konfrontacji, oceny wartości i ~zyOOitnośd. D2Jięki temu ma nastąpić mO'i:iliwie pełne IZbHrenie doprawdy historycznej. Uwzględnielnie t)"ch wszystkich czynników, polemiika i uka'zanie sła:bYiChpunktówmnych koncep<:ji pozwala na tworzenie nowych rozwiązań, zdaje się najbardziej prawdopodobnych, niemal jedynych mozliwych do przyjęcia, gdy ju~ zapoznamy się z całym wywodem do ,nich pro'WJadzącym. Ta'ka "wiJzytóWka" oka'2lać się może przydatna tera'z, gdy .p:nzystąpirny do l!la'Pomkmię~oUlprz€ldnio prOl11lJeanu.Otó!Ż w wyniku długich i wnikliwych r()lzw:a~ń prz.eciwstaWÓJasię Łowmiańs'ki kategorycz.nie tezom, 'wgrunwwanym ostialtnio 'px:~ez G. Dume-zila, o występowaniu we wspólnocie indoeUTopejskiej pol~tei7lIIlu. Rodził Slię on dopiero u paszczególnyohjej odłamów pod wpływemczynni'ków zewnętrmych. Obałenie tezy DumezillJa, QP'ierająooglOsię w zasadzie <na strukttur,a1nej ana[iz'ie tełkstu, godzi jednocześnie w jego ,triadyczny lpodział bóstw, który stał ' się podstawą i zarazem rezu1tJatem dociekań licznych etnografów i folklorystów (np. 1. Toporowa). Ale ~ta I!la żródłach history;czny.ch i języumznawczy'ch arg,umentacja !t!raJfiawłaściwie w pełni do przelko:nania. Politeizm w skrystalizowanej postaci wystąpił wśród Słowian jedynie na Połalbiu ~ 'to pod wpływem naporu chrześcijaństwa. Wiara w nadprzyrodwne bóstwo mater.ia'lne{iOOjczęściej :nieba), ,czyli 'prOltoteitzm,była przYipuszczalnie właściwa ju~ WiSpólnocie inid:>europejskiej, a więc i SłowIanom. Można w tej .c:hwilliodtworzyć a>ewien '~deaiLnyschemat r<Y.1Jwoju religii sugerowany przez H. LoWiIll'iamkiego: , poilidoiktsja_.+ pro toMIZm··~połiJteizm·-~onO'tei7lIIl Kolejność taka nie musiała !być jedrualk ,zachowaI!lai mogło faMycznie nastąpić ominięcie któregoś 'z e1emenltów; np. przekm'takenie prototekzmu w monoteitzm, jiak Ito miało ,przypu'SzczaJIJniemiejsce u Słowian południoW)"ch, gdzie jednak :najsi1niej za~naczały się infiltracje płynące z z.ewnątr.z. Co :najWlażniejsze, ¢etrWlSZe dwie z tych form ·znane ,były jU'Żws/pólnocie indoeUTopetlSkiej pr.zed jej rozpadem. Jednocześnie wątpliwości potdidana zostaje także ,teza o pieI"W'Otnym, .wyraźmie dającym się wyodTębnić. doo1iźnnie wierzeń słow'Jiańskidh; nie ma bowiem danych źródłowych poświadczających to zjawisko. Cały wy- �ZródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.icznej Słowian 209 wód K. Moszyńskiego w KuUurze ludowej Słowian na ;lien temalt nie Jest więc właściwie udOlkumentow,any 4. Powszechność m~tu kosmogonicznego z występującymi w nim spol,aryzowanymi elementami dobra i. 'zł,a, talk szeroko opra,cowywana i alkcentowana na 'Polskim gruncie przez R. TomiC'k!iego,nie może być' uwa:żJana 'za wystaTczający dowód takiej opozycji z uwagi na duż;e możli'wości wpływów chrześ<:1jańSkrch i bogo:rnilSkJich.Odldziel€'llie zaś wątków obcych od rodzimych, jak to jeszcze zostanie wykaJzan~, jest wielce trudne i skompiliJkowane, w 6b1iczuktórych nie w)7\Sltarrczą tylko dekJ.ara'cje o os.trożności w ich tralkJtowaniu. Dodat!kowy argument, to braJk tego mitu na za'ohód od WiSły, co w sposób dość silny godzi 'w ,prawdopodobieństwo ar'chai<:~nej powszechności tego wątku. Pamiętać bowiem należy, ,iż w przypadku zanotowaI1Jia w badaniach jakiegoś fo;~klorystyc:ZJnegową1J'k'Uli.czyć się trzelba rz. kilkoma mO'żiliwościami: samodzielną Itrwó['czościągrupy, dziedzic~eniemz pragrupy i zapożyczeniami z zewnątrz. JaBlne jest, Źle ,zna,czenlie wpływów ,idących spoza grupy rosło w miarę rozwoju i 'zbliżania się do epolki na:rn W1S'półczesnej. Dlatego t1;'1'udnojest metodą tylko etlnograif'iczną czy folklorystyczną dddzi'eilić 'PoozoQzegÓi1ne warstwy. Stąd .też rodzą się wątpHwości co do wyników :docie'k!ańprowadzonych w ten sposób, .bez częstszych odwoływań do innych dyscyplin. J'uż na p0/czątku lat 40-tych naszego Sltulec'ia os!trą krytykę bada1czy "religii prymitywnych" przeprowaidził szwedzki uczony C. W. von Sy.dow, :zarzUicającIm !prlzedeJWlSzY's'tkm !Zaniedbanie samej 'IDrytyikiŹiródeł. Je'szcze do dziś przy~naje mu się w dużym stopniu ra'cję 5. I choć ikierunlki obioekcji nie są ~d€n!tyczne, to wskazująone na wielość slalby.ch punktów liJczmyohrozważań. ' Obeoni€ zastanówmy się jeszcze pokrótce nad problemem chrystianizacji, gdyż częściowo wiąże się z nim zagadnienie niezwykle interesu",: ją:oedla etnologii. W tym względzie Lowmiański do,chodzi do pl'rekonania,że sama decyzja przyJjęoia chr7Jtu mial-a charakter demokratyc~ny, tzn. rozstrzygała 'o tym grupa mo'żnych lub wiec ·plem'ienny. Nowa relig'i:apclniła funikcje podobne jak dawna polidoksja, jeśUichodzi o spra1wy zi€ml9:kJie.Ro1a sił bosikiie<hpolegała na .afirmacji konlkTethych ludzkich dzia'łań. Zupełnie odmien;ną Tołę zaczęła natomiast odgrywać, gdy bieTizemypod uwagę fun~cję eschatologiJczną. OhmzeIŚcijań'Stwostwor,zyło bowiem całkiem odimienną od Ipolidoksyjnych wierz·eń wizjężyci'a .pośmiertnego, która wstała nalSt~pnie przyswojona Iprze:z ówczeisne społeczeństwo. A'kcep'tJa'cja ta zrodziła uleigłość wolbec Kośoioła, mają'cego prawo orlpusz'c~ć ,grzechy i chronią'eelg'Otym przed piekłem; nastąp.iło 4 K. Mraszyńlsik!i, KwUuma wdowa 5 Zob. J. P'entlilka'unen, Scienc,e of Re,/;£gioin: 14 "Lud" - tIam 65 SlowialI, Taxlonomya1ld 2, ,z. 1, .Kraików 1~3\4, s. 709 - 7111. of Orail Trad,itiion, (iW:) ad .. L. HonJk-o, Haguoe1979, s. '36 - 37. IOZ. s.O'Wrce CTliticism S.tooie.s im Methodology, �210 MIl'OHAL BUCHOWSiKl związanie Jud.noŚiCiIZ clmześcijańSltwem, odcinające w ten sposób mażhWlOŚć powrotu do dawnych wierzeń. Proces ten miał się ,zaikończyć w XII wieku (rozdz. Ul). Dodać ch)'1ba tylko można, że ,trwały nawrót do ikultów Ipogańskich był ni'erTIorż;liwyw pierwszym rzędzie w wymJilku postępu IPwoesów feuidaHzacyjnych, dl1a których dawna forma religii nie była już wystarczająca. Niezwykleinter'esująca poznawczo wJ'ldaje się Ipróba zrekonsbruowania na ,PodstawieZ8.iP'i'só'w~róidłowych (zwłaszcza ikTanik GalJa Anonima, Kadłulbka, Kosmasa czy Powieści dorocznej) ówcziesnego swiatopoglądu, stosun!ku człoWlieka do otaczającej. go rlZeczywistości, rozróżniania iprzezeń naturalnych i naidprzyrodzonych porządków rzeczy, pojmowania wzaljemnych zale'Żlll~i tych dwóch światów. Z:adail1ł,ezdawałoby się ni'emal n'iewykonalne, lecz w sformułowaniach Łowmiańskiego brzmi ono Ibardzo suges1ty:wnie. Choć 'zapisy takie są tyl'ko rejestracją fragmentólw przekonań całego społeczeństwa, i to szcze.gólruie jego wyższych warstrw, to można 'śmiało .powiedtieć o wyinterpl'etowaniu pewnego "Współczynnika hUl1'11a.nistycznego"człowieka tamtego okr'esu. Mimo, jJŻ j1ł!kza'znaczyłem - mamy IWźródłach zapis iPOgląidó'wwarst'w ni,eco już O'c4;iętyc'hod ogółu ludności, to pamiętać trzeba, ż'e kronikarze w ohrę!J:)ieokreślonego Społeczeństwa funkcjonowali .i z niego czer:paLi swe doświadczenie lkultU!I'oweoraz (pl'zekonania. Wreszcie przystąpić możemy do grupy zagadni·eń naJbardziej nas tu interesujących, a 'więc oceny przy1da1m.<JŚCi poszczególnych rodzaJjów źródeł do ;rekonstrukcji re'hgii, 7Jwłaszcza da:wnych Słowian. Przy .rozpatrywaniu tego :prdblemu ~ecydowany prymat ,przy:znany zostaje przez autora Początków Polski źró1dło!Illhis:toryc'znym, w czym, uważam, naLeży isię z nim generalni'e zg-dd.zić.Sprawa ta wymaga jednak nieco głębs:z'ego:ro~walżenia. Hi(';iboria,e,tnograf'ia i ariChoo~ogia (pomijam tu języko'znawsbwo) opierają swe hadania o różne kategorri.e danych. Są to w ko'lejności zapisy źródłowe, zasób materiałów o wierzeniach ludowych zebranych w XIX i XX wieku, przedmioty mater,ia\liIleuzyskiwane w trakcie prac ·wytkopaliJskowy.ch.D<lJned'wóch pierwszy.ch dyscyplin moina, idąc za G. Klosiką 6, mk'walifikować do zasadzają'cych się na intwS'pe'kcj:i; odmówić zaś należy ,tego charaklteru źródłom aT(:lheo~ogtcznym. Tntrospek'Cja ta ma niedako dha['alkter .pośredni, ,ponieważ zachbdzi u badanych, a TIliebadających - nie tak, jak to miało miejsce w iklaSYC7iI1ymintTo~'cjonizmie; najp.ierw musi jej dokonać badany oibiekt, by potem dopiero pi'ze'kazać je'j wyniki badającemu. Różnica między et- 8 -119. G. Kl1ooka, $wriadOffiOŚĆ hlis,toryczna j.ej badanw, "Lud" 1'9179\ t. 6'3, s. 118- �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 211 nografiąi rusi·orią :polega .na tym, że e£ek,ty pierwsze komun.ilkuje się wprost .eksproratoTQwi, najczęściej ustnie, natO'Iriilast historykowi za pOmo'cą za'zwyczaj przekazu pilS.ane,go,nieikiiedy bardzo odległego czasowo. LepSlza sytuacja etnologii w tym względzie wYIPływa z możliwości osobistego ucrestn~c'twa w two!Tzenfi.u,radzeniu się materiałów, ich konJtroli i oceny prawdopodobieństwa prawdy, a nawet steTowania w kieruniku. pożądarnych kategori~. Historyk takiej mo,żliwośd nie rna .i staje on w otbhczu zarrnlkniętych jti2: materiałów. Dlatego chylba jedynie dla historyka właściwa mo~e być !I1astępUljąca wypowiedź: "HiSitory'k, kitóry rozporządza dosta tecznym .zasoibem źródeł pisanych, .znajduje się w tej szczęśliwej sytuacji, że we lWł.asnymz:akresie, bez uciekania do pomocy innych dyscyplin, uzysikuje odpo.wierizi na wszystJkiie niepokojące go pytania" -(s. 63). J·es,t to chyba stwierd'WIlie prawwiwe dla celów ogólnego ~pisania danego zjawiska, oddania treści i!deologiJcz:nej,w mniejszym natomiast stopniu towarzyszących !im dkohClZnościi stanów emoojonalnych. Wła'śnie w kierUIliku uchwycenia aut\ie<ntyzmuda-!I1ychzmierzają .niektóre tendencje anJtropoiogii kulturowej, w oibręible której zrodziła się choćby "etnografia sz'cz,erości"( ethnography of sincerity) 7. Lecz proib~em ten odnosi się do :badań współcz,esnych ·i w interesując.ej nas kwestJii ma znaczenie -tylko pośr'oonie; aMy warsztatu etnografa wykorlZysltać można w celu uzyskania jaik najwartościowszy.ch maiteriałów przyidaltnych dla rekonstrulwji h'iistorycznych. Historyikowi w obrębie jego dziedziny powsta1je natomiast .konfronta'cja różny;chdanych źródłowych i naUikow,a ocena i~ch wartości; zawsze ma już {)Inacharakter, kltóry mozna olm-.eś!l'ić .jako "fo!rmaJny". Wróćmy Jednak do ,zagadnienia bezpośredniego znaczenia badań etnografii .do l'eikonstrUiktcjikultury symlboti<:mej minionych epok. Liczmym ba'<iacrom zda wało się, że mają·c zare'j.esltrowam.y\tradycyjny folkilor ła!\;wo będtie portem z niego wyd'ziei}ić,przy pomocy różnego r·oozaju meitoo, elementy archa'iczne. Wluót,ce wy.siZłojednak ,na j.aw, i,ż jest to :zada:niie bardzo skonnp1i:kowane, a wy1niki uzyskiwane tą dl'ogą dyskusyjne. W'pTawdzie Z. Sokolewicz piJsze na przyikład, że w Kulturze ludowej Słowian "Uderza ... wie1ka intuicja i surowe kryteria w doborze malteriału naprawdę archJa:~cznego, odsuwanie nawarstwtień najmłodszych ... ", w wyniiku czego uzyskuJemy obraz nie kultury sło'Wiańslkiej przełomu XIX i XX w,ieku, .alle systematy,czny pmegląd jej .najdawniejszyche'lementów. Mo01iwe Jest to według tej autorki dzięki sltosowaniu swO'~stego praesens ethnographicum charakterystycznego d1lawarsztatu etmograWb. R. A. Ha:h1n, Urnderstand:Lrug BeUef.s: an Essay on th.e 'Methodowgy of and Analy.sis of Belief Sys:t.ems, "CiU:l1l".emlf; AJDJtihrorpOilogy" 1I9r7l3, V1011. 1'4, nr 3, s. 211'5 li nal.ilt. 7 the s.tatemeTht 1 �212 MIlCHAŁ BIUCHO\WSKI f.a, cechy tego warsztatu - "... która wynika z faktu wyS'tępowlania w kulturze zjawrislkcharaiklteryzuj'lJcych się długim, wielowiekowym trwan1em i Ina podsJtaw1e t'ego .krytterlium łączeniu ,ich w je:den :lJbiór, poddawany dalej analizie iPozwa'lają;ceDna da'lsze jego rlQ'Z:warstwienie chrOlnologiczne" 8. Dotąd jednak, mimo wielu prób, nie zdołano wypracować odpowiedniej Iprocedury badawczej pozwal<ająoej na ~c~słeokreślenie i o<ddziel,enie pos:zJCizegó]nych nawarstwień. Ponadto ca'łe postępowanie takie opiera się na zaloż,eniu o trwałości niektórych struktur, lecz ani to założenie nie ma jak .dotąd dlOs1truteoznych podstaw na'ukowych, ani tym Ibardziej wnioski o ikonlkr'etnych zjawiiS'ka'ch,posi:aidalją1cyoh tę domniemaną cechę. Obydwie rprz'efootawiolneh'ipotezy nie są więc w pełni ,prawomoone fmma'lnie. Z jednej strony bazują bowiem na nieoibćlila':lychzałożeniach wysnut)'lch intukyjnie, na .drodze nie dającej się weryfikować naukowo; nie mogą w ten sposób podlegać imter!5ubiekt)llwnej kontroIli, która obok komuni'kowa[ności jest podstawowym wymogiem tw'~erdzeń naulki. Z drUJgiej zaś strony, .jalk :1,0dowod.nie wykazuje Łowmiański, wnlioski samego Moszyńsbego nie wyJtI'lzymują konfrontacji ,z danymi h1istory1cznymi.Fałslzywość konsekwencji zało:żeń zdaje się dod8.rtkowo potwierdmć fałszyWOiŚĆ tych zało,ż'eń. Innymi sł,OIwy,,eksplanans Izawiera tu .przesłan:ki,Móre ni'e są jeszcze uprawomocnionym'i przez naukę iPrawami; jeśli natomiast przez niektórych 'za talkiezostJały "na wiarę" uZinane, to pośrednio wprawdzie, ale właśnie na łamach Religii ... zostały sklasyfikowane. Słuszna więG w tyrrn kOlntekście wydaje się również qpinia autora, że wszelkJie pr:aae etnogralHczne w takim przypadku wymagają potWierdzenia w ,zapisach źródłowydh. Nie oznaCiza to bynajmniej dla etnografii rezygna1ciji z tego typu badań, lecz odwrotnie -ich lmntynuację, ale przy szerszej penspe'ktywie li więkiszej !poprawności naukowej. Nieco iJnaczej pr:zJ~dsta'WiJa się ta kwestia, gciychcemy odtwarzać religię (szerzej: kulturę) społeczeństw tak odległych czasowo lub izolow,anyrch, Iże n1e ma clilanich materiałów źródłowych pisanych. ROlla etnologii zdaJe się ,tu n1ejako W1zrastać.Zasadnicze Iznaczenie odgrywa zaś tu meltoda per analogiam. W wY'pad!kuhadań praldziejowY'ch zarsadza się ona na IprzesłanCleo wZIg'lędnej łdan:tylcz'nościfomn kultury symlbohcznej u ludów na określonym e1tap1e rozwodu. ,Wysnute na tej podstawie przypuszczenia mają więc j.edyn1e tę dość wątłą bazę i traikitować je mo';l;na najwyżej w sposób ramowy. Uw~gl~dnić są one w stalI1~e,<ty]kodeterminantę funk,cjonalną Izja'wisk (Iczyli <najogólniej warun:kl zeWlnętr1zne),nie mogą Illatomias<tw zasadzie ·n'ic powii€rlz'ieć o determinanc1e genetycznej 8 Z. S.olkolJJel\Wcz,Teom etnogenetYiCznych, kru,uury "E1tnJClIgir,alf.La lBoilislka" K. iMo,szyńsJ-ciego jako pru.nkt wyjścia 1I9l719\ t. 2.3', iZ. ,.2, :s. 1016. do badań �ŹródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symboLkznej SŁowian 213 (czyli dziedzich'JIie myślowym). TymICzasem nawet dwa z pozoru identyczne społeczeństwa nie wytworzą~dealniepodoibnych wierzeń. Jeslt to jednak jedyne pozostające do dyspozycji rozwiążanie i Z'adanie etnologii poa'ega w tym WJZJgllędz'ie na dalszym doSkonaileniu tWOl'lZOlllycil tą drogą /teorii. Że wysiłiki taikie są -czynione, świ:adczychO'ciaŻiby proponowana 'Przez A. Hultkrantza próba prowadzenia takich badań w ramach tzw. podejścia re!lig'io~elkologicznego.Na podstaw,ie stud'iówwspókz'esnych społ,eczeństw iprym'itywnY'ch usta\la się, m. in. przy pomocy metody ekologicznej, typy kulturowe. Z oopowi'ednim typem kulturowym łączy się następnie odipQwiooni typ '1"e1igtijny.TYJp społeooeństwa pr'ahistoT)7lCZIJlego rozpOlZlnajesię na po.d:sltawiedanYJchdoot:arczanych prz.ez ar-cheologię. Mając więc rozpoznany ogólny typ kulturowy grupy mo'żerny wniookować o typie reiligijnym w .niej występującym; rzecz proSita, sprowadza się to pOZll1anietyllw do o;gólnej st-ruktmy li wzmów religijnych 9. Jak dotąd, :rue Iwypracowano owych ItypóW religiJnych w S'PO'Só:b dostatec'znie dokładny, a sprzeezn<1ści panują też Iprzy ustaJaniiu tJ'ipólwkulturowych. Wydaj'e się jednak, ilŻjedynym novum o.ma'Wianej propozycji je~t postulat wypraodwania '<IDy1d'Wu rod!zaijów typów i zastosowaniu przy tym, a ogólniej 'w me'tdd:z·ieper analogiam, osiągnięć kierunku ekologicznego w bada'rliiachkulturowych. Zawsze natomiast ukazanie się na a:renie źródeł pisanych pomvala na wy,pełnienie odpow:iednią treścią historyczną s:nkicowego schematu. W miarę zaś zwięiks2ania się ilQści pisanych 'danych ŹTódłowych, rola etnografii stopniowo proporcjonalnie maleje i dane jej służą następ~ie do upTa'wdqpodohniania wywodów historytka. Tak jest m. in. z rel'igią Srow,ian. Całkowita "supremacja" materiałów etnogra1i1ezJnych występuj-e ponownie w -czasach narodZ'iin tej dys1cypliny, a wlięc w XIX i XX wielku. Istnieje przy tym 'także pewma zalezność Qdwrmna - /prawdopodObieństwo tr'afności mzw'iąJZańetnogTafii jest Itym większe, im bliższy '~ółczesnemu jelSt okres reikonstru{ wa'ny. Dzieje się tak Z!asprawą !I1Jie tyllko występowania większej ilości źródeł O:li19toryctnych'i etnograLfi.czmy.ch, lecz taklŻi€większego stopnia zJbież'nościmyślenia IIllJnieaOIdiległy,ch od siebie czasowo pokO'leń. Jeszcze w :innej sytuacji zn:aJjpuje się archeolQgia.Opel'uje ona !b0wiem jedynie źródłami materialnymi i ichiinter:pretacją. Interpretacja ta znaczną ilość swych pI'Zesłanekczer.p:ie właśnie z etnologii Ona d0starcza IlIie tylko !danych o bJW. społeczeństwach iPierwotnych żyjących w erze nowo'ŻytI1ej,lecz także ogólniejszych tenT.ilina tej podstawie bu9 A. Hultkrantz, Ecology of Religion: ... , op. cit., s. 233 - 234. of Religion !ts Scope and Methodology, (w:) Science �214 MICHAŁ BUCHOWSKl dowanych(ipozomaje nada:l problemem ot1;wartym.ich po;pTawThOŚć). WspomniaJllo ju'Ż,Żie Sitosowanie metody per analogiam ma hazne słabe strony i dlatego chociażbyarcheolO'ga w:innacechować dalJiekaostrożność. O złożoności tej procedury dowodzą choćby prace A. L. Kroebera w KaJlifornii i L. S. Leshni:ka w Indii 10. Wyjkazują one, rż.earcheoiloglia bazuje na bardzo niklej próbie millmoZlIIliialIl (najwyżej do F50/0 materiału pozostaje do dYSlPozyC'jibadalcza), a możiliwościin'terprletacj1i ,podobnego zjawiska mogą być wieloraklie; jednoc.reśn:ie za odm'i'ennym zjawiskiem !kryć się mogą podobne ;reguły 'kulturowe. Równie'ż obrządek pogr,zeoowy, uznawany za jeden rz bardziej trwałych elemenrt:ów!kultury, oka:zuje się często być zmi'enny w zail.eżności od mody i u'Podo'bań. Tymczasem w omawia:nej ·tu dyscylp'l'inieciągle zdają się nierzadko fu nikcjonować nie dowiedzione, ale silnie zakorzenione Sltereotypy myślowe. Ich zwery1filkowani'e jest niieZJbędnedla dalszeg,o postępu badań. W momencie lpD(jawienia się źródeł !pisanych na pomoc archeologii wychodzi, obok ettnograui, historlja. W archeologii lkTyją się je&zjczeduże potencja[ne mo,ż'1iwoocimateriałowe w stosUiI1ku do obydwu poizostałych dyscyp.lin. Podczas gdy w problematyce będącej p'I"Izedmiotem.rozwa'żań c,ałego szkicu !historii i etnologii 'POzostaje w zasatdniczYlIIlzrębie krytyczna anahza i reinterpretacja na grUlllCi'enowej mer\:O'doloigiii względnie zamkniiętego ~bioTU da,nych, to warc.heo'log'ii spadziewać się można dalszego jego gromadzenia. Jeśli chodzi o ter'eny Słowiańszozyzmy, ,to :zwlasżcza na Rusi ciągłe odkTyóa archeologiczne do'Star,czają s.zeregu cennych danych. 'PJ"zy rozeznaniu, uzySkiwanemu dzJięki liternturze histor)1lCznej i etnograficznej, ich wylkorzystanie będZJiez pewnośoią !płodne poznawcrzo. Biorąc .pod uwagę zasób posiadanych źródeł OT<łJZ dorobek posZlczególnych dyscyplin wiedzy odtworzyć można, pozostając zresztą generalniJe w .zgodzie z H. ŁO'WlIlliań:S'kim, pewien s~hemat poznania stosowany przy rekollS'trukcji reiliglii Słowian luib wypadków analogicznych . Kompetencja kulturowo-na ukowa (wiedza nomotetyczna) .----------c ---+ źródła historyczue i irchkrytyczna anahm U(praWldo- dane etno grapodoibni.e- ficzne, al"\che-+ ologi'ozne i nie hipote:z. k ]ęzy oznawcze Prymarnymi w 1ym względzie ,powstają więc dane histoTyczne. Sytuacja i za1eżnośai !poszczególnych kategm·iiźródeł zmieniają się wraz ze zmianą propon:j'i ich występowa'lllia. Wyjaśnić też należy, że na tzw. lO POOaJję za: A. Pr:in!ke, MożLiwości porównawczego stosowania danych etno- graficznych w archeoLo·g:ii, "EtJlio~ralffia!PollS/ka" 1197,3,It. 17, 'z. 1, s. 5'1- 55, 61 - 62. Tam też szareej o \2IWiiązJkacih aII'IcheoQ·ogH li et.n~a.£ii. �Źródlowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.wznej SŁowian 215 tu ,kolIl1jpetencjękul!turowo-naukową składa się cały bagażiJnte'leMualny i dośw:iadcz.en1iekulturowe, z którym !pTzystępulje się do studiów, a więc, 1nnymi słowy, dotychczasowy dorobek badawczy z danej dziedziny :i. ogólny pogląd na rzeczywistość. Nłe muszę chyba dodawać, iż je'ś['ichodzi zwł1aszcza o pierwszy z tych ostatnioh 'el'elmentów, to ,tworzony jest on wysiłkiem uczon)'lch wSlzys<tk'~ch ,za~ntereso'w,anych dyscypEn. W skaili globalnej okazuje się 'Wiięc,ż'e związ:ki między dysku'towanymi dzi:edJzinami wiedzy są zbyt ścisłe, ,by mów;ić o absolutnej autonomii lub supremacji którejś z nich. Realizacja tego złudnego postulatu nie mOQlesię nigdy o,być bez uszc:reribku dla rezultatów badań. Ponownioe 'zwycięża ridea humanistylki inrt;-egraiJlnej,naZJbyt często za1poonmana w praktyc.e baid:awczeti. MICHAŁ BUCHOWSKI SOURCES FOR THE RECONSTRUKTION OF CULTURE ANCIENT SLAVS' SYMBOLIC (Summary) The present paper results from the author's rdlections on the book "Religia Słowian i jej upadek" (Warszawa 1979) by the outstanding Polish historian, Henryk Łowmiański. From among a wide range of problems presented in the above mentioned book, the following issues are discussed in this article: basic asumptions concerning Łowmiański's understanding of religion and its definition, his critical analysis of works closely connected with the main problem of his book and appli~ability of various sources (historical, ethnographic and archeological) for the reconstruction of the symbolic culture of the past. The author of this article points out and warns against overhasty attempts (applied both by ethnologists and archeologists) 1:0 reconstruct extinct religions; he also emphasizes the scientific invalidity of various premises found in such attempts. With reference to the symbolic culture of the ancient Slavs historical sources have been proved to be of the primary importance, while other categories can serve only to give certain hypoteses an appearance of versimilitude. However, the situation and relations between these particular categories of sources change accordingly to them- quan;tity. General scientific achievememt i,s thu's created by aU scholars of the various disciplines concerned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/136fb83a0c2751ff032db41619e51b4a.pdf 49db19ef246703771aab0f116196d1d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kultura ludowa etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1496 Title A name given to the resource Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOZEF t. 61, 1977 BURSZTA WARTOŚCI KULTURY LUDOWEJ W SPOŁECZEŃSTWIE SOCJALISTYCZNYM * Ró\vnolegle z budową podstaw rozwiniętego społeczeństwa socjalisty'cznego jc~teśmy świadkami i współuczestnikami tworzenia się kultury socjalistycznej. Kultura ta jest ujmowana przez klasę robotniczą i jej p2rtię jako czynnik długofalowego i perspektywicznego procesu kształtowa!lia społeczeństwa socjalistycznego, stanowi ona jeden ze wskaźnikó\v jego stylu i jakości życia., Rozwój kultury staje się także niezb'idnym warunkiem dalszego postępu społeczno-gospodarczego i technicznego. U podstaw kierowania rozwojem kultury socjalistycznej leżą zasady leninowskiej teorii kultury. i oparte na nich wytyczne polityki kulturalnej pmlstwćl. Kultura społeczeństwa socjalistycznego nie jest i nie może być kultuq stworzoną zupełnie od nowa z pierwiastków powstałych i utworzonych tylko we właściwym mu ustroju. Mówiąc o kulturze proletariackiej Lenin pisał: "Marksizm zdobył światowo-historyczne znaczenie jako ideolo,{ia rC\l'olucyjnego proletariatu dzięki temu, że bynajmniej nie odrzucił najcenniejszych zdobyczy epoki burżuazyjnej, lecz przeciwnie, przys"oi.ł sobie i przetworzył wszystko, co było wartościowe w trwa.i'l<>'lTI ponad dwa tysiące lat rozwoju myśli i kultury ludzkiej" 1. W innym znów miejscu czytamy: "Kultura proletariacka nie wyskoczyła niewiadomo skąd, nie jest ona wymysłem ludzi mieniących się specjalistarni od kultury proletariackiej. Wszystko to jest zupełna bzdura. Kultura prolc~ariacka powinna być prawidłowym rozwinięciem tych zasobów w:t:'dzy. które ludzkość wypracowała pod jarzmem społeczeństwa kapi* Pr~('c1rllk z organu teoretycznego i politycznego KC PZPR "Nowe Drogi" 1076, l~r 10 (323), s. 137-146. • l W. L Ler.in. O kv.ltlt1·.ze proletariackiej, [w:] Dzieła t. 31, Warszawa 1955, KiW, 'i. 319. �4 JÓZEF BURSZTA talistYC.l;l€go" 2. Chodzi zatem o selektywną adaptację i twórcze rozwijanie postępowych, a więc adekwatnych dla roz\voju i potrzeb społeczeństwa socjalit;tycznego, elementów tradycji kulturowej. W zakres kulturowego dorobku narodu wchodzą elementy kultury tworzonej przez -różne klasy i warstwy społeczne w jego obrębie, inter·nacjonalne treści klasowe kultury warstw pracujących oraz kultury uniwersalnej. ogólnoludzkiej. Interesuje nas tutaj zwłaszcza ta pierwsza, tj. kultura narodowa. Każda bowiem kultura rozwija się w ramach etnicznych, narodowych i - w ich obrębie - w warunkach klasowych. Każda kultura narodowa ma swoją specyfikę widoczną na tle kultur narodowych. '.V"półtworzą ją specyficzne losy historyczne, uwarunkowania jej rozwoju, uwidocznione m. in. we wzajemnym stosunku i powiązaniu ze sobą wielu jej nurtów. Jak wiadomo, w społeczeństwach klasowo zróżnico'A;anych wyodrębniły się wyraźnie dwa główne nurty kultury: kultura panująca, a więc kultura klas wyzyskujących masy ludowe, szczególnie uprzywilejowanych, i kultura warstw pracujących, wyzyskiwanych. W dziejach społeczeństw europejskich z reguły tylko ta pierws?J była uważana za "reprezentacyjną" kulturę narodowć-!, podczas gdy teł druga pozostawała kulturą ludu, kulturą zdominowanych klas i warstw społecznych w obrębie narodu. Zajmiemy się tu kwestią tej drugiej - rzekomo ,.niższej" i "partykularnej" kultury ludowej, traktowanej czasami i dziś jako "subkultura". Jak się ona tworzyła? Jak układają się rzeczywiste relacje między pojęciem kultury ludowej i kultury narodowej: Jakie są losy tej kultury w procesach gwałtownych przemian współcz,-~snych? Czy autentyczna kultura ludowa, 'czy też jej €lementy - i jal<ie - są konstruk· tywnym czynnikiem w życiu społeczeństwa socjalistycznego i w kształtowaniu jego narodowej kultury? Jak wartościuje się tradycje ludowe w potocznym życiu, a jak w polityce kulturalnej? Jakie są formy piC'lęgnowania tych tradycji - i jakich - oraz jakie są tego konsekwencje zarówno dla samej tradycji, jak też w oddziały,vaniu na osobowość' człowieka współczesnego? - Oto najważniejsze i bynajmniej niełatwe do odpowiedzi pytania nasuwające się przy rozważaniu tego problemu. * Kultura ludowa, będąc elementem klasowego zrozmcowania społeczeństwa, rozwijając się w społeczeństwie klasowym w warunkach ucisku ekonomicznego i społeczno-politycznego "stanu chłopskiego" oraz jego izolacji kulturalnej, jeszcze w XIX wieku musiała b.ve w Polsce żyjącej 2 KiW, W. L Lenin, Zadania S. 287. związków młodzieży, [w:] Dzieła t. :i1, Warszawa 1')55, �Wartości kultury ledowej ... pod zabc:,ami kulturą względnie samowystarczalną, zaspokajającą ogół potrzeb życio'vvych lokalnych społeczności chłopskich. W ramach tego sposob:.t życia ukształtowały się jej odrębności w stosunku do kultury \varstw posiadających, uważanej niesłusznie za narodową wyłącznie. A więc wśród tych odrębności takie cechy kultury ludowej, jak jej strona techniczno-materialna, formy życia zbiorowego włącznie z bogatą, pełną symboliki i artyzmu stroną obrzędową, swoiste sposoby tłumaczenia otaczającego świata i praktyki umożliwiające radzenie sobie z tym światem, jak też przebogate treści i formy folkloru przejawiającego się we wszystkich sytuacjach życiowych i zaspokajającego zarówno potrzeby przeżyć estetycznych, jak i potrzeby indywidualnej ekspresji twórczej. Całość tak ukształtowanej przez lud własnej kultury, zróżnicowanej regionalnie, zacho'vvała i reprezentowała na zewnątrz istotne cechy etniczne narodu i w tym też sensie była ona od samego początku powstania narodu kulturą reprezentacyjną dla całego narodu. Właśnie ze względu na zachowanie etniczno-polskich form i treści, kultura ludowa zaczęła pełnić już od końca XVIII w. swoistą funkcję identyfikacji narodowej i politycznej. Funkcja ta przejawiała się ze szczególną wyrazistością w okresach różnych kryzysów społecznych i politycznych, takich jak insurekcja kościuszkowska, walki powstańcze i narodowowyzwolel1cze w XIX w., zrywy warstw chłopskich, plebsu miejskiego, a p6źniej, w drugiej połowie XIX w., robotników w walce o zniesienie ucisku społecznego, politycznego i narodowego, a dalej także \v okresach przełomów kulturalnych, czego wyrazistym przykładem może być przełom romantyzmu. Kultura ludowa, tworzona w swoim całokształcie przez różne warstwy ludu w łonie narodu, stawała się zatem podstawowym czynnikiem zachowywania i utrwalania tożsamości kulturalnej i moralno-ideowej narodu. Było to faktem niezmiernie doniosłym i znaczącym zwłaszcza wówczas, kiedy naród polski był pozbawiony własnej organizacji państwowej. Z całą siłą i wyrazistością ukazywał się wtedy głęboko patriotyczny i autentycznie narodowy charakter kultury ludowej. Kultura ludo'wa tworzona przez warstwy chłopskie mogła się zachować w pełnych swoich formach, treściach i wartościach tylko w ramach względnie zamkniętej, wyizolowanej od szerszego świata i stosunkowo samowystarczalnej społeczności wiejskiej. Tak było jeszcze w okresie feudalizmu. Jednakże w ślad za zmianami obiektywnych warunków życia tej społeczności musiała ulegać zmianom i jej kultura. Równolegle z tymi przemianami następowało rozszerzenie się cech i wartości tej kultury poza środowisko wiejskie. Wraz z rozwojem stosunków społeczno-produkcyjnych i przybierającą z wolna na sile migracją mieszkańców wsi do rosnących w znaczenie miast, wraz z rozwijającymi się w nich �6 JOZEF BURSZTA przemysłowymi formami wytwarzania, początkowo manufakturami, a później większymi ośrodkami przemysłowymi, przybysze ze wsi wchodzili tam w skład kształtującej się stopniowo warstwy proletariatu miejsko-przemysłowego, wnosząc ze sobą, rzecz oczywista, cechy i wartości kultury tworzonej na wsi przez w!1rstwy chłopskie. W wyniku tego następowało naturalne łączenie się elementów kultury przeszczepionych ze wsi na grunt miejski z tymi, które stanowiły elementy tradycji kulturmvej plebsu miejskiego i które powstawały w warunkach pracy robotniczej. Tak właśnie z pierwiastków oryginalnych, jak i we wzajemnym przenikaniu się wymienionych nurtów zaczęła się kształtować kultura tworzona, prz\'swajana oraz inspirowana przez klasę robotniczą jako nowy, historycz~1ie coraz ważniejszy nurt kultury ludowej. Mówiąc zatem o kulturze ludowej, powinniśmy rozumieć pod tym pojęciem kultun~ w.ytwarzaną przez warstwy chłopskie, plebs miejski oraz przez klasę robotniczą jd:;) 'NZ:,jemnie się uzupełniające i tworzące całokształt kultury ludowej. W prak-tyce jednak utarło się u nas zawężające rozumienie kultury ludovvej jaLo tradycyjnej kultury warstw chłopskich. * Polityka kulturalna Polski Ludowej wychodzi z leninowsJ-::i'2j koncepcji istnienia dwóch nurtów kulturowych w społeczeństwie nurodowym. z uznawania i szacunku dla postępowych tradycji zarówno kultury da'.\'niejszych klas panuJących . .isk i ludO\vej, oraz z potTL>.1")y spoży':kowan'l obu tych nurtów dziedzictwa kulturalnego ,w kształtowaniu no\\-ego spułeczeństwa socjalistycznego. W zakresie tradycji ludowej polityka ta znalazła syntetyczny wyraz w przyjętym przed laty i ,'eD.lizowanym haśle: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Przejdźmy od razu do scharakteryzowania niezmiernie doniosłego zjawiska w życiu kulturalnym Polski Ludowej, jakim stał się awans wybranych dziedzin tradycyjnej kultury ludowej. Złoż}ły się nań współzależne w pewnej mierze nurty wydarzeń: 1) szeroki i spontaniczny rozwój zainteresowania społeczeństwa niektórymi tradycjami kultury ludowej; 2) zinstytucjonalizowana działalność kulturalna bazująca na wartościach tradycji ludowej i współczesnych przejawach twórczości ludowej, a wynikająca z zasad i kierunków polityki kulturalnej państwa ludowego. Rzecz znamienna, że oba te nurty są zasadniczo ze sobą zgodne i wydają się wzajemnie uzupełniać. Wzrastające zainteresowanie tradycjami kulturalnymi zarówno chłopskimi, jak i robotniczymi stało się udziałem środowisk lokalnych i regionalnych oraz szerokich kręgów społeczeństwa. Konkretne przejawy tych zainteresowań - to zbieractwo tradycyjnych wytworów kultury ludowej (narzędzia, naczynia, ozdoby itd., a zwłaszcza wytwory sztuki ludo- �Wartości kultury ludowe) ... 7 wej), amatorska dokumentacja lokalnych postaci tradycji ludowych, zwłaszcza folkloru, jak też spontaniczne inicjatywy społeczeństwa wychodzące naprzeciw polityce kulturalnej państwa w realizClcji jej p-ogramów. Ta sprzyjająca atmosfera zainteresowań sprawiła, że autentyczni nosiciele tej tradycji - ludzie samej wsi - zaczynają odnosić się z szacunkiem do swej przeszłości kulturowej. A przecież nie tak dawno nierzadko odwracano się od własnej tradycji jako symbolu społecznego, ekonomicznego i kulturalnego upośledzenia. Warto w tym miejscu stwierdzić, że większość tradycyjnych v:~"'''iOrów kultury ludowej zachowała się w środowisku wiejskim bądź ~3ko przeżytki z życia dawnych społeczności chłopskich, bądź jako (różnie zresztą w środowisku oceniane). relikty, bądź też tylko jako treści pamięciowe starszego pokolenia. Relikty materialne - domy, zagrody, dawne narzędzia, naezyn.ia, ozdoby itp., nawet wytwory dawnej sztuki ludowej - jeśli są jeszcze w użyciu, to jako przejściowe pozostałości z dawnego okresu gospodc\rowania i życia. Chętnie są one zastępowane nowymi dobrmni materialr:',rmi w myśl powszechnie panującej na wsi tendencji do techniczno-cyv;.i.llzacyjnej modernizacji. W życiu rodzinno-familijnym, sąsiedzkim i w ramach dOl'O'::m~g!) cyklu prac gospodarskich spotyka się jeszcze zredukowane prz0jcnvv obrzędowości, pozbawione jednak w znacznej mierze formy ceremoniCllrlL'j oraz oprawy słowno-wokalno-muzycznej, jak też otoczki symboliki magiczno-religijnej. Niełatwo jest dziś wydobyć tę symbolikę nav/et z pJmięci starszych, w przeciwieństwie do dających się dość dokładnie z:' > konstruować form samych obrzędów. Właśnie ta pamięć starszego pokolenia, poparta źródłami pisanymi, staje się podstawą do reanimac) niektórych obrzędów przez zespoły amatorskie dla celów sceniczno-widowiskowych. W zakresie kultywowania i popularyzacji tradycji ludowych na t:'.~·agę zasługują szczególnie trzy kierunki działań: l) zabezpieczanie ma~i::'1'~3lnych zabytków kultury ludowej; 2) rozwijanie i doskonalenie roźrl'/ch form opieki nad współczesną twórczością ludową; 3) rozszerzenie lL~('enatu nad ruchem folkloryzacyjnym. Zabezpieczanie materialnych zabytków ludowych odbvwa się głównie poprzez akcję muzealną. Nigdy przedtem nie uczyniono \v tej dz:edz:nic tyle, co w okresie Polski Ludowej. Chodzi tu zarówno o uhvorzenic wielu specjalistycznych muzeów etnograficznych, sieci muzeów regionalnych z działami etnograficznymi, aż do lokalnych izb regionalnych chroniących zabytki ludowe najbliższej okolicy. Na uwagę zasługuje zabezpieczanie szczególnie cennych zabytków budownictwa ludowego czy to na miejscu (in situ), czy w specjalnych parkach etnograficznych, których liczba �8 JOZEF BURSZTA wzrosła w ciągu trzydziestolecia PRL z kilku do ponad trzydziestu. Niemal każdy region etnograficzny ma ambicję posiadania własnego parku etnograficznego. Charakterystyczne, że parki takie z reguły powstają w wyniku inicjatyw oddolnych, którym zazwyczaj przewodzi zapalony i ofiarn~' ideolog-działacz. * Sprawy twórczości ludowej budziły ożywione dyskusje i powodowały rozbieżne stanowiska: od nader krytycznych i pesymistycznych po apologetyczne i wręcz entuzjastyczne. Wbrew głosom pesymistycznym można mówić' - jak już wspomniano - nie tylko a dalszym ciągu artystycznej twórczości ludowej, ale nawet o jej w i d o c z n y m l' o z woj u. Kontynuo\vane są więc w licznych ośrodkach całego kraju tradycyjne rodzaje plastyki; zdobnictwo z papieru, słomy, piór itp., wyroby z drewna, żelaza. kości, skóry; rzeźba figuralna w drewnie, glinie; malarstwo na szkle, papierze, ścianach; artystyczne wyroby tekstylne - makatki, dywany. narzuty; miniaturyzowane pamiątki itd. Twórczość tego rodzaju jest również żywo uprawiana na zasiedlonych po wojnie ziemiach zachodnich i północnych, a nowe jej rodzaje pojawiły się w takich regionach, gdzie ich poprzednio nie było lub gdzie już zamierały. Kontynuacji sztuki ludowej - podjętej i rozwijanej również przez przedstawicieli pokolenia młodego - sprzyjają w istotnej mierze takie czynniki, jak: konkursy z nagrodami urządzane przez wydziały kultury urzędów wojewódzkich, towarzystwa regionalne, redakcje pism itp. Podstawowe znaczenie ma opieka prawna, pomoc materialna i organizacja zbytu wytworów. Opiekę prawną i status twórcy ludowego uzyskują artyści ludowi (plastycy, prozaicy, poeci) poprzez przynależność do istniejącego od ośmiu lat (i bodaj unikalnego w Europie) Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedzibą w Lublinie; pomoc materialną, głównie poprzez jVlinisterstwo Kultury i Sztuki, a także Cepelię, która to instytucja organizuje również zbyt. Działający z ramienia wspomnianych instytucji etnografowie i plastycy sprawują nad twórczością plastyczną opiekę merytoryczną dbając o jej czystość. O przejawach i formach tej sztuki informuje specjalistyczne czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", katalogi konkursów i wystmv oraz wydawnictwa muzealne. Twórczość prozatorską i poetycką zawarła 5-tomowa seria Wydawnictwa Lubelskiego "Wieś Tworząca". Biblioteka Stowarzyszenia Twórców Ludowych prezentuje aktualnie w 15-woluminowej serii wydawniczej utwory indywidualnych twórców. Natomiast bieżącą twórczość ludową przedstawia "Biuletyn" Stowarzyszenia Twórców, który w najbliższym czasie rna poszerzyć zakres swej tematyki. Żywotności polskiej sztuki ludowej towarzyszy wzrastające jej uznanie w kraju i za granicą. �Wartości kultury ludowej ... 9 Istnieje duż,Y, nie zawsze w pełni zaspokajany popyt na wytwory współczesnej sztuki ludowej. Stąd też Związek Spółdzielni Rzemiosła Ludo\vego i Artystycznego "Cepelia", kontaktujący się z około 800 twórcami, wypracował swoisty "plan produkcyjny". Wytwory te - wraz z cpartą na wzorach ludowych masową produkcją rękodzielniczą oraz przemysłową Cepelii - idą szeroko w Polskę i w świat, popularyzując naszą sztukę ludo'lcvą wśród swoich i obcych. Ów komercjalizm ożywia twórczość: plastyków ludowych, ale pociąga za sobą również zjawiska niepożądane, np. pracę twórcy wyłącznie w celach zarobkowych, co prowadzi do powielania wzorów, schematyzmu i pozbawienia jej głębszych wartości artystycznych. Należy w większym stopniu dbać o to, by do produkcji masowej trafiały wzory twórców najbardziej ambitnych, posiadające wysokie walory artystyczne. Wiele się u nas rnówi i pisze a charakterze w s pół c z e s n e j sztuki ludawf j. Podkreśla si~ słusznie jej różność od sztuki tradycyjnej, tworzonej spontanicznie. tylko jako wyraz ekspresji twórczej i na użytek swego środowiska. Dziś twórca ludowy wyszedł ze swymi dziełami na zewnątrz swego or:-'ginalnego środowiska. Jego prace znajdują się nie tylko w muzeach. ale zdobią mieszkania inteligenckie w kraju i na świecj(. Fakty powyższe świadczą o przełamaniu dawnej opinii, że co ludowe - to prymit,\'\vne, nieświadome, nieestetyczne, niewarte większej uwagi. Dowodzą one, że wytwory sztuki ludowej mogą mieć frapującą formę i głęboką treść: ideologiczną, godne ustawienia ich obok dzieł twórców profesjonalnych. Awans współczesnej polskiej sztuki ludowej jest m. ln, wynikiem wiązania tradycji z nowoczesnością, wartości ludowych z ogólnonarodowymi, i doniosłej roli odgrywanej w kulturze socjalistycznej. * l'JcJjbogatszą częścią kultury ludowej jest folklor. Jako estetyczny, samodzielny dział kultury duchowej stanowi on część twórczości właściwe;j każdej klasie i warstwie społecznej, każdej grupie zawodowej. Jednym z najbogatszych w formy i treści stał się folklor chłopski, właśnie jako wytwór środowiska, jego życia i pracy w zwartych, wyodrębnionych przestrzennie i trwałych społecznościach wiejskich. Folklor jest częścią twórczości, "w której artystyczne odbicie rzeczywistości odbywa si~ za pomocą słowno-muzyczno-choreograficznych i dramaturgicznych form kolektywnej twórczości ludowej - wyrażających światopogląd mas pracując'ich i nierozerwalnie związanych z ich życiem i obyczajem" 3. Z każdą stroną życia na wsi - z wszystkimi rodzajami pracy w domu, 3 W. Gusiew. Estctvka folkloru, Wrocław 1974, s. 7. �10 . JOZEF I3URSZTA w zagrodzie, w polu, z każdym etapem życia człowieka (narodzinami, ożenkiem, pogrzebem), z życiem sąsiedzkim i gromadnym, z wyznaczonvmi kalendarzem i cyklem dorocznych zajęć, obrzędó'N, świąt - powiązały się określone formy i treści słowne, wokalno-muzyczno-t::meczne, jak tez specyficzne zachowania z ich zrozumiałą dla uczestników symboliką itd. Zawarte w klasycznych postaciach folkloru wartości artystyczne i humanistyczne stają się źródłem ich współczesnej reanimacji \\' ohr-:bie kultury narodowej. Mieszczą się tu zjawiska należ;:[Ce przeważnie do współczesnego folkloru pokazowego, widowiskowego, określanego dla odróżnienia od folkloru tradycyjnego w jego autentycznych postaciach i funkcjach - jako f o l k lor y z m. Niekiedy wiążą się one również bezpośrednio z przejawami folkloru autentycznego. Te autentyczne postacie folkloru pokazowego polegaj;:l na przeniesieniu przez jegp nosicieli wybranych, znanych z autopsji i praktyl<owanych (dawniej) form i treści folkloru w nową sytuację, jak;:! tworzą zazwvr:za.i widowiska dla publiczności estradowej. Przykładem\vystępy kapel ludowych, śpiewaków i gawędziarzy ludowych. Folklor laki funkcjonuje jednakże w sytuacji specjalnie zaaranżowanej, w ]{t6rcj następuje oddzielenie wykonawców od widzów. Pozostała mu jedna, ale zasadnil:'za funkcja estetyczna. Folklor widowiskowy należy współcześnie -.'J zn JCZnej mierze do zjawiska folkloryzmu. W zależności od stopnia interpretacji oryginalnego 1.woru folklorystycznego, niejako w zależności od "odległości" od źródła, tj. traclycy jnego folkloru chłopskiego, robotniczego czy innego, zespoły folklorystyczne wykazują różne stopnie "folkloryzmu". Najbhżej źródła są zespoły autentyczne, złożone z ludzi znających folklor z autopsji. Drugi stopień Zd,jmują zespoły regionalne ukazujące folklor w scenicznY'm opnlc')I';<miu. a więc z rozwiniętymi w stosunku do pierwowzoru uld:ldami sc(:n!cznymi. choreograficznymi i wokalnymi oraz zazwyczaj z pc)\\rjqkszoną kapela. Kierownicy zespołów wiedzą dobrze, jak trudno Vi opracowanym .scen:::7.nie folklorze zachować jego oryginalne wartości artys~yczne, o które tak dbają jurorzy festiwalowi. Nie wszystkim się to udaje i dochodzi nieraz do _pokazowej szmiry. Pod względem odtwarzania artyzmu ludowego zespoły regionalne wykazują sporą gamę stopni pośrednich. Najbardziej odległe od autentycznego źródła są tak zwane zespoł:stylizowane. Ich program artystyczny jest w gruncie rzeczy tylko inspirowany przez treści autentyczne, które zostają tu artystycznie tak rozbudowane i przetworzone, że tworzą w istocie nO\ve utwory art\stvcznc. W towarzyszącej im muzyce spotyka się wręcz nowe kompoz~"cje. zachowujące tylko pewne cechy muzyki ludowej. Czołowe zespoły zawodowe ("Mazowsze" i "Sląsk") osiągnęły szczyty artystycznej styEzaeji "na ludowo", ale szczyty te są do zdobycia tylko przez kierowników i zesp:)ły �Wartości Iw.ltury ludowej. .. 11 wysokiej klasy. Zespoły amatorskie usiłują nieraz iść w ich ślady, nie mając często ku temu wystarczających możliwości. Powstaje stąd również pokazowa szmira z tym, że na "wyższym" poziomie. Potrzebna jest energiczna walka z tego rodzaju zjawiskami. Amatorskich zespołów folklorystycznych mamy w Polsce na pewno ponad tysiąc, przy czym rosną tendencje do ich posiadania przez prawie każdą gminę i każde większe środowisko robotnicze. Zależy to od tego, czy jest na miejscu właściwy animator. Materialne podstawy swej egzystencji zespoły znajdują w urzędach do spraw kultury. w instytucjach handlowych czy w większych zakładach wytwórczych. One pomagają w zdobyciu koniecznego wyposażenia, zwłaszcza strojów regionalnych, bez których występy zespołu nie są do pomyślenia. Bodźcami dla prac\' i rozwoju zespołów są właśnie występy - w swoim zakładzie pracy, w swej miejscowości, na uroczystościach oficjalnych, na zlotach, a zvrłaszcza na festiwalach wojewódzkich, regionalnych i ogólnopolskich, czy wreszcie (marzenie każdego zespołu) za granicą. Satysfakcją za ogromny trud włożony w przygotowanie programu są wyróżnienia i nagrody uzyskiwane na przeglądach. Najwyższym uznaniem sćł dyplomy i nagrody im. Oskara Kolberga oraz międzynarodowe (taką jest np. Europa Preis - nagroda europejska im. G. Herdera). Obserwując od lat powstawanie i działalność amatorskich zespDłó.v folklorystycznych, z podziwem notowałem panującą wśród ich członków atmosferę zapału i oddania się sprawie, bez liczenia sil; z czasem i kosztami. Niezwykle wymowne jest ró\vnież żywe zainteresowanie środowisk lokalnych zarówno egzystencją zespołów, jak i ich pokazami. l\lają one zawsze ogromne wzic;cie i komplet widzów. Folklor i folkloryzm uprawiane przez amatorskie zespoły są tylko na początku wewnętrzną sprawą środowisk lokalnych. Oparta na tradycji ludowej ich działalność artystyczna, bo na tym właśnie polega folkloryzm - wyszła poza naturalne środowisko folkloru i w nowym jego ujęciu czy przetworzeniu stała się, m. in. dzięki popularyzacji przez środki audiowizualne, częścią składową współczesnej kultury powsze::hnej, i jako taka jest chłonnie odbierana przez całe społeczeńsh';,). Można rzec, że folklor i folkloryzm uprawiane przez zespoły nadają polskiej kulturze reprezentacyjnej więcej treści i barw narodowych opartych na artystycznych, regionalnych wartościach kultury ludowej. \V tym i kultury środowisk robotniczych. Stwarzają one ważne ogniwo kultur." socjalistycznej. * W Polsce Ludowej, ogólnie biorąc, odziedziczone formy kultury ludowej ulegały przeobrażeniom, zmieniła się też ich rola. Uwarunkowani.em �l~ JOZEF BURSZTA tych przeobrażeń stały się podstawowe przemiany ustrojowe, postęp techniczny i ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja, modernizacja wsi i rolnictwa, umasowienie oświaty i kultury wśród społeczeństwa polskiego, a więc gruntowna i wszechstronna zmiana stylu życia mas. pracujących. Wszechogarniający proces przemian doprowadził do ukształtowania się olbrzymiej liczbowo współczesnej klasy robotniczej i do spotęgowania jej wpływu na kulturę oraz zmienił w pewnym stopniu zastany obraz kultury społeczności chłopskiej. Jakkolwiek musiała ona przystosować się do nowych, zmodernizowanych warunków życia - ciąg ludowej tradycji kulturowej bynajmniej nie został przerwany, lecz tylko z m i e n i o n y. Tradycja ta żyje nadal - choć znacznie ograniczona nie (dko w autentycznym środowisku wiejskim, ale weszła ona po części \\" skład kultury tworzonej, asymilowanej oraz inspirowanej przez klasę robotniczą i pod wieloma względami wzbogaciła ją. W świetle założeń marksistowskiej teorii kultury i polityki kulturalnej państwa wykorzystywanie nagromadzonych, postępowych, humanistycznych i artystycznych wartości tradycji ludowych staje się jednym z. wymogów współczesności, zadaniem i treścią codziennej działalności kulturalnej. Istnieje również w omawianej przez nas dziedzinie wiele problemóv/ -- pytań domagających się odpowiedzi i wyjaśnień. Niektóre z nich chciałbym tylko zamarkować. Konieczna wydaje się bowiem m. in. głębsza niż dotychczas penetracja naukowa zjawisk kultury ludowej. Skoro mowa o tradycji ludowej, należałoby zatem odpowiedzieć na pytanie. jaką przedstawia ona rzeczywistą wartość w poszczególnych warstwach społeczeństwa. Jak wskazuje już pobieżne rozeznanie, dokonały się w tej dziedzinie istotne przewartościowania. Tradycja ludowa w warunkach społeczeństwa socjalistycznego stała się jednym ze składników kultury ogólnonarodowej i bardzo często właśnie w tej postaci a nie jako kultura "egzotyczna", "pierwotna", "prymitywna" czy wąskośrodowiskowa - jest przyswajana przez poszczególne warstwy i środowiska społeczne. Czynnikami sprzyjającymi jej upowszechnianiu i dodatniemu wartościowaniu stały się m. in. mecenat klasy robotniczej, dokumentującej za jej pośrednictwem własne tradycje kulturalne, tożsamość i funkcje kulturotwórcze oraz powstanie dynamicznej inteligencji pochodzenia ludowego, uznającej w tej kulturze jeden z elementów swego rodowodu klasowego. Nawiązywanie do tradycji i kultur ludowych, jak i do tradycji plemienno-etnicznych jest na pewno tendencją ogólniejszą, manifestującą się m. in. w krajach trzeciego świata. Wiąże się ona zapewne, z jednej strony, ze swoistą obroną współczesnych społeczeństw przed unifikacyjnym zalewem cywilizacji światowej i skomercjalizowanej kultury maso- �Wariości kuliury ludowej ... wej. Jest to rówmez, z drugiej strony, przejaw procesu współczesnego różnicowania kulturowego i element kształtowania się oblicza kultur narodowych. Jakie zatem byłyby analogie i jakie różnice w wartościowaniu i w roli tradycji ludowych w społeczeństwach socjalistycznych w zestawieniu z niektórymi tendencjami światowymi? Odpowiedź z całą pewnością wymaga rozszerzonych analiz porównawczych, które przyczyniłyby się do wzbogacenia naszej wiedzy o kulturze narodowej na tle kultur innych społeczeństw. Warto tu podkreślić, że w społeczeństwach socjalistycznych, w odróżnieniu od kapitalistycznych, kultura ludowa - jako kultura klasy robotniczej i całego świata pracy - znalazła się w głównym nurcie kultury ogólnonarodowej i że rozszerzyła widnokrąg jej wartości. Sama też zmieniła swój charakter - stała się w większym stopniu wyrazicielką ethosu moralnego oraz potrzeby i poczucia piękna ludzi pracy. Jeśli w przeszłości kultura ludowa była niejednokrotnie odzwierciedleniem różnic społecznych, w społeczeństwie socjalistycznym występuje jako jeden z czynników integracji narodu oraz stanowi źródło jego wartości ideowo-moralnych. Nawiązując do przeszłości i czerpiąc inspiracje ze współczesności, staje się ona, i powinna stawać się w coraz większym stopniu, elementem osobowości kulturalnej narodu, jego ideałów socjalistycznych. Poważny kompleks zagadnień badawczych wiąże się ze zjawiskami nawiązywania do wartości kultury ludowej przez tych, którzy biorą w niej aktywny udział, oraz przez tych, którzy zadowalają się jedynie bierną konsumpcją kulturalną. Dokumentacji wymaga również sam ruch folklorystyczny w jego linii rozwojowej, nasileniu, osiągnięciach, sukce·sach i porażkach. Sprawy te nie są dotąd rejestrowane w całości przez żaden z ośrodków badawczych. Na szczegółowe zaś rozeznanie zasługuje zagadnienie, jak ten ruch wpływa na aktywność kulturalną i w jakiej mierze oddziałuje na kształtowanie się regionalizmu kulturalnego jako czynnika zbiorowej aktywności kulturalnej. W regionaIiźmie tkwi na pewno potężna siła kulturotwórcza, pomnażająca dorobek ogółu. Powstaje tu dalszy problem, mianowicie, jak bezpośredni i pośredni kontakt z folklorem i folkloryzmem wpływa wychowawczo na osobowość kulturalną człowieka w świetle dyrektyw humanizmu socjalistycznego. Ideałem kultury socjalistycznej jest bowiem bogactwo ludzkiej osobowości, rozwijane w toku twórczej pracy, w pomnażaniu wytworów kultury materialnej i duchowej, przeznaczonych dla społeczeństwa. Nie ulega wątpliwości, że kontakt ten oddziałuje pozytywnie, chociaż potrzebne jest szczegółowe rozpoznanie tego wpływu. Celem socjalistycznej rewolucji kulturalnej jest ukształtowanie nowej kultury socjalistycznej z postępowych pierwiastków narodowych oraz internacjonalistycznych, z tych wartości, jakie nagromadziła kultura lu- �11 JOZEF BURSZTA dowa, plebejska, chłopska i robotnicza. Jest więc godne obserwacji, jak te wartości wchodzą w ogólną kulturę społeczeństwa, jaki jest mechanizm i o.koliczności tego wchodzenia, jak więc ukształtuje się rzeczywisty proces integracji narodu i kultury narodowej. Jest to w rzeczywistości temat na osobny artykuł. W tym miejscu podkreślmy jedynie znaczenie tych wartości dla kształtowania się nie tylko kultury artystycznej, ale również kultury pracy, obyczajowości socjalistycznej, kultury życia codziennego i odpoczynku. Chodzi także o właściwą selekcję wartości i wzorów zgodnie z potrzebami współczesnego rozwini.ętego społeczeństwa socjalistycznego. Problemy te i inne, z tym związane, na pewno są lub staną się przedmiotem badań odpowiednich instytutów naukowych z Instytutem Kultury na czele. Są to procesy, które żywo interesują także etnografów, jako że dotyczą właśnie roli tradycji kultury ludowej. Na tym zaś odcinku istnieje wiele braków i białych pól. Dzieje się tak m. in. dlatego, że Polska Ludowa - w przeciwieństwie do innych krajów socjalistycznych - nie posiada centralnego instytutu etnograficznego, który mógłby objąć całość problemów współczesnej etnografii i uzupełnić dotkliwe braki w tej dziedzinie 4. Taki instytut mógłby wśród swoich zadań postawić także całościowe badanie tych współczesnych procesów, o których była wyżej mowa. 4 Takie luki istnieją nic tylko w zakresie badań kultur pozapolskich. co zrozumiałe, ale również polskiej kultury ludowej, także w jej współczesnych aspektach. Przykładem może być polski folklor muzyczny. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d40d03d427d664c58376bc5592a0a58.pdf d87cb25f41ce93bf656f30181f0f3ae6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1497 Title A name given to the resource Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.15-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. s T u D I A, R o z p R A Lud, w y t. 61, 1977 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej antropologii kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza wersj .•( mmeJszego artykułu przedstawiona została na zebraniu n:wkoviym Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 9 lutego 1976 r. 2 Wydaje sil;, iż oddziaływanie to jest przez wielu badaczy niezauważane. Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej. 3 Na temat tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory k !I/tL i:{, War,;zawa 1966. s. 7-52; tejże, Psychologiczna orientacja współczesnej e!nowcjo/()gii omeF)lkoilskiej. "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 1950, t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości we współczesnej antropologii kulturalnej . ..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" 1959, t. 5 (przedruk w pracy: Z histor.;i i socjologii kultury, Warszawa 1969); tejże, Człowiek i kultura. Wstęp d; pJi'kiego wydania, Iw:] L. W. Simmons (ed.), Wódz Słońca. Autobiografia l; C. Tnla)lcsvy, Indianina z plemieni.a Hopi, Warszawa 1964, s. 9-18; J, Lu- �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status. Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4• Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne opracowanie. Zatem zamiast systematycznego wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur. Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys . .studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery uniwersyteckiej i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912 tY11ski, Ewolucjonizm w etnologii (szczególnie rozdz. 9); J. Szacki, a etnografia radziecka. Łódź 1956 do wydania polskiego, [w:] R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa, 1975, s. VII-XLIII; P. Sztompk"l. Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury, War..-zawa 1973. s. VI-XXXIX; K. Małkowska, Problem akulturacji tv efnologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72. ~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa, [w:] P. Bagby, Kul/ura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problem'll i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu. "Etnografia Polska" 1971. t. 15, z. 2. s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk amerykańskiego neoewolucjonizmu. "Euhemer. Przegląd Religioznawczy" 1964, t. 8, z. 6, s. 23-39. 5 Autor przebywał w r. akademickim 1974/1975 na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej z Nowego Jorku, które umożliwiło mu również odwiedzenie innych naukowych ośrodków akademickich. anglosaskiej Wstęp �Amerykmiska antropologia kulturowa 17 ... w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości, przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966 ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się zwiększyła. W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej elity antropologicznej. Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co także ułatwia wzajemne oddziaływania. Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę. 6 H. Russel Bernard, Th;e Human Way. Readings in Anthropology. York - London 1975, s. IX. 7 Zob. np. J. Burszta, Czy kryzys w etnografii. "Studia Metodologiczne" t. l, s. 91-104; J. Heyman, Etnografia na rozdrożu. "Współczesność" 1970, A. Posem-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność" 1970. 2 - Lud. lorn LXI New t\\65, 7; :1r t3. ;l(' �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów. W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego. W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych będących \'17 ciużej mierze rezultatem nowego stosunku antropologii kulturowej do dY5{~~·plinpokrewnych. DYLEMATY ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOSCI ',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5 paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech OSClbD\\'ości z typem kultury. COf3Z wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej, prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych (culture and personality approach), dyfuzjonistycznych (age-and-area theory), a przy koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych, przeszczepionych pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne typu "cross-cultural studies". Nadal jednak w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej. W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy 8 Wykorzystuję tu nieco zmodyfikowany schemat, zaproponowany przez E. R. WoHa, American Anthropologists and American Society, [w:] A. Tylcr (ed.l, Concepts and Assumptions in Contemporary Anthropology, "Proceedings of the Southern Anthropological Society" 1969, nr 3, s. 3-11. �Amerykmiska antropologia I!) kulturowa", skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych. Dla realizacji tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano \': latach 3D-tych za nieantropologiczną, bowiem przedmiotem swych zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych. Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych, ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej. jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych. Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także i przedmiot ich zainteresowań badawczych. Naukowa ekspansja USA oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską. Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie 9 A. Hultkranz. h'escni Trends and 196~. V(;l. 1. S. 93. The Study Future of Tasks. North American "Temenos. Indian Studies Religion: in Comparative Retrospect, Religion" �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań. Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych ku zainteresowaniom "egzotycznym" i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si" także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v. Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:. rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat 60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf: haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc. Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo· kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1- New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr.. Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej literaturze: E. Nowicka, Indianie nie z westernu, [w:] Obrazy świata bialycil. Warszawa 1973, s. 170-229; B. Kohutnicki, Nowe form;; spoleczneoo protest1ó Indian okupacja Alcatraz. "Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204. 10 Zob. np. S. Steiner, Red Power. The American The New Indians' Indian, Fight for �Amery1cmiska antropologia 21 k!llturcwa ... dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się badaniom antropologicznym. Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził, iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede \\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe, produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie. Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów. Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej. 'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności. Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich u7ytkowania. Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok, a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając \Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11 1870, V. Deloria, Jr.. Custer . 9B-99. Died for Your Sins: An Indian Manifesto, New York �22 ALEKSANDER POSERN··ZIELIŃSKI zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin. nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii. Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'. wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em zachodniego imperializmu" 13. Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej. Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce. Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j eksplorację. Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~; kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury 12 Przykładem może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych badań naukowych. Na temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The American Indian in Urban Society, Boston 1971. 13 K. Gough, Anthropology: Child of Imperialism. "Monthly Review" 1968, vol. 19, nr 11, s. 12-27. 14 V. Deloria, Jr., op. cit., s. 97-100. �J\meryka1iska antropologia ku~tltro'U:Ja... czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu. Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.: uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide). Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów' są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17. Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej. Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do J. W. Benett and G. Thaiss, Survey Research in Anthropological Field [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook of Method' in Cultural Anthropology, New York - London 1973, s. 325. If, E. R. Wolf, Peasant Wars of the Twentieth Century, New York-Evanston.San Francisco-London 1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959. 17 C. Geertz, Agricultural Involution: The Process of Ecological Change in Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion of Java, Glencoe 1960. 15 Work, �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELI.ŃSKI zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk politologicznych. Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu do multikuIturowej rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot), głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19. Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków. Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity) zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics), czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej 18 Zob. L. Despres, Anthropological Complex Societies. "Current Theory, Anthropology" Cultural Pluralism 1968. vol. 9, nr and the Study tenże (ed.), Ethnicity and Resource Competition in Plural Societies, The Hague 1975. 19 Zob. na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego, Kraków of 1, s. 1-26; 1975. 20 tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston badaniach zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology, New York 1970. Myślę 1941. O bieżących American �.1merykańska ant,·opologi.a kultuTowa ... 25 poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21. Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane \\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną) są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta. Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22, to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24. Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych 21 Przeglądem tej problematyki może być lektura nowego pisma "Ethnicity. ,\n Interdisciplinary Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1974 r. 2~ W tym roku ukazało się pismo "Urban Anthropology" i biuletyn "Urban Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist in Cities, Boston 1974. 23 R. S. Lynd and H. Lynd, Middletown: A Study in Contemporary American Culturc, New York 1929; tenże. Middletown in Transition: A Study in CulturaL Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner and P. S. Lunt. The Social Life a Modern Community, New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia wsi 'UJ Stanach Zjednoczonych. Stan i. tendencje rozwojowe, W:-ocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 121-225. 24 E. M. Eddy (cd.) Urban Anthropology. Research Perspectives and Strategies . ..!°l'occedings of the Southern Anthropological Society" 1968, nr 2. (lf �26 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit: antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych. Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc! strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26. W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch, Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an- 2~ L. Nader, Up the Anthropologist Perspectives Gained from Studying Ur. (w:] D. Hynes (ed.) Reinventing Anthropology, New York 1974, s. 284-311. 26 Organem tej orientacji jest "Journal of the Folklore Institute", któreg(, pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc, Austin 1972. 27 Zob. F. Lee Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo . .,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154. �Amerykańska antropologia .)- ....1 kulturowa ... tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29. Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni, przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30. NURTY MODERNIZACJI Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz 28 Zob. P. Leser, ,.Ethnologia America. Eu.Tupeon Ethnology (1970), vol. 4, s. 5-8: The Academic Europaea" and American L Portis Position 1967, vol. of 1, nr Anthropology. European Ethnology 4, s. 320-322; "Ethnolo;;ia in NO"rth Ch. H. Lange, EUl"opaea" Hill Winner, Studia nad spoleczno.0ciami chlopskimi. w antropologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144. 29 Nie można jednak przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć humanistyki arabskiej czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural Anthropology, [w:] R. Cohen and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich etnologów w języku angielskim, ale i działalność naukowa europejskich etnologów i folklorystów osiadłych na stałe w USA. 3D Ogólnej, choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki współczesnej amerykańskiej folklorystyki dokonała ostatnio L. M. Zemljanova, Sovriemiennaja amierikanskaja fol'kloristika. Teoreticeskije napravlenija i tendencii, Moskva 1975. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami: 1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem, zwrócimy obecnie nieco uwagi. Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych. Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań. W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia. ~l D. Hymes, The Use of Anthropology: mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7. Critical, Political, Personal, [w:] D. Hy- �Amerykmisku untropologta kulturowa ... 29 Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji., w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32. Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu, polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie pytań. Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,) rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie "czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach. Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się 32 Tendencję tę zauważył również P. Sztompka, analizujący sytuację czesnej socjologii amerykańskiej. Zob. P. Sztompka, Dylemaiy socjologii kańskiej. "Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162. współamery- �;'\0 ALEKSANDER POSERN-ZIELrNSKI więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia strukturalne, taksonomiczne i semantyczne. Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca A Handbook of Method in Cultural Anthropology, na którą złożył się trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33. Doskonalenie warsztatu antropologicznej analizy, wzbogacanie go o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron dwuszpaltowego druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla, którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych aspektów antropologii, krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów kategoryzacji i komparatystyki w antropologii. 34 L. H. Warshay. The Current State of Sociological Theory: Diversity, Polarity,. Empiricism and Social Theories. "The Sociological Quarterly" 1971, vol. 12,. nr 1, s. 39. �.\mery/w1iska antropologia kuituro1JJa .. 31 niet. Dyskusje na ten temat przybrały jednak na sile dopiero od r. 1970, kiedy to nowojorska ,.New School for Social Research" powołała do życia pismo pod znamiennym tytułem "Critical Anthropology". Na jego łamach. a także i w innych periodykach, takich jak np. "Current Anthropology", czy "Nevvsletter of American Anthropological Association", zwracano U\\'ng~, iż scientyzm i superspecjalizacja spowodowała rosnące oddalaniE' się nntropologii od człowieka i jego problemów życiowych. Podk,'eślan0 przy tym, iż dalsza kontynuacja pozytywistycznego podejścia uczyni z antropologii dyscyplinę dostarczającą "lifeless description of human life" (pozbawionych życia opisów ludzkiego życia) ~5. Nabzetn chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie rosnącej dyferencjacji antropologii rozpadającej si(~ na wąskie, wzajemnie izolowane subdyscypliny, tracące z pola widzenia całokształt problematyki i dostarczające coraz \vi<:kszt:j ilości publikacji na tematy o coraz mniejszej wadze 36. W zakresie propozycji metodologicznych humanistyczna orientacja antropologiczna proponuje rozwijanie metod jakościowych, takich jak introspekcja, obserwacja uczestnicząca, metoda biograficzna, a więc umożliwiających takie :.pogłębianie·' studiów, których celem byłoby dotarcie do warstwy norm. \"'artości, idei i celów ludzkich działań, bez jednoczesnej utraty bezpośredniego kontaktu z badaną społecznością. Badacze reprezentujący to stano\visko, odcinając się od tradycji behawioryzmu proponują, aby nO'Na wersja antropologii kulturowej przybrała nazwę "nowej etnografii" (m·\\· ethnography) :n. Propozycja ta wraz z renesansem popularności nazwy ..etnologia", którego przejawem jest choćby powołanie takich czasopim:.. jak "Ethnology" i ostatnio "American Ethnologist" (1974 r.), jest również symbolicznym odwrotem od poddawanej krytyce tradycyjnej antropologii kulturowej. ]';ow" etnografia rna być "krytyczną", "dialektyczną" i "refleksyjną" \VErsją dawnej antropologii kulturowej ~8. Pierwszy przymiotnik akcentować ma ideę wyzwolenia się spod wpływów obowiązujących paradygmatów antropologiczn\"Ch i pozytywistycznych ideologii "value-free-scie- j,; BC':'eman G. D., Anemic and Emetic Analyses in Social Anthropology. "American Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 350. ~fi M. Harris, T/w Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of CuUure. New York 1970, s. 3. 87 Jako jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant, Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist" 1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131), który jednakże reprezentował odmienny nurt odnowy antropologii, poszukujący w lingwistyce impiracji dla dalszych studiów. S8 Zob. B. Scholte. Toward a Reflexive and Critical Anthropology, [w:] D. Hymes (cd.), Reinventing Anthropology ..., op. cit., s. 430-457. �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELl' SKI nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia). Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć, iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~': i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu. Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi. Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem" i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż 89 P. Sztompka, op, cit., s. 173. �ALEKSANDER POSER""-ZIELINSKI określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40. W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych. Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym dorobkiem marksizmu 41. Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon S, Willis, Skeletons in the Anthropological Closet, [w:] Hymes (ed.), s. 141-142. H Zob. M. D. Caulfied, Culture and Imperialism. Proposing a New Dialectic, [w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem może być koncepcj,1 tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego i kulturowej ekologii neoewolucjonistów. Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological Notebooks of Karl Marx, Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic Mode of Production, Assen 1975. 40 O)). 3 - W. cit., Lud, tom LXI �Amerykariska ant.ropol()gi.a kulturowa ... do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42. Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43. Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz, a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących, wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej antropologii" utopijność założeń (jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45. 4~ J. L. Horowitz ReLationship between (ed.), The Rise and Fall Social Science of Project and Practical E. Wolf and J. Jorgensen, Anthropologists Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35. on Camelot: Studies in the Cambridge, Mass. 1967; Warpath. "The New York Politics, the 43 Totcard on Ethics for Anthropologists. "Current Anthropology" 1971. vol. 12. 3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356. 41 R. Piddington, A.ction Anthropology, [w:] Applied Anthropolugy, J. M. Clifton (e d,), Boston 1970, s. 127-143, 45 J. F'risch, "Action" Anthropology, "Scientific" llnihro]Ju!u[ju and 11merican Indians. ,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT< 11, �ALEKSANDER PLURALIZM POSERN-ZIELIŃSKI KIERUNKOW 35 I ORIENTACJI Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych. Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej współpracy. Nie bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji, a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych. Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality approach", zwanej również niekiedy studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture studies). Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych. Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality approach" 46, inni natomiast skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii lub psychologicznej antropologii. Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych, ze szczególnym uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy \ the Southern Cheyenne. "Current Anthropology" 1974, vol. 15, m 3. s. 277-283 i komentarze: s. 289-303. 45 A. F. C. Wallace, The New-Culture-and-PersonaLity, [w:] T. Gladwin and W. Sturtevanl (cd.), Anthropology and Human Behavior, Washington 1962. 41 R. B. Edgerton, Method in Psychological Anthropology, [w:] R. Naroll and R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352. r1nthro!Jol.o(J!I and �3G A?nerukariska antroJJolo'Jia kulturo1.cn .. , się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe uwarunkowania, zajmują się także związkami zachodzqcymi między zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można by nazwać etnopsychohistorycznym, a to z tego wzglc;clu, iż próbuje on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych, nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI. Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii. Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe jedynie poprzez interpretację posługującą się pojęciami ich 'własnego systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne, jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn ·18 B. C. Maday, The Ethnologist and Mental Health. "Ethnologia Europaea" 1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37. 49 Zob. np. R. J. Lifton and E. Olson (ed.), Explorations in PSlIchohistory. The Welljeet Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion: /łn Anthropological View, New York 1966; W. LaBarre, The Ghost Dance. The OriQins oj Religion. New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking Fund Publications in Anthropology" (New York) 1966, nr 42. 50 Charakterystykę tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa 1964, w rozdziale "Etnolingwistyka: Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130. �Amerykańska antropologia kultu1·ou:a ... 37 i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu ,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych. Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience), etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur \vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń \v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience" usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52. Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie "ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53. Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw. humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości. Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National Research into Subjective Iw:] The Social Sciences. Problems and Orientations Selected Studies . ..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La Haye 1968, s. 475~507. 52 O. Werner and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578 i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji u M. Harrisa, The Rise of Anthropological Theory, op. cit., s. 568-604. 53 Zob. przypis 37. ;.1 Culture, �38 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Ze statystycznym podejściem łączą się w amerykańskiej antropologtl przede wszystkim tzw. "cross-cultural researches" (badania międzykulturowe). Są one jednocześnie metodą analizy faktó~ kulturowych, kierunkiem interpretacji zróżnicowań społeczno-kulturowych, który dąży do ustanowienia globalnych generalizacji. Stanowią również system klasyfikacyjno-informacyjny o poszczególnych kulturach i ich treściach Nurt ten czerpie inspiracje z antropologicznej teorii areałó,,' kulturowych, nawiązuje do tradycji socjologicznej szkoły Yale, od\vołuje się także często do niektórych prekursorskich idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie rozwija pomysły wypracowane w europejskich ośrodkD::h etnograficznych badań atlasowych. Jest on także bez wątpienia prób,! zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych, wykorzystującą najnowsze techniki i metody ich kodowunia i nast~imie przetwarzania. Może być on również traktowany jako kolejne dążenie do odejścia od analiz mikrostrukturalnych na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych. Bada się więc porównawczo zasięgi poszczególnych instytucji, artefaktów, typów zachowań, wzorów kulturowych, głównie w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji. Dla maksymalnego zmniejszenia negatywnych skutków atomizującej kulturową rzeczywistość statystyki, stosuje się w analizach szeroki asortvment technik właściwego doboru prób (sampling technique). co ma umożliwić uzasadnione porównywanie zbiorów treści kulturowych, reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność ich kul tury 54. W ramach tej orientacji wyodrębnić można dwie podstawowe ,.szkcły". Pierwsza z nich, łącząca się z nazwiskiem H. E. Drivera, zorientowana jest na badanie Indian Ameryki Północnej. Interesując się korelacjami różnorodnych elementów kulturowych, ukazuje je \\'szakż,::, w ich historycznej i geograficznej zmienności 55. Druga "szkoła", zWlązuna przede wszystkim z nazwiskiem G. P. Murdocka, porzuciła europejską koncepcję kartogramu etnograficznego na rzecz wyszu:·;anej kwantytatywnej analizy zakodowanych informacji, wymaganej przez technikę elektronicznego przetwarzania danych 56. F. W. Moore, Current Trends in Cross-Cultural Researcr'" ~W:] Tile SociaL op. cit., s. 469-474. 55 H. E. Driver and W. M. C. Massey, Comparative Studies oj North rll'<cricun Indians. "Transactions of the American Philosophical Socic!y" 1957, '101. 47, s. 165-456; H. E. Driver, Introduction to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:] F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural Methodolcgy, New Haven 1961. 56 G. P. Murdock, Outline of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural Sampling. "Ethnology" 1966, vol. 5, s. 97-114. 54 Sciences, �Amerykańska antrapalauia kultuJ'ou:a ... 39 Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat 50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'. Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9 Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą przynoszą w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:. Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący. 57 F. W. Moore, The Human Relations Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen (ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka, Human Relations Area File (HRAF), "Lud" 1974, t. 58, s. 270-274. 58 D. R. White, Societal Research Archives System: Retrieval, Quality, Control and Analysis oj Comparative Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685. 59 G. P. Murdock, Ethnographic Atlas. "Ethnology" vol. 1-6 (1962-1967j; zob. także omówienie: M. Posem-Zielińska (ree.), Ethnology 1967, t. 6, z. 1-4. [w:l "Lud" 1969, t. 53, s. 411-414. �·10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI pOmijając bowiem krytykowane sposoby wykorzystania zasobów HRAF i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego centrum informacji etnograficznej. Do najbardziej klasycznych tradycji antropologii, a mianowicie do idei ewolucjonistycznych, nawiązuje wyraźnie orientacja "kulturowo-ekologiczna", będąca jednocześnie pomostem między dorobkiem marksistowskiej teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego neoewolucjonizmu L. A. \Vl;ite'a 60 i multilinearnego neoewolucjonizmu J. H. Stewarda 61 oraz z ich syntetycznego dopełnienia w postaci koncepcji ewolucji konkretnej (specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali antropologowie z kręgu lhiversity of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi w skali gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem procesów mikroewolucyjnych, tj. na śledzeniu historycznego rozwoju konkretnej kultUI'~·, rozwoju stanowiącego wariant jednej z wielu alternatywnych możliwości ogólnoludzkiego postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy tym na relacje zachodzące między człowiekiem jako twórcą kultury, a otaczającym go środowiskiem (analiza ekosystemowa). To ekologiczne podejście zostało wyraźnie zapożyczone z archeologii, która zresztą w ujęciu reprezentantów tej szkoły jest dyscypliną ściśle kooperującą z antropologią kulturową. Związek ten jest zresztą dwustronny. Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują ustalenia archeologii w swych opracO\vaniach syntetycznych, a archeolodzy wykorzystują teoretyczny dorobek neoewolucjonistycznej szkoły ekologicznej w interpretacjach pradziejO\vych. Podstawowe założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny, co odzwierciedliło się zresztą w nazwie nadawanej również temu kierunkowi: "kulturowy materializm" 6:J. Centralnym fil: L. A. White, The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York-London 1949; tenże, The Evolution of Culture. The Development of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto 1959. 6J .J. H. Steward, Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. 6~ M. D. Sahlins and E. R. Service (ed.), Evolution and Culture, Ann Arbor 19t)]; zob. także fragment tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy teorii SfJcjol.ogicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej, Warszawa 1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural Evolutionism. Theory in Practice, New York 1971. 63 M. Harris, op. cit., s. 654-687. �Amerykańslw an'tropologia 41 l~ulturowa". punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych. Społeczna zaś organizacja i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas obojętne. Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma "Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku- 64 1962, vol. 9 65 W. N. FcntC:1. Ethnohistory and its Problems. "Ethnohistory" A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethnology. Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea" 1967, vol. l, nr 2, s. 112-116. A Research �ALEKSANDER POSERN-ZTELI' SKI mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany. Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych. Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna, forsowana przede wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie, iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty, bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki, jak np. etnohistoryczny czy kulturowo-materialistyczn:.: (ekologiczny). Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy 66 J. Vansina; Oral Tradition. A study in historical Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65: of Ftah, S·.11~ Lalce City b.r. W., tam także dalsza bibliografia. 67 R. Cohen, Preface, [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit., s. VII-IX. Ethnic Oral History at the American West Center, University �Anlcrykaliskn antropologia, kulturcl.cQ.,. -13 świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe. jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową", która poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich wspólnych kulturowych mianowników. UPADEK CZY ODRODZENIE? Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura": cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności, zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna. pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce antropologii w oficjalnej strukturze nauk uniwersyteckich, wiążącej zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych powiązań interdyscyplinarnych. Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych zróżnico\yań. Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68 C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology in the United Srak' Analysis. ,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967. since 1900: A Quantitative vol. 23, nr 2, s. lll-HO. Q �ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zytywistyczne ścierają się z humanistycznymi, kognitywizm i konceptwilizm przeciwstawia się wąsko pojętemu empiryzmowi i aktywizmowi, a technikocentryzm przy wyborze problemu badawczego stoi w opozycji 9dc, skrajnego praktycyzmu. O tych sprawach, w kontekście sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej, pisał już szerzej P. Sztompka, do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy sprawiają, iż kr:dyczni sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii, nawołują teraz do jej gruntownej przebudowy, by mogła ona przetrwać, a raczej odrodzić: się w nowej postaci. W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych poglądów, należą do przesadzonych. Kadrowe i materiałowe zaplecze antropologii w USA, jej bogate tradycje i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus p:Jralizmu metod, przedmiotów i problematyki badań oraz na polaryzację postaw określających stosunek do studiów teoretycznych i praktycznych. Ta różnorodność gwarantuje z kolei wysoką temperaturę dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu samoświadomości i autorefleksji badaczy, wreszcie kształtuje atmosferę naukowej konkurencji sprzyjającą postępowi badań j ~topniowej eliminacji poglądów sprzecznych z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada w gruncie rzeczy sytuacji prawdziwie kryzysowej, " jest jedynie przejawem zdrowego fermentu wywołanego pilną koniecznością przeorientowania zastygłych schematów. Ostrość i gwałtowność niektórych wypowiedzi jest w dużym stopniu efektem relatywnej deprywacji amerykańskiego środowiska antropologicznego, które wychowane na wielkich tradycjach przeszłości rozczarowało się pozbawioną supt.'rwy bitnych indywidualności codzienną przeciętnością antropologii i utratą jej dawnego autorytetu zarówno w kraju, jak i poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedną z prób odbudowy podupadłego prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia dawnej koncepcji hegemonistycznego miejsca anlropologii amerykańskiej w nauce światowej ideą równorzędnego partnerst\va. W tym właśnie duchu przebiega dialog rozpoczęty na dobre \\i T. 1974 w Chicago na IX Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. O tym zaś, iż będzie on z pewnością kontynuowany, świadczyć może inicjatywa wydania monumentalnej serii publikacji z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology, której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataP. Sztompka, op. cit. Ta wielotomowa seria, projektowana na ok. 100 woluminów, wydawana jest. pc:: red. Sol Taxa. Zawierać ma ok. 1800 rozpraw antropologów amerykańskich i innych, prezentujących najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności DC.uk antropologicznych. Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna hcJenderska "Mouton". 69 7" �Anlerukań.ska ant.ropul'Jyia kulturuu:a ... listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość. ALEKSANDER AMERICAN POSERN-ZIELIŃSKI CULTURAL ANTHROPOLOGY (S ummar AND ITS CURRENT PROBLEMS y) Attempts to modernize the American cultural anthropology in the last decade were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research techniques both in field work and in analytical and interpretative studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary collaboration and the tradition of pluralism in research approadics, attempts to change the theoretical basis and areas of investigation, and the ethical consideration. These problems were discussed in three sections. In the first attention was directed to the socIal settings for studies and to the relationship of anthropologbts to the contemporary world. Next, efforts designed to create a new model for anthropology based on a critical evaluation of tradition and the existing state of the science was presented. Finally, the characteristics of the most important trends as well as the methodological and theoretical orientations were outlined. The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American society, its ethnic problems and ways of life. Against this background it wa', shown how anthropology is converging with sodology and folklore studies and with certain trends in European ethnology. Among the many attempts to modernize anthropology three basic approaches were distinguished. The first and strongest is the scientistic approach which concentrates on methodological problems of a formal nature and stresses the necessity of elaborating and selecting the pr<Jper methods of collecting and processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining exists which stresses above all socia-political commitment. All these approaches are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist in American anthropology as intermingled components of particular trends and orientations in which the real preferences can be seen only after an examination of their mutual proportions. �4(i ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the various concepts of a future model for anthropology. Among the most important approaches are the psychological, the linguistic, the comparative and statistical, the ecological and the historical. At the same time the author states that the American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their acculturative changes is developing in two directions: toward an anthropology of contemporary times, hence in the direction of sociology, and toward historical anthropology, hence in the direction of history. In conclusion the author states that the self-criticism of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness and introspection on the part of researchers. The sharpness of this self-criticism is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now disappointed has any super-outstanding personalities with everyday reality locking and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE' United States. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ee87c80e664826eeb302f6ff8f8cabf.pdf 2f24642044e160144cb950afac23655b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1498 Title A name given to the resource Etnologia francuska / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.47-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JACEK t. 61, 1977 BEDNARSKI ETNOLOGIA FRANCUSKA HISTORIA - STAN - OSIĄGNIĘCIA Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji. W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata" (ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw. etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania \\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury. Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil T. Wróblew,:ki. Wstęp do etnografii, Poznań 1969, s. 12. �-18 .J."CEK BED AHSKl kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych, a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą. etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia" i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej, przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny. We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~ współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych. Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat 50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych. 2 G. de Rohan-Csermak, La premiere apparition du t eTlnc "et hnologic" ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184. 8 Por. np. C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W2rsza'wa 1970, s. 54; G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie, [w:l Troiti! de sociologie, t. 1. Paris 1958, s. 101-102: Grand Larouss encyclopedique, t. 4, Paris 1961, ha~l~ .,ethnologie" i "ethnographie", s. 768. �Etnologia 49 francuska Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz 2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami. W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania. BADANIA KULTURY LUDOWEJ W RAMACH FOLKLORU Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor. Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r. przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4. Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~. Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze. W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde". Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4 Paris 4 - Poirier, Histoire 19611,s. 30. J. Lud, tom LXI cle ta pensee ethnotogique, [w:] Ethnotogie Gen~" lie. �GO .JACEK BEDNARSKI rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier, L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r. tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy, to tworzyły one całość ustrukturyzowaną przez P. Sebillot. Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie \\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów pl'>mitywnych. Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania. stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w. wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej. \V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC; głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu ujm,">\vaniaprzedmiotu badań. Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku 5 lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques de Lionel Bonnemere "Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2. (1843-1905), s. 20. �Etnologia francuska 51 do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok dziedzin." określanej jako "litterature orale" (pojęcie to wprowadził w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie traditionnelle" (1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje, obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych. Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van Gennepa. Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques en France et dans les colonies Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore 1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się ,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne. i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym folkloru zarówno aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji. Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających różne dziedziny kultury IV':; francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore ,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie et de P. Saintyves, Manuel de Folklore, Paris 1936, s. 36. Tamże, S. 38-39. H M. in. Folklore du Dauphine (Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore de la I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore de la Flandre et Hainaut Fran(;ais iDepartanwnt du Nord), t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore de l'Auvergne et du "elau, P~i'is 1942; Folklore des Hautes-Alpes, t. 1-2, Paris 1946-1948. 6 "i �52 JACEK BEDNARSKI Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions Populaires" . Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic, będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~. Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej. Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd" wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~ na pozycjach pozytywistycznych, to jednak postulat badania zjawisk żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii. Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault (1875-1959), wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej, ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego, dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną. Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'! w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się 9 A. Van Gennep, Le Folklore, Paris 1924, s. 30-31. �Etnologia fi3 francuska nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury ludowej to. Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów regionalnych. POWOJENNA ETNOGRAFIA METROPOLITALNA Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine). Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w. (P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej. Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine). Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11. 10 t. Zob. C. Brun, Regionalizm francuski, [w:] Ruch regionalistyczny 1934, s. 267-290. Zob. A. Varagnac. Civilisation tradiiionneHe et genres de vie, w Europie, l, Warszawa 11 Paris 1948. �54 JACEK BEDNARSKI Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią. wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne. Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych. W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in. P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny. Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t. Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno. Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji. Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi. kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych, a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14. Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski, Dzisiejsza etnografia francuska, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1960, nr 1, s. 153-157. 13 J. Gillieron, E. Edmont, Atlas linguistique de la France, t. 1-35, Paris 1902-1910. 14 M. Maget, Ethnographie metropolitaine. Guide d'etudes directe de comportements culturels, Paris 1953. �Etllclogia francuska tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską, meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową. Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad działalnością) 15. Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka). Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953). WSPOŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ 15 J. Tuwan6wna, uwzględnieniem muzeów Zarys organizacji etnograficznych. muzeów we Francji ze specjalnym "Lud" 1952, t. 39, s. 472-474. �JACEK BEDNARSKI socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16. Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy \v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu. 2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym. Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając 16 Les sciences eihnologiques. "Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3. s. 23, s. 8. 17 Por. A. Leroi-Gourhan, L'experience ethnologique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1816-1825. 18 Zob. m. in. szereg artykułów [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968. lU Zob. J. Poirier, Le programme de l'ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 556-5'74. �EtnologiJ f1"anc1/.ska ~_. .l. się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim 15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi naukami. "Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze . .Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to ,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji i samookreślenia. Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak i aktualnymi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi wsi francuskiej. Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej- 20 Rozwój etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja etnologii początki intensywnych badat'l terenowych w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob. J. Poirier. Histoire de l'ethnologie, Paris 1974, S. 109-118. 21 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Fl'ancji. "Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264. 2' M. J.-Brunhes Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1472. �58 .JACEK BEDNARSKI scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne lub za popularne opracowania a charakterze krajoznawczym 23. Konsebyencją tej postawy SCj wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną etnologią uniwersytecką. Folklorystyczna interpretacja zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim na zagadnienia pochodzenia faktu kulturowego, który rozpatrywany bvJ sam w sobie, najczęściej bez jakichkolwiek zewm;irznych pO'vviązań Ze' współczesnego punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane do rekonstrukcji i opisu różnych etapów historycznego rozwoju kultur:' ludowej we Francji. a przede wszystkim poszczególnych jej dziedzin w układzie regionalnv:ll. Przy podejściu etnologicznym fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym, uwzględniającym zmienności i funkcjonalności, a więc nacisk musi wszystkim na zrozumienie mechanizmów przemian. czynniki lokalno.ści. być położony przede Przyjęcie takiej per- spektywy podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van Gennepa, które obecnie są przedmiotem ponownej interpretacji 21 Ta metodologiczna reorientacja kierunku analizy zjawisk kulturi ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów, ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą seistyczny" charakter 25. U podstaw współczesnej etnologii francuskiej leży więc S\\'ój "paintegralni ujmowanie zjawisk kultury i traktowanie człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje odbicie nie tylko w badaniach poszczególnych dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych, ale także w wewnętrznej strukturze etnologii narodowej jako d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi dyscyplinami, Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji A. Varagnaca, prace nad składem etnicznym terytorium Francji. stwem, czy raczej dialektologią, najwyraźniej z antropologią fizyczn<l Z"viązek z językoznawwystl~puje w badaniach A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 264-265. Zob. m. in. H. Raulin, Folklore et ethnologie. ..4 propos de ceremonies agraires dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118. 25 J. Poirier, Le programme ..., s. 567. 23 24 �Etnologi.' atlasowych etnologii 27. 26. Natomiast technologia francuska jest właściwie integralną częścią Szerokie perspektywy badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych, coraz rzadziej natomiast przez indywidualn.'1"Ch badaczy ze względu na wyraźny proces specjalizacji jaki dokonuje się w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna, społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika itd.). Do nielicznych badaczy, którF jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami objąć całą złożonoś(~ badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane przez nich podejście multidyscyplinarne opiera się na jednoczesny:n traktowaniu człowieka jako istoty biologicznej i kulturotwórczej. W ten sposób doszliśmy do zagadnienia przedmiotu badań współczesnej francuskiej etnologii narodowej. Jest to problem niezwykle rrudnv do sprecyzowania, ze względu na postępujący wyraźnie proces zacierania Sil; granic przedmiotu badań wszystkich dyscyplin humanistycznych. Zakres badań etnologii ujmowany jest we Francji bardzo różne. Balandiel' uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną ku archaizmom i obronie świadomości tradycyjnej" niż nastawioną na "ba9anie dynamiki społecznej i współczesnych przeobrażeń", natomiast J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu badań nie znajdu~'t zupełnie swego odbicia w praktycznej działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym przednastępujące atlasy: P. Gardette, Anas linguisiique et t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle, t. 1-4. Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace, t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ. Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon, Atlas ... de Jura et des Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl, t. 1. Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte, t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France et d'Orleanais, t. l, Paris 1972. 27 Technologię zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j działalności LZłowieka i tradycyjnych czynności wyrażających ,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania. Zob. A.-G. Haudricourt, La technologi.e culturelle: Essai de methodologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, o. 731 i nast. Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji, nabycia. konsumpcji i transportu. Zob. J. Michea, La technologie culturelle: Essai de systematique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 823-880. 28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier, Le programme ..., s. 542-547. 26 Wydano ethnographiqne dotychczao du Lyonnais, �GO JACEK BEDNARSKI miotem badań etnologii narodowej we Francji pozostało społeczeństwo tradycyjne i reprezentowana przez nie kultura ludowa. Nie wdając się w rozważania nad historyczną zmiennością zawartości pojęciowej terminu "kultura ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie stanowiska. Jedno reprezentuje A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej etnologii. W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja. Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale przede wszystkim podobny swym charakterem sposób życia oparty na bezpośrednich przekazach tradycji i silnie uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Podstawą koncepcji archeocywilizacji jest założenie o dualistycznym rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego, że wytworzyły się rygorystyczne i spójne sposoby działania, podobnie jak wytwarzają się instynkty w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne, a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających i nieznacznego wpływu pozawiejskiego środowiska aż do XX w., stała się podstawą kultury ludowej, przedłużając w ten sposób neolityczny stan kultury 29. W zupełnie odmienny sposób kulturę ludową rozumie M. Maget. Traktuje ją wprawdzie jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale równocześnie dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe podlegały obustronnemu przenikaniu i czasem trudno jest już obecnie określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność lub uniwersalizm dotychczas powszechnie przyjmowanych kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm, czy integracja kulturowa. Kulturę ludową określić można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników, wyraźnie ją lokalizując i uwzględniając szerokie społeczno-ekonomiczne podłoże 30. Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku francuskich folklorystów i opiera się na badaniu przeżytków kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny dla współczesnej francuskiej 29 Zob. A. Varagnac, Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91. 30 Zob. M. lVIaget, Problemes d'ethnographie europeenne, Generale, Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304. et genres [w:] de vie. ELhnologie �Etnologia fil francuska etnologii narodowej, w przeciwieństwie do teoretycznych założeń M. Mageta. Po tym ogólnym rozeznaniu we współczesnej etnologii francusktej przejdżmy do omówienia jej struktury organizacyjnej, osiągnięć i kierunków badań. STRUKTURA ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ BADAŃ Szerokie perspektywy, jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia w jej strukturze organizacyjnej 31. Etnologię we Francji charakteryzuje z jednej strony rozproszenie i rozmaitość form organizacyjnych, czemu odpowiada pluralizm kierunków badawczych i stanowisk teoretycznych, z drugiej scentralizowanie największych ośrodków etnologicznych w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich, pozauni\versyteckich instytucji zajmujących się badaniem wsi francuskiej 32. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja etnologii narodowej w ośrodkach uniwersyteckich. W tym pionie ma 24 Facultes des Lettres et Sciences Humaines należących do 23 uniwersytetów, 8 posiada ogółem 9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier, N anterre, Nicei, Strasburgu i Tuluzie. W wyższych uczelniach innego typu katedry etnologii ma College de France oraz Institut d'Etudes Sociales w Instytucie Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::' ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką francuskiej i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana przede wszystkim w ramach indywidualnych zainteresowań. Ważne znaczenie posiada jednak istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques (CFRE), którego zadanien, jest przygotowywanie studentów do prac terenowych, opartych głównie na badaniach wsi francuskiej oraz prowadzenie badań podstawowych. W uniwersytetach pozaparyskich etnologia narodowa reprezentowana jest w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet w Dijon, gdzie katedrą etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze współtwórców współczesnej etnologii francuskiej 33. W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych po 1970 r. M. Vincienne, Des centres parisiens de recherche sur La societe rurale fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68. 33 O etnologii uniwersyteckiej zob. m. in. G. de Rohan-Csermak, SituatiolO universitaire de l'ethno[ogie europeenne en France. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, n.r 4, s. 273-276. 31 32 �62 JACEK BEDNAR3KI Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie, w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6 (Sciences Economiques et Sociales) sekcji EPHE znajduje się ogółem : 1 grup sipecjalistycznych pośrednio lub bezpośrednio związanych z etnologią. Spośród nich interesująca nas problematyka pojawia się w pracach Grcupe d'ćtudes des civilisations traditionnelles kierowanej przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej i europejskich kultur etnicznych) oraz Groupe ó'anthropologie des societes paysannes (I. Chiva), Groupe de sociologie rL;rale (P. Rambaud) i Groupe d'etudes mediterraneennes (J. Cuisenier). Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową działalność (socjologia, ,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu, badaniach podstawowych i dokumentacji. obszarem zainteresowań obejmując głównie Europę. Pewną rolę w zakresie etnologicznych badań nad współczesną kulturą l':si odgrywa Chaire d'anthropologie social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut d'Etudes Sociales p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim (IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały zr:awca Europejskiej kultury ludowej, G. de Rohan-Csermak. Jedyna katedra etnografii francuskiej znajduje się w Ecole de Louvre. Cl'j;,ire d'ethnographie franc;aise zajmuje się kształceniem muzeologów i J.:c))Jserwatoróv;. Koordynatorem badań podejmowanych przez poszczególne instytucje jest INC Francji Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) w Par~·żu. CNRS gromadzi pod kontrolą komisji specjalistów wielką liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii kierują i nadzorują podejmowane przez CNRS badania. również w zakresie etnologii Francji, do prowadzenia których zatrudnia się pracowników z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych jest stowarzyszona w CNRS). W 1963 roku 22 Kcmisja zat\vierdziła m. in. interdyscyplinarne badania w Aubrac, a '-N 1965 w Chatillonnais. Jakkolwiek wszystkie wymienione etnologiczne ośrodki w pewnym stopniu związane są z badaniami na terenie Francji, to podstawowym przedmiotem ich działalności jest rozwiązywanie problemów ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych na pracach terenowych poza Europą. W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych w zakresie etnologii regionalnej spoczywa na muzeach i towarzystwach etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne, w których obiekty etnograficzne przemieszane są z archeologicznymi i historycznymi. Zasadnicze znaczenie dla badań i dokumentacji francuskiej kultury �Etnologia G3 francuska ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires (;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise (Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP \''-,\'8yb rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział \\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14. Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international de la marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie (1948), Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne )środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens, Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia. Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5. Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe 31 Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja muzealna. "Prace i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145; Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP" 1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258. 8;; Zob. G. H. Riviere. Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise d'un mU'iee de l'environnement. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1, nr 1. s. 87-95. Doświadczenia i osiągnięcia paryskiego muzeum etnografii francuskiej. �64 JACEK BEDNARSKI i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz opracowywania monografii tematycznych i regionalnych. W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak: Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy Federation regionaliste fran<;aise. Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych, które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation folklorique d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;). Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i l' U n k i b a d a ń na przykładzie C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego. VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą instytucją, podejmowane są wielokierunkowe badania nad różnynli aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego, Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43% publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20% społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef. W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~- 36 Na podstawie ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej 1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18. za lata �Etnologia francu-ska rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń, literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego). W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce tej dotychczas niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38. Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege). Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale 'lO M. in. Le Folklore du Languedoc (Gard, Herault, Lozere), Paris 1960; Le Folklore de la Provence, Paris 1963. 33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48; tegoż, La tradition popula.ire de la dance en Basse-Breiagne, Paris 1963. 39 Zob. M. L. Teneze, Le conte merveitteux franc;aise: problematique d'unc recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc popu/aire franc;ais: reflcxźons sur un itineraire. "ATP" 1964, R. 12, nr 3-4, s. 93-203. 5 - Lud, (om LXI �JACEK BEDNARSKI rozwiniętej dokumentacji dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala (również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40. Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast szczegółowych opracowań ich różnorodnych form dostarcza głównie H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42. Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową. Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller, H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej Francji opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem .T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44. Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in. H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym 40 Paris 41 Np. C. Marcel-Dubois, M. Pichonnet-Andral, Ethnomusicologie de l'Aubrac, Hl6'i. P. "4nalyse N. Boratav, d'un ensemble Une premiere de docmnents eballche sur de Ie fol'dore catalogue enfantin. des jeux franC;ais. "ATP" 1970, R. 18. nr }-2-3.,;. 195-27l. 42 H. Trernaud, Lcs joutes l.anguedociennes. "ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46; teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382. 48 M. Bouteiller, i'Vledicine papulaire d'hier et d'aujord'hui, Paris 1966. 44 Zob. F. Loux, Pratiques papuiaires d'hygiene et de prevention de la maladie. ,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126. �67 Etnologie< francuska i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych materiałów archiwalnych 45. Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju. Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47. Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu, ;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła w latach (jC-tych do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48. Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49. P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra- H. 40 Np. H. Raul;n. op. cit.; H, nr 3, s. 196--237. ·:0 Z vvydanych po wojnic. 1948; Arf ć'/lisuce, pU/iulalrc Strasbour; cle France. 1963; Art lVI. Robert, Artisans RecueiL popuZaire Coutumes Champenoises. "ATP" 1966, de France, Strasbourg 1946Strasbourg 1960; Arts populaires de Lorraine. RecueiZ d'etudes, Strasbourg et paysans d'etudes, 1~66, 47 43 Paris Zoh, szereg artykułów [w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise". l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers, 1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ, Paris 1964. 49 Np. E. Gallais. Coiffes cle France, Paris 1962. �GS JACEK BEDNARSKI mach Cef zagadnienie tradycyjnych podstaw gospodarczych \vsi francuskiej w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym. Za przykład mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego. W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt, C. Parin, C. Jest). Oczywiście, zasygnalizowane tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych prowadzonych współcześnie we Francji, nie wyczerpują też działalności Cef. Pozostawiając na uboczu omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych i reprezentowc:nych przez nie orientacji badawczych, wydaje się konieczne zwrócenie jednocześnie uwagi na powszechną tendencję współczesnej francuskiej etnologii do międzydyscyplinarnej integracji i związany z nią rozwój współpracy szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym ta tendencja najwyraźniej występuje, można chyba uznać m o n o g r aficzne badania wiejskich społeczności lokalnych m ikr o r e g i o nów. We współczesnej etnologii francuskiej wyraźnie zaznacza się proces odchodzenia od monotematycznych badail porównawczych na rzecz wieloproblemowych, monograficznych studiów interdyscyplinarnych. Przekonano się, że szybko postępujące zmiany w etnograficznym krajobrazie Francji i skomplikowany mechanizm funkcjonowania tradycyjnych elementów kulturowych we współczesności mogą zostać uchwycone przede wszystkim w ramach opracowań mikrostrukturalnych. Ze względu na swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(; monograficznych badań interdyscyplinarnych ogół etnologów uzndł za najważniejszą, a społeczność lokalną za podstawową jednostkę bada\vcz'l. Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych sp~)łeczności lokalnych składają się następujące czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne; 3) względna reprezentatywność, przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość francuskq można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie, jak każd~' wieśniak znany jest w swojej wsi" 50. Współcześnie prowadzone monograficzne badania wiejskich społeczności uwzględniają całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50 M. Maget, Problemes ..., s. 1321-1322. �Etnologi,a f,'ancuska 69 miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw. studiów regionalnych (etudes regionales). Przy ich opracowywaniu wykorzystuje się zarówno własne doświadczenia (w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji (1950-1951) oraz Andegawenii (1957-19G5). W ostatnim 15-1eciu z inicjatywy CNRS podjęto we Francji szereg interesu.iących przcdsit:;wzięć o charakterze interdyscyplinarnym, z których dla etnologii największe znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme (Rcp) w regionach Aubrac i Chatillonpais. Model badań Rcp zostal wvpracowany na podstawie szeregu eksperymentów (j charakterze interdyscyplinarnych studiów małych regionów. Jednym z nich były, przeprowadzone w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique et Technique (DGRST) pod kierunkiem R. Gessain, badania na terenie Bretanii zwane Pont-Croix. Obiektem badań były dwie wsie w departamencie Finistere-Plozevet (3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim oraz Goulien (700 mieszkańców), wieś hpowo rolnicza, w której badania miały charakter kontrolny i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne badania \\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień, z których do najważniejszych należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności do grupy i problem\' osobowości: 2) terminologia i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia: 4) problemy dwujęzyczności; 5) literatura ludowa; 6) postęp w kulturze tradycyjnej oraz 7) ogólna struktura wsi, zewnętrzne i wewnętrzne 'zw'iązki tradycyjnej społeczności ze współczesnością. Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań szczegółowych 'II, a uzyskane doświadczenia wykorzystano przy organizacji Rcp Aubrac. Badania Rcp Aubtac prowadzono w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana i G. H. Riviere'a, pod bezpośrednim kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy profil badań został opracowany przez Centre de recherches ethnologiques (UP), a ich współorganizatorami były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique (INRA), Centre de sociologie europh'nnc (EPHE), Direction de Musees Nationaux, Muzeum Akwitańskic oraz Uniwersytet w Tuluzie i Montrealu. W pracach badawczych udział \vzit;li etnologowie, socjologowie, historycy, geografowie, dialektologowie, <lgronomowie, zootechnicy i ekonomiści. Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej Fran- 51 M. in. E. Morin. Commune en France, la metamorphose de Plozevet, Paris 1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale . ..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie de Paris" 1966, s. 143.,.-588. �70 JACEK BEDNARSKI cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad 10 tys. mieszkańców). Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych: 1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła, owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia, etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52. Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971 pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche (kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych i wzajemnej pomocy 53. W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine (departament Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA), Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon- 52 L'Aubrac, Etude etablissement 51 humain, ethnologique, linguistique, agronomique et iiconomiqu<: Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding') Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475, Hungarian d'nn t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu. :lf the �Etnologia 71 francuska nais z uwzględnieniem jego tradycyjnej kultury. Ich wynikiem jest kilka opracowań monograficznych Sł. Wypracowany przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie, szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny udział i należą do głównych ich współorganizatorów. W monograficznych badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska zmierza w kierunku wszechstronnej analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić przede wszystkim opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli różnych dyscyplin. Jakkolwiek indywidualne badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego zróżnicowania, jak i historycznego rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich. Podejmowanie badań zespołowych wymaga przede wszystkim opracowania jednego spójnego programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była reprezentatywna dla współczesnego krajobrazu Francji nie może być społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną, umożliwiającą przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach historycznych, a nie tylko administracyjnych i socjologicznych 56. TENDENCJE ROZWOJOWE ETNOLOGII FRANCUSKIEJ Spośród najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej etnologii francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej. Teoretyczne założenia "etnologii obszaru francuskiego" przedstawił \V 1971 r. J. Cuisenier 57. Pod pojęciem "obszaru francuskiego" rozumie M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie. Ie ,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et jamitles dans un village du Chdtillonais de 183'5 1870. "Etudes Rurales" 1971, nr 42, s. 52-104. 55 C. Parin. C. Jest, L'etude des communautes en France, [w:] Proceedings of the Hungarian Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472. 5li C. Parin, Contribution a une problematique de la communaute villageoise dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie" 1970, nr 64, s. 34-60. 51 J. Cuisenier, Construire son objet: l'ethnologie fTan~aise et son domaine. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10. 5( Cht'Hillonnais. a �·-C) j"" JACEK BEDNARSKI on zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej. Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową, stawia przed sobą dwa zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie, USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne). Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko było w etnologii francuskiej podejmowane 60. Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące: 1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach Cef), która dotychczas nie powstała; 2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp): P'" Tamże, s. 9. G. de Rohan-Cscrmak, La notion de "complexe ethnique europeen". ,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58. 60 Por. S. A. Tokarev, Etnograficeskije nabljudenija vo Francii. "So\'ctsk<JJa Etnografija" 196R. nr 3, s. 131-132. 58 59 �Etnoloaia francuska 3) odejście od badań wycinkowych na rzecz długofalowych i wieloproblemowych pozwalających uchwycić mechanizmy zachodzących zmian i śledzić procesy adaptacyjne, integracyjne i akulturacyjne (tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule); 4) roz~zerzenic prz::dmiotu badań na różne aspekty kultury i różne kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań typowych i powtarzalnY'ch); 5) upowszechnienie stosowania metod informatyki do opracowywania danych etnograficznych zarówno dla potrzeb muzealnictwa (Musee ATP), jak i badań porównawczych systemów kulturowych (metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais) 61. JACEK BEDNARSKI FRENCH ETHNOLOGY - ITS HISTORY ACHIEVEMENTS - PRESENT STATE (S u m m ary) The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic of the article. The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development Ul c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth century led to the uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead. howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated into the framework of the two cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen: coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions popul;;in" and the dcvl'lopment of a regionalistic movement were of crucial in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the first half of the twentieth century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by A. Van Gcnnep. In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan c1hnography which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War. The pa,! fifken year., have been of crucial importance for the development. of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former 61 Zob. J. Cuisenier, qlLes enropeennes international lHel hades avancees de traiiement et applications d'ethnoiogic de l'informaiiqne, europeenne, Paris des donnees ethnoghaphi- [w:] Actes 1973, s. 73-97. dn premier congres �JACEK BEDNARSKI narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation in analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic nature in favor of comparative studies in which reality is treated holistically with a broad socia-cultural basis, which among other things makes it possible to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s which are occurring. Contemporary national ethnology in France is charactenzed among other things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal structure and a view of the object under investigation in perspective at many levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht: contributions of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan, M. Magel, G. H. Riviere and A. Varagnac. The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon non-academic centers, especially the museums and ethnographic societies. The leading center is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~ et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French folk culture. The realization of regional, interdisciplinary monographic studies within the framework of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme. being coordinated by the CNRS, is also of great importance. Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most noteworthy: the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude, studies of areas where Frenchmen have emigrated, and attempts t.o go beyond the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd12c5d3bf6ae1b425025f2336549fb.pdf 18c9dd91b1bd5bf2ad2aed0d5c217f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4787 Title A name given to the resource "Allah wybacza, duchy przodków nigdy" / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.53-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 PAWEŁ JESSA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 1 „ALLAH W Y B A C Z A , D U C H Y P R Z O D K Ó W N I G D Y " . MUZUŁMAŃSKIE UGRUPOWANIA RELIGIJNE W KAZACHSTANIE* Miasto Turkiestan w południowym Kazachstanie jest jednym z najważniej­ szych muzułmańskich centrów pielgrzymkowych w Azji Środkowej, zwanym też „małą Mekką". Swoją sławę zawdzięcza znajdującemu się tam mauzoleum średniowiecznego mistyka Hodży Ahmada Jasawi — eponima sufickiego bra­ ctwa Jasawijja i największego świętego wśród kazachskich awliya . Odwiedza­ jąc Turkiestan w listopadzie 2003 roku, uwagę zwróciłem na około czterdzie¬ stoosobową grupę pielgrzymów ubranych na biało, którzy w dwóch szeregach (na przedzie mężczyźni, z tyłu kobiety) karnie zmierzali do mauzoleum twórcy tureckiego mistycyzmu. Pielgrzymi w bieli wyraźnie odróżniali się od tłumu pątników chcących doświadczyć baraka świętego, jakkolwiek niezwykłość ich stroju można było przyjąć za jeszcze jeden przykład kopiowania pielgrzymki mekkańskiej podczas ziyarat — tradycyjnych odwiedzin grobowców (mazarów) muzułmańskich świętych . Moje przypuszczenia zostały zweryfikowane 2 3 1 Sentencja wypowiedziana przez osobę przewodzącą pielgrzymce Ak dżol do Turkiestanu, która powyższą przestrogą zakończyła instruktaż dla pątników, odnośnie do zasad postępowania podczas ziyarat. Prezentowany materiał został zebrany podczas badań terenowych w Kazachstanie, finansowanych z grantu promotorskiego KBN nr 1 H01H008 26. Pojęcie „świętości" w islamie zawsze poruszało delikatne struny, których dźwięk, echem głoś¬ nych sporów, rozbrzmiewał zarówno wśród muzułmańskich teologów, jak i uczonych zajmujących się problematyką islamu. W literaturze przedmiotu przyjęto stosowanie terminu „święty" dla tłumaczenia arabskiego słowa wali („stojący pod specjalną opieką", „przyjaciel Boga", l.mn. awliya). Pojęcie wali w Koranie w odniesieniu do Allaha i proroka Muhammada oznaczało prawdopodobnie „opiekuna", zaś w stosunku do ludzi — „znajdujących się pod opieką (Allaha)". Muzułmańscy apologeci kultu świętych, szukający uprawomocnienia swoich idei na gruncie szari'atu, powołują się na tekst koraniczny: „Czyż nie tak? Zaprawdę, przyjaciele Boga nie będą się lękać ani nie będą się smucić" (10:62). W hadisach wali rozumiany jest jako „bliski", „przyjaciel" lub nawet „umiłowany" Boga. Formuło­ wanie się koncepcji wali miało miejsce na gruncie sufizmu, jakkolwiek w początkowym etapie pod wpływem doktryn szyickich. W ostateczności nastąpił proces odwrotny, kiedy dogmatyzowana tradycja szyicka zapłodniona została wyrafinowaną filozofią wypracowaną w ramach sufizmu. Ziyara (arab. l.mn. ziyarat) — oznacza „pobożne odwiedziny, pielgrzymkę do świętych miejsc, grobowców"; „pielgrzymkę do grobowców proroków, «świętych» (awliya), szyickich imamów, zaś w północnej Afryce — do żywych shaykh'ów sufickich", J.W. Meri, dz.cyt., zob. s. 135, 524 [zob. 2 3 �Paweł Jessa 54 w chwili zawarcia znajomości z pątnikami (pochodzącymi z Ałmaty), którzy, jak się okazało, byli członkami muzułmańskiego ugrupowania religijnego o nazwie Ak dżol — „Biała Droga". Zgodnie z jego regułą (jak później ustaliłem, dzie­ liło się ono na trzy niezależne odłamy), pielgrzymi kilkudniowego ziyarat do Turkiestanu (jak i innych miejsc świętych) zobligowani byli do noszenia białych strojów, symbolizujących zarówno przejście w stan uświęcenia (analogicznie do hadż), jak i pryncypia „Białej drogi", ukierunkowane na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka", rozumiane jako duchowa odnowa mieszkańców Ka¬ zachstanu na drodze powrotu do islamu. Struktury Ak dżol konstytuują się w roku 1997 wokół osoby Bajdżanov'ej Zejnijkamal Kardżinbaevn'ej — uzdrowicielki z położonego nieopodal Ałmaty, kilkunastotysięcznego Kaskelenu. Okoliczności powstania grupy, podobnie jak jej charakter, doskonale odzwierciedlają proces aktywizacji ruchów religijnych w niepodległym Kazachstanie. Odrodzenie religijne, a przede wszystkim reislamizacja Kazachstanu, inicjująca całkowicie nowe zjawiska i procesy w sferze funkcjonowania wspólnoty muzułmańskiej, przebiega dwuwymiarowo. Istotne zmiany zachodzą w pierwszej kolejności na gruncie „islamu oficjalnego" — roz­ woju duchowej infrastruktury państwa: powstanie niezależnego muftiatU, budo­ wa meczetów, organizacja sieci islamskiej edukacji. Równolegle z „odgórnie" inicjowanymi procesami „islamskiego odrodzenia", następuje aktywizacja cha¬ ryzmatycznych jednostek, których postulat „duchowego oczyszczenia" znajduje oddźwięk w kazachskim społeczeństwie . Również Ak dżol wpisuje się w po¬ wyższy nurt, jednakże w tym przypadku na uwagę zasługuje masowy charakter i rozbudowana struktura ugrupowania. Ak dżol, będąc stosunkowo nowym ruchem religijnym, nie znalazło się jeszcze w polu zainteresowań etnologów, tak przynajmniej wynika z rozmów, jakie prze¬ prowadziłem zarówno z liderami, jak i członkami oraz sympatykami poszcze¬ gólnych odłamów ugrupowania. Od nawiązania pierwszego kontaktu z Ak dżol w listopadzie 2003 roku, aż do grudnia 2004 roku prowadziłem badania wewnątrz grupy, uczestnicząc w przeprowadzanych obrzędach, pielgrzymkach i nieformal¬ nych spotkaniach. W dalszej części artykułu zamierzam skoncentrować się na analizie fenomenu Ak dżol, w kontekście pluralizmu religijnego i przemian reli¬ gijności muzułmańskiej we współczesnym Kazachstanie. Pozwoli to tym samym na próbę odpowiedzi na pytanie o miejsce islamu w postradzieckiej rzeczywisto4 szczegóły w bibliografii]; E.A. Pe3BaH, 3uuapa, w: Mcjiam: 3nąuKJioneóimecKuu cjioeap, Moskwa 1991, s. 77. W praktyce to mazar (arab. „miejsce odwiedzin", „miejsce, które się odwiedza"), rozumiany jako „obiekt peregrynacji", lub potocznie — „grób muzułmańskiego świętego") jest obiektem (celem) odwiedzin (ziyarat), jednak w Azji Środkowej ziyarat oznacza zarówno pielgrzymkę, akt oddania się pod opiekę świętego, jak i termin stosowany dla oznaczenia miejsc świętych, T.H. Zarcone, Ziyara. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill., s. 534. B.G. Privratsky, Muslim, Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond-Surrey, s. 182-183. 4 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 55 ści tej środkowoazjatyckiej republiki. Koncentrując się na prezentacji codzien¬ nych form życia religijnego, zmianach w praktykach i sposobie uczestnictwa, a także na społecznych konsekwencjach tych zmian, zamierzam wskazać głów¬ ne czynniki popularności nowych idei pojawiających się na gruncie islamu oraz preferencji, jakimi kierują się miejscowi muzułmanie, podczas wyboru tej a nie innej koncepcji z lokalnego „rynku religijnego". U źródeł Ak diol — rys historyczny Wprawdzie za cezurę powstania ugrupowania przyjąłem rok 1997 (opierając się na rozmowach z liderami poszczególnych odłamów Ak dżol), to za kamień węgielny można uznać wieszczy sen (kaz. ajan), jaki miała dwa lata wcześniej Bajdżanova Zejnijkamal Kardżinbaevna. We śnie otrzymała ona polecenie od duchów przodków (aruaq), aby zaczęła czytać namaz i rozprzestrzeniać wiarę Muhammada wśród ludzi, podejmując się leczenia alkoholików, narkomanów i wszystkich potrzebujących, a jednocześnie ukazywała im „właściwą drogę", która prowadzi do Allaha. Oniryczny incydent, po którym Zejnijkamal rozpo¬ częła praktykę uzdrowicielki, jest klasycznym przykładem „snu inicjacyjnego", tj. snu, w którym duchy przodków/świętych informują daną osobę, iż jest „nosi¬ cielem daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego itp. „Sny inicjacyjne" często pojawiają się równolegle z wizjami na jawie i z reguły powiązane są z „chorobą szamańską" . Podjęcie praktyki uzdrowicielki przez Zejnijkamal było równo¬ znaczne z „otwarciem", zaakceptowaniem daru ofiarowanego przez duchy i pod¬ porządkowaniem się ich woli. W kluczowym roku 1997 do Zejnijkamal, która już wówczas cieszyła się lo­ kalną sławą uzdrowicielki, trafia z problemem alkoholowym Tarybaev Qydyrali Mombajuly — późniejszy założyciel jednego z odłamów Ak dżol. Qydyrali nie ukrywa, iż był sceptycznie nastawiony do uzdrowicielskich zdolności Zejnijkamal. Swoje poglądy zweryfikował w następstwie wieszczego snu, który miał trze­ ciego dnia pobytu u uzdrowicielki. Nie był to pierwszy ajan, jakiego doświadczył Qydyrali, jednak w odróżnieniu od poprzednich snów, nasyconych niezrozumiałą dla niego symboliką, w tym została przekazana bezpośrednia informacja. Qydyrali ujrzał we śnie duchy pięciu znamienitych kazachskich przodków: Tuktibjy-aty, Sujinbaj-aty, Sarybaj-aty, Qajnazar-aty i Dżambul-aty (znani pod wspólną na­ zwą Bjes-ata — „Pięciu przodków/ojców") , którzy poinformowali przyszłego 5 6 5 P.M. MycTacjiHHa, IlpedcmaeneHun, Kyjbmu, odpnóu y Ka3axoe, Ałma-Ata, s. 105-107; D. Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, s. 236¬ -237; B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 160. „Pięciu przodków" wywodzi się z jednego rodu — Szapraszty (do którego należy również Qydyrali), zaś ich mazary, znajdujące się na rodowym terytorium, wypełniają funkcję jego sakralnej konso¬ lidacji. Każdy z Bjes-ata jest równocześnie „autonomicznym świętym" otoczonym czcią, do grobowca którego przybywają pątnicy. 6 �Paweł Jessa 56 lidera Ak dżol, iż ma „poprowadzić za sobą ludzi". Sen wywarł na tyle mocne wrażenie na Qydyralim, iż wraz z trzema kobietami udał się z pielgrzymką do Turkiestanu, gdzie znajduje się mauzoleum Hodży Ahmada Jasawiego. Decyzja o podjęciu pielgrzymki była naturalną konsekwencją wieszczego snu. Senne wi¬ zje z udziałem zmarłych przodków lub świętych są jedną z zasadniczych moty¬ wacji odbycia ziyarat. Grupa pielgrzymów pod przewodnictwem Qydyraliego, swoją peregrynację rozpoczęła od nawiedzenia i spędzenia nocy w mauzoleum Arslan-baba , realizując tym samym jeden z podstawowych etapów odbycia ziyarat do grobowca Ahmada Jasawiego. Zdarza się, iż miejsca święte pełnią funkcję katalizatora, za sprawą którego na¬ stępuje „otwarcie się" osób będących depozytariuszami „daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego. Podobny scenariusz miało nawiedzenie mauzoleum Arslan-baba, przez grupę Qydyraliego. Jedna z uczestniczących w pielgrzymce kobiet „ot¬ worzyła się" i zwróciwszy się do Qydyraliego, zaczęła przekazywać błogosławień¬ stwo (bata) bezpośrednio od ducha Arslan-baba. Powyższe zdarzenie zainicjowało formę pośrednich (za pośrednictwem medium, tzw. aqqu [kaz. łabędź] w nomen¬ klaturze Ak dżol) kontaktów duchów z członkami i sympatykami krystalizującej się grupy Ak dżol. Udzielanie bata przez duchy kazachskich przodków i muzułmańskich świętych stanowi obecnie oś praktyki obrzędowej grupy. Arslan-bab podczas udzie¬ lonego błogosławieństwa poinformował Qydyraliego, iż została wyznaczona mu misja, jednak zanim przystąpi do jej wypełnienia, zobowiązany jest przeprowadzić ziyarat w wyznaczonych przez duchy miejscach świętych i złożenia stosownej ofia¬ ry. Qydyrali, analizując powyższe zdarzenie z kilkuletniej perspektywy, stwierdza, iż warunki przekazane przez Arslan-bab były swoistymi próbami (synaq) mającymi potwierdzić jego posłuszeństwo i podporządkowanie się woli duchów. Podkreślając wagę wyboru, przed jakim stanął Qydyrali, Arslan-baba zaznaczył, iż w przypadku odstępstwa od wyznaczonych „zadań", duchy „zabiorą" mu jedynego syna i nigdy nie zazna on szczęścia na tym świecie. Wspomniane ultimatum jest klasycznym przykładem zmuszenia „wybrańca duchów" do przyjęcia ofiarowanego daru (sza¬ mańskiego, uzdrowicielskiego bądź też jasnowidzenia) i rozpoczęcia praktyki. Oso¬ ba „obdarowana" nagle zaczyna chorować (zostaje np. sparaliżowana), zapocząt¬ kowane zostaje pasmo nieszczęść w jej życiu osobistym i rodzinnym. Po upływie pewnego czasu „wybraniec/wybranka" zaczyna widzieć we śnie duchy, które na¬ kazują przyjęcie daru. W przypadku odmowy grożą poważnymi konsekwencjami, włącznie ze śmiercią obdarowanego bądź jego bliskich . Również ówczesne życie 7 8 7 Arslan-bab — legendarny nauczyciel Hodża Ahmad Jasawi. Spędzając noc na mazarze święte­ go, pielgrzym ma nadzieję na przyjęcie swoich próśb, które następnego dnia zostaną wypowiedziane w mauzoleum Ahmada Jasawiego, zgodnie z kazachskim powiedzeniem: „Spędź noc u Arslan-baba, proś u Hodży Ahmada Jasawiego. Zob. A.K. MVMHHOB, Apcnan-6a6, w: HCJIOM na meppumopuu 6uemeuPoccuucKou uMnepuu. SnąKJioneóunecKuu cjioeap, t. 3, Moskwa 2001, s. 15. Por. B.H. EacHJioB, IIIaMancmeoy napodoe Cpedneu Aiuu u Kasaxcmana, Moskwa 1992, s. 110 i n. 8 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 57 Qydyraliego było pasmem porażek, spotęgowanych jego uzależnieniem alkoho¬ lowym. Po powrocie z pielgrzymki i wypełnieniu poleceń Arslan-baba, Qydyrali zaczyna widzieć na jawie postacie duchów — z reguły kilkusekundowe obrazy przezroczystych postaci. Wkrótce ponownie doświadcza wieszczego snu, w któ¬ rym ujrzał trzymane w ręku cztery połączone szeregowo baranie szkielety. Sennej wizji towarzyszył głos informujący, iż trzyma klucz do całego wszechświata, zaś na lewej dłoni ma „pieczęć", „świetlisty promień" (nur), którym będzie „otwie¬ rał" serca „wybrańców". Przeprowadzony po tym wydarzeniu obrzęd „otwarcia" serca zakończył się niemalże fiaskiem. Qydyrali nie otrzymał bowiem żadnych technicznych instrukcji objaśniających procedurę „otwarcia". W trakcie pierw¬ szej próby „otwarcia" serca, Qydyrali lewą ręką dotykał „wybrankę duchów" jednak bez żadnego rezultatu. Pomocny okazał się jego porywczy charakter, gdy zdenerwowany brakiem efektów zaczął uderzać ręką po plecach „wybranki", ta zaczęła przekazywać słowa duchów. Po pierwszym, zakończonym sukcesem „ot¬ warciu" nastąpiły kolejne, a wraz z nimi błogosławieństwa udzielane przez du¬ chy. Jedno z pierwszych bata skierowane zostało do Qydyraliego, którego duchy nazwały „synem narodu", „białym synem", zaś Zeyniykamal nazwana została „białą matką" — Ak Aną. Misja Qydyraliego sprowadzać się miała do „otwiera­ nia" serc wybranym przez duchy osobom, zaś Ak Anie powierzona została funk¬ cja zwierzchnictwa nad Ak dżol. W 1998 roku na kurację zdrowotną do Ak Any przybywa Ermek Mirzageldi — przyszły lider trzeciego odłamu Ak dżol. Jest to również rok „schizmy", której początek jest trudny do precyzyjnego ustalenia ze względu na wyraźną niechęć do podejmowania tego tematu przez liderów poszczególnych odłamów Ak dżol. Obecnie poszczególne odłamy ugrupowania znajdują się w stanie „zimnej wojny". Każda z frakcji uzurpuje sobie prawo do jedynie „słusznej", „popieranej przez duchy przodków drogi ku prawdzie", przerzucając się oskarżeniami o merkantylizm, wykorzystywanie i okłamywanie przychodzących do nich ludzi, używanie czarnej magii, kontakty z dżinami, czy też stawianie poszczególnych liderów na piedestale świętości. Obecnie w Kazachstanie i poza jego granicami działają trzy niezawisłe odłamy Ak dżol: pod przewodnictwem Ak Any, Ermeka Mirzageldiego i Tarybaeva Qydyraliego Mombajuli. Co duchy powiedzą? W kręgu praktyk obrzędowych Ak diol Spiritus movens Ak dżol jawią się duchy kazachskich przodków, wokół któ­ rych skoncentrowana jest sfera obrzędowa ugrupowania. Członkowie Ak dżol wskazują na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka" jako zasadnicze priorytety „Białej drogi". Wprawdzie w swojej praktyce obrzędowej Ak dżol od- �Paweł Jessa 58 wołuje się do islamu, który jest fundamentem ugrupowania, lecz jednocześnie pozostaje otwarte na napływ przedstawicieli odmiennych konfesji i narodowości. Zarówno liderzy, jak i szeregowi członkowie ugrupowania podkreślają, iż Bóg jest jeden i dlatego błędem byłoby kategoryzowanie ludzi zgodnie z ich przyna¬ leżnością żuzową , plemienną, etniczną czy religijną. Istotna jest natomiast wiara w Boga i zachowanie „czystości", tj. abstynencja alkoholowa, nieużywanie nar¬ kotyków etc. Zgodnie ze słowami moich respondentów, Ak dżol niesie oczysz¬ czenie i uzdrowienie ludzi, rozbudzając w nich wiarę/światło. Już przy pobieżnej analizie kwestii doktrynalno-obrzędowych wewnątrz Ak dżol, na plan pierwszy wysuwa się kwestia kultu świętych i przodków, konstytuująca rzeczywistość ugrupowania, a właściwie jedność rzeczywistości bez wyróżniania świata natu¬ ralnego i nadnaturalnego, gdyż oba przenikają się wzajemnie. W religijno-magicznym światopoglądzie „akdżolistów" pozycja jednostki i sens jej poczynań zdeterminowana jest postępowaniem jej przodków oraz rezultatem „prób" zsyła¬ nych przez duchy świętych i przodków. Wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w życie doczesne ludzi odzwierciedla się w kulcie przodków, do których Kazachowie zwracają się w różnych sytuacjach życiowych, prosząc o ich wsparcie i pomoc. Przychylność zmarłych antenatów gwarantują poświęcane ich pamięci rytuały domowe, któ¬ rych publicznym odpowiednikiem jest rytuał ziyarat, w odróżnieniu od rytów domowych nie wymagający „specjalistycznej" wiedzy, gdyż na mazarze jest szejch („strażnik" miejsca świętego) lub mułła, który dokona recytacji Koranu. Ewentualne rytualne zaniedbania względem zmarłych przodków mogą spowo¬ dować ich niezadowolenie, a w konsekwencji „ukaranie" potomka, np. zesłaną chorobą, niepowodzeniem w interesach itp. Z kolei w holistycznej percepcji rze¬ czywistości przez członków Ak dżol każde wydarzenie, każda sytuacja odbierana jest jako inicjowana przez duchy. Jedynym problemem jest właściwa interpretacja zdarzeń — „co duchy chciały powiedzieć?". Wyjaśnień najczęściej udzielają same duchy podczas przekazywanych błogosławieństw. Kontakty żywych ze zmarłymi przodkami i świętymi nie są już incydentalne (i najczęściej oniryczne). Ingerencją duchów tłumaczone są wszystkie, nawet najbardziej banalne, sytuacje życiowe. Życie religijne członków Ak dżol w głównej mierze skoncentrowane jest w ordach stanowiących podstawowe komórki poszczególnych odłamów ugrupowa¬ nia. Aktywizacja ceremonii „otwarcia" jako podstawowej formuły pozyskiwania nowych członków ugrupowania, doprowadziła do stopniowego poszerzenia jego szeregów. Z czasem osoby, które jako jedne z pierwszych „otworzyły" swoje serca, po uzyskaniu stosownej akceptacji duchów opiekuńczych rozpoczynały 9 10 9 Żuz/Dżuz (kaz.) — sto; ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: Starszy, Średni i Młodszy. Orda (kaz.) centrum, ognisko; bogata jurta. W nomenklaturze Ak dżol termin używany jest na oznaczenie najmniejszej komórki ugrupowania. Odłam Ak dżol związany z Ak Aną równolegle używa terminu Ata uj („Dom przodków"). 10 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 59 samodzielną praktykę (otwierały własne ordy), pozostając jednakże w ścisłym kontakcie z liderem macierzystego odłamu Ak dżol. Na życie codzienne ordy skła¬ dają się przede wszystkim seanse lecznicze gromadzące licznych uczestników nie zawsze powiązanych z Ak dżol, aczkolwiek to w nim upatrujących nadziei pomyśl¬ nego rozwiązania swoich problemów zdrowotnych, dotyczących życia osobistego, itp. Punktem kulminacyjnym w tygodniowym programie działalności ordy jest ob¬ rzęd szyraq („świece"), odprawiany z reguły w każdy czwartek. Duchy przodków, w gestii których leży wyznaczenie konkretnego dnia dla cyklicznego przeprowa¬ dzania ceremonii szyraq, mogą wyznaczyć dowolny dzień tygodnia. W każdym z odłamów Ak dżol obrzęd szyraq przebiega według pewnego sta¬ łego scenariusza. Od wczesnych godzin popołudniowych w ordzie zbierają się ludzie, którzy po przejściu rytualnej ablucji (tahara) kierują się do ustawionego w centralnym miejscu stolika z Koranem i tekstem modlitwy, do wygłoszenia której zobligowany jest każdy z nowo przybyłych. Następnie lider ordy, przy współudziale swoich uczniów-uzdrowicieli, przystępuje do seansu lecznicze¬ go, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Uzdrowicielka/uzdrowiciel, stając na nogach leżącego pacjenta, „wnika" w jego strukturę duchową, przy¬ stępując jednocześnie do jej „oczyszczania" z nagromadzonego „brudu" (pod tym pojęciem rozumiane są słabości człowieka, jego grzechy czy też rezultat rzuconego uroku). Techniki wykorzystywane podczas leczenia przez poszcze¬ gólnych uzdrowicieli uwarunkowane są rodzajem posiadanego „daru" (np. baqsy [szaman], emszi [uzdrowiciel]). Zgodnie z relacją informatorki Rahiji, klucz do pomyślnego zakończenia leczenia znajduje się w uświadomieniu pacjenta co do przyczyny choroby, która zwykle jest konsekwencją jego niewłaściwego po¬ stępowania (np. zbytnie hołdowanie ziemskim przyjemnościom, merkantylizm itp.). Celem pełnego „oczyszczenia" rekomendowane jest odbycie organizowa¬ nej przez Ak dżol pielgrzymki do Turkiestanu. Zakończenie seansów leczniczych zbiega się z podjęciem przygotowań do punktu kulminacyjnego ceremonii szyraq, którym jest bata (błogosławieństwo). Przygotowywany jest skromny poczęstunek składający się ze smażonych plac¬ ków, słodyczy i herbaty. Po konsumpcji i uprzątnięciu „stołu", na podłodze stawianajest misa z piaskiem, w którym zatknięte są „świeczki" (szyraq). „Świeczki" (w liczbie 7, 9 lub 11) wykonuje się z bawełny, która po namoczeniu olejem zo¬ staje nawinięta na patyki. Zapalenie szyraq poprzedza czytanie Koranu, po czym misa przekazywana jest kolejnym uczestnikom ceremonii, którzy dymem z pa¬ lących się świec „okadzają" swoje ciała (dym posiada właściwości lecznicze/ /oczyszczające). Wypalenie się świec jest sygnałem do rozpoczęcia przekazywa¬ nia błogosławieństwa . 11 11 W tradycyjnej kulturze Kazachów bata (błogosławieństwo) traktowane jest jako specjalny rodzaj ludowej poezji, w której wygłaszający stara się wyjednać u Wszechmocnego miłosierdzie dla zebranych ludzi. Bata porównuje się do modlitwy, czego dowodem są podniosłe słowa wypowiadane w trakcie błogosławieństwa udzielanego najczęściej przez najstarszego wiekiem mężczyznę (aqsakal). Charakter �Paweł Jessa 60 Przystępując do przekazania błogosławieństwa podczas ceremonii szyraq, osoba predestynowana (aqqu), tj. jeden z „wybrańców duchów", staje naprze­ ciwko zgromadzonych ludzi, czekając na znak od duchów. Do momentu uzyska­ nia znaku od konkretnego aruaq'a , aqqu nie jest w stanie przewidzieć, który z duchów zaszczyci shiraq swoją „obecnością". Indywidualny znak, którym każ­ dy z aruaq'ów anonsuje swoje przybycie, przejawia się uciskiem na określoną część ciała. Hodża Ahmad Jasawi oznajmia swoje przybycie bólem karku, tuż u podstawy czaszki, natomiast Arslan-bab — uciskiem pomiędzy łopatkami. Aqqu, po zidentyfikowaniu przybyłego ducha, obwieszcza jego imię zebranym, którzy wstając z miejsc, kłaniają się razem z aqqu niewidzialnemu przybyszowi z zaświatów. Przybyły aruaq, w pierwszych słowach (ustami aqqu) zwraca się do wszystkich zebranych, udzielając ogólnego błogosławieństwa. W dalszej części bata duch zwraca się indywidualnie do każdego ze zgromadzonych, przywołując fakty zarówno z przeszłości, jak i dotyczące dalszego życia człowieka. Należy pamiętać, iż do Ak dżol trafiają ludzie borykający się z poważnymi problema¬ mi życiowymi, dlatego też w zdecydowanej większości błogosławieństwo ma na celu udzielenie im duchowego wsparcia. Podawane są przybliżone daty „prób", jakim poddana zostanie dana osoba, po których pomyślnym przejściu powinno nastąpić rozwiązanie dręczących człowieka problemów. Jednocześnie duchy za¬ znaczają, iż będą wspierać osobę w trakcie każdej z przepowiadanych prób. Sło¬ wa aruaq'ów jednakże nie koncentrują się tylko na zapewnieniach o otoczeniu opieką danej osoby. W swoich błogosławieństwach duchy często krytykują ludzi za prowadzony tryb życia (przede wszystkim za picie alkoholu), nakazując pod¬ jęcie praktykowania obowiązkowej pięciokrotnej modlitwy, grożąc jednocześ¬ nie poważnymi konsekwencjami w przypadku niewypełnienia poleceń. Poniżej zamieszczam przykład bata „przekazane" przez Arslan-baba podczas obrzędu szyraq w jednej z rosyjskojęzycznych ord: 12 „[...] synu mój, chcę dać Tobie swoje błogosławieństwo i chcę Ci powiedzieć, że [jest] dużo wahania w Twojej głowie. Nawet dzisiaj przychodząc tutaj, zastanawiasz się, jak święci mogą przekazywać to wszystko [myślisz], że ludzie tutaj wiedzą wszystko o sobie; to nie tak mój synu, nic o sobie wiedzieć nie mogą, przecież wielu z nich przyszło na ten szyraq tak jak i ty, po raz pierwszy i ja synu mój, święty Arslan-bab od dziewięciu lat uciskam Ci plecy po prawej stronie, ale ty mój synu nie chcesz mnie i rodzaj wygłaszanego bata dostosowany jest do okoliczności, np. przed odbyciem dalekiej podróży, egzaminami na studia, rozmową o pracę itp. Bata udziela się, trzymając otwarte ręce, którymi na ko¬ niec błogosławieństwa przesuwa się po twarzy. Udzielanie błogosławieństwa zarezerwowane jest dla cieszących się największym szacunkiem aqsakałów, z tego też powodu przekazywanie bata w kręgu Ak dżol przez kobiety wzbudza poważne kontrowersje wśród konserwatywnej części społeczeństwa, zob. C. KeH>KeaxMeTyjibi, KasaxcKue napodnue mpaóuąuu u odpnóu, Ałmaty 2002, s. 38-39. Aruaq (kaz. apyań; uzb. apeox) — od arabskiego słowa ruh (lm. arwah — „duch", „dusza") — duchy zmarłych przodków. 12 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 61 słuchać, myślisz, że się przeziębiłeś; nie mój synu, plecy, o których Ci mówię, to znak dla Ciebie i Ty powinieneś oddać mi cześć, ale Ty tego nie zrobiłeś. Nie uczyniłeś tego z własnej niewiedzy; nie jesteś złym człowiekiem, jesteś dobry i łaskawy, dobra jest Twoja dusza, bardzo czysta i chociaż jesteś mężczyzną, dusza Twoja jest bardzo krucha. Bez względu na wszystko synu mój posiadasz wielki dar, dar, który rzucony został na Twoich synów i jest dar u Twojego syna i jest dar u Twojej młodszej córki. Popatrz, co wyprawia się w Twoim szanyraq , i to tylko dlatego, że w ostatnich latach powinieneś odmawiać namaz i powinieneś już siedem lat temu odwiedzić Mekkę, ale Ty nawet dzisiaj o tym nie myślisz. I ja święty Arslan-bab nakazuję Ci w przeciągu trzech lat odwiedzić Czarny Kamień i pomodlić się do Allaha i poprosić o wybacze¬ nie za swój ród, na który w dziewiątym, szóstym i siódmym pokoleniu klątwa zosta¬ ła rzucona, na całą linię męską. My wszyscy święci modlimy się i prosimy Allaha za Twój ród męski i pomagamy wybawić Cię od tej choroby, która dosięgła Ciebie dzisiaj; ale nie słuchaj nikogo, tylko metodami medycznymi zdołasz wyleczyć cho¬ robę i nie bój się powikłań, żadnych powikłań nie będzie. Dzisiaj my święci otoczyli­ śmy Cię opieką i ja święty Arslan-bab będę przy Tobie w następnym miesiącu, będę z Tobą; idź na operację i niczego się nie bój i zobaczysz, minie dwadzieścia jeden dni i Ty zapomnisz o swojej chorobie; ale pamiętaj synu mój, zanim pójdziesz na operację, musisz odwiedzić miejsca święte, oddać cześć Arslan-babie, oddać cześć Tuktybaj-acie, oddać cześć Suyinbay-acie, oni czekają na Ciebie i otoczą opieką. Ja święty Arslan-bab daję Ci swoje błogosławieństwo [...]". 13 Na uwagę zasługuje wysoki procent osób, które w trakcie bata dowiadują się, że są obdarzone „darem" i w związku z powyższym powinny przejść obrzęd „otwarcia serca". Zgodnie z wyjaśnieniami jednej z moich informatorek, do Ak dżol nie trafiają osoby przypadkowe. Duchy przodków wybierają osoby „ducho¬ we" będące nosicielami „daru" i naprowadzają je na właściwą drogę, na „Bia¬ łą Drogę". Niemniej jednak droga do Ak dżol bywa ciężka i kręta, naznaczona chorobami i rodzinnymi tragediami. Osoba „duchowa", która odziedziczyła po przodkach dar szamański czy uzdrowicielski, często nie jest świadoma tego fak¬ tu. Dawniej, kiedy umierał szaman, jego rodzina oczekiwała na znak od duchów, które zsyłając „chorobę szamańską" na któregoś z krewnych, „wyznaczały" tym samym następcę zmarłego baqsy. Ciągłość tradycji sprawiała, iż taki znak był jasny i czytelny zarówno dla osoby wybranej, jak i jego rodziny . Wieloletnia ateizacja i walka władzy radzieckiej z „przedislamskimi przeżytkami" doprowa¬ dziła do zatarcia wspomnianej tradycji, co ilustrują liczne relacje nowych „wy¬ brańców duchów", którzy nie potrafili w początkowej fazie choroby nadać jej odpowiedniego znaczenia. W tym miejscu docieramy do jednej z podstawowych funkcji bata w Ak dżol. Nieświadomy „wybraniec duchów" właśnie tym kana¬ łem uzyskuje informację odnośnie do posiadanego „daru". Jeśli zastosuje się do 14 13 14 Szanyraq (kaz.) — drewniany, górny krąg na szczycie jurty, dymnik — synonim domu. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem, „Lud" t. 85, s. 181. �62 Paweł Jessa zaleceń duchów i przyjmie „dar" stosunkowo szybko, wówczas może uniknąć „choroby szamańskiej/uzdrowicielskiej". Rozmówczyni Tatiana komentując zasadnicze funkcje bata, stwierdza, iż współcześni ludzie utracili zdolność prawidłowej interpretacji wieszczych snów, bądź w ogóle je ignorują jako wytwory podświadomości. Dlatego też aruaq'y zdecydowały się na nawiązanie kontaktu za pośrednictwem aqqu, które są po¬ średniczkami pomiędzy dwoma światami — „są ziemskimi nauczycielkami wy¬ jaśniającymi prawa «tego» i «tamtego» świata, interpretatorkami snów i znaków zsyłanych przez duchy". Wprowadzenie przez Ak dżol równoległego do trady¬ cyjnie pojmowanego bata, poszerzyło tym samym przestrzeń obrzędową kultu przodków, zmniejszając jednocześnie dystans pomiędzy sacrum (duch) a czło¬ wiekiem. Udzielane przez duchy błogosławieństwo „oswoiło" zaświaty, umac¬ niając jednocześnie wiarę w możliwość ingerencji duchów w życie doczesne ludzi. Podkreślona została również rola „daru" i obowiązków, jakie ciążą z tego tytułu na „obdarowanym", któremu zgodnie ze słowami informatorki Rahiyi „nie dane jest przeżyć jałowego życia; będzie poddawany nieustającym próbom tak długo, aż zdecyduje się na «otwarcie daru». Jeśli nie będzie się «trzymać daru», wówczas na pewno przerodzi się on w nieszczęście". Ak dżol aspiruje do wypracowania nowej jakości islamu, jednoczącej nie tylko muzułmańskich mieszkańców kraju, ale i przedstawicieli odmiennych konfesji (głównie prawosławia). Wspomniana „nowa jakość islamu" budowana jest na bazie tradycjonalistycznego islamu, wzbogaconego o nowe formy obrzędowości nawiązujące do pre-islamskich tradycji religijnych Kazachów. Doskonale ilu¬ struje to zasadnicza działalność grupy, jaką są praktyki lecznicze. W szeregach grupy spotkać można cały przekrój tradycyjnych uzdrowicieli kazachskich: baksy, emszi, tabib, do których ze swoimi problemami przychodzi miejscowa lud¬ ność. Tym samym jest to główny kanał, poprzez który struktury Ak dżol zasilane są nowymi członkami i sympatykami. Można nakreślić pewien schemat odzwier­ ciedlający drogę do Ak dżol, którą przebył przeciętny członek grupy. W powszechnym odbiorze społecznym poszczególni uzdrawiacze działający pod szyldem Ak dżol nie są identyfikowani z ugrupowaniem, lecz postrzegani jako niezależni „wybrańcy duchów". Dopiero po nawiązaniu pierwszego kon¬ taktu pomiędzy uzdrawiaczem a zgłaszającym się do niego człowiekiem inicjo¬ wane jest stopniowe zaznajamianie „pacjenta" z Ak dżol i jego ideologią, pro¬ wadzące w wielu przypadkach do nawiązania systematycznych relacji z grupą, a w dalszej perspektywie (jeśli jest się depozytariuszem „daru"), do włączenia w szeregi „Białej Drogi". Prezentowany scenariusz pozyskiwania nowych człon¬ ków odzwierciedla differentia specifica Ak dżol, wytyczającą wyraźną granicę po¬ między uzdrowicielami praktykującymi w ramach ugrupowania, a „wybrańcami duchów" działającymi indywidualnie. Kontakty ludzi z niezależnymi baqsy, emszi, najczęściej ograniczają się do jednostkowych spotkań skoncentrowanych na postawieniu diagnozy i podjęciu leczenia (bądź też jego zaniechaniu), ewentu- �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 63 alnie ograniczających się do uchylenia zasłony przyszłości przez osoby obdarzo¬ ne „darem" jasnowidzenia. Ak dżol angażuje się natomiast nie tylko w doraźne rozwiązywanie problemów zdrowotnych swoich klientów, lecz również tych dotyczących sfery życia osobistego. Familijna atmosfera wytwarzana wewnątrz grupy sprzyja zacieśnianiu relacji pomiędzy uczestnikami spotkań, dając poczu¬ cie pozyskania nowych przyjaciół — swoistej grupy wsparcia. Każdy problem zostanie poddany indywidualnej analizie, zaś cotygodniowy obrzęd szyraq, we¬ spół z regularnie organizowanymi pielgrzymkami do lokalnych miejsc świętych, dodatkowo sprzyjają wzmocnieniu poczucia wspólnoty. Przychodzący po raz pierwszy do jednej z ord działających w ramach Ak dżol poddawani zostają seansom leczniczym rozpoczynającym się od postawie¬ nia diagnozy. Duchy opiekuńcze uzdrowicieli najczęściej określają przyczynę choroby jako konsekwencję uroku, ingerencji złych duchów bądź też faktu, iż pacjent jest osobą „duchową", co czyni go bardziej wrażliwym na otaczającą rzeczywistość („ściąga" na siebie „brud" innych ludzi). W udzielonym przez du¬ chy bata zostaje ostatecznie potwierdzona diagnoza, której towarzyszy zalecenie odbycia pielgrzymki do Turkiestanu, w trakcie której powinno nastąpić „ducho¬ we oczyszczenie" pielgrzyma — swoiste rite de passage. Uczestnicząc w jednej z zorganizowanych przez Ak dżol (odłam związany z Qydyralim) pielgrzymek do Turkiestanu zaobserwowałem, iż dla pątników peregrynacja była podróżą nie¬ mal mistyczną, z którą wiązali nadzieję na poprawę swojego losu. Oczywiście, wśród entuzjastów były również osoby nastawione bardzo sceptycznie, które na pielgrzymkę zostały wysłane przez swoich krewnych. Początkowa rezerwa stop¬ niowo ustępowała coraz silniejszej wierze, głównie za sprawą bata, w trakcie których ujawniane były szczegóły z ich życia, znane wyłącznie im samym. Tym sposobem uzyskiwali niezbity dowód istnienia aruaqtar. Wraz z akceptacją moż¬ liwości kontaktów z zaświatami, równolegle pojawił się strach przed karą, jaką mogą zesłać duchy przodków. Bardzo szybko uczestnicy pielgrzymki, zaczęli postrzegać otaczającą ich rzeczywistość poprzez pryzmat mistycznych symboli i nieustających prób zsyłanych przez duchy. Rzeczywistość została sprowadzona do poziomu hieratycznych przeżyć mistycznych. Obecność sacrum w trakcie pielgrzymki do Turkiestanu pozwala na oswojenie pątnika ze światem transcendentalnym, jest „oczyszczeniem" i jednocześnie „po¬ dróżą" w zaświaty, po której bardziej zrozumiałe będą jego późniejsze kontakty z duchami. Przeżyte doświadczenie przygotowuje „wybrańca duchów" do obrzę¬ dowego usankcjonowania jego powołania i osadzenia w nowej roli — szeroko rozumianego uzdrowiciela (w zależności od specyfikacji posiadanego „daru"), praktykującego w ramach Ak dżol. W terminie wyznaczonym przez duchy kan¬ dydat udaje się na obrzęd „otwarcia serca", który Qydyrali organizuje raz w mie¬ siącu. Obrzęd podzielony jest na trzy etapy, włączając sam fakt „otwarcia", czyli pierwszego przekazania słowa duchów przez „wybrańca". Kolejne etapy zwią¬ zane są z opanowaniem technik przekazywania bata (wydłuża się czas przekazu �Paweł Jessa 64 i ilość przekazywanych faktów). Po pomyślnym przejściu wszystkich etapów obrzędu, początkujący uzdrowiciel rozpoczyna praktykę w jednej z działających ord. Wraz z rozwojem jego umiejętności i pomyślnym przejściu zsyłanych przez duchy prób aruaqtar wyrażają zgodę na otwarcie własnej ordy. Na uwagę zwraca przeważający udział kobiet w samym Ak dżol, jak i piel¬ grzymkach do miejsc świętych, co podkreśla kontrast pomiędzy meczetem, jako przestrzenią zdominowaną przez mężczyzn, a mazarem, który odwiedzają przede wszystkim kobiety. S. Poliakov w następujących słowach podsumowu¬ je „genderową" dyferencję środkowoazjatyckich budynków kultowych: „Przy¬ gotowany w rodzinie przy pomocy mahalli muzułmanin przechodzi, jeśli jest mężczyzną, na bezpośrednie łono meczetu, a jeśli jest kobietą — w objęcia szejcha mazaru lub bibiotyn (otinczi) [wyróżnienie kursywą — P.J]" . W opiniach radzieckich uczonych fakt ów uwarunkowany był czynnikami „biologicznymi" i „psychologicznymi", tj. większą „wrażliwością" kobiet, które jako gospodynie domowe przejawiały większą troskę o sprawy codzienne, bądź też po prostu ich „łatwowiernością" i „zabobonnością" . Wejście kobiet w rolę depozytariuszek lokalnych tradycji religijnych było jednakże konsekwencją determinacji bolsze¬ wików w kreowaniu nowej, ateistycznej wizji świata, w której islam postrzegany był w kategoriach reakcyjnej ideologii. W rezultacie większość mułłów, iszanów, sufich, oraz innych oficjalnych i nieoficjalnych działaczy religijnych zostało za­ bitych, uwięzionych lub zesłanych do obozów. Fala prześladowań objęła przede wszystkim mężczyzn, zaś kobiety automatycznie zakwalifikowane przez bolsze¬ wików, jako „surogat proletariatu", mogły zachować w kręgu rodzinnym trady¬ cje religijne i przekazać sakralną wiedzę swoim dzieciom. Właśnie powyższym okolicznościom, a nie „naturalnym" ich predyspozycjom, należy przypisać źród15 16 15 C.n. riojuiKDB, TpaóuąonauiuiM e coepeMennoM cpeóneasuamcKoM oóiąecmee, Moskwa2004, s. 191. W odróżnieniu od meczetu, gdzie kobiety pozostają odseparowane od mężczyzn, w przestrzeni mazaru zazwyczaj nie występują oddzielne strefy dla kobiet, które też modlą się w dowolnej części miejsca świętego. Zresztą w wielu przypadkach (przede wszystkim w Uzbekistanie) jest to jedno z dwóch miejsc (obok domu), w których mogą one odmawiać namaz, ponieważ w meczecie mogą przebywać wyłącznie mężczyźni, nawet jeśli znajduje się w nim odizolowane miejsce (np. galeria meczetu), gdzie w zasadzie mogłyby się modlić kobiety. Jak tłumaczyli moi informatorzy, obecność kobiet w meczecie jest niepo¬ żądana ze względu na ich dekoncentrujący wpływ na modlących się mężczyzn, dla których sama świa¬ domość tego, że za zasłoną lub w sąsiednim pomieszczeniu znajdują się kobiety, może przeszkodzić w skupieniu się na modlitwie, a tym samym unieważnić ją. Odmienna sytuacja jest już w Kazachstanie, przede wszystkim w jego północnej części, gdzie miejscowe „duchowieństwo muzułmańskie" wyczu¬ lone jest na zagrożenia płynące z aktywnego prozelityzmu odmiennych konfesji i nieformalnych grup wyznaniowych. Północ Kazachstanu zamieszkuje znaczny procent ludności nie-kazachskiej, głównie Rosjan; jest to też region tradycyjnie najsilniej zlaicyzowany. Miejscowe „duchowieństwo", starając się przyciągnąć jak największą liczbę wiernych do meczetu, a przynajmniej nie dopuścić do ich odpływu, wykazuje się zdecydowanie większą aktywnością „duszpasterską" i tolerancją, niż ma to miejsce w in¬ nych regionach kraju. Zgodnie z relacją mieszkanki Astany (stolicy państwa), miejscowy mułła nie tyl¬ ko nie wygoni młodej Kazaszki z meczetu, do którego przyszła z wyzywającym makijażem i w krótkiej spódniczce, ale także spokojnie wyjaśni niestosowność ubioru i zaprosi na dzień następny. 16 J. Rohoziński, Święci, biczownicy i czerwoni chanowie, Wrocław 2005, s. 253. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 65 ła procesu feminizacji zarówno religijności pielgrzymkowej, jak i sfery działal¬ ności szeroko rozumianej kategorii „wybrańców duchów" . Miejsca święte, wraz z opartym na nich folklorem, praktykami religijnymi i charakterystyczną architekturą, tworzą zasadniczą część lokalnej, „realnej" for¬ my islamu w Azji Środkowej. Na współczesny wizerunek muzułmańskich miejsc świętych złożyła się suma synkretycznych form i zjawisk będących rezultatem obustronnego oddziaływania elementów miejscowych i ogólnomuzułmańskich. Należy mieć na uwadze, że ziyarat stanowi część większego kompleksu kazach¬ skich obowiązków rodowych, zaś święci i ich grobowce są nierozerwalnie zwią¬ zane z kultem przodków. Częstą praktyką jest też wystawianie przez Kazachów monumentalnych mauzoleów swoim przodkom, których nieznane dotąd miejsca pochówku zostają objawione żyjącym potomkom za pośrednictwem wieszczych snów. Za przykład może posłużyć działająca w Ak dżol uzdrowicielka Gulmira, która podczas mojego pobytu w Ałmaty była na etapie „podnoszenia" grobu, tj. wznoszenia mauzoleum dla swojego przodka (i ducha opiekuńczego) — Mataj-aty. W budowę zaangażowani są wszyscy członkowie i sympatycy ordy Gulmiry, zaś odwiedziny miejsca pochówku znamienitego przodka stanowią jeden z punk¬ tów pielgrzymek organizowanych przez Gulmirę dla swoich uczniów i pacjentów. Uzyskanie niepodległości przez środkowoazjatyckie republiki w roku 1991 wzmocniło proces islamskiego odrodzenia (obserwowany od lat 80. X X wieku), w którym „pielgrzymki do grobowców ważnych awliya ponownie stały się popu¬ larną manifestacją islamskiej pobożności" . W nowej, post-radzieckiej rzeczy¬ wistości najbardziej popularne mazary przeszły pod jurysdykcję miejscowych muftiat'ów lub administracji państwowej, co było równoznaczne z ich inkorpora­ cją do „oficjalnych" struktur usankcjonowanego przez władze islamu. Kult świę¬ tych, postrzegany jeszcze nie tak dawno w kategoriach „pre-islamskich prze¬ żytków", podobnie jak sufizm, obwołany przez mufti'ego Z. Babakhanova jako „niezgodny z islamskimi dogmatami" , w nowej rzeczywistości geopolitycznej uzyskały status integralnych i „oficjalnych" elementów „kazachskich" praktyk islamskich. Analogiczna sytuacja obecna jest również w sąsiednim Uzbekistanie, gdzie oddawanie czci świętym uzyskało dodatkowy wymiar, jako znak lojalności względem reżimu i przywiązania do tradycji narodowych. Nawet zdeklarowani ateiści angażują się w praktyki ziyarat, ponieważ uważają to za ważną „tradycję" narodową, bądź też chcą tym sposobem zademonstrować swoją lojalność wobec reżimu Islama Karimowa. 17 18 19 17 R. Sultanova, Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, 2000, s. 531-538; D. Penkala-Gawęcka, Wy­ brańcy..., dz.cyt., s. 186-187; por.: N . Tohidi, „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Modernization in Azerbaijan, 1999, s. 39-58. V.J. Schubel, Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tradition in Contemporary Uzbekistan, Istambuł 1997, s. 76. E. Ea6ag>KaHOB, O (pemeax CÀJfVMnpomue «HueucjamcKux oôbmaee», Moskwa 2001, s. 173. 18 19 �Paweł Jessa 66 Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny popularności Ak dżol w Ka¬ zachstanie, należy przede wszystkim zwrócić się w kierunku kultu świętych i przodków, które odgrywają prominentną rolę w życiu religijno-społecznym mieszkańców republiki. Auliye, taki jak Hodża Ahmad Jasawi, jest dla Kazachów mediatorem, ponieważ jest „przyjacielem Boga" (WaliAllah), ponadto był też „przyjacielem" kazachskich przodków. Idąc dalej, można powiedzieć, iż auliye są mediatorami przekazującymi nie tylko boskie błogosławieństwo, lecz również etniczne dziedzictwo Kazachów. Tym samym święci jawią się jako „pomost" między dwoma „przepaściami": po pierwsze, pomiędzy ludźmi a siłą duchową, i po drugie, pomiędzy współczesną tożsamością muzułmańską a tożsamością muzułmańską z przeszłości. Muzułmańska tożsamość Kazachów budowana jest niejako na dwóch przeplatających się płaszczyznach — synkretycznej i antysynkretycznej. Bruce Privratsky ostrzega jednak, aby nie kreować sztucznej dy¬ chotomii pomiędzy koranicznym, czystym islamem a praktykami określanymi jako pre-islamskie lub szamańskie (kult przodków i uzdrawianie przy pomocy duchów) . Kazachowie sami dokonują rozróżnienia pomiędzy różnymi formami praktyk religijnych, odnoszących się do teologicznego islamu jako „czystego" ide¬ ału, nazywanego taza dżol („czysta droga"; islamski ideał przybliżany jest przez hodża — przedstawicieli świętych rodzin), podczas gdy codzienne praktyki religij¬ ne definiowane są jako „muzułmańskość" (musilmanshiliq). Nie należy jednakże rozpatrywać ich z pozycji odrębnych, kontrastowych sfer, lecz jako różnorodne aspekty życia religijnego. Sami Kazachowie uważają, iż ich religia posiada islam¬ ską legitymizację, ponieważ została przekazana obecnym pokoleniom przez ich przodków, którzy podążali ścieżką czystego islamu; również z uwagi na istnienie w społeczeństwie hodża (jak i innych osób żyjących zgodnie z taza dżol), oraz po­ przez fizyczną obecność w kazachskim krajobrazie grobowców świętych. Ponadto Ak dżol stara się pełnić funkcję łącza pomiędzy globalną tradycją islamską a heterodoksyjnym kompleksem kazachskich wyobrażeń religijnych, wyróżniając się przy tym otwartością na przedstawicieli odmiennych konfesji. W ramach Ak dżol działają rosyjskojęzyczne ordy, liderzy których nie są muzuł­ manami. Duchy kazachskich przodków i świętych nie są w tej materii islamskimi purystami i poprzestają na fakcie, iż danej osobie (niezależnie od przynależności etno-konfesyjnej) ofiarowany został „dar", który winien zostać przez nią przy¬ jęty. Przyjęcie „daru" również nie warunkuje konwersji na islam, jakkolwiek zdarzają się podobne sugestie ze strony duchów. Dodatkowo działalność ugru¬ powania można opisać w kategorii „tradycji odnalezionej", tradycji poskładanej z ocalałych pozostałości i ponownie włączonej w krwiobieg życia religijnego Ka¬ zachstanu, lecz już w nowej, rozbudowanej formie . Praktyki obrzędowe Ak dżol wyszły poza indywidualne ramy, zostały włączone w organizację, z odpowiednią 20 21 20 21 B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 74-109. Zob. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy..., dz.cyt., s. 182-183. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 67 strukturą i ideologią. Jednak legitymizację tych poczynań mają zapewniać duchy przodków, demiurgowie ugrupowania. Ak dżol to również próba wyciągnięcia Kazachstanu z religijnego cienia, rzucanego przez tradycyjne centra islamu w re¬ gionie, chociaż bardziej wynikająca z niespełnionych ambicji, niż odzwiercie¬ dlająca rzeczywistość. Jedna z moich informatorek stawiając pytanie: „Dlaczego w Kazachstanie jest mniej wewnętrznych problemów niż w sąsiednich republi¬ kach?", zaraz też udziela na nie odpowiedzi: „Za sprawą Allaha, do którego co­ dziennie modlą się członkowie i sympatycy Ak dżol". Ugrupowanie wprawdzie nie może oczekiwać poparcia ze strony „oficjalnego duchowieństwa", które kwe¬ stionuje ich islamski charakter, poprzestając na określeniu: „szarlatani", jednak w zupełności zadowala się dużą popularnością wśród mieszkańców Kazachsta¬ nu. Kwestią otwartą pozostaje przyszłość ugrupowania, tj. czy ma szansę zako¬ rzenienia się w rzeczywistości religijnej Kazachstanu, czy też jego działalność ograniczona jest długością życia charyzmatycznych liderów? BIBLIOGRAFIA EaôagKcaHOB B. 2001 O (pemeax, CAJTYMnpomue «nueucjiaMCKUx oôunaee», w: A. MajiaineHKO, M.E. OJIKOTT (red.), IlcnaM Ha nocmcoeemcKOM npocmpancmee: esajMÓ usHympu, Moskwa. EacHjiOB B.H. 1992 UlaMancmeo y Hapoàoe Cpeàneû Asuu u Kasaxcmana, Moskwa. KeHKeaxMeTyjibi C. 2002 KasaxcKue napoànue mpaàuuuu u oôpxàu, Ałmaty. Meri J.W. 2002 Ziyàra, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. MyMHHOB A.K. 2001 Apcjan-6a6, w: HcnaM Ha meppumopuu ôuemeû POCCUÙCKOÙ uMnepuu. 3HUToioneàmecKuû cioeap, t. 3, Moskwa. MycTaiJfflHa P.M. 1992 TlpeàcmaeneHun, Kyibmu, oôpxàu y Kasaxoe, Ałma-Ata. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań. 2001 Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu, „Lud", t. 85, s. nojiHKOB c.n. 2004 TpaàuuoHami3M e coepeMeHHoM cpeàHeasuamcKoM o6iąecmee, w: A K ) . ApanoB (red.), MycyjbMaHcKax CpeàHxxÂ3UM. Tpaàuu,uoHanu3M uXXeeK, Moskwa. Privratsky B.G. 2001 Muslim Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond¬ -Surrey. �Paweł Jessa 68 Pe3BaH E.A. 1991 Suùapa, w: IlciaM: DHiAUKJioneàmecKuû cioeap, Moskwa. Rohoziński J. 2005 Święci, biczownicy i czerwoni chanowie. Przemiany religijności muzuł­ mańskiej w radzieckim i poradzieckim Azerbejdżanie, Wrocław. Schubel V.J. 1997 Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tra­ dition in Contemporary Uzbekistan, w: E. Ôzdalga (red.), Naqshbandis in Western and Central Asia: change and continuity. Papers read at a conference held at the Swedish Research Institute in Istanbul June 9—11, Istambuł. Sultanova R. 2000 Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, „Journal of the History of Sufism" 1-2. Tohidi N . 1999 „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Mo­ dernization in Azerbaijan, „Journal of Azerbaijani Studies", t. 2, nr 1. Zarcone T.H. 2002 Ziyàra. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. Paweł Jessa „ A L L A H FORGIVES, THE SPIRITS OF THE ANCESTORS NEVER FORGIVE". M U S L I M RELIGIOUS GROUPS I N K A Z A K H S T A N (Summary) A few dozen years after Marxist-Leninist atheism in the form of „political religion", Is­ lam has got a new place in the social space, considered to be an element of the „national he­ ritage". Completely new phenomena and processes observed in a Muslim community, help make a claim about a new stage of islamization in Kazakhstan. The process of re-islamization assumes different forms, expressed, e.g. by the activity of the groups led by charismatic leaders, as in the case of the religious movement called Ak Jol („White Road"). Ak Jol is a sort of hierarchical „corporation" where all the members perform specific functions (that of shaman, clairvoyant, blessing giver). The integrative role of the group is very important — while systematically organizing the shiraq ritual (the people who gather are healed and blessed by ancestors' spirits) and pilgrimages to the holy places, it acquires new members and strengthens the ties between the permanent members of the group who identify them­ selves as Ak Jolists, which emphasizes the supraethnic character of the group. The charis­ matic leaders of Ak Jol stress the Muslim character of the group, which, however, is open to the representatives of other religions (mainly Christians) and nationalities other than Kazakh. The ritual practice (including healing) reflects the process of synthesis between the Islamic tradition and non-Islamic tradition of the region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/250c2bfe3872adbc30d8f4453500b0fc.pdf aab809e16a3ef9eafa4f5e8614052ed3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource doświadczenie religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4786 Title A name given to the resource "Świadectwa": opowieści o własnym nawróceniu / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań „ŚWIADECTWA". OPOWIEŚCI O W Ł A S N Y M NAWRÓCENIU Terminu „świadectwo" używa się w Polsce obecnie dość często, mając na myśli pewne teksty. Określenie jakiegoś tekstu tym mianem zdaje się nakła­ niać do powagi i szacunku wobec zawartych w nim treści. Nie definiują go jed­ nak literaturoznawcy . Zresztą sformułowanie jego definicji nie byłoby łatwe, gdyż trzeba by uwzględnić bardzo różne zastosowania tego terminu. Potoczna obserwacja pozwala stwierdzić, że świadectwami nazywa się jakieś krótsze lub dłuższe opowieści autobiograficzne, w których czasami przewija się wątek mę­ czeństwa. W tym momencie przypomina się oczywiście stosowany w starożyt­ nym chrześcijaństwie, wręcz zaszczytny tytuł martyr — świadek, czyli właśnie męczennik. Ktoś, kto dał najwyższe świadectwo wierności Chrystusowi wobec innych chrześcijan, a zwłaszcza nie-chrześcijan, nie wahając się cierpieć i na¬ wet umrzeć, aby owej wierności w pełni dochować. Współczesne teksty zwane świadectwami niekoniecznie mówią o cierpiących za wiarę. Mogą być na przy¬ kład wspomnieniami byłych łagierników czy więźniów, którzy odbywali karę za działalność patriotyczną. Ale chyba większość świadectw ma charakter religijny. Raczej rzadko mówią o męczeństwie. Jednakże ci, którzy je składają, czasami z powodu swojej wiary musieli znosić rozmaite przykrości. Wśród tekstów zwa¬ nych świadectwami jest też niemało wspomnień dotyczących życia religijnego: relacji z ciekawych rekolekcji czy ewangelizacji, sprawozdań z pielgrzymek tu¬ dzież opisu własnych przeżyć. 1 Świadectwa, którym poświęcony jest ten artykuł, to specyficzny gatunek literacki oraz niezwykły fenomen religijny. Dają się one bez większego trudu wyodrębnić spośród innych tekstów tak samo nazywanych. Ich jednorodność z pewnością wynika z faktu powiązania z chrześcijaństwem ewangelicznym. Na temat chrześcijaństwa ewangelicznego trzeba tu powiedzieć nieco więcej. Otóż w toku XVI-wiecznej reformacji Kościoła zachodniego wyłonił się luteranizm, kalwinizm i anglikanizm, które to z czasem zaczęto określać mianem pro- 1 Definicję świadectwa w ujęciu religijnym zawiera Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 42, red. H. Zgółkowa, Poznań 2003, s. 146. �Grzegorz Pełczyński 38 testantyzmu. Lecz na protestantyzm składają się także inne kierunki, powstałe w tym samym czasie, co powyższe, bądź później. Jednym z nich jest chrześcijań­ stwo ewangeliczne, ewangelikalizm, zresztą dość zróżnicowane wewnętrznie . Chrześcijanie identyfikujący się z ewangelikalizmem, tak jak inni protestanci, twierdzą, że podstawą wiary jest tylko Biblia. Poza tym są przekonani, iż czło¬ wiek może uzyskać zbawienie jedynie wierząc w Jezusa Chrystusa, nie zaś stara¬ jąc się na nie zasłużyć pobożnymi uczynkami. Ewangeliczni wskazują na pewne etapy na drodze wiary. Człowiek zrozumiawszy, że jest grzeszny i dlatego godny potępienia, powinien Jezusa Chrystusa uznać za swego osobistego Zbawiciela, a z kolei przyjąć chrzest, przyłączając się do któregoś ze zborów, by całe życie uświęcać się pod wpływem Ducha Świętego . Chrześcijanie tak wierzący nie są jednolici. Można wśród nich wyróżnić roz­ maite wspólnoty. W Polsce z ewangelikalizmem utożsamiają się baptyści, me¬ todyści, ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa, zielonoświątkowcy i inni. Ponadto idee ewangelikalizmu zyskują uznanie w star­ szych Kościołach protestanckich, a nawet w Kościele katolickim. Oczywiście, między wspólnotami tworzącymi ewangeliczne chrześcijaństwo są pewne róż¬ nice, ale raczej nie dotyczą one spraw najważniejszych. Każda z nich powstała w innym kraju, w innej epoce, co musiało już wpłynąć na odmienność każdej z nich. Do znaczących różnic należy kwestia chrztu: na ogół udziela się go doro¬ słym, ale w niektórych wspólnotach, na przykład u metodystów, także niemowlę¬ tom. Z kolei zielonoświątkowcy wyróżniają się chrztem Duchem Świętym, czyli specyficznym doświadczeniem bliskości Trzeciej Osoby Trójcy Świętej, będą¬ cym najistotniejszym doświadczeniem w życiu chrześcijanina. Poza tym wspól¬ noty ewangeliczne różnią się ustrojem kościelnym . 2 3 4 Na ziemiach polskich zrazu pojawili się baptyści, początki ich działalności datują się na lata pięćdziesiąte X I X wieku . Pozostałe społeczności ukonstytuo­ wały się w pierwszych dziesięcioleciach następnego wieku . W okresie między­ wojennym żadna z nich, oprócz ewangelicznych chrześcijan , nie doczekała się legalizacji. Niejednokrotnie były też prześladowane przez przedstawicieli admi5 6 7 2 Ch.R. Gresham, Teologia XX wieku, tłum. K. Pawłusiów, Warszawa 1999, s. 75-78 i n.; T. Zieliński, Ewangelikalizm, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 3, red. T. Gadacz i B. Milerski, War­ szawa 2001, s. 498-501. Na temat doktryny ewangelicznej zob. J.D. Pawson, Normalne narodziny chrześcijanina, War¬ szawa 1993. O różnicach pomiędzy chrześcijanami ewangelicznie wierzącymi zob. K. Karski, Symbolika. Za­ rys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześcijańskich, Warszawa 1994. H.R. Tomaszewski, Baptyści w Polsce w latach 1858-1918, Warszawa 1993, s. 15-37; K. Bednar­ czyk, Historia zborów baptystów w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1997, s. 25-36. H.R. Tomaszewski, Wyznania typu ewangeliczno-baptystycznego wchodzące w skład Zjednoczo­ nego Kościoła Ewangelicznego w latach 1945-1956, Warszawa b.r.w., s. 11-37. L. Szenderowski, Ewangeliczni chrześcijanie. Ruch odrodzeniowo-reformatorski w historycz­ nym Kościele Chrześcijańskim. Rys historyczny (XIX-XX w.), Wheaton 1982, s. 158-159 i 172-173; N . Modnicka, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Polsce jako Kościół wyboru, Kraków 2000, s. 136. 3 4 5 6 7 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 39 nistracji oraz przez katolickich fanatyków. Pomimo tego ich liczebność wzrasta­ ła, pod koniec okresu mogło ich być kilkadziesiąt tysięcy . Ewangelikalizm z wielu względów był czymś obcym w Polsce. Społeczności tworzące ten odłam protestantyzmu powstawały w wyniku działalności misjona¬ rzy zagranicznych, pośród których byli niekiedy nawróceni na obczyźnie Polacy. Poza tym należeli do nich w przeważającej mierze przedstawiciele mniejszości narodowych. Po drugiej wojnie światowej liczne zbory ewangeliczne na Kresach Wschod­ nich znalazły się na obszarze Związku Radzieckiego, gdzie włączono je do Koś­ cioła Ewangelicznych Chrześcijan-Baptystów. Z powojennej Polski wyjechali ewangelicznie wierzący narodowości niemieckiej. W wyniku tych procesów zbory ewangeliczne stały się pod względem narodowościowym na ogół całko¬ wicie polskie. Po wojnie wszystkie mniejszości ewangeliczne zostały zalegalizowane. Wów¬ czas też podjęto wysiłki celem ich zjednoczenia. W rezultacie w 1947 roku utwo¬ rzono Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, w skład którego weszli ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa i zielonoświątkowcy. Nie weszli więc doń baptyści i metodyści. W ciągu komunistycznego czterdzie­ stopięciolecia, poza okresem stalinizmu będącego czasem prześladowań, ewangelikalizm mógł się cieszyć pewną umiarkowaną stabilizacją. Nie osiągnął jed¬ nak takiej liczebności jak przed wojną. W końcu lat osiemdziesiątych Kościoły ewangeliczne mogły mieć około 20 tysięcy wiernych . W 1988 roku Zjednoczony Kościół Ewangeliczny zreorganizował się, w wy¬ niku czego jego części składowe stały się ponownie oddzielnymi Kościołami. Wśród nich największym okazał się Kościół Zielonoświątkowy . W Trzeciej Rzeczypospolitej powstało wiele innych społeczności o charakterze ewangelicznym . Takowe pojawiły się też w strukturach Kościoła katolickiego. Nie wy¬ gasła również idea zjednoczenia polskiego ewangelikalizmu, o czym świadczy choćby powołanie Aliansu Ewangelicznego. We wszystkich tych społecznościach znane i praktykowane jest składanie świadectw. Otóż w pewnych okolicznościach ten czy ów członek zboru publicznie opowiada o swoim życiu. Częstokroć życie to biegło niegdyś daleko od chrześ¬ cijaństwa, aż wreszcie na skutek jakiegoś wydarzenia bądź własnej refleksji, taka egzystencja wydała się mu całkiem bezsensowna. Wtedy dzięki lekturze Pisma Świętego lub literatury chrześcijańskiej, albo też kazaniu usłyszanemu podczas ewangelizacji, a może jakiemuś świadectwu, doszedł do zrozumienia swego sta¬ nu — stanu grzeszności będącego zagrożeniem dla wiecznego bytu. Ale za jego 8 9 10 11 8 Por. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994. Tamże. Z. Pasek, Ruch zielonoświątkowy. Próba monografii, Kraków 1992. Z. Pasek, Wspólnoty ewangelikalne we współczesnej Polsce, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T. J. Zieliński, Warszawa-Katowice 2004, s. 13—49. 9 10 11 �Grzegorz Pełczyński 40 grzechy złożył ofiarę na Krzyżu sam Chrystus. Dzięki temu, żałując za grzechy i błagając Boga o ich wybaczenie, można doświadczyć łaski zbawienia. Człowiek ów zdecydował się pójść tą drogą. Żałował za swoje grzechy, błagał o przebacze­ nie i wiedząc, iż zostało mu ono udzielone, poczuł nieznaną dotąd radość. W jego życiu nastąpiła pozytywna przemiana. Znalazł się w zborze pośród chrześcijan mających za sobą podobne nawrócenie. Teraz więc składa to świadectwo — swo¬ im życiem potwierdza, że wybrał dobrą drogę. Takie świadectwa można usłyszeć podczas ewangelizacji, nabożeństw czy innych spotkań organizowanych przez Kościoły ewangeliczne. Ich składanie może mieć różnorakie cele. Człowiek składający świadectwo w dniu swojego chrztu potwierdza, że jest już prawdziwie wierzącym, że chrzest nie jest w jego przypadku czczym rytuałem, ale konsekwencją nawrócenia. Szczególne zna¬ czenie mają świadectwa podczas ewangelizacji, czyli specjalnych zgromadzeń przeznaczonych dla tych, którzy nie kroczą jeszcze we właściwym kierunku, a być może są całkiem zagubieni . Znane są wielkie ewangelizacje prowadzone przez Billy'ego Grahama, baptystycznego kaznodzieję z Ameryki . Także in¬ nym ewangelizatorom udawało się gromadzić tysiące słuchaczy na stadionach czy pod gigantycznymi namiotami. Lecz w warunkach polskich ewangelizacje mają miejsce zazwyczaj w niewielkich salach i to nawet wtedy, jeśli prowadzi je zagraniczny kaznodzieja przywykły przemawiać na stadionach. Nader czę¬ sto prowadzący ewangelizację składa własne świadectwo albo czynią to inni, uprzednio do tego wybrani, bądź spontanicznie. Celem takiego świadczenia jest nakłonienie innych do porzucenia życia w grzechu i stania się chrześcijaninem. Ale świadectwa potrzebne są też samym ewangelicznie wierzącym. Pomagają im trwać w wierze, mogą być pokrzepieniem w ciężkich okresach życia. Trudno tu powiedzieć cokolwiek na temat recepcji świadectw. Muszą one jednak być chętnie słuchane, skoro wciąż się je składa. Są też niewątpliwie sku¬ teczne: niejeden składający świadectwo przyznaje, że nawrócił się usłyszawszy świadectwo kogoś innego. Wygłaszane świadectwa funkcjonują całkiem podobnie jak utwory zaliczane do folkloru. Można by nawet potraktować je jako opowieści z życia . Ten, który zdecydował się opowiedzieć innym o swoim nawróceniu, niekoniecznie uczynił to tylko jeden raz, mogło to zdarzyć się wielokrotnie. Nie można wykluczyć po¬ wtarzania takiej opowieści także przez innych, w trzeciej osobie. Tak czy inaczej świadectwa cechuje pewna ulotność. Oczywiście, czasami słuchacze dobrze je za¬ pamiętują, a nawet czują się przez nie pobudzeni do działania. Jednak częstokroć popadają one w zapomnienie. O tym, że gdzieś były wygłaszane, sporadycznie informuje prasa konfesyjna. Na przykład w jednym z numerów „Chrześcijani¬ na", wydawanego przez Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, można przeczytać: 12 13 14 12 13 14 J. Tołwiński, O ewangelizacji w zborze, „Chrześcijanin", 1982, nr 10, s. 5-6. Zob. Billy Graham w Polsce, Warszawa 1979. D. Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym. Katowice 1985, s. 64-68. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 41 Janowice Wielkie. Dnia 9 grudnia ub.r. odbył się tutaj zjazd młodzieżowy. W nabo­ żeństwie wzięli udział miejscowi członkowie Zboru, jak również goście, przybyli z sąsiednich Zborów. Wśród uczestników mogliśmy zauważyć i osoby, które, być może pierwszy raz, mogły posłuchać świadectw o żywym i mogącym odmienić życie człowieka — Jezusie Chrystusie. („Chrześcijanin", 1963, nr 1, s. 15) A oto fragment sprawozdania z jednej z ewangelizacji w Dzięgielowie, orga¬ nizowanych od wielu lat przez luteran, zamieszczonego na łamach metodystycznego „Pielgrzyma Polskiego": W trakcie godzin ewangelizacyjnych na podium występowali ludzie, którzy skła¬ dali świadectwo wiary, opowiadali o tym, jak w przeszłości utracili swoją godność i człowieczeństwo, jak stali na krawędzi życia i wydawało i m się, że są doszczętnie przegrani, a jednak dzięki wspaniałej łasce Bożej zostali wyrwani z tej czeluści i stali się nowymi ludźmi. To zapewne pod wpływem tego rodzaju świadectw wie­ lu uczestników Tygodnia Ewangelizacyjnego przyjmowało Jezusa Chrystusa za swojego Pana i Zbawiciela. (W. Cichocki, Tydzień Ewangelizacyjny w Dzięgielowie — refleksje uczestnika, „Pielgrzym Polski", 2005, nr 9, s. 21) Jednakowoż świadectwa istnieją nie tylko w formie oralnej, wiele z nich bo¬ wiem zostało spisanych i opublikowanych. Nie można nie zauważyć, iż pisma o charakterze świadectw mają w chrześcijaństwie długą i chlubną tradycję, cze¬ go przykładem są słynne Wyznania św. Augustyna. Wyznania nawróconych Po­ laków zapełniają chyba większość numerów baptystycznego „Słowa Prawdy", znaleźć je można także w „Chrześcijaninie", „Pielgrzymie Polskim" czy „Myśli Ewangelicznej" bądź w innych periodykach. Powstały też nieliczne zbiory świa¬ dectw w postaci książek. Wydano również książki zawierające świadectwa, które stały się słynne w innych krajach. Nadto opublikowano bardzo wiele takich teks¬ tów na stronach internetowych. Właśnie takie świadectwa, które przybrały formę literacką, są przedmiotem zainteresowania w tej pracy. Te wygłaszane podczas różnych spotkań nie są bo¬ wiem praktycznie dostępne. Omawia się tu raczej tylko teksty powstałe w środo¬ wiskach ewangelicznych. Opowieści o własnym nawróceniu pisane przez kato¬ lików uznać trzeba za zjawisko wtórne i mniej jednoznaczne, w związku z czym potrzebują osobnego omówienia. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na relacje między świadectwa¬ mi wygłaszanymi osobiście przed słuchaczami, a istniejącymi w postaci tekstu. Otóż może zdarzyć się tak, że jeden człowiek, nawróciwszy się, nakłania do na¬ wrócenia innych i posługuje się wówczas swoim świadectwem w wersji oralnej, �Grzegorz Pełczyński 42 a także pisanej. Wtedy za każdym razem jest to właściwie jedno i to samo świa¬ dectwo, w zależności od potrzeb ewangelizacyjnych różnie tylko formułowane. Na ogół pewnie wersja ustna poprzedza wersję pisaną. Ta druga zresztą nieczęsto powstaje. Aczkolwiek rozwój internetu sprawia, że coraz więcej świadectw może być opublikowanych jako teksty. Bezsprzecznie obydwa sposoby wyrażania tre¬ ści świadectwa różnią się między sobą. Są to różnice najzupełniej oczywiste, wy¬ nikające z określonych prawidłowości zachodzących w procesach komunikacji społecznej. Nie miejsce tu jednak, by te kwestie szczegółowo omawiać. Z punktu widzenia tych, którzy mówią albo piszą o swoim nawróceniu, nie są one ważne. Składając w taki czy inny sposób świadectwo, mają przede wszystkim jeden cel: nawrócenie innych. Osobne miejsce poświęcić należy świadectwom przekazywanym dzięki nie¬ którym mediom. Były one możliwe już w latach sześćdziesiątych X X wieku, ponieważ Zjednoczonemu Kościołowi Ewangelicznemu udawało się wykorzy¬ stywać do swej działalności radio. Specjalny zespół redakcyjny nagrywał krótkie audycje zatytułowane Głos Ewangelii, które, po sprawdzeniu przez cenzurę, były emitowane na cały kraj za pośrednictwem Trans World Radio w Monte Carlo . Audycje te nadawane są zresztą do dnia dzisiejszego. Spora ich część została też nagrana na kasetach magnetofonowych i płytach CD. Niekiedy zawierały one świadectwa. Świadectwa składane przed radiosłuchaczami osobiście, choć zazwyczaj poddane charakterystycznej dla radia obróbce, są dość bliskie tym, które się wygłasza bezpośrednio przez ludźmi. Nagrane zaś na taśmę lub płytę, ze względu na możliwość powtarzania, trochę przypominają te przeznaczone do czytania. Każde świadectwo zostało napisane przez kogoś, kto należy do określonej de¬ nominacji: jest członkiem Kościoła Chrześcijan-Baptystów czy Kościoła Chry­ stusowego bądź innego. W niektórych tekstach specyfika denominacyjna jest zauważalna. Dzieje się tak wtedy, kiedy składający świadectwo powołuje się na jakieś elementy doktryny i wynikające z niej praktyki, które są charakterystyczne dla tej, a nie innej wspólnoty. Poza tym w tekście mogą być wspomniane jakieś fakty z dziejów tejże wspólnoty. Wówczas świadectwo stanowi również źródło historyczne . Ponieważ świadectwo to opowieść autobiograficzna, jej bohater jest również jej autorem. Niektóre osoby podpisane pod tekstem świadectwa, podczas pisania korzystały jednak z pomocy kogoś innego. Z reguły ów pomocnik to nie tylko osoba mająca umiejętności pisarskie, lecz także brat czy siostra w Chrystusie. Czytelnik rzadko zna go z nazwiska, jest wszakże nieistotny dla sprawy, gdyż 15 16 15 H. Dominik, Trans World Radio, „Myśl Protestancka", 1997, nr 3, s. 58-61; K. Muranty, Lotnik ewangelista, Warszawa 2000, s. 123-125; P. Bajko, Z dziejów Kościoła Chrystusowego w Polsce, Bel Air 2001, s. 85-86. Wartość źródłową mają świadectwa dla P. Stawskiego, W zborze i na zesłaniu. Z dziejów nurtów ewangelicznych w imperium rosyjskim 2poł. XIX—pocz. XXw., Częstochowa 1993. 16 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 43 nie on przeżył to, o czym mówi świadectwo. Do wyjątków należy świadectwo Kamili Michalskiej, które opatrzono notą umieszczoną po podpisie: Zebrał i opracował na podstawie opowiadania Siostry K. Michalskiej mgr E.R. Dą¬ browski. (K. Michalska, Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 3, s. 21) Niewątpliwie chrześcijanie zamierzający pisać o swoim nawróceniu nie sta¬ j ą przed zadaniem nazbyt trudnym. Do złożenia świadectwa czują się przecież zobowiązani. Nie muszą się też przejmować ewentualnym brakiem doświad¬ czenia w pisaniu tekstów przeznaczonych do publikacji i to nie tylko dlatego, że mogą liczyć na pomoc kogoś biegłego w tej sztuce, lecz przede wszystkim dlatego, iż mają do dyspozycji bardzo wiele wzorów. Pewnie niejednokrotnie słyszeli świadectwa w kościele, może sami je też tam składali. Ponadto mają do dyspozycji teksty wydrukowane w czasopismach, książkach albo zamieszczone w internecie. A każdy z nich został opracowany według określonej konwencji, posiadającej mocne uzasadnienie teologiczne. Opamiętanie, wiara w Jezusa jako osobistego Zbawiciela, chrzest, przyjęcie Ducha Świętego, to kolejne etapy w życiu chrześcijanina. O nich właśnie chce on opowiedzieć w swoim świade¬ ctwie, dołącza jeszcze apel do czytelników, by wybrali taką samą drogę, względ¬ nie też kilka słów na temat swoich nadziei na przyszłość. Zatem istnieje pewien schemat treściowy świadectwa, który każdy składający je wykorzystuje, czerpiąc z własnych doświadczeń życiowych. Można się spodziewać, że wierzący ewan¬ gelicznie są w jakiejś mierze świadomi tego schematu, a już na pewno są świa¬ domi ich liderzy. Działająca w Choszcznie Misja Pielgrzym wydała książkę pod tytułem Zmienione życie, zawierającą 26 świadectw. Misja zamierza wydawać kolejne takie zbiory, w związku z tym w końcowej części Zmienionego życia jest prośba o nadsyłanie własnych świadectw, a także wyszczególnienie elementów, które powinny one zawierać: • • • • • Jak wyglądało twoje życie, zanim przyjąłeś Jezusa? W jakich okolicznościach słyszałeś Ewangelię? Jak wyglądało Twoje nawrócenie? Co się zmieniło w Twoim życiu? Jakie są Twoje plany na przyszłość? (Zmienione życie, t. 1, Choszczno b.r.w., s. 119) Powyższy przykład jest najlepszym dowodem na to, że schemat ów rzeczywi¬ ście istnieje. Posługujący się nim nie tworzą jednak tekstów „schematycznych". Charakteryzuje je nieodmiennie przeogromna różnorodność. Z pewnością świadectwo można traktować jako osobny gatunek epiczny, funkcjonujący w obiegu oralnym (jakby folklorystycznym) i literackim. Ujęcie �Grzegorz Pełczyński 44 go jako jednostki genologicznej zmusza do refleksji również dotyczącej jego ewentualnych walorów estetycznych. Czytając rozmaite świadectwa ewange¬ licznie wierzących, właściwie nie zauważa się, aby przyświecały im jakiekol¬ wiek ambicje artystyczne . Ci, którzy je spisują bądź redagują, starają się za¬ chować jedynie zwykłą poprawność stylistyczną, taką, jakiej wymaga się od tekstów publikowanych w gazetach. A jednak można domniemywać, że jedne świadectwa cenione są mniej, drugie bardziej. Bywają przecież świadectwa cie¬ szące się dużą popularnością i dlatego tłumaczone na języki obce. W każdym razie zastanawiając się, dlaczego polski edytor zainteresował się świadectwem jakiejś siostry czy brata z zagranicy, można dojść do wniosku, że zadecydowały opisywane przeżycia. W języku polskim ukazały się więc teksty, których boha¬ terowie przed nawróceniem wiedli wyjątkowo grzeszny żywot lub też doznawali wyjątkowych prześladowań . Świadczą one, że wiarę można przyjąć i zachować bez względu na okoliczności. Jako takie mają większą siłę oddziaływania, są po prostu skuteczne — prowadzą do celu, lepiej chyba niż inne. Także świadectwa polskojęzyczne są pewnie oceniane podług ich przydatności ewangelizacyjnej. Prawdopodobnie czytelnik wcale nie szukający w świadectwach treści związa¬ nych z wiarą, te właśnie ceniłby wyżej ze względu na ich sensacyjność. 17 18 Niejakie wątpliwości mogą budzić teksty będące wspomnieniami osób zmar¬ łych, których życie stanowi przykład wierności Chrystusowi. Także biogramy prezbiterów, kaznodziejów czy ludzi szczególnie zasłużonych. Pod wieloma względami przypominają one świadectwa, tylko napisane są w trzeciej osobie. Napisane są zazwyczaj przez kogoś bliskiego, a na pewno kogoś z kręgów ewan¬ gelicznych. Poza tym istnieją teksty ewangelizacyjne, których autorzy, nawet snując rozważania teologiczne, niejednokrotnie przywołują własne doświadcze¬ nia. W tychże tekstach wątek świadectwa jest przepleciony z innymi wątkami. Obydwie grupy tekstów trudno by zakwalifikować do świadectw. Jednakowoż pokazują one, iż świadectwa to ważne teksty w piśmiennictwie ewangelicznym, skoro ich wpływ rozciąga się na inne gatunki. Pora przejść do bardziej szczegółowej analizy treści zawartych w świade¬ ctwach. Stwierdzono wyżej istnienie pewnego schematu świadectwa. Jest on po¬ mocny składającym je. Przyda się także w trakcie zabiegów analitycznych. 17 Do wyjątków zaliczyć można świadectwo, wprawdzie katolickie, wybitnego pisarza, R. Brand­ staettera pt. Noc biblijna z tomu Krąg biblijny, Warszawa 1977, 88-93. Por. W. Bühne, Tęsknota oszukanych, Poznań 1989; S. Kurdakow, Przebacz mi Nataszo, Toruń 1993; Gdy Żydzi spotykają Mesjasza. Świadectwa rabinów, tłum. J.A. Szorc, Kraków 1996; Ch. Colson, Narodzony na nowo, tłum. A. Czwojdrak, Warszawa 1996; Daleko od Rzymu blisko Boga. Świadectwa 58 nowo narodzonych księży, zebrali R. Bennett i M . Buckingham, tłum. A. Czwojdrak, Wrocław 1997; C.S. Lewis, Zaskoczony radością, Warszawa 1999; R. Wurmrand, Torturowani z powodu Chrystusa. Miłość, która zwycięża nienawiść, Kraków 2005; Najszczęśliwsi na świecie. Fascynująca historia De¬ mosa Shakariana, spisana przez Johna i Elizabeth Sherrilll, b.m. i r. w.; L. Vogel, Moje świadectwo, b.m. i r. w. 18 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 45 W pierwszej części każdego świadectwa znajduje się opis życia autora przed nawróceniem. Niektórzy przystępują od razu do tego opisu, inni poprzedzają go jakimś wstępem. Członkini zboru baptystycznego w Wiśle tak zaczyna swoją opowieść: Czytając kilka świadectw w „Słowie Prawdy" o nawróceniu, zapragnęłam i ja w myśl słów Psalmu 107,2: Niech o tym powiedzą ci, których odkupił Pan i jako ich wykupił z ręki nieprzyjacielskiej opowiedzieć Czytelnikom, jak mnie Pan wykupił ze śmierci. (H.B., Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 1, s. 15) Jednak podawanie przyczyn dzielenia się własnym świadectwem nie jest zbyt często praktykowane. O wiele częściej występuje autoprezentacja: autor pisze kiedy i gdzie się urodził, dodając czasami coś o swojej rodzinie. Zaczyna więc tak, jakby pisał życiorys. Życiorys zaś — krótki opis własnego życia, sporządzo­ ny na żądanie jakiegoś urzędu czy instytucji — to forma bardzo dobrze znana. Nie można więc wykluczyć jego wpływu na świadectwo, właśnie w jego części wstępnej. Wielu czy nie bodaj większość składających świadectwa, zanim stało się metodystami, wolnymi chrześcijanami bądź zielonoświątkowcami należało do Kościoła rzymskokatolickiego i dlatego nie mogą faktu tego pominąć. Już na po¬ czątku oznajmiają więc, że urodzili się w rodzinie katolickiej. Jeśli przed kon¬ wersją byli słabo związani z katolicyzmem, w dalszych partiach tekstu nie ma o nim ani słowa. Osoby, które były gorliwymi katolikami, o swoim katolicyzmie piszą więcej. Świadectwa mogą zawierać polemikę doktrynalną z katolicyzmem. W tekstach dotyczących dawniejszych czasów znajdują się też opisy prześlado¬ wań ze strony przedstawicieli Kościoła większościowego . Po krótkim wstępie następuje pierwsza część świadectwa, będąca opisem ży¬ cia przed nawróceniem. Jeżeli nawet było to życie dość pobożne, to jednak nie takie, jakie powinno. Tak o tym pisze Janusz Lewandowski ze zboru kołobrze¬ skiego Kościoła Chrystusowego: 19 Wychowałem się w rodzinie katolickiej, gdzie od wczesnych lat dziecinnych pro­ wadzono mnie do kościoła. Bardzo to lubiłem. Kiedy byłem nieco starszy, chcia­ łem coś więcej uczynić dla Boga i postanowiłem zostać ministrantem. O Biblii praktycznie nic nie wiedziałem z wyjątkiem tego, że „coś takiego" istnieje. Wzra­ stałem w zupełnej nieznajomości Bożych prawd. Nie wiedziałem nawet, po co Pan Jezus przyszedł na świat. Kiedy zapragnąłem posiadać własną Biblię i zwróciłem 19 Zob. np. K. Brzechczyn, Zmiana postawy katolickiej większości wyznaniowej wobec środowiska ewangelikalnego w Polsce na przykładzie Kościoła baptystycznego. Przeszłość i perspektywy rozwojo¬ we, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T.J. Zieliński, Warszawa-Katowice, 2004, s. 51-69. �Grzegorz Pełczyński 46 się z prośbą do księdza, by mi j ą sprzedał, usłyszałem odpowiedź: „Na razie jest ci to niepotrzebne i trudno nabyć". (To już 10 lat, praca zbiorowa, Warszawa 1988, s. 55) Ale zdarza się, że nawet ci, którzy byli członkami zborów protestanckich, nie kroczyli właściwą drogą, choćby dlatego, że w zborze nie działo się dobrze. Opis życia przed nawróceniem jest głównie wyznaniem grzechów. Ci, któ¬ rzy przekroczyli Dekalog nieznacznie, mówią o tym ogólnie. Wielcy grzesznicy czują się zobowiązani do odsłonięcia szczegółów swego niemoralnego postępo¬ wania. Nieraz ich świadectwa to „piciorysy", jak nazwano je w zbiorze wyznań nawróconych alkoholików ; taki jest też tekst podpisany przez Mariana Szarkowskiego: 20 Bardzo nie lubiłem poniedziałku... wiadomo: trzeba pójść do pracy! Majster był wyrozumiały, bo nieobca mu była znajomość bycia na kacu. Napisało się poda¬ nie o urlop i wszystko było OK. Bardzo szybko okazało się, że nie lubiłem też wtorku, a nawet środy. Poważne problemy zaczęły się, gdy któregoś razu idąc z dziewczyną zostałem zatrzymany przez milicjanta celem wylegitymowania. Po okazaniu mu dokumentu, ten zażądał też dowodu od dziewczyny. Zaprotestowa¬ łem. Wtedy on przejechał mi po oczach gazem. Uraził moją młodzieńczą dumę i już trudno mu było pozbierać się z ulicy. Milicja zrobiła na mnie obławę i zaraz zostałem osadzony w Areszcie Śledczym w Zielonej Górze. Dzięki wstawienni¬ ctwu kolegi z pracy, który był działaczem ZSMP, zakończyło się to tylko wyro¬ kiem w zawieszeniu z wysoką grzywną i zostałem oddany pod nadzór kuratora na okres trzech lat. Wróciłem do pracy. Przez krótki czas byłem spokojny, ale środo¬ wisko, w którym żyłem, nie spędzało wolnego czasu na trzeźwo. (Zmienione życie..., s. 55) W życiu ludzi nie nawróconych, częstokroć uwikłanych w grzech albo prze¬ żywających jakieś nieszczęścia, pojawia się szczera tęsknota za lepszą egzysten¬ cją. Próbuje się nawet zmienić j ą własnym wysiłkiem, ale zawsze bezskutecznie. Osoby, które pomimo pewnego oddalenia od Boga nie zatraciły wiary w Jego istnienie i Opatrzność, czasami dzięki temu potrafią odwrócić się od zła oraz uczynić Jezusa swym osobistym Zbawicielem, a także znaleźć drogę do społecz¬ ności wierzących. Niekiedy zmiana w ich życiu jest skutkiem spotkania z kimś z owej społeczności. A w przypadku zupełnie niewierzących, czy w dużej mierze zlaicyzowanych, nawrócenie następuje z reguły przy pomocy kogoś od dawna wierzącego. Jako przykład niech posłuży fragment ze świadectwa Jana Nowaka, kombatanta pierwszej wojny światowej, później aktywnego członka zboru metodystycznego w Katowicach: 20 Jestem alkoholikiem. Świadectwa AA, wybrał i opracował Józef Jan alkoholik, Poznań 1986. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu Bruegel, Chrystus i jawnogrzesznica (fragment), 15... 47 �Grzegorz Pełczyński 48 Byłem do 1921 r. w wojsku, zostałem zdemobilizowany, zacząłem szukać pracy, chciałem wyjechać do Francji, ale Boża droga dla mnie była inna. Wyjechałem na Górny Śląsk, znalazłem pracę w kopalni węgla. Po przepracowaniu 2 miesięcy w kopalni zostałem przydzielony do innego przodownika. Uderzyło mię u niego, że zawsze spokojny człowiek, cierpliwy, nie przeklinał swego losu, po bliższej znajomości zapytał mię, czy jestem chrześcijaninem. Patrząc na niego mówię: „Przecież jestem ochrzczony, należę do Kościoła katolickiego". Mój towarzysz pracy na to, że ci ludzie, co do kościołów chodzą i ochrzczeni są, to jeszcze nie chrześcijanie. Chrześcijanin prawdziwy wierzy w Jezusa Chrystusa żywego, czyta słowo Boże, wierzy w Ewangelię i kościołem się sam staje (...). Kiedy nazajutrz znalazłem się u mego przyjaciela w mieszkaniu, położył on przede mną 3 Biblie: katolicką aprobowaną, wydanie Lutra i Brytyjskiego Tow. Biblijnego i wskazywał mi wiele rzeczy w Słowie Bożym. (J. Nowak, Jak znalazłem Boga, „Pielgrzym Polski", 1950, nr 6, s. 71-72) W świadectwach można też przeczytać o poszukiwaniach religijnych. Zanim ten czy ów uwierzył w Jezusa jako swego Zbawiciela i przyłączył się do zbo¬ ru, fascynował się nauką niejednej wspólnoty religijnej. Był nawet aktywnym członkiem organizacji Świadków Jehowy, stowarzyszenia grupującego wiernych którejś z religii wschodnich bądź uczestnikiem Ruchu „Światło-Życie". Świade¬ ctwa zdają się ciekawym przeglądem propozycji religijnych oferowanych poszu¬ kującym Polakom. Nawrócenie może być długotrwałym procesem, a przechodzenie przez jego kolejne stadia prawie niezauważalne. Ale John Wesley, jeden z inicjatorów ewangelikalizmu, twórca metodyzmu, przeżył swe nawrócenie dokładnie 24 maja 1738 roku. Wspominał następnie, że odczuł wtedy „dziwne rozgrzanie serca" . Zdarza się bowiem, że ta przemiana następuje jakby w jednym momencie i towarzyszą jej niezwykłe doznania duchowe. Właśnie wówczas nawrócenie jest przeżyciem, o którym się pamięta do końca życia i opowiada się o nim innym. Oto co pisze Janusz K. Kaczmarek: 21 To świadectwo mojego pojednania z Bogiem piszę po czterech latach od momentu, gdy do mojego życia wszedł na stałe Jezus Chrystus. Może zdawać się wam, że jest to dość długi okres czasu i lepiej byłoby, gdyby ktoś nowonarodzony na żywo opisał swoje przeżycia. Szczerze muszę jednak powiedzieć, że przez te cztery lata dzień mojego pojednania z Bogiem nic nie stracił na swej aktualności. Ta chwila trwa mocno w mej pamięci. (J.K. Kaczmarek, „Chrześcijanin", 1970, nr 3, s. 15) W pamięci trwać może chwila przeżyta podczas ewangelizacji, kiedy to ka­ znodzieja wezwał tych, którzy chcą porzucić dotychczasowy tryb życia i pójść za 21 Zob. W. Benedyktowicz, Bracia z Epworth, Warszawa 1971, s. 75-80. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 49 Chrystusem, ażeby teraz podnieśli rękę albo wyszli do przodu. Ten, do którego zostało skierowane takie wezwanie, znalazł się więc, często niespodziewanie, przed koniecznością podjęcia decyzji. Najważniejszej decyzji w życiu. Wiązać się to bezsprzecznie musiało z ogromnym wysiłkiem duchowym. Lecz z kolei wybranie Jezusa, sprowadzić mogło nieznaną dotąd radość i rozpocząć nowe, lepsze życie. Takie chwile mogą być także przeżywane w samotności. Opowiada o nich w swym świadectwie Marek, który jako sympatyk zboru ewangelicznych chrześcijan w Szczecinie, wybrał się na wczasy zorganizowane przez ten zbór: A tam każdy dzień taki sam: poranna społeczność, wykłady (temat objawienie wg św. Jana), rozmowy poobiednie, wieczorna społeczność i nocne rozmowy pod namiotem. Pan Jezus rano, po południu, po obiedzie, wieczorem i w nocy. Boża obecność wszechogarniająca. Na dokładkę wykładowcy, gdy tylko mówił o na¬ szym Zbawicielu, oczy się pociły. On płakał! Nie mogłem tego zrozumieć, to było irracjonalne. Z dnia na dzień, z godziny na godzinę przemieniało się moje serce. Z dala od gwaru miasta, z dala od tempa jakim żyłem, z dala od rzeczywistości, jaką znałem — dotykał mnie Bóg swoim słowem. Z każdym dniem coraz mocniej. Aż któregoś dnia, gdy zrozumiałem w sercu swoim, co uczynił dla mnie Pan Jezus — zapłakałem. Wielkimi łzami. Więc zrozumiałem! Jestem zbawiony łaską. To był dzień, gdy oczy płakały, a serce się radowało, cieszyło się, podskakiwałem, chciałem fikać koziołki, skakać i wszystkim opowiadałem: ja jestem zbawiony z łaski, a Ty? (www.betel.kech.pl, 06-02-09) Ci, którzy się nawrócili, są chrzczeni, gdyż chrzest stanowi dopełnienie pro¬ cesu stawania się nowym człowiekiem. Inaczej jest we wspólnotach chrzczą­ cych dzieci. Na fotografiach dołączonych niekiedy do świadectw można zoba¬ czyć osoby w specjalnych białych strojach, a wśród nich autora, właśnie w dniu chrztu. Albo też jego samego wraz z pastorem na moment przed zanurzeniem w wodzie. Chrzest odbywa się w kościelnym baptysterium lub w jakimś akwe¬ nie. Ta uroczystość gromadzi zwykle cały zbór, czasami też nie należących doń krewnych i znajomych przyjmujących chrzest. Ale w świadectwach o chrzcie na ogół jest niewiele. Stwierdza się, że się odbył, czasami podaje się datę i raczej rzadko cokolwiek więcej. W ewangelicznym chrześcijaństwie, zresztą jak w ca¬ łym protestantyzmie, nie uważa się, że sakramenty (a więc prócz chrztu, jeszcze komunia) działają ex opere operato. Aby mogły zaistnieć skutki jakichkolwiek czynności, muszą być spełnione odpowiednie warunki. A zatem najpierw trzeba się nawrócić, czyli umrzeć jako grzeszny człowiek, a narodzić się jako człowiek zbawiony — jedno i drugie wyraża potem akt chrztu. W społecznościach zielonoświątkowych, poza chrztem w wodzie, dąży się ponadto do chrztu Duchem Świętym. Zdarza się, że doświadcza się go przed chrztem w baptysterium czy jeziorze. W każdym razie w świadectwach zielono¬ świątkowców poświęca mu się sporo miejsca. Jako przykład warto zacytować fragment tekstu sygnowanego monogramem L.S.: �50 Grzegorz Pełczyński Gdy zaś zapragnęłam doświadczyć tego przeżycia, także nie było to wynikiem jakichś przemyśleń i rozumowych spekulacji. Absolutnie nie zastanawiałam się też nad tym, w jakie ubierze się ono konkrety. Czułam tylko, oczywiście w opar­ ciu o ogólnie znane miejsca w Piśmie Świętym, których nie studiowałam wtedy, ale które przecież tkwiły w mojej pamięci, że przeżycie tego rodzaju pozwoli mi bliżej stanąć w kręgu świętości Boga. W czasie pewnej modlitwy w grupie osób, z których dwie przeżyły wtedy chrzest Duchem Świętym, odczułam coś, co — jak się później dowiedziałam — nazwane jest „nawiedzeniem Ducha Świętego". Było to jakieś potężne, choć absolutnie wewnętrzne, drżenie pod wpływem jak gdyby wielkiej siły przeze mnie przepływającej. Jednocześnie pogrążona byłam w ogromnie radosnej modlitwie uwielbiającej Boga. (L.S., „Chrześcijanin", 1970, nr 2., s. 13) Końcowa partia świadectwa może zawierać bardzo różne treści. Podane są one jednak w sposób syntetyczny, co upodabnia nieco tę część do epilogu. Można więc tu przeczytać o dalszym życiu bohatera, w którym nie braknie kłopotów, ale też jest więcej sił do ich przezwyciężenia. Niektórzy muszą się zmagać z trud­ nościami wynikającymi z tego, kim są. Jan Rerych ze zboru baptystycznego we Wrocławiu pisał: Odtąd moje życie jest inne. Ale wielu tego nie rozumie. Gdy opowiadam o Bogu i zbawieniu, śmieją się ze mnie i bluźnią. Ja zaś odczuwam lekkość i błogość w sercu i stąd wiem, że znajduję się na dobrej drodze. (J. Rerych, Przez świadectwo do nowego życia, „Słowo Prawdy", 1968, nr 3, s. 13) Ludzie ci z nadzieją patrzą w przyszłość, spodziewając się, że najlepsze przed nimi: spotkanie z Panem. Modlą się o nawrócenie swoich bliskich, tkwiących jeszcze w niewierze. Modlą się o nawrócenie wszystkich, do których mogą do¬ trzeć. Dlatego właśnie kończą świadectwo wezwaniem, tak, jak to uczynił Bazyli Dubowski: Stale jestem przygotowany na spotkanie z Panem. Nie składam swoich oszczędno¬ ści na „czarną godzinę", ponieważ w życiu człowieka prawdziwie wierzącego nie ma „czarnej godziny". Wy też nie gromadźcie swoich skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą, raczej inwestujcie w dzieło Boże, a znajdziecie radość życia. Niech Pan Wam dopomoże. (B. Dubowski, Świadectwo o żywej wierze, „Słowo Prawdy", 1978, nr 7-8, s. 26) Dokonawszy analizy głównych wątków świadectwa, wypada jeszcze zwrócić uwagę na pewne cechy tego gatunku. Cechy, którym zawdzięcza swą specyfikę. Niewątpliwie na pierwszym miejscu wymienić należy biblijność. Chrześcijanin �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 51 ewangelicznie wierzący to homo unius libri, a tą księgą jest oczywiście Biblia. Całe jego postępowanie przed nawróceniem jest niezgodne z tym, co Biblia na¬ kazuje i do czego nakłania. Jego nawrócenie zaś oraz uświęcenie wynika z pod¬ dania się woli Pana, która spisana jest na kartach tej księgi. Nie dziwią więc w świadectwie liczne cytaty z Pisma Świętego, a także aluzje do poszczególnych jego fragmentów. Do Biblii, będącej wszakże Słowem samego Boga skierowa¬ nym do człowieka, autorzy świadectw odwołują się po to, by potwierdzić swo¬ je wywody. A poza tym, jako gorliwi protestanci często z nią obcujący, czerpią z niej wersety wyrażające ich myśli. Kolejna cecha to swoisty indywidualizm świadectw. Osoba dzieląca się świa¬ dectwem, wypowiada się w swoim imieniu. Opowiada o tym, co sama świadomie przeżyła. A są to — uwzględniając drogę, jaką kroczy większość społeczeństwa — doświadczenia dość wyjątkowe. Z owym indywidualizmem łączy się szczerość. Chrześcijanin składający świadectwo opowiada o jednych z najbardziej intymnych aspektów swojego życia. Bez skrępowania mówi o swoich grzechach, które jednakowoż popełnił przed nawróceniem. Teraz, kiedy już jest „nowym człowiekiem" (Kol 3,10), nie wstydzi się do nich przyznać. Od dawnego okresu życia dzieli go tak duży dy¬ stans, że może już o nim rozmyślać ze spokojem, choć mogły w nim być epizody bynajmniej nie przynoszące chluby. Nie mniejszej szczerości wymaga przedsta¬ wienie swego nawrócenia i wszystkiego, co się z nim wiąże. W Polsce, w której katolicyzm masowy jest dominujący, nie ma zwyczaju opowiadania o swoich osobistych przeżyciach religijnych. Ewangelicznie wierzący sąjednak przekona¬ ni, że milczeć o nich nie powinni. Autorzy świadectw czasami podpisują je tylko imieniem albo inicjałami. Ale z reguły widnieje pod nimi imię i nazwisko. W zbiorku Zmienione życie pod niektórymi tekstami jest także adres, numer telefonu i e-mail. Autor zaprasza w ten sposób czytelnika do dialogu, który może przynieść owoce w postaci na¬ wrócenia. Składający świadectwo nieraz uzupełniają je swoją fotografią. Wyżej wspo­ mniano o fotografiach z dnia chrztu. Mogą to być także amatorskie zdjęcia przedstawiające bohatera w otoczeniu rodziny, o której napomknął w swoim świadectwie. Przeważają one w tomie To już 10 lat. Na ogół jednak świade¬ ctwom towarzyszą zdjęcia portretowe wykonane przez zawodowego fotografa. W każdym razie są one potwierdzeniem szczerości świadectw. Człowiek nie za¬ wahał się ujawnić spraw, które wielu wolałoby ukryć nawet przed najbliższymi, a w dodatku pozwolił na publikację swojej podobizny. Cechą, którą tu trzeba wymienić koniecznie, jest dramatyzm świadectw. Życie przed nawróceniem, a także samo nawrócenie, jawią się w nich niekiedy jako wydarzenia z filmu sensacyjnego. A przecież w życiu chyba większości chrześ¬ cijan takich wydarzeń było niewiele albo nawet wcale. Istnieją na to dowody w postaci świadectw, w których życie przed nawróceniem nie obfituje w gorszące �Grzegorz Pełczyński 52 przewinienia, a samo pojednanie się z Bogiem obyło się bez duchowych wstrzą­ sów. Zwracają jednak uwagę świadectwa, w których takie wątki są obecne. Jeśli zaś przyciągnie ich wątek sensacyjny, to jest szansa, że stanie się jednocześnie nieobojętne samo przesłanie. A zatem świadectwa to teksty czerpiące z nauki biblijnej, lecz przesycone jednocześnie osobowością nawróconego, w dodatku pełne dramatyzmu. Bez wątpienia to lektura mogąca zainteresować każdego. Jest przecież autentycznym dowodem na to, iż poszukiwanie sensu własnej egzystencji może być uwieńczo¬ ne pełnym sukcesem. Aczkolwiek mogą się pojawić wątpliwości co do trwałości stanu euforii, jaki następuje po nawróceniu. Na pewno trudno sobie wyobrazić ewangelikalizm bez świadectw. Wygła¬ szane i publikowane drukiem sprawiają, że ten nurt chrześcijaństwa wydaje się bardzo dynamiczny. „Nic nie zastąpi w naszej usłudze i pomocy dla innych osób świadectwa o Panu Jezusie Chrystusie — pisze ewangeliczny publicysta . Tak więc należy się spodziewać, że w każdej denominacji ewangelicznej będą po¬ wstawały wciąż nowe świadectwa. 22 Grzegorz Pelczyhski „THE TESTIMONY". STORIES OF ONE'S O W N CONVERSION (Summary) A testimony is a special genre of religious literature used in the circles connected with the Evangelical churches (Methodist, Baptist, Pentecostal, etc.) or with some groups acti­ ve in the Catholic Church. Testimonies can be delivered during religious meetings or they can exist as texts. The article discusses testimonies as texts. The author of the testimony tells about his life. Prior to conversion it was sinful, away from God, lacking joy. After conversion, when Jesus has been recognized as the personal saviour, life became happier in every respect. The objective of the testimony is to encourage others to convert. In any case, irrespective of the ideological attitude, testimonies are an interesting literary and religious phenomenon. 22 M . Suski, Nasze świadectwo, „Chrześcijanin", 1977, nr 5, s. 7. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078e9977a0a8cffc231c6142ea74f4a4.pdf 1cb98b793300440d091324304a47eab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource sacrum/profanum Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4785 Title A name given to the resource Sacrum i profanum czy sacrofanum? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.13-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet w Białymstoku SACRUM I PROFANUM CZY SACROFANUM?: PRZEMIANY W R O Z U M I E N I U SACRUM W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M ŚWIECIE 1 Jest pobożnym ten, dla kogo coś jest święte . Natan Söderblom Niniejszy artykuł rozpatruje problematykę sacrum u kilku współczesnych badaczy, którzy łączą refleksję nad religiami (głównie starogrecką, judaizmem i chrześcijaństwem) z danymi ze źródeł antropologicznych i etologicznych. Tekst odwołuje się też do rozważań nad wzajemnymi relacjami sacrum iprofanum u klasycznych badaczy oraz popularyzuje termin sacrofanum, będący nowoczesną próbą odniesienia się do poruszanych kwestii. W poszukiwaniu źródeł koncepcji sacrum autor odwołuje się do badań nad wyższymi naczelnymi. Do omawianego tu zagadnienia pozwala też zbliżyć się dygresja na temat związków doświadcze­ nia sacrum z szaleństwem. We współczesnym świecie granica między sacrum a profanum ma charakter liminalny, człowiek zaś żyje w sacrofanum, w którym wszystko jest (albo może stać się) elementem sakralnym. Sacrofanum Na teoretyczne i praktyczne trudności związane z ustaleniem zakresu znacze¬ niowego sacrum zwracało uwagę wielu badaczy . Jest to związane z dwuznacz­ nością łacińskiego sacer (oznaczającego „przeklęty", ale i „święty"), greckiego hagios („czysty", ale i „splamiony"), oraz francuskiego sacré („święty", „prze2 1 N . Söderblom, Das Werben des Gottesglaubes: Untersuchungen über die Anfänge der Religion, b.m. i r. wyd, s. 179, cyt. za T. Margul, Sto lat nauki o religiach świata, Książka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 137. Np. M . Eliade, Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 7. Ostatnio na ten temat pisali m.in. J. Maisonneuve (Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psycholo­ giczne, Gdańsk 1995, s. 12) i D. Hervieu-Léger (Religia jako pamięć, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1999, s. 77). 2 �Jacek Sieradzan 14 3 klęty") . Źródła dwuznaczności pojęcia sacrum kryją się w archaicznych poję­ ciach odpłaty za zbrodnię . To, co jest splamione (skalane), jest zarazem poświę­ cone i znajdujące się w dyspozycji bogów albo Boga , ponieważ jest wyłączone i oddzielone od tego, co święte nie jest . Z drugiej strony, obecność osoby skala­ nej lub kalającej w miejscu świętym (poświęconym) niszczy jego sakralność . Badacze o proweniencji chrześcijańskiej z reguły akceptują definicję Otta sacrum jako numinosum, na które składają się wszechmoc Boga (łac. majestasf, tajemnica (mysterium) , fascynacja (fascinans) , oraz groza i niesamowitość (tremendum) , Najbardziej charakterystyczną cechą sacrum wydaje się jego magnetyczna, tajemnicza, fascynująca i władcza moc, która przyciąga do siebie jak magnes opiłki żelaza . Jak zauważył C.G. Jung: „Człowiek nie czuje się wo­ bec niej (= świętości) podmiotem, lecz zawsze przedmiotem. To nie on dostrzega świętość, tylko ona chwyta go i obezwładnia; to nie on poznaje jej objawienie, tylko ona objawia się jemu, on zaś nie może nawet chwalić się adekwatnym jej zrozumieniem" . Także R. Girard pisał: „Sacrum to coś, co panuje nad czło¬ wiekiem tym mocniej, im bardziej człowiek sądzi, że zdolny jest nad nim za4 5 6 7 9 10 11 12 13 3 Tak jest nie tylko w językach europejskich, ale także np. u Maorysów. Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 83. W myśl koncepcji starożytnych Greków los człowieka był z góry przesądzony. Syn zamordowanego musiał pomścić ojca, gdyż w przeciwnym razie stawał się wyrzutkiem. Narażał się na gniew bogów, ze­ mstę Erynii i choroby, nie wyłączając obłędu. Nie mógł nigdzie znaleźć gościny, dopóki nie oczyścił się ze skalania. Orestes, klasyczny bohater tragiczny, musiał więc zabić swoją matkę Klitaimestrę, która zabiła swego męża, a jego ojcaAgamemnona. Cokolwiek zrobi, będzie to czyn zły. Jeśli zabije matkę, ponieważ ta zabiła ojca, uczyni to w zgodzie z normami boskimi i czyn ten zostanie uznany za „pobożny", ale jeśli to uczyni, to — j ako winny matkobójstwa — stanie się „bezbożny" (R. Turasiewicz, Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 35). Tamże, s. 20-21. Tamże, s. 30-31. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Oficyna Wydawnicza „Volumen", Warszawa 1995, s. 21-22. R. Otto, Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonal­ nych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s. 48-52. Tamże, s. 53-60. Tamże, s. 64-73. Tamże, s. 41-48. O mocy sacrum pisali m.in. É. Durkheim (Elementarne formy życia religijnego: System tote­ miczny w Australii, PWN, Warszawa 1990, s. 312), N . Soderblom (Holiness, w: J. Hastings [red.], En­ cyclopaedia of Religion and Ethics, Charles Scribner's Sons, vol. 6, New York 1913, s. 731), R. Otto (Świętość, s. 52-53), R. Caillois (Człowiek i sacrum, s. 23), F.J. Strong (Sacred and holy, w: New En­ cyclopaedia Britannica, Chicago 1983, s. 122, cyt. w: M . Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, s. 81, 83). Także G. van der Leeuw swoje rozważania o przedmiocie religii zaczął od prezentacji mocy w różnych religiach (Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 55-233). Według F.-A. Isamberta (Le sens du Sacré, 1982), sacrum to „moc tajemna" (cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 81). Zdaniem W. Burkerta, religia to „starodawna (ang. aboriginal) tradycja poważnej komunikacji z niewidzialnymi mocami" (Creation of the Sacred: Tracks of Biology in Early Religions, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1996, s. 177). C.G. Jung, Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o Trójcy św., w: tenże, Archetypy i sym­ bole: Pisma wybrane, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 186-187. 4 5 6 7 8 9 10 1 1 12 13 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 15 14 15 panować" . Owa hipnotyczna moc stanowi nie tylko cechę miejsc , ale także ludzi. W ostatnim wypadku czyni ona ze zwykłego człowieka osobę wyróżnioną, sakralną, a więc charyzmatyczną . O ile teolog nie ma zazwyczaj kłopotu z oddzieleniem tego, co w jego reli­ gii należy do „świętego", a co do „nieświętego", czy sacrum 'prawdziwego' od 'fałszywego' , trzeba podkreślić, że zarówno z punktu widzenia człowieka pier­ wotnego , jak i antropologii nie istnieje możliwość odróżnienia sacrum od pro­ fanum, 'naturalnego' od 'nadnaturalnego', czy 'zwykłego' od 'nadzwyczajnego'. Zdaniem R.L. Jonesa: „Różnica między nimi jest sprawą języka i metafory" . O ile dla człowieka żyjącego religijną lub „magiczną wizją świata" , to zróżni¬ cowanie stanowi cechę rzeczywistości, to dla antropologa jest tworem ludzkiego umysłu. Według M . Buchowskiego: „dobór elementów świata zewnętrznego re¬ prezentujących nasze idee sacrum jest czysto arbitralny i partykularny kulturo¬ wo. Dla jednych 'ukąszone' sakralnością mogą być elementy środowiska (drze­ wa, źródła, błyskawice), dla drugich wytwory człowieka (świątynie, narzędzia, specjalne przedmioty kultowe), a dla jeszcze innych pewne zachowania, osoby, stany psychiczne (trans, asceza, histeria)" . To samo zdarzenie, które dla religij¬ nego sceptyka jest czysto naturalne, choć trudne do wyjaśnienia (np. materiali¬ zacja popiołu na ołtarzyku ze zdjęciem Satja Sai Baby), dla wyznawcy staje się 16 17 18 19 20 21 14 R. Girard, Sacrum i przemoc, Brama, Książnica Włóczęgów i Uczonych, t. 1, Poznań 1994, s. 41. Cechę miejsc stanowią w niektórych tubylczych tradycjach dwa pojęcia, które zrobiły wielką karierę w nauce; chodzi o tabu i mana. W. Roberston-Smith powiązał sacrum z tabu (Lectures on the Religions of the Semites. First Series: The Fundamental Institutions, Adam & Charles Black, London 1894, s. 446—454), R. Otto sacrum z mana (Świętość, s. 21), zaś sacrum z mana i tabu powiązał G. van der Leeuw (Fenomenologia religii, s. 78-87). Według J. Wacha, postacie charyzmatyczne to osoby, które pozostają „w szczególnie bliskim i intymnym kontakcie z bóstwem" (Socjologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1961, s. 319) i dlatego wzbudzają zarazem lęk i szacunek. Zaliczył do nich założycieli religii, reformatorów, proroków, wizjonerów, szamanów, czarowników, wróżbitów, świętych i kapłanów (s. 316-353). Nade wszystko zaś należą tutaj „święci szaleńcy". Wg dwóch socjologów religii: „Charyzma jest terminem nienauko¬ wym, ponieważ implikuje, że osoba charyzmatyczna rzeczywiście posiada nadludzką moc przywódczą i perswazyjną" (R. Stark, W. S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 239). W dzisiejszych czasach znaczenie słowa 'charyzma' rozmyło się: „W Chicago istnieje pral­ nia chemiczna 'Charyzma', a każdy przywódca gangu ulicznego obwoływany jest 'charyzmatykiem'" (A. Bloom, Umysł zamknięty: O tym, jak amerykańskie szkolnictwo wyższe zawiodło demokrację i zubo­ żyło dusze dzisiejszych studentów, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1997, s. 252). M . Sales, Człowiek między prawdziwym a fałszywym sacrum, w: H. de Lubac, O naturze i łasce, Wydawnictwo Znak, Kraków 1986, s. 171-181. Niektórzy chrześcijanie przeciwstawiają transcen¬ dentnego Boga jako sanctum — jego przebłyskom w świecie, czyli sacrum (A. Pospieszalski, Sacrum i sanctum, „Aneks", 1983, nr 29/30, s. 97). O tym, że w społeczeństwach pierwotnych nie sposób wytyczyć granic „między potocznymi i technicznymi działaniami, a działaniami o charakterze symboliczno—sakralnym", pisał M. Buchowski. Jego zdaniem: „Poszczególne czynności lokują się raczej na pewnym continuum między dwoma biegu¬ nami — czysto sakralnym i czysto profanicznym" (M. Buchowski, Magia i rytuał, s. 79-80). R.L. Jones, Spirit Possession and Society in Nepal, w: J.T. Hitchcock, R.L. Jones (red.), Spirit Possession in the Nepal Shamanism, Vikas Publishing House, New Delhi 1994, s. 2. R. i M. Wax, The Magical World View, „Current Anthropology", 1 (1961/1962), s. 179-188. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 85. 15 16 17 18 19 20 21 �Jacek Sieradzan 16 znaczącym doświadczeniem religijnym albo mistycznym, a miejsce, w którym do niego doszło, zyskuje znamię sakralności. Dla człowieka, który religią żyje na co dzień, wszystko ma znaczenie religijne. Świat jawi się jako system ukrytych znaków, który należy rozszyfrować. Dotyczy to zarówno uczestnika chrześcijań­ skiej wspólnoty modlitewnej, który mówi: „Cały otaczający mnie świat ma reli­ gijny sens. Wszystko, co się zdarza, każde wydarzenie ma znaczenie religijne" , jak i islamskiego fundamentalisty: „U nas w islamie nie ma podziału na sacrum iprofanum. W islamie wszystko jest sakralne. Każdy gest, każdy akt. Idę ulicą, jem — cokolwiek robię, dokonuję aktu wiary" . Eliade zwrócił uwagę na fakt, że każdy element świata, „wszystko to, czego człowiek się dotknął, co odczuł, napotkał lub pokochał, mogło stać się hierofanią. Wiadomo na przykład, że na ogół gesty, tańce, zabawy dziecięce, zabawki itd. mają pochodzenie religijne; były ongiś gestami lub przedmiotami kultowymi. Wiadomo również, że instru¬ menty muzyczne, architektura, środki transportu (zwierzęta, wozy, łodzie itp.) były pierwotnie przedmiotami i czynnościami sakralnymi" . To samo dotyczy zwierząt, roślin, rzemiosł, sztuk, zawodów, zajęć, technik, codziennych czynno¬ ści, z fizjologicznymi włącznie, oraz wyrazów języka . Dlatego z punktu widzenia etnologa czy religioznawcy zamiast o sacrum i profanum, lepiej jest — za Michałem Buchowskim — mówić o sacrofanum . Sacrofanum to pokrywające się z sobą połacie sacrum i profanum . „Są to wyra­ żenia, przedmioty, osoby zarazem czyste i nieczyste" . Z powodu zjawiska wę­ drowania sacrum (o czym dalej) granica między nimi jest czysto umowna, ma więc charakter liminalny . W tradycji A. van Gennepa i V.W. Turnera doświad­ czenie sacrofanum jest udziałem każdego inicjowanego w tradycję plemienną . 22 23 24 25 26 21 28 29 30 22 D. Hervieu-Leger, Religia jako pamięć, s. 229. Z drugiej strony, ta sama autorka wspomniała 0 schizofrenicznym oddzieleniu wewnętrznego świata człowieka zakorzenionego w sacrum i świata zewnętrznego (s. 229). Wypowiedź cyt. za M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 148. M . Eliade, Traktat o historii religii, s. 17. Tamże, s. 17-18. Koncepcja ta odwołuje się do fazy marginalności (fr. marge) A. van Gennepa, w której zanikają po­ działy na sacrum i profanum (Les Rites de Passage, Johnson Reprint Corporation, New York 1969, s. 14). Poniższy rysunek zaczerpnięto z książki M . Buchowskiego, Magia i rytuał, s. 89. Tamże, s. 88. Oznacza to więc, że przedstawione na rysunku sacrofanum może zawłaszczyć sacrum i profanum, 1 w ten sposób zniwelować istniejącą między nimi granicę. Podczas inicjacji (czy to w tradycję plemienną, czy w jakąś rozwiniętą tradycję duchową) do¬ wiaduje się on, że cały świat jest sacrofanum, a wszystkie jego elementy są znakami tajemnego języka, który poznaje, aby mógł odnaleźć swoje miejsce w świecie. Przed wtajemniczeniem góry były dla niego zwykłymi górami w świecie profanum. W toku inicjacji góry nie sąjuż górami, ponieważ w sacrofanum stały się częścią jednej niezróżnicowanej masy świętego/nieświętego. Po inicjacji góry znowu są po­ strzegane jako góry, ale stają się znaczącym miejscem w całym kosmosie, ponieważ odtąd postrzega się je jako nieodrębne od niego, jako elementy świętej przestrzeni. Kwestią interpretacji pozostaje ustale¬ nie, czy ludzie żyjący w tzw. społeczeństwach magicznych — jak uważa Buchowski (Magia i rytuał, s. 92) — nie widzą żadnej różnicy między sacrum a profanum, czy też — jak utrzymują cytowani przez niego Mary Douglas i Edmund Leach — za sacrum uznają wszystko, co niezwykłe i obłożone tabu (s. 87). Prawdopodobnie zależy to od danej tradycji kulturowej. 23 24 25 26 27 28 29 30 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 17 W odróżnieniu od nich, żyjących w świecie, w którym dostęp do sfery sacrum reguluje tabu, w przypadku „szalonych" mistyków cały świat jest doświadcza­ ny jako sacrofanum . 31 32 Pytanie „skąd się wzięło sacrum?", może się wydać absurdalne zarówno temu, kto go doświadcza, jak i teologowi, jednak z punktu widzenia etologa czy antro¬ pologa jest ono jak najbardziej zasadne. Etolog będzie poszukiwał jego źródeł w świecie zwierząt, zaś antropolog na progu hominizacji. Sacrum jako doświadczenie naczelnych Moc sacrum jest mocą pierwotną, odwołuje się do najbardziej elementarnego doświadczenia, które jest wspólne nie tylko ludziom, ale także wyższym naczel¬ nym. Na tym pierwotnym etapie nie wiąże się ono z doświadczeniem boskości, ponieważ „bóstwo jest późnym przybyszem w religii" . O tym, że prymaty rów­ nież mają kontakt z sacrum, świadczy szereg obserwacji etologów: 1) Zapewnienie pochówku zmarłemu, co antropologia uznaje za pierwszy świadomy przejaw religijnej działalności człowieka , ma swoje pierwowzory w świecie zwierząt. Zarówno szympansy, jak i słonie okazują żal po śmierci in¬ nych członków stada. Matki szympansów całują swoich zmarłych potomków. W pobliżu zwłok członków stada szympansy kiwają głowami i przez większą część dnia zachowują ciszę . Słonie przez trzy dni nie dopuszczają do zwłok ścierwojadów, a nawet grzebią pod gałęziami i darnią. Co więcej, zaobserwowa¬ no, jak matka jednego ze zmarłych słoniątek przez kilka dni nosiła go na swoich ciosach ; 33 34 35 36 31 Dokładną analizę „świętego szaleństwa" i „szalonych" mistyków autor zawarł w książce Szaleń¬ stwo w religiach świata: szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter-esse, Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005. Wg M. Buchowskiego „w społeczeństwach pierwotnie magicznych nie odróżnia się sfery sacrum i profa­ num" (Magia i rytuał, s. 89, podkr. M.B.), ponieważ wówczas „całe uniwersum jawi się jako sakralne" (s. 88). G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 84. Pierwszych pochówków intencjonalnych miano dokonywać już przed 300 000 laty. Por. Szyjewski, Etnologia religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2001, s. 186. Tamże, s. 150-151. Tamże, s. 151. V.B. Dróscher, Reguła przetrwania: Jak zwierzęta przezwyciężają niebezpieczeń­ stwa ze strony .środowiska, PIW, Warszawa 1996, s. 186-187. 32 33 34 35 36 �Jacek Sieradzan 18 2) Zdaniem K. Lorenza, „święty dreszcz", jaki odczuwa człowiek przy kon¬ takcie z sacrum, stanowi pozostałość po naszych zwierzęcych przodkach i jest czymś analogicznym do prezentacji genitaliów u małp, jeżenia sierści u psów albo prężenia grzbietu u kotów ; 3) Pierwocin świętego tańca ludzi — uznawanego za jedną z najwcześniej­ szych form aktywności religijnej człowieka — doszukiwano się w tzw. tańcu deszczowym szympansów, będącym reakcją na burzę z piorunami . W. Kohle­ rowi, który obserwował szympansy na Teneryfie, ich zabawy w kręgu przypo­ mniały „rudymenty tańca", w związku z czym poparł opublikowaną w 1915 roku teorię innych badaczy szampansów, Rothmana i Teubera, określającą te zabawy mianem „prymitywnego stanu tańca" ; 4) Co więcej, u wyższych naczelnych można się doszukać pierwocin wyo­ brażeń o zaświatach, co, wydawałoby się, jest typowo ludzką aktywnością. Jedna z małp, pytana przez uczonego za pośrednictwem specjalnie skonstruowanego do porozumiewania się z prymatami komputera, dokąd idą po śmierci małpy, odpo¬ wiedziała, „że idą do głębokiej lub czarnej 'jamy' " . Tę jamę czy też dół w ziemi można uznać za początek wiary w świat podziemny; 5) D.M. Wulff, podsumowując wnioski płynące z lektury dzieł K. Lorenza, stwierdził, iż uprawniają one do wyciągnięcia wniosku, „że ludzki rytuał wyka¬ zuje wiele cech rytualizacji zwierzęcych" . Także w oparciu o dzieło Lorenza, G. Baudler doszedł do wniosku, że szympansy „uprawiają (...) w prymitywny jeszcze sposób kult religijny" . Wnikliwy badacz bez trudu dostrzeże, że wszystkie cechy sacrum (z wyjątkiem wszechmocy), jakie wyszczególnił Otto , można też odnaleźć w stosunku czło37 38 39 40 41 42 43 37 K. Lorenz, Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972, s. 329-331. Por. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31; oraz A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152-153. Jeżenie się włosów na głowie jest też jedną z cech stosunku doskonałego czciciela do swego sacrum, bez względu na to, czy jego przejawem jest bóg (jak np. w krisznaizmie) czy człowiek (jak w buddyzmie). Hinduska Bhagawata-purana (XI 14.23) powiada, że prawdziwie oddanemu Bogu czcicielowi (bhakta) włosy z emocji stają dęba na głowie, a łzy spływają z oczu. G.V. Tagare (tł.), The Bhagavata-purana, Motilal Banarsidass, Delhi 1987-1992, s. 1993. Także lama tybetański Sogyal Rinpocze, pisząc o doświadczeniu pierwotnej natury umysłu jako spotkaniu z wewnętrznym guru, stwierdza: „Powstaje poczucie inspiracji, radości i ekstazy; oczy napełniają się łzami, włosy niemal stają dęba" (Bezpośrednie doświadczenie medytacyjne, Kraków [1994], s. 16). J. van Lawick-Goodall, W cieniu człowieka, PIW, Warszawa 1974, s. 75-76. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152. W. Kohler, The Mentality of the Apes, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London 1931, s. 314. Por. D.M. Wulff, Psychologia religii: Klasyczna i współczesna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 142. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 186. D.M. Wulff, Psychologia religii, s. 143, podkr. D.M.W. W. Baudler, Bóg i kobieta: Historia przemocy, seksualizmu i religii, Uraeus, Gdańsk 1995, s. 48. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 154. W. Burkert trzeźwo zauważył jednak, że „mimo genetycznego podobieństwa do człowieka, szympansy nie mają sztuki ani religii" (Creation of the Sacred, s. 12). W. Otto, Świętość, s. 41-73. 38 39 4 0 41 4 2 43 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 19 44 wieka pierwotnego do zwierząt . Zwierzęcej przeszłości człowieka należy przy¬ pisać fakt, że antropolodzy zgodnie podkreślają animalną naturę Homo sapiens. W opinii E.E. Evansa-Pritcharda: „ludzie są zwierzętami ukrywającymi się za maskami narzuconymi im przez społeczne konwencje" . R. Girard pisał: „każde społeczeństwo myśli, że ono jedno wyłoniło się z sacrum. A skoro tak, to inni lu­ dzie nie są tak do końca ludźmi" . Także A. Wierciński stwierdził: „człowiek jest w gruncie rzeczy po dzień dzisiejszy małpoludem" . Ostatnie zdanie pozostawia wrażenie, jakby autor przywoływał na myśl słynną scenę z filmu Odmienne stany świadomości Kena Russella, w którym bohater, na co dzień poważny naukowiec, w pojemniku do wywoływania odmiennego stanu świadomości zmienił się w małpoluda, a potem w ZOO zabił i pożarł na surowo antylopę. Doświadcze¬ nie tego typu nie było tylko udziałem ludzi pierwotnych. Do dzisiaj przeżywają je w wizjach mistycy związani z bardzo archaicznymi tradycjami. Bengalskiej śiwaitce Jogeśwari Dewi (ur. ok. 1940) podczas stanu ekstatyczno-transowego z ust często wypływa krew; zapytana kiedyś o przyczynę, odparła, że właśnie zjadła kozła . Obie sceny można uznać za modelowe przykłady przebudzenia się i aktualizacji głębokiego, archaicznego materiału nieświadomości. Koncep¬ cja sacrum zadaje gwałt dominującej na współczesnym, zsekularyzowanym Za¬ chodzie religijności, zdominowanej przez obraz dobrego, łagodnego Boga, po¬ dobnego do św. Mikołaja z brodą, który zawsze wszystko wybacza i nikogo nie zostawia bez prezentu. W odstępie 10 lat (w 1972 i 1982 roku) ukazało się kilka prac trzech bada­ czy , którzy, pracując niezależnie od siebie, doszli do podobnych konstatacji. Ukazali ścisłe związki zachodzące między przemocą, rytuałem i powstaniem sacrum. W przeciwieństwie do badaczy nurtu teologicznego czy Eliadowskiego, głoszą pierwszeństwo rytuału względem mitu. Zdaniem Burkerta: „Rytuał jest znacznie starszy w historii ewolucji, ponieważ jego początki sięgają wstecz 45 46 41 48 49 44 Na ten temat zob. J. Sieradzan, Zwierzę jako sacrum w szamanizmie, referat z sesji naukowej „Zwierzę jako sacrum", która odbyła się w Busku Zdroju w listopadzie 2004 roku, złożony do druku. E.E. Evans-Pritchard, The Zande Trickster, Clarendon Press, Oxford 1967, s. 30. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, Poznań 1994, s. 224. Girard zapewne miał tutaj na myśli nazwy niektórych plemion, jak np. Bantu, które znaczą właśnie „ludzie". Stąd dla Bantu wszyscy nie-Bantu to „nieludzie". Identycznie jest u Dakotów. A. Wierciński, Magia i religia: Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kra­ ków 2000, s. 147, podkr. A.W. J. McDaniel, The Madness of Saints: Ecstatic Religion in Bengal, University of Chicago Press, Chicago 1989, s. 227. Są to: W. Burkert, Home Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual andMyth, University of California Press, Berkeley 1983 (niemiecki pierwodruk ukazał się w 1972 roku); R. Gi¬ rard, Sacrum i przemoc (francuski oryginał ukazał się w 1972 roku); tenże, Kozioł ofiarny (francuski pierwodruk w 1982 roku); oraz H. Maccoby, The Sacred Executioner: Human Sacrifice and the Legacy of Guilt, Thames and Hudson, Bath 1982. Pracę Burkerta H. Lloyd-Jones nazwał „książką rewolucyj­ ną". Ritual and Tragedy, w: F. Graf (red.), Ansichten griechischer Rituale: Geburtstags-Symposium fur Walter Burkert, B.G. Teubner, Stuttgart 1998, s. 273. 45 46 47 48 49 �Jacek Sieradzan 20 nawet do świata zwierząt, podczas gdy mit mógł zaistnieć dopiero wraz z poja¬ wieniem się mowy, specyficznie ludzkiej zdolności" . 50 Sacrum starożytnych Greków według Waltera Burkerta W opinii Waltera Burkerta, najbardziej dociekliwego badacza religii starogreckiej, idea sacrum stanowi konsekwencję zwierzęcej przeszłości człowieka: „szoku na widok śmiertelnych ciosów, płynącej krwi, cielesnego i duchowego upojenia świątecznym posiłkiem" . Jego zdaniem zarówno w religii starogreckiej, jak i judaizmie sacrum doświadczano najpełniej właśnie w zabijaniu: gdy ołtarze spływały krwią ofiar, a nie w modlitwie, muzyce czy tańcu . Cytował H. Kuhna, piszącego: „Ofiara jest najstarszą formą aktywności religijnej" . We¬ dług Burkerta: „Człowiek staje się człowiekiem poprzez polowanie, wskutek aktu zabijania" . Wskazał na ścisłe związki łączące zrytualizowaną przemoc z seksualnością oraz uprawą roli . „Składanie krwawych ofiar jest podstawo­ wym doświadczeniem 'świętości'. Homo religiosus postępuje i osiąga samo­ świadomość jako Homo necans" , czyli Człowiek Zabijający. Człowiek jest więc „małpą, która poluje" . Aby przeżyć, pierwotny myśliwy musiał zabijać. Jednak takie działania myśliwego po łowach, jak zbieranie kości, podnoszenie czaszki czy rozpościeranie skóry zabitego zwierzęcia traktowano jako symbo¬ liczne przywrócenie go do życia, z nadzieją na pośmiertne zmartwychwstanie . „W doświadczeniu zabijania dostrzega się świętość życia; ono karmi się i uwiecz¬ nia w śmierci" . To samo rozumowanie spotykamy w późnoantyczych religiach: 51 52 53 54 55 56 51 58 59 60 50 W. Burkert, Homo Necans, s. 31. Por. H. Maccoby, The Sacred Executioner, s. 9. Tamże, s. 40. Tamże, s. 2. H. Kiihn, Das Problem des Urmonotheismus, „Abh. Mainz", 22 (1950), s. 17, cyt. w: W. Burkert, Homo Necans, s. 13. W przyp. 2 podaje nazwiska trzech innych badaczy (w tym ojca P.W. Schmidta), którzy zgadzali się z tym poglądem. Tamże, s. 22. Tamże, s. 33. „Właśnie dlatego, że akt zabijania jest przesycony seksem, abstynencja seksual¬ na stanowi często część przygotowań do ofiary, wojny i polowania", jak również do wtajemniczenia w misteria (s. 60-61). Podobne zdanie w kwestii związku przemocy z seksem ma R. Girard (Sacrum i przemoc, t. 1, s. 47). Jak pisał: „narzędzia rolnicze przyjmują charakter broni. Ostatecznie, pługa, sierpa i tłuczka uży¬ wano do siekania, cięcia i rozrywania. Cięcie zboża można w ten sposób uznać za symboliczny sub¬ stytut kastracji; mielenie ziarna i tłoczenie wina mogło zająć miejsce rozrywania zwierzęcia podczas polowania lub składania ofiary. W oraniu i sianiu można dojrzeć wstęp do ofiarniczego wyrzeczenia się" (W. Burkert, Homo Necans, s. 45). Tamże, s. 3. Tamże, s. 17. Tamże, s. 16. Tamże, s. 38. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 21 61 mitraizmie i chrześcijaństwie : „zamordowany człowiek łatwo staje się boha¬ terem, a nawet bogiem, właśnie z powodu straszliwego końca, jaki go spotkał. W każdym wypadku apoteozę zawsze poprzedza śmierć" . Zrozumienie istoty boskiego sacrum Greków nastręczyło problemów na¬ wet Burkertowi. W wydanej w 1972 roku pracy o rytuale ofiarnym podkreślił, że krwawe ofiary umożliwiały doświadczenie sacrum jako „mysterium tremendum, fascinans et augustum", a samo zabijanie i pożeranie mięsa ofiary tworzy „sacra par excellence, ta hiera" . Z kolei w napisanej w 1977 roku monografii religii greckiej stwierdził, że tradycja grecka nie zna odpowiednika semickie¬ go misterium tremendum et fascinans . Pogląd ten podtrzymał w kolejnej pracy, w której stwierdził, że demony mogą straszyć tylko małe dzieci, kobiety się ich nie boją, bo posiadają amulety, a mężczyźni, ponieważ dysponują mieczami . W końcu w wykładach, jakie wygłosił w Uniwersytecie St. Andrews w 1989 roku, przywołał cytaty z Ajschylosa: „Najwyższym strachem jest strach przed bogami" , Teognisa: „Szanuj bogów i bój się ich" , oraz Stacjusza: „To głów¬ nie strach powoduje, że bogowie pojawiają się w świecie" . Na tej podstawie doszedł do wniosku, że „prerogatywa świętości wymaga bojaźni bożej" . Tym samym swoje ujęcie sacrum Greków ostatecznie powiązał z jego rozumieniem u Rudolfa Otto . Trudno się natomiast zgodzić z poglądem Burkerta, że religia starogrecka nie znała zazdrosnego boga typu judeochrześcijańskiego . Już u Herodota (V w. p.n.e.) czytamy bowiem: „Bóstwo jest zmienne i zazdrosne" . Także według Nonnosa (V w. n.e.) bogowie greccy są zazdrośni . 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 61 Zarówno w jednej, jak i drugiej religii zbawienie jest uzależnione od przelania krwi bóstwa. W pozostałościach Mithraeum w rzymskiej Santa Prisca znaleziono inskrypcję: „Zbawiłeś nas, przele¬ wając krew" (Et nos servasti... sanguinefuso). Tamże, s. 22. Tamże, s. 39. Tamże, s. 40. Także R. Turasiewicz podkreślił, że — jak Jahwe — bogowie greccy wzbudzają w ludziach misterium tremendum et fascinans (Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 58). Taki jest, jego zdaniem, w Bakchantkach stosunek Penteusza do Dionizosa, który zarazem pociąga i odpycha Penteusza. R. Turasiewicz, OpętaniePenteusza: „Bakchantki"Eurypidesa, „Eos", 83 (1995), s. 223. W. Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1985, s. 269. W. Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1992, s. 87. Ajschylos, fragm. 479, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 32. Teognis, Elegie 1179, D. Wender (tłum.), Hesiod: Theogony; Works and Days. Theognis: Elegies, Penguin Books, Harmondsworth 1973, s. 139. Łac. primus in orbe deos fecit timor. Statius, Tebaida III 661, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31. Tamże. W nawiązaniu do Otta, przytoczył też świadectwa akadyjskie, asyryjskie i hebrajskie, które pod¬ kreślają, że istotą stosunku człowieka do sacrum jest lęk (tamże). W. Burkert, Greek Religion, s. 216. Herodot, Dzieje, Czytelnik, Warszawa 1954, s. 34, rozdział I 32. Dzeus jest „szalony z zazdrości" (Dionysiaca I 324, t. 1, s. 27). Ares z zazdrości o Afrodytę wpę¬ dził w szaleństwo Adonisa (Dionysiaca X L I 209-211), a „szalony z zadrości Hefajstos zrobił Adoniso62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 �Jacek Sieradzan 22 74 René Girarda „sacrum, czyli przemoc" Zdaniem R. Gravesa, śmierć dzieci Heraklesa, które tłumaczono obłędem ich rodziców, była w istocie śmiercią rytualną , dobrowolnym złożeniem ich w ofie­ rze bóstwu. Potwierdzenie tego można znaleźć u Eurypidesa, który w wielu miej­ scach Dzieci Heraklesa na określenie zabójstwa używa słowa „ofiara" (sphago) . Do tego nawiązuje też teza R. Girarda o tym, że mity i tragedie starogreckie zafałszowują obraz wydarzeń i — pod pozorem „świętego szaleństwa" (Hera­ kles miał zostać w nie wpędzony przez Herę ) — ukrywają prozaiczną prawdę 0 mordzie rytualnym . Według Girarda zbrodnia popełniona przez zbiorowość jest fundamentem cywilizacji, a „na wszystkich etapach kultury występuje takie samo zjawisko: zatajanie kolektywnego mordu" . Francuski badacz jest prze¬ konany, że znalazł naukowe wyjaśnienie początków człowieczeństwa, odkrył prawdę o człowieku i jego kulturach, oraz istotę i tajemnicę religii: „Religie 1 kultury ukrywają przemoc, żeby się ustanawiać i trwać" . Przyczyną pierwot¬ nej zbrodni jest kryzys mimetyczny w łonie wspólnoty, który miał miejsce na progu hominizacji, a „kończy się szaleństwem i mordem" . Bez mordu założy¬ cielskiego nie byłoby człowieka i cywilizacji, a w związku z tym idei sacrum i bogów. Z nieartykułowanych okrzyków, wydawanych podczas rytuału, powsta¬ ła mowa, która umożliwiła prowadzenie rozumnej działalności i stopniowe wy¬ kształcenie się z hord plemion, a potem narodów . Odpowiedzialność za mord ponosi kolektyw, ale winę zrzuca na ofiarę, którą deifikuje i podnosi do roli sacrum . Zdaniem Girarda: „Przemoc i sacrum są nierozłączne" . Zabity czło¬ wiek staje się transcendensem i , w oczach wspólnoty, odpowiada odtąd za całe 75 16 77 78 79 80 81 82 83 84 85 wi broń do polowania" (Dionysiaca X L I I 320-321, t. 3, s. 251). Strony według wydania W.H.D. Rouse, Nonnos: Dionysiaca with an English Translation, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1940. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, s. 139. R. Graves, Mity greckie, PIW, Warszawa 1982, s. 395. Chodzi tu o wersy 490, 493, 562, 583 i 821 tekstu greckiego. Zob. A.S. Way (tł.), Euripides with an English Translation, William Heinemann, vol. 3, London 1912, s. 290, 296, 318. „Mit (...) jest tekstem przekształconym przez wiarę kapłanów w winę ich ofiary" oraz „w jej boskość. (...) mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyśl­ nie przekonanej, że akt był legalny i sakralny, chciany przez samo bóstwo" (R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 128). Por. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 77. O tym, że za szaleństwem Heraklesa stała Hera, pisał m.in. Eurypides (Oszalały Herakles 831— -832, Tragedie, t. 2, PIW, Warszawa 1972, s. 248). R. Girard, Kozioł ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 77, 105-106, 115, 147, 160. W poglądach na naturę sacrum z Girardem zgadza się m.in. R. Schechner (Przyszłość rytuału, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2000, s. 226). R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 134. Tamże, s. 138. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 112. Tamże, s. 120. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Temże, s. 25. Autor wspomina o tym wielokrotnie, m.in. na s. 40 i w t. 2, s. 139. 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 23 zachodzące w niej dobro i zło, jednocząc w sobie wszystkie sprzeczne uczucia: „Ofiary stają się monstrualne, manifestują fantastyczną siłę. Na początku sieją niezgodę, potem zaprowadzają porządek i przybierają postać przodków-założycieli albo bóstw" . Aby utrzymać spokój społeczny, stworzono religijne rytuały, oraz nakazy i zakazy, które przypisano woli bogów albo Boga . W rozumieniu Girarda sacrum i transcendencja są konsekwencją i rezultatem zbiorowej przemocy , tworem morderców, mającymi zapewnić spokój w łonie wspólnoty i nie dopuścić do jej kolejnej eskalacji . „Życie ludzkie" jest „cały czas rzą­ dzone przez sacrum, przez nie regulowane, pilnowane i zapładniane" . Jednak w przeciwieństwie do irracjonalnego sacrum Otta, sacrum Girarda jest całkowicie racjonalne . Girard silnie akcentuje kulturotwórczy charakter „pierwszego spontanicznego linczu" , mordu założycielskiego, który uległ transformacji w najłagodniejszą formę przemocy, za jaką uważa rytuał . „Od zmarłego bóstwa pochodzą nie tyl¬ ko obrzędy, ale rytuały małżeńskie, zakazy, wszelkie formy kulturowe utrwa¬ lające w ludziach człowieczeństwo" . Niezwykle silna była też wiara w kozła ofiarnego „jako źródło wszelkiej płodności" ; jego szczątki rozrzucano pod¬ czas rytuału po polu, gdyż sądzono, że przyczynią się one do zwiększenia uro¬ dzaju. Kozłami ofiarnymi stawali się przestępcy (głównie mordercy członków rodzin), ludzie chorzy, kalecy (np. zdeformowani, jednoocy, ślepi), obłąkani, a nawet przypadkowo skaleczeni; dobierano ich spośród obcych i innych: obco¬ krajowców, sierot, ludzi bardziej od innych bogatych, pięknych, inteligentnych, albo o wybujałym lub zboczonym seksualizmie, innymi słowy takich, którzy wy¬ różniali się z niezróżnicowanej masy i ujawniali zespół cech ofiarniczych . Do modelowych kozłów ofiarnych Girard zaliczył Edypa , Penteusza , Mojżesza, 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 86 99 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. Niekiedy zwłoki ofiar zakopywano w fundamentach miasta, bu­ dynku, mostu itp. jako tzw. ofiary fundacyjne (C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 310). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 27; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. O rytuale jako formie bezkrwawego rozwiązania zaistniałego we wspólnocie konfliktu pisał też, niezależnie od Girarda, Burkert (Greek Religion, s. 81). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 120; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 69. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 19. Tamże, t. 2, s. 147. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 108. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Tamże, s. 130-131. Tamże, s. 130. „Do tego królestwa sacrum należą nie tylko bogowie i wszystkie istoty nadprzyrodzone, najróż­ niejsze monstra, zmarli, lecz także: przyroda jako coś obcego kulturze, kosmos, a nawet inni ludzie" (Sacrum i przemoc, t. 2, s. 146). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 131. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 29-30, 50-55. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 95-120. Tamże, s. 179-183. 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 �Jacek Sieradzan 24 100 101 Romulusa, Szczepana , Żydów in toto, a nade wszystko Jana Chrzciciela, któ­ rego nazwał „kozłem ofiarnym zakamuflowanym" i Jezusa z Golgoty, będące­ go „kozłem ofiarnym ujawnionym i objawicielskim" . Wraz z pojawieniem się kolejnego kryzysu, konieczna staje się następna ofiara: początkowo z człowieka, później ze zwierzęcia. Podczas rytuału winę przenosi się na ofiarę, ale żeby zdjąć odium mordu z zabijającego j ą ofiarnika, winę zrzuca się (w jednym z rytuałów) na nóż. 102 103 Święty Kat jako sacrum u Hyama Maccoby'ego Brytyjski historyk judaizmu i chrześcijaństwa Hyam Maccoby wprowadził z kolei postać „Świętego Kata" (ang. Sacred Executioner). Jest to „postać osoby (boga lub człowieka), która zabija inną osobę i w wyniku tego jest traktowana jako zarówno święta, jak i przeklęta. Zazwyczaj w micie taka osoba zostaje usu¬ nięta ze społeczności i skazana na długą wędrówkę. Tym niemniej jest również obdarzona szczególnymi przywilejami, w tym ochroną przed atakiem i żyje dłu¬ żej, niż wynosi przeciętna długość życia" . Do postaci Świętych Katów Maccoby zaliczył Kaina, Romulusa, bogów Seta i Lokiego, Żyda Wiecznego Tułacza , oraz — w micie chrześcijańskim — naród żydowski w ogólności, a Judasza w szczególności . Podobnie jak Girard, także Maccoby podkreślił, że mity reli¬ gijne ukrywają prawdę o rytualnej zbrodni. Zamiast tego opowiadają albo o tym, że śmierć miała przypadkowy charakter, albo że doszło do niej z powodów osobi¬ stych. I tak jak Girard, Maccoby akcentował kultorotwórczy charakter rytualnego mordu; poprzedza on bowiem powstanie narodu (np. Żydów), założenie miasta (np. Rzymu) , fundację sanktuarium i wyroczni (np. w Delfach) , uchronie¬ nie ludzi przed gniewem bogów albo zażegnanie klęski żywiołowej . Ponieważ Świętego Kata, czyli egzekutora ofiary, uznaje się za wybrańca bogów (Boga) i przypisuje specjalne, magiczne moce, dlatego gwarantuje mu się nietykalność. Naznaczony popełnioną zbrodnią, jak Kain (Rdz 4.15), zostaje wygnany ze spo­ łeczności . W odróżnieniu od Girarda, dla którego to ofiara staje się sacrum, jed104 105 106 107 108 109 110 100 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 260-261. Tamże, s. 5-20. Tamże, s. 216. Tamże, s. 217. H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 7. Tamże. Tamże, s. 9. Tamże, s. 8. Tamże, s. 179. Tamże, s. 8. Naznaczenie stygmatem spowodowało, według E. Goffmana, że Kain przestał być osobą nor­ malną w rozumieniu społecznym, ponieważ w wyraźny sposób zaczął odróżniać się od innych (Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Penguin Books, New York 1963, s. 15). Z kolei, zdaniem 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 25 noczącym w sobie wszystkie sprzeczności i przyczyniającym się do zażegnania konfliktu w łonie wspólnoty, dla Maccoby'ego sacrum jest Święty Kat, bo to on — po uznaniu go za sprawcę całego zła — przynosi wielki pożytek wspólnocie, która czuje się uniewinniona od popełnienia zbrodni i może rozpocząć życie nie­ jako ab ovo. W przypadku misteriów Dionizosa czy chrześcijaństwa za sprawą rytualnej identyfikacji z ofiarą (czyli poprzez zjedzenie ciała Boga), wyznawca czuje się zbawiony. Ma wrażenie, że zło całkowicie zniknęło z jego umysłu . Łącznikiem między koncepcjami ofiary jako sacrum u Girarda i Świętego Kata u Maccoby'ego, jest postulowana przez R. Schlesier tajemnicza postać, kryjąca się w tle tragedii greckich za jej bohaterami Klitaimestrą, Dejanirą czy Fedrą. Rzuca ona na nie cień, ponieważ z ukrycia steruje ich losami i wyznacza role w dramacie ofiarnicznym . W jej przekonaniu na „menadyczny", a więc związany z Dionizosem, model ofiarniczy wskazuje fakt zabicia przez bohatera z tragedii swojego współmałżonka lub swoich dzieci . 111 112 113 Szaleństwo jako rezultat spotkania z sacrum Odwołując się do definicji religii podanej przez Joachima Wacha, według którego istotą religii jest „doświadczenie sacrum" , w autorskim rozumieniu boskie szaleństwo jest to „specyficzne doświadczenie sacrum". Jest ono specy­ ficzne w tym sensie, że wykracza poza aprobowaną przez społeczny kontekst codzienność, ponieważ odwołuje się do przeżycia pierwotnego i niezróżnicowanego bóstwa, łączącego w sobie wszelkie przeciwności z dobrem/złem oraz sa­ crum/profanum włącznie. Dotkniętą nim osobę uznaje się za człowieka z innego świata, reprezentanta sacrum , za wyróżnionego przez ten kontakt wybrań114 115 116 R. Girarda, stygmat na czole Kaina ustanawia system zróżnicowań, zapobiegający wybuchowi przemocy (Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 126-127). H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 186. Jego zdaniem, w przypadku chrześcijaństwa zostaje ono wtedy ponownie uzewnętrznione i wyprojektowane na postacie Szatana, Żydów, Antychrysta itp. R. Schlesier, Mixtures of Masks: Maenads as Tragic Models, w: T.A. Carpenter, C.A. Faraone (red.), Masks of Dionysus, Columbia University Press, Cornell University Press, Ithaca 1993, s. 103-114. Tamże, s. 102. Dlatego Eurypides określił Hekabę, po dokonanej przez nią zbrodni, mianem 'menady Hadesu' (Hekabe 1077); Eurypides nazwał Antygonę 'bachantką zmarłych' lub, według Schlesier, 'menadą śmierci', po tym, jak zginęli jej matka i bracia (Fenicjanki, 1489). Natomiast Medeę, która z rozmysłem zabiła swoje dzieci, teksty nie nazywają menadą. Tamże, s. 102-103. J. Wach, Socjologia religii, s. 44. Słowo „specyficzne" nawiązuje do często cytowanej definicji religii C. Geertza, w której poja­ wia się słowo uniquely (tłumaczone jako „wyjątkowe" lub „osobliwe") (Religiajako system kulturowy, w: Socjologia religii: Antologia tekstów, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 42). Do­ świadczenie sacrum jest w takim stopniu „specyficzne", w jakim doświadczenie religijne — dla ludzi z zewnątrz będące czymś pospolitym i nieistotnym — jest „osobliwie rzeczywiste". P. Kowalski, Leksykon, znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, PWN, Warszawa 1998, s. 540. 111 112 113 114 115 116 �Jacek Sieradzan 26 117 ca bogów lub Boga . Jego głupotę niekiedy uważa się za mądrość nie z tego świata . „Boskie szaleństwo" jest w praktyce trudne do odróżnienia od zwykłego szaleństwa oraz od świętości nie noszącej znamion szaleństwa. Jednak w opinii autora różnica między zwykłym a „świętym" szaleństwem jest łatwa do wytycze­ nia. Są nią zachowania nietolerancyjne. Brak tolerancji w poglądach i słowach niebezpiecznie prowadzi do granicy, poza którą są już tylko przemoc i szaleń­ stwo. Natomiast „szalona" mądrość, przekraczając ograniczenia nałożone przez rytuały socjalizujące danej kultury, transcenduje tym samym podziały istniejące pomiędzy językami, rasami, narodami czy religiami i odwołuje się do wspól¬ nych, szamańskich źródeł religii. „Szaleni" mistycy, choć często zachowują się w sposób ekscentryczny, nigdy nie zalecają przemocy jako metody rozwiązywa¬ nia konfliktów międzyludzkich. Ich „szaleństwa" są grą i metaforą autentyczne­ go szaleństwa świata, w którym przemoc stanowi nieodłączny element. Różnica między inicjowanym w jakąś tradycję plemienną a „boskim szaleńcem" czy eks¬ centrycznym mistrzem cz'an albo tantry polega na tym, że ci drudzy nieustannie żyją w sacrofanum, świecie niezróżnicowanym, będącym stanem permanentnej liminalności, ponieważ przekroczyli „próg między idiotyzmem a świętością" . Ich życie to realizacja ideału „szalonej" mądrości jako odpowiedzi na nietrwałość kondycji ludzkiej, podkreślającej iluzoryczny charakter wszystkich podziałów społecznych wobec jedynej pewnej perspektywy człowieka, jaką jest śmierć. 118 119 Przed Burkertem i Girardem także Durkheim i Freud, dwaj inni klasycy no¬ woczesnego podejścia do religii, akcentowali związki zachodzące między religią a szaleństwem. Durkheim wywodził genezę religii ze zbiorowej ekscytacji , oraz „patologicznej nerwowości" . Pisał, że świętości najpełniej doświadcza¬ no w stanie szaleństwa i zbiorowego entuzjazmu: „Sacrum jest w najwyższym stopniu zaraźliwe" , zaś „religia to (...) efekt pewnego szaleństwa", rezultat „psychicznej egzaltacji", lecz „szaleństwo to (...) jest w pełni uzasadnione. Skła­ dające się nań wizje to nie czyste złudzenia (...). Te wizje mają swe odpowiedniki w rzeczywistości" . Nieco później fakt zbiorowej ekstazy społeczeństw i grup społecznych P.L. Berger przypisał sytuacjom kryzysowym . 120 121 122 123 124 125 Z kolei Freud postawił znak równości pomiędzy religią a chorobą psychiczną. W artykule Czynności natrętne a praktyki religijne (1907) określił religię mia117 R. Stark, W.S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 206. P. Kowalski, Leksykon, znaki świata, s. 540. G. Feuerstein, HolyMadness: The Shock Tactics and Radical Teachings of Crazy-WiseAdepts, Holy Fools, andRascal Gurus, Arkana Books, London 1992, s. 6. E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 208-212. Tamże, s. 218. Tamże, s. 211. Tamże, s. 214. Tamże, s. 218, podkr. E.D. P.L. Berger, Święty baldachim: Elementy socjologicznej teorii religii, Zakład Wydawniczy „No­ mos", Kraków 1997, s. 79-80. 118 119 120 121 122 123 124 125 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? Bruegel, Szalona Greta (fragment), 15... 2 7 �Jacek Sieradzan 28 126 nem 'zbiorowej nerwicy' . W pracy Przyszłość pewnego złudzenia (1927) nazwał j ą „wspólną wszystkim ludziom nerwicą natręctw" , a w eseju Kultura jako źród­ ło cierpień (1930) utożsamił j ą z 'masowym obłędem' . Dogmaty religijne uznał za 'neurotyczne relikty' . W jego przekonaniu: „Religia wywiera wpływ na tę grę wyboru i przystosowania w ten sposób, że wszystkim narzuca tę samą drogę do zdobycia szczęścia i ochrony przed cierpieniem. Jej technika polega na tym, że obniża wartość życia i obłędnie zniekształca obraz realnego świata — przesłanką do tego jest zastraszenie inteligencji. Za tę cenę — za cenę potężnego utrwalenia infantylizmu psychicznego i popadnięcia w masowe szaleństwo — udaje się reli¬ gii oszczędzić wielu ludziom przeżywania indywidualnej nerwicy" . Podobnie jak Freud, Burkert konstatuje: „Chociaż religijną obsesję można na­ zwać formą paranoi, daje ona [ludziom religijnym — J.S.] szansę przetrwania w skrajnych i beznadziejnych sytuacjach" . Z kolei Girard stwierdził: „Nasza kultura jest (... ) dosłownie schizofreniczna w swojej odmowie rozciągnięcia na całą klasyczną mitologię tej interpretacyjnej procedury, której zastosowanie by¬ łoby tu całkiem na miejscu. Staramy się chronić mit zachodniego humanizmu, wymyślony przez Rousseau mit o naturalnej, prymitywnej dobroci człowieka" . Nazwanie przez Girarda kultury „schizofreniczną" nie jest czczym wymysłem: hominizacja (jako utrata dwóch chromosomów w genie) wiązała się bowiem prawdopodobnie z doświadczeniem szaleństwa, które odtąd jest powielane w cyklu pokoleń . Mitologia kozła ofiarnego znajduje odzwierciedlenie w sta¬ rożytnej koncepcji niezróżnicowanego bóstwa jako przejawu niezróżnicowanego sacrum. Później w łonie samego bóstwa teolodzy dokonali podziału na dobrego Boga i złego Demona, na tego ostatniego zrzucając odpowiedzialność za zło. Szaleństwo i sacrum tworzą wraz z przemocą nierozdzielną triadę. Obłęd prowadzi do przemocy, ona do zbrodni, ta zaś stwarza sacrum. Przeżywanie sa¬ crum wiąże z sobą szaleństwo i przemoc. Girardowi „bachanalia jawią się jako czyste szaleństwo, orgia przemocy" . Jednak doświadczenie „boskiego szaleń¬ stwa" było też udziałem uczestników starożytnych Saturnaliów, średniowiecz¬ nych świąt głupców, renesansowego karnawału, oraz ekstatyczno-transowych 127 128 129 130 131 132 133 134 126 S. Freud, Czynności natrętne a praktyki religijne, w: tenże, Charakter a erotyka, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996, s. 14. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, w: tenże, Kultura jako źródło cierpień, Wydawnictwo KR, Warszawa 1995, s. 139. S. Freud, Kultura jako źródło cierpień, w: tenże, Kulturajako źródło cierpień, s. 27. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, s. 141. S. Freud, Kulturajako źródło cierpień, s. 31, podkr. J.S. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 16. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 299. Z poglądem o schizofrenicznym charakterze kultury zachodniej zgadza się też Luc de Heusch (Ewangelia według św. Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 320). Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 181-183. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 189. Ideę triady szaleństwo-sacrum-przemoc wzmiankuje też w t. 2, na s. 171. 127 128 129 130 131 132 133 134 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 29 religii plemiennych (jak wudu, candomblé, santería). Doświadczali go kapłani Ba'ala, prorocy żydowscy, mesjasze i chasydzi, greccy korybanci i kureci, wy­ znawcy Magna Mater, oraz szamani, asceci, mistycy, ekstatycy i entuzjaści reli­ gijni wszystkich czasów i tradycji duchowych, bizantyjscy saloici, oraz rosyjscy jurodiwi, kotnicy, klikusze, chłyści i strannicy, chrześcijańscy biczownicy, kamisardzi, metodyści, anabaptyści, konwulsjoniści, kwakrzy, ranterzy, tarantyści, szakerzy, północnoeuropejscy kaznodzieje transowi, hinduscy sadhu, aghori, awadhuci, kapalikowie, paśupatowie, śaiwa-siddhantowie, wisznuici, krisznaici, alwarowie, baulowie, kartabhadżowie, ekscentryczni mistrzowie cz'an, dzen, son i tantry, oraz muzułmańscy derwisze, fakirzy, madżzubowie, rind, diwane, malamati i mastowie . Tym, co wiąże szaleństwo z sacrum, jest też charyzmatyczna postać święte­ go. O względności pojęć świętości i szaleństwa świadczy choćby to, że składanie ofiar bogom (świętość dla Greków i Rzymian), chrześcijański Kodeks Teodozjusza (XVI 10.2) uznał za „szaleństwo" (insania) . Z drugiej strony, dla niektórych przedstawicieli religii greckiej i rzymskiej chrześcijaństwo było nie czym innym, jak właśnie szaleństwem . Kłopoty z odróżnieniem świętego od szaleńca ma nie tylko tradycja ludowa , ale także psychiatrzy, etnografowie i filozofowie. Zdaniem Lwa Szestowa: „święci to wielcy szaleńcy, świętość to wielkie szaleń­ stwo" . Współcześnie, z jednej strony, wskazuje się na trudności w odróżnieniu świętości od obłędu, czego przejawem może być np. powinowactwo zachodzące między sacrum a autyzmem . Z drugiej strony, podkreśla się związki zacho¬ dzące między zdrowiem i świętością. Wskazuje na to już wspólne pochodzenie angielskich słów heal („leczyć"), whole („pełnia", „cały") i holy („święty"). Wy135 136 137 138 139 140 135 Wszystkich dokładnie omawiam w swojej książce Szaleństwo w religiach świata. C. Pharr (tł.), The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions, Princeton University Press, Princeton 1952, s. 472. Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 301-309. W Turcji różnica między świętym (veli) a obłąkanym (deli) jest trudna do ustalenia. Powiedzenie głosi: „Niektórzy mówią, że jest deli, inni, że jest veli". O.M. Ozturk, Folk Treatment of Mental Illness in Turkey, w: A. Kiev (red.), Magic, Faith and Healing: Studies in Primitive Psychiatry Today, Free Press, New York 1964, s. 349. L. Szestow, Sola fide — Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa 1995, s. 11. Autyzm do schizofrenii zaliczył J. Silverman. Shamans and Acute Schizophrenia, „American An¬ thropologist", 69 (1967), s. 22. Pod pojęciem autyzmu zazwyczaj rozumie się niemożność nawiązania kon¬ taktu z ludźmi, powstałą wskutek ekstremizmu i obcości treści myślowych, co prowadzi do samotności intelektualnej (J. Sowa, Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, PWN, Warszawa 1984, s. 273-275). Niezwykłą urodę, nadzwyczajne zdolności, umiejętność przeżycia w ekstremalnych wa¬ runkach, przeplatanie się okresów oderwania i milczenia z niezwykłą żywotnością i gadatliwością, które niegdyś uważano za cechy wybrania przez bogów i obecności sacrum w człowieku, obecnie uznaje się za przejaw autyzmu (A. Pankalla, Psychologia mitu: Kultury tradycyjne a współczesność, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2000, s. 118-122). Z kolei S. Larsen zaznaczył różnice między egoistyczną, indywidualną i, w pewnym sensie, autystyczną wyobraźnią zwykłego człowieka, a odzwier¬ ciedlającą wspólną, archetypową geografię i mitologię plemienia — wyobraźnią szamana (The Shaman 's Doorway: Opening Imagination to Power and Myth, Station Hill Press, Barrytown 1988, s. 79-80). 136 137 138 139 140 �Jacek Sieradzan 30 141 leczenie w tym kontekście oznacza „stanie się całością" (to make whole) , czyli, w kategoriach chrześcijańskich, stanie się świętym, a w rozumieniu buddyjskim stanie się buddą. Paradoks sacrum polega na tym, że ono nikogo nie pozostawia obojętnym. Już u Homera bogowie wpędzają w szaleństwo mądrych, a obłąkanych czynią mądrymi . Według Platona, ludzie są tylko zabawkami w rękach bogów . Bo¬ gowie niszczą kogo chcą, zsyłając szaleństwo na tego, kogo chcą zgubić. Jednak człowiek religijny traktuje je jak błogosławieństwo, dostrzegając w tym znak widomej obecności bóstwa. Dotyczy to zarówno ludzi żyjących życiem świe¬ ckim, czyli poza sacrum, jak ich przeciwieństwa, ludzi religijnych, którzy patrzą na innych jak na istoty niepełnowartościowe, animalne, a więc nie-ludzi, czyli potencjalne ofiary, które można bezkarnie zabić. Poszukując źródeł szaleństwa u starożytnych Greków, Ruth Padel nazwała ich świat wyobrażeń „teatrem szalo­ nych bogów" . Z jednej strony, szaleństwo wypacza percepcję rzeczywistości: dobro jawi się jako zło , a osoby najbliższe jako śmiertelni wrogowie . Znie¬ kształceniu ulega też widzenie świata . Według Padel: „Szaleństwo przesuwa: społecznie, geograficznie, wewnętrznie" . Z drugiej strony, otwiera ono czło¬ wieka na wymiar, którego dotychczas nie postrzegał: „Szaleniec może na pewien czas postrzegać, wyraźniej niż zazwyczaj, świat nawiedzany przez boga (...). Ore¬ stes i Kasandra w swoim szaleństwie widzą Erynie, ponieważ one rzeczywiście istnieją" . Przyczyna, dla których bóg wpędza człowieka w szaleństwo, może nie być znana, ani oczywista . Szaleństwo było karą nakładaną przez bogów na tych, których, dla jakichś powodów, chcieli ukarać. Ponieważ przeznaczenia nie sposób było uniknąć, dlatego jedyne, co pozostawało człowiekowi, to znieść go bez trwogi. „Próbuj po męsku znieść szaleństwa Losu", radził Menander . „Niszczycielskie emocje są zsyłane przez bogów, ucieleśniane przez nich. Czło¬ wiek musi je zwalczyć. Jednak, ostatecznie, walka z bogami jest niemożliwa. Teomachia jest zarazem zgubna i błędna. Istnieją sprzeczne imperatywy. Musi 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 141 M . Winkelman, Altered States of Consciousness and Religious Behaviour, w: S.D. Glazier (red.), Anthropology of Religion: A Handbook, Greenwood Press, Westport 1997, s. 421. Homer, Odyseja XXIII 12-14, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. 415. Platon, Prawa 803C, PWN, Warszawa 1960, s. 300. R. Padel, Whom Gods Destroy: Elements of Greek and Tragic Madness, Princeton University Press, Princeton 1995, s. 8. U Sofoklesa: „Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, którym Bóg zmieszał rozumy!" (Antygona 621-623, Tragedie, PIW, Warszawa 1969, s. 126). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 75. Por. np. Eurypides, Orestes 264-265 (Tragedie, t. 2, s. 394) i Oszalały Herakles 970-971 (tamże, s. 253). Por. np. dwa słońca, które widzi Penteusz u Eurypidesa (Bachantki 918, w: Tragedie, t. 3, PIW, Warszawa, s. 458). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 117. Tamże, s. 96, podkr. autorki. Tamże, s. 159. Menander, Wybór komedii i fragmentów, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 279, fragm. 632. 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 31 się walczyć z własnymi najgłębszymi uczuciami, a jednak nie możesz, nie wolno ci tego uczynić. Jeśli mimo wszystko się na to zdecydujesz, skończy się to nieszczꜬ ciem. A jeśli tego nie uczynisz, oni i tak cię zniszczą", konkluduje Padel . 152 Sacrofanum współczesności: nothing sacred, czyli „wszystko jest święte" 153 Akceptacja sacrum była dla E. Durkheima i N . Söderbloma wystarczającą cechą dystynktywną religii. Według Durkheima granica między sacrum aprofanum była granicą między duchem i materią, brakiem egoizmu i egoizmem , oraz ciałem i duszą . Za Durkheimem Söderblom zauważył, że „świętość (...) jest nawet bardziej istotnym pojęciem od pojęcia Boga. Prawdziwa religia może istnieć bez określonej koncepcji boskości, natomiast nie ma prawdziwej religii bez odróżnienia sacrum od profanum . W tym znaczeniu sacrum i profanum są dwoma odrębnymi od siebie światami . Profanum staje się swego rodzaju antisacrum. O ile sacrum jest „święte, czyste, przyjazne, bezpieczne, pozytywne i dobre", to antisacrum jest „demoniczne, nieczyste, wrogie, niebezpieczne, ne¬ gatywne, złe" . 154 155 156 155 158 159 Na tej, dziś już nieco anachronicznej płaszczyźnie, podkreślającej całkowitą odrębność obu pojęć, sytuują się też rozważania L. Kołakowskiego. Według nie¬ go w świecie współczesnym istnieje tendencja do zaniku fundamentalnych różnic i rozmywania się przeciwieństw , która nie ominęła też chrześcijaństwa: „Zdjęte strachem przed perspektywą zepchnięcia do pozycji sekty, chrześcijaństwo zdaje 160 152 R. Padel, Whom GodsDestroy, s. 218. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 32. W związku z tym uznał on buddyzm za religię. Tamże, s. 305. Tamże, s. 253. Tamże, s. 175, N . Sôderblom, Holiness, s. 731. W ostatnich latach podważono zasadność ustaleń szkoły Durkheima. N. Luhmann podał listę dziewięciu tekstów, opublikowanych w latach 1960-1974, które kwestionują tezę Durkheima o integrującej funkcji religii (Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 13, przyp. 3). Zdaniem J. Skorupskiego: „Durkheimowskie poglądy są kombinacją pozytywizmu i antropocentrycznej koncepcji religii implicite uformowanej na podstawie charakterystyki zachodniego chrześcijaństwa". Symbol andTheory: A PhilosophicalStudy Théories of Religion in SocialAnthropology, Cambridge University Press, London 1976, cyt. w: J.-P. Olivier de Sardun, Okultyzm i etnograficzne „ja" (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczajność od Durkheima po antropologię postmodernistyczną), za M. Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 264. Z kolei J.-P. Olivier de Sardun podkreślił, że „Durkheim stale przypisywał 'tubylcom' wyobrażenia (o świecie, o rzeczach świętych, religii, naturze itd.), które stanowiły po prostu projekcję jego własnych przesądzeń i nie posiadały podstaw empirycznych" (tamże). A. Piette zauważył, że choć jednym z „podstawowych elementów religii" jest lansowana przez Durkheima opozycja sacrumlprofa­ num, to jednak ma ona zastosowanie głównie do chrześcijaństwa (Les religions séculières, 1993, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 78). É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 33-35. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 83. L. Kołakowski, Odwet sacrum w kulturze świeckiej (1973), w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa 1990, s. 148-149. 153 154 155 156 157 158 159 160 �Jacek Sieradzan 32 się podejmować ryzykowny wysiłek mimikry — reakcji z pozoru defensywnej, a w rzeczywistości samoniszczycielskiej — by się nie dać pożreć wrogom; zdaje się przybierać barwy otoczenia w nadziei, że się w ten sposób ocali; naprawdę zaś traci w ten sposób tożsamość własną, która wspiera się na odróżnieniu sa¬ crum i profanum i na wyznaniu możliwego, a często nieuchronnego między nimi konfliktu" . Jest przekonany, że zachowanie ciągłości i przetrwanie kultury za­ leżą od żywotności sacrum, które w sposób wyraźny pozostaje oddzielone od profanum: „Powiedzieć, że wszystko jest sakralne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne" . Jego zdaniem siła sacrum w kulturze zachodniej polegała w przeszłości na naznaczeniu nim wszystkich dziedzin życia: narodzin i śmierci, małżeństwa, wojny, pracy, sztuki, zbrodni i kary . Usunięcie elementu sacrum z kultury oznacza dla niego negację sensu zarówno jej samej, jak i człowieka, prowadzi do szaleństwa, rozpaczy i wybuchu przemocy . Kołakowski oparł się tutaj na słowach klasyka kapitalistycznej kultury mieszczańskiej D. Bella, który ostrzegał, że „jeśli te dwa obszary [sacrum i profanum — J.S.] nie są od siebie oddzielone, a sacrum ulega zniszczeniu, wówczas pozostają nam nasze żądze i interesy niszczące sferę moralności, w której żyje ludzkość" . 161 162 163 164 165 Tutaj za Eliadem warto przypomnieć, że słowo sacrum nie musi wiązać się z potocznie rozumianą religijnością, ani z boskością: „Sacrum nie implikuje wia¬ ry w Boga, w bogów, czy w duchy. Sacrum to (...), doświadczenie tego, co re¬ alne, doświadczenie źródła świadomości istnienia w świecie" . Według niego „prawdziwym problemem (...) jest odszyfrowanie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie" . Może ono więc oznaczać 'świeckie sacrum' Grotowskie­ go, o którym wspomniał Victor Turner . Ponieważ człowiek współczesny żyje w sacrofanum, sakralizacja i sekularyzacja wzajemnie się przenikają, stanowiąc dwa aspekty jednej rzeczywistości. Zdaniem Bouillarda: „sacrum jest elementem profanum" . Życie i świat mają charakter dynamiczny, a nie statyczny, dlatego również cechą sacrum jest nieustanna wędrówka jego elementów składowych: 166 166 168 169 161 Tamże, s. 145-146. Tamże, s. 144. Tamże, s. 146-147. Średniowieczne chrześcijaństwo miało więc charakter totalny. Kołakowski, przeciwnik wszelkich współczesnych totalizmów, ukazuje się jako jego zwolennik: „Porządek sakralny (...) utwierdzał i stabilizował (...) strukturę społeczeństwa (...) a więc z konieczności także jego niespra­ wiedliwości, jego przywileje, jego utrwalone narzędzia opresji" (tamże, s. 147). Tamże, s. 151-153. Z krytyką Kołakowskiego nie zgadza się R. Rorty. Jego zdaniem Kołakowski wprawdzie pisze, że utrata religijnych korzeni kultury europejskiej prowadzi do destrukcji wartości, „ale nie pokazuje tego" (Filozofia pasożytuje na wyobraźni poetyckiej: Rozmowa z Richardem Rortym, w: B. Wildstein, Profile wieku, Politeja, Warszawa 2000, s. 155). D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 207. M . Eliade, Próba labiryntu: Rozmowy z Claude-Henri Roquetem, Sen, Warszawa 1992, s. 166. Tamże, s. 149. V. Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, „Dialog", 1988, nr 9, s. 111. H. Bouillard, Le catégorie de sacré dans la science des religions, Paris 1974, cyt. w: Buchowski, Magia i rytuał, s. 81. 162 163 164 165 166 167 168 169 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 33 „Niektóre przedmioty, wcześniej święte, dostają się do sfery profanum, nato­ miast rzeczy wcześniej świeckie zostają uświęcone" . Grzegorz Kubiński mówi 0 „odwróconej sakralizacji", stwierdza, że „sacrum nie istnieje już obiektywnie", ponieważ człowiek zaczął sakralizować i nadawać moc swoim własnym wytwo­ rom . Już Durkheim zauważył, że „sakralność jest w pewnym stopniu przej­ ściowa" , ponieważ jej korzenie tkwią w emocjonalizmie . W starożytności 1 średniowieczu ludzie wyrywali sobie z rąk relikwie ; współcześnie za repozy­ torium mana i nosicieli sacrum uważa się towary konsumpcyjne . Zwykli ludzie wyniesieni na szczyty przez wydarzenia historyczne stają się elementem sacrum, zaś gwałtowne wydarzenia (takie jak rewolucje) sprowadzają symbole religijne do poziomu profanum. Źródło tego tkwi w sakralności władzy i państwa, ale tak­ że narodu . Skoro — jak głosi W. Pawluczuk — sacrum, transcendencji i religii doświadcza się w codzienności , oznacza to, że „sacrum może manifestować się wszędzie i w każdym" . Karkowskie sacrum może się ujawnić „za okienkami Kas, w labiryntach Biur, w Zakazach i miejscach, gdzie wstęp jest wzbroniony (...). Wierzymy, że te elementy naszego środowiska są przejrzyste: one jednak są matowe, ich Materią jest Sacrum" . 170 171 172 173 174 175 176 177 178 119 Zdaniem Petera Bergera, przeciwstawieniem sacrum nie jest profanum, lecz chaos. Człowiek utrzymuje związki z religią i jej świętym kosmosem dlatego, iż przeraża go widmo pochłonięcia przez chaos , tożsame z popadnięciem 180 170 J. Audinet, Religia, miejsce pojawienia się odmienności, w: F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier (red.), Encyklopedia religii świata, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, t. 2, s. 2055. G. Kubiński, Nadprzyrodzone, w: E. Przybył (red.), Nadprzyrodzone, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 41. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 306. „Sakralność (...) to w rzeczywistości szczególny rodzaj emocji" (tamże, s. 311). Wierzyli bowiem — jak pisał św. Grzegorz z Nazjanzu — że w ciele męczennika, nawet po jego śmierci, znajduje się cudowna moc, „siła świętości", która może przejść na innych (J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Iskry, Warsza­ wa 1978, s. 412). Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 285. Podczas wyprzedaży ogłoszonej przez sieć sklepów „Media-Markt" 9 I 2004 roku w kilku pol­ skich miastach ludzie wyrywali sobie z rąk towary i demolowali wyposażenie sklepów. Dochodziło też do grabieży. Aby zaprowadzić porządek, wezwano policję. To samo zjawisko, nazwane (w „Panoramie" w TVP 2 o 16.00) „istnym szaleństwem", powtórzyło się 30 III 2004 roku w jednym z nowo otwartych w Warszawie hipermarketów. Tym razem obyło się bez rannych. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 205-206. W. Pawluczuk, Sposób bycia jako rodzaj wiary, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1990, s. 121. Por. J. Sieradzan, Mistyka w twórczości WłodzimierzaPawluczuka, w: I. Borowik, H. Hoffmann (red.), Światopogląd: między transcendencją a codziennością, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 71-78. H. Romanowska—Łakomy, Fenomenologia ludzkiej świętości: O sakralnych możliwościach człowie­ ka, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2003, s. 152. A. Moles, E. Rohmer, Labyrinthes du vécu. L'espace: matière d'actions, Méridiens, Paris 1982, s. 32, cyt. w: J.J. Pawlik, Sacrum ponowoczesności, w: Z. Kunicki (red.), Czy sacrum jest jeszcze święte? (Przedmiot — interpretacje — deformacje), Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum", Olsztyn 2000, s. 81. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 58-59. 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 �Jacek Sieradzan 34 181 w szaleństwo . Jednak zdaniem Jamesa Joyce'a nie żyjemy już w kosmosie, ale w „chaosmosie" . Niklas Luhmann pisze o sacrum jako „rezultacie procesu szyfrowania, dzięki któremu to, co nieokreślone, zostaje przekształcone w to, co określone, bądź w to, co określane" . Współprzeżywanie tego systemu szyfrów, nie będących symbolami, znakami, alegoriami ani pojęciami — to religia . D. Hervieu-Leger nazywa sacrum „nowoczesnym", „rozproszonym", „nie­ formalnym" , albo — za V. Turnerem — 'świeckim' . Jej zdaniem sacrum, niegdyś monopolizowane przez religie, które nazywa historycznymi , wykro­ czyło nawet poza nowe ruchy religijne i obecnie „odsyła do specyficznej rze¬ czywistości, nie wyczerpującej się w żadnej ze społecznych form, jakie mogła przybrać" . Jak się wydaje, religia jest dla niej nieodłącznie związana z insty¬ tucją przy jej braku zaś mówi wyłącznie o sacrum . Jej sprzeciw budzi to, że sacrum stało się łatwe do nabycia. Jest teraz jednym z wielu towarów dostępnych w magazynie symboli kultury, ponieważ „nie wymaga (...) pośrednictwa żadnej instytucji, religijnej czy publicznej" . Dlatego oddziela ona sacrum od religii, a sakralność od religijności . Czyni to poprzez odwołanie się do poglądów R. Fenna, który podkreślił, że sprawa definicji pojęć religii i sacrum jest kon­ sekwencją walki o legitymizację struktur władzy . Autorka, która niechętnie uznała zasadność rozważań L. Voye, podsumowanych stwierdzeniem, „iż sac­ rum nie łączy się z definicjami, jakie podają religie historyczne, a szczególnie katolicyzm" , tym niemniej stwierdziła, że „doświadczenie sacrum może pod pewnymi warunkami świadczyć nie tyle o 'powrocie' , ile o końcu religii", po¬ nieważ „sacrum i religia odsyłają do dwóch różnych typów doświadczenia" . 182 183 184 185 186 187 188 1189 190 191 192 193 194 195 181 Tamże, s. 73. J. Joyce, Finnegans Wake, Faber & Faber, London 1939, s. 118. N . Luhmann, Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 35. Tamże, s. 35-36. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 73. Tamże, s. 79. Religie historyczne wiążą się z przynależnością do określonej „linii wyznaniowej" (tamże, s. 119), co, w jej przekonaniu, oznacza wierność wierze ojców (s. 118). Tylko te religie uznaje za reli­ gie sensu stricto, ponieważ jedynie one są związane z pamięcią (s. 66). Na temat judaizmu jako religii historycznej zob. np. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 163-164. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 74. Tamże, s. 96. Powołała się m.in. na poglądy P. Bourdieu, dla którego granica między sacrum a profanum przebiega między klerem a laikami (Genèse et structure du champ religieux, 1971, cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 155). Tamże, s. 61. Tamże, s. 75. R. Fenn, Toward a Theory of Secularization, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 75. L. Voyé, L'Incontournable Facteur religieux, ou du sacré originaire, 1991, cyt. tamże, s. 76. Według Daniela Bella (1977) powrót sacrum przejawia się na trzech płaszczyznach: religii mo¬ ralizatorskiej typu fundamentalistycznego, religii jako uświadomienia sobie transcendencji, oraz religij¬ ności mityczno-mistycznej (Powrót sacrum, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 63-65; przedruk w: „Znak", nr 346, wrzesień 1983, s. 1387-1389). Zdaniem Krzysztofa Dorosza o powrocie sacrum świadczy „Trwa¬ łość świeckich mitologii" (Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 130). D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 93. 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 35 Sacrum zaś można przeżywać na sposób świecki, co ma miejsce zawsze wtedy, kiedy „wiąże się z doświadczeniem przewyższającej istoty/mocy" . Jak pisze: „w nowoczesnych społeczeństwach indywidualne i zbiorowe doświadczenie, określane jako 'doświadczenie sacrum', może powstawać poza wszelką 'religią'. Można by — w zamian — rozwinąć myśl, zgodnie z którą ta 'autonomizacja' doświadczenia sacrum w stosunku do sfery religii stała się możliwa jedynie dla¬ tego, że religie historyczne — włączone na Zachodzie w proces rozwoju racjona­ lizacji — same stopniowo odłączyły się od 'świętych kosmizacji', z którymi reli¬ gia utożsamiała się we wszechświecie tradycyjnym" . Z kolei Luc Ferry uważa, że postęp naukowy nie tyle unicestwił, ile wzmocnił poczucie sacrum: „Świętość została przemieszczona do wnętrza człowieka, niejako wcielona w jednostkę ludzką" . J. Krasnowolski uznał nawet, że „tylko ona (= nauka) może zapełnić przestrzeń opuszczoną przez sacrum i mit", chociaż, jak sam zauważył, na prze¬ szkodzie temu staje jej ekskluzywizm i ezoteryzm . Mając powyższe na względzie, nic nie stoi na przeszkodzie, by współcześnie Bóg (bądź inny przedstawiciel sacrum), który kiedyś pojawiał się w naturze — błysku piorunów, na szczycie góry, na pustyni, w jaskini, w lesie, w palącym się krzewie itp. — teraz objawił się np. w telewizji i powołał widza na założyciela nowej religii . O wiążących się z tym niebezpieczeństwach pisał — powołując się na analizę N . Postmana — M . Mrozowski: „Telewizyjny obraz desakralizuje bowiem przestrzeń i aktorów religijnej ceremonii, przekształcając j ą w wido¬ wisko rozrywkowe". W telewizji „aktorem pierwszoplanowym jest Kapłan (per¬ sona), aktorem drugoplanowym jest klaszczący, skandujący i śpiewający tłum (chór), a Bóg jest dopiero aktorem trzecioplanowym, o ile w ogóle jest jeszcze dla Niego miejsce w tym spektaklu. Dominacja obrazu nad słowem sprawia, że widowiskowość zabija tu wszelką transcendentność, a ekscytacja wyklucza medytację" . ' 196 197 198 199 200 201 202 203 196 Tamże, s. 149. Tamże, s. 151. L. Ferry, Człowiek-Bóg czyli o sensie życia, PIW, Warszawa 1998, s. 123. J. Krasnowolski, Sport współczesny a proces desakralizacji, w: Z. Krawczyk (red.), Sport w społeczeństwie współczesnym, PWN, Warszawa 1973, s. 93. Zdaniem W. Burkerta: „boga nie można skonstruować w celu wypełnienia luki; musi się go poznać, on musi się objawić" (GreekReligion, s. 218). To samo dotyczy rytuału: „Rytuału nie można wytworzyć w sposób sztuczny; tym bardziej dotyczy to jego transcendentalnej orientacji, której dłużej nie spowijają przesądy i tajemnice" (HomoNecans, s. 297). Sztucznie nie da się wykreować także prze­ konania o istnieniu pokolenia, co pokazały nieudane próby stworzenia dla celów merkantylnych „gene¬ ration X " czy 'pokolenia frugowców' (B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy: Antropologia kultury młodzieżo­ wej, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1999, s. 130). Jak np. w amerykańskiej komedii „Pogoń za milionami", kilkakrotnie emitowanej w listopadzie 2003 w TV „Puls" i w październiku 2004 w TV4. W filmie Bóg wygląda jak model reklamujący nową rakietę tenisową. Pojawia się w stroju do gry w tenisa i mówi do telewidza, swego proroka: „Objawie­ nia w płonącym krzewie wyszły z mody. Muszę walczyć o oglądalność". Por. N . Postman, Zabawić się na śmierć: Dyskurs publiczny w epoce show-businessu, Warszaw­ skie Wydawnictwo Literackie „Muza SA", Warszawa 2002, s. 170-176. M . Mrozowski, Wstęp do wydania polskiego, w: N. Postman, Zabawić się na śmierć, s. 13-14. 197 198 199 200 201 202 203 �Jacek Sieradzan 36 W związku ze zmianami, jakie zaszły w ostatnich latach w ludzkiej świa­ domości, rozmaici badacze odnajdują sacrum: w laickich rytuałach maso­ wych, takich jak religie polityczne (od kultu Rozumu rewolucji francuskiej do wzbudzających entuzjazm mas „religiach" nazizmu i stalinizmu), w sporcie , w reklamie, w fotografii, w zjawisku UFO, w telewizyjnych serialach i operach mydlanych, w filmie, w helisie DNA, w ćwiczeniach cielesnych (bodybuildingu aerobiku), w rock'and'rollu, w tańcu dyskotekowym, w rave-parties, w in¬ ternetowej cyberprzestrzeni, w fabularnych grach komputerowych, w striptizie, ogólnie: w technologii i we współczesnym świecie zachodnim, a zwłaszcza w sieciach handlowych. Sacrum nieustannie zmienia swoje oblicze, gdyż — jak wszystko w świecie — jest nietrwałe. 204 205 Jacek Sieradzan SACRUM AND PROFANUM OR SACROFANUM? CHANGES IN THE UNDERSTANDING OF SACRUM IN THE MODERN WORLD (Summary) The article analyses the problems of sacrum as discussed by a few modern scholars — Walter Burkert, René Girard and Hyam Maccoby, who link the reflection on religions (mainly Old Greek, Judaism and Christianity) to the data from anthropological and ethological studies. The text also relates on the discussion of the interrelation between sacrum and profanum as analysed by classical scholars, and promotes the concept of sacrofanum, which is the modern reference to the questions discussed in the article. When looking for the sources of the concept of sacrum the author makes references to the study on primacy. The text also touches upon the relations between the experience of sacrum and madness. In the modern world the border between sacrum and profanum is liminal, while man lives in sacrofanum where everything is (or can be) a sacral element. 204 W tym miejscu pomijam źródła, które uwzględnię w osobnym artykule na ten temat. Por. J. Sieradzan, Sport między sacrum a szaleństwem, w: Z. Dziubiński (red.), Edukacja poprzez sport, Salezjańska Organizacja Sportowa, Warszawa 2004, s. 112-142. 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a89fffd1e852b1bcfa0a1ff803942ee.pdf 836d8f85e558e69a363502d680eb6cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4784 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony/ LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.4-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XC ZA ROK 2006 Pamięci Profesor Jadwigi Klimaszewskiej, badaczki etnografii Polski i Słowiań­ szczyzny, kierownika Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego i Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, nauczycielki wielu pokoleń etnologów, honorowego członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ostatniej spośród etnologów pracujących w okresie międzywojennym. �„LUD" is regulary indexed in: • IBSS — International • IBZ — CD-ROM, • Internationale Bibliography Volkskundliche of Social and Cultural Bibliographie. Anthropology, �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C Z A R O K 2006 P O LS KIE TO WAR ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2006 �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E — W R O C Ł A W 2006 A D M I N I S T R A C J A : 50-382 WROCŁAW, U L . S Z C Z Y T N I C K A 11, TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 P O Z N A Ń , U L . ŚW. M A R C I N 78 TEL. (0-61) 829 48 17, F A X (0-61) 829 47 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl D R U K : Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M - D r u k w Wągrowcu �Lud, t. 90, 2006 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Jacek S i e r a d z a n , Sacrum iprofanum czy sacrofanum? Przemiany w rozumieniu sacrum we współczesnym świecie Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „Świadectwa". Opowieści o w ł a s n y m nawróceniu Paweł Jessa, „Allah wybacza, duchy p r z o d k ó w nigdy". Muzułmańskie ugrupow­ ania religijne w Kazachstanie Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a , O małej ojczyźnie Ł e m k ó w Tomasz M i c h a l e w s k i , Zabawy i zabawki trzech pokoleń Renata H o ł d a, „Kot po kantońsku". O medialnych sensacjach i współczesnych formach folkloru Inga K u ź m a, Czym jest śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? Wybrane problemy Roman K . Z a c z k i e w i c z , Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers Łukasz K a c z m a r e k , Zróżnicowanie kulturowe i zanikanie systemu kastowego wśród Fidżyjskich H i n d u s ó w 13 37 53 69 89 103 121 154 155 II. POGLĄDY I OPINIE Zbigniew J a s i e w i c z , Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej... Mikołaj S z o ł t y s e k , Antropologiczna demografia, demograficzna antropologia. W stronę hybrydalnych obszarów badawczych Joanna Jessa, Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej 169 177 193 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE H e n r y k H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka).... Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe, Wydawnictwa Szkolne i Peda­ gogiczne, S.A., Warszawa 2005 (Grzegorz Odoj) „Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka) 205 209 212 �6 Map'jiH L T e i i i o K e B i H (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , Memu (1956-1982) Listy. Eejiapycicae FicTaptFiHae TaBapticTBa (Białoruskie Towarzystwo Historyczne), przedmowa Fanem FnaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie FajjeHa FnaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), EenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc) 218 Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed and Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a , Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, P o z n a ń 2005, ss. 502; t. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz) 222 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel) Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księ­ garnia Akademicka, K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel) Lemkivsina. Istoriko-etnografićne doslidżennd u 2—h tomah, t. 1: Materialna kultura (red. U . Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak) Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . . Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, Mińsk 2004 (Ewa Fryś—Pietraszkowa) Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz K a m o c k i , Tatarzy słowiańszczyzną obłaska­ wieni, UNIVERSITAS, K r a k ó w 2004 (Kamila Siudzińska) Marta G o ł ą b , Jewish paper—cut / Wycinanka żydowska, Hagada, K r a k ó w 2006 (Ewa Fryś—Pietraszkowa) Anna S z y f e r , Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyż­ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, P o z n a ń 2005 (Agnieszka Chwieduk) Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji, przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński) Konsumpcja—istotny wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a, Ma¬ rian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Paweł Jessa) Aniołw literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004 (Bartek Jastrzębski) Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko—czeskie¬ go, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004 (Dorota Świtała—Trybek). . . 229 235 237 245 247 248 252 253 259 263 267 270 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w okresie wrzesień 2005 — sierpień 2006 (Jerzy Adamczewski) 82. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Za­ m o ś ć , 24 sierpnia 2006 (Jolanta Łagoda) Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N poświęcone znaczeniu Polskie¬ go Towarzystwa Ludoznawczego i standardom nauczania etnologii, Warszawa, 24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska) 273 281 284 �7 Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych P A N zajmujące się przygotowaniami do w y b o r ó w Komitetu oraz dyskusją nad sposobami rozumienia, uprawiania i na­ uczania etnologii, i antropologii kulturowej w Polsce, Kraków, 9 czerwca 2006 (Katarzyna Kaniowska) Konferencja Naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspek­ tywy", Wrocław, 26-27 października 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Etnologia Francuska i Polska: Perspektywy kultury współczesnej"; Le Colloque International „Ethnologies française et polo­ naise: perspectives de l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 paździer­ nika 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk) Międzynarodowe Warsztaty Naukowe „The social dimensions of understanding illness and healing: Islamic societies from Africa to Central Asia", 31 marca — 1 kwietnia 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Konferencja „Obrazy kultur", Poznań, 21-22 października 2005 (Regina Podskarbi). . . Konferencja „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich", Cieszyn, 19-20 października 2005 (Grzegorz Odoj) Polacy w Teksasie. Wystawa w San Antonio (Adam Bartosz) „Szklane ozdoby choinkowe". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, gru­ dzień 2005 — luty 2006 (Grzegorz Pyla) Muzeum MMiejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej. Etnografia lokalna (Katarzyna Soobota) 286 288 297 305 309 311 325 317 321 V. IN MEMORIAM Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska) Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król) 327 331 ��Lud, vol. 90, 2006 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Jacek S i e r a d z a n, Sacrum and profanum or sacrofanum? Changes i n the under¬ standing o f sacrum i n the modern w o r l d Grzegorz P e ł c z y ń s k i , „The Testimony". Stories on one's own conversion . . . . Paweł J e s s a, „Allah forgives, the spirits o f the ancestors never forgive". Muslim religious groups i n Kazakhstan Beata W a s i l e w s k a - K l a m k a, About the small motherland o f the L e m k o s . . . Tomasz M i c h a l e w s k i , Games and toys o f three generations Renata H o ł d a, „ A Cantonese-style cat". About medial sensations and modern forms of folklore Inga K u ź m a, What is the Mediterranean Basin to modern European ethnology? Selected problems Roman K . Z a c z k i e w i c z, Sectarianism i n Scotland. Celtic Glasgow and Glasgow Rangers. Case study Łukasz K a c z m a r e k, Cultural differentiation and the disappearance o f the caste system among Fijian Hindi 13 37 53 69 89 103 121 139 155 II. VIEWS AND OPINIONS Zbigniew J a s i e w i c z, Ukrainian ethnology: from „ethnic" to national ethnology . . . Mikołaj S z o ł t y s e k, Anthropological demography, demographic anthropology. Towards hybrid research areas Joanna J e s s a, I n search o f ambiguity or a few remarks on new meanings i n the consumer culture 169 177 193 III. REVIEWS AND REVIEW NOTES Henryk H o f f m a n n, Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939 [The history o f Polish religion studies 1873-1939], Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego, K r a k ó w 2004 (Leonard J. Pełka) Marek Szopski, Komunikowanie międzykulturowe [Intercultural communication], Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne S.A., Warszawa 2005 (GrzegorzOdoj). . „Studia Choreologica", vol. I - V I I I , 1999-2006, ed. Roderyk Lange, Instytut Choreologii w Poznaniu (Urszula Loba-Wilgocka) 205 209 212 �10 M a p ' j i H nenTOKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlicTLi (1956-1982), Listy (1956— -1982) [Letters (1956—1982)]. BenapycKae LicTapŁFmae TaBapticTBa (Białoruskie Towarzystwo Historyczne), przedmowa LaneHa LnaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie LaneHa LJiaroycKaa, Banacnay X a p y x t i (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005 (Artur Trapszyc) 218 Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endowed and Sta­ teless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a, To­ masz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , vol. 1: Europe, Poznań 2005, ss. 502; vol. 2: The World, P o z n a ń 2006 (Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz). . . 222 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996 (Leszek Dzięgiel) 229 Jadwiga P s t r u s i ń s k a, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, [On the secret languages o f Afghanistan and their users], Księgarnia Akademicka, K r a k ó w 2004 (Leszek Dzięgiel) 235 Lemkivsina. Istoriko-etnografićne doslidżennd u 2-h tomah, vol. 1: Material'na kul'tura (ed. U . Gośko), vol. 2: Duhovna kul'tura (ed. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L ' v i v 1999 (Mirosław Pecuch, Andrzej Stachowiak). . . 237 Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, L w i w 2002 (Mirosław Pecuch). . . . Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, Bielaruski Knigazbor, M i ń s k 2004 ( £ w a Fryś-Pietraszkowa) Aleksander A . M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną obłaska­ wieni [The Tartars tamed by the Slavians], U N I V E R S I T A S , K r a k ó w 2004 (Kamila Sidzińska) Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut ( £ w a Fryś-Pietraszkowa) / Wycinanka żydowska, 245 247 248 Hagada, K r a k ó w 2006 Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości [The people of the borderland. Cultural conditions of personality], Wyższa Szkoła Nauk Humani­ stycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005 (Agnieszka Chwieduk) Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji [How football explains the world], przeł. A . C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006 (Adam Pomieciński) Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej [Consumption — a significant dimension o f cultural globalisation], ed. Aldona J a w ł o w s k a, Marian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005 (Joanna Jessa) Anioł w literaturze i kulturze [The angel i n the literature and culture], red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004 (Bartek Jastrzębski) Kornelia L a c h, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego [Beliefs, customs and rituals. The folklore o f the Polish—Czech borderland], „Pra­ ce i Materiały Etnograficzne" vol. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, 2nd edition, Wrocław 2004 (Dorota Świtała-Trybek) .. 252 253 259 263 267 270 IV. CHRONICLE Report on the activity o f the M a i n Board o f the Polish Ethnological Society between September 2005 — August 2006 (Jerzy Adamczewski) 273 �11 82nd General Meeting o f Delegates to the Polish Ethnological Society, Zamość, 24 August 2006 (Joanna Łagoda) Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, War­ saw, 24 November 2005 (Katarzyna Kaniowska) Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy o f Sciences, Cra­ cow, 9 June 2006 (Katarzyna Kaniowska) Conference „Ethnology and cultural anthropology i n Poland. The state o f the art and prospects", Wrocław, 26-27 October 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) International conference „French ethnology and Polish prospects o f modern culture"; Le Colloque International „Ethnologies française et polonaise: perspectives de l'étude des mondes contemporains", Poznań, 3-4 October 2006 (Adam Pomieciński, Agnieszka Chwieduk) International workshop „The social dimensions o f understanding illness and healing: islamic societies from Africa to Central Asia", 31 March — 1 A p r i l 2006 (Danuta Penkala-Gawęcka) Conference „Images of cultures", Poznań, 21-22 October 2005 (Regina Podskarbi). . Conference „Problems o f cultural ecology i n the study of the municipal and suburbian communities", Cieszyn, 19-20 October 2005 (Grzegorz Odoj) Poles i n Texas. A n exhibition i n San Antonio (Adam Bartosz) „Szklane ozdoby choinkowe" [Glass Christmas ornaments]. A n exhibition i n the Eth­ nographic Museum, Cracow, December 2005 — February 2006 (Grzegorz Pyla). „Sztygarka" Municipal Museum i n D ą b r o w a Górnicza. Local ethnography (Katarzy­ na Sobota) 24 listopada 2005 (Katarzyna Kaniowska) 281 284 286 288 297 305 309 311 315 317 321 V. IN MEMORIAM Marian Kempny (1954-2006) (Elżbieta Tarkowska) Jadwiga Klimaszewska (1910-2006) (Elżbieta Duszeńko-Król) . 327 331 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d4a3f0d07ac2dd393630aae055f78b7.pdf ba8358c216be35192808c86e379d1e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4783 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.780-782 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LIST 0Г I. CONTENTS A r t iс 1 es C r i t i c a l e v o l u t i o n i s m a n d other treads i n e t h n o l o g y i K a z i m i e r z Mo­ szyński) The p r o b l e m o f p a r a l l e l i s m of p a l a e o l i t h i c a n d e t h n o l o g i c a l c u l t u r e s IStanisław P o n i a t o w s k i ) The o r i g i n of Indioeuropeaiis a n d t h e i r e a r l y a r r i v a l i n E u r o p e (P. W i l ­ h e l m Schmidt) . . . The H o t t e n t o t s — t h e i r c u l t u r e , language, f o l k - t a l e s , a n d songs (Ro­ m a n Stopa) P r o b l e m s of the e t h n o g r a p h i c a l atlas ( M a r i a F r a n k o w s k a ) F o l k - t a l e as a n expression of Slav m u t u a l i t y (Julfan Krzyżanowski! State and aims of Polish e t h n o g r a p h y ( K a z i m i e r z Moszyński) E t h n o g r a p h i c i c o n o g r a p h y (Tadeusz Seweryn) Bronisław M a l i n o w s k i (Feliks Gross) E t h n n g a p h i c w o r k of Joseph Róhrer (Adam Fischer) Bogumił H o f f s r e l a t i o n to O s k a r K o l b e r g ( M a r i a T i v r c z y n o w i c z o w a i .. 11. R ev ie w s and 3 2S ,1.» 50 147 20(1 210 227 277 28!) 209 r ep oris W i n c e n t y Slyś, E c o n o m i c Progress of the C o u n t r y s i d e — A S t u d y of the V i l l a g e H i i s o w a . T h e W o r k s of the W r o c l a w Science So­ ciety 1947 (Jan C z e k a n o w s k i l Józef K o s t r z e w s k i , The A n c i e n t Slavs — t h e i r H i s t o r y a n d C i v i l i z a t i o n . Poznań 1940 (Stefan Xosek) K a z i m i e r z Moszyński, F o l k - c u l t u r e of the Slavs. V o l . I I . S p i r i t u a l C u l • ture. Kraków 1934—1939 ( M i l o van Gavazzii K a z i m i e r z Moszyński. The P r o b l e m of O r i g i n of the Slavonic L a n ­ guage. R e p r i n t . Pol. Ac. of Sc. (1947) (J. Gajeki Jan C z e k a n o w s k i . Polish Slavonic Synthesis Q u a l i t a t i v e l y Assessed. Pol. Ac. of Sc. i J. G.l Jan Gzekaiiiowski, A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Survey of the P r o v i n c e of L u b l i n . T o w n and C o u n t r y P l a n n i n g , the Region o f L u b l i n . W a r s z a w a 1947 (J. G.) ' ' '. A n t o n i L a u f e r s k i . The C o u n t y P o p u l a t i o n of the D i s t r i c t of P y z d r o a c c o r d i n g to Court Rooks of X I V and X V C e n t u r y . A n n a l s of H i s t o r y XV, fasc. I I I . Poznań (Z. Malewska) . . . Józef Wąsowicz, The L i n g u i s t i c P o s i t i o n i n Silesia i n the l i g h t of G e r m a n Science. W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 i M . S u b o r z o w a i .. Józef Gajiek, An E t h n o g r a p h i c Survey o f W e s t e r n P o d o l i a . L u b l i n 1947 (R. Reinfuss) ' Tadeusz Seweryn, F o l k - A r t . i n P o l a n d . P a i n t i n g , Sculpture, P r i n t s . Ca­ talogue o f an E x h i b i t i o n . K r a k o w 1948 l i i . lihiniówiiti' 309 3l3 314 318 319 320 322 325 321 331 �778 pT h e Sociological Review, vol. V I I I — I X . Łódź 1946—47 lA. K u l r z e b i a n k a and I . T u m a n ) , 335 Maisswrian Calendar. M a s s u r i a n I n s t i t u t e , year X V I I ;!947), a n d X V I I I 11948) G.) ' 339 R o m a n Reinfuss, P r o b l e m s a n d Needs of E t h n o g r a p h y i n M.idlle a n d L o w e r Silesia. T h e Silesian Instiiitute. K a t o w i c e — W r o c l a w 1947 (J. G.I 340 M a r i a Z n a m i e i r o w s k a - P i r i i f f e r o w a , The P r e s e r v a t i o n of t h e M o n u m e n t s o f F o l k - A r t . C e n t r a l I n s t i t u t e f o r C u l t u r e . W a r s z a w a 1947 (J. G.) 340 A d o l f Nasz, Opole. A r c h e o l o g i c a l L i b r . W r o c l a w 1948 (R. Reinfuss) 341 Stanisław R e s p o n d , The State a n d Needs of P o l i s h L i n g u i s t i c s i n Silesia w i t h p a r t i c u l a r r e g a r d t o L o w e r Silesia. The Silesian I n s t i t u t e . K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.I 34'2 Sovietskaya E t n o g r a f i a ( E t h n o g r a p h y i n USSR i , fasc. 3, 1 p u b l i s h e d b y the Academy of Sciences USSR (Z. Malewska) 343 N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o Odbo.ru M a l i c e Slovenskćj. Year V I — V I I , fasc. 1—2 a n d 3—4 11945—46), year V I I I 119471, fasc. 1—2 (J. Reychman) 355 N a r o d o p i s n y S h o r n i k , Ćasopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a l i c e Slovens k e j . ' Y e a r V I I , fasc. 3 — 4 , 1947 357 D r a h o m i i r a Stranska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma­ lewska) ' .' 359 H u n g a r i a n E t h n o g r a p h i c P u b l i c a t i o n s 1945—47 (J. Reychman) 361 Miło v a n Gavazzi, Pregled E l n o g r a f i j e H r v a t a . Zagreb 1940 ('S. P k i ) . . 363 W i l h e l m S c h m i d t , Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e s c h i c h l e u n d Geschichte des A b e m l l a m l e s . L u c e r n e 1946 (E. B u l a n d a S. J.) 365 A n n a l i L a t e r a n e n s i (Publicazioine del P o n t i f i z i o Museo Missioiiairio E t n o l o g i c o , v o l . X I , p u b l . i n 1947) (L. H a l b a n ) 367 A l b e r t M a r i o n s , Le m i l i e u social. Rruxelles 1941 (L. II.) 374 S t u d i a Fenica — r e w n e de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i e finnoises. V o l . V. H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i ) 377 Robert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A l h r o p o l y g v . Ar­ cheology a n d P h y s i c a l A n t h r o p o l o g y 381 J o h n R. S w a n t o n , T h e E v o l u t i o n of N a t i o n s . W a s h i n g t o n 1942 (P. Fr. M i r e k ) 401 С. E. C h a m b t i s , The B o t a n y a n d H i s t o r y of Zizamia A q u a t i c a L . ( w i l d r i c e ) . W a s h i n g t o n 1941 i J . D.) . 405 J o h n G i t l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S m i t h s o n i a n i n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a ) 405 Raymond Kennedy. Contours of Culture in Indonesia. Smithsonian I n s t i t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. Dembińska) 409 H . G. D e i g n a n , Siani — L a n d of Free M e n . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. D.I 412 111. Muse uш s R o m a n Reinfuss, The P o s i t i o n o f E t h n o g r a p h i c Museums i n the Pro­ vince of W r o c ł a w M a r i a Z n a m . i c r o w s k a - P r u f f e r o w a , The E t h n o g r a p h i c Section of the M u n i c i p a l M u s e u m in Toruń L o n g i n M a l i c k i , The E t h n o g r a p h i c Section o f the Silesian M u s e u m on the T w e n t i e t h A n n i v e r s a r y of its F o u n d a t i o n J . G. — H i e r o n i m the P r o v i n c e S k u r p s k i , Some R e m a r k s on F o r m e r Museums i n of O l s z t y n . The W a r s a w I n s t i t u t e i n O l s z t y n , 1947 4l6 432 439 444 �779 p. Znamierow-ska-Prufferowa, The Organization g r a p h i c Section of the R a p p e r s w i l l Museum IV. Notes and of the Ethno­ 445 n e w s i l l General M e e t i n g of the P o l i s h F o l k l o r e Society (T. D.) .eport o f the Cracow Section, P o l i s h F o l k l o r e Society (A. K u t r z e bianka) Report of t h e L u b l i n Section, Polish F o l k l o r e Society 1947 (J. Świeży) Report o f the Mszana D o l n a Section, P o l i s h F o l b l o r e Society (S. Fiiizakl Report o f the Poznań Section, P o l i s h F o l k l o r e Society |E. F r a n k o w s k i ) Report o f the Toiruń Section, P o l i s h F o l k l o r e Society (M. P r i i f f e r o w a ) E t h n o g r a p h y a n d E t h n o l o g y i n S w i t z e r l a n d i n 1939—1947 (T. Choclzidto) On С. I . A. P. a n d the E x h i b i t i o n o f F o l k A r t (J. Gajek) Commission I n t e r n a t i o n a l e des Arts et T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s , M a y 1—5, 1945 ." Congress of A n t h r o p o l o g i c a l a n d E t h n o l o g i c a l Sciences. Brussels, August 15—2.3, 1948 (J. T u w a n o w n a ) X X V I I I Congrcs I n t e r n a t i o n a l dies Amebic artistes Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s el T r a d i t i o n s P o p u l a i r e s . NewC o n s t i t u t i o n (L. H a l b a n ) Some Remarks on С. I . A. P. and the E x h i b i t i o n of F o l k - A r t i n Hern |J. Gajek) The State of N o r t h A m e r i c a n A r c h e o l o g y ( D o r o t a L. K e u n Books Purchased by the P. F. S. i n 1948 451 457 459 450 461 462 464 470 472 479 480 610 614 622 035 O b itua ri es Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Pleziai W a l e r i a n Ratko ( H e n r y k Z w o l a k i ewiczi L u b o r Niederle (Stefan Nosek) V. J . M a n s i k k a (Sulo H a l t s o u e n l English Summaries Subject Index, Folk . X V I I I A u t h o r s ' Index, « F o l k » , X V I I I I n d e x of E t h n o g r a p h i c Names. « F o l k » , X V I I I I n d e x of Scientific Associations a n d I n s t i t u t i o n s , «Folk>, X V I I I I n d e x of Scientific Periodicals and P u b l i c a t i o n s , - F o l k , X V I I I I n d e x of I l l u s t r a t i o n s , « F o l k » , X V I I I List of Hottentot Words, «FoIk», X V I I I List of H o t t e n t o t Names, F o l k > , X V I I I .. 656 661 663 665 669 740 757 766 774 774 775 776 776 N ' �SPIS R Z E C Z Y I. К o z p r a w у str K a z i m i e r z Moszyński, E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n ­ ków w e t n o l o g i i 3 • Stanisław P o n i a t o w s k i , Zagadnienie p a r a l e l i z a c j i k u l t u r p a l e o l i t y c z ­ n y c h z k u l t u r a m i etivologicznynvi 28 ' P . W i l h e l m S c h m i d t , Pochodzenie Indoeuropejczyków i i c h pierwsze p r z y b y c i e do E u r o p y 3.3 • K o m a n Stopa", H o t e n t o c i — k u l t u r a , język, b a j k i , pieśni 50 Ma i a F r a n k o w s k a . P r o b l e m y atlasu etnograficznego 147 - J u l i a n Krzyżanowski, B a j k a l u d o w a j a k o w v r a z wzajemności słowiań­ skiej ' '. 20v K a z i m i e r z Moszyński, Stan i zadania e t n o g r a f i i p o l s k i e j 210 Tadeusz Seweryn. I k o n o g r a f i a etnograficzna 227 F e l i k s Gross, Bronisław M a l i n o w s k i 277 Л d a n i Fischer, Prace etnograficzne Józefa R o h r e r a 289 M a r i a Turczynów iczowa. Bogumił I f o f f i jego stosunek do Oskara K o l ­ berga .' , 29' II. R eсen zj e i spra w o / da n i a W i n c e n t y Styś, D r o g i postępu gospodarczego w s i . S t u d i u m szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u sowa. Prace W r o ­ cławskiego T o w . N a u k . 1947 ( J a n Czekanowski) 309 Józef K o s t r z e w s k i , Prasłowiańszczyzua. Zarys dziejów i k u l t u r y Prasłowian. Poznań 1946 (Stefan Nosekl 313 K a z i m i e r z Moszyński, K u l t u r a l u d o w a Słowian. Т. I I . K u l t u r a d u c h o w a . Zesz. 1—2, Kraków 1934—-39 i M i l o v a n Gavazz.il 314 K a z i m i e r z Moszyński, Z zagadnień pochodzenia j e z v k a słowiańskiego. Odb. ze Spraw. P. A. U. T „ t. X L V I I I 11947)', ni- 4 (J. Gajek) . .'. . 318 Jan C z e k a n o w s k i , Polska synteza s l a w i s t v c z n a w p e r s p e k t y w i e ilościo­ w e j . P. A. V. Rozpr. W y d z H i s t . F i l . , s. I I , t. X L V I 11. 71|. n r 2 (J. G.i 319 Jan C z e k a n o w s k i . P e r s p e k t y w y a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne w o j . lubelskiego. P l a n o w a n i e przestrzenne. Region L u b e l s k i I . W a r ­ szawa 1947 (J. Gajek) '. '. 320 \ n t o u i L a u f e r s-ki, Ludność w i e j s k a p o w . p y z d r s k i e g o w świetle zapi­ sek sądowych X I V i X V w i e k u . R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i s t o r i i w P o z n a n i u . R. X V , z. 1 i I I (Z. M a l e w s k a l 322 Józef Wąsowicz. S t o s u n k i językowe na Śląsku w świetle n a u k i nie­ m i e c k i e j . W r o c ł a w — W a r s z a w a 1947 (M. Suboczowa) 325 Józef Gajek, Zarys e t n o g r a f i c z n y zach. części Podola. L u b l i n 1947 (R. Reinfussi ' '. i 32-, �781 • sir. idcusz Seweryn, Sztuka l u d o w a w Polsce. M a l a r s t w o , rzeźba, g r a f i k a . K a t a l o g w y s t a w y . Kraków 1948 ( H . Blumówna) zegląd Socjologiczny, K w a r t a l n i k Pol. I n s t y t u t u Socjol. T . V I I I — I X . Łódź 1946—47 'l A. K u t r z e b i a n k a i I . T u r n a u ) l l e n d a r z d l a Mazurów. I n s t y t u t M a z u r s k i . Koczu. X V I I (1947), r o c z n . X V I I I (1948) (J. G.) ; ; m i a n Keinfuss, Zagadnienia i p o t r z e b y e t n o g r a f i i na Śląsku Środko­ w y m i D o l n y m . I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e — W r o c ł a w 1947 (J. G.) aria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , O c h r o n a zabytków k u l t u r y l u d o w e j . P o r a d n i k . C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . . toll' Nasz, Opole. B i b l . Archeologiczna. Wrocław 1947 IR. Reinfuss) . anisław Rospoml, Stan i p o t r z e b y językoznawstwa p o l . na Śląsku ze szczególnym uwzigl. Dolnego' Śląska. I n s t y t u t Śląski. K a t o w i c e — W r o c ł a w ' 1947 |J. G.) . . ' b i o g r a f i a w Z. S. R. R. (Sowetskaja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 1948. w y d . p r z e * Akademię N a u k w Z. Ś. R. R.) (Z. Malewska) i r o d o p i s u y Sbornfk, Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u M a t i c e Sloveuskćj. Roczn. V I — V I I , zesz. 1—2 i 3—4 11945—1946), r o c z n . V I I I il947». zesz. 1 i 2. Turczan.ski Św. M a r c i n i . I . Reychman) . . . . i r o d o p i s n y S b o r n i k , Casopis N a r o d o p i s n e h o O d b o r u Matice S l o v r n skej. Roczn. V I I , zesz. 3, r. 1947 -alioi та Strainska, Z i v o t k y a k a b a t k y slovenskych k r a j u (Z. Ma­ lewska i 'egi'i'skie w y d a w n i c t w a etnograficzne z l a l 1945—1947 i . I . Reychman) itovan Gavazzi, Pregled E t n o g r a f i je H r v a l a . Zagreb 1940 (S. P k i ) . . ' i l l i e i m S c h m i d t . Rassen u n d V o l k e r i n Vorgeschicbte u n d Geschiehfe das Abendlandes. L u c e r n a 1946 I E . B u l a n d a Т. J : ! una li I.ateranensi (Publicazione del P o n t i f i z i o Museo M i s s i o n a r i o E t n o l o g i c o i . t o m X I , w y d a n y w г. 1947 |L. Halban) tbert M a r i n u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1941 (L. I I . I India Fenn.ica — revue de l i n g u i s t i q u e et d ' e t h n o l o g i c finnoises. Т. V. H e l s i n k i 1947 (T. M i l e w s k i I obert W . E r i c h . Some Recent T r e n d s i n C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Ar­ chaeology a n d Physical A n t h r o p o l o g y olin R. S w a n l o n . T h e e v o l u t i o n o f nations. C i t y o f W a s h i n g t o n 19-12 Iks. F r . M i r e k ) " ' l i . E. Chamblis, The b o l a ł y a n d h i s t o r y of Z i z a u i a A q u a t i c a L. ( w i l d rice). W a s h i n g t o n 1941 (J. D.i o l i u G i l l i n , Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . S n i t h s o n i a n I n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1947 (A. K o w a l s k a ) t a y m o n d ' K e i i n e d y , C o n t o u r of C u l t u r e i n I n d o n e s i a . S m i t h s o n i a n I n s t i ­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 i . I . Dembińska) !t. G. Deign an, Siam l a n d o f free m e n . S m i t h s o n i a n I n s t i l u l i o n . W a s h i n g t o n 1943 (J. D.) 1 III. 331 335 339 340 340 341 342 343 355 357 359 361 363 365 367 374 377 381 401 405 407 409 412 Muzea Roman Reinfuss, Stan muzealiów e t n o g r a f i c z n y c h w województwie wrocławskim M a r i a Znamieirow-ska-Priifferowa, Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j ­ skiego w T o r inni u .' L o n g i n M a l i c k i , Dział e t n o g r a f i c z n y M u z e u m Śląskiego w 20-lecie za­ łożenia i n s t y t u c j i 41(5 4,'j2 439 �782 sir. J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , U w a g i o byłych m u z e a c h 11 > ? ir/<- w o ­ jewództwa olsztyńskiego. I n s t y t u t M a z u r s k i w •)•••. ••• .;. • .-9!7 M a r i a ZnamieTOwska-Prufferowa, O r g a n i z a c j a Działu •fc.o'U./ae^o Muzeum w Rapperswilu . Щ 1 IV. 14,, K r o n i k a W y c i ą g z protokółu X X I I W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a Pi-W.-. i 'i" > л i r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (T. D.) S p r a w o z d a n i e k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . Lud^ <. , лч/е^.i ^ 1 . KuŁraebianka) . . S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T w a Ludoznawcze'. . v i..ilij" . 1947 r . (J. Świeży) .... S p r a w o z d a n i e Oddziału P o l s k i e g o T o w . L u d o z n a w c z e g o w \Ь<.п*н oi n e j (S. Fliizak) . ... S p r a w o z d a n i e poznańskiego Oddziału Pol. T o w . Ludo/'* • • i » чFrankowski) Spawozdaaiie z działalności T o w . L u d o z n a w c z e g o w T i r a : i e za -.'kres od 18 I I I 1947—1 I V 1948 (M. Pruffeirowia) E t n o g r a f i a i e t n o l o g i a w Szwajcanii w l a t a c h 1$>39—194. ( l ' - ' b r . U i d . o ! W s p r a w i e С. I . A. P. o r a z w y s t a w y s z t u k i hułowej (.;. > . 1, i , . C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e dies A r t s et T r a d i t i o n s Po.-.•'.<ires 1 - Ч 1947 Kongres N a u k Antropologicznych i Etmologicznych. t: i i ;."--:> s i e r p n i a 1948 (J. Tuwanówna) . .. 28 K o n g r e s Międzynarodowy Amerykanisłów ( X X V I I I * Сопцп-:, l i v e n a t i o n a l des Americanistes) 4ó. T V. 159 Ml 4fi2 'S» 170 !7'.' ;"У 180 Różne I r e n a B a r o w a , B i b l i o g r a f i a E t n o g r a f i i P o l s k i e j za r. " S t a t u t K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szituki l u r • , (••••,., С. I . A. P. ( C o m m i s s i o n Internaitiioniale des A r t s l'i,. i •> pulaiires) (L. H a l b a n ) W s p r a w i e С. I . A. P. oraz w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w ,'. n-ń> Stan a r c h e o l o g i i półnoono-ameryikańskiej ( D o r o t a L . " 'i ... W y k a z książek n a b y t y c h przez P. T . L. w r. 1948 ,( - Г ., , , Nekrologi Jerzy K o w a l s k i ( M a r i a n Plezia) Walerian Batko (Henryk Zwolakiewicz) L u b o r Niedeirle (Stefan Nosek) V. J . M a n s i k k a (Sulo Haltsonen) . . i ( •. Resume I n d e k s rzeczowy, « L u d » , t o m X V I I I I n d e k s autorów, « L u d » , t o m X V I I I Indeks nazw etnograficznych, «Lud», t o m X V I I I Indeks towarzystw i instytucji naukowych, «Lud», I n d e k s czasopism i w y d a w n i c t w , « L u d » , t o m X V I I I I n d e k s r y c i n , «Lud>\ t o m X V I I I Słownik wyrazów h o t e n t o c k i c h , <'Lud», t o m X V I I I I m i o n a Hotentotów, « L u d » , t o i n X V I I I 10 >il t>22 . .;!.>-> .. >-^ 4 ' >S « ->1>в <gr" Щ\ 4t£2 Ci .71 • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/605e39ba237496efbf8b770ea9e60e5a.pdf 8abb3504a543aabe2fe12fe9ff9ee69b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5154 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4782 Title A name given to the resource Indeksy/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.689-776 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS RZfXZOWY, A t l a s e l n o g r . n i e m . 147, 118. 158. 1 7 4 . 179. 189 P o l s k i 151), 1 5 1 . K i l , 22.->. 2 2 6 , А A d a m a s z e k 3.VJ A d m i n i s t r . k o l o n . 284 A j v v - t r i j o n 350 А кcent m u z y k a l n y w m o w i e h o l e n t. Г>8 A k s a m i t 359 A k u U i i r a c j a 384 A k l v majiiczm.- 317 A l k o h o l i z m 531 A l t c r n a c j a r o z w o j u 2(1 U e k t i i o u i a c i a *>74 A l b r n u - O y o n i o r 350 A n a l i z a h i s l o r , 3S3 «LUD», ТОМ X X X V I I I i pieśni f u n k c j o n a l n a 383 к n i h i l - 383 — osobowości ж: A i t a l i l . b u d o w a z d a n i a (i:! Л n a t u r a l i z m 334 Л n i l а га к 3 0 0 Anioł 275 — s t r ą c o n y <Uj w c u l v 2 5 4 353. 452, 458 s z w a j c . 148, 158, 189, 198, 4 7 9 j c z v k o w v 1 5 . 16 f r a n c u s k i 158 n i e m i e c k i 158 W ł o c h i p t d . S z w a j c a r i i 158 k u l t . l u d o w e j 1 5 0 , UiS. 185 A u s l r a l o p i l e k u s 3 5 7 , 38,4 A u t o c h t o n i c z n e tezy 319 - ii — A n k i o l v 1 5 5 — 1 5 7 . 1 6 1 , 1 7 3 - 177, 4511 A n t r o p o l . f i z . 380, 387 — klas. 283 — k o n s l y l u e j o n a l . 389 k u l t u r a l n a 3 8 1 . 382. 385 A n t y c h r y s t 275 Antylopa 11)1—103 A p o k a l i p s a 275 A r c h e o l o g i a 209, 3 8 1 , 385 Ardmva micilzviiur. muz h i d 471. 475 A r i l h m o m a i i c j a 274 A r t e m i d a 268 A.sen 4 6 A s p e k t a e o g r . 17 — a b s l r a k r . p r z e s t r z e ń . 17 A s t r o m a n c j a 274 A l i a s e r n o « r . 147, 153, 159. 1 9 4 . 1 9 8 , 199 K u l i k i w i e j s k i e • - l e k a r k i 210 H a d a n i a a . r c h i w . 182 — d i a l e k t o l . 42 — e l m i - r a f . i e l n u l o j j . |j;s. 312. 4 7 1 , 473 — h i s l o r . 153 — gospod, d e m o g r . 312 k u l t u r y 385 — terenowe 155, 182. 337. 3 4 1 Hagniątka « 2 B a j d a r a lódż 347 B a j k a l u d o w a 2()ii — r o s y j s k a 207 — o B r u n h i l d z i e , t. 5 1 9 , 2 0 7 . 2 0 8 — o p r z e k r a s n e j H e l e n i e 207 — o S u s z y c u i S m o k u 1. 3 0 3 , 2 0 7 U a j k i l l o t c i i lotów- 8 5 , 8 7 - o K o n i u i P a w i a n i e 92 o J e d v n a k u i W v c h u c h a n y m 93 — K u r z e i Igle 92 — o Pawianie- i S z a k a l u 93 • - o Słońcu i S z a k a l u 92 — o S l e e i i b o k u 113 — o S z a k a l u 92. 93 — o p s i c h z w y c z a j a c h 9 1 , 92 o W i l k u 113 �741 B a j k i o Ż y r a f i e i S z a k a l u 1113 — o F u j a r c e ś p i e w a j ą c e j 114 — o K s i ę ż y c i u i Z a j ą c u У1 - - o p s i e i S z a k a l u 89—1)1 — o L w i e i Szakalu — w ogóle 361 B a r t n i c t w o 434 Ba sella 231 B a s t a r d y 128 87- -Hf) Baśnie l u d . 206, 218, 569 B a w e ł n a 414 Bawoły 410 Razyjera, czarna™ 242 B a z y l i s z e k 247 Bąk, cześć d u d 211 B ę b e n 24 Bębenek 241 B e r n a r d y n i 273 B e r v l w e w r ó ż b a c h 274 B e z p ł o d n o ś ć 119 BiałozoiY norweskie il-'alco gyifalr<» 2 3 7 — i r l a n d z k i e (Falco saeerl 237 Biblioteki :m Bieiirzeniec |korzeni 262 • B i e o a e z s kamień w żarnach 27» B i b l i o g r a f , e t n o ^ r 226 — — u k r a i ń s k a 21Ж B i o l o g i a z j a w i s k 151 B i z o n (i22 B l u z k a 4 1 1 . 422 Błyszczące przedni, w m a g i i holent. 62 l i o u i n k i 254 Boże Ciało 62. 540 — Narodzenie, Noc w i g . 26!) B ó b w w i e r z . 251 B ó « Eu 350 Broriirik 230 В r o d i i eń 2,'tO B r o k a t 359 2 7 1 . 306, 537 Brony w zwyczajach świat. 269 B r u c i i k i j a b ł o n k . 441 B r y c z k a 231 U r v z j r h a , b r z y z i c h a 360 B r z e k i n i a 31<i Brzoza, kora B u c i k i 270 B u c h . p u d e r h o l e n t . 58 B u d o u - a zdań w j e z . I n o z m . 67 B u d o w u , l u d . 217. 218. 459. 579 B u d o w l e n a d z i e m n e 33(1 — z i e m i a n k o w e 330 B u d d a 343 B u d d y z m 415 B u l w y 110 . - B u n c l o k U 418 B u t y długi-e 2 5 8 — « w v w n > t k i » 211 — z c h o l e w a m i 232 Bydło I w v r a z l a b u i 378 - l h o d o w l a ) 1 1 , 36, 38. 5 1 . 313. 364. '365 Bylica Artemisia Vulgaris, podkadzanie 262 _ opasywanie 262 p r z e c i w n i e p t o d n . 262 — w a r z o n a 262 sok 262 korzeń 262 z a w i e s z o n a 262 - m a i k u z i e l n a 262 B y l i n v 20S B y t m a t e r . k m i e c i 324 С C a p I r o n i i 275 C e b u l a ÓJ C c l t n l o g 215 O p l i n l e u epilcps-io 233 C e p y g a z e w k o w e 321 — k a p i c o w e 321 C e r a m i k a 418, 422. 435. 441 - m a l o w a n a 48 - s z n u r o w a 42 — wstęgowa 35 C e r e m o n i e p o g r z e b o w e 412 C e r k i e w k i d r e w n . 295 ^Charaktery* orzeciw zarazie Chała b u s z m e i i s k a K i o ' — — c h o r w a c k a 36Ó d y n a r s k a 364 hotentocka -pontok — i n i c j a c j i 5S, 5 6 i l i r s k a 364 — pływająca 411 — sudecka 422 — l a l a r s k a 272 — t r z c i n o w a 362 — w i e j s k a 361 C h i r o m a n c j a 263 Chleb 258 — г r v z u 407 Chłop pańszcz. 23,i C h m i e l — u p r a w a 394 51 ">ii6 �742 C h o d z e n i e z niedżwiedz-iem 242 •Chórki* — spodnie 259 C h r o n o l o g i a z j a w i s k e t n o g r . 194. 195 C h r v s l u s 345 — f r a s o b l i w y 313 C h r z c i n y 300 C h u s t k i 418, 420, 421 Ciasiioclia 360 C i ą g a c z k a (sieć) 2 3 0 C i e r l i c a 419, 424, 425 C i o t a 276 — ognisty 239 — żelazny 239 D i a b e ł 243, 2 4 8 , 2 6 4 , 273 , 2 7 5 D i a l e k t y prasłowiańsk. 319 D i a l e k t o l o g i a fińska 378 D i v i n i t i o a r t i f i c i o s a 274 Cis 318, 319 < C u d a k i * 269 Cymbały 306 Czamara 241 C z a p e c z k a 259 C z a p k a b a r a n i c a 235. 265 C z a r o w n i c a 248, 249, 2 7 6 C z a r o w n i c e Tessalskie 248 — n a l u r a l i s 274 D o m 24 — k o n s t r . 314 n a p a l a c h 410 — z d r z e w a 267, 410 D o r o , lnic. c h ł o p c ó w 55. 56 Dożynki 541 Dół myśliwski 54 D r a c o m a r i n u s 253 — y o l a n s 253 D r a n i c e 272 D r o p i e 237 Drużka 297 — b a n k i e t y 249 j a z d a 264 C z a r o w n i k 279 Czart 273 Сгату 545 — ruskie 273 C z a s o w n i k w jez. b u s z m . 67 Czaszki z P i l t d o w n i tiallcv h i l l Czekan 241 Czepce 418—422 — k a r b o w a n e 231 — haftów, złotem 339, 435 C z e r p a k g r z e b i e ń . 149 C z e r w o n a b a r w a 62 C z ł o w i e k f o s v l n v 387 — d o l i c h o - k r a n i a l n y 625 — dohio-paleolU. 388 — leśny 379 — z N e a n d e r t a l u 3S7 Czółno 230 C z v n n i k e k o n o m . 283 C z y t e l n i c t w o 561 D D a c h 272 — n a s o c h y 272 — d w u s p a d o w y 267 D a c h a 113 D a m a jez. h o l . 62. 68 Deformacja czaszki 411 D e l f i n y 251 - popiół z zębów 252 — — sadło 252 wątroba 252 D e l f i n y w w i e r z e n i a c h 252 D e m o k r a c j a p i e r w . 285 D e m o n y w o d n e 2 2 1 , 254 Deska o k a p o w a 272 Deszcz 255 Diygawica. drygubica, dru ubica, d r g u b i c a 244 D r z e m l i k ( F a l c o r e g u l u s i 237 D u c h y d o b r e i z ł e 112 — p r z o d k ó w 412 — straszące 295 D u d a 241 D u d v p o d h a l a ń s k i e 241 — łużyckie 241 — w i e l k o p o l s k i e 211 DiuteiaTz 241 D u h a 321 e 388 D u s z e stękające 250 D y a u s p i t e r 245 d i v m a c . - d u h a o 241 D y n i a , t s a m a s 118 Dyszel 231 D z b a n e k 339 D z i e c i 535 — n i e p r a w e 255 Dziecko hotent. 60 Dziejopis Żywiecki 89 Dzida 411 D z i u r a mysia 61 D z i w o ż o n a 254 D z w o n k i d l a k r ó w 118 E Egzogamia 346 F.gzorcyzmy 273 �743 K j a k u l a c j a 100 E k s p a n s j a wenecka 320 • k u l t u r y łużyckiej 320 E k l o i u o r f i a 389 E k t o d e r m a 389 E m a u s 5Э9 Emigracja 312 E u d o m o r f i a 389 E p o k a brązu 4 0 F o l k l o r ludów słow. 209 n a f r o n c i e 345 -szwajc. 4 5 8 - ukraiński 207 F o l k l o r y s l y k a p o l s k a 206 - słowiańska 206 F o r m y d o masła 427 d o pieczenia 426 - - d o p i e r n i k a 418, 419, 423 d o sera 422, 445 małżeństwa 221 F u n k c j e c z a r o w n i k a 279 i n s t y t u c j i 279 m a g i i 279 F u ' i v k c j o n a U z m a m e r y k . 345 angielski 345 niemiecki 8 — plelstoceńska 386 — żelaza 40, 311 E p o s serbs-ki 348, 3 4 9 E t n o g r a f i a c h o r w a c k a 353 — K a u k a z u 221 — P o d o l a 329 — p o l s k a 210, 217, 289 — pozaslowiańska 210 — słowiańska 298 - • s o w i e c k a 148 — świata 210 - ukraińska 289, 2 9 8 Etnografowie polscy 228 E t n o g r a f i a 4 6 4 , 4 6 5 . 46S E t n o l o g i a 3, 4, 9, 1 3 , 1 6 . 2 7 . 21(1, 2 1 4 . -— — — -• — 2 1 5 . 2 2 5 , 3 3 6 . 3 7 7 , Ш. A f r y k i 479 A m e r y k i 179 Azji 479 E u r o p y 479 fińska 379 O c e a n i i 479 4 6 4 , 105 — socjologiczna 337 E w a n g e l i a Św. Ł u k a s z a 2 7 3 Ewolucja 3—5, 9 — człowieka 387 E w o l u c j o n i z i n 3 — 5 , 8, 9 , 15 — k r y t y c z n y 3 - 6 . 12. 2 2 — 2 7 F - w o l u c j o m ś l i 1 3 . 14, 17 2 0 , 2 3 k r y t y c z n i 5. 9, 18, 19 F F a j k a 56, 111 F a l a j ę z y k o w a 1С kulturowa 16 F a r b i a r z e płócien 430 F a r t u c h 359 F a s z y z m 284 F i b u l e 231 Flecista 241 Flet 241 F l o r a Powiśla 318 F o l k l o r 374. 377 G Gabugona I b a s t a r d k a ) 128 Gagaia — p t a k 350 U l l m a n 60 G a l o n złoty 359 Gałęzie z w . p o g r z e b . 67 Gaipa i s i o d ł o i 2 3 1 G a r n c a r s t w o 314 G e n e z a r o d z i n y i społcc.z. 5 G e o g r a f i a j ę z y k . 16 Gconictrvzacja f o r m y 333 Gest o b r z ę d o w y 358. 359 Gęś, h o d o w l a 2 3 7 Gęśle 203. 315 G i n e k o l o g i a 240 Glina w budownictwie 330 — w i n i c j a c j i 56, 5 9 G n i a z d o gęsie 245 G n ó j w o ł o w y 234 G o ł ą b w pieśni 103, H M G o n t y 267 G o r s e t y b i ł g o r . 159 — bytomskie 44] Górnicy 260 Gospodarka kolektywna — Indów n i e c v w i l . 212 - - mleczna 361 — o a r o d o w a 283 G r a d 239, 255 G r a n i c a j ę z y k o w a 327 G r o z y 230 G r o c h , u p r a w a 321 G r o c h o w i n y 212 Gromadzenie materiałów 154 408 d o Р. Л E. �7-14 Gromadzen-te p o k a r m ó w G r o t v G r i m a l c l i 34 G r u p y e t n i c z n e 217, 529 Grzebanie zmarłych u (il Grzebienie 364 Jarzmo podgardlicu-we J a w o r 319 J ę c z m i e ń .124 Hoteiihiiów J e d w a b 359 J e l e ń z w i e r z . Św. 2 6 8 — z krzyżem 268 — zło tu r o g i 2li8 JęzykozTUifl-slwo 2 1 4 Jeżyk A f r i c a a n s 127, 131 Alazonów 318 - A ł t a j s k i 47 — B a n t u 6 3 , 68 — B e c h w a r t a 127 — e t i o p s k i 470 — e t r u s k i 48 — h a m i t o - s e m i c k i i 62 — H e r r e r o 68, 127 — tfetycki 47 — e u r o p e j s k i 48 — indoeuropejski lii — J a b o 85 — K a i i r 85 — k a n e z y j s k i p . l i c t v c k i 17 - k a u k a s k i 47 — l u r v j . s k i 47 — m a l a j o - p o l m e z . 410 — małoazjat. 47 d o l n u 121 H H a b a l . i n i c j a c j a diziewcz. H a n d e l z a m i e n n y 123 H a r p u n 30 56 H e r o d y 538 H e s a r u s — p t a k 105 Higienia 529 H i n d u i z m 112 Ш М о г у м » 5, 6, 1 8 — 2 0 , 2 5 . 2 6 . 2 9 • - k r y t y c z n y 9 . 18. 25 • - s c h e m a t y c z n y 3. 5. 9, 18 H o d o w l a h v d l a ' I I , 3 6 , 38 - pszczół 365 - r e n ó w 347 - zwierz, d o m . 31», 314 Homo Aimgnarensis 31 — S o l c e n s i s 387 HvpiTlrufia rozwoju 20—22 I Ikonografia e t n o g r a f . 229 I m i g r a c j a i m l o e u r o p . 45 h u l o e u r o p . g r u p y język. 320 I n i c j a c j a c h ł o p c ó w ; D o r o t 5 5 . 56 I n i c j a c j a dz-iewezal i H a b a b ] 56 I n l o n a r j a 6 0 , 7 1 , 72 — p a r t y k u t ó w j s u f f i k s ó w 85 - • w y r a z ó w jedno/głosk. i d w u z g l o s k o w Y o h 85 I n s c e n i z a c j e n a m o t y w a c h l u d . 574 I n s t r u m e n t y m u z y c z n e 141 l n w e n l a r z P. T . L . 4 5 6 dział etnograf. M u z . Miejsk. w T o ­ r u n i u 4.43 J Jagoda w wierzeniach Jaja d a n i n a 321 — p o z v w . ,165 s t r u s i e 110 J a r z m o k u l o w e 321 — — — — — • — — — • — 321 4> i m i o l v c k ' i 62 O v a m b o 68 p a p n a s k i 410 p e l a s g i j . s k i 18 i i i g m e o - h i i s z m . 112. 63 polski 524 p i a i n d o e u r o p . 48 prasłow. 318 profoi.ndoąerm. 4 7 r e l s k i 48 s ł o w i a ń s k i 3(8. 3 6 8 s i u l a ń s k i e 6 2 , 6 3 . 131 l a l i a l i j s k i 47 tyrreński 48 u r u l s k i 17 m y ś l i w y c h ,178 Języka kształtowanie Jodła 318, 319 J u p i t e r 45 J u p k a 424 sic 2H*> 4 271 к Kakifek K a c z k a t u K 1 . 237 r o g a l a 273 �t 745 K a f l e ЗЛЯ K a l e n i c a 2 6 9 . 272 K a l e t a 232 Kalevala 379 Kał owczy 56 K a m i e ń dc, m i e l e n i a 5 6 •Kamień smnc/v 229 Kamionki b o l e s ł a w s k i e p, 425 K a u a f a s 267 K a p t u r , k a p u z a 267, 279 K a p u s t a 233 K a r c z m a 241 K a r c z m a r z 2 4 1 , 323 K a r o s 56 K a r t o g r a m y 192 bimcloki Kaidograf. ujmowanie zjawisk K a r t o t e k a n i u zeal. 431 K a r y k a t u r y l u d . 269 K a r y k a t u r a h e r e t y c k a papieża K a . s t y 11 192 239 K a t a i p l r o n i a n c j s 274 K i e t z u o 45 K i & r o z j a 231 K i e r p e c 231 Kierunek anlropogeogr. 5 — e w o l u c j o i i i s l . 4. 5, 2 2 1 . 2«>5 2 2 8 — d i a l e k l y c z n o - m a t e r i a t i s t . 228 — f u n k c j o n a l n y 353 — h i s t o r y c z n y 24, 26. 2 2 3 - 2 2 7 — m a l i T i a J - h i s t o r . 4. 5. 9 , 11 — s o c j o l o g i c z n y 6, 9 2 4 . 2 2 3 — T K , K i j d o g r z c h a n i a w z i e m i 54 — broń 241 K i j a n k i 254, 321 K i l i m l u d . 339 K l a c z 44 K l a s k a n i e w- ręce. 123 K l a s z t o r św. Stefana 370 K l e ć t a t a r s k a 272 K i e s k i ż y w i o ł o w e 534 K l o c k i d o d r u k . 41S, 4 1 9 , 423, 4 3 0 K l u b y męskie 348 K l u c z z n a k o w y 190 K ł ą c z a ( p o ż y w i e n i e ! 54 Kneble l u p r z ą ż l 4 1 , 42 K o b u z , к obiec . _ H v p o l r i o r n h i s Subb u t ea 2 3 7 K o b i e t a 88, 538 — - ciężarna 59 - - g a r n c a r z 351 • K o c u r v , s t r u i do d a r c i a 424 K o d e k s J i o r n i g o w s k i 232 K łuczywa K o d e k ? O s t r o w s k i 232 K o g u t 324 — c z a r n y 242 — nogi 275 — we wróżbach 271 — w piosence 295 K o k o s / n i k 354 Kolca (pług) 235 K o l e b k a 259 K o l ę d y 305 K o l o n i z a c j a m a z o w . 321 Koła K r a j o z n a w c z e 16'' — G o s p o d y ń W i e j s k i c h 162 — bose 235 — s z p r y c h o w e 231 K o ł a c z [nacz. pieść.) 231 K o ł c z a n 258 K o ł n i e r z 232 K o ł o g a r n c a r s k i e 4 1 8 , 142 4 1 9 Kołodziej 323 Kułomyjka 295 Kołowrotek 418-429 K o ł y s k a 418. 419, 4 2 3 — 4 2 5 K o m e n t a r z e rin m a p a l l a s n 107 K o m p l e k s j ę z A 40 - В 46 K o m o r a g r o b o w a 51 K o m u n i a ś w . 229 Koncepcje m a r x o w s k i e 283 Kongres' Nauk. Antropol. i 181—183 Konnica 43* Koń biały 38 — h o d , 3 7 - 4 3 . 2 3 1 . 31S - - k o p a l n y 42 — nogi 249 — skóra 236 K o p i e n i a c t w o 23, 30 K o r a dębowa 257 — - na u b r a n i e 411 • - olszowa 257 — г o r z e c h a w ł o s k i e g o 257 K o r a l i k i liniejącjai 56 K o r o n a k n d a w ę ż ó w 229 K o r o w a j 297 K o i o w a i n i c c 297 K o s m e t y k a l u d . 240 108 Etnolo". 179 — Szluki L u d . b i ł K o n i e c świata 275 K o n k u r s y ,)C>5 K o n s t r u k c j a sleg. 272 K o n t r o l a zebr. m u t e r . k o n t u s z 241 Konwergencja 14 163 �746 K o s m o g o n i a Jakutów 360 Kości t r u p i e 276 Kościół k o p t y j s k i 370 K o t 410 — c z a r n y 276 K o w a l s t w o 314 K o z a h o d , 38, 5 1 , 52, 410 — łożysko 62 — mięso 61 — ogon 61 — p r z y sieci — włoku 230 — s t a w k o l a n o w v 61 — - ścięgna 61 — WIOSY 6 1 — zabicie 58. 6 0 Kozioł 261 Koźli smród 240 K r a k u s 253 Krcacjonizm 5 K r e w ( w y r a z tabu'i 378 — owe v 56 Kręgle k a m i e n n e 255 K r ę g i k u l t u r o w e 18 K r o g u l e c A c c i p i t e r nisus 237 K r o k o d y l C r o c o d i l u s 2 5 1 . 253 — łzv 251 — w w i e r z e n i a c h 251 K r o s n a t k a c k i e 418. 420, 423 K r o w y b o d . 44. 410 Król H e r o d 243 — w ę ż ó w 220 K r u k ( s z a t a n i 274 — C h a r a - S u o r 350 Kruszą к igórniki 260 K r v s l a l o m a n e j a 274 Krzeezol. i G e i i n a i a sacer) K r z y ż w w i e r z e n i a c h 271 — Zachariasz 266 K r z y ż ó w k a k u l t u r 384 Księgi H i o b a 275 — m e t r y k a l n e 3 0 9 , 322 — sądowe 309, 322 — testamentów 309 322 Księżyc — nów 219 K u b i z m 3 3 3 . 3334 K u k u r y d z a 9 8 , 123. 4 1 0 •Kula> 278 K u l e l o d o w e 255 K u l t X . M . P. 3 5 7 — t o t e m i c z n y 350 K u l t u r a a c h e u l s k a 28, 32 — — — afrykańska 284 a g r a r n o - m a t r i a r c h . 15 Anasar 387 237 K u l t u r a biała 2 8 4 — b u m e r a n g o w a 29, 30 - Cochise 625, 626 — d u c h o w a 290, 293 l u d u fińskiego 378 — - — Słowian 314—316 — d w u k l a s o w a 28, 29, 30 — egzogam.-momogam. 29—33 r ó w n o p r a w n a 30 płciuwo-totemist. 30, 32 — elnologiczna 28, 32 — g r o b ó w j a m o w y c h 314 — k l o s z o w y c h 314 — H o h o k a m 387, 631 — Hotentolów 52 — i n d o c u r o p . 367 — I p i u t a k 627 — к a m p i l i s k a 34 — k a p s k a 28 k r e o l s k a 408 — l u d o w a 200, 340, 329 huculska 290 — łużycka 313 magdaleńska 28. 30 m a t e r i a l n a 217, 290, 293 B u s z m e n ó w 54 — — H o t e l o n t ó w 51 — — — mc.galis1vcz.na 35 M o g o l a n 387, 631 miTstierska 29 myśliwska 51 — neolityczna 386 — niższa 295 — o r y n i a c k a 28, 3 1 — 3 3 — Patavan 632 p i g m e j s k a 28 — — Ц1 l j i j Ą i 1 p o m o r s k a 314 przesiedleńców 433 r o l n i c z a 49. 3 1 0 — S a n d i a 624 — S e l m a 44 — Sierry 408 — S ł o w i a n 3 1 7 , 342 — s o l u t r e j s k a 31 — l a r d e n u a s k a 33 — tasmańska 29, 30 — techniczna l u d . 292 — umysłowa na w s i 552 — lotemislvezna 28—32 — w o l n o m a c i e r z v s t a 30. 34 — w o l n o p a l r i a r c i i . 30 — zbieracka 51 K u l t u r y p a l e o l i t y c z n e 28 — s t a r o p a l e o l i t y c z u e 32 , i t 3 Л " l i , ! 1 { �747 K u l t u r y z a s a d n i c z e 19, 29 K u m u ł y ( p r z y sieci) 230 K u r a 410 Łódka 411 Ł ó ż k o 424, 425 L u b 231 — w k a r y k a t . 269 — o c h r o n a 233 K u r t k a ze s k ó r y 239 Kuźnia 261 Kuźnik 261 K w e s t i o n a r i u s z l i n g w . 15 K y r i e e t ó s o n — zniekształcenia K y z y c z k i 347, 348 Ł u k 24, 32, 4 1 . 54, 236, 258 Łysa Góra 2 6 1 , 276 Ł y ż n i k 424, 445 Ł y ż w y 258 317 L K a l k i w .szopce. 2 4 3 L a t a w i e c 264 L e c z n i c t w o l u d . 217, 434, 529 L e g e n d y 569 L e g e n d a o Św. J a d w i d z e 2 3 1 , 232, 270 L e j h i k 359 L e j c e 45, 47, 231 Łęknica 360 L e w i a t a n 275 L e w i r a t 346 Leżanka 272 L i n a k o n o p n a 260 L i n g w i s t y k a 377 L i l c r a t u r a o d p u s t o w a 274 Loch z dachem .mieszkania') L o k a t a w s i n a p r a w i c n.icm. 310 i o n Iwózi ' i l l fudomiwslwo s/w-,ir im L u d o ż e r s l w o 249 L u c l v c e r a m i k i s z n u r 47 4 8 — niecywilizowane r o l n i c z e 35 12 - — przedmdoeurop. L u s t e r k o 62 45 t. L a n i a 2 6 1 . 268 Łasica 233 L a w v garncarskie 463 Ł a w k a " (wozi 231 Ł a ż b i ć p s z c z o ł y 234 Ł o m i g n a t Haeiiaelus a l b i c i l u s 237 Losie 236 Ł o w i e c t w o 217. 347 Ł o w i e i i i e n a * r o z j a z d * 257 Łodzie z t r z c i n v 408 M M a c i c r z y s l o ś ć 10 Maczuga 231 M a g i a c z a r n a 412 - e r o t y c z n a 240, 263 - Hotentot. 61 u r o d z a j u 242 Majeranek w wkTzen. 251 Maiczek 306 M a l i c a * o d z i e ż S a m o j e d . 258 Malowidła k a p s k i e 32 — na szkle 339 Małżeństwo g r u p o w e 346 - • przez k u p n o 221 M a n o n i i n p . Z i z a n i a a q u a t i c a 105 M a p a a t l a s u 197 — b a r w n a 190 — etnograficzna 1 8 4 . 185 — g ł ó w n a l ' . A. E . 183 - h i s J o r v c z n a 195 k a t a s t r a l n a 309. 310 — narodowości wsch. prow, niein. 325, 328 - r o l H i c z a 193 — Spella 326 — s t a l y . s l y c z i i a 192 — - w y n i k o w a 184 — z a b y t k ó w 417 — z a ł ą c z n i k o w a 1 8 3 . 184 M a p o w a n i e w y n i k ó w b a d a ń 1 9 8 . 199 z j a w i s k 149, l a l , 154, 195. 196 M a s k i 24, 467 Masło 59 M a s l o d o n l 624 Maść c z a r o d z i e j . 238, 276 M a t a 55, 5 6 , 61', 111 Materia czerwona 59 M a t e r i a l i z m h i s t o r y c z n y 24 M a t k a Boska 333 — z i e m i a 45, 46 M a t n i a p r z y sieci 230, 244 M a t r i a r c h a t 51 M a t r i l i n c a t 10 М а к а k u k u r y d z . 123 �748 Mąka z kłączy 55 — z r v b i c . l i ości 258 M e b l a r s t w o l u d . 41'J, -141 M e b l e k a s z u b s k i e 435 - M e c h t e r l i k i 318 M e d y e v 240 M e d l e d s (niedźwiedzi 379 M c g a u t r o p u s p a l e o j a v a n , 387 M e l o d i a 77, 84 - l u d o w a 356 <Mesikaiiimen>, «mesikapiila 379 Mesomorlia 389 M e s o d e r m 389 M e t e o r o l o g i a l u d . 217 M e t o d a b a d a ń d v f e r e n c j a l n a 221 — e k s p e r v m e n l a l n a 217. 221 - f u n k c j o n a l n a 221 — - ilościowa 221 i n t e g r a l n a 221 M a l i n o w s k i e g o ft, 7 M e t o d a e t n o l o g , j e z v k . 2(1 — f i l o l o g . 17 — funkcjonalna 4 - g e o g r a f i c z n a ft. 16, 1 7 . 147. 149. 151, 153 — g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w 154 • ilościowa 2 2 1 , 222. 319. 320 -— -- k a r t o g r a f i c z n a 186 m a r x . - I e n i n o w s k . 352 o b s e r w a c j i i o p i s u 278 płaszczyznowa 180—189 p o r ó w n a w c z a 206 — pośrednia 158—160 - - p r a c y n a d Р. Л. E . 201 - p r a c " k a r t o g r a f . 149 p s y c h o l o g i c z n a 17 - p u n k t o w a 186, 193 socjologiczna 33(5 — t y p o l o g i c z n a 17 Metsa-Ielt p. niedźwiedź 379 M i e c h 'cześć d u d i 241 Międlica 418. 424. 4 2 7 — 4 2 9 M i e j s c a o d p u s t o w e 3 5 7 3 5 8 169 Mielak 270 Mi.;so 5 9 , 62 — końskie 272 — z p a d l i n y 249 Miód 234, 379 M i o t a c z 30 M i o i l a 218 M i g r a c j a 16 - 1 8 . 2 2 4 — i n d o e n r o p . 320 — małopolska 321 - m a z o w . 321 M i g r a c j a p o d l a s k a 321 - ruska 321 — słowiańska 321 M i l i p a p u , p a p k a z mąki k u k u r y d z . 98 M i s k a z d r z e w a w i e r z b . 55 M i t o l o g i a I l o t e n t . 52 M l a s k i i i c h k o m b i n a c j e 6 3 , 6 4 , 133 — a l w e o r a t n e 64 — c e r e b r a l n e 64 — L i t e r a l n e 64 — w a r g o w e 69 — w s t e c z n e 64 — z ę b o w e 64, 69 M l e k o o d b i e r a n i e 62 — t a b u w y r a z 378 — w m a g i i 62 Młoda 297 M ł o d y 297 Młvn' p ł y w a j ą c y 323 — w z a b o b o n i e 362 M h - n a r z w z a b o b o n i e 323, 362 M o d r z e w 318. 319 M o n o g r a f i e e l n o i j r a f . n i e i n , 292 M o t i o s y l u b i z m 63, 6 6 M o r f o l o g i a z j a w i s k e t n o g r a f . 151 M o l o w i d ł o 4 1 8 4 1 9 4'>'> M o t y w y b u s z m e ń s k i e 132. 133 M o w a I ł o l e n t o t ó w 7 1 . 81 — l u d ó w p i e r w o t n . 70 — n o s i c i e l i c c r u i n . w s t ę g . 18 Mrzeża, i n r z v z a . m r z v s z k a . m rzeźna isiećt 2 4 4 " M u z e u m 562 — b ' l n o g r a f i c z n e 416 — w Bazylei 466 - w Białogrodzie 448 — w H u r g d o r f i e 466 w B y t o m i u 449, 493 — w C h o r z o w i e 444 w C z ę s t o c h o w i e 44S w Derłowje 448 w Gdańsku 448 w" G l i w i c a c h 4 4 9 — w Grudziądzu 448 -• w K a t o w i c a c h 439 — w K i e l c a c h 448 — w K r a k o w i e 449 — w L u b l i n i e 4 1 9 , 454 — w L o d z i 448 — w Międzyrzecu 418 — w O l s z l y n i e 448 — w O p o l u 449 — w P o z n a n i u 448 i �74<> M u z e u m w R a b c e 149 • w Rafiom i u 448 - - - w R a p p e r s w i u i 4 4 5 - 4 4 7 , 150 w R z e s z o w i e 449 w Słupsku 448 w Szafuzie 466 w Szczecinie 448 w Toruniu 432—Ш, 430-438, 448 w W a r s z a w i e 448 w W ł o c ł a w k u 448 w W r o c ł a w i u 449 - w Z a k o p a n e m 449 - - w Zamościu 449 M u z e a l n i c t w o fińskie e t n o l o g 378 M u z y k a Eskimosów 213 - - l u d o w a 218, 315, 450, 570, 015 Myślistwo 314, 329, 304, 410 Myszy 276 IV N a c i n a n i e b r o d a w k i piers. 58 s k r o n i 58 N a g ł o s m l a s k , b e z d ź w i ę c z n y 64 - d ź w i ę c z n y (U • - - noson v 61 - - przvdechowv lii Nagość 276 \ ; i h a r m o n i i - 1 2 7 . 128 N a k r y c i a g ł o w y 265 N a m a jez.' h o l e n i 68 Г>7 N a m i o t y 258 N a p o i miłości ^76 N a r z ę d z i a d o o r k i 217 - guspod. 441 kamienne 51 - • m u z y c z n e 21 slola.rsk.ie 4 2 3 N a s z y j n i k i 411 Nawarstwowienia k u l t u r o w e 26 N a z w i s k a o pochodź, u i e m . 312 N a z w y fińskie n i e d ź w i e d z i a 378 — w i l k a 378 — zająca 378 N c o t i i n k c j m m l i ś c i 3;i7 Ni-okonfucjoniści 373 N Y w - - t u m g y b ; 3-16 N i e d ź w i e d ź 379 - - roznosicie! urodzaju Nietoperz 276 N i e w o l n i c t w o 19 Nosorożec 256 212 N o w e A t e n y 2 5 1 , 273 - N o w e Lato-з 2 1 9 N o w y R o k Iwróżby) 271 N o ż e k a m i e n n e 54 N u l y 73. 7 4 — 7 9 — 8 4 N y l o w e rzeki 251 O O b c h o d y r e g i o n a l n e 564 Obdarzanie się w z a j e m n e młodych 297 O b r a z y n a s z k l e 4 1 9 , 1 2 0 — 1 2 7 , 445 O h r n l . k a d r e w n a 131 — g l i n y 434 — k o r y 434 — k o r z e n i 434 — łyka 434 - r o g u 434 — s k ó r y 434 słomy 434 - w i c i n 434 - w ł ó k n a 434 — - w o s k u 434 Obrzęd czamański 258 Obrzędy doroczne 218 — n a r o d z i n , 221 — r o d z i n n e 218 — weselne 23, 356 - - Hożego Narodzenia 163 — Wielkanocne 463 — ż n i w n e 242 O b s z a r b a d a ń 165 O c z y s z c z a n i e : zwyc.z, b o l c n t . Odki-vwaniiie g ł o w y 265 O d k r y c i a wcies.no-l.ist. 341 O d l e w n i c t w o 314 59 O d p u s t y 542 Odzież 217. 293 — - Uotentotów 50 — - Łużyczan 219 Ogień r o z n i e c a n i e 5 4 . 55 - • i s a l a m a n d r a 216 Ogier c z a r n y 264 O g n i s k o 263. 272, 361 O g r o d n i c t w o 313 O w i e c N i e b i o s 45 4 6 O l b r z y m y 387 O n e i m m a i i l i a 271 O n o m a s t y k a 524 O p i s wesela ukraińsk. 296, 297 Opisy slatysl. krajozn 293 Opis" k u l t u r 382 �750 Pieśni O p l e c k i 441 O p o b i i c y 322 O p o w i a d a n i a 569 Opracowywanie mater, do 179—181 O p r y s k i w a n i e w o d a . 58 O r c z y k i 231 O r g a n i z a c j e n a w s i 547 O r t h o d o n t i a 389 Orzeł p o l s k i 274 O s a d n i c t w o k a r p a c k i e 222 Osady p a l a f i t . 35 O s i e d l a o t w a r t e 314 O s i d r e w n i a n e 2 3 1 . 235 O s l r o k o p a o z 54 sOślęclra* u b . g ó r n i k a 2 0 0 O ś c i тл'Ъяскъе 4 3 4 4 4 4 Oświatl na w s i V i 3 Owca chora Р. Л. К. — h o d o w l a 38, 5 1 , 56 — w l o s v 52 O w i e s 3"24 O w o c e 311 O z d o b v 3 1 4 , 434 — Hotentotów f 50 P P a c i o r k i 267 P a j ą k 276 P a l e o - I n d i a n i n 625 P a l e o l i t s t a T . 2 8 , 3 0 32 Pańszczyzna 294 «Parka*" odzież samojed, Pas r z e m i e n n y 232 Pasterstwo górskie 361 H o t e n t o t ó w 8 4 , 9 8 , 127 i nuty 135^146 dorosłych «Rez męża n i e w i a ­ sta 132, 140 — - m ę k i ł n y p t a k . 103 . . „ o b r u n a t n e j k r o w i e - . 44 <Buszmeni» 118, 140 . C z a r n y w ó z e k . 126 . D u e t siecią i teściowej;. 126 , F l a m i n g o * 132 «Genisfeok» 109 _ . G o m a r A a . 124 « Н а п п п - Н а п ш » 1 2 5 , 142 — <:Hesarus» 1 3 8 _ ._ _ . K o c h a m y się125, 1 3 3 . 140 « K o t u ś » 1 2 2 , 123 — - - - — «Ma m a m a m a i 140 — , H f i e j s c a j u ż n i e m a - 128, 129 N a h a r m o n i i . ИЗ -:Osa» 1 1 0 « P a w > 104, 1 3 2 - P a w i a n o w i d o b r z e * 133 Pawian iskający 107,108 - P i w o * 125 — . " P o w ó d ź * 106 — -Prośba o w o d ę » lOt;, 135 . P l a s , z e k » 1 0 7 , 138 . . S i e r o t a . 1 3 1 , 132. 141 T r ą b k a ? 129 - W i e l k a słabość^. 1 3 1 — Z a h u k a n e s l r u . s i a . f k . . . 125. 126, 1 3 9 «Z4vada* 105, 106 Z e b r a » 138 O ź r ó d l e - 135 O ż y r a f i e i s z a - k n l u - 138 Pieśni dzieci tir/tentoefc., 'Do domu. 136 K o l e c . 135 Kołysanka^ 136 < 0 k o t k u . 136 K u k u r y d z a . 136 P a w i a n - . 136 • - - . U l e w a - 136 - . S z a k a l w s z c d o h v l * 136 Pieśni p a n t o m i n y 131 — z a b a w d z i e c i ę c y c h 132 Piłowanie zębów 411 P i s a n k i 217, 445 P i s z c z a ł k i 115. 2 ) 4 P i t h e c a n t h r o p u s 387. 388 258 — h a l n e 361 P a s t e r z e 238 P a s t w i s k o wspólne 324 P a t r i a r c h a t 51 Patyczek złamany zwycz holenl Pchły fi2 ' P e d i a t r i a 389 Piasta 2 3 1 , 235 Pielgrzymi i 370 P i e r n i k i 445 P i e r w i a s t e k s t r u k t u r . 132 Pies 410 — c z a r n y 270 — j a z d a ' c z a r o w n i c 264 Pieśń 70 Pieśni k o r o w o d o w e 315 — l u d o w e 206. 217, 218, 566 126 « 4 | „ 1 J 4 i . j �FU. •я 751 P i w o m i o d o w e 55 P i w o n i a , korzeń i nasiona Piastvka 273 l u d o w a 441 PlesianthTopus Tnmsvaleiisis P l e i s t o c e n e f a u n a 624 Plioce-n g ó r n y i d o l n y 307 Płanetnik 387 Przepiórka 241 P r z e s ą d y 307 — r e l i g . żyd. 294 Przęślice 4 1 8 — 4 2 1 — krężotkowe 321 — łopatkowe 321 s t o j a k o w e 41Я, 4 1 9 255 Płaszcz 2 7 0 Pławy /przy Płotki (sieci) Płozy 236 sieeit Przybory toalet. 314 P r z y g o t o w a n i e s t r a w y 329, 434 P r z y r o s t n a t u r a l n y l u d z i 312 P r z y s ł o w i a 206, 307, 315 230 244 Płótno 359 — — s a m o d z i a ł d r u k . 427 Pług w z w y c z a j u 269 Pstrąg -- — żelazny 313 — 365, 418 P o c h e w k i d o siekier 33 Pochówek platform. 31 P o c h w a n a nóż 232 P o d k u l k i 231 P o d k u r z a c z 421 P o d m u r o w a n i e d l a o g n i a 27-> P o d s z y b i e 260 P o d z i a ł a d m i n i s t r a c . 181 — rzeczown. w jęz. I n d e n t . 67 wojenne 345 gotowany żvwy Pstrucha przeciw w leczniclwie bozpłodn. 349 350 267 Ps7.c7elnir.two 364, 463 P s z c z ó ł r o j e n i e się 234 Pszczoła t a b u 379 P t a k i — t o t e m y 350 P t a k złotopióry Puchacz 248 207 P u n a l u a 346 <'Punt» 3 5 9 P u s z c z y k 62 P v l k a ze s ł o m y 2 4 2 — n a p a r a f i e 181 Poezja epiczna 315 — h o l e n l o c k a 9 4 , 95 — l u d o w a 315 Pogrzeb 306 Ił R a m i u a n 348 U a r ó g . F a l c o p e r e g r i m . s > 237 Rasizjn n i e m . 311 R e f o r m a rolna 534 R e l i g i a i i w l o e u r o p . 45 Pokrewieństwo f i k c . 220 = Poły. sieci 245 P o n t o k 5 1 , 8 6 , 1 0 1 , 1 0 2 , 110 Pora d lu e 324 P o r o n i e n i e 262 Poród łatwy 262 Postęp gospod, w s i 309 P o t w o r y haśnlowe 229 P o ż y c z k i k u l t u r o w e 17 3 8 5 Prace slawistycz,ne 2ts', 219 P r a k u l t u r y 29 P r a s a d o sera 418 P r a w o ОЬУС7Я i n w p 918 P r e h i s l o r i a F u r o n y oo P r ę c i e w h u d o w n ЗЯ0 Problem ,-niiiP n 'tifi P r u c i ik 350 Przechowywanie pokarmów Przekład zdania z l i w a n g . h o t e n t . 67 Przekłuwanie uszu 411 Przemysł dla w s i 581 Przemysł l u d . lyrolsk 29^ P r z e p e r z y c a r o z j e z d n a 257 — szamańska 46 — W o l a n a 46 Ren, skóra 236, 258 Rękawka 539 R ę k a w y 232 Reportaże o miasteczkach 513 — o w s i a c h 513 R o d z i n a 4, 5 3 5 434 na jez. — monogatniczna — — p a t r i a r c h a l n a 347 p o j a w i e n i e się 10. 11 5 — wiejska 218 — W i e l k a 347 Rogatywka 2 4 1 . 242 R ó g g e m s b o k a 109 R o l n i c t w o 313 R o p u c h a 248 Kosiczka «Dresera roiundifolia> Roślina c z a r o d z i e j s k a 233 — okopowa 313 273 �752 R o z j a z d k u r o p a t w i 257 Hozmaryn, 250 R o z p l e ć m y 297 Rubac 359 Rubachą 354 Rubież e t n o g r a f . 320, 321 R u d n i k 323 Rusałka 453 R u t a u a w i n i e 233 — o R u l a s y l v e s t r i s . 233, 250 - sok 233 — zapach 233 B v b a 349 — k u l t 349 — mąka 350 R y b o ł ó w s t w o 314, 329, 317. 364, 410, 434 — m o r s k i e 4 0 8 . 434 Hyca u (wóz) 231 Rynocero.s nosorożec 256 Ryż 410 — d z i k i 407 •Rzazacz- 235 Rzepa 324 R z e ź b a śląska l u d o w a 3 3 2 R - z e r z o w n i k w jez.. b u s z m e ń s k . 67 S Sago 410 Salamander maculala., morciiu-k 216 S a l a m a n d r a , szkielet 246 -Samowily 268 S a n d a l , z w y c z . h o t e n l . 127 S a r a f a n 354. 360 Sarong 411 S e k l y 542 Semantyka 2*2 S e n n i k 2 7 1 , 274 S i e ć b a d a w c z a 1 6 6 , 167 d o k n r o p a l w 257 - j a d r z y s t a 244 k o l k o w a 214 l f t k i w f 257 n a k r y w a n i e 257 p r z e p i ó r c z a 244 - r o z w i e s z a n e 244 — rybackie 241 — .stawna 257 — w t o k 230 S i e k i e r a 34, 241 Sierp 424 — — — Siodło 88, 231 - S i ł u j e , ubiór t u n g u s . 251 Siły m a g i c z n e 4 1 2 Sinan-tlvropus C h o i k o u t i e n 387 Sinologowic 373 S i l . b a z y l i s z e k e g i p s k . 247 Sitarze bilgor. 295. S k a p u l i m a n c j a 274 — S k r z y n i a dłubana 419 — z k o r y 330 — m a l o w a n a 4 1 8 , 4 2 4 , 4 2 5 , 144, 4 4 5 , 449 - n a z b o ż e 364. 365 — d r e w n i a n a 422 — żelazna 422 Skrzypce 241 S k r z y p e k 241 Slegi 272 S i o f h z i e m n y 622 S i o m a w b u d o w n i c t w i e 364 Sionce 387 Smok, 229. 253, 2 6 4 , 275 — w a w e l s k i 253 — zeby 253 Smoła 209 Sny wróżebne 271 Sobótki 540 Socha 3 2 1 , 365 Socjalizm narodowy Socjolog 339 3 6 6 , 367 Socjologia 3 3 6 , ;i;-,7. 3 7 1 , 3H2 Socjogrnfift 337 Sok z r u n i ż y t n i e j 257 S o k ó ł m y ś l i w s k i 237 S o r o r a l 346 Sosna — k o r a 258 Sowa 276 Spichlerze poleskie 272 — w i e l k o p o l s k i e 272 S p i n k i 115 S p i r y t u a l i s t a 12 Spodnie 4П S p o r t 531 Spódnica 267. 359 Społeczeństwo pierw, Spółgłoski 63 e j e k t v w n e 69 - v e l a г ш ? 69 S p r i n g b o k 5 4 , 116 Sprzęt d o m o w y 441 ł o w i e c k i 111 - o b r z ę d o w y 141 r y b a c k i 441 2S2, 2 8 5 . 3 3 6 �753 SprzetaTStwo d r e w n i a n e 296 S i a n i к 267 ł o w i c k i .460 S t a r e k o h i e t v 5 6 , 58 S t a r o s t a w e s e l n y 297 S t e ą t o p y g i a 3 3 "50 •Stępa 2 1 7 - - k i e l i c h o w a 321 Stoliwo 270 Stopnie 272 S t o s u n k i d e m o g r a f . 312 . - • j ę z y k o w e 327 — k u l t u r o w e 209 Stratigralia. 621 S t r o j e 2 9 5 , 3 6 0 , 4 1 8 , 128, 4 2 9 , -141, 445, 449, 5 7 9 Strój górali b e s k i d . 306 — l u d o w y z o k o l i c K u z m i o a 301 - - rumuński 361 — w i e ś n i a c z k i śląskiej 426 S t r u k t u r a k u l t u r o w a w s i 226 — osobowości 385 — pieśni h o t e n t o c k i e j i b u s z i m m s k . 132 Slrzułv 54 S t r z y ż e n i e w ł o s ó w na c z o l e 61 S t y l l u d o w y 332 Stypa 294 ' •Suka;. 23! S u k m a n a 232 S v b i l l a 274 S y n o w i e b o g ó w 254 S y n o n i m y w y r a z ó w M c i 379 - - e u f e m i s t y c w i e 379 System pokrewieństwa M o r g a n a 316 Szafa 339, 418, 419. 4 2 4 - 1 2 7 Szałasy 307, 410 Szar . r z a d 272 S z a r a ń c z a . s t e p o w a j ().-, S z a t a n 273 Szczapy d a r i e 231 Szczotki do l n u 4 1 8 - 4 2 7 Szczyt chałupy 339 S z e r e g i e w o l u c y j n e 17 S z k o l e n i e k o r e s p o n d e n t ó w V. \. V. 161, 165 Szkoła — — — — — — — d y l u z j a l n a 279 f u n k c j o n a l n a 3 4 0 , 3 1 3 , 384 h i s t o r y c z n a 279 n e o e w o l u c j o n i s t y c z i i a 384 p s y c h o l o g i c z n a 345 s o c j o l o g i c z n a 385 s t r u k t u r a l i s t y c z n a 382, 383 w i e d e ń s k a 4 , 5. 1 8 , 2 5 . 2 6 Lud. T . X X X V I I ! Szleje 231 .Szminka c z e r w o n a 56 S z o p k a 213, 538 Szpula rz 419 S z t u k a egipska 334 g o t y c k a 335 • - grecka 334 i przemysł 577 -• l u d o w a 217, 218, 3 3 1 , 332 - - ludów p r y m i t y w n y c h 334 - p l a s i . l u d . 315, 615 • - romańska 335 ś r e d n i o w i e c z n a 335 S z t u k i l u d o w e 574 Ś Ściany w y p l a t a n e 364 Śląsk'522 Śmierć z kosą 243 Smiergus 306 Śpiew e p i c k i 315 Środowisko fizyczne 375 — społecznie 3 7 4 — 3 7 7 — sztuczne 282 Świątkarz 333 Świątki 425 Świeca k i 418, 424, 427 Świeci 542 . W i c i a l u d o w e 348 Sw. A n d r z e j — w r ó ż b y 2 7 1 KI i as* 268 l i u s t a c h v 268 H u b e r t 268 - - J a n 2(5-4 — - K a t a r z y n a 333 - L u c j a 264 — — — — Magdalena 333 M a r c i n 324 Mikołaj 339 R o c h 339 W e n d e l i n 333 Z o f i a 333 Świnka m o r s k a 252 - - Świnia h o d o w l a 4 1 , 313, 410 •- w k a r y k a t u r z e 269 — w w i e r z e n i a c h 2 5 1 , 264 T T a b a k i e r k a 339 T a b o r z y ś c i 10 T a b u w y r a z o w e 378 48 �754 Taniec 70, 5 7 6 — afrykański 145—146 — — — — — — B y l e c z a r n e ! 120, 122 Dama 113, 1 4 4 Flamingo 1 1 6 Gemsbok 1 4 3 góralski 3 0 7 Hotentotów 1 1 5 — Koguta 1 1 8 , 1 4 3 — N a konopie 2 4 2 — O b r u n a t n e j k r o w i e 133 — Papuga 1 1 8 — rytualny 381 - • S i e r o t a * 101 — Słońca 2 8 3 — Szakal 1 1 6 — węgierski 3 6 3 — W i e l k a słabość 1 0 0 . 1 0 1 — w maskach 3 0 •TankioS 3 4 8 Tarcza 4 1 1 Taśma puciork. 2 5 9 Tatuaż 2 6 9 Tatuowanie 4 1 1 -- w Tvrolu 2 9 3 Teatr 5 7 2 — c i e n i j a w a j s k . 424 — uzbekislański 3 4 7 , 3 1 8 Technika odlewów brązowych 4 6 1 — siatkowa 4 6 1 Teoria areałów 1 7 • f a l językowych 1 5 — funkcjonalna 227, 2 7 8 — 2 8 3 • k r ę g ó w k u l t u r o w y c h 12 — kultury 2 7 9 — lingwistyczna 46 — północna 4 6 . 4 9 — wschodnio 3 6 ,4 6 . 4 9 Teolihuacan 3 8 6 -.Tq>sijn= — p a t e l n i a m i e d z . 2 1 7 Tepsijanje^ sposób śpiewu 3 1 7 'teza północna 3 8 , 4 2 , 4 7 Tiara papieska 2 2 9 •Tiewen* 2 5 9 Tkactwo 295,329, 1 1 1 T k a c z k a * i p r z y siech 2 3 0 Tkaniny 434. 441 Tłuszcz 5 6 — trupi 2 4 8 Ton semanl. 6 3 Topielec, topiec. t o p n i k , topieli,t o p . cvk, topiclneh ulopiec 2 5 4 Topór 4 2 Toponomastyka 3 4 2 Totemizm I I T r a n s k r y p c j a Kroenleina 64 Transport i k o m u n i k a c j a 434 Triangul 274 Trombita 3 0 7 Tryton 2 5 5 Trzcina 3 5 9 Trzej Królowie 5 3 8 Trześnia 3 1 9 Turonie 5 3 8 T y k w a 424 T y r p. Ojciec Niebios 4 5 T V T U S — sieć n a p t a k i 2 5 7 Tytoń 4 1 4 U Ubiory kobiece 421 — ludowe 3 1 4 . 3 6 0 — małomiasteczkowe 4 1 9 Ubożę 2 6 1 U c i n a n i e końca palca 6 1 Ugrupowania etniczne i k u l t u r . 2 2 2 U k ł a d t e m a t y k i Р. А. E . 1 6 9 , 1 7 0 — zagadnień P. A. E. 167—169 VI 2 3 4 , 3 6 5 , 4 4 9 -- w wierzeniach 2 3 3 — z gliny 2 3 4 — z pręcia w i e r z b o w e g o 2 3 4 U l o w e mieszkania okrągłe 4 1 0 Umeblowanie izby góralskiej 4 2 1 Uprawa roli 3 6 — zbóż 1 0 5 U p r z ą ż k o ń s k a ЗЯ U r u h e r e — mąka k u k u r y d z . 1 2 3 U r y n a końska 2 1 9 — w leczrt. 2 1 0 Urządzenie izby włościańskiej 4 1 8 . 424 - — małomiasteczkowej 4 2 2 Ustrój m a c i e r z y s t y 10, 1 1 — n.atrvlmeaniv 2 3 - rodowy 3 4 6 — - społeczny Holentotów 5 1 Uzda 4 1 .4 2 , 4 5 Uździeiiica 2 3 1 V V a n e n 46 niedźwiedź 374 V a n h a m i es* Voblecka 360 Volk. Vilks (wilk) 379 �755 W • W s z y t k i , p . c z a p k a 265 W u l k a n YV w i e r z e n i a c h 2 5 0 W u u t , relig. szamanist. 46 Wyciąg z protokółu X X I I I W a l n e g o W a l ) ż y w y 244 W a b i k 244 W a l h a l l a 46 W a ł o c z e k ( p r z y sieci) 230 W a r s z t a t t k a c k i 424, 4 4 0 Wartości piast, sztuki l u d . polskiej 332, 334 W a s ą g 231 W a t k a ( p r z y sieci) 230 W ą ż — o d g a n i a n i e 233 — stary 248, 264, 275 Wdowa, wdowiec H o t e n l . 58 Wesele 306 W ę d z i d ł o dTCw.ii. 4 1 , 4 0 , 8 8 — kościane 4 1 , 49, 88 — m e t a l o w e 4 1 , 49, 88 W i a n k i świętojańskie 303 W i a t r ó w k a (broń) 411 W i e l k a n o c . P o n i e d z i a ł e k 269 5 3 9 Wiersza 420 W i e r z e n i a 545 W i e r z e n i a r e l i g . 314 W i e ś c h o r w a c k a 364 — rozrzucona 361 — zbita 364 W i e s z c z e n i e 274 Widły drewn. samorod. W i d o w i s k a 615 W i g . Z i e l . Ś w i ą t e k 264 424 W i jadło 418—421 W i o s k i Kościuszkowskie 536 W ł o k 230 W ł o s y podslrzyżone 232 W ł o ś c i a n i e k u l t u r y m ega l i t . 4 6 W ł ó c z e k 230 W o d a mętna 271 - - z d r o j o w a 234 W o j n y r e l i g . . m a b o m e l . 404 Wolność 285 W ó d k a d o t r u m n y 295 W ó ł h o d o w l a 3 8 . 45 p o ż y w i e n i e 55 — t r a n s p o r t 44, 54. 55 Wóz bojowy 39--44 — c i ę ż a r o w y 44 — czterokołowy 231 — w z w y c z a j u 269 W p ł y w y k u l t u r o w e 330 W r ó ż b y 545 W r z u c a n i e d z i e w c z ą t d o w o d y 295 W s p ó ł p r a c a w społ. p i e r w . 282 W s z y 62. 271 Z g r o m . P. T . L . 4 5 1 — 4 5 3 W y c i n a n k i 445 W y m i a n a żon 346 W y r o b y z g l i n y aso W y n a l a z k i m e c h a n i c z n e 1? W y r z u c a n i e odzieży c h o r e e o 59 W y s t a w y 367, 564 — s z t u k i l u d o w e j 335 477 Wyścigi 238 W y t w o r y k u l t u r o w e 17, 2 2 8 Wzrost p o b o r o w y c h 311 2 Z a b a w k a r s t w o l u d o w e 434 Z a b a w y d z i e c i h u t e n t o c k i c h 100 107, 110,111 — i g r v 218 Z a b r o d o c (przy sieci; 230 Z a b y t k i m e g a l i t . 411 Z a c h ó d 35 Z a c h ó d 35 Z a c i e r k a 273 Zaćmienie w z r o k u 233 Z a d a n i a Alla.su E t n o g r a f . 200. 201 .Zadanie:. — czary 276 Zaduszki 511 Z a g a d k i 206 Z a g a d n i e n i e A f r y k i 281 — c z a s u 155 Z a g r o d n i c y 323 Z a i m e k w j e z . h o t e n t . 67 Zając, zakaz j e d z e n i a 5 6 Z a k a z d o t y k a n i a kłączy przez dzieci 54 — d r a p a n i a się 5 6 Z a k a z y b a r t n i c z e 379 — w y r a z o w e 378 Zaklęcia magiczne 266 Z a k o n teuloński 402 Zapaska 359 Z a p u s t 242, 538 Z a r ę c z y n y H o t e n l . 126 Zarzynać — w y r a z zakaz. 378 Z a w o d z e n i e 295 Z b i e r a c t w o 2 1 1 , 313. 329, 434 Z b i o r y e t n o g r a f i c z n e 4 3 2 . 434 — r y b a c k i e 433 — ryżu 406 48" �756 Z b o ż e . ' i l l , .424 Z d o b y w a n i e głów l u d z k i c h Z e m s t a k r w a w a 340 Z e s p o ł y luźne 24, 2 6 • o r g a n i c z n e 23, 24 112 p r a k t y k k u l t o w y c h i m a g i c z n . 23 Zeus — 'pater u G r e k ó w 45 Z i e l a r k a 240 Ziele o d pożaru 203 Z i e l o n e Święta 540 Z i e m n i a k i 311 Zioła l e k a r s k i e 240 Z i u p. Ojciec N i e b i o s 45 Z i z i a n a A q u a t i c n p. d z i k i ryż 405, 406. 407 Z j a d a n i e mięsa k o z y w z w y c z . H o ­ t e n t o t ó w 5 8 , 59 Z j a w i s k o m o d y 21 Z n a c h o r z y 240* Z n a k i wyraź, i n t o n a c j e w icz. h o t e n t o c k i m 69 Z n a k o w a n i e z j a w i s k 1 9 0 , 191 Z n o s e k , z n i o s e k 247 Z rab 272 Związek muzeów w Polsce Z w i ą z k i f u n k c j o n a l n e 227 433 Zwierzęta d o m o w e 329 Zwyczaje gospodarskie 541 • - holen.t. 58 • - i obrzędy 536 — p o g r z e b o w e 30, 33 — — m u r z y n ó w T o g o 374 - w i o s e n n e 539 • - zaręczynowe mongolskie Zvdel 339 126 г Żaba c h r o p o w a t a w w i e r z e n i a c h 229, 248, 2 5 3 Ż a r n a 2 7 0 , 4 4 9 , 163 Źar-ptica 207 Żmija w w i e r z e n i a c h Żołędzi* 321 Żółw 276 Żupan 241 Zycie seksualne Żyrafa 54 Z y t o 321 Ż y w i c a 110 Żywo tek 229 społ. p i e r w . 283 359, 3(4). 4 4 0 �* I N D E K S AUTORÓW, «LUD», TOM X X X V I I I A Al.i«yńczvk J a n Chrzciciel 3 7 1 A c h m e t z B a g d a d u 271 A l e k s a n d e r W i e l k i 247 Allison 392 A n d r c j e w A. M . 2 0 7 . 3 1 9 A n k e r m a r n H B . 9 , 2 4 . 25 2 0 1 , 2' Ansgarius 271 A n l o n i e w i e z W . 450. 451 453 A p a r i r i o l ' . D e 470. 475 A r e n s b c r g K o n r a d 390 A r k u s z e w s k i M . 462 A r n l z H . 37 A r s e n l e w W . K. 394 A r t v m i d o r a s 271 A.ssorodobraj N. 338 A u b r n 201 Tt B a c h m a n A. 217 B a c b o l ' e n 10, П . 15 B a l o g h L . 361 B a n a k 251 B a u d - B o v y I ) . 477 B a n o I . 361 Ba.rkechli M e h d i 475 R a s t i a r i A. 2 0 1 B a s z k i r ó w 351 B a l e s o n Grz. 3 9 3 B a t k o W . 661 B n t i m ( M o 354 B a u m a m i E 469 R a i i i n u n n I I 25 R e i c h 64 S*i Reals К Vii 4 e d n \ r , k lł V , f i I i l ! r f f i W 1 0 - ЧОО Bergson H !•> H c h i ń s k i B . 219 B i e g e l e i s e n I I . 217, 218 B i e l a w s k i T . 267 B i e l s k i M . 253, 273 Bies 339 B i t t n e r FI. 4 5 1 B ł a h y A. 357 B i a j d a Cz. 222 B l o w Sam. 86 B l u m c r w n a H. 335 Rłoiiski .1. 462 Boas F r . 356, 391 R o g a l y r e w P. G. 3 5 2 B o g o r a z W . G. 3 4 6 B o h o m olec k s . 264 B o i s C o r a d u 354 B-oehm F . 194, 2 0 2 BorbiTO V. 470 Rougainyille 27» B o v d W . С. 4 0 0 B r a i l o i m С. 4 7 5 B r a t a n i e B r . 363 B r e l l s c l m a e i d e r I I . Cl. 2 9 0 Rrcui! 30 B r e w I . O. 3 9 7 B r i n t o n D . 13, 15 B r k o u S. 4 7 6 В r o n i e z S. 4 5 1 . 4 5 7 B r o o k s 314 B r o o m F . R. 3 8 7 . 3 9 9 B r o w n A . R. 8 Brues A l . 400 B r u u h e s .1. 2 0 2 Bufrrieh D. W . 353 B u r a k F r . 4 5 1 , 457 B u l a n d a К. T . J . 2 8 . 2 1 4 . 2 2 2 . 3 6 7 451, 452 B u r e h e n a l E l . 478 B u t i i m w M . 3 5 1 , 354 B y r l e k J . 307 B y s t r o ń J . St.. 2 0 2 , 2 0 7 . 2 l f i . 2 1 8 , 2 2 1 , 336, 3 3 8 , 451 �758 С C a g l i o s t r o В. 2 7 1 C a n d e l a Р . В. 4 0 0 C a r d a n u s I I . 239, 271 C a r o s i e J . F, 289 C e z a n n e P. 334 Chałasiński J . ;13—338 C h a m b l i s C l i . E . 405 C h a p p i e E . O. 3 1 5 , 3 8 4 C h a t t o p u d h y a y p r . 470 C h c ł c h o w s k i 207 Chełmiński 462 Chclnik A. 215, 2 3 0 , 4 4 0 C h i l d e V . G. 385, 397 Chmielowski P, k s . 2 4 7 , 204, 266, 273 C h o d o w i e c k i 1). 2 6 7 Chodzidło Т. 470 C h w i s t e k L , 285 Chybiński A. 241 618 C i e n n i a k J . 615 C i n c j u s W . ,1. 353 Ciołek G. 451 252, 253, Ciszewski Sl, 210, 2 1 1 , 219, 220 C l a r k G r a h . 397 C l a r k W . E . 399 C o n g h e y J . ,1. 4 0 0 C o o n C. S. 3 8 4 , 3 9 4 , 3 9 9 C o o p e r C o l . 391 C o o p e r H . 129 C o r s o П. 4 7 0 C o w d r y К W . 400 Сохе W . 289 C r a z i u s 239 C r e s c e n t ™ P. 2 3 3 , 2 3 4 , 2 3 7 , 2 4 0 244 245, 262 Cygański 245 Czaplicka M. 2 1 1 - 2 1 2 C z a : n i o c k i А. p . D o ł ę g a C h o d a k o w s k i 218, 219 C z a r n o w s k i St. 2 1 5 . 3 3 8 Cza*z.nicka Z. 451 C z e h o k s a r o w N . N . 3 5 1 . 3 5 3 , Л54 C z e k a l s k i ,1. 192, 202 C z e k n n o w s i k i ,T. 150. 2 0 2 , 2 1 0 . 2 1 1 — 214, 2 2 0 — 2 2 4 , 313, 319,'32оГ 3 6 1 . 4 5 1 . 452 C z e r n y A n n a 462 П D a n i l o w i e z I g t i . 263 D a r w i n K . 10 D a v i s A. 392, 396 Dćgh L . 361 D e k o w - s k l J . 451 D e m b i ń s k a J . 407, 412, 415 D e i g n a m H , G. 4 1 2 , 4 1 3 D c L i m a t T . 4 5 1 , 459, 460 Derezviiski M . 462 Ile T e r r a 623 De Тогта H e l m u t 623 D i d e r o t 278 Dioskonides 233 D o b r o w o l s k a A. 219, 451 D o b r o w o l s k i K. 2 2 1 , 2 2 2 , 2 2 5 , 4 5 7 D o b r o w o l s k i T . 3 3 1 , 440 D o b r o v i t s A. 361 D o b z h a n s k i T . 400 D o k e 64 D o l a r d J. 392 D o m a n i e w s k a Z. 4 5 1 , 157 D r a p e r G, 4 0 0 D u n n h. C . 1 0 0 D u p e r t u is С. W . 4 0 0 D u r k h e i m 336 D y k W a l t e r 394 h y i i o w s k i W . 215 D y r e n k o w a 355 D ż a k a r d ż a n o w .Jus. .347 E E b e r h a r d W . 43 E d m o n t 158 E h r e n k r e u t z Ce.z. 2 1 8 E h r m a n n T h . E r . 292 E m b r ć r J . 394, 3 9 5 , 397 E n a j a r y i - H a a v - i o E. 381 E n g e l s F . 10, I I , 2 1 3 , 3 4 6 E r i c h W . 11, 3 8 1 E r i x o n E. 202 E s t r e i c h e r „SI. 2 8 6 E s t r e i c h e r Z. 213 E t i o p c z y k P. 3 7 0 E w a n s - P r i l c h a r d E. E. 392 F F a l e j e w a W . 349 F a l k o w s k i J . 217, 329 F e s l H o w . 394 F e d e r o w s k i M . 206, 219 F e k e t e St. 3 5 7 , 358 F i e l d H , 389, 3 9 9 �759 F i r l h R. 3 9 3 F i s c h e r A. 202, 2 1 6 — 2 2 0 , 477 Fischer W . 4 5 1 , 614 F l e u r e H . S. 4 8 0 F l i z a k Sek, 4 5 1 , 460, 461 FJoriarnowa H . 237 F o c i l l w n H - 614 F o r d Cl. Sl. 394 F o r r e r 46, 47, 4 9 F o x N 20S 289, 452, F r a n k o w s k a M . 147, +61 F r a n k o w s k i E . 202, 215, 217, 4 5 2 , 4 6 1 , 615 F r a z e r J . 15, 2 7 7 , 2 7 9 , 2 8 3 1 - r e d e r i k P. H o l . 68 F r e n k l o w a G. 4 5 1 Frings 201 F r o h e n i u s E. 24, 202, 243 F u n d a m e n t S. 4 5 1 (i Gabus J . 464, 465, 469 Gafłe.rberger E. W . 351 G a j c k J . 154, 202. 216. 223, 226, 2 8 9 , ,319, 3 2 1 , 3 2 9 , 3 4 0 , 3 4 1 , 4 5 1 . 4 5 2 , 459, 4 6 0 G n j k o w a O. 4 5 1 G a r d n e r R. 3 9 6 G a t e s R. 4 0 0 G a u g u i n 278 G a v a d a s 129 G a v a z z i M i l . 26, 318. 3 6 1 , 303. 366 G a w e ł e k F,r, 2 1 5 , 2 1 6 G a u l e ,1. 386 G e i g e r P. 1 5 1 , 1 5 5 , 1 8 7 , 1 9 8 . 2 0 2 , 4 6 8 . 469 Geisler W . 202, 326 G c i s l O. 3 9 8 G e n n c p A . 158, 2 0 2 , 4 7 1 , 4 7 6 G e r g e l y P. 3 6 2 Gessncr K. 240 G i l Jer A . 2 1 2 G i l J r r o J i ,J. 1 6 , 1 5 8 . 2 0 3 G i l l i n - I . 2 7 7 . 3 9 0 . 3 9 1 . 3 9 4 . 407 G l a p a A. 451 G l o g e r Z. 215. 218 Gh.kmurm 341 Gluziński 257 Gładysz M . 217, 440. 451 G ł a d y s z o w a М- 4 5 1 G o l d f r a n k Е, 396 G o ł ę b i o w s k i Ł. 2 3 8 , 2 6 5 Gołębiowski Т. 338 G ó n y e y 8. 3 6 3 G o r a s e b M . 131 G o r o r G. 3 9 3 G o o d f e l l o w D. M . 336, 337 G o r k i j M . 348, 352 Gollschalk 392 G r a b o w s k i T. 451 G r a e b n c r F. 9, 2 4 , 203 2 2 3 Greiiiieh W . W . 400 ' G r o s s F , 214, 277 G u m p l o w i c z L . 403 Gurida B . 361 302 G u r w i c z f. S . 3 5 0 G w a g n i n A l . ^36 H H a a r i o M, 377 Haeouet B. 290 H a i m e n d o r f Ctir. v o n 222 H a k u l J n e u L . 377 H a l l m n L. 374, 377, 453, 459, 460, 478, 613, 618 H a l l o w i A . ,T. 3 9 2 l l a l s o n e n S. 3 7 7 , 3 7 8 Han-Yj-Fcng 476 H a m b t v W . 394 H a r m a ' i n z H . 203 I t a s s r i r k R. I i . 3 9 6 Hastings 2r> H a s s m g e r 469 Haułala J u o k o 3 7 7 — 3 8 0 , 390 H a u r J . K . 233, 234, 2 3 7 . 240 241 216, 247, 2 5 1 , 253, 257, 263, 2 6 8 H a w t h o r n I I . R. 3 9 6 H e a l l i Cl. 400 H e j n o t i W . 451 H e i m R. 2 0 3 H e n c k e n H . 398 Henry W E 396 H e r m i n s С 397 Hermes firri 1(1 ł<> 13 H e r o d o t 50, 350 H e r s k o w i ' t s ' M . S. 3 5 1 , 3 9 6 . 4 7 9 H e r z o g 85 Heickel 360 H n i i d T v k N . 68 d ' H e r h e l e t В. 371 I l i l v b e n F r a n k 623 H i m m e l h e b e r 465 Hirschbci-g 25 �760 H i r l H . 37 H o d e l F r . 465 H o e b e l E . A. 393 Hołf Bog. 299—308 H o f f m a n n - K r a y c r 4 6 8 , 4ffil H o l b e i n H . 235 H o n i g s h e i m 11 H o o t o i n E . A. 3 9 0 H o r n b o s l l 85 H o r n j g A n l . 231 Iloulon F Л 398 4(10 Hovels w ' W 398 H e w i t t 277 ' rU.l, 497 7 , - ± ,,,,, mer Z. •>№ J J a b e r g K, 158, 2 0 3 J a k o b s 3 9 0 . 391 .Ta k i m o w P. W . 3 5 1 J a n i k o w s k i L. 211 J a i m s z k i e w i c z A. 212 J a r o r h A, 3 5 5 Jaskólski Т. L. 238 Jastrzębski О. 440 J a w o r c z a k F . 451 J e m i i r i " s 398 Tenks Л V 394 loebelsoo 346 In boson \ l "vo I : I J u d 158 .Tungbauer r':' K a m o c k i J . 451 K a r d i n e r A b r . 354, 394 Karłowicz J , 2 1 1 , 217, 247, 2 8 5 , ^ 5 6 . 305 K a u t m a i m H . E. 465 Keesink F. M . 396 K e i t h A r t . 399 K e n n e d y R 395 K e u p r u l i a n o w a B. 2 1 8 Kędzierski 297 Kętrzyński W 339 Kevser К 203 Kiclesiński K. W . 242 K i l i a F r . 127 1 2 8 K i d d e r 398 " К i ni h i II 4 T Kirk 344' ' K i ś l a k o w M . А, 3 5 1 K l a t e c k i J . 219 K l i m a s z e w s k a J . 2 1 7 . 4 5 1 . 458 K l i m e k St. 150, 213, 214 K l i n g e r W . 2 2 1 . 453 K l o n o w i c z . S. 2 6 3 K l u c k h o r n C, 3 8 3 , 3 9 3 . 3 9 5 , 3 9 7 K l u k 15. 2 5 7 K o c h o l W, 356 K o e n i g s w a l d 387 K o l n g o W . 451 K o l b e r g O. 206, 2 1 5 , 2 1 4 , 248, 2 5 5 , 2 7 0 , 2 7 6 , 2119—308 Koliński M . 213 K o n f u c j u s z 3 7 1 , 373 K o p e ć Z. 2 6 9 K o p e r n i c k i Iz. 3 0 1 . 304 K o p p e r s W . 2 5 , 37 Кога-Ijyi К 249'>64 451 4 6 ' ' Korotyński I 199' Kosack H . P.'203 K o s t r z c w s k i J 314 314 319 Koswen V ()' T s t ' 4 ' ' ; w G. 203 V Isaezenko A l . 358 I s i d o r u s 216 L K i i l i i l a F 4л 1 К wie? W l 119 К wVlc^vl I i ^ t [,ilb\ к о « а s k i T1. ' och j К K a c z a n o w s k a M . 217 Kadłubek W , 238. 247 K a a a n G. 3 3 6 K a g a r o w 350 K a m i e ń s k a ja M . 3 4 9 lvo«a.le« sk. .11. Kovaeevióova-/iiHova K o v a c s L. К, 3 6 1 , Kozłowski L. 319 Krajewska J, 4ol Krasnucha h. \1. . Ы K r a t t e r F r , 289 ЛоЬ, .to/ �761 K r a w c ó w M . .7. 3 1 8 K r c m e r y SI. 357 K r e t s c h m e r 4 7 , 4 8 , 381) K r i c k e b e r g 25 K r o i i b e r A. L , 390, 3 9 1 , 393 K r o g m a i ) W . M . 398 K r o h n s K. i J . 479 Królikowski О. 80 K r o p o t k m P. 282 K r u p s k i J . 243 K r v c z v n s k i S 453 K r z y s z t o f , a l c h e m i k 247 K r z y w i c k i L . 210, 213, 2 1 1 , 2 2 1 , 222, 330 338 K r z y ż a n o w s k i J . 206, 218. 336, 453 K u b a r y J . 2 1 1 , 453 K u l a W . 338 K u r a s z k i e w i c z W . 319 K u s z n e r P. ,7. 2 0 3 . 3 5 2 K u l T z e b i a i i k a A . 2 1 6 . 3 3 9 . 4 5 1 . 153, 457, 459 K w i a t k o w s k a M . 451 K y r i a k i d l s St. 476 L La Ftuge O k 396 1-я u g i n a n i ! 4 3 9 T.ao-'IVlie 373 L a r s o n 387 L a u f e r s k i A. 3 2 2 - 32 1 T . e b e d i e w a M . ,7. 3 0 0 L e f e c r e 11. 3 6 7 , 3 6 8 L e G r o s 391.1 L e h m a n n О. 615 l . c b r I 18 I , o r a m С. F . 3 9 6 L o w i e A. H . 391 L u w i e Rob. 391 L e w e l l i n К. M . 3 9 3 L l o y d S. 3 9 8 Luaossv E 362 L u k n i n M . ,457 Lundberg H . 623 L u t e r M . 273, 275 L i i d l k e G. 2 0 3 Ł Łabęcki I I . 260 M Maarsc.halkerverd P. 3 0 8 M a c i a g o w s k i W . 269 M a e k e ns e n 2 0 3 Mac C u r d v 398 M a c Gi-egor 3 9 6 Mc. G o w n Т. I X 399 M c . L e i i m m 15 M c . [ h v r a i t h T . F. 396 M a g e l M . 4 76 M a g i e r a W . k s . 461 M a i e r J . 469 M e h i g a r d L . F . 5 4 , 55 Mak W . 328 ! j ! M a l e w s k a Z . 3 2 5 , 3 5 5 . 3 0 0 . 4 5 1 . 159 M a l i c k i L , 4 4 0 . 4 4 3 . 444 МйМ-nnwsbi B r . 3 - 8 . 2 1 0 . 2 1 1 — 2 1 3 , Lehr-Spławiński T. 203, 3 1 8 — 3 2 0 . 3 5 3 L e i g h l n n TV 3 9 3 L e i n b o c k F. 203 L e n e e w i c z St. 320 I-с n i l i \\T. 28(5 Lcopolita .1, 2 7 3 . 2 7 5 L e r o i - G o u r b a u s A. 4 7 9 b e s s a W . Л. 4 0 0 • L e ś n i e w s k i P. l ' , 2 3 0 [.rszczvcki S. 2 0 3 Lewin M . 3 5 1 , 354 L e w i s .Tul. 3 9 9 L e w i s О. 3 9 6 277—288, 336, 337. 343, 344. 384, 395, 396, 4 5 3 M a l i n o w s k a V, 280 -285 M a f t c k i 203 M a n a v y П. .1. 3 9 8 M a , ш m e n .1. 2 0 3 M a i i s i k k a V . .Г. 6 6 5 M a n n j ń r w i c z J 2 1 1 '>'V5 l i t ±y> M a r a n i G. M . 3 9 9 " ' ' " M a r c i n i. U r z ę d o w a 2 6 2 M a r i a n s A. 2 0 3 , 3 7 4 , 3 7 5 . 1 7 2 , 4 7 8 , 616 ' M a r r i o l . A). 391 M u r o ! К. 361 M a n - N. J . 358 M a r k i n R. E . 2 1 M a r k i n P. S. 3 9 7 L i c h t e n b o r g .Т. M 3 5 2 Ligęza J . 440. 451 L i n Ion i i . 354, 3 9 2 , 393. 396 L o c k e Al. 396 M a v \ K . 10 11 3 3 6 M a t l a k o w s k i W . 215 M a u r i z i o A. 214, 405 Mayeroya-Giinlerowa 357 ' } '! ! j i �762 Meat M . 393, 395 M e d w e c k i W . 451 M e e r t e n s P. J . 4 7 0 M e i u h o f C. 5 4 , 5 5 , 113 M e l i e h e r c i k A, 3 5 0 , 357, 471 M e u d o l T. 301 Me.iig-Tsche 372 M e n l i K. 468 M e r c k d r 347 MeriLle F d u 247 W i a r t e i n "j 357 Mielcerski W 2 0 4 <>18 Michna E Mikłucha-Makłaj Olderoge D. A. 351 O H e a i i u P. 3 5 6 O ple г M . 393, 395 Optolowicz J . 451 O r t u taу G 3 6 2 O r ł e g a y C,'. 2 2 Orygcnes (Adamanlionos) O s i i m a n A l i s b a c h 475 O s s o w s k i A. 4 5 1 O s s o w s k i St. 3 3 8 Owidiusz 3 305 P 2 1 1 , 345, 351 Milewski T . 2 1 4 , 3 8 1 , 4 5 1 , 1 5 3 M i n e r H . 394 Miu-ch ks. 368. 3 7 1 , 372 M i r e k F r . k s . 405 M o l n a r ,T. 3 6 2 M o r g a n , 5, 10, I I . 15, 2 2 4 . 3 4 6 Movlu.s I I . 308 M o s z v i i s k i К, 150. 168. 2 0 3 , 2 0 4 , 206, 210, 2 1 6 , 2 2 0 — 2 2 5 . 236. 244. 272, 314, Л18—324, 452, 453, 457, 618 M o s e r ,1. 298 M o r d o e k G. P. 3 9 1 . 3 9 2 , 3 9 5 M i i h l r n a n W . 8. 3 6 6 M u l l e r 201 M y d l a r s k i ,T. 1 5 0 K a s z A, 3 4 1 . 3 4 2 N a w r o c k i S. 4 5 1 Nelson H. 201 N e w m a n S. S. 3 9 2 N i c d e r l e L , 6IJ3 N i t s c h K. 10, 150. 203. 204. 220 N i r v i П. E. 3 7 8 N o g m o w Sz. 3 4 9 N o e l О. Г г . T . J . 3 7 2 Nordenskióld 25 N o r w i d C. 3 3 5 N o s e k S t . 3 1 4 . 4 5 1 , 157, 4 6 0 Nowicka-Gajzlerowa 451 Nowicki M . E. 451 O b r e b s k i ,1. 2 0 4 , 2 2 3 , 3 3 6 , 3 3 7 O c i e p k a T. 254, 276 O k l a d n i k o f A. P. 399 P a l o t a v G. 3 3 6 P a p i e r k o w s k i S. 3 6 5 P a p r o c k i 15. 2 3 8 , 2 5 0 , 2 5 6 , 2 5 7 P a r a c e l s u s 274 PaLS.sarge Z . 5 P e a i e J . C. 4 7 6 Pełka M . 269 Perls I I . 217 P c s l e r W . 1 6 , 147, 150. 1 5 1 , 153, 194, 204 Peirckert 327 Ре. у г о н у 3 1 P h ' i l a c M p h u s E g i p c . 271 P i a s e c k i Z. 218 P i e k a r s k i Ы. 212 P i s z c z i e r o w a M . E . 351 P i e t k i e w i c z K. 451 Pictet A. 26 Piczeta W , J . 353 P i f i o ń St 4 5 8 Piłsudski' B r . 212 P i s k o r s k a H . 452 Pisz W ' W Pił Vwcr , ™ , , ! | >n U S J71 oVu e," ', 'v' I 7 n Г , 0 4 . lft9 V," Pol W i u c 306 Polakiewicz M . 432, 4 5 1 . 462 P o l g a r w ó d z C y g a n ó w p o l s k . 263 P o l i y k a ,1. 207 P o l m i e c A. 3 5 6 , 3 5 7 P o n i a t o w s k i St. 28, 2 0 4 , 2 1 1 , 216, 2 2 1 , 223, 452 P o p i e l L . 217 Popiołek I . . 457 P o p ó w A. .1. 3 5 3 Polechin J. j . 343—315 �ii 763 Potken J . 370 P o t r a t z 38, 42, 43 Р о л у Л е т т а к с г H . 397 Prazak V. 356 P r o p p W . ,1. 352 P r o u d h o n 10 Priifferowa M, p. 230, 464 Przyjems-ki F . 451 P u s z e t L . 217 P u s z k i n A. 349 Znamierowska It R a b i n o w i e * M . 204 Ragic. A . 364 Ragin T . 395 Radliń-sU I. 212 R a d o m s k i 13. 4 5 1 R a i n c y F r . 398 R a t z c i F r . 13, 1 4 , 1 6 , 17, 2 4 , 204 R e d f i c l d R o b . 394 Remfuss « . 217. 3 3 1 , 340, 342, 4 3 1 , 451, 453, 458 R c i t e r P, 3 9 7 R e l j k o w i c J . 365 Renie r J . 440 Rev M . 235 R e y e h m a n J . 357. 451 R i c h a r d s o n .1. 393 Rinczen 349 R i l l e r 11. 4 0 5 R i v i e r e G. H . 1 7 0 . 171 R i z z j 0 . M . T . -T. 3 7 1 R o b a k i d z e A . J . ,349 Robert W F. " i o i Rrnhprł4 F r a n i e i i m iV>i R o e i i i s k i i 1 I 354 K o h l e r ł ' W ' 9<t • « Rfthr F I V . о л Г " RonTnokńwn; V 4-я Rnsińsl i Г J a IWta+^ńetT; M i d Ч.Й -MO nTZЬV ЧОЙ ' l i , usseau H 333 K o z d z i e n s k i W 4 0 . , 9 , 1Ы K o z w a d . m s k i J /0 l l y e h l n i s k i St. 3 3 6 . 338 S Sanguiiieto Dalia T o r r e Saussure F r . de 380 Savse M . W . 4 7 6 d e P. 3 6 8 Saxon G r a n i . 239 S c h e b e s t a P. k s . 12 Schiff F r , 400 S c h l e n g e r H . 155, 177, 178, 205 S c h m i d t W . 3 — 9 , 1 1 , 15, 1 9 , 2 5 , 2 8 — 30, 32, 35, 205, 225, 228, 365, 453, 468 Schneeberger A. 240 S c h r a d e r O, 26 S c h r o d e r O. 3 6 7 , 3 6 8 , 3 7 3 Schulien M . 368 Schwab H. 469 Scioano T . k s . 370 S e m b r z y c k i J . 339 Seweryn T . 229, 244, 331 -336,440, 451, 457, 458, 618 Shapiro L . 398, 400 S h e l d o n W . H . 389, 401 S h o o k 398 S i e m i r a d z k i J . 213 .Siergiejów \ L A. 3 5 1 Sieroszewski W П"> Simons L. 395 .Simonsuri 379, 380 S i m r o c k K. 275 Si r e n i u s p , S y r e n i u s z 3 6 0 -Skonówski Cz 4 0 4 Skuba 253 ' S k u r p s k i H . 339, 444 Smoleński 293 S m u l s S. 3 1 4 S o b i e s k i M . 462 Sollas 28 Speiser F. 468 S p e n c e r I I . 10. 277 Spengler H . 328 Snett J 3''5 S p e s z А ЗЙ7 Spier L ' 392 Spic-zvnski 240, 252, 273 S p v t k o w s k i J . 457, 458 .Starzyński F . 2 9 1 Stegger d a M o r i s 400 S t e i n b o r n d r 435 S l e i n m a m i A l f . 468 S l e i n m e l z R. 13, 14 S l e i n i t z W . 205 S t e l m a c h o w s k a В. 218, 4 5 1 . 462 S t e m p o w s k i St. 338 S t e v e n s S. S. 4 0 1 Stewart J , 3 9 1 , 395 S l o j a n o w s k i K. 452 S t o l a r s k i В. 269 Stoli 469 �764 S t o ł y h w o К. 4 5 1 . 4 5 7 S t o ł y h w o К. 3 6 1 , 4 5 1 , 452, 480 K l o p a R. 5 0 , 5 8 , 5 9 . 6 1 Stranska O r . 459 Stryjeńska Z. 286 S t u a r t H . 392 S t w o s z V i t 2.35, 2 6 5 Stvś W 309 311 313 Snboczu'wa M . 329, 451 Sulimit-ski T. 480 S u k e r l o w a K. 3 3 9 Svenson 360 S w a n t o n ' j . 3 9 1 . 4 0 1 , 403 S v r e n i u s z 233 SyireńsJci 2 6 2 S z a r f f e n b e r g e r M. 2 2 9 . 2 7 5 Szczepański 338 S z c z o t k a St, 89, 457 Szczurkiewicz 336 S z I n a g e l -R a d w a ń s k i 4 7 9 S z w e r n i e k i К. 212 S z y m o n Ojc. 230 S Ś l i w a Л. 3 3 9 Śmierniak K. 462 Ś w i e ż y ,7. 4 5 1 , 4 5 7 . 160 Ś w i e t e k J . 215 S w i l n i e w s k i S. 4 5 1 S i m e l k Л. 316 1 T a u b e n s c h l a g R. 2 8 7 T e m p e r K . 52, 58, 85. 87. 98 De T e r r a H e i m . 398. 399 T e t m a j e r W ł . 286 T h o m a s H e r b . Itti) T h u n i w a I d R. 8. 2 7 . 153 T o e p r n W . 339 T o ł s t o w S. P. 3 1 3 , 3 5 2 T o m a s z Św. 2 7 1 T o m n s o n I a u r a 39'! 496 Trcbliu M.'32S ' ' ' T r i f o n o w 319 T H " ' i n It O \ 471 TroTcka i-i V L 447 ' - r ż e n i e / \1 4 5 1 Г 8 ' l 'иск es VV R 401 Г w a n ' ' пч j 180 T w a r d o w s k i 276 T y l o r 15, 224, 283 T y m i e i i i e c k i K . 392 U U d z i e l a S. 2 1 5 , 3 0 4 U h l e n b e c k 46, 49 U l a n o w s k i R. 2 3 5 , 2 4 1 V V a e l a v i k Л. 357 V a i l l a n l J . 392 V a j k a i А. 361 V a n d a l 239 V a r a g n a c A. 205 Vastier 319 V e d d e r d r 52, 68, 98 V i d a l de la B l a n c h e 205 V i l l a r d de M o n n e r e t 367. 368 V l a s l a n B. 357 Voltaire 371 Y r i e s J a n d e 149. 2 0 5 W W a c ł a w z Oleska 206 Wackernngle I I . 469 W a k a r e l s k i C h r . 205 W a l l e r U . 4118 W a l i « ó r s k i A. 2 1 1 W a l l U St. 4 1 0 W a r n e r L . 397 W a w T z e n i e < ' k i M . 269 W ą s o w i e / T 4 2 5 З'^б W-isowicz-SoooekVu 451 Wdowi л Y S 346 * ' w ' . r z v m wicz 1 10О 4 5 1 4 5 7 W e f d e t i r e c l 499 ' W - I , d (V 16 ' W e i u l i o i d K. 327 W e i s s R. 1 5 1 . 155, 1 8 7 . 198. 2 0 2 , 2 0 5 , 468, 469 W e l h u a o .1. 361 W e a k e r G. 15 W e n z l ó w u a Z. 457 W e p n i k ó w n a W . 461 W e s e l o w s k i j A. N . 3 5 2 W c s 1 J . 304 W e Sie .1. 3 5 4 W e s t e r m a r c k 6 4 . 277 W h i l e 1 A 3 7 1 .484 3 9 6 �765 W h i t i n g J . 393 W i e n e r A. 4 0 0 W i e s n e r 38, 40, 42, 43 W i i - L z P. 4 0 5 W i s s L , (.1. 17 W i t k i e w i c z St. (ojciec) 286 W i t k i e w i c z St. I g n . u W i t k a c y ^ W o j c i e c h o w s k i Z'. 3 2 2 W ó j c i c k i К. 2 4 3 W o k . r o j F r , 309 W o l s k i Z. 2 9 9 W o z a c z y ń s k a M . 451 Wróblewski T. 461 W u r t z b a c h C. 2 9 1 W y r o b e k P. 4 5 1 >85 Z a l e w s k i B r . 212 Za m o r ó w s k i W . 4 5 6 Z b o r o w s k i J . 440 Z e l e n m Г). К 351 354 378 Z e i m e r F r . 397 Z i a r n k o J . 248, 249, 2 6 1 Zielonka Bonif iw Z i e m n o w i c z M . 45з" 4 5 7 Z i m n i e r m a n n 327 Z m o r s k i B, 206 Znamierowska-Prufierewa M , 336, 338, 340, 432, 437, 4 3 9 , 4 5 0 — 4 5 2 , 462 Z n a n i e c k i F . 336 Z w o l a k i e w i e z H . 4 5 1 , 4 5 9 . 46!) X Ż Xenofor. 238 Y Yang M . 394 Z Zabłocki J . 462 Z a k r z e w s k a M . 459 Ż d a n o w A. 343 Żeleriski-BOY 285 Żiguiew A. "M. 345 Żmigrodzki M , 218 Żuławski J . 285, 286 Żuławski Z. 285, 286 ŻYwirski M . 451 �I N D E K S E T N O - G E O G R A F I C Z N Y , «LUD», TOM X X X V I I I A A u s t r a l i a 285, 409 A u s t r a l c z y c y 29A u s t r i a 37 , 4 1 , 2 9 4 , 4 0 2 , 4 7 2 A z j a 3 6 . 148, 2 1 1 , 226. 272, 4 1 0 AbLsvnia 367—371 A b i s y ń c z y c y 371 A J j r i " M ć g e "30 A c h a i c z v c y 39 A c h e u l e e n " 32 A d a m i n a n 239 A d r i a t y k 364 A f g a n i s t a n 343 — Mniejsza 39—42 — Srodik. 39, 43, 351 A z t e k o w i e 402 A y u t h i a 415 Ii A f r y k a 2 4 , 6 2 , 86, 123, 2 1 6 , 2 4 7 , 284 A f r y k a cen.tr. 2 1 1 — poł.-zach. 52, 63. «6, 96. 344 — p i n . 272, 404 — wseh. 211 A i n o w i e 212 A l a s k a 387, 624 A l b u q u e r q u e 624 A l g o n k i n o w i e 466 A l o r 355 Ałtaj 36. 43 A m e r y k a 25, 213, 256, 386 — Płd. 284, 408, 465 — P M . 405 A m e r y k a n i e 381 Aniiara 413—415 Annanuici 413—415 A n d a m a ń s k i e w y s p y 239. 414 A n d r y c h ó w 296 ' A n g l i a 278, 413 Anglosaskie naród, A n g o l a 63 A n t y l l e 465, 472 Apasze 95 A r a b o w i e 44. 410 A r d e n n v 268 A r g e n t y n a 472 A r f k o r a 401 Asan 414 Asselar 368 \ssyria 350 L ' A u b r i A n d ei 31 2S2 B a c h o r z a 238 B a i s u n 388 B a l i 412 Balvanyosvaralia 361 Bałkany 40, 4 1 , 2 2 1 B a ł t o w i e 2 3 0 , 321) B a n g K o k 413, 414 B a n i u 52 B a s e n P i n t o 624 B a s k o w i e 360 Bazylea 466 Belgia 472 B e r n o S z w a j e . 450, 465, 477. 614 B e r i n g a cieśn. 465 B e s k i d y zach. 240 Biała 242, 2 9 6 Białobrzezie 418 B i a ł o g r ó d 363 B i a ł o r u ś 2 1 9 , 3 4 0 , 36(1 Białorusini 219 Bishop's Cap 622 B o h e m i p . C y g a n i e 263 B o j k i 442 Boiesławice 418 B o l k ó w 418 B o ż k ó w 418 B o n d e l s w a t s — szczep 86 Borax 624 B o r n e o 409 Bośnia 317, 364 B r a t y s ł a w a 156, 3 5 6 B r a z y l i a 472 �L 767 B r d ó w 255 B r e g e n z 291 B r e n n a 3(15, 3 0 7 B r i s t o l 212 B r y t a n i a W . 4 0 , 1 1 , 3 4 3 . 344 , 4 0 2 , 472 B r y t y j c z y c y 381 B r z e g n/O. 3 2 7 , 417 Brzesko 295 Budapeszt 471 Burgdorf 460 B u k o w i n a 295 B u ł g a r i a 3 1 7 3 8 6 17*> B u ł n a r z , 268' B u r l a c i 259 B u r m a 413, 414 Buszmeni 29, 50—54, 102, 1 2 4 , 1 4 7 B v t o m 413 B y t o m iacy 419 B y t o m s k a g r u p a 411 B y s t r z y c a 417 С Catania 250 Celebes 4 1 1 . 412 Celtowie 40, 41 C h a m i c i 50, 133 C h e ł m n i a c y 448 C h i n y '>7'2 3 9 7 3 9 9 95, 97—100. Dagestan 350 Da h o m e j 343 Dakota 401 D a m a p l . 5 1 , 0 3 , 120, 123, 1 3 1 , 133, 134 D a n i a 4 1 , 42, 472 D a u r o w i e 259 Dąbie 300 Desna 360 D n i e s t r 329 D o b r z y ń n / D r w c c a 453 D o l i n a B r o w n a 622 D u r a 290 Dravaszog 362 D u n a j 48 D u n i n ó w 417 Dzierżków 417 D z i e r ż o n i ó w 417 E E c u a d o r 622 E g i p c j a n i e 247 E g i p t 313. 478 E g la 250 E l a i n 238 414 C h i m v v c v ПО C h i p p e w a je S i o u x 4 0 7 C h o j n ó w 417 Chorwaci C h o r w n c i a " 359 C h w a r z v c e 417 C h y r ó w ' од*, Cienlice 417 Cieszyn 303 С K o L v n , t(V> E s k i p o w i e C a r i b u 2 1 3 . 165 Estonia 360 E t n a 250 E t r u s k o w i e 40, 48 Eurazja 43 E u r o p a 1 0 . 16. 3 2 , 3 5 , 3 6 , 10 148, 2 3 1 , 2 3 6 , 3 2 9 — pozaslowiań. 210. 215 zuch. 41 E u r o p e j c z y c y 52. 410 43 44 1 rli' !:,„fi? r (•!Z?»' Оля чая cif' Xli Л• „«-b 91- Czechosłowacja 166, 4 , 2 Czerkiesi 350 Cze.s, 2 9 4 Czcszewo 302 C z u d o w i e 2o8 C z u k c z e 3 4 6 . 347 Fidżi 396 F i l a d e l f i a 13 F i n l a n d i a 11, 42. 236, 272, 360, 372, 381, 478 F i n o w i e 272 F e r g a n d o l i n a 346, 348 Floryda 622 F o l s o n i 622 F r a n c j a 16. 1 4 7 , 2 1 5 . 2 6 3 . 2 9 3 . 3 8 6 413, 464 F r o i d e v i l l e 466. 408 F r y b u r g 366, 466, 468 �768 с. G a b i s SO, 9 8 Galia 40 St. G a l l e n 4 0 0 G a l i c j a 287, 2 8 9 — 2 9 1 , 294 G e n e w a 4 5 0 , 165 G e r m a n i e 4 1 , 45, 49 Gilacv 212 Giżycko 445 G n i e z n o 341 G o b a b i s 122 127 Górale 294 — M e s k i d o w i 305 — K a r p a c c y 217 - Podhalańscy 441 - Rabczańscy 440. 449 - - Sądeccy 441 Slascv 440, 449 --• Ż y w i e c c y 2 5 4 , 4 4 1 G o r v Skaliste 623 Grecja 472 G r e c y 3, 39, 40. 268. 3 4 9 Grenlandia 250 G r u p y e t n i e z . ś l ą s k i e 1 4 0 , 111 G r u z i n i 319 G r z y m k o w i e e 212 G u a t e m a l a 398 G y p s u m 624 П H a l i c z 296 Н а п а с у 294 H e i r a c h a l > i s 86 Н е т е г о 5 0 , 123 H e t v c i 39 ' H i n d u k u s z 36 H i n d u s i 410 H i s z p a n i a 215 H o l a n d i a 1 4 7 , 4 1 3 , 115. 4 7 2 H o p i 395 H o t e n t o c i 5 0 , 5 3 , 6(>, 7 1 , 8 6 , 8 7 . 93 96—102. 130—134 H u c u l i +42 Huculszczyzna 446 H u s ó w 309, 3 1 0 , 313 H u s o w i a n i e 312 I n d i e 4 0 , 2 5 0 , 3 4 3 , 4ft5 — hiszpańskie 239 I n d i a n i e 283, 406, 407 - • płd. a m e r y k . 213, 3 9 ! — m e k s y k a ń s c y 287 — płd.-wsch. Stan. Z j e d n . 391 — r e z e r w a t ó w Stan. Z j e d n . 287 I n d o a r i o w i e 45 l u d o c h i n y 222, 414, 472 I n d o e u r o p e j c z y c y 3 5 — 4 4 , 49, 320, 307 l n d o f i e r m a n i e 37 I n d o n e z j a 24, 4 0 9 412 I n d o n e z y j c z y c y 410, 412, 413 Innsbru.k 291 I p u t a k 387 Irak 386 I r a n 348 , 3 9 9 , 4 7 2 Irańskie płwzgórze I r o k e z i 401 Islandia 250, 396 I s t e b n a 305, 307 I t a l i a 40 — p i n . 4 1 , 152 J J a c k o w i e Jabł. 4 4 0 J a d r a n p. A d r i a t y k 364 J a k u c i 212 J a m b a 394 J a n g - i s e 111 Janów p, katoyyicki 254, 276 — p. l u b . 295 J a u s h o r k 271 Jao men plem. 411 Japonia 478 Japończycy 395, 397 J a w a 387 , 3 9 9 , 4 1 2 J a w a j c z y k 409 J a w o r 417 Jcnisejska gub. 259 J e l e n i a Góra p o w . 327, 417 Jugosławia 4 7 1 , 478 J a k u g i r z y 347 J u k a t a n '394 J u t l a n d i a 36, 41 К I I b e r y j s k i półw, l l l i r y j c z y c y 41 215 389 K a l a h a r i 52 Kalisz 232 Kalotaszeg 361 �7G9 Kambodża 4 1 3 , 115 L e m n o s 18 L e m u e l 259 L e s i a c y 242 Leśna 62 K a m c z a d a l i -212 K a m i n a l j u y n 393 K a m i e n n a ( l o r a 417 K a ń c z u g a 296 K a r k o n o s z e 300 K a r p a c z -117 K a r p a t y 208 K n r t l i 350 Kasina Wielka Kaszubi iiM Katowice Кчпкяу 235 yoch ww>h 1 4 8 VH1 443 4*' 0 7 0 JO Khmer414 Kiowi L e w e k , Len.i 270 L i n d e n m e i e r 624 L i b a n 472 Vi'."," -441 sVct'nr, К uezbork 1 V>H к oi/L JIV " 1 е г п о Kum.unzo daa и 1ш. 5 4 1 Копцо l ! o I . _ 4 , J Kona H M i i i 39,, horana u d o4 Korea 343 Koriacy 31/ Korolal 4 1 , Korczyn _ K o z a c y o r e n b . 31 o Koźmin 300 Ko/uchow 4 1 , K r a i n a \ \ i e l k .Tez. o t K r a k ó w 220, 2 5 3 . 278, 2 9 0 , 299, 303, 319 n K r a k o w i a c y 4 4 1 , 449 K m sn o 2 0 8 K r k w y s p a 364 K.iaż W i e l k i 333 K u j a w y 238, 253, 462 K u j a w i a c y 448 K u r p i e 446, 448 K w a k i u t l e 394 L i d z b a r k w a r m . 445 L i g n i c a 417 Liptów 359 L i t w a 219, 360, 402 L o n d v n 211 Lubań 417 L u b i n 417 L u b i a n a 290 L u b l i n 2 9 6 , 2 9 9 , 3 5 3 , 113, 4 4 6 L u b l i n i a c y 412 Lubelszczyzna 320. 321 L u b e l s k i e w o j . 320. 321 Lublininc.ka grupa 441 Luihuszanie 448 L w ó w 290 L w ó w e k 417 L Łańcut p o w . 313 L a c k 254 Ł e m k i 442 L o m n a 296 Ł o m ż a 448 Ł u ż y c z a n i e 95, 220 M Macedonia Małopolanie Mandżuria 272 M a ń c e 417 St. L a w r . w e L ą d e k 417 wyspa Lud. Т. X X X V I I I 396 Marchia Brandenburg. M a r i a n k a 358 M a r o k к o 388 M a y a I n d . 3 9 1 . 100 M a z o w s z e 442 L a c h y Sad. 449 L a k e K v a s s i 63 — Xvassi 63 Lao-Thai 413—415 L a p o n i a 472 398 410 4 4 1 , 447 Matoruś 318 M a n e g r o n i 259 Maori L 317 M u i a j s k i p ó t w . 413 Malajów ie p r o t o i d e u t e r o 239 — P r u s k i e 339 M a z o w s z a n i e 448 M a z u r z y 4 4 2 , 51S — z Prus Książ. 448 49 �770 M e d y k a 2 4 2 , 24:1 M e k l e m b u r g i a 299 M e k s y k 286, 2 8 7 , 3 8 8 . 472 M e l a n e s i a 24, 2 1 1 , 4 0 9 M f t l a n M r V l c s v c v 288 M e l h u r n e 622 " M e n o i m m 406 Międzyrzecz 417 M i k r o n e z j a 211 M i n n e s o t a ,'188 3 9 0 4 0 7 6 2 2 M i n t r r e l i a 350 M i l a n o w i e '19 15 VUvm.rv 445 ' --m Moclie \m Mn.etu.rAs 4(17 \ n> 3(Tfi O v o r r1 M i w m ,• o' 2 3e6 * M o r z e B a ł t y c k i e 4 1 , 42 - - M e d v t e r a f i s k i e 251 - • Kaspijskie 30 M o s k w a 4 4 , 148 M u i i - K h m e r 115 M o i l I n d v 4 1 3 , 114 Monsłieres 3 1 , 32' M s z a n a D o l n a 400 M s z c z o n ó w 212 M u " e u 'S3 M u r z y n i 399 4 B a n i u 288 - S u d a ó s c Y 93 Myślenice 300 M y s ł a k ó w 269 Obszar d a k o rumuński Oceania 211 Odra 326 - 3 2 8 Obława. Oława 239 Oka 360 O k a h a n d i a 68, 71 O ł a w a 326, 327 O l e z o w i e 259 Oleśnica 327 O l k u s k i e 254 O l s z t y n 445 Opatkowic.c 269 Одан-ZYiiskie 4 1 1 0>ole"'!41 o ń o b u i e 117 119 O 459 ' Orawhńi' Ого-/ U l -Jvt Orokowi,. ")50 X N a d w o r n a 290 N a d b a ł t y c k i e k r a j e 149 Naga szczep 1 6 5 ' N o m a p l . 133 N a m i h o b s z . ste]>. 5 2 95 N a m y s ł ó w 417 Na:roYm> 417 N e a n d e r l a l o i d z i 388 Nebnvsca 386 N e t r d o w i e ''54 Vecrvci 1 1 1 ' Neucli-Hel 293 — k r a j 10, 16, 4 5 , 4 6 , 1 4 7 , 14У, 2 9 3 — n a r ó d 213, 293, 294. 430 — p h i . 4 1 , 43 — środk. 36 — z n e h . 4 1 , 43 N i e m c z a 417 N i l m r a 415 N i d z i c a 145 Nigeria 343 N i i u s 251 N i t r a 358. 359 N o r w e g i a 236 IIIR /no У N g o 414 N i e m c y galie. 387 622 OseK-i," 350 Ostrów w Czechach Ostróda 445 O x l ' o r d 212 343 I P a c y f i k 2«4 P a i r u o u - P a i r 31 Pala 1 1 w v s p y 211 P a l e s t y n a 343 P a m i r 352 Pasiek 445 P a u l i n u m 417 P e i a s g o w i e 48 P e r m i a 236 1 270 15 �771 Permiakowie 230, 268 P e r s j a 19, 3 8 . 4 0 P i g m e j e 12, 3 0 . 3 3 Plemiona afryk.. ameryk., o c e a n , 40+ Płock 4 4 8 P o d b e r e ż c e 309, 312 P o d h a l e 446 P o d h a l a n i e 449 P o d u ś e s t r z e 18, 3 1 8 P o d l a s i a c y 447 P o d o l a i i i e 442 P o d o l e 329, 330. 340 P o d k a r p a c i e 208 P o i n t H o p e 387 P o l a c y 210 213 19 P o l e s i e 219, 272, 340. 446 P o l e s z n c v 442 P o l i n e z j a 409 azjal., , J Polska 147. 119, 1Ó0, 1 9 9 , 2 0 7 , 2 1 2 . 215. 218, 285, 289, 3 1 1 . 3 4 1 . 355, 4 0 2 , 172 — z a c h . 4 1 , 42 P o l s k i l u d 206, 210 P o ł a m a n i e 220 P o m o r z e 520 Pomorzanie 442 P o n a p e \ w s p a 211 P o r ę b a S z k l a r s k a 417 P o r t u g a l i a 215 Powiśle 318 P o z n a ń 3 0 1 . 303. 341 P o Z / o l o *>"]'' Praoa czeska 300 P r i s t o w b n i e 313 P r o s z o w i c e Ofio Prusy4Y> PS7C7уйчкч p , " Pvzflrv po w 614 tU n m , " Р 441 Л 1 -">" 4 1 ГМ Rasa G r i m a l d i 31 — n o r d y c k a 37 — p i g m e j s k a 32 R e t o w i e 48 Riłn 394 R o d e z j a 344 Romańskie l u d y 230 R o s j a 2 0 8 , 212', 3 8 1 , — płd. 40, 42 — środk. 44 R u m u n i a 166 R u ś n i a c y 2 9 3 , 294 R u t h e n e n 293 R y n p o w . giżycki 445 R z e s z o w i a c v 442. 447. R z y m 369. 370 S a c h a l i n 352 Sal w i n rzeka II t S a m a g i r y 259 Samojed. Samelals, Suomalaisel, r o j e t 258 S a m b o r 296 S a n d o m i e r z 448 Sandia-Care 624 S a n d w i c h w y s p y 259 S a n t o k 341 Sarrćt 362 Sasi i u 358 S a w o j a 158 S c y t o w i e 318 S c b o i m 239 S w o i *>39 ЧеГшгГ'з9 S e r b i a 317 — — — b r u c h y c e f a l . 30 C r o - i n a g n o n 31 dolicbocefal. 30 h 1 v ли Shin h s h n r !Vu i "> s-' 4 R a c i b ó r z 300. 441 R a d o m 299 R a d y m n o 296 R a d z i e j ó w 218, R a p p e r . s w i l 445, 446 450 Rasa a u s t r a l o - n e a m l e r t 30 449 S sb К 102 ,i!;v t "V, Z?l : f• Sy- n- 17ii no' s i o u a n 4m0 c6 S Sioux lndia.nie.J96 S k a l i s t e G o r y 40o . S k a n d y n a w i a 3 6 . 4_.>, 149. 2 : 2 . . . 1 . Skandynawowie 2,2 S k a n d y n a w s k o - b a l t . kręg IW, Slavoma .164 5 o w a c j a 359, 360 S ł o w a c y 294 S ł o w i a n i e 213. 250. 294. 313, 3:S 320 49' �772 Słowianie a u s l r . 294 — płd. 2 0 8 , 294 Słowiańszczyzna 166, 2 1 0 , 2 1 9 — 2 2 1 Słowińc.y 438 Sługoeice 269 S o b ó t k a 417 S o d o m a 239 Solutrć 624 Spisz 359 Spiszacy 441 S t a n y Z j e d n o c z o n e 16, 2 5 . 2 8 6 . 4 6 6 S t r a c h ó w k ę 327 Siroiiczyńskie Jez. 230 S t r y j 296 S t r z e g o m 417 S t r z e l i n 327, 417 S u d e t y 300 S u k h o t a i 415 S u m a t r a 109, 4 1 2 S u m e r 360 S w a i i s c o m b e 388 S y b e r i a 212, 258, 259. 272, 387 Syców p o w . 327 Sycylia 3 1 , 250 S y r i a 343 S z c z y t n o 339, 445 S z k l a r s k a P o r ę b a 417 Szkocja 250, 381 S z u n ó w 417 S z w a b y 362 S z w a j c a r i a 4 0 , 147, 2 7 2 . 4 0 2 , 4 6 1 . 169 S z w e c j a 4 1 . 4 2 . 236. 472 S z y u u y e l i 417 Ś Ścinawa 327 Śląsk 2 3 2 , 2 3 5 , 4 I S — a u s i r . 304 — Ciesz. 359 — D o l n y 312. 340. 430 — - ( i ó n i y 328 - O p o l s k i 338 — P r u s k i 304 Ślązacy 3 0 1 , 306. 448, 449 Slcza 326 Świdnica 417 T T a n g e r 388 T a r n a w a 359 T a s m a n i a 409 T a s m a ń c z y c y 95 Tatarzy beltyrowie — b o r o w i ń s c y 272 — j e n i s e j s e y 272 - k a c z y ń c y 272 - k u ź m k e c y 272 - sagajcy 272 - s y b e r y j s c y 272 — tobolscy 272 — t o m s c y 272 — t,u:ryńs"cy 2 7 2 T a t r v 286. 300 Tęczynek 253 T e p e x p a n 388, 623 Tessafia 39 272 T e x a s M i n n e s o t a 622 T e x c o c o 623 T h a i p . S i a n i 113, 4 1 5 T o b o l s k a g u b . 258 Тоцо szczep 373 T o m a s z ó w M a z . 448 T o m s k a g u b . 258 Toruń 432, 433, 462 T r a c j a 263 Transkaukuzja 22! Treiiezvn 359 T r i o b r a n d u w y s p y 278 T r y d e n t 266 T r z e b n i c a 3 2 " , 417 T u a r e g o w i e 464 T u n g u z i 250 T u n i s 31 T u r c j a 343. 472 T u r c y osmańscy 315 T u r e c k i e l u d v A z j i środk. 43. 212 T u r k i e s t a n 13 T u r y n g i a 48 T v p h r a c h y c e f a l . 33 — d o l i c h o c e l a l . 33 — C r o - M a g n o n 28 T v r r e n c z v c y 48 T v r o l 230. 292 T y r o l c z y c y 293 U U g r o f i n o w i e 230, 3»3, 351 l k r a i n a 3 , 8. 2 0 8 Ukraińcy 219, 293 U n i a płd.-afryk. 52, 98 U r a l 352 " ' U r d e l a n d 239 U r u m o w l e 349 U l a l i 624 Uzbekistan 347, 388 �773 V У его 622 W a d o w i c e 296 Wała-si 4 4 0 W a ł b r z y c h 417 W a r m b a l u l , w . a f r v k . 85 W a i r m i a 339, 518 W a r m i a c y 448 W a r s z a w a 210, 303. 446 W ą s ó w 417 W ę g r ó w 4 1 , 4 2 , 160. 3 6 1 , 4 7 2 Wiedeń 290 W i e l u ń 232 W i e l k o p o l a n i e 442, 448 W i e l k o p o l s k a 2 3 2 , 324 W . K s i ę s t w o 1'ozn. 301 W i e l k o r u s 272 W i e l k o r u s i n i 268 W i e l k i M u c h o b ó r 327 W i e p r z rzeka 321 W i d a w a rzeka 326 W i n d h u k 122 W i n n e b a g o 395, 406 W i n n i p e g jez. 405 W i l c z a Rzeka 406 W i l n i a n i e 442 W i s c o n s i n 107 Wisła 208. 253. 303. 301 W i s ł a r z e k a 303 Wiślanie 3 0 1 , 306 W i f e r b o 230 W ł o c h y 147 4 6 1 Wojwodina'364 W o l a F i l i p o w s k a 254 W o ł g a 44 W o ł y ń 340 W n ł y n i a e y 442 W r o c ł a w 3 2 6 , 3 2 7 . 4 1 6 . 117 Yuma 6 2 2 , 624 Z Z ą b k o w i c e 417 Z a m e k 417 Z a k a r p a c i e 352 Z a k o p a n e 286. 446 Z a t o k a Meksykańska — Point-Barrow Z b r u c z 329 Ziębice 417 405 465 Ziemia Krakowska — L u b u s k a 453 453 Z i e m i e O d z v s k a u e 1 7 1 . 172. 2^5 Z ł o c z ó w p o w . 295 Złula L i p a 329 Zło t o r i a 417 Z u r v c h 465 Z w i ą z e k R a d z i e c k i 17S Z w o l e ń s k a 359 Z . S. R. R. 166. ;m Z Żagań 417 Ż a r ó w 417 Z v d z i 293. 294 Ż y w i c e 62 Zvwieeezv?.,,;. « 2 517 �INDEKS TOWARZYSTW I INSTYTUCJI «um». том X X X V I I I A k a d e m i a N a u k Z . S. S. R. 3 4 3 A m e r . A n f h r o p . Assoc. 355 C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t . P o p u ) . [С. I . A . P.) 4 5 3 . 47» - 4 7 8 I n s t y t u t C a r n e g i e 400 TnslyHit E t n o g r a f , i m . Mikołaja p e r n i k a 343, l i s s h l u t Śląsk) 3H). 342 L o n d o n School of Economies Ko­ 284 NAUKOWYCH, P o l s k a A k a d e m i a Umiejętności 318. 310 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 353, 450. 4 5 3 — 4 6 4 S c h w e i z e r i s c h e Z c i l . s c h r i f l f. P s y c h o ­ logie 468 S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n 4 0 1 , 1117 S z w a je. T o w . L u d o z n a w c z e 467 V o l k s k u n d . I n s l i t u t 409 Wrocławskie Towarzystwo Naukowe 309 I N D E K S CZASOPISM I W Y D A W N I C T W , «LU1.K T O M X X X V I I I A c t a T r o p i c a 4(57 Afryka 85 D e r A I t e O r i e n t 38 A ńeprajzi M u z . Eiizelei A n i i a l i L a t e r a n 367, 368 Annalen der philusoph. 468 Archiy f lir Slaats uild 362 Osellschafl Geographic Kriegskiuide Historie 290 R a l l i c o s l a y i a 221 Bulletin dc l a Sociele Suisse A m i s I ' K x I r e n i e O r i e n t 408 des C a h i e r s F e r d i n a n d de S a u s s u r e 408 E n c y c l o p e d i a o f S o c i a l S c i e n c e 279 E l l m o g r a p h i a — Nepćlct ;t0l K a l e n d a r z M a z u r s k i 339 K a l e n d a r z P o w s z e c h n y n a r o k 1858 239 L e s M u s ć e s d e G e n e v e 107 ••LUD* 336. 453 M a r o d o p i s n y s b o r n i i k 3 5 5 . 357 Netie Z c i t s c h r i f t fiir Missiouswissenschalli 468 P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d ó w . 453 P r a c e E l n o l o g i r z n e 4 5 2 , 153 P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e 452, 153 Pre.histori.sche Z e i l s c h r i f t 38 Przegląd Socjologiczny 335 li,.c/niki Historyczne >22 S o w i e r k n j a E t n o g r a f i a 343 S t u d i a F e n n i c a 377 V a l e r l a n d i s c h e B l i i l l e r l', d e n K a i s e r s f . 296 Wędrowiec 304 W i s ł a 299, 3115 W y d a w n i c t w a r o s y j s k i e 228 (tester. �I N D E K S R Y C I N , « L U D » , ТОМ X X X V I I I A n i o ł wiąże a n t y c h r y s t a 375 Bazyliszek 247 Biesiada c z a r o w n i c 24» Buszmeii w chwili w y m a w i a n i a s k u w a r g o w e g o 65 B v l i c a 262 Charaktery przeciw w i e t r z u 266 mla­ morowemu Chodzenie z niedźwiedziem C y g a n i e 263 C z a p k a pasterza 265 D e l f i n 252 po­ 242 Deszcze k a m i e n i s t e i ogniste 239 Diabeł s k r z v d l a l v 273 Ciórnik 2 6 0 J a z d a c z a r o w n i c y n a d i a b l e 264 Jeleń z k r z y ż e m 2 6 8 K a r t k a z elementarza dla dzieci hot e t o e k i c h 75 Karykatury 2fi!) malowane na ścianach K a s z u b k i 267 Kleć t a t a r s k a 272 K r o k o d y l e 251 K u c h n i a c z a r o w n i c y 276 Kuźnik i ubożę 261 Ł o w i e n i e p t a k ó w w poły 245 Ł o w i e n i e p t a k ó w n a r o z j a z d 257 Maść c z a r o w n i c 248 M u z y k a n c i 241 Narty Permiaków i Czeremisów Nosorożec 256 Płanelnik 255 P o d r g a w k i 244 P o n t o k hotent. 121 K a l a j 235 H u l a 233 Salamandra ognista Samojed 258 Sen 236 246 Sieć p r z e p i ó r c z a 244 S m o k plujący żabami 220 S m o k z i e m n y 253 Sokół m y ś l i w s k i 237 Siara l l o t e n . l o l k a 57 S i a r y Huszmert 53 Strój chłopów 232 S z o p k a 243 polskich w Tańce krajowców A f r y k i 117 T o p i e l e c 254 T u n g u z k a na r e n i e 259 I ' J e 234 W i e s z c z k a 274 W ł o k 230 W ó z 231 W u l k a n y 250 W c ś c i g i ' L e s z k a 238 Z i e l a r k a 240 Żarna w X I V w . 270 XV wieku płd.-zach. �SŁOWNIK WYRAZÓW HOTETOCKICH > //a — myć llki'u ars matka 6 6 llkya-llkya m y ć 64 - — p o u c z a ć 64 Jiin-ma — d y m i ć , o b o z o w a ć 66 /<J«£> — sługa 6 4 Jam k o ń c z y ć się 66 //H« l e n 66 - — n&i assat/m — //m/ — t u r n i c o 6 1 d o r z u c a n i a 55 dii — d e p t a ć 66 Uiutib aib — t w a r z 66 Unatigóseb — Hóg t u 68 Elob-ii 64 do t e g o s t o p n i a 66 S/.rffi(i a n t y l o p a 64 - sorfrt — m y w r a z Uga ~ iść n a w o j n ę 04 sic/a - liga - nosić n a s z y i (14 sakyjim ф у « — — d r z e w o 64 ®hó — c h r o n i ć się p r z e d d e s z c z e m Iga — k o r z e ń 55 — w e t k n ą ć , zasadzić 64 /дат słońce, - gorącu, ii i с 6 1 — o b a j b e z c i e b i e 67 torba — 67 m ę ż c z y ź n i 67 l.'U /aos - s t o s u n e k n a r z c c z c n s l w i i 127 — s p r i n g b o k 66 /яо - lltjńb — o j c i e c fit) ii:/?r> - llgub — гф igub — coś g o t u j ą c e g o 6C wstvdzic się 127 przynieść 66 ti — b r a ć 66 sie 66 (i.7ia - • t r w a ć 66 / / / ^ H — w o d o 61 — m i e ć 66 u:-ha p a t r z 68 Uur.b my .s-oAvi, soke ИфЬ gijg my d w a j - sikyMin pragnie- z t o b ą (57 m y bez c i e b i e //fib — kora drzewna — z i e m i a 6(5 • !hu:b-aib świat 66 przyrostek k i j z gałka 55 IMIONA Локь/ooas - [>rcr\v<1zi\va HOTENTOTÓW córka Gomiircb 122, 124 - Ten со szub bydhi 124 - /kyonibe-l/kyoms Bulwiasty B r z u c h 101 oraz 1. m n . -tfir 67 p r z y r o s t e k -s, 1. m n . - i i 67 wvrazow Uagabesib - Przyszedł, - 161. z i n n y c h jeżyków afrykańskich. odszedł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd5dc76c944e92dfbbac87bf328552eb.pdf a55a50bae20239c33fa643eb2c016cff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5153 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4781 Title A name given to the resource Nekrologi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.456-468 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I ŚP. J E R Z Y KOWALSKI D n . 22 s t y c z n i a 1948 r . z m a r ł we W r o c ł a w i u prof. J e r z y K o w a l s k i , p r z e w o d n i c z ą c y miejscowego o d d z i a ł u Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ znawczego, p r o - r e k t o r i . n i e d a w n y d z i e k a n U n i w e r s y t e t u Wrocław­ skiego', ś w i e t n y p i s a r z i uczony, j e d e n z n a j z a s ł u ż e ń s z y c h p i o n i e r ó w k u l t u r y polskiej n a Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h . S p o c z ą ł , j a k p i ę k n i e p o w i e ­ d z i a ł o n i m j e d e n z jego u c z n i ó w , ten, k t ó r y nigdy n i e o d p o c z y w a ł — quievit, qui numquam quiescebat. O d s z e d ł w k w i e c i e w i e k u od p r a c y , k t ó r e j o d d a w a ł w s z y s t k i e m y ś l i i serce, c a ł y s w ó j o g r o m n y talent i nie­ z w y k ł y zmysł organizacyjny. Nie jest r z e c z ą ł a t w ą d a ć c h a r a k t e r y s t y k ę d z i a ł a l n o ś c i Z m a r ­ ł e g o , n a tak wiele r o z c i ą g a ł a s i ę ona p ó l i w t y ł u szla k i e r u n k a c h . Wy­ bitny uczony, badacz l i t e r a t u r i k u l t u r y s t a r o ż y t n e j , g r e c k o - r z y m s k i e j , był r ó w n o c z e ś n i e cenionym p o w i e ś c i o p i s a r z e m , autorem o p r a c o w y w a ­ nych w s p ó l n i e z żoną, A n n ą K o w a l s k ą , książek «Złota kula», «Mijają n a s » i «Grucc», a obok tego jeszcze, j e d n y m z n a j c z y n n i e j s z y c h p r a c o w ­ n i k ó w k i l k u t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , m i ę d z y n i m i Polskiego T o w a r z y ­ stwa Ludoznawczego. J e d n ą z ostatnich s w y c h prac, odczyt, w y g ł o s z o n y n a i n a u g u r a ­ c y j n y m posiedzeniu p u b l i c z n y m W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, a p ó ź n i e j w y d a n y d r u k i e m w S p r a w o z d a n i a c h t e g o ż T o w a r z y ­ s t w a I , 1941), ?.—12, n a temat « A u l o n o m i i z j a w i s k ś w i a t a duchowego)) zamknął refleksją o myśli ludzkiej, o p a n o w u j ą c e j i w p r a w i a j ą c e j w ruch ogrom materialnego ś w i a t a — mens agitans molem — i m o ż e do n i ­ kogo s ł u s z n i e j n i ż do niego n i e m o ż n a b y t y c h s ł ó w o d n i e ś ć . Ż y ł o w t y m niewielkiego w z r o s t u c z ł o w i e k u n i e w y c z e r p a n e j a k i e ś ź r ó d ł o e n e r g i i , u m i e j ą c e j d o k o n y w a ć r z e c z y i w y s i ł k ó w z d u m i e w a j ą c y c h . G d y b y nie niepospolite z d o l n o ś c i b a d a w c z e , k t ó r e k a z a ł y m u o b r a ć d r o g ę i z a ­ w ó d uczonego, b y ł b y w ż y c i u c h y b a w i e l k i m c z ł o w i e k i e m c z y n u , o r g a ­ nizatorem i b u d o w n i c z y m . A i l a k , p o m i m o ż e g ł ó w n e p o w o ł a n i e w i ą - �657 Śp. Jerzy zalo go r a c z e j ze ś w i a t e m Kowalski czystej m y ś l i n i ż d z i a ł a n i a , w ł a ś n i e dzinie organizacji nauki z a r ó w n o na s w e j c ó w c e , j a k i n a s t ę p n i e we W r o c ł a w i u , d o k o n a ł rzeczy niemal siły jednego Kiedy bek, to dzie­ pla­ przekraczających człowieka. s i ę b i e r z e do r ę k i d w a jego w dawniejszej lwowskiej aspekty i przegląda przede jego czysto wszystkim rzucają naukowy się w doro­ oczy nie­ f a c h o w e m u c z y t e l n i k o w i . Z j e d n e j s t r o n y s ą to p r a c e z d z i e j ó w s t a r o ż y t ­ nej retoryki, kiem i a z drugiej badania nad polskimi Mickiewiczom. rywającego Retoryka, czyli kunszt p r z e m a w i a n i a , a potem humanistami, najogólniej pięknego s i ę , b y ł t ą d z i e d z i n ą s ł o w a ż y w e g o i pisanego, n a k t ó r ą więcej od nas południowcy zwracali uwagi. wiele większą od Być może dlatego, starożytni na p o w i e t r z u , n a u l i c a c h i p l a c a c h p u b l i c z n y c h , a m o ż e retoryka, sztukę, nia odkąd siała i była zaczęto zastanawiać się podstawowym la d z i e d z i n a s t a r o ż y t n e j r e t o r y k i , od wiele do poza s i ę nad nią i dlatego, ż e i uprawiać wykształcenia a ż do s c h y ł k u dziś, domem, m ó w i o n e g o , b y l i w r a ż l i w i . To czynnikiem n i ą p r z e z szereg w i e k ó w po­ wysławiania że, jak nas c z ę ś ć ż y c i a s p ę d z a l i bardziej n a p i ę k n o s ł o w a , z w ł a s z c z a Koperni­ przekonywującego, i wychowa­ starożytności. jej n i e w y j a ś n i o n y c h też ją jako Cala dostatecznie i n a w p ó ł l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w , a ż po p i s m a k l a s y k a t e o r i i r e t o r y c z ­ nej ze s c h y ł k o w e j Lud, T. X X X V I I I już starożytności, He.rmogene.sa z Tarsu i jego p ó 40 �658 źniejszych objaśniaezy była nieustannie przedmiotem zainteresowań prot. K o w a l s k i e g o . O d tej d z i e d z i n y r o z p o c z ą ł s w ą k a r i e r a n a u k o w ą szerną rozprawą także poświęcił wydanie o- r e t o r y c e m ł o d e g o P l u t a r c h a , w y d a n ą ostatnie Hermogenesa, Wrocławskiego lata życia, Towarzystwa' Naukowego w Etnologa zainteresuje przede na te tematy pomnikowe cykl wydawnictw r. 1947. wszystkim d r o d z e z n a t u r a l n e j czysto zdolności przejawiającej z szeregu do trafnego, frapującego się wyraźnie w i zupełnie jego rozpraw który wienia swojej sprawy przed s ą d e m , kolegium fachowców-prawników, chalnym jakimś ciałem, a następnie jeszcze ujmowania rozmaitych i pro­ nieświa­ myśli, przysłowiach niach l u d o w y c h , a z drugiej strony z u m i e j ę t n o ś c i nigdy nowe, praca o początkach retoryki w Grecji, rozpatrująca blem, n a j a k i e j domej przygotowując k t ó r e godnie z a i n a u g u r o w a ł o ob­ w r. 1918, jej zdolności opowiada­ zręcznego przedsta­ w s t a r o ż y t n e j G r e c j i nie lecz n a j p i e r w z reguły sądem jesl nawpól-patriar- przysięgłych, do­ chodzącym do l i c z b y k i l k u s e t w o t u j ą c y c h , j a k z t y c h z d o l n o ś c i i u m i e ­ jętności w wyrosła system wiem z czasem cała sprecyzowanych refleksyjna sztuka, ujęta przepisów i wskazówek. wcześnie już Niewątpliwie bo­ b a d a n i a n a d g e n e z ą r e t o r y k i , która: n a s t ę p n i e stanie s i ę b e z s p o r n ą domeną historii' l i t e r a t u r y , s a m e socjologii, etnologii badań i jeszcze leżą wyraźnie na pograniczu Polaka pociągnąć muszą studia K o ­ literackich. Każdego zaś wykształconego w a l s k i e g o n a d K o p e r n i k i e m i M i c k i e w i c z e m . K i e d y l w o w s k i komitet chodu 450 r o c z n i c y u r o d z i n n a j w i ę k s z e g o w r . 1924 k s i ę g ę p a m i ą t k o w ą Kowalskiego zyk z prośbą łaciński Kopernika naszego a s t r o n o m a pt. ((Mikołaj Kopernik)), o opracowanie i jego s t u d i a tak s p e c j a l n e j filologiczne. I ob­ wydawał z w r ó c o n o s i ę do dziedziny, j a k ję­ oto z m a ł o na p o z ó r p o c i ą g a j ą c e g o tematu, z drobiazgowego r o z w a ż a n i a g r a m a t y c z n y c h w ł a ­ ściwości Kopernikowej łaciny w porównaniu współczesnych mu włoskich i niemieckich rakterystyka geniuszu wielkiego wysłowieniu, w sposobie f o r m u ł o w a n i a z łaciną długiego humanistów, szeregu wyrosła uczonego, p r z e j a w i a j ą c e g o cha­ się w m y ś l i , nade wszystko w jego niepo­ k a l a n e j j a s n o ś c i w y k ł a d u , b ę d ą c e g o w i e r n y m z w i e r c i a d ł e m j a s n e j i nie­ zawodnie trafnej przedmiot lozańskie koncepcji wykłady naukowej. Drugie Mickiewicza, studium, zajmuje się mające tym w ż y c i u naszego poety (1838—9), w k t ó r y m w r ó c i ł on na k r ó t k o do swego z a w o d u , do j a k i e g o p r z y g o t o w y w a ł s i ę przez studia zresztą uniwer­ syteckie, tj. do n a u c z a n i a j ę z y k ó w k l a s y c z n y c h . Nie w i e l u b o w i e m z d a j e sobie u nas s p r a w ę z tego, ż e n a j w i ę k s z y był z wykształcenia nego na owe rierę filologiem czasy fachowca nauczycielską jej p r o c e s f i l o m a t ó w . w z naszych klasycznym, wileńskim E . Groddka, gimnazjum kowieńskim, póki nie może romantyków uczniem zaczynającym za rokiem wybit­ następnie ka­ przerwał mu Studia w i l e ń s k i e m i a ł y mu się jednak o k a z a ć po- �659 żyteczne w cińskiej kilkanaście w literatur Akademii lat p ó ź n i e j , k i e d y Lozańskiej, słowiańskich w zanim College de u\va.gi twórczość jako historyka katedrę przeniósł France w ż y c i u Mickiewicza stosunkowo m a ł o dna objął nie w literatury ł a ­ sie Paryżu. na katedrę Jest to okres z n a n y , a jego n i e w ą t p l i w i e literatury ł a c i ń s k i e j n a s z e j z n a j o m o ś c i p r z e d e w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na to, ż e nie w i e r n e g o s k r y p t u jego w y k ł a d ó w uniwersyteckich, a tylko k r ó t k i e fragmentaryczne i dość i dorywcze s t u d e n t ó w . A p r z e c i e ż z tak b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n e g o się K o w a l s k i e m u o d t w o r z y ć bardzo się posiadamy tatki s a m e g o wykładowcy go­ wymyka no­ zapiski materiału udało w i e r n y obraz dorobku Mickiewicza w tej d z i e d z i n i e . U d a ł o s i ę j e d n a k tylko d z i ę k i n i e z w y k ł e j w p r o s t p r a c y , nie cofającej się przed badaniem ogarniającej czowi mal wiedzy rzutem filologicznej, najblahszych oka cały dorobek stwierdzającej na pozór drobiazgów, współczesnej pochodzenie Mickiewi­ każdego nieo­ t w i e r d z e n i a poety z takiego lub innego p o d r ę c z n i k a , b ę d ą c e g o ówczas do jednym pod­ w u ż y t k u , aby w s p o m n i e ć j u ż tylko o k i l k a k r o t n y c h p o d r ó ż a c h Lozanny i badaniach archiwalnych, przedsiębranych na miejscu. C z ę ś ć tylko d r o b n a tego i m p o n u j ą c e g o s u m i e n n o ś c i ą b a d a n i a i s z e r o k o ­ ścią h o r y z o n t ó w dorobku mowego wydania czytając pochodzącą («Meander» dem opublikowana Mickiewicza; tym od I I I , 1918, Wrocławskiego 57), ucznia została Zmarłego, iż c a ł o ś ć jego Towarzystwa w siódmym bardziej w i ę c B. ma cieszyć Bilińskiego, się rychło tomie s e j ­ się ukazać do wydań klasyków w nakła­ Naukowego. S z e r s z e k o ł a c z y t e l n i k ó w z n a ł y Jerzego K o w a l s k i e g o ze wstępów należy, wiadomość przekładach w świetnych krakowsko-lwowskiej i'Bibliotece N a r o d o w e j * "(((Wyznania)) ś w . A u g u s t y n a , « C h m u r y » fanesa) oraz z popularno-naukowych nie w « M e a n d r z e » dostrzega, chcenia szkiców ogłaszanych i ((Zeszytach W r o c ł a w s k i c h ) ) , ale nie k a ż d y ile p o d j e d n y m lub d r u g i m , w a f o r y s t y c z n e j na p o z ó r wnikliwego Arysto- j u ż po rzuconym twierdzeniu, badania, k r o c z ą c e g o po kryje ścieżkach sie woj­ zapewne formie od nie­ głębokiej erudycji, rzadko tylko uczęszcza­ nych. W y m y k a s i ę spod k o m p e t e n c j i czysto literackiej piękny i kompetentny nym przez działalności wyraz J . Parandowskiego, p i s z ą c e g o le s ł o w a w ł a ś c i w a Zmarłego. we ZnaJajzla wspomnieniu długoletniego ona pośmiertnym, przyjaciela ocena zresztą swój ogłoszo­ i kolegi Ko­ w a l s k i e g o po p i ó r z e , w n r z e 10 ( z 7. I I I . 1948) « O d r o d z e n i a » , do k t ó r e g o niech wolno pominąć skiej, będzie milczeniem przede ciekawego zasług wszystkim czytelnika Zmarłego odesłać. na polu zaś Uniwersytetu we Lwowie, skupiał wokół wolno jednak nauki pol­ Wrocławskiego. Jeszcze przed w o j n ą , jako długoletni Kazimierza Nie organizacji profesor siebie Uniwersytetu Jerzy Kowalski 42* Jana grono �660 u c z n i ó w , w p r o w a d z a j ą c i c h z w ł a s z c z a w te d z i e d z i n y b a d a ń , k t ó r e b y ł y m u s z c z e g ó l n i e bliskie. O r g a n e m tego g r o n a b y ł y «Acta politanb), w k l ó r y c h u k a z a ł o s i ę p o w o j n i e s i e d e m cińskich samego profesora seminarii II Leo- t o m ó w rozpraw ła­ i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Ale prawdziwie b o h a t e r s k i o k r e s d z i a ł a l n o ś c i o r g a n i z a c y j n e j Z m a r ł e g o r o z p o c z ą ł s i ę we W r o c ł a w i u , gdzie p r z y b y ł p o w o j n i e po k r ó t k i m p o b y c i e n a K a t o l i c k i m U n i w e r s y t e c i e L u b e l s k i m , aby s t a n ą ć do p r a c y n a d t w o r z e n i e m uczelni w tym mieście. Kolejno jako dziekan i pro-rektor tetu W r o c ł a w s k i e g o , r e d a k t o r i w y d a w c a o r g a n u n a u k o w e g o Towarzysta nego Filologicznego Wrocławskiego skiego Towarzystwa T W roeławskiego 1 EOS, przewodniczący Towarzystwa Naukowego, Archeologicznego, Oddziału Polskiego a Polskiego Wydziału Filologicz­ założyciel Wrocław­ na koniec Towarzystwa polskiej Uniwersy­ przewodniczący Ludoznawczego od­ d a ł c a ł ą s w ą n i e p o ż y i t ą e n e r g i ę , czas i , niestety, z d r o w i e n a u s ł u g i b u ­ dowy wrocławskiego ośrodka naukowego. u w a g ę , jak długo we W r o c ł a w i u , г., p a n o w a ł y A przecież zniszczonym trzeba b r a ć pod oblężeniem w i o s n ą 1945 w a r u n k i z u p e ł n i e p i o n i e r s k i e , k i e d y trzeba b y ł o j a k spod z i e m i w y d o b y w a ć lokale, u r z ą d z e n i a , d r u k a r n i e — i l u d z i , p o t r z e b n y c h do ich obsłużenia. T o też wymieniony sprawowanych przez Zmarłego manią powyżej d ł u g i szereg nie m a n i c w s p ó l n e g o godności, z naszą t y t u ł ó w , lecz o z n a c z a r a c z e j o i l e ż d ł u ż s z y k o r o w ó d polską trosk, w y ­ s i ł k ó w i z a b i e g ó w , u w i e ń c z o n y c h z r e g u ł y p o m y ś l n y m w y n i k i e m . I jeśli dzisiaj polskie ż y c i e n a u k o w e we W r o c ł a w i u normalizuje s i ę coraz bar­ dziej i c o r a z s z e r s z y m p ł y n i e k o r y t e m , to jest to w z n a c z n e j m i e r z e z a ­ s ł u g ą tego, k t ó r y s p o c z ą ł j u ż na w i e k i po ż y c i u nie z n a j ą c y m na w r o c ł a w s k i m Nie m a ł ą spoczynku cmentarzu ś w . W a w r z y ń c a . część prac swoich i w y s i ł k ó w w ciągu t y c h l a ł ostat­ n i c h p o ś w i ę c i ł J e r z y K o w a l s k i w r o c ł a w s k i e m u o d d z i a ł o w i Polskiego T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o . J a k w i e l e z n i m u b y ł o , odczuto tam w y r a ­ źnie po jego śmierci. Do- m a j ą c e g o ficznego « L u d o z n a w c a » się ukazywać «Cień człowieka)), obfitujący j a k zawsze gający i niepokojący cował, oddawał kładał wszelkich W takiej p r a c y temu periodyku n a p i s a ł j e d e n z ostatnich s w o i c h literacką formą. przedsięwzięciu starań, w myśli aby d o p r o w a d z i ć spalił s i ę i odszedł niepospolite, a p o c i ą ­ N a d czymkolwiek wszystkie etnogra­ a r t y k u ł ó w pt. siły bowiem i całe je d o p o m y ś l n e g o przedwcześnie, ale poza pra­ serce, do­ końca. trwałym i r e a l n y m dorobkiem w postaci k s i ą ż e k napisanych i inslytucyj urucho­ m i o n y c h pozostanie po n i m w s p o m n i e n i e strudzenie z przeciwnościami, tkwiącymi ducha, b o r y k a j ą c e g o s i ę nie­ w martwej materii: agitans molem. Marian Plezia mens �661 ŚP. W Batko, październiku zasłużony WALERIAN 1947 roku BATKO zmarł w wychowawea-oświatowiec, śni ludowych, żołnierz w walce o Busku-Zdroju muzykolog Walerian i zbieracz pie­ niepodległość. Wyczerpany wojną, przeżyciami okupacyjnymi, intensywną pracą p o w o j e n n ą , c i ę ż k i m i w a r u n k a m i materialnymi ż y o i a w zniszczonej W a r ­ s z a w i e , nie m i a ł c z a s u ani ś r o d k ó w l e c z y ć z a d a w n i o n e j c h o r o b y . U m a r ł w p e ł n i ż y c i a , l i c z ą c 41 lat. Urodzony ukończeniu 11. szkoły I V . 190G r . w powszechnej Michałowicach, poświęcił się skiemu. Seminarium nauczycielskie u k o ń c z y ł winął ton, pow. organizator i dyrygent chóru wywaniu najmłodszych w Lubelskim i w Białymstoku. Tam sześćdziesięcioosobowego. nauczaniu Związku Teatrów roz­ nym. Prowadził inwentaryzację dorywczo, później już pieśni stale oświatowego G ł u c h o w a , pow. ludowych Lubelskim Otrzymał Jednocześnie pracował dziale m u z y c z ­ lubelskich, i systematycznie, o ś w i a t y pozaszkolnej w Kuratorium n i ó s ł s i ę do śpiewu. bary­ o d d a j ą c się wycho­ i Chórów Ludowych w kowo jako począt­ pracownik w l a t a c h 1932—35. S k i e r n i e w i c e , na s t a n o w i s k o Prze­ wychowawcy i muzycznego w tamtejszym Uniwersytecie L u d o w y m . 1936/37 b y ł n a u c z y c i e l e m s z k o ł y p o w s z e c h n e j w W a r s z a w i e , uzupełnił i p o g ł ę b i ł swe czył Wydział po nauczyciel­ Swoje uzdolnienia muzyczne, d a j ą c s i ę p o z n a ć jako dobry p o s a d ę nauczyciela s z k o ł y powszechnej w Lublinie, roku Miechów, zawodowi Od gdzie studia' m u z y c z n e . W r o k u 1939 na w i o s n ę u k o ń ­ Nauczycielski P a ń s t w o w e g o Konserwatorium Muzycznego w W a r s z a w i e . Objął kierownictwo działu muzycznego w Instytucie T e a ­ trów L u d o w y c h i sekretarstwo redakcji miesięcznika «Teatr Ludowy», w s t ę p u j ą c w ten s p o s ó b w ś c i s ł ą w s p ó ł p r a c ę z i d e o l o g i e m teatru wego J ę d r z e j e m Cierniakiem. W tym ludo­ okresie r o z w i n ą ł d z i a ł a l n o ś ć blikacyjną, zasilając Swoimi artykułami rzeczowymi lamy prasy pu­ oświa­ t o w e j , m u z y c z n e j i t e a t r a l n e j . W w o j n i e 1939 j a k o r e z e r w i s t a d o s t a ł do niewoli niemieckiej, z k t ó r e j u w o l n i ł się. B r a ł spiracyjnej n i e p o d l e g ł o ś c i o w e j w Warszawie, a po 7 niaka u k r y w a ł s i ę na p r o w i n c j i . W K o m a r ó w c e niem był tajne nauczanie kierownikiem i czynny udział w prace szkoły powszechnej, wojskowe w y udział w pracy aresztowaniu Podlaskiej pod prowadząc Batalionach się kon­ Cier- Radzy­ jednocześnie Chłopskich. u w a l n i a n i u L u b e l s z c z y z n y od o k u p a n t a . P o Brał weryfika­ cji z w o l n i o n y z o s t a ł z w o j s k a w stopniu m a j o r a . P o uzyskaniu niepod­ ległości Oświatową rówce założył pierwszą w Polsce Podlaskiej, tj. G i m n a z j u m p r z y g o t o w a w c z e dla kierował, W wionym roku Ludowym Spółdzielnię nauczycieli szkół powszechnych i 1945 p o w o ł a n y Instytucie w Koma­ Wiejskie, Uniwersytet Ludowy, tymi z o s t a ł do W a r s z a w y , gdzie w e Oświaty i Kultury objął kursy zakładami Wydział wzno­ Mu- �662 zyczny. Współpracował z Towarzystwem Teatru i B y ł c z ł o n k i e m Komitetu redakcyjnego m i e s i ę c z n i k a redaktorem działu muzycznego w ((Teatrze i Orkiestr Tow. Teatru ((Repertuaru C h ó r ó w Wycieńczony terialnymi, przewlekłą uzyskał miejsce chorobą w Muzyki Oświatowa)), Ludowym», redaktorem i Muzyki nerek gdzie od m ł o d s z e g o p o k o l e n i a i z a k o ń c z y ł go w p o ł o w i e drogi. Na podkreślenie zasługuje nym warunkami próbował s i ę k u r a c j i . T u t a j r o z p o c z ą ł s w ó j start ż y c i o w y lubelskiego, p o ś w i ę c o n a Ludowej». i złymi Busku-Zdroju, Ludowej. «Ргаса ma­ poddać wychowywania działalność regionalna Batki z naj­ okresu gromadzeniu pieśni i melodii ludowych o z n a c z e n i u d l a t e a t r u l u d o w e g o i etnografii L u b e l s z c z y z n y . waż­ Wszyst­ kie w o l n e c h w i l e od p r a c y s z k o l n e j : niedziele i ś w i ę t a , w a k a c j e — ś w i ę c a ł pracy terenowej, zbierając miała w początkowo stałą został charakter i systematyczną, odciążony od od pracy duży materiał dorywczy, czasu gdy szkolnej. później jako W pieśniarski. przekształciła pracownik zbieraniu po­ Praca ta się Kuratorium, melodii posługiwał się w y ł ą c z n i e s ł u c h e m , z d o b y w a j ą c w tym k i e r u n k u olbrzymie d o ś w i a d ­ czenie, k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i s p o ż y t k o w a ł . Obok prof. T a d e u s z a Prejznera z Katowic, Walerian Batko brał który należy on do w pow. łukowskim głównych materiały muzykologów pieśni, folklorystyki lu­ do wystawienia z scenicznego terenu Ze­ po­ później weselne lubelskiej. belskiego, a z w ł a s z c z a w K r z c z o n o w i e , G a l ę z o w i e i Ś w i d n i k u , k t ó r e mu obrzędowe kilkaset powiatu służyły tekstowe zebrał «Wesela lubelskiego)) w i n s c e n i z a c j i B r o n i s ł a w a N y c z a . B a t k o z e b r a ł r ó w n i e ż m a t e r i a ł y etno­ graficzne do « k ą p a l v ) ) — u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w y c h p a l e n i a ognia, k t ó r e w Lubelszczyźnic kuratoryjny swoim Obok p r a w i c j u ż z a g i n ę ł y . Z e b r a n y plon B a t k i instruktor nazwiskiem umiejętnie stycznej muzyki dwie i śpiewu prace prowadzonej Józef poświęcone akcji i organizacyjnej ogłaszał Chmura, lubelskiej społecznej, wykorzystał wydając pieśni wychowawczej, Szkolnego Pozaszkolna)), które artykuły Oświatowa. 1—2); sela la» Lugelskicgoo, ((Teatr jego: 1947, nr Lndowy», «Tcmaty 1): ((śpiew w «Ргаса prac «Muzyka Szkole», Oświatowa» dla zapisujących Ludowa» (Teatr lubelskiego)) ( T e a t r obrzęd sobótkowy Ludowy, 1947. nr 1—2), (tamże, 1933, nr 8, nr 5); « D y n g u s — Ś m i g u s a ( W i c i . 1947, nr i (z światoń nierz (z portretem), « Р г а с а ,1, — Oświata inne. Oto melodie» 1917, «Z «Kompa!ka», Praca «Teatr 1946, 13). Oświatowa)), Ludo\v\», nr we­ «кара- Oświatowa. 1947, nr 1 Walerian; , 10—11, str. 380—88; Walerian Batko, muzyk, w y c h o w a w c a , społecznik portretem). nie­ (Praca str. 131): O W a l e r i a n i e Ba Ice p i s a l i : L u b i c z - N y c z B . — P a m i ę c i Batki pieśni Kuratorium «Polska Ludowy, « L u b e l s k a p i e ś ń l u d o w a » ( P i e ś ń w Szkole, 1930. — arty­ d r u k i e m z e b r a n e przez siebie oraz r ó ż n e a r t y k u ł y w c z a s o p i s m a c h : ((Dziennik U r z ę d o w y Okręgu pod ludowej. 1917, nr 11—12, str. i żoł­ 511—43; �663 S z u b z d a W ł a d y s ł a w — W a l e r i a n B a t k o (14. 4. 1906—23. radnik «Głos Muzyczny)), 1947, Nauczycielski)), n r 8—9, str. 4—6; 1947, 10. 1947), « P o - Т. K . — W a l e r i a n Batko, n r 20, str. 313; J . D. — W a l e r i a n Batko, « W i c i » , 1947, n r 48, str. 3. Henryk L U B OR Niełatwo będzie ocenić Zwolakiewicz NIEDERLE działalność naukową Lubora Niederlego, g d y ż t r z e b a by p o s i a d a ć r ó w n ą m u w s z e c h s t r o n n o ś ć , r o z l e g ł o ś ć i g ł ę b i e wiedzy. B y i bowiem uczonym, p r a c u j ą c y m nie n a u k i . P r e h i s t o r i a , etnografia, znawstwo, oto dyscypliny, k t ó r e nie w j e d n e j tylko antropologia, uprawiał, dziedzi­ historia, a nawet których znawcą ś l e d n i m . Ale n a u k i te u p r a w i a ł N i e d e r l e p r z e z c a ł e s w e ż y c i e w ściśle określonym przede kierunku. wszystkim Wszystkie one służyły jednego i języka. Przy Lubora poznania Niederlego okre­ s 1 o w i a n o z n a w с a, g d y ż b y i jednym z najlepszych z n a w c ó w kultury pewnym r jednym s ł o w e m tym, Słowian, choć ich typu główne niepo­ dla celu, dla j a k n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e g o S ł o w i a ń s z c z y z n y . T o też działalność n a u k o w ą ślić m o ż n a mu języ- byi naprawdę fizycznego, historii, jego zainteresowania doty­ c z y ł y p r z e s z ł o ś c i , nie obce b y ł y m u z a g a d n i e n i a S ł o w i a ń s z c z y z n y czesnej, w s p r a w i e k t ó r e j n i e j e d n o k r o t n i e Urodzony filolog 20 klasyczny i września 1865 r o k u antropolog, już w glos w zabierał. Klatovach. z pierwszej wykształcenia swojej drukowanej p r a c y «О potfebe oddleni anthropologiekego p i i noye Muse u cćasopis Ćeskeho», wał Musea K r a l o s t v i kierunek, w jakim pójdą LXIII, Ui z a z n a c z y ć , ż e a n t r o p o l o g i ę r o z u m i a ł Ceskem», 1889, str. 275—285, jego b a d a n i a współ­ wskazy­ i zainteresowania. Niederle nie tylko w Należy znaczeniu f i z y c z n y m , ale tak, j a k u p r a w i a n o j ą w t y m o k r e s i e c z a s u , to jest, j a k o naukę, obejmującą o p r ó c z s t r o n y fizycznej c z ł o w i e k a , jego k u l t u r ę , h i ­ storię i prehistorię. W r o k u 1893 w y s z ł a w P r a d z e p i e r w s z a p r a c a Niederlego, która i m i ę jego u c z y n i ł a z n a n y m w s z e r o k i m ś w i e c i e u c z o n y c h E u r o p y . to « L i d s t v o у d o b ę pi'edhistorycke. se z v l a s t n i m zretelem va,nske». Książkę przetłumaczono na język rosyjski, a Byio na zenie slo- języku pol­ w s k i m u k a z a ł o s i ę obszerne streszczenie p i ó r a K s a w e r e g o C h a m c a w rocz­ nika ch o ,Ś w i a l o w it a ». Odtąd ściej to przeszłości studia Lubora Słowian. Niederlego Trudno byłoby poświęcone omawiać te były coraz rozliczne czę­ prace i p r z y c z y n k i , g d y ż s a m tylko spis i c h o b j ą ć by m u s i a ł stron k i l k a . W y ­ niki swoich skim w niezmordowanych różnych gałęziach poszukiwań nauki zamknął nad z a g a d n i e n i e m Niederle w słowiań­ wielkim syntc- �664 t y c z n y m dziele « S I o v a n s k ć S t a r o ż i t n o s t h ) . D z i d o to w dwóch częściach r ó w n o c z e ś n i e u k a z u j ą c y c h się, objęto w całości 7 d u ż y c h t o m ó w . W czę­ ści historycznej (4 t o m y , Piraga 1902—1924) przedstawia Niederle c z ą t k i S ł o w i a n j a k o c a ł o ś c i ( t o m I ) , n a s t ę p n i e losy S ł o w i a n (tom II), południowych (tom III) i wschodnich (tom po­ zachodnich IV) w oparciu o krytycznie r o z t r z ą s a n e ogromne m a t e r i a ł y prehistoryczne, historyczne, etnograficzne, Slovanu» na .antropologiczne ( t r z y tomy, przestrzeni ogromem wieków. włożonej materiałów Praga To w nie i językowe. 1911—1925) wielkie druga «Źivot starych daje p r z e g l ą d k u l t u r y Część Słowian dzieło Niederlego, pracy i erudycją, stanowi i zagadnień, dotyczących Słowiańszczyzny jest n i e o d z o w n y m i p o d s t a w o w y m k o l w i e k tematem związanym ze zdumiewające świetny i z tego przegląd powodu d l a k a ż d e g o , fcto z a j m u j e s i ę j a k i m ­ Słowiańszczyzną. R z e c z o c z y w i s t a b a d a n i a n a u k o w e stale p o s t ę p u j ą n a p r z ó d i w i e l e z a g a d n i e ń p o r u s z a n y c h w dziele N i e d e r l e g o — d o t y c z y to z w ł a s z c z a z a ­ g a d n i e n i a p r a o j c z y z n y S ł o w i a n , co do k t ó r e g o kilka razy zresztą zmie­ niał Niederle p o g l ą d y — dzisiaj musi j u ż b y ć inaczej n a ś w i e t l a n e . Jed­ «Slovanske S t a r o ż i t n o s ł b ) w b a d a n i a c h n a d p r z e s z ł o ś c i ą S ł o w i a ń ­ s z c z y z n y b y ł y wydarzeniem j e d y n y m w s w o i m r o d z a j u i j a k dotychczas, nakże w z całości nich niczym niezastąpionym. nauce europejskiej s t r e s z c z a j ą c skim I przez długie jeszcze lata, korzystać będzie musiał. Wielkie swoje dzieło udostępnił l'antiquite (((Manuel de je w dwóch Slave», tom łomach I. w języku «L'histoire», 192(5). M a m y t a k ż e i w j ę z y k u uprzystępnioną, drobną niestety Przy tomu okazji tylko część I.) w p r z e k ł a d z i e wspomnieć tu n a l e ż y ((Starożytności Ks. Chamca o dwóch francu­ Paris t o m I I . « L a civilisation)), P a r i s skich)) (2 zeszyty każdy Niederle 1923, polskim Słowiań­ (190(5—1910). j e s z c z e p r a c a c h Nie­ derlego w j ę z y k u p o l s k i m w y d a n y c h , n a p i s a n y c h dla ( ( E n c y k l o p e d i i P o l ­ skiej)), w y d . Akad. Um. w Krakowie d l a tomu przeszłości Słowian (Kraków wiańskiej)) ( s i r . 1—17) i ((Najdawniejszy p o d z i a ł szereg p r a c Niederlego IV-tego 1912). S ą to p r a c e ( ( P o c z ą t k i Słowian poświęconego kultury sło­ na szczepy» (18—30). Cały powstał na m a r g i n e s i e ((Starożytno­ ści S ł o w i a ń s k i c h ) ) . Z w a ż n i e j s z y c h w y m i e n i ć n a l e ż y takie j a k : « A n t o v e » , . «Vpady Slovanu n a Balkan cheologie)), «Ein z a v l a d y J u s t i n i a n o v y » , ((Pfihod Ć e h u a a r ­ Beitrag zur Geschichte der sudslavischen W a n d e r u n - g e n » , « О p u v o d u k u l t u r y l u ż i c k e » , «K s l o v a n s k e k o l o n i s a c e v M a ł e A s i e a Syrie v V I I — X Studia nad stoletb). prehistorią w osobnej k s i ą ż c e « R u k o v ć t tym jest także autorem ! Słowiańszczyzny slovanske podręcznika przedstawił archeologie)) archeologii Niederle ( P r a g a 1931). P o z a Czech opracowanego w s p ó l n i e z K . B u c h t e l ą « R u k o v e l ć e s k e archeologie)) ( P r a g a 1910), w k t ó - �665 rym dał zarys stępnych pradziejów w tej Czech, stanowiący Wielkie są także do prac zasługi Niederlego jako organizatora w sie n a u k o w y c h b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h w Czechach. B y ł on lem i p i e r w s z y m dyrektorem P a ń s t w o w e g o (Statni A r c h e o l o g i c k y Praehistoryckyo) Ustav) w i «Pamatky tutu S ł o w i a ń s k i e g o . na­ Instytutu zakre­ założycie­ Archeologicznego Pradze, redaktorem czasopism archeologicke», wreszcie «Obzor prezesem Insty­ N i e m a ł e także zasługi położył jako długoletni fesor K a r o l o w eg o U n i w e r s y t e t u na podstawę dziedzinie. emeryturę), kształcąc w szereg P r a d z e (1904—1928 k i e d y wybitnych badaczy nie pro­ przeszedł tylko czecho­ słowackich. Wcabe p o k a ź n y skiej i jest dorobek słowiańskiej. Pomijając Niederlego na polu badania etnografii etnograficzne cze­ wykorzystane w ( ( S t a r o ż y t n o ś c i a c h S ł o w i a ń s k i c h ) ) n a p i s a ł c a ł y szereg p r a c z w i ą z a n y c h ściśle z etnografią «Byt ludu vesn,ickeho», «Chalupa t v r d o ń s k a » , «Кега- mika v C e c h a c h , na Morave a u h e r s k e m S l o v a n s k u » , « C h a l u p a K o p a ń i ćarska», ((Slovenska vinna buda», «Das bóhinisehe Dorfhaus in der Ausstellung)). I . « D e r b i s h e r i g e S t a n d u n s e r e r F o r s o h u n g » . I I . « Z u r Methode der F o r s c h u n g » ficzną i inne, z w ł a s z c z a związane z wystawą etnogra­ w P r a d z e w 1895 r o k u , k t ó r e j b y ł o r g a n i z a t o r e m . W s p ó l n i e z E . Albertem napisał dla wyd. «Die in W o r t u n d B i l d » , « V o l k s k u n d e fenheit ósłerreichisch-ungarische Bóhrncns», der B e v ó l k e r u n g » . B y ł w r e s z c i e «Der Niederle Monarchie physischer jednym z Beschafzałożycieli Muzeum Etnograficznego w Pradze. Zmarł jako s ę d z i w y wając żałobą 7 9 - c i o ł e t n i s t a r z e c 14 c z e r w c a 1944 г., o k r y ­ cala n a u k ę s ł o w i a ń s k ą . Żyć jednak będzie wiańskiej, gdyż swą pracą, swymi dziełami wzniósł w nauce sobie p o m n i k sło­ aere perennius. Stefan Nosek V. .1. M A N S I K K A 20 m a r c a 1917 z m a r ł w H e l s i n k a c h z n a n y f i ń s k i Johannes 1884, w Mansikka. Urodził r. 1903 u z y s k a ł folklorysta się Mansikka w Wyborgu 7 w tamtejszym r o k u z a p i s a ł s i ę na u n i w e r s y t e t w liceum maturę i tegoż w r. 1909 z o s t a ł l i c e n c j a t e m , a w roku W tym samym doktorem roku został docentem f o l k l o r y s t y k i s ł o w i a ń s k i e j profesorem n a d z w y c z a j n y m folklorystyki Mansikka kres filozofii. wiedzy w pogłębił czasie swe samego H e l s i n k a c h . W r . 1905 u z y s k a ł p i e ń k a n d y d a t a filozofii, wany naukowe sto­ następnym Mansikka miano­ i porównawczej a w r . 1927 porównawczej. przygotowanie licznych p o d r ó ż y Viljo października i rozszerzył zagranicznych. Jeszcze za­ jako �666 V. J . M a n s i k k a student, w l a t a c h 1 9 0 0 — 0 9 , z w i e d z i ł on R o s j e , A u s t r i ę i N i e m c y 1910 o d b y ł d ł u ż s z ą p o d r ó ż do Austriii. W p ó ź n i e j s z y c h badania stwach w Rumunii, Bułgarii, Danii, Jugosławii, latach Grecji, Polsce Ulubionym przedmiotom który Mansikki studiował w pod czasie oraz natchnionego nauczyciela i przewodnika*, w y r a ż a ł . M a n s i k k a p r z y s w o i ł sobie w y t y c z n e stępnie przeszczepić da) n i e m a l studiów na teren uniwersy­ słowiańskiej jak się o Rozległa nim później s z k o ł y K r o h n a , by je n a ­ folklorystyki, której i gruntowna s i ę od­ z n a j o m o ś ć obcych j ę z y k ó w o t w o r z y ł a w archiwach i różnojęzycznych s k a r b y w i e d z y , w k t ó r y c h tylko n i e l i c z n i f i ń s c y pierwszej obiecującej rozprawie Ogoi und I l o v a t i t s a » , c z y t a n e j p o p r z e d n i o uczeni umieli z r. 1900 pt. « D a s korzystać. Lied kompozycji ciekawe pieśni tą p i e ś n i ą ludowej, a rosyjską później pracy « Z izućeniju zaprezentował ustalając poezją von w Seminariom Folklorystycz­ nej fińskiej przed dziełach nym w Helsinkach, Mansikka zajął się w y j a ś n i e n i e m gicznej. pro­ wychowawcy całkowicie. bogate, z g r o m a d z o n e między pań­ kierunkiem ó w c z e s n e g o fesora f o l k l o r y s t y k i f i ń s k i e j K a a r l e K r o h n a , ((szlachetnego W i bałtyckich. t e c k i c h b y ł folklor, nim a w r. prowadził jednocześnie ludową. W wydanej w pew­ paralele dwa lata z.agovo;rov» ( I Z Y . Otd. r u s s k . j a z . i tdow, 1 3 ) się Mansikka jako dobry znawca r o s y j s k i e j poezji ma­ �667 Z a g a d n i e n i u c z a r ó w i z a m a w i a l i p o ś w i ę c o n a jest r ó w n i e ż o b s z e r n a rozprawa doktorska rucksichtigung m. in. o Biot- niezwykle Szczególnie okazał dzieło Mansikki się cjalnie ż y w y m Bardzo pt. się pogaństwa znawca (1919), omawianego legend i mit materiału. jego dalszych zaintere­ apokryficznych zagranicznych pism. uczonych przyczynkiem itd.). w Rosji, Również do Ostslaven. na p i e r w s z e j badań mitologii ludów przeto jest części dzieło i krytyką (1922). T o zajmuje źródeł postanowienia tu się doniosłe znaczenie również dla że badaczy obcych jako się na Dalszym w a ż n y m przyczynkiem w eLitauische Zauberspruche» praca w i Wreszcie pracy z r. 1914 tekst». dorobku n a u k o w y m Mansikki (1923), o w o c ż m u d n y c h l e t n i c h b a d a ń . A u t o r w p i ę k n y s p o s ó b u z u p e ł n i a tu ludów posiada fińskiego. Mansikka Nevskago. Razboc redakcij źródeł wiadomo, wierzeniach wymieniona po­ doskonały i g r u n t o w n a ocena folkloru problemy porusza Ałaksandra jest p r a c a odbił zrozumiałą, zresztą archeologiczne, opisy autor jest obszerne, się, j a k (nauki kościelne, zaprezentował słowiańskich rzeczą historyczne i j ę z y k o w e «żytie spe­ religioznawczych I. Q u e l ł e n » l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Jego k r y t y k a lińskich, pt. To ze spotkała się z niemal powszechnym uznaniem. P o n i e w a ż , jak wpływ Be- świadcząca zainteresowaniem. ważnym «Die Religion der dróżników znajomości wśród z samego t y t u ł u , o c e n ą dzieje Zauberformetn i w y t y c z n y m dla rosyjskich spotikalo russische Verre.nkumgssegen» gruntownej świat niestety p r z e r w a n e wynika «Uber und bliskim autorowi sowań praca Mansikki der i długo­ zbiory i w y n i k i ba­ d a ń f i ń s k i e g o uczonego p r o f e s o r a A. l\. N i e m i na polu f o l k l o r y s t y k i po­ r ó w na w c z e j . W czasie s w y c h n a u k o w y c h p o d r ó ż y sikka również zbieraniem próbek do R o s j i z a j m o w a ł s i ę rosyjskiej t w ó r c z o ś c i ludowej, Man­ głów­ nie z p ó ł n o c n e j R o s j i . C z e ś ć t y c h z b i o r ó w - o p u b l i k o w a ł n a s t ę p n i e w' p r a c y «Zago\0'i-\ Praha P u d o ż s k a go u ć z d a O l e n e c k o j g u b e r n i i» ( S b o r n i k 192(i). R o s y j s k i e j senkurskago uezda» filologii (1912), są «Govor poświęcone Grjazoveckago Zainet.ki o govoro N i k o l ' s k a g o u e z d a » (1911). Nie rosyjska literatura piękna, o czym ś w i a d c z ą pedii oraz chowa)). W odczyt «0 osobowości śmiercią Z roku folklor. na Zwłaszcza encyklo­ Antoniego Mansikka pierwsza część została rok zwracał mocno go Mansikka pociągała coraz więcej dziedzina Cze­ nad dzie­ ukończona analogie z uwagi czarów i tuż na folklorem słowiańskim Niektóre rzuciły fiński zamawiali. liczne s t u d i a , u m i e s z c z a n e w p i s m a c h i «Yiritta ja» o r a z w r o c z n i k u T o w a r z y s t w a K a l e w a l i . autora oraz w r e s z c i e obca liczne a r t y k u ł y do światopoglądzie govorr (1912) autora. Z tego z a k r e s u p o c h o d z ą przez «0 uezda» była mu o s t a t n i c h l a t a c h swego ż y c i a p r a c o w a ł jami literatury rosyjskiej, k t ó r y c h przed i Filologicky, rozprawy: dużo «Suonń» wykryte nowego �668 ś w i a t ł a na p r o b l e m y f i ń s k i e . S p o ś r ó d p r a c o f i ń s k i m f o l k l o r z e n a wysuwa kach, się «lnke.rin liekkulauluista» 1932), n a w i ą z u j ą c a do (O ingermanlandzkich prastarych kołysanek z czoło kołysan­ innych terenów etnicznych. W kraju pracował Mansikka z oddaniem się w w y c h s t o w a r z y s z e n i a c h , m. i n . b y ł c z ł o n k i e m jętności, w Akademii z parę i finnische śmiercią Fellows został wybrany Communications)), współpracownikiem Yołkskunde». k l ó r c go p o w o ł a ł y lektyczny przed ((Folklore założycieli fur lat pisma Spośród różnych nauko­ Fińskiej Akademii Umie­ redaktorem serii ponadto był jednym ((MiMeilungen des Vereins obcych towarzystw naukowych, na s w e g o c z ł o n k a , n a l e ż y tu w y m i e n i ć O d d z i a ł Leningradzkiej Akademii Umiejętności, moskiewskie dia­ Obśće- stvo ljuhitelej •antropologii i etnografia, Riusskoe g e o g r a f i ć e s k o ' obScestvo, A r c h a n g c T s k o e oibscestvo, w r e s z c i e p r a s k i Przebywając często osobiste k o n t a k t y kola o za naukowe, naukowych granicą lecz osiągnięciach S l o v a n s k y tistav. Mansikka również swego nie tylko informował kraju. nawiązywał zainteresowane Dodajmy ponadto, b r a l on u d z i a ł w Z j e ź d z i e W s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h H i s t o r y k ó w w s z a w i e w r . 1927, h i s t o r i q u e s en na k t ó r y m w y g ł o s i ł o d c z y t «L'etat aetuel des 7 etudes Finłandew. Najlepsze prace ków że War­ Mansikki pochodzą z pierwszych paru dziesiąt­ jego n a u k o w e j d z i a ł a l n o ś c i . W p ó ź n i e j s z y m okresie z powodu nad­ wyrężonego zdrowia tych prac, m. oraz licznych in. nie był ogłoszenia przyczynków on w stanie drukiem do dokończyć estońskich historii literatury. wielu formułek Jeśli rozpoczę­ zamawia ń zważymy, że k a ż d e takie r o z p o c z ę t e s t u d i u m b y ł o u M a n s i k k i p o p r z e d z o n e d ł u g o t r w a ­ łymi i żmudnymi p r a c a m i p r z y g o t o w a w c z y m i , to stanie s i ę j a s n y m , p r z e d w c z e s n a ś m i e r ć M a n s i k k i s t a n o w i dla f i ń s k i e j n a u k i Mansikka nym byl c z ł o w i e k i e m ż y w y m , e n e r g i c z n y m , w ż y c i u cechowało go w e s o ł e usposobienie i o p t y m i z m . W że wielką stratę. codzien­ stosunkach to­ w a r z y s k i c h , od k t ó r y c h b y n a j m n i e j nie s t r o n i ł , b y ł on l u b i a n y dla s w e g o b e z p o ś r e d n i e g o i szczerego h u m o r u , a jako naukowiec u c h o d z i ł za wnoważonego' tkliwą stratą i obdarzonego g ł ę b o k ą nie tylko dla wiedzą. uniwersytetu w Zgon M a n s i k k i Helsinkach, lecz jest zró­ do­ również dla s ł o w i a ń s k i e j f o l k l o r y s t y k i , p o n i e w a ż nie ł a t w o b ę d z i e z a p e ł n i ć m i e j ­ sce, o p r ó ż n i o n e p r z e z M a n s i k k e . Sulo Haltsone.n, Helsinki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a448dc8932bc6e42541763583c0546c.pdf 3e162f197bdf95e47dbbd4bedf8af963 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4780 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.451-482 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I I W A L N E G O ZGROMADZE­ NIA POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO X X I I I W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ z n a w c z e g o odbyło sie w K r a k o w i e w d n i a c h 9 i 10 k w i e t n i a 1948 roku w S e m i n a r i u m S o c j o l o g i i i E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u Jagiel­ lońskiego. Na zjeździe o b e c n i : prezes — prof, d r K. Moszyński, y - p r e z e s i : prof, d r .1. Czefcnmwsiki, fprof. d r E. F r a n k o w s k i , s e k r e ­ tarz g e n e r a l n y : prof, d r Л. Gajek, s k a r b n i k : p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z , członkowie Zarządu: prof, d r St. Byslroń, T D e l i m a t d r J K r a j e w s k a prof, d r К K o r a n v i dyr J 2 M a n n j ^ i e w i c z p of d r S. Nosek, d r M. Z n a m i c r o w ^ k a - P r u f f e r o w a , dr R. Reinfuss, doe da- T S e w e r y n dyr J Świeży r>ro4 d r L W V o v y m n v i e z H Z w o l a k i e w k - z - c z ł o n k o w i e -' p r o f d r W " A n t e n i e w i c z 'nrof d r F ' B u i a k p r o f di- T G r a b o w s k i p r o f dr" T M i l e w s k i ' orof d r к ' Ni-isch b r o f dr В * S t e l m a c h o w s k a doe d * E B u l a n d a T I L f dr S Ś/Lotka k s orof d r В R a d o m s k i d r G Ciołek d r Ś F i ¬ /ak d r G Frenkłowa d r w ' I l e i n o s z d r \ Jaworeźak dyr J K l i m a s z e w s k a d r ^ K r i t r ^ e b i a n k a nJ W F i s c h e n i СГ G a i I,™ ш и Н и mir M G ł a d w o w a d r M G h d y s z nXI If«™ X s m i К Piet k i e w i e т m <*r 7 Re n f n s s o l t n.ti i'«п1^^Лill!;!I?/^IST; M > у ^ ^ Г я S t z чк, П nSvmt^lOcf I I ^ m w t ^ . , T S rlvr F ^hUn nor I V S ^ w i n t E , Sopocko, 1 . VVvrobek. H . B i t t n e r . S ^ I i m d a m e n t d, W. \ ° W ^ n e ^ k T C i s t e r ^ a S ^ i I P b t a W Sio" V \ьГ™^ Medwe.ki teprczenlard W a l n e zgre,m:a.dze;nie oiwcmzvt prezes Oddziału K r a k o w s k i e g o , prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , który powitał w serdecznych sło­ w a c h gości oraz zgromadzonych członków -i o d e s ł a ł l i s t m i n i s t r a 2<>* �4Л2 Stefana Dybowskiego. Po u c z c z e n i u ipamicci z m a r i v c h w o s t a t n i m r o k u członków: p r o f , d r K a r o l a S t o j a n o w s k i e g o i p r o f , d r Jerzego K o w a l s k i e g o prz^Ktnmiał p i w a i obowiązki W a l n e g o Z g r o m a ­ dzenia, i odczytał porządek o b r a d . Z k o l e i * .prof, d r K . Moszyński wygłosił odczyt i , t v a u i r u r a c v i i i v «Ewolue,ionizm k r y t y c z n y i i a tle m c U K l e t n o l o g W c b (re/erai jest d r u k o w a n y w d z i a l e ' r o z p r a w w t o m i e 3 8 ) . Z k o l e i s e k r e t a r z g e n e r a l n y - p r o f . J . G a j e k złożył w v c z e r p u i a c e siwawozdatfiie ze s t a n u p r a c y T o w a r z y s t w a za r o k IM? rozstawiać k o l e i n o ' nastopuijare działy: a) b u d ż e t ó w , a m a c h którego o m ó w i ł również możliwości f i n a n s o w e T o w a ­ r z y s t w a ( b i l a n s za i-ok 1947 zamieszczony iest o s o b n o w d z i a l e s ó W o z d a ń ) b) w v d a w m i c z y c) m u t o w v d ) bibUotcccmv e) a r ć ii w a l ; П o S S n v W ranmchspraw w X w n i c z v c h •mówił d o r o b e k T c w z v s t w a W o o s K c i w v d a d a 37 I Ó ^ T L S U " i сГ «IV* « l S i \bterKłow F m o ' - "i * w W z w S K nr^miiiad «Pol4kim S a s m i i ' Ffao" ?lwS nSrS т^:ЛЗГГ l o w ^ E n b ^ nl iSń^-ditJScydl i ^ i n ^ j Ł j ^ y c b ^ c warchlw^TowSi zvstw -Й • Prace n a d k a ^ o g o w a n i e m biblioteki również posuwają się naprzód, wymagają o n e j e d n a k jeszcze dużego wysiłku w c e l u p r z y g o t o w a n i a katalogów r z e c z o w y c h . ' 4Tpu,rzadkowano również a r c h i w u m T o w a r z y s t w a , w którym z n a j d u j e sie Ó86 rękopisów l w o w s k i c h , z g r o m a d z o n y c h przez "śp. prof. A. F i s c h e r a oralz spuścizna ,po ś,p .prof. S. P o n i a t o w s k i m w iilości 100 teczek. W d a l s z y m ciągu swego s p r a w o z d a n i a s e k r e t a r z g e n e r a l n y oświadczył, że" p e w n e z a n i i o c e n i a T o w a r z y s t w a n i c doszły jeszcze <io s k u t k u , d o t w y to . P o l s k i e g o A t l a s u Przesiedleńczego* ' i « L u d o z n a w c v » . N a koniec, o m ó w i ł sprawę corocznego z w o ł y w a n i a W a l n e g o Zgrouuadzeuia. P o s p r a w o z d a n i u s e k r e t a r z a generalnego odbyła sic d y s k u s j a n a d o d c z y t o m i i m u n i r a c y j m i n , w której w y ­ p o w i a d a l i sie- p r o f . J Czekanówski p r o t K . Ślołyhwo, d y r . J . M a Hulewicz d r К I k J a n d a prof l i Frankowski p r o f ' j Gajek Mówcy .podkreślali zgodnie w y s o k i poziom o d c z y t u i obiektywizm w u j m o w a n i u prubfemów '' Z kolei d r M. Z r r a n i c a w ^ k a - P r u f f e r o w a zreferowała sprawę zorganizowania p a w i l o n u w m u z e u m w Rapperswilu. Po czym p r o f . E . F r a n k o w s k i wygłosił r e f e r a t n a t e m a t «Stan i *>otrzeby polskiej etnografii*. Po . r a m k n i e c i u szerokiej d y s k u s j i n a t e m a t r e f e r a t u p r o f . F r a n k o w s k i e g o cidczyUmo r e f e r a t nieobecnego n a z e b r a n i u p r o f . f . ,I i 1 .. j �453 .». K r z y ż a n o w s k i e p i . «Bajka l u d o w a j a k o w M I S Z wzajemności słowiańskiej >> (referat d m k o W i v w 38 t o m i e ) . ' W d r u g i m d n i u z j a z d u odbyły s i e s p r a w o z d a n i a O d d z i a ł ó w : K r a k o w s k i e g o , Poznańskiego, Toruńskiego, M s z a n y D o l n e j , W r o ­ cławskiego i L u b e l s k i e g o , p o c z y m zostało o d c z y t a n e s p r a w o z d a n i e РГ..1." d r L . H a l t e d z e w s p ó L p r a c y , z C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o ­ nale des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s . Następnie s k a r b n i k T o w a r z y s t w a p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z odczytał s p r a w o z d a n i e K o m i s j i R e w i z y j n e j oraz postawił w n i o s e k w i m i e n i u tej K o m i s j i o u d z i e l e n i e pełnego a b s o l u t o r i u m Zarzą­ d o w i . W łącznej d y s k u s j i n a d w s z y s t k i m i s p r a w o z d a n i a m i w n i o ­ sek K o m i s j i R e w i z y j n e j został całkowicie a p r o b o w a n y , p o d k r e ­ ślono również, że g o l p o d a r k a i p o l i t v k a f i n a n s o w a T o w a r z y s t w a jest b a r d z o oszczędna, c e l o w a i z a p o b i e g l i w a . * ' Po części s p r a w o z d a w c z e j d r A. K u t r z e b i a n k a wygłosiła r e ­ f e r a t : « U w a g i n a m a r g i n e s i e badań t e r e n o w y c h n a Z i e m i L u b u ­ s k i e j * , po c z v m d r R. Reinfuss złożył s p r a w o z d a n i e ze s t a n u b a ­ dań n a d . k u l t u r a m a t e r i a l n a Z i e m i K r a k o w s k i e j , połączone z p o ­ kazem niektórych przykładów z d o b n i c t w a l u d o w e g o . ' Przystępując d o u s t a l e n i a p r o g r a m u p r a c y n a r o k 1948 p o ­ stanowiono: •* 1) T o w a r z y s t w o będzie pracować w r o k u И)Ш w o p a r c i u 0 u s t a l o n y przez Zarząd p r e l i m i n a r z , w którym pozveja d o c h o ¬ dów w y n o s i p o n a d 6 m i l . , pozveja rozchodów około 3,999.000. a ) W p l a n i e w y d a w n i c z y m p r z e w i d z i a n o w y d a n i e 38 t o m u 1 p r z y g o t o w a n i e 39 t o m u «Lud'u»; b ) p r z y g o t o w a n i e i n d e k s u , który zostanie w y d a n y w 40 t o ­ mie . U i d u i ; ' * ' c ) w y d a n i e V I I i V I I I t o m u «Ргае i Materiałów E t n o g r a f i c z ­ nych..; ' d ) w y d a n i e П cz. «Ргае E t no l o g i c z n y c h * , z pracą p r o f . Т . Milewskiego .Rozmieszczenie języków* i Atlas języków; e) w y d a n i e I I t o m u «Ргае E t n o l o f i i e z n v c b 'z p r a c a prof. K l i n g e r a : '«W cho<lnio-europejskie rusałki i p o k r e w n e postaci d e ­ m o n o l o g i i l u d o w e j , a t r a d y c j e grecko-rzvmskie». oraz p r z y g o t o w a ­ nie tomów nastepm-ch z r o z p r a w a m i : W . S c h m i d t a . R T l m r n w a l d a , B. M a l i n o w s k i e g o , K. Moszyńskiego, W . A n t o n i e w i c z a , J . Czekanowskiego. .1. K u b a r e g o . S. K o r z y ń s k i e g o , J . K r z y ż a n o w ­ skiego. S P o s t a n o w i o n o również, o i l e M i n i s t e r s t w o K u l l u r v i Sztivki przeznaczy jakieś s u b w e n c j e n a rzecz P o l s k i e g o A t l a s u Strojów L u d o w y c h , przystąpić do w y d a n i a p i e r w s z y c h zeszytów. �455 454 L A N S BI POLSKIEGO O b r o t y za r o k 1947 1. K a s a 531.991,70 536.585,50 2. D o t a c j e I . 1,010.000,— 3. D o t a c j e I I . i 195,— 23.050,- I ! 109.878,— 109.878,— G. I>. K. 0 . 192.262, - 470.936,— 21.320.— 7. N . В. P. 2,Ш.168,87 2,219.777,55 628.691,32 120.860,19 38 301,80 82.558,69 81.000,- 2,571.851,50 84.000.— 5. S p r z e d a ż wydawnictw 8. A d m i n i s t r a c j a 9. 1». Personalia Wydawnictwa 11. Kowsty 1,170 301,25 1,132.707,80 12. P a p i e r 183.150,(50 228.781,19 :w;i.52i, 119.510. 11. l ' . Л. K. 217.702,10 l i i . Ruchomości 17. Dłużnicy i 1S. K o m i s j a wierzyciele Religiozn. 22.720,- 21. 1,509.800,— 22.859,— 22.859,— 21.320.— i i i 82.558,69 0.230,- (59.515 — 53.974,— 254.360,11 09 515.— [ 20.135,— 20.135,- i 53.974,— 2,412 209.02 13,012.122,88 13,012.122,88 ! | 5,735.240,27 5,105.099,18 i 2,753.489,56 2,7X1489,50 5,105.099.18 3.328 039Лк5 •ł 3,323.039,65 1 i J L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 1948 i 37.593,15 i 5,735.240,27 2,112.209,02 2,458.460.— 37.593,45 951,390,12 195.030.40 Lli74.018.50 2.458.400.- 951.390,12 : 153.981,- • 53.974,- 2,158.480, 84.000,— 153.981, - 75.745,- Antycypacje 22. S t r a t y i z y s k i 1,010.000,— 1,509 800,— 195.030,10 1,074.018,50 137,427,- Nadwyżka 1,010.000,¬ 251 . Ж , 11 73.455,- 157.562, wyników 028.091,32 2.112 209,02 gotowe Bilans Niedobór 780.384,1)5 1,717.473,50 19. K a p i t a ł 20. W y d a w n i c t w a Saldo inwentarza • 780.381.- 1.4. N a u k o w e 15. B i b l i o t e k a według i : 1,794.400,85 wydiUMiiczc R O K 1948 1.593,80 ' 1 6.000,- 4. Składki głównej S a l d o księgi 1.593,80 ZA LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA K s i ę g o w y : Edward Skarbnik: ini. Henryk Michna (—) Zamorowski �INWENTARZ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO na dzień 1. I. 1948 r . A k t y w a : K a s a : pozostałość gotówki P. K. O. pozostałość 1.593,80 zł na rachunku • N . В. V. pozostałość n a r a c h u n k u A n t y c y p a c j e przedpłaty Papier, remanent Biblioteka, remanent Ruchomości, w g ksiąg wg 028.091,32 » 37.593,45 „ 254.360,11 » » (39.515,— » 20.135,- » wykazu g oto w e - 1,674.018,50 wykazu Dłużnicy, naifeżiiości W v-dawnic t w a gotówką papieru 21.320,-- I 2,458.100,— •> 5,105.099.18 7.1 «1 'u P a s у w a: Kapitał 2,112.209,02 zl Porównanie: •Ste­ Aktywa 5,105,699,18 d 1 'asy w a 2,412.209,62 Nadwyżka л 2.753.4«9,56 zl L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 19-18 r. Księgowy: Edward S k a r b n i k : in:. Henryk Miclina {—> Zamorowski rn �457 W dziale prac b a d a w c z o - n a u k o w y c h postanowiono: a ) ukończyć ' k a r t o t e k i osobowe i s e k c y j n e P. A. E., b ) gromadzić materiał b i b l i o g r a f i c z n y , r.) opracować instrukcję do A t l a s u P o l s k i c h Strojów L u d o ­ wych, d ) opracować i n s t r u k c j e do i n d e k s o w a n i a e t n o g r a f i c z n y c h , puhlikacyj, e) zorganizować p r z y p o m o c v Naczelnej D y r e k c j i Muzeów C e n t r a l n y K a t a l o g Zbiorów E t n o g r a f i c z n y c h , f ) utrzymać współpracę z С. I . A. P.. g) p r z v s l a p i c do o p r a c o w a n i a i n s t r u k c j i d l a m o n o g r a f i i r e ­ gionalnych." Po p r z e d y s k u t o w a n i u wniosków odnoszących sie. d o s p r a w : zwoływania W a l n e g o Zgromadzenia, p r o j e k t u z m i a n y nazwy T o ­ w a r d s I w a , f o r m a t u « L u d u » , d o k o o p t o w a n i a 'Л członków do Z a ­ rządu, prof, d r S. N o s k a , p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z a , w i z . J . Ś w i e ­ żego, n a d a n i a członkowstwa h o n o r o w e g o prof. F . B u j a k o w i , L . W ę g r z y n o w i c z o w i i L . Popiołkowi, a następnie, zaproszenie spe­ cjalistów poszczególnych działów k u l t u r y , którzy p r z y g o t o w a l i b y o d p o w i e d n i e a n k i e t y d l a g r o m a d z e n i a materiału w czasie f e r i i l e t n i c h , badań n a M a z u r a c h , W a r m i i i P o m o r z u , wygłosił referat doc, d r T a d e u s z S e w e r y n p t . «Znaezenie gestu o b y c z a j o w e g o . . W zakończeniu z j a z d u prezes — p r o f . К. Moszyński w y r a ­ z i ! w i m i e n i u z e b r a n y c h u z n a n i e d l a i n t e n s y w n e j działalności' se­ k r e t a r z a generalnego i W y d z i a ł u w y k o n a w c z e g o ; złożono też p o ­ dziękowanie Oddziałowi K r a k o w s k i e m u za prace n a d z o r g a n i z o ­ w a n i e m X X I I I W a l n e g o Zgromadzenia Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. T. D. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU K R A K O W ­ SKIEGO POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Oddział k r a k o w s k i P T I . ukonstytuował sie n a z e b r a n i u w d n i u 15. 111. 1947 r . wybierając Zarząd w składzie następują­ c y m : prezes p r o f . L . W ę g r z y n o w i c z , zastępca prezesa prof, d r К.. D o b r o w o l s k i , członkowie Zarządu: M . Gładyszowa, J . K l i m a s z e w ­ ska, A . K u l r z e h i a n k a . T . S e w e r y n , J . S p y t k o w s k i . W następnych miesiącach d o k o o p t o w a n o do Zarządu p p . Z D o m a n i e w s k a ' Z. W e n z i ó w n ę i S l . R r o n i e z a . Członków l i c z v oddział 54. P o n a d t o dzięki osobie nrezesa zasłużonego działacza n a n o l u r u c h u k r a ­ j o z n a w c z e g o ndodKiez'y. oraz' dzięki p. Z. D o m a n i e w s k i e j n a w i a - �•158 zano seislv k o n t a k t z k r a k o w s k a młodzieżą g i m n a z j a l n a , która brała tłumny udział w e w s z y s t k i c h o r g a n i z o w a n y c h przez 'oddział i m p r e z a c h . W s t o s u n k o w o m n i e j s z y m s t o p n i u brała w n i c h udział młodzież a k a d e m i c k a , rekrutująca'się przeważnie spośród geogra­ fów, polonistów, p r c h i s l o r v k o w i oczywiście n i e l i c z n y c h etno­ grafów. Podejmując, pracę w środowisku k r a k o w s k i m po długiej, więcej niż w o j e n n e j p r z e r w i e (rozpoczęliśmy j a c y k l e m odczytów p o p u l a r n o - n a u k o w y c h : poświeconych z a g a d n i e n i o m s z t u k i l u d o w e j (doc. T . S e w e r y n ) , obrzędom d o r o c z n y m (dr .1. K l i n u w z e w ska), l i r y c e chłopskiej ( d r ,1. S p y t k o w s k i ) , b a d a n i o m n a d k u l t u r a z i e m i . k r a k o w s k i e j ( d r R. R e i n f u i s ) , j a k również nawiązaniom .po­ między e t n o g r a f i a a p r e h i s t o r i a A l . Trzepaczówna) i a n t r o p o l o ­ gia' (doc. E . StołYhwo). A. K o w a l s k a opowiadała o wrażeniach z p o b y t u u I n d i a n S z i p i b o , dr M . Romankówna referowała poglądy i prace O r z e s z k o w e ! nr of St P i » o ń mówił o własnych w s p o ­ m n i e n i a c h w i e j s k i c h . ' N a p r z e s t r z e n i 1"/.. r o k u odbyło sie 12 o d c z v l o w p r z y przeciętnej f r e k w e n c j i ok. 50 osób. Z n a c z n i e większa' f r e k w e n c j a cieszyły sie w y c i e c z k i , których było 7 w najbliższe okolice K r a k o w a ( R r o n o w i c e , Z i e l o n k i , D ę b n i k . D u b i e , P a e z o l t o w i c e . Giebułtów, T y n i e c ) o d b y t y c h p o d k i e i n n k i e m etnografów k r a k o w s k i c h , oraz* wspólne z w i e d z e n i e w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e i objaśnianej przez doc T . S e w e r y n a Duże p o w o d z e n i a miała również p o r a d n i a n a u k o w a e t n o g r a f i c z n a p r o U d / o n a przez d r J K l i m a s z e w s k a K o r z y s t a l i z n i e j p r o f e s o r o ­ w i , i u c z n i o w i e szkół k r a k o w s k i c h i z a m i e j s c o w y c h (Miechów. R y b n i k i i.). ' N i e podejmując w o m a w i a n y m okresie większych p r a c b a ­ d a w c z y c h Zarząd oddziału .krakowskiego dołączy! sie do p r o j e k t o w a n e i przez centralę F P L p r a c y n a d .Polskim Atłasem E l n o g r a f i r z m m . .luż w okresie o r g a n i z a c y j n y m oddziału wziął udział przez s w y c h członków w z o r g a n i z o w a n i u w l u t y m 19-17 w K r a ­ k o w i e k o n f e r e n c j i poświęconej m e t o d z i e i w y t y c z n y m tej p r a c y Rozeslano następnie w teren z i e m i . k r a k o w s k i e j ' o p r a c o w a n y przez d,r K l i m a s z e w s k a i w y d r u k o w a n y w o p a r c i u o l O r l i L o t » k w e s t i o ­ n a r i u s z dotyczący z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h i także i w t y m celu b y otrzymać d a n e o r i e n t a c y j n e co' do -możliwości p o z y s k a n i a na t y m terenie korespondentów d l a a t l a s u W lecie 1048 przystąpiono na polecenie R e d a k c j i A t l a s u do z b i e r m h odpowiedzi'^kwe­ stionariusze A t l a s u poświęcone z b i e r a c t w u . " Ъ - 1 j ! Щ -' ? 1 i Г - •• > „ SL ^ 1 W k w i e t n i u 1918 r . oddział k r a k o w s k i wziął udział w o r g a n i z a c j i odbvw.ajace.go sic w K r a k o w i e X X I I I W a l n e g o Zgromadzęn i n P T L . W d n i u 12 października teeoż r o k u o d b v b s i e W a l n e Z e - W **; �459 branie Oddziału, na .którym uchwalono wyrazić serdeczne podzię­ k o w a n i e ustępującemu n a .skutek c h o r o b y " p r e z e s o w i , którego n i e pożyta e n e r g i a i niesłabnący izapał d o p r a c y l u d o - i k r a j o z n a w c z e j był" w z o r e m d l a nas w s z y s t k i c h młodszych. Prezesem Oddziału na okres następny w v b r a i i y został prof. К. Moszyński. A. Kui SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO T - W A Z N A W C Z E G O W L U B L I N I E 1917 R LUDO­ Oddział l i c z y 22 członków. Posiedzeń Zarządu Oddziału bvlo 1 - posiedzeń P r e z y d i u m 3 i j e d n o posiedzenie z z a p r o s z o n y m i .gośćmi. R a z e m 8 posiedzeń. Realizacja p l a n u p r a c y . Zorganizowano Komisje badań n a d religijnością pod k i e r u n k i e m p r o f , d r l ^ o n a H a l b a n a oraz K o m i s j e z w y c z a j ó w p r a w n y c h p o d k i e p u n k i e m prof, d r J . M a z u r k i e w i c z a D o p r a c t e r e n o w y c h zaliczyć należy w y j a z d y a s y ­ stenta T a d e u s z a Dełimala do ośrodków g a r n c a r s k i c h ' l u b e l s k i c h . W p o w . puławskim przeprowadził studia nad b u d o w n i c t w e m drzewnym Z o f i a M a l e w s k a zajęła sie z b a d a n i e m k o l e k c j i .gorsetów b i ł ­ g o r a j s k i c h ж zbiorów Józefa B r a n d t a , znajdujących się w M u ­ z e u m L u b . , a d l a uzupełnienia studiów wyjeżdżała do K r a k o w a i w biłgorajskie. P. H e n r y k Z w o l u k i e w i e z przeprowadził w b i b l i o t e k a c h l u ­ b e l s k i c h p o s z u k i w a n i a materiałów do o p r a c o w a n i a b i b l i o g r a f i i etnograficznej. Oddział'wysiał ankietę «Zwyczaje Bożego N a r o d z e n i a * oraz a n k i e t y .-Miejsca o d p u s t o w e . . O t r z y m a n o dotąd 400 o d p o w i e d z i . O p r a c o w a n o a n k i e t o dotycząca r o l i k o b i e t y w p r a w i e . Oddział b r a l udział w urządzeniu w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e j M u z e u m L u ­ belskiego w r a m a c h F e s t i w a l u S z t u k i w m a j u 1947 r . W у g 1 o s z o n o r e f e r a t v i o d с i v t v. Prof, d r Józef Gajek wygłosi! referat «Zagadnienie m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n e j L u b e l s z c z y z n y * . O h . H e n r y k Z w o l a k i e w i c z «Stan badań e t n o g r a ­ ficznych w w o j e w . l u b e l s k i m . . 'Publikacje o . g ł o s z o n e . Dr Mircrdawa Zakrzewska ogłosiła d r u k i e m «.Rrocesv i . c z a I T W L u b l i n i e , z X V I — X V I I I w . w V I łomie Prac i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h i w odbitce, n a ­ kładem P. T - w a L u d o z n a w c z e g o w L u b l i n i e ' 1 9 1 7 r. A s y s t e n t T a ­ deusz D e l i r n a l "Materiały do b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w p o w . p u ­ ławskim*, w y d a n e j a k w vżej. Z o f i a M a l e w s k a « Z i n w e n t a r z y m u : �460 zealnvch Muzeum Lubelskiego., z ilustracjami H . Zwolakiewicza wydane j a k wyżej. P r a c e w d r u k u . H e n r y k a Z w o l a k i e w i c z a «Stan badań e t n o g r a f i c z n y c h wojew. l u b e l s k i e g o . , w y d a n e przez T o w . P r z y j a ­ ciół N a u k w L u b l i n i e . Prace przygotowane d o d r u к u . Asystent Tadeusz D e l i m a t «Ceramik a l u b e l s k a * , — J a n u s z Świeży «Czepki t i u l o w e lubelskie., — H e n r y k Zwolakicwiez " B i b l i o g r a f i a etnograficzna wojew. lubelskiego.; Prace zamierzone. Dalsze p r o w a d z e n i e badań t e r e ­ n o w y c h w związku z " M o n o g r a f i a L u b e l s z c z y z n y . . Oprócz n o r m a l n y c h prac b a d a w c z y c h Zarząd Oddziału p o ­ stanowił wprowadzić' dział o d c z y t o w y ' i d y s k u s y j n y d l a z a p r o ­ szonych gości. ' O d с z v l v d l a p u b l i с z n o ś с i ( p r o j e k t ) . 1) .Cele i z a ­ d a n i a e t n o l o g i i . , wygłosi p r o f , d r J . Gajek, 2 ) «Socjologia a e t n o ­ g r a f i a . , w v g f o s i - p r o L d r J . Gajek, 3) « P r a w o z w y c z a j o w e a p r a w o pisane». wygłosi p r o f , d r L . H a m a n , 4) «Slan ' i p o t r z e b y badań p r e h i s t o r y c z n y c h w Lubelszczyźnie., wygłosi prof, d r St. Nosek, f>) - R u b i k e t n o g r a f i c z n a n a Lubelszczyźnie.. wygłosi asystent T . D e l i m a t , G) « ś l a d y ludożcrstwa w w y k o p a l i s k a c h z L u b e l s z c z y ­ z n y * w v s l o s i d r t R o a a l s k i 7^1 « Т У О У sfroiów l u d o w y c h oróba regionalizacji,, w y k o s i Janusz świeży 8 ) ^Przemysł łutlowy w L u b e l s z c w ż ń i c . ; wygłosi H . Z w o l a k i e w k z . W d a l s z y m ciągu p r z e w i d u j e sie posiedzenia n a u k o w e człon­ ków i o m a w i a n i e - l i t e r a t u r y f a c h o w e j . Na zakończenie s p r a w o z d a n i a Zarząd Oddziału p o c z u w a sie do miłego obowiązku złożenia serdecznego podziękowania p r o f , d r Józefowi G a j k o w i i p r o f , d r L e o n o w i H a l b a n o w i za • t r o s k l i w e i n t e r e s o w a n i e sie p r a c a m i Oddziału. J V i n u s r Świeży SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO TOW. ZNAWCZEGO W MSZANIE DOLNEJ LUDO­ Oddział T o w . L u d o z n a w c z e g o w M s z a n i e D o l n e j został u t w o r z o n y z K o l a T o w . L u d . n a p o d s t a w i e upoważnienia przez Zarząd Główny w L u b l i n i e . P i e r w s z e W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 1 l u t e g o 1947 г.. które wyłoniło Zarząd i пактеślilo ogólny p l a n p r a c y . Praca członków Oddziału polegała n a g r o m a d z e n i u materiału do a n k i e t nadsyłanych przez Zarząd Glów n y . N a d t o prezes Oddziału d v r . S. Fl'izak' wygłosi! d n i a 3 1 . I I I . r ! . "• 7* : "' I f \ i �461 1947 r. odczyt w D o m u L u d o w y m w M s z a n i e D . p t . « Z przeszło­ ści M s z a n y D o l n e j i okolicy.., a 2. I I 1918 r. w g i m n a z j u m w M s z a ­ nie D. o d c z y t d l a publiczności i uczniów p t . « J * z e m f e n v w k u l ­ t u r z e m a t e r i a l n e j o k o l i c z n e g o l u d u o d 1800 г.». P o n a d t o prezes Oddziału ogłosił' w p r a s i e artykuł «Złoto górskie — w a l u t a r e ­ gionalna.. Oddział liczył 19 członków. Roczna wkładka członkowska wynosiła 120 z l . W a l n e Z g r o m a d z e n i e wybrało Zarząd w t y m s a ­ m y m składzie. W m i e j s c e zmarłego k s . W ł a d y s ł a w a M a g i e r y w y ­ brało W a l n e Z g r o m a d z e n i e w i c e p r e z e s e m p r o f . A n t o n i e g o IJoczalskiego. Poza t y m .pozostał Zarząd w t y m s a m y m składzie. 7 ' SPRAWOZDANIE Sebastian ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO ZNAWCZEGO Flkak P. T . LUDO­ W r o k u s p r a w o z d a w c z y m Oddział Poznański P. T . L . liczył '20 członków. Siedziba Oddziału jest I n s t y t u t E t n o l o g i i U . P. O d ­ dział Poznański zawarł p o r o z u m i e n i e z P. T . G e o g r a f i c z n y m o d ­ nośnie wspólnych posiedzeń, w r a z i e g d y b y referat, którego bądź y. Oddziałów miał znaczenie d l a o b u T o w a r z y s t w . Z e b r a n i a T o w a r z y s t w a o d b y w a ł y sie w soboty o godz. 18. Zostały wygłoszone następujące o d c z y t y : ' 1. Prof, d r W i t o l d K l i n g e r , a V s c h o d n i o - e u r o p e j s k i e rusałki i pokrewne postaci d e m o n o l o g i i l u d o w e j , a tradycje g r e c k o - r z y m ­ skie*. 2. Prof, d r E . F r a n k o w s k i . .Twórczość l u d o w a w Związku Radzieckim.. ;:. M g r T a d e u s z W r ó b l e w s k i , «Kosmogonia ludów p i e r w o t ­ nych:.. 1. D r M a r i a F r a n k o w s k a , . P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y i jego problemy... а. M g r W a n d a W c p n i k ó w n a , - W i e ś K o s z a r y w p a w . l i m a ­ nowskim... б. Prof, d r E . F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a s i a t k o w a w k u l t u r z e ludów słowiańskich i jej przeobrażenia n a świecie... 7. Prof, d r E. F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a odlewów b r a z o w v e h n a w o s k t r a c o n y w k u l t u r z e ludów... W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 15 m a r c a 1948 r . przy u d z i a l e 18 członków. E. Frankowski �462 S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI T O W A R Z Y S T W A ZNAWCZEGO W TORUNIU za okres ort 18. I I I . 1947 r. do 1. I V . 1948 r . LUDO­ Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w T o r u n i u , założone d n . 18. I I I . 1947 г., c z y l i istniejące d o p i e r o r o k , l i c z y 50 członków, w l v i n 11 osób stanowią n a u c z y c i e l e Siedziba T o w a r z y s t w a jest Dział E t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u . " Obecny skład Zarządu: prezes — p r o r e k t o r prof, d r K a r o l K o r a n v i , w . prezes — p r o f , d r Bożena S t e l m a c h o w s k a , sekretarz I — cfc M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , sekretarz I I — M a r i a Polakiewiczówna, s k a r b n i k — B o n i f a c y Z i e l o n k a ; członkowie Z a rządu: p r o f , d r .łan Zabłocki, red. Mieczysław Dereżyński; K o r n i sia R e w i z v i n a : p r o f . Józef Błoński nacz. Józef A r k u s z e w s k i d r Stefan H r a b e c . Z e b r a i i i a n a u k o w c. W okresie s p r a w o z d a w c z y m o d ­ były sie 2 posiedzenia Zarządu oraz 4 z e b r a n i a o c h a r a k t e r z e n a u ­ k o w y m . D n . 20. V I . 1947 r. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a wygłosiła referat p t . « L u d o z n a w s ł w o w S z w a j c a r i i " . D n . 10. I I . 1948 r. o d b v ) się. odczyt p. Heleny P i s k o r s k i e j p t . « W i e ś p o m o r ­ ska w X V I I I w.» i ^Bartnictwo'toruńskie,. D n . 2. I I I . 1948 r. • p A n n a L u d w i k a Czernv w v g l o s i l a odczvt p t «Sen nocy l e t n i e j j a k o l u d o w e m i s t e r i u m tancczne». D n . 16. I I I 1948 r . odbył się. o d c z y i П I Pod«óreozneso n i «Zao*trowierze na tle z w y r z a i ó w i 'obyczajów... ' ' ' ' t _! i •' i * I ' J Prace or g a n iz а су j n с i l e r e n o w o - m u z e a l n e. Z u c h w a l o n y c h -kilku sekcji, j e d y n i e p o d k i e r u n k i e m p. K o n r a d a S m i e m i a k a powstała Se.kc.ja. M u z y k i L u d o w e j i Tańca. L i c z y o n a 1Л osób, w l v m n o w y c h członków 7-. W p r o w a ­ d z o n e j przez n i a p r a c y b a d a w c z e j n a terenie K u j a w brał udział K . S n i i e r n i a k . -B. Z i e l o n k a i Chełmiński. Z a n o t o w a n o 120 m e l o d v j i zapisano 120 tekstów oraz z zasiłku K u r a t o r i u m Okręgu S z k o l ­ nego P o m o r s k i e g o w y d r u k o w a n o odnośne k a r t o t e k i ("Kartv p i e śni) Sekcja ta nawiązała b l i s k i k o n t a k t z d y r . M . S o b i e s k i m , z I n ­ s t y t u t e m B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j (Sekcją M u z y c z n a w P o z n a n i u ) . Z inicjatywy Adama Krzemienia w Liceum Budowlanym w T o r u n i u została zapoczątkowana praca o charakterze l u d o z n a w ­ c z y m w organizującym sie kole w starszych k l a s a c h l i c e a l n y c h Została l a m p r z e p r o w a d z o n a odnośna a n k i e t a oraz d n . 7 l u t e g o 1948 . odbył sie wykład dr M a r i i Z n a m i e r o w s k i e i -Prufferowe i p t . . W a r t o ś ć b u d o w n i c t w a l u d o w e g o i jego ochrona... W Kole tvm projektowane są terenowe prace młodzieży s z k o l n e j , dotyczące z a - " *' r . ;,, L �p b v t k o w c g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o oraz z b i e r a n i a materiałów m u ­ zealnych. W okresie s p r a w o z d a w c z y m k u r a t o r d r Czesław S k o p o w s k i przyczynił sie w y d a t n i e do p o d n i e s i e n i a p r a c l u d o z n a w c z y c h , udzielając zasiłku Działowi E t n o g r a f i c z n e m u na w y d r u k o w a n i e p o r a d n i k a terenowego oraz drukując w D z i e n n i k u Urzędowym K u r a t o r i u m w e z w a n i e do n a u c z y c i e l s t w a . Należy też podkreślić o g r o m n e usługi, j a k i e oddają Działowi E t n o g r a f i c z n e m u M u z e u m w T o r u n i u niektórzy członkowie t o ­ ruńskiego Oddziału ТОЛУ. L u d o z n a w c z e g o . N p . d y r . L e o n Szestak o w s k i , które n i c t y l k o dostarczał i n f o r m a c j i o z a b y t k a c h l u d o ­ w y c h w terenie, lecz s a m składał l i c z n e d a r y i d e p o z y t y , a n a d t o dzięki jego p o m o c y u z y s k a n o a u t o ciężarowe w c e l u p V z e w i c z i c n i a do M u z e u m k o l a ' g a r n c a r s k i e g o , ław i żaren g a r n c a r s k i c h z D o b r z y n i a n a d Drwęca, dostarczenie szeregu przedmiotów z za^ k r e s u r o l n i c t w a transportu i k o m u n i k a c j i oraz p s z c z e l n i c t w a ( i m cenna i r z a d k a barć z Borów T u c h o l s k i c h ) . B. Z i e l o n k a gromadził m e l o d i e nieśni l u d o w y c h z t e r e n u K u j a w - i dostarczał" l i c z n y c h i c e n n y c h obiektów m u z e a l n y c h z z a k r e s u w i e l u d z i e d z i n k u l ­ tury ludowej. P r o f . J a n Zabłocki ofiarował .cenne książki z z a k r e s u r o l n i ­ c t w a , u n a d t o zbierał n a z w y d l a M u z e u m roślin używanych w lecznictwie l u d o w y m w o j . pomorskiego. Wojciech Gajdus z N a W T V pomagał w g r o m a d z e n i u zbiorów d l a M u z e u m , szczególnie z z a k r e s u obrzędowości l u d o w e j . W o b e c ustąpienia z prezesury Zarządu Oddziału ob. k u r a ­ tora d r Czesława S k o p i o w s k i e g o ' u c h w a l o n o jednogłośnie nastę­ pujący w n i o s e k : «Zgromadzeni na W a l n y m Z e b r a n i u T o w a r z y ­ s t w a L u d o z n a w c z e g o Oddział w T o r u n i u członkowie T o w a r z y s t w a stwierdzają z żalem ustąpienie z prezesury ob. k u r a t o r a d r Cze­ sława S k o p o w s k i e g o i składają gorące podziękowanie za wydatną i serdeczna pomoc w p r a c y ' i wyrażają n a d z i e j e , że ob. K u r a t o r zechce j a k o członek T o w a r z y s t w a n a d a l współpracować i udzielać swej cennej p o m o c y i r a d y » . -" I 4 д Propaganda 1 u d o z n a w s t w a. T o w a r z y s t w o Ludo­ znawcze w r a z z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u d w u k r o t n i e zwracało sie w «Glosie P o m o r z a * do s p o leczeństwa z a p e l e m w s p r a w i e p o m o c y w g r o m a d z e n i u zabytków, związanych z obrzędami W i e l k a n o c y i Bożego N a r o d z e n i a , ' Ariele 1e pozostały całkowicie bez echa w b r e w t e m u . co g ł o ­ siły p i s m a w a r s z a w s k i e o d a r a c h , l i c z n i e napływających do M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u j a k o r e a k c j a n a apele w p r a s i e . �404 T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e p r a g n i e prowadzić badania t e r e ­ n o w e i w t y i n c e l u r o b i s t a r a n i a o u z y s k a n i e zasiłków n a p o k r y ­ cie kosztów l o k o m o c j i , zorganizowanie* b i b l i o t e k i etc. Należy podkreślić, że Oddział Toruński T o w a r z y s t w a p r a ­ c u j e w b l i s k i m k o n t a k c i e z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u . O s t a n i o -uchwalono niektóre posiedzenia odbywać wspólnie z Towarzystwem Geograficznym. M. Priifferowa ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA W SZWAJCARII W L A T A C H 1930—1947 Siedmioletnia izolacja, orazu częściowa zaś później zupełna, w j a k i e j znalazła się S z w a j c a r i a podczas o s t a t n i e j w o j n y , w p ł y ­ nęła niemało n a rozwój e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i tegoż k r a j u . Z w y ­ b u c h e m w o j n y została p r z e r w a n a n a r a z i e łączność tvlko z k r a ­ j a m i europejskimi, objętymi pożarem w o j n y , później także i z z a ­ m o r s k i m i , powodując p r a w i e zupełny zastój w p r z v p l v w i e m a t e ­ r i a ł ó w e t n o g r a f i o z n y c h z t y c h .krajów. N a t o m i a s t udało się e t n o ­ l o g o m s z w a j c a r s k i m bawiącym w c h w i l i w y b u c h u w o j n y w k r a ­ j a c h z a m o r s k i c h jeszcze wrócić n a czas do k r a j u z b o g a t y m i z b i o ­ rami. ' ' ' ' i z o l a c j a częściowa względnie zupełna skierowała zaintereso­ w a n i e etnologów i etnografów s z w a j c a r s k i c h n a j p i e r w k u f o l k l o ­ r o w i ludów e u r o p e j s k i c h , jeszcze w ó w c z a s n i e wciągniętych w za­ wieruchę w o j e n n a . S t a n t e n j e d n a k trwał z b v l krótko,' b y mógł wydać n a m a c a l n i e p o z y t y w n e w y n i k i . Z w y p o w i e d z e n i e m w o j n y przez W ł o c h y F r a n c j i ' S z w a j c a r i a znalazła'sie w zupełnej i z o l a ­ c j i , trwającej p r a w i e aż do końca 1945 r o k u . R o k 1946 przyniósł znaczne rozluźnienie tejże i z o l a c j i skutkiem t w o liczniejsze g r u p y m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h i p r o e s t a n r k i r h korzystając z u l " d e w i z o w W n i- p a s z p o r t o w y c h wyjechały do m i s v j p r z e d - w s z y s t ­ k i m do k o l o n i i f r a n c u s k i c h w A f r y c e ale i młody ч przedsiębior­ czy e t n o g r a f z N W h a t e ! p r o f d r Jean Gabue odbył już d w i e krót­ sze w M o r a w v n a u k o w e s a m o l o t e m do T u a r e - ó w L i nu w A f r y c e oółnoćriei i d z i e z e b e d ^ k a z n y m a w i a ł e t m S d i c z ^ i y Mimo w s z y s t k o кЬтю1у ^ w a ż n i e w S e i h c z n eisz^ morskich coJednak hlmnbco n V o r i e Я l ^ e d t y n i e ta ™ n i n S n w f e n ^ р ^ ш ч о ч у Т Ж e wnłvwa z M d �-№Г> n i o n a rozwój e t n o l o g i i . etnografii i l u d o z n a w s t w a j a k w y n i k a z następujących wywodów. szwajcarskiego, I. P o d r ó ż e i w y p r a w y n a u k o w e d o k r a j ó w p o ­ zaeuropejskich. N a j n i e k o r z v s t n i e j s i e d m i o l e t n i a i z o l a c j a w p l v n e l a n a prace i b a d a n i a n a u k o w e , wymagające bezpośredniegoГI ciągłego k o n ­ taktu i porozumienia z uczonymi i instytucjami n a u k o w y m i i n ­ n y c h krajów. Nastąpił p r a w i e zupełny zastój we w y m i a n i e czaso­ p i s m n a u k o w y c h z i n n y m i krajami,'które podczas" w o j n y z a w i e ­ siły zupełnie l u b częściowo w y d a w a n i e s w y c h periodyków- z w i e ­ dzanie mu/eów przez gości z a g r a n i c z n y c h osiągnęło na'iniaszy s t a n ; międzynarodowa w y m i a n a i współpraca w ctziedzinic e t n o ­ l o g i i i e t n o g r a f i i przestała w t v m czasie p r a w i e istnieć Podobny los spotkał w y p r a w y do krajów z a m o r s k i c h w celach n a u k o w y c h M i m o to w t v m okresie p r z e p r o w a d z i l i w v p r a w v n a u k o w e nastę­ pujący b a d a n e szwa j V a i i y : ' * ' P i D r P. W i . - U zwiedził K a s z m i r , T y b e t i I n d i e , gdzie szcze­ gólne b a d a n i a przeprowadził n a d szczepem Naga. Bogate * z b i o r y przesiał d l a m u z e u m w B a z y l e i . Tenże badacz odbvł w r. 1941 p o ­ dróż do A m e r y k i Południowej, a w 1942 r. prowadził b a d a n i a naukowe na W i e l k i c h A n t y l a c h . H . E. K a u f m a n n o d b v l wyprawę d o I n d i i , g d z i e s p e c j a l ­ ne b a d a n i a poświecił szczepowi N a g a ; cenne i l i c z n e zbiory e t n o ­ g r a f i c z n e tegoż szczepu przekazał m u z e u m w B a z y l e i . H o d e'] K r . zwiedził w celach n a u k o w y c h A m e r y k a Połud­ n i o w a i badał szczególnie g r o b y slaro-peruańskie. R i i t e i- I I a n s odbył'ekspedycje do L a p o n i i . H i m m e 1 h e b с r podróżował królko p r z e d wybuchem w o j n y m i e d z y E s k i m o s a m i Cieśniny B e r i n g a i Z a t o k i P o i n t B a r row." ' ' G a b u s . l e a n , badał w l a l a c h 1938—1939 Eskimosów t z w . Caribous n a d Z a t o k a Hudsońska: w l a t a c h 194) i 1947 p r z e p r o w a ­ dził b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e m i e d z y T u a r e g a m i w A f r y c e północ­ n e j , skad przywiózł bogate zbiory' d l a muzeów w B a z y l e i i N e u G l o w n v m z a d a n i e m w y m i e n i o n y c h podróżujących bvło z b i e ­ r a n i e i g r o m a d z e n i e obiektów e t n o g r a f i c z n y c h d l a muzeów s z w a j ­ c a r s k i c h , które też te w y p r a w y przygotowały i pieniężnie w s p i e ­ rały. II. M u z e a i i c h d z i a ł a l n o ś ć . Każdy n i e m a l k a n t o n p o s i a d a własne m u z e u m , z których najważniejsze są: w Bazylei, w Z u r y c h u , w G e n e w i e , w B e r n i e , I.Uf!. T . XXXVIII 30 �466 w X e u c h a t e l u , B u r g d o r l i e , w St. G a l l e n i we F r y b u r g u . Aż do r o k u 1944 S z w a j c a r i a n i c posiadała wspólnego m u z e u m n a r o d o ­ wego; w t v m to r o k u m u z e u m w B a z v l e i przeznaczono n a . M u ­ seum f u r V o l k e r k u n d e u n d Schweizer'isches M u s e u m f u r V o l k s kunde». T o m u z e u m p o s i a d a największe z b i o r y i obecnie jest n i e ­ wątpliwie największym m u z e u m e t n o g r a f i c z n y m w zasięgu j e ­ ż y k i n i e m i e c k i e g o - w 1943 r tzn po latach istnienia'liczvlo m n i e i więcej 80 000 obiektów e t n o g r a f i c z n y c h z czego około 17 2Ó0 p r z y p a d a ' n a f o l k l o r e u r o p e j s k i M u z e u m \v Śzafuzie zostało p o d ­ czas n a l o t u /niszczone n a t o m i a s t i n n e m u z e a n i c n i e ucierpiały podczas w o i n v ' j e d y n i e z b i o r y b a r d z i e j wartościowe usunięto z muzeów i przeniesiono w miejsce bezpieczniejsze Działalność muzeów s z w a j c a r s k i c h ograniczała sie aż do w y ­ b u c h u w o j n y przede w s z y s t k i m do g r o m a d z e n i a obiektów e t n o g r a ­ f i c z n y c h . W t e j d z i e d z i n i e m u z e u m w B a z y l e i osiągnęło i n e w a t p l i w i e najlepsze w y n i k i ; starało sie ono poza t v m przede w s z y s t ­ k i m o g r o m a d z e n i e oryginałów, a j e d y n i e z b r a k u tvrhże, zastę­ p o w a n o j e k o p i a m i i naśladownk-lwarai. T e n zapal ' g r o m a d z e n i a cechuje w s z y s t k i e m u z e a lecz w y n i k i zależą w głównej mierze od s t a n u finansów stojących do d y s p o z y c j i zaś pod t v m w z - l ę d e m s p r a w a p r z e d s t a w i a sie' n i e z b y t k o m i n i e Większa 'cześć zbiorów m u z e a l n y c h pochodzi od h o j n y c h ofiarodawców Toteż z b i o r y te w v i W v m r/eum w B a z y l e i z d r a d / a b . b a k planowości i " s y ­ s t e m a t y k i - sa to w dużo i m i e r z e m a - a z n v obiektów elno<>rafie'zi i v c h M u z e u m w B i - d o r f e różni sie' od i n n y c h muzeów t v m że mieści o b i e k t y w H c z n i c f o l k l o m s / w a i c a . - k i e - n z , s / c z e l ­ n y m u w ź i d n i e n i e m L ow.de ^ wieiskie-o Inne' muzea w y k ^ ^ w e l k ^ S m ludów^^SnJch^ rodzmiego! S i e d m i o l e t n i a izolacje należy'bezwarunkowa uważać za pożą­ d a n a d l a z o r g a n i z o w a n i a uporządkowania, p r z e b u d o w y względnie r o z b u d o w y muzeów s z w a j c a r s k i c h . Zastój w dopływie m a t e r i a ­ łów e t n o g r a f i c z n y c h z .krajów z a m o r s k i c h zmusił poniekąd e t n o ­ logów i etnografów s z w a j c a r s k i c h do zajęcia się f o l k l o r e m o j c z y ­ s t y m , ale przede w s z y s t k i m do p o d n i e s i e n i a p o z i o m u muzeów, bv z n i c h uczynić i n s t r u m e n t s p r a w n y d o b a d a n n a u - k o w v r h . Czas i pieniądz ' przeznaczony n a zakup'obiektów względnie w y p o s a ­ żenie e k s p e d y c j i do krajów z a m o r s k i c h zużyto n a p r z e p r o w a d z e ­ nie r e m o n t u ' budynków m u z e a l n y c h za-kup" w i l r v n ' ka'taln-iizaeje przedmiotów e t n o g r a f i c z n y c h k o n s e r w o w a n i e i ' magazynowanie zbytecznych obiektów, z n a k o w a n i e i w y s t a w i a n i e okazów. M u ­ zeum w B a z v l e i zrobiło n i e w u o l i w i e w t v m k i e r u n k u n a i w i e k s z e postępy. P r z y niektórych m u z e a c h u f u n d o w a n o stałe posady k u - �467 sloszów, gdyż d o t y c h c z a s w i c i e p r a c m u z e a l n y c h zostało załatwia­ n y c h bezpłatnie przez w o l o n t a r i u s z o m Z w i e d z a n i e muzeów przez publiczność, szkoły i g r u p y w o j ­ s k o w y c h wzrosło n i e p o m i e r n i e ; dzięki z n a k o w a n i u okazów oraz o p r o w a d z a n i u zwiedzających przez f a c h o w y c h znawców e t n o g r a ­ f i i oraz dzięki przystępnym c e n o m publiczność często zwiedzała muzea z w i d o c z n y m zainteresowaniem. III. Wystawy. W związku z uporządkowaniem i s y s t e m a t y z a c j a zbiorów m u z e a l n y c h urządzano c o r o c z n i e w y s t a w y czasowe w poszczegól­ n y c h m u z e a c h . B o k 1941 był p o d t y m względem " p r a w d z i w ą p o ­ wodzią w y s t a w * . Niektóre z tych wysław p o w t a r z a n o i w k i l k u i n n y c h m i a s t a c h ; często w y s t a w y były o r g a n i z o w a n e przez k i l k a muzeów. Najważniejsze z ' t y c h ' w y s t a w c z a s o w y c h były: « W y ­ s t a w a sztuki'chińskiej i japońskiej* w Genewie" w 1942" i tamże w с. 1943 «W\-s!awa m a s e k * ; " W y s t a w a p l a s t y k i d r e w n i a n e j , w B a z y l e i w г. 1943. t u t a j urządzono już w r. 1941 i 1942 . W y ­ stawę fszluiki ludów P o l i n e z j i i M e l a n e z i»- w Z u r y c h u wysławiono «Stftuke afVykańd;a» w 194.Г w B e r n i e i B a z y l e i urządzono c i e ­ kawą wvs.tawe . l ) a s >Kinder pielzen«>>' w B e r n i e B a z y l e i i Z u r y ­ c h u urządzono w 1941 r. w s p ó l n y m i " iłami wystawę ^Sztuki a" j a lyckiejs. S IX. К o n g r e s y. R e k o m p e n s a t a częściowa z b r a k u kongresów międzynarodo­ w y c h były k o n g r e s y k r a j o w e , o r g a n i z o w a n e przez «Societć suisse d ' a n d n o p o l o g i e " e t ' d e t h n o l o g i c * w ,r. 1940 w L o k a r n i e . w 1941 w B a z y l e i , w 1912 w S y j o n i e , w 1943 w Szafuzie. w 1914 w Sils. w 194Ó w e F r y b u r g u , w 194(3 w Z u r y c h u , w 1947 w Genewie. V . P u b i i к а с j e. 1 k ! I i > I z o l a c j a , uniemożliwiając w y m i a n ę czasopism n a u k o w y c h z z a g r a n i c a , przyczyniła s i e ' n i e m a ł o d o r o z w o j u e t n o g r a f i c z n e j l i t e r a t u r y w S z w a j c a r i i . O i l e m i w i a d o m o , żadne z p r z e d w o j e n n y c h c z a s o p i s m l a d o z n a w c z n y c h n i e przerwało redagowania a n i też nie przestało pojawiać sie. p r z e c i w n i e powstały n o w e p e r i o d v k i . częściowo l u b całkowicie poświecone z a g a d n i e n i o m l u d o ¬ znawstwa l u b etnologii j a k A c t a T r o p i c a , Z e i i t s c h r i t l f u r Tropenwissenschaft u n d T r o ¬ p e n m e d i z i n , B a z y l e a 1944. t o m I . L e s Musees de Geneve, B u l l e t i n Menswel d e s Mu sees et Col¬ lections de la Y i l l e de Geneve. Geneve 1944. 30* �468 B u l l e t i n fie la Societe Suisse des A m i s de Г Е х 1 г ё т е O r i e n t . Z u r y c h 194-1. Cahiers F e r d i n a n d de Saussure, Geneve 1941. N e w ZciLscbrif-t f u r M i s s i o n s w i s s e n s c h a i l ( N o u v e l l e Revue do science m i s s i o n n a i r e ) , SehuneckłBeokenńed 1945. S e h w e i z e r i s c h e Z e i l s o h r i f t f u r P s y c h o l o g i e . 1944. A n n a l e n d e r P h i l o s o p h i s e h e n Gesellschaft Inner.schwerz. 1944. A f t t h r a p o s , R e v u e Internationale d ' E t h n o b g i e et de L i n g u i s l i q u e ; redakcje tegoż c z a s o p i s m a przeniesiono w r. 1939 z W i e ­ d n i a do F r y b u r g a Oprócz łych czasopism j a k пр.: pojawiły sic wartościowe ' publikacje 4- IIoffmanii-Kraver E d u a r d ; «Feste u n d B r a u c h e des S e h w e i z e r v o l k e s * . O p r a c o w a n i e n o w e pnzez P. Geigera, Z u r y c h 1940. R u I» i O b r . : «Volksfcunst a m B e m e r B a u e r n h a u s * . S c h w e i zerisebe Gesellschaft f u r Votkskund-e, Basel 1942. S p e i s e r F . : Л'егяисЬ einer S i e d l u n g s g c s c h i c h i e d e r Sud,see» (De-nkschriften der Schweiz. Natm-foraohenden G e s c l k e h a f l , t o m L X X V I I , Z u n - c h 19 W . W a l l e r E . : « I i i stor ische M c her d e r S c h w e i z u n d i h r e E n t w i e k l u n z u r hetiti«en Eindeokun.«» Z u r y c h 4 e u 1 i K a r o l " S c h w e i z c r Masken u n d M a s k e n b r a u c h e . . Z u r y c h 1943. Z n a c z n a cześć t y c h p u b l i i k a c y j jest poświęcona f o l k l o r o w i s z w a j c a r s k i e m u . 0 VI. K a t e d r y I etnologii i etnografii. P r z e d w o j n a ]>olrzeba k a t e d r e t n o l o g i i n a u n i w e r s y t e t a c h s z w a j c a r s k i c h nie b v l a zbvt a k t u a l n a , ze względu n a łatwość s t u ­ d i o w a n i a na w s z e c h n i c a c h państw sąsiednich, p r z e d e w s z y s t k i m we W i e d n i u , w Paryżu, H a m b u r g u . B e r l i n i e . W o j n a j e d n a k u t r u ­ dniła względnie w p r o s t uniemożliwiła s t u d i a za g r a n i c a , wobec tego nowsla-lv n o w e k a t e d r y e t n o l o g i i w k r a j u . I tak u t w o r z o n o we F r v b u r - u w 1939 katedrę e t n o l o g i i i p o w i e r z o n o i a e t n o l o g o w i światowej sławy p r o f d r W S c h m i d t o w i profesorowi e t n o h ^ i i na u n i w e r s y t e c i e wiedeńskim' założycielowi i d y r e k t o r o w i I n s t y t u l u A n t h r b p o . s - . n o a n e k s j i A u s t r i i przez Rzesze p-rof S c h m i d t przeniósł' sie т ca v m i n s t y t u t e m d o F r o i d e v i l l e pod F r y b u r g i e m U i e sie też mieści r e d a k c j a czasopisma «Anlhropos» N a u n i w e r svtecie w B a z y l e i w v k l a d a e l n 1 » e ogólna snccialna orof d r F e l i k s Speiser ' o d 1939 W G e n e w i e i s t r u ^ i e o d d a w n a k a t e d r a a n trooolo^i H.olcafH ^ Г ^ Ы с ^ Z r i m . T r ' i 2 Uóti r ^ w u i z o m d ćentc o d r M W Z C i i 'v, „ j ' P r t - C } l etnob " e od r P> 0 r ' A l f i e d Svińma^in N a u n i w m v ^ i i e I I I I I n I \t YuZbuZIul �469 t e l u utworzono docenturę etnografii prof, d r J . Gabus. w 1916, która powiemmo VII. L u d o z n a w s i w o w S z w a j c a r i i . N i e w ą t p l i w i e największa korzyścią, która i z o l a c j a w o j e n n a przyniosła e t n o g r a f i i s z w a j c a r s k i e j polega n a r o z b u d z e n i u z a i n ­ t e r e s o w a n i a sie f o l k l o r e m r o d z i m y m . Zaś z a i n t e r e s o w a n i e to r o z ­ b u d z o n o w sama porę, gdvż k u l t u r a l u d o w a zaczyna p o d w p ł y ­ w e m nowoczesnej c v w i l l z a e j i w S z w a j c a r i i szybko zanikać. Ce­ l e m g ł ó w n v m l u d o z n a w s i t w a s z w a j c a r s k i e g o jest n a r a z i e z b i e r a ­ nie zabytków k u l t u r y l u d o w e j . W t y m c e l u ' S z w a j c a r s k i e Towa­ r z y s t w o ' L u d o z n a w c z e (Schweizerisehe Geselłschait f u r V o l b k u n dc) o r g a n i z u j e p l a n o w e b a d a n i a w całym k u a i u , połączone z ->rom a d z c n i e i n w s z e l k i c h zabytków k u l t u r ' v Ludowe i Działalność T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o S z w a j c a r s k i e g o o b e j m u j e następując* dziedVinv k u l t u r y l u d o w e j - medycynę l u d o w a p o d k i e r o w n i c t w e m S t o l l a i H o f f m a i m - J v r a y e r a pieśń i poezje l u d o w i p o d k i e r H o f f m a r m - K r n e r a i John " m i e s z k a n i e w i e j s k i e p o d k i e r dhiż H S d w a b , i H a " s i iХ а Г ' s z t u k ę l u d o w a p i l k i e P Ge - e r a В" W e i s s a m i e sca u a l n l c z e ' P i e l . r z y n r k i w o r v w v m i d k i e r F r ic-sia E i a S m ' Sstonrznn-ludo/n^wcM и ' kier П W a T i S 1 to' z na w c z v e h W celu ш , г 2 1 K n w o ^ S i 7 h ^ n i . r m a t e r i X п г п Г ы е о ^ , ^ \yr-uLn i i ł L E m T n ./v \ t m d l i ^ Г ! Jiim^ w kOVrvrn L S• m i i e i R M n " d o z n a ^ ^ Pora Szwajcarskim T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m 'także i n n e i n s t y t u c j e niemało się przyczyniają do b a d a n i a i g r o m a d z e ­ n i a zabytków k u l t u r y ludowej j a k ; s e m i n a r i a g e r m a m s t v k i i r o m a n i s t v k i n a u n i w e r s y t e t a c h , i n s t y t u t y geograficzne i a r c h i w u m f o n o g r a f i c z n e na u n i w e r s y t e c i e w " Z u r y c h u , i n s t y t u t y l i n g w i s t y ­ czne zajmujące się o p r a c o w a n i e m słownika narzeczy szwajcar­ s k i c h oraz towarzystwa n a u k o w e w poszczególnych k a n t o n a c h L u d o z n a w s l w o s z w a j c a r s k i e o g r a n i c z a się na r a z i e do z b i e ­ r a n i a zabytków k u l t u r y l u d o w e j ; podział na t e r y t o r i a l u d o z n a w ­ cze, k w e s t i a w p ł y w ó w i p o c h o d z e n i a poszczególnych elementów k u l t u r y l u d o w e j n i e jest jeszcze a k t u a l n a , lecz wołno ż y w i ć u z a ­ s a d n i o n e nadzieje, że i te z a d a n i a zostaną pomyślnie rozwiązane, gdyż s u m i e n n a p r a c a u c z o n y c h , i c h wytrwałość i zapał oraz za i n i e r e s o w a n i e się społeczeństwa i . j e g o ' j a k i władz państwowych �•i70 przychylność są jHM-yka. że eeje te zostaną osiągnięte. P u b l i k a c j e i w v k l u d v popularyzują w y n i k i badań, zwracają uwagę społe­ c z e ń s t w a ' n a wartość i znaczenie k u l t u r y l u d o w e j ; p o p i e r a sie i o r g a n i z u j e wvs.te.pv w s t r o j a c h l u d o w y c h , pielęgnuje się świad o m i c g w a r v i narzecza l u d o w e i t o n i e t v l k o wśród l u d u lecz i w sferach'intelektualnych. W s z y s t k i m t v m p r a c o m l u d o z n a w c z y m przyświeca jeden c e l ; u p r a c o w a n i e a t l a s u e t n o g r a f i c z n e g o S z w a j c a r i i . P o r ó w n y w a sie często S z w a j c a r i e do z w r o t n i c y , dzięki r o l i j a k a o d g r y w a w W m u n i k a c j i m i e d z y k r a j a m i E u r o p y północnej i południowej oraz z a c h o d n i e j i w s c h o d n i e j . R o l e z w r o t n i c y - k u l t u r , p o s u w a j a c y r h sie 7. z a c h o d u n a wschód, CZA- n a odwrót ' S z w a j c a r i a odgrywała n i e t y l k o w epoce h i s t o r y c z n e j lecz już w o k r e s i e p a l e o l i t u j a k w y ­ kazują w y k o p a l i s k a ' i jeszcze pokażą b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e . ' Frvburg, Szwajcaria. 7'. С. 1. А. P. Chodiidlu INFORMATION" «-Biuletm C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s * który b v ł o d d a w n a o c z e k i w a n y , ukazał sie nareszcie w l i p c u hr. W v s z e d ! n r 1 i 2. Jest o n w v r l a w a n v w języku f r a n ­ c u s k i m i a n g i e l s k i m . Na razie rozmiary jego są bardzo' s k r o m n e , ale m a m v nadzieję, że i pod t y m względem nastąpi z m i a n a . Mała objętość b i u l e t y n u p o w o d u j e z konieczności n i e z m i e r n i e zwięzłe u j m o w a n i e ciekavvvch n a ogol i n f o r m a c j i . W n i e j e d n y m w y ­ p a d k u pragnęłoby sic dowiedzieć czegoś więcej zwłaszcza jeżeli r h o d s i o , p r a w y 'które już p o p r z e d n i o były d a w a n e n p w t p r a w o z d a n i u z H f W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a С I A P j a k i w szeroko rozesłanych l i t o g r a f owa n y d , materiałach o b r a d ' tegoż Zgroma­ dzenia. ' Możliwe j e d n a k , że z u z a s a d n i o n y c h i poważnych powodów S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y widział sie z n i e w o l o n y do p o n o w n e g o p r z y ­ p o m n i e n i a i to z p e w n y m i uzupełnieniami wiadomości zasadniczo już z n a n y c h . Z szczególną radością d o w i a d u j e m y się z n r 1, że wreszcie z początkiem r o k u 1949 zacznie wychodzić « L a o s » , którv wypełni dotkliwą pustkę powstała w s k u t e k zaprzestania w y d a w a n i a w r. 1946 «M.useion» i «Rechere.hes.». N i e m n i e j trzeba z. w i e l k i m u z n a n i e m powitać, że inicjaływa, z którą n a W a l n y m . Z g r o m a d z e n i u wvstapHi członkowie I V S e k ­ cji С. I . A . P., a t o d r V i r g i l B u r b i r o , p r o f . G. de A p a r i c i o i p . G. H . �471 R i v i e r e , znalazła l a k szvbka realizacje pracz zwołanie w d n i a c h 9—12 października be, międzynarodowej k o n f e r e n c j i d l a s p r a w zagadnień b u d o w n i c t w a , względnie o d b u d o w y we i , która się o d ­ będzie w Rudapew.de. Szczególny n a c i s k w p r o g r a m i e o b r a d kła­ dzie sie n a uwzględnienie i w y z y s k a n i e w budownictwie w i e j s k i m elementów f o l k l o r y s t y c z n y c h . " 2e rzad węgierski udzielił t e m u przedsięwzięciu daleko idącej pomocy zawdzięcza sie n a t u r a l n i e w p i e r w s z y m rzędzie M i n i s t r o w i O d b u d o w y i R o b o l P u b l i c z n y c h , u J Darvas iak i podsekretarzowi stanu d r Rorbiro N i e n m i e i e d n a k jest ^ z n a m i e n n y m że koncepcje pr/yjete w r 1047 przez W a l n e Z g r o m a d z e n i e ' С / 1 \ P sa u z n a w a n e j a k o pożylec/n/ i podzielane nrzez węgierskie" koła'of ic i a l n e 7 dalsze-o c i a - u h i u etvnu d o w i a d u h o n v < e o DOSIOBach w ^ i m z a c i i w y m a n y wv l a w n ctw ustanowieniu s voemliuw d a s a ów m l k l m y s t y c z v d o ł cokraiowró w w Кчп-idzic W l e i soirawie w s r e 4 k i c l i w a dtmmści^fJ^ Paryż, X V I , A v e n u e ^ K l e h e r H I D y s k u t o w a n a na' W a h i v m Z g r o m a d z e n i u s p r a w a M i e d z y n a - ' r o d o w y c h A r c h i w ó w M u z y k i ' L u d o w e j w G e n e w i e została należy­ cie załatwiona. A r c h i w a pozostają n a d a l w Genewie p o d zarzą­ dem prof. E u g e n i u s z a P i t t a r d <i. t v m , że k i e r o w n i c t w o n a u k o w e obiela С. I . A / P T O rozwiązanie ułatwia i stolnic, prace I X Sekcji ( m u z v k a i tańce) C. L A . P.', oraz wyłonionemu s p e c j a l n e m u k o ­ mitetowi m u z y k o l o g i c z n e m u który o p r a c o w u j e w l e j c h w i l i j e d ­ nolite zasady'techniczne zbierania i U w a l a n i a m u z y k i l u d o w e j . W a ż n a ' jest dalej wiadomość, że Międzynarodowa R a d a M u ­ zealna uchwaliła przystąpienie do ścisłej współpracy z С. I . A. P. O b o k krótkich sprawozdań o obeenvm stanie 'badań n a u k o ­ w y c h w nas/.vm zakresie w L u k s e m b u r g u . B e l g i i , i n a Cyprze, b i u l e t y n i n f o r m u j e , że w d n i a c h 9 — 1 2 września odbędzie sie w T u r y n i e piaty Narodowy Kongres d i Tradi-zioni Popolari, a w r e ­ szcie podaje d a t y i m i e j s c a o d b y w a n i a w r o k u bieżącym m i ę d z y ­ n a r o d o w y c h kongresów a to n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h { e t n o l o g i c z n v c h w B r u k s e l i i geografii w L i z b o n i e ' B i u l e t y n n r 2 rozpoc/лпа sie u w a g a m i prof. A r n o l d a V a n Gcneppa n a t e m a t p o t r z e b y j e d n o l i t e j t e r m i n o l o g i i międzynaro­ d o w e j n a u k e t n o g r a f i c z n y c h , ezvm j a k w i a d o m o obszernie z a j m o ­ wało się o s t a t n i / W a l n e Z g r o m a d z e n i e С I . A. P. D a l e j p o r u ­ szono t a k bardzo a k t u a l n a sprawę p o m o c y zakładom n a u k o w y m z n i s z c z o n y m przez wojnę i zwołanej p r z e z U . N . E . S. C. O. w d n i a 2 6 - 2 9 l i p c a do Paryża k o n f e r e n c j i , której z a d a n i e m s t w o ­ rzenie światowego k a t a l o g u dolvichczas zebranej m u z v k i l u d o w e j Treść te uzupełniają krótkie s p r a w o z d a n i a o o b e e n v m stanie b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h i ' ełnolo"icznvch w Jugosławii i t d �472 COMMISSION I N T E R N A T I O N A L E DES ARTS ET POPUEAIRES, TRADITIONS- której stała siedziba z n a j d u j e sie obecnie w Paryżu, odbvl-a. w d n i a c h 1 - 5 października 1947 s w o j e trzecie W a l n e Z g r o m a ­ dzenie. P r z e d m i o t e m o b r a d była r e o r g a n i z a c j a samej K o m i s j i , p r z e dusikowanie zadań w o b l i c z u z m i e n i o n y c h stosunków p o w o j e n ­ n y c h , o d n o w i e n i e s t a r y c h i zadzierzgniecie n o w y c h kontaktów m i e d z y b a d a c z a m i e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i różnych krajów, a w r e ­ szcie u s t a l e n i e w s k a l i międzynarodowej współpracy n a u k o w e j . O d razu trzeba zaznaczyć, że b a r d z o duże j e s t ' z a i n t e r e s o w a ­ nie d a l s z y m i s t n i e n i e m C. L A . P.'u i o d c z u w a n i e p o t r z e b y stałego k o n t a k t u i ścisłej współpracy iniędzy n a u k o w c a m i różnych k r a ­ jów. Znalazło (o swój w y r a z v w ilości krajów reprezentowanych i iiczeslniezac.vc.li w obradach. Świadczy o t y m i f a k t , że udział w n i c h wzięli także j a k o o b s e r w a t o r z y p r z e d s t a w i c i e l e V. N . E . S. C. O. (zastępca generalnego dyrektora, p r o f . Лап T h o m a s i M i s s Y e n e t l L a w ł e r ) oraz Międzynarodowego B i u r a Pracy ( p a n i M o ­ reli). Następujące k r a j e wysiały s w y c h p r z e d s t a w i c i e l i : 1) A n t y l e , 2) Argentyna';;.?) A u s t r i a , ' 4 ) B e l g i a , ó) B r a z y l i a , (i) W i e l k a B r y ­ t a n i a / 7) ' Bułgaria, 8 ) Czechosłowacja, 9 ) ' D a n i a , 10) F r a n c j a . 11) Grecja, 12) H o l a n d i a , 13) I r a n , 11) I n d o c h i n y , 15) I t a l i a . . Ifi) L i b a n , 17) M e k s v k . 18) R u m u n i a , 19) P o l s k a . 20) P o r t u g a l i a , . 21) S z w a j c a r i a , 22) S t a n y Zjednoczone A. P., 23) Szwecja. 21)'Ти,гcja, 25) W ę g r y . ' ' Niektóre kra je, które biorą udział w p r a c a c h С. I . A. P. z róż­ n y c h powodów nie mogły przysłać s w o i c h zastępców, co j e d n a k zostało uwzględnione С znalazło swój w y r a z p r z v w v b o r r e n o ­ w y c h władz n a okres 1947—1950. N a d t o w o b r a d a c h brały udział i nieiktóre osoby, które nie występowały w charakterze delegatów-.. Otwierając Obrady prezes Ć. I . A." P.'u p a n A I h e r l M a r i n u s ( B e l g i a ) przedstawił znaczenie f o l k l o r u d l a a k c j i zbliżenia narodów. T r z e b a podkreślić, że obranie tego właśnie t e m a t u było bardzo szczęśliwe. J a k p o w s z e c h n i e w i a d o m o , na ogól mówiąc w zbliżeniu k u l t u r a l n y m kładziono dotychczas naprawdę główny nacisk n a w z a j e m n e i n f o r m o w a n i e s i ę ' t y l k o o p e w n y c h p r z e j a ­ w a c h i osia«niee.iaeh k u l t u r a l n y c h B i a i i o przy t v m p o d uwagę n p w liter^aWze autorów rzeczywiście n a j w y b i t n i e j s z y c h , l u b c h w i l o w o najbardziej r o z r e k l a m o w a n y c h a podobnie przedstawia sie i s p r a w a w i n n y c h działach osiągnięć k u l t u r a l n y c h Na tym w s z y s t k i m wycisnęły swoje piętno p r z e k o n a n i a i z a p a t r y w a n i a , . �173 * J 'l ! • i 1 '•• : v ' !• •' :i f : ! 4 r n i e d a w n o powszechne, a i d z i s i a j jeszcze dosyć s i l n i e z a k o r z e ­ n i o n e , które m o ż e m y określić j a k o e l i t a r n o - i n t e l e k l u a t i s t y e z n e . N i e wchodząc w wartość obiektywną poszczególnych elementów lego w s z y s t k i e g o , eo p r z y z w y c z a j o n o się nazywać k u l t u r a jakiegoś n a r o d u , w przeciwieństwie d o jego f o l k l o r u , t r z e b a j e d n a k p o d ­ kreślić, że d l a p r a w d z i w e g o i trwałego zbliżenia narodów -które bez należytego w z a j e m n e g o p o z n a n i a n i e jest możliwe f o l k l o r t a k często t r a k t o w a n y z p e w n y m lekceważeniem, p o s i a d a n i e n m i e i sze, a n i e r a z n a w e t i większe znaczenie. O b r a z u j e n a m b o w i e m zarówno duchową, j a k i ' m a t e r i a l n ą kulturę s z e r o k i c h DIRS 11 tł.rodu. Jest to przecież co innego, aniżeli n a w e t c i e k a w e osiagnięcia n i e r a z małych, l u b większych g r u p intelektualistów. M o r z y l a k łatwo ulegają złudzeniom, że d a j a w y r a z p r a w d z i w e j k u l t u r y swego k r a j u . J a k takie nieporozumienie''może u j e m n i e zaciążyć także i w zakresie p o l i t y k i , tego n a j l e p s z y m d o w o d e m wyobraże­ n i a o N i e m c z e c h przed i p o r o k u 1933. T o w s z y s t k o co doszło w t e d y do głosu z osiągnięciem władzy przez H i t l e r a określano j a k o o d .lępslwo o d ' p r a w d z i w e j k u l i m y n i e m i e c k i e j T v l k o że ta t a k zwana p r a w d z i w a k u l t u r a była'przede w s z y s t k i m t o w a r e m eksp o r t o w e i cieszącym sie n a rvnini w c w n c l r z n v m b a r d z o o g r a ­ n i c z o n y m p o p y t e m : Bezstronne'zaś b a d a n i a etnołogiczno-hutor v r v n e na każdym n i e m a l k r o k u w v k a z v w n l v że k u l t n r a т я ч i I n b i z w v J l e d u n a w e ) n a różnice ' w s t o p n i u wykształcenia p r z e d s t a wiała % r S o l a inaczej w\«szuucenia p r z c u s i a Poza prezesem M a r i n u s e m porusza! także to z a g a d n i e n i e o d nośnie zresztą t y l k o do jednego działu, d a w n y prezes С. I . A. P/u prof, d r O t t o L e h m a n n . N i e mogąc osobiście uczestniczyć w o b r a d a c h przesłał Z g r o m a d z e n i u swoje u w a g i i sugestie p t . « Znaczenie i wartość s z t u k l u d o w y c h w życiu m i e W ™ a r o d o w v i n , ( L m r p o r t a n e e et la y a l e u r d e A r t P o p u l a i r e d a m l a y i e I n t e r n a ­ tionale). Zresztą trzeba t u nadmienić, że p o d t v m w z g l ę d e m n i e i s t ­ nieje różnica zapatrywań w łonie С. I . A. P., której obowiązujący statut, a r t . 2 wyraźnie p o w i a d a : « G ł ó w n v m с e ł e m j e s t p i o¬ wad zenie badań porównawczych nad 'obycza­ jami i z w y c z a j a m i ludów, j ак 'rów n i eż miedzyn a r o d o w a k o o r d y n a c j a badań e t n o g r a f i c z n y c h i f o Lk 1о г у s t y c z n у с h. W o g ó l n o ś c i z m i e r z a ona ( K o m i s i a) w t у m z a k r e s i e do r o z w i j a n i a W Z 'diemneeo z r o z u m i e n i a sie ludów przez odslan i a n i e w s p ó l n y c h p o d s t a w c y w i l i z a c j i i 7 <м> d ności /Msadniezvch d'! żeń człowieka. �474 W r e f e r a t a c h , w y p o w i e d z i a c h i r e z o l u c j a c h znalazła pełny w y r a z szerokość c e l ó w " С I . A . P.'u, dotychczasowe poważne osią­ gnięcia i konieczność uzupełnienia d a w n i e j s z y c h ujęć różnych z a ­ gadnień. N a d t o zwrócono uwagę i n a n o w e p o t r z e b y , j a k i e p o w o ­ d u je z r e o r g a n i z o w a n i e pracy w odmiennych, a pod n i e j e d n y m względem n o w y c h w a r u n k a c h p o w o j e n n y c h . S a m e r e f e r a t y i bodące i c h w y n i k i e m rezolucje można bv podzielić n a : a ) s p r a w y o c h a r a k t e r z e o r i e n t a c y j n y m , b ) d o t y ­ czące zagadnień o r g a n i z a c y j n y c h , c) m e t o d o l o g i c z n y c h , a w r e s z c i e d) problemów s p e c j a l n y c h ' Duża uwagę poświecono w czasie Z g r o m a d z e n i a informa­ c j o m d o s t a r c z o n y m przez członków С I . А. P., a które d o t v c z v l v badań f o l k l o r v s t V e z m c h i e t n o g r a f i c z n y c h w poszczególnych k r a ­ j a c h . Uwzględniono ' t a k ż e z m i a n y , j a k i e zaszły o d r o k u 1940, a w r e s z c i e " i s t r a t y p e r s o n a l n e i' rzeczowe s p o w o d o w a n e p r z e z wojnę. Dalsze z b i e r a n i e i uzupełnianie odnośnych d a n y c h z a l e ­ cono S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u , który pozostaje p o d "energiczi r v m i w y i r a w n v m ; k i e r o w n i c t w e m pana d ouк id e N i c w v m a - a omówienia konieczność stałe-o Gromadzenia w e l k i c h materiałów i n f o r m a c y j n y c h przez S e k r e t a r i a t Genialny W l e n t y l k o przecież snosób inożna umożliwić w s z v s l i k i m człon­ k o m d o k ł a d n ą , a d l a i c h ' p r a c niezbędni} orientację. vVvra7i.-m powszechnego o d c z u w a n i a tej polrzeby bvla i u c h w a l o n a l e z o h i c j a treści następującej: «C. i . A. P. s t w i e r d z a , że m i m o w s z y s t k i c h w v s i l i k o w , " j a k i e zostały podjęte od c h w i l i ukończenia w o j n y , celem z e b r a n i a wiadomości o " p r a c y n a u k o w e j w l a t a c h 1940—45, zebranie t y c h i n f o r m a c j i pozostaje i n a d a l j a s k r a w o niewystarczające w zakresie e t n o g r a f i i , f o l k l o r u i nauk pokrewnych; że p u b l i k a c j a zbiorów, b i b l i o g r a f i i r e t r o s p e k t y w n e j r o z p o ­ częta w r o k u 1945 z i n i c j a t y w y Międzynarodowego Urzędu M u ­ zeów, z współpraca С. I . A.* P. została p r z e r w a n a , o i l e c h o d z i o cześć e t n o l o g i e z n a . W o b e c lego w z y w a sie Zarząd i S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y do ożycia w s z e l k i c h właściwych środków celem p o n o w n e g o p o d j ę ­ cia tej pracy. W z y w a sie p r z y t v m w s z y s t k i c h członków С. I. A. P., j a k również i n s t y t u c j e e t n o g r a f i c z n e i f o l k l o r y s t y c z n e , b y zechciały udzielić j a k n a j d a l e j idącej p o m o c y celem " z a p e w n i e n i a p o w o d z e ­ n i a ternu n o w e m u wysiłkowi. Korzystając z Lej sposobności p r z y p o m i n a sie konieczność, stałej wymiany publikacji i wiadomości biblio- �475 g r a f i c z n y c h pomiędzy członkami С. I . A. P. oraz k r a j o w y m i , zainteresowanymi instytucjami. " W r e s z c i e zaleca sie S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u z o r g a n i z o ­ w a n i e w l v m c e l u o d p o w i e d n i e g o •biura, oraz u p r a s z a sie o p o ­ m o c o r g a n i z a c j e międzynarodowe, których p r o g r a m p r z e w i d u j e działalność w i v m z a k r e s i e . . ' I n n a sprawę dotycząca k o n c e n t r a c j i materiałów i n f o r m a c y j ­ n y c h , celem łatwiejszego i c h uprzystępnienia w s z y s t k i m z a i n t e ­ r e s o w a n y m poruszył p r o f . С. B r a i ł o i u ( R u m u n i a ) . C h o d z i m i a n o w i c i e o Międzynarodowe A r c h i w a M u z y k i L u d o w e j , które p o m y ś l i d a w n i e j s z y c h starań С. I . A. P. zostały s t w o r z o n e ' w r o k u 1943 n a p o d s l a w i e specjalnego s t a t u t u i umieszczone w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie. Powzięto następująca uchwałę: «С. I . A. P. zważywszy, że s t w o r z e n i e w r o k u 1943 Międzynarodowych A r c h i w ó w M u z y k i L u d o w e j p r z v M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie, s t a n o w i r e a ­ lizacje p r o j e k t u , który zaliczył do p r o g r a m o w e j działalności С. I . A. P . ' u już K o n g r e s ' o d b v l v w r . 1928 w P r a d z e , p o c z u w a sie do obowiązku wyrażenia podziękowania twórcom A r c h i w ó w , j a k n i e ­ m n i e j władzom m i a s t a i k a n t o n u G e n e w y , których p o m o c umożli­ wiła .to t a k ważna realizację. Z w a ż y w s z y z d r u g i e j s t r o n y , że te A r c h i w a sa przeznaczone do n i e s i e n i a i s t o t n e j ' p o m o c y p r z v b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , j a k n i e m n i e j w p r a c y S e k c j i M u z y k i С. I . A. P.... p r z y j m u j e sie do wiadomości, życzenie wyrażone przez założycieli A r c h i w ó w Międzynarodowych M u z y k i L u d o w e j , p o d ­ d a n i e i c h władzy С. I . A. P. W o b e c tego p o s t a n a w i a sie przyłączenie t v e h A r c h i w ó w do С. I . A. P.'u i poleca Zarządowi u r e g u l o w a n i e w p o r o z u m i e n i u z k i e r o w n i k a m i .Archiwów warunków Lego przyłączenia i za]>ewnienia ich w y k o n a n i a * . W ś r ó d s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h duża uwagę zwrócono n a s t w o r z e n i e p o m o c y t e c h n i c z n e ] ' z e s t r o n y С. I . A . P.'u w o r g a n i ­ z o w a n i u badań folklorystycznych i etnograficznvch w krajach, które jeszcze n i e posiadają o d p o w i e d n i c h własnych instytucji. Oprócz tego z a s t a n a w i a n o sie n a d sposobem z o r g a n i z o w a n i a p o ­ mocy d l a i n s t y t u c j i b a d a w c z o - n a u k o w v e h , które ucierpiały w s k u ­ tek w o j n y . Z a g a d n i e n i e m p i e r w s z y m zajęli się s p e c j a l n i e p. M e h d i B a r k e c h l i ( I r a n ) i prof.' F . D e A p a r i z i o (Argentyna). D r u g i e , podkreślając, że jest o n o b a r d z o a k t u a l n e i ważne, przedstawili prof, dr O s h a n A l i s b a h ( T u r c j a ) , prof. F. D e �(70 A p a r i с i о, prof. S i g u r d H г i x o n ( S z w e c j a ) , prof. S t . К у r i a , k i d i s ( G r e c j a ) , dx I . C. P e a t e ( W i e l k a B r e t a n i a ) , p r o L d r A n d r z e j M e l i с h e r c i k (Czechosłowacja), d r H a n - V i F е n g ( C h i n v ) i p r o f . К. P. С h a 11 o p a d h v a v ( I n d i e ) . P o s t a n o w i o n o , powierzając t e c h n i c z n e wv-konanic S e k r e t a r i a ­ t o w i G e n e r a l n e m u , zebrać z w s z y s t k i c h krajów dotkniętych s t r a ­ t a m i w o j e n n y m i d a n e dotyczące'szkód w z b i o r a c h , urządzeniach i l d . Równocześnie postanowiono, że wszyscy członkowie m a j a zgłosić w j a k i m s t o p n i u m o g l i b y ze s w o i c h zasobów przyjść z p o ­ mocą p o s z k o d o w a n y m . B a r d z o w i e l e u w a g i i referatów poświecono zagadnien i o m m e t o d o 1 o g i с z n у m . Stanowią one bezwzględnie n a ­ der poważny d o r o b e k o b r a d i p o w i n n y zostać dokładnie osobno rozważone. Nie jest to m o ż l i w e w krótkim s p r a w o z d a n i u , którego celem jest p o i n f o r m o w a n i e o p r z e b i e g u W a)nego Z g r o m a d z e n i a . Sadzę n a w e t , że w s z y s t k i e r e f e r a t y tego działu p o w i n n y b v zostać przełożone n a język p o l s k i , co ułatwiłoby dokładne zazna j W . e n i e się z treścią i u m o ż l i w i ł o szersza i bardzo c e l o w a i potrzebna d y ­ skusję. T Prof. R a f a ł C o r s o ( N e a p o l ) m ó w i ł na temat «Pożytku, j a k i b v osiągnięto przez s k o o r d y n o w a n i e różnych zapatrywań d o ­ tyczących z a k r e s u i p r z e d m i o t u folkloru» ( U t i l i t e d ' u n e c o o r d i n a ­ t i o n des d i f f e r e n t * p o i n t de vue c o n c e r n a n t ]e d o m a i n e e l 1'objet d u f o l k l o r e ) . P r z s ^ o m i n a m , że p r o f . Corso jest n i e t v l k o w y b i t ­ n y m u c z o n y m , ale i r e d a k t o r e m t a k b a r d z o cenionego * F o l k l W » . Cieszący sie w i e l k a powszechną p o w a g a A r n o l d Van G e n u е р ( F r a n c j a ) poruszył sprawę-konieczności u s t a l e n i a m i ę ­ d z y n a r o d o w e j t e r m i n o l o g i i n a u k e t n o g r a f i c z n y c h (Necessite d W t e r m i n o l o g i e " i n t e r n a t i o n a l e d a n s les Sciences' c l h n o g r a p h i q u e s ) . D o k t o r P. J . M e e r t e n s ( H o l a n d i a ) zgłosił uchwalona przez z e b r a n y c h rezolucje o «Konieczności przyjęcia p e w n y c h r e ­ guł międzynarodowych" dolvcsaeyeh układania atlasów e t n o g r a ПгагуеЬ». Z a g a d n i e n i e m s p e c j a l n y m zajął się p a n M . V. U. S a v c e (Manchester), a m i a n o w i c i e etnografia .ekologiczna., czvii do­ mową i z o r g a n i z o w a n i e m d l a odnośnych badań współpracy m i ę ­ d z y n a r o d o w e j ( E t h n o g r a p h i c «ecco)og'ique» o u d o m e s l k p . e 'et c o l ­ laboration internationale). P. M a r c e l M a g e t ( F r a n c j a ) w v s l a p i l г r e f e r a t e m określo­ n y m j a k o « U w a g i wstępne, .które dotyczą M e t o d i T e c h n i k i p o ­ szukiwań e t n o g r a f i c z n y c h * (Mćthodes' et t e c h n i q u e s dans la r e ­ cherche ethnogYaphique. T r a e a i l d ' E ' q u p e etc... T e c h n i q u e s : des- �+77 .мп, p h o t o g r a p h i c , f i l m , d i s q u c , n o t a t i o n p h o n o l i q u e s n o t a t i o n e h o r e o g r a p h i q u e . d o c u m e n t a t i o n etc.). D a l e j nalezv Lulaj wspomnieć o ż y w e j d v s k u s i i , j a k a sie w y ­ wiązała odnośnie projektów i p o t r z e b w y d a w n i c z y c h , oraz w y ­ mianę m v s l i w p r z e d m i o c i e o r g a n i z a c j i p r a c v n a u k o w e j i l d . Wśród z a g a d n i e ń s p e c j a l n y c !>,' którym się z a j m o ­ w a n o , n a p l a n p i e r w s z y wysunęła się s p r a w a urządzenia w r o k u 1952 Międzynarodowej W y s t a w y S z t u k i L u d o w e j w B e m i e . Sama m\śl b v i a już skonkretyzowaną w токи 1931 i t o p r a y u d z i a l e ówczesnego sekretarza T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o p r o f . U . J . K . dr. A d a m a F i s c h e r a . Podjęta podówczas przez С. I . A . P. i n i c j a t y w a została w szeregu krajów p r z y c h y l n i e przyjęta i r o z ­ poczęto k r o k i wstępne. W y b u c h w o j n v u n i e m o ż l i w i ł realizacje lego pożytecznego i celowego z a m i e r z e n i a . Obecnie i s t n i e j e u z a s a d n i o n a n a d z i e j a , że sie to u d a . W ł a ­ dze k a n t o n u i m i a s t a B o r n a śluza p r z y t y m p o t r z e b n a pomocą. D l a uniknięcia nieporozumień trzeba jednakowoż zaznaczyć, że W y ­ stawa jest pomyślana bardzo szeroko i b y n a j m n i e j n i e o g r a n i c z a sie do s a m e j s z t u k i l u d o w e j . W skróceniu p o d a j e m y t u t a j rezo¬ lucję p r z e d s t a w i o n a przez p . D a n i e l a B a u d-JJ о v v, prezesa Szwajearskeigo K o m i t e t u N a r o d o w e g o S z t u k i L u d o w e j : «C t A P stwierdzając, że e t n o g r a f i a i f o l k l o r nadają sie w sposób w v j a i k o w v do o n a n i z o w a n i a w y s t a w i międzynarodowych m a ­ n i f e s t a c j i ' które by w sposób bezsprzeczny w'vkazvwalv pokre­ wieństwa i a k i e ' i s t n i e i a m i e d z y r ó ż n y m ' i formami c y w i l i z a c j i a równocześnie sadzać' że m o - a one f w y s t a w i ) także .łużyć p o t r z e b o m badań e t n o g r a f i c z n y e h " i f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h "ż\-wiac n i d t o nrzeświadczenie^że te«o r o d y n u i m n i f e s t a c e ' nieuz'vn^ szeroka nubhczność X n o ^ w n ^ i w v ^ w C e wVsoktei т ™ ve i I i i do we i pod auspicjami О I A P wtrlości wilio" l ! I r i n i i i h sie o d b v ć Z l e r a sie z a t e m Zarządowi: p r z y g o t o w a n i e p l a n u w v s l a w v i manifestacji o charakterze etnograficznym i folklorystycznym... który mógłby zostać w niedługim czasie p r z e d s t a w i o n y z a i n t e r e ­ sowanym' instytucjom... W r e s z c i e upoważnia się Zarząd, o ile będzie uważał to za potrzebne do u t w o r z e n i a specjalnego K o m i t e t u , którego z a d a n i e m b y było z b a d a n i e i z r e a l i z o w a n i e różnych związanych z w y s t a w a projektów*. ' ' ' ' �-178 O b o l i w v s t a w y p o d o b n e m u c e l o w i m a j a slużvć m i ę d z y n a r o ­ d o w e festiwale m u z y k i , tańców i w i d o w i s k f o l k l o r y s t y c z n y c h . T e n p r z e d m i o t referowała t a k szczególnie w t y m zakresie k o m p e t e n t n a dr E l ż b i e t a B u r e l i e n a 1, przewodnicząca O g n i s k a S z t u k i L u d o w e j w N o w y m J o r k u i K o m i t e t u N a r o d o w e g o Sztuk L u d o ­ w y c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h A. P. W ś r ó d tematów s p e c j a l n y c h p o m s z i m v r h n a Z g r o m a d z e n i u n i c można pominąć m i l c z e n i e m szczególnie o r y g i n a l n e g o r e f e r a t u dr V i r g i l B o r b i t o , p o d s e k r e t a r z a s t a n u M i n i s t e r s t w a Robót P u b l i c z n y c h ( W ę g r y ) , p o d tytułem ^Doświadczenia z a r c h i t e k t u r a chłopską p r z y o d b u d o w i e w s i , i w y w o d y p . G. H . R i v i e r ( F r a n c . j a ) p l / . R o i a folkloru w odbudowie wiejskiej.. O i l e c h o d z i o o r g a n i z a c j e wewnętrzna C. 1. A. P. to p r z y ­ jęto podział n a 10 s e k c j i f a c h o w y c h , wyposażonych w duża s a ­ modzielność. Sa one następujące: 1. B i b l i o g r a f i a , 2. T e o r i e ogólne, M e t o d o l o g i a , T e r m i n o l o g i a , 3. Muzea, Z b i o r y , A r c h i w a , Ośrodki materiałów i n f o r m a c y j n y c h 4. M i e s z k a n i e , ' praca technologia Ó. Społeczeństwo r e l i g i a ' p r a w o 6 L i t e r a t u r a 7 S z t u k a d r a m a ­ t y c z n a i zabawv 8. S z t u k i p i e p r z n e i d e k o r a c y j n e kostiumy У. M u z y k a i taniec, 10. W y s t a w y , ' m a n i f e s t a c j e p u b l i c z n e i f e s t i ­ wale. Zarząd Główny n a o k i es 1917—1951) w y b r a n o w składzie n a ­ stępującym: prezes h o n o r o w y prof, d r O t t o L e h m a n n , prezes S a l ­ v a d o r de M a d a r i a g a . d r u g i prezes ( P r e s i d e n t - a d j o i n t ) A l b e r t M a r i n u s , v i c e - p r e z e s f prof. L u d w i k da Ga m a r a Cascudo. p r o f . К. P. Chattopadhvav, dr Duncan E m i i c h . prof. Sigurd E r i \ o n . d r T L Y u a n . Członkowie: Naji A l A s i l , p r o f . M a r i u s z B w b e a u . P. D a n i e l R a u d - B o v y , p r o f . C. B r a i l o i u , d r A l f o n s C a r r i z o , p r o f . K a r o l C n o ­ tek p r o f Mendes Correa p r o f Rafał Corso P P i o l r L u d w i k D u c h a r t r e , p. Searnus O'Du'ilearga p r o f . A r n o l d V a n Gennep, prof, d r W i k t o r G c r a n i b , p r o f , d r L e o n H a l b a n , p r o f . M e l v i l l e , i. H e r skowilis m o f P e r s i v a l R K i r h v n H a m i t KOS-ЭУ nro'f I я w i n lajflm p r o f ' c V a n d c r ' ł ecu w ' p r o f A i v W e i L i n < b l o m p r o f V T Mcndoza ,чоГ G F a i r W l-im-bous' p VY J P h i l Ł P ' E B RcKli-iVuez » V 1' s i v e e i r o f I Sedar W h n r Z f d r A d o l f Spamer P 1 Upoważniono Zarząd do uzupełnienia swego składu po p o ­ r o z u m i e n i u się z właściwymi c z y n n i k a m i niektórych krajów j a k : Z w i a a a k R a d z i e c k i , F i n l a n d i a , Jugosławia. E g i p t i J a p o n i a . S e ­ k r e t a r z e m G e n e r a l n y m pozostaje p. E . F o i m d o n k i d i s . �479 KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I NYCH Bruksela ETIOLOGICZ­ 15—23 s i e r p n i a 1<Ш. I I I sesja K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i e z i i v c h zgromadziła w B r u k s e l i p o n a d 200 p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i г całego świata, głównie z E u r o p y i A m e r y k i . I ^ z e w i d z i a n e bvlv sekcje: antropologiczna, p r e h i s t o r y c z n a , e t n o l o g i i A f r y k i , A z j i , A m e r y k i , O c e a n i i , E u r o p y , m e t o d o l o g i i , so­ cjologii, muzykologii, sztuki "pierwotnej, l i n g w i s f v k i i fonetyki. D l a b r a k u dostatecznej ilości zgłoszeń referatów do niektórych s e k c j i , k i l k a z n i c h n i e zostało w y d z i e l o n y c h . Odpadła w ten sposób sek¬ cja inuzeologii, co można wytłumaczyć s p e c j a l n y m kongresem muzeolosów.' j a k i odbył sie w ' c z e r w c u ' w Paryżu, i odpadła r ó w ­ nież sekcja e t n o l o g i i e u r o p e j s k i e j co j a k na k o n - r e s odbywający sie w E u i o n i e iesl o b j a w e m dość с e k a w v m Z a g a d n i e n i a e u r o ­ pejskie nie sa p r z e d m i o t e m zainteresowań etnologów / E u r o p y z a c h o d n i e j poza n i e l i c z n y m i wyjątkami specialittów zaś t y c h zagadnień z E u r o p y środkowej i w s c h o d n i e j ' było n a k o n - r e s i e zafedwie k i l k u . •— i . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziła sekcja m e t o d o l o g i i . Z w ł a ­ szcza referal v. d y r e k t o r a Musee de P H o m m e w Paryżu, prof. Л. L e r o i - G o u r l i a n . p t . *Les ( r a v u u x d u centre de d o c u m e n t a t i o n et des recherebes prehistoriques*. Zgromadził o n n a d z w y c z a j liczne a u d y t o r i u m , które z z a c i e k a w i e n i e m słuchało prelegenta, oraz oglądało wyświetlana jednocześnie krótkometrażówkę z p r a c w y ­ kopaliskowych przeprowadzanych pod kierunkiem 'prof. L e r o i G o u r h a n w grocie des F u r t i n s , Berze L a Y i l l e . P o n a d t o r e f e r a t prof. M . S. I l e r s k o v i t s ' a ze Stanów Zjednocz, n a t e m a t : «Ethnohistory a n d the s t u d y of c u l t u r a l d y n a m i c e * w v w o l a l ożywiona dvsku'sje zwłaszcza co do wyciągania wniosków z podobieńsw kulturowych Bardzo c i e k a w y ' p o d względem ujęcia i świetnie w\-4oszonv i>vl referat d y r e k t o r a Musće du Con«o B c b * w B r u ­ kseli p r o f d r F r ' Olbrerht's'a o sztuce w K o n « o R e W i j s k i n r <<LeU.de de Г-irt n l a s t i a u c d u C o n " o " B e l * e - methodes -t resułl a h » w r a z z V zeźroczami pięknych okazów - ł o w n i - s z t u k i B a lubViBakuba ' ^ Na ogół r e f e r a h miały c h a r a k t e r a n a l i t y c z n y , t y l k o n i e l i c z n e nawały s y n t e t y c z n e ujecie ' t e m a t u . Wśród n i c h wyróżnił się p o l ­ ski referat d r . P i o t r a Śzinagel-Radwańsikiego ( B r u k s e l a ) p t . : «P,roblemes des syntheses de Ja science de l ' h o n i m e ( d e l a necessite et du but de lantbropologie s,vnthelique>. Prelegent został z a - �480 pioszonv do wygłoszenia go w u n i w e r s y t e c i e w Londynie i w Hadze. • ' Prócz w y ż e j wymienionego prelegenta z Polaków byli obecni: ks. p r o f . Rosiński z W a r s z a w y ( r e f era I: « H e r e d i l v o f eve a n d h a i r colour i n m a n . ) ; p r o f . K . S i o l v h w o z K r a k o w a (ref.: 1. « L e l a l c o n l e m p o r a i n et le d e v e l o p p e m e n l de l ' a n t b r o p o l o g i e e n P o l o g n e » , 2. Q u e s t ce que l e s t le type on f a race anlbiropologique?»); prof. T . " S u l i m i r , s k i z L o m d v n u (ref.: 1. «Some r e m a r k s o n the S c y t h i a n e x p a n s i o n i n E u r o p e a b o u t 500 B . C.», 2. . M i x e d B r i t i s h - P o l i s h m a r r i a g e s a n d t h e p r o b l e m of m a t r i m o n i a l selec­ tion); d r .1. T u w a n ó w n a z Paryża (ref.: - E x p o s i t i o n des c o l l e c t i o n s e l h i m g r a p h i q u e s dans u n m n s e e » ) ; p r o f . Falckówna z K a l k u t y . Oprócz referatów cześć n a u k o w a k o n g r e s u stanowiło n a d a ­ w a n i e ph-t i pokazy f i l m ó w e t n o g r a f i c z n y c h . S t r o n a d o k u m e n i a m a t y c h filmów była " n a średnim p o z i o m i e . F r a g m e n t y jednego z a ­ g a d n i e n i a n i e b v l v z sobą powiązane l u b leż niewspółmiernie, do s w e j r o l i . p r z e d s t a w i o n e D o b r a bvła krótkometrażówka k a n a d y j ­ ska o obróbce k a m i e n i a : uwypuklała poszczególne e t a p y t e j t e c h ­ niki. K o n g r e s u r o z m a i c o n y bvł przyjęciami przez o f i c j a l n e c z y n ­ n i k i b e l g i j s k i e , p r z y c z y m n a j e d n y m z n i c h odbyła sie uroczystość d e k o r a c j i nestora n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h i e t n o l o g i r z n v c h , ' prof, dr. H . Ś. F l e u r e z L o n d y n u , o r d e r e m L e o p o l d a , j a k o w y r a z u z n a ­ nia rządu b e l g i j s k i e g o " n i e t v l k o d l a uczonego, ale i * d l a n a u k przez n i e g o r e p r e z e n t o w a n y c h . D l a muzykologów c i e k a w y m było usłyszenie w kościele k a t o l i c k i m p r z y a k o m p a n i a m e n c i e ry­ t u a l n e j m u z y k i murzynów B a n t u . Organizacja kongresu pod k i e r u n k i e m sekretarza general­ nego, prof, d r . ' F. O l b r e c h l s ' a , b v l a doskonała. D b a n o nie t y l k o o pożytek n a u k o w y , ale i o przyjemności uczestników k o n g r e s u . Do najwartościowszych r o z r y w e k należał n i e c h y b n i e k o n c e r t k u ­ rantów w katedrze w R a l i n e s . Dr Janina Tuwanówna 28 K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W Y AMERYKANISTÓW ( X X V I Ib- CONGRftS I N T E R N A T I O N A L D E S AMfiRICANlSTES) O d 24 do Ж) s i e r p n i a 1917 r. o d b v l sie w Musee de 1'Homme w P a n żu 28 z rzędu a p i e r w s z y p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynaro- I �481 d o w y A i i i e r v k a n i s t o w , z o r g a n i z o w a n y przez P. Rivet, dvreklora Musće de Г Н о ш т е i p r e z y d e n t a tegoż kongresu. Dzięki s t a r a n i o m K o m i t e t u Organizacyjnego i nader p r z y c h y l n e m u u s t o s u n k o w a n i u sie władz kongres ten miał, m i m o p o w o j e n n y c h t r o s k i kłopotów, p r z e b i e g n a d z w y c z a j wspaniały. Uczestnicy" kongresu w l i c z b i e około 200 z e u r o p e j s k i c h i pozaeuropejskich krajów byli z a c h w y ­ c e n i n a d z w y c z a j n a gościnnością gospodarzy. 25 s i e r p n i a w sali K i n a w M u see. de Г Н о т т е nastąpiło u r o ­ czyste o t w a r c i e k o n g r e s u w obecności władz państwowych. O god«. 15 odbyło się p l e n a r n e posiedzenie. gdizie ukonstytuowały się 4 sekcje ' n a u k o w e mianowicie: archeologiczna, antropologiczna, l i n g w i s t y c z n a i ełnologiczna, i gdzie nastąpi! wybór prezydentów i sekretarzy w s p o m n i a n y c h sekcji. W e w t o r e k rozpoczęły sie p o ­ siedzenia poszczególnych sekcji i to o d d z i e l n i e P r z e b i e g ' prac b y l następujący: Codziennie były d w a p o s i e d z i e n i a : o godz 9 3 0 i o 15 godz Każde posiedzenie trwało •> 4 d z i n v po 90 m i n u t o w y c h r e ­ p e t a c h następowali d y s k u s j a W c h w i l a - h w o l n y c h -oście b y l i serdecznie p o d e j m o w a n i ' orzez gospodar/v którzy s t a r a l i sie o u r o z m a i c e n i e i pożądane o-lrreż^ie P u n k V n i u k u l m i n a c y j n y m i były ' r r z y i c e i a l u t n i k ó w kongresu or/ez P r c z v ' e n t a R e ' i b l i k i p' V i n W n " КиххЪ w pałacu F l v s e l ' p r z e z H o r ' ^ . 3 W n i b i ć \-»tionile w P a h l R >mbiun ОДУ n r / > , l i , 1 !icv w H o t e l de V i l b Poz-i' t v n ™ i / ó ™ do pieczar p n ; h i s t o r y c z , r y c A " ° ^ " - » - *ш а Л 1 / ю 1 l L k , t ł l i e u k l W sobotę nastąpiło z a m k n i e c i e k o n g r e s u . N a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m o godz. 10 o d r z r l a n o s p r a w o z d a n i a z prac poszczegól­ n y c h sekevj. do których dołączyła sie d y s k u s j a . N a p a s i e d z ^ n i u końcowym o godz. 15, poza 'różnymi ' i i m v m i s p r a w a m i , o b r a d o ¬ w a n o też nad' sprawą przyszłego Kongresu Międzynarodowego A m e r v k a n i = '['>w. Ponieważ o zaszczvt l e n " ubiegaj a s i e ' B o g o t a ( K o ­ l u m b i a ) Sao P a u l o ( B r a z y l i a ) i N e w Y o r k p r ^ I o ^.rawę o d d a n o do rozstrzygnięcia K o m i t e t o w i O r g a n j z a r y j n c i n u K o n - r c s u który po u w ^ e i b r i e n i u w s z e l k i c h d a n y c h ' w y z n a c z y m i e l c e ' i czas przyszłego' k o n s r e s u . T e n p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynarodowy A m e r v k a n i s t o w . który zgromadził e k o l o 2 0 0 uczestników z całego świala i klórv sie o d b v l w atmosferze szczerej przyjaźni i w z a j e m n e g o z r o z u ­ m i e n i a , zadokumentował potrzebę "współpracy i w y m i a n y w d z i e ­ d z i n i e w i e d z y . Najpoważniejsza liczbę uczestników kongresu, r o ­ z u m i e sie. p r z e d s t a w i a l i sami gospodarze. F r a n c u z i z P. R i v e t n a czele, który dzięki r o / l c d v m znajomościom o s o b i s t y m z p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i władz p a n s t w o w v e h u l a ! w i l gościom z a g r a n i c z n y m f o r ­ malności p a s z p o r t o w e i d e w i z o w e ; toteż uczestnicy k o n g r e s u z żaLud, T. X X X V I I I 31 �482 lem przyjęli wiadomość z ust jego na posiedzeniu końcowym k o n ­ gresu, że ze względu n a podeszły wiek ustępuje z urzędu dyrektora Musće de 1'Homme i profesury" Przedstawiciele A m e r y k i "Północ­ nej i Południowej byli n i e l i c z n i ; brakowało przede w s z y s t k i m k o ­ ryfeuszów amerykańskich. S t a n y Zjednoczone b v l v reprezento­ w a n e przez Magiret Mead i Alfreda Metraux, Argentyna przez Aparieio, K o l u m b i a przez F r i e d a i S i l v a C e l i s również i inne kraje pozaeuropejskie wysłały s w y c h przedstawicieli Z krajów E u r o p y zasługują n a uwagę przedstawiciele F r a n c j i - R a u l d ' H a r c o u r l i Crcoui-MonLforP RaHestems ojciec i svn ( H i s z p a n i a ) de Goeje ( H o l a n d i a ) Birket-Sniith ( b a d a ) Izikowiłz {Szwarc HŁssink Kulischer ( \ i e m e y ) Kormers i Gusinde ( \ u s t « i a / s u e i s o / f > i c l s e h v G a b u s Saaie i S c h m i d t W ( S z w a i c a r i - O P m f S c h m i d t o w i " nestorowi' etnolo-ów n o w i e r z o n t Ь ш rowe W r e s u bv u c z c i ć T a s ^ e In о I ' H z l / i i jego'80-lecia. ' " ^ » P°«" unoio n oKazji m x o n e 0 Fryburg, Szwajcaria. Dr W. Saake �781 • n k ' i i s z Sewervn, Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba, g r a f i k a . Katalog wvslawv. Kraków 1918 |H. Blumówim) •seglad SorjologicriiY, K w a r t a l n i k Pol. I n s l y l u l u Socjol. T . V I U - I X . Lód* 194fr-47 'l A Kułrrcbiaiika i I. Turimii| deuda-rz dla Mazurów Instytut Mazurski. Koczu. X V I I (!947j, roctti. X V I I I H94SI (J. G.) m i a n Reinfass. Z a g a p i e n i a i p o t r z e b y etnograł ii na Śląsku Środko­ wym i Dohivm. I n s t y t u t Śląski. Katowice W r o c ł a w 1947 (J. G.) aria Z n a m i e r o w A a - P H i f f e r o w a , Ochrona zabytków kultury ludowej. P o r a d n i k . C e n t r a l n y Imslvlut K u J l n r v . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . . M I Nasz, Opole. Bibl. A r e h c o l o s k z j i a . Wrocław 1947 (R. Reinfussl . anisław Hosnonri, Sion i polr«4>v językoznawstwa pot. na Śląsku « • ж к о М п т м uwagi. D o b u - o śląska. I n s t v t u t Śląski. K a t o w i c e — Wrocław'1947 ...I O', .*. ' ' b i o g r a f i a w Z. S. R R iSowełskuja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 11148. w v d . p r z e * Akademia N a u k w Z Ś. R. R.| (Z. Malewska) i r o d n p i s u v Sboi-nfk, Casopis Nsmidopwncho O u t n i r u Malice Slovenskćj. Koczn. V I — V I I zesz 1--2 i 3—4 11945—194Й1, roczn. V I I I il947*. z*-sz. 1 i •>. Turr-zaiiski Św. Man-in i.T. Reychman) . . . . i r m J o u i s n v Sborofk, Casopis X o r n d o p i M i e h o O d b o r u Mat ice S l n w n skej. Коси,. V I I . ws/.. 3, r. 1947 •alior та S l r a i K s k a , Zivotkv a k a b a l k v slovenskveh kraju [Z. Ma¬ i. wsku ' e j l i w s k k wvda.wnklw» e l n n g r n f i c z n * z lat 1945 - 1 9 4 7 lU-vctimani itova-n liavazzi, Pregled Ktmograf i je Hrvala. Zagreb 1940 |S. P k i ) .. •ilhelm S c h m i d t . Rajsseu i n u l V o l k e r in Vorgeschicbtv a m i Gesehiclite das Atvervrvlandes. L u c e r n a J946 li. Bulanda Т. Jr'. nun I i I.atcruneusi (PubJicaziime del P o n l i i i z i o Museo Missionary [ • t i m l o g k o i . l o i n X I , w y d a n y w r. 1947 l b . H a l b a n i Им-rl M a r i u u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1911 ' L . H.i (udia Keim.ica — revue dv Unguis:!kpie et d V t h o o l o f p c fin-noises. Т. V. H e l s i n k i 1947 (T. Mi-U-wsk.il ohert \V. E r i c h . Some Recent T r e n d s in C u l t u r a l Anthropology, Archaeoloav a n d Physical A n t h r o p o l o g y ohn R. S w a n i o n , The e v o l u t i o n o f n a t i o n s . Citv of W a s h i n g t o n 1942 Iks. F.r. M k e k i h. E . C b a m b l h , The botany and h i s t o r y ol Z i z a n m Aquatica L. (wild r i o e i . W a s h i n g t o n 1941 1,1. D.l olm Crillin, .Moehe a Peruvian Coa-stal Community. .Smthsonian InstiImlion. W a s h i n g t o n 1947 I A. K o w a l s k a ! l a y m o m V K e u n e . l v , C o n t o u r of C u l t u r e i n Indonesia. S m i t h s o n i a n Insti­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 Dembmskai H. <•• Deigna.n. Siam land of free m e n . S m i t h s o n i a n I ns l;i I u l;i on. Washington 1943 i J . D.l III. Mm f Mr. 331 335 339 340 .440 341 342 343 355 357 3.V.) .«И 303 3(55 3li7 374 377 381 41)1 405 407 400 412 a Roman Reimfuss. Stan muzealiów etnograf k z i r v c h w woje.-wództwrc wrocławskim ".' 41li M a r i a Znanwrowska-Priiffe-mwa, Dział etnograficzny -Muzeum Miej­ skiego w T o i r m i h i Г 432 L o « g m M a l i c k i , Dział etwografkznv M u z e u m Śląskiego w 20-tecie za¬ . t o i e n i a msiyiucj} ' m �7S2 .41 г. J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , Uwagi o byłych muzeach m -.w 7-.tr* . . jewódsiwa olsztyńskiego. Instytut Mazurski w ' > • - , : • :>'7 Maria Z.namieTO^kia-Piriifferowa, Organizacja I>ziału ? Muzeum w R a p e r s w i l u . w t IV. Ш s U;, Kronika Wyciąg z protokółu X X I I Walnego Zgromadzenia 1> ,,. . . . V л i r z y s t w a Ludoznawczego (T. D.) Sprawozdanie k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . L u d / - . v , - , ^ • » ( J ' . Kubnebianka) 4">: Sprawozdanie Oddziału Polskiego T w a Ludoznawcze... , v 1917 r. ( J . Świeży) 150 Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tow. L u d r o n » w c « g o -л -P wn:.-. , ч>1 •nej (S. Ełizaik) ,:'н. Sprawozdamie poznańskiiego Oddziału Pol. T o w . Lud.-./» .* : ' Firainkowski) Hl Spawuadtmie z działalności T o w . Ludoznawczego w T . - n . - u - /л ;.kr.-s od 18 I I I 1 8 4 / - 1 I V 194« (M. PHifterowe) -!(>2 E t n o g r a f i a i etnologia w S z w a j c a * * w latach 1939—194V ( Г ' b Mii W sprawie С. I. А. Р. таг wystawy sztuki hi*wwej (.'-. " W. . . !7ft Commission Internationale dies Arts et T r a d i t i o n * Ho. .\.nvs 1- v 1947 'T' Kongres Nauk Antropologicznych i Blnologiiczinych. : . fc ..-И 15- .V) sierpnia 1918 ( J . Tuwanówna) .. 7« 28 Kongres Międzynarodowy Amerykanistów ( X X V I I I * «.олцк-: , Pi-.onational des Aaićricandstcs) . . . • ł<sn 5 t V. Różne I r e n a Barowa., Bibliografia Etnografii Polskiej z a ,r. • . ' Stelu* K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szftuk-i tac. <•• С. I . A. P. I Commission Internationale des Arts T,., = . pulaires) ( L . Halban) W sprawie С. I. A. P. oraz wystawy satuki ludowej w .: с S l a « .archeologii półnomo-amerykariskiej (Dorota L . к . . , W y k a z książek n a b y t y c h przez F . T . L , w r. 1918 r ! •. U'. ... \ : Г N e k r o l o g i Jerzy K o w a l s k i (Marian Plezial W a l e r i a n Batko (Hemrvk Zwolakiinricz) L u l i o r X k d c r l e (Stefan' Nosek) V. J . Uans'rkka (Suto Halksonrai) •• Щ »-f * • ») ; Resume Indeks rzeczowy, - L u d » , lom X V I I I Indeks autorów, c L u d * , tom X V I I I Indeks nazw etnograficznych, <L«d», tom X V I I I Indeks towarzystw i instytucji n a u k o w y c h , ' L u t b . Indeks czas.op.ism i wydawnictw, «Lud», tom X V I I I l u d e k * rycin, cLud», lom X V I I I Słownik wyrazów hotentoekk-h, < L u d = , tom X V I I I . . Imiona H o t e n l o W . «Lud», tom X V I I I ff| ?*|3j -Sł . . . .. . ••• • Ш if*-..:; Hi :;jf .i-w •''. .flW <t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b766cc2cc4319a41e748ddc6adec3cf.pdf 334ca5443c1d0b4ae5ec192ccce2c821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4587 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource karnawał obrzędy doroczne Beskid Żywiecki - karnawał Beskid Śląski - karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4260 Title A name given to the resource Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych - "Mikołaj", "szlachciców" i "dziadów", występujących wspólcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.149-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek PRÓBY USTALENIA GENEZY O B R Z Ę D Ó W D O R O C Z N Y C H — „ M I K O Ł A J " , „ S Z L A C H C I C Ó W , , I „ D Z I A D Ó W " , WYSTĘPUJĄCYCH WSPÓŁCZEŚNIE WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO I ŻYWIECKIEGO VV wielu widowiskach w r ó ż n y c h krajach, a nawet czę­ ściach ś w i a t a w y s t ę p u j ą te same t y p y postaci. Co ciekawszo: w t y c h widowiskach, gdzie aktorowi pozostawiona została d u ż a swoboda improwizacji i teksty dialogów wraz z didas­ kaliami spisane zostały późno, odnajdujemy dużo podo­ bieństw m i ę d z y w y s t ę p u j ą c y m i w nich bohaterami. Do wniosków takich dojdziemy, p o r ó w n u j ą c np. commedia dell' arte, t y p o w y europejski gatunek teatralny speł­ niający powyższe warunki, z teatrami s t a r o ż y t n e j Grecji i R z y m u , j a k również z teatrami dalekiego wschodu: T u r c j i , I n d i i , Chin i J a p o n i i ' . W a r t o więc przeprowadzić zestawie­ nie s t r u k t u r y włoskiej komedii i w y s t ę p u j ą c y c h w niej bo­ h a t e r ó w — ze s t r u k t u r ą i postaciami pojawiającymi się w polskich obrzędach dorocznych, np. w realizowanych do dziś żywieckich „ d z i a d a c h ' , „ s z l a c h c i c a c h " czy śląskich „ m i k o ł a j a c h " . Najwięcej p o d o b i e ń s t w znajdziemy między włoską, k o m e d i ą a o b r z ę d e m „szlachciców", k t ó r y notowany jest na niewielkim obszarze, w p o r ó w n a n i u z d u ż y m i zasię­ gami terytorialnymi w y s t ę p o w a n i a pozostałych dwóch obrzędów- . „ D z i a d y " i „ m i k o ł a j e " m a j ą nieco o d m i e n n ą od „szlachciców" s t r u k t u r ę , choć wiele analogii w występują­ cych postaciach. Często o d g r y w a j ą je ci sami ludzie, takie samo s ą ich przebrania. W „ s z l a c h c i c a c h " występuje naj­ mniej postaci. I c h dialogi — monologi są rozbudowane do r o z m i a r ó w nie spotykanych w najstarszych opisach „dzia­ d ó w " . W ostatnich latach bowiem widoczna jest ogólna ten­ dencja zanikania s t a ł y c h dialogów w „ d z i a d a c h " (i prawdo­ podobnie w „ m i k o ł a j a c h " , do k t ó r y c h nie m a m y wcześniej­ szych m a t e r i a ł ó w źródłowych). 7 2 1 Podobna sytuacja w y s t ę p u j e w „ d z i a d a c h " i „szlach­ cicach" w Beskidzie Żywieckim oraz „ m i k o ł a j a c h " w Bes­ kidzie Śląskim, gdzie gra każdej postaci jest r ó w n o r z ę d n a w stosunku do drugiej i choć trudno jest uchwycić w posz­ czególnych kreacjach a k t o r ó w r ó w n o w a g ę w u ż y w a n i u gestu i słowa, to jednak należy p r z y z n a ć , że istnieje ona w całości obrzędu . Chodzący i r e c y t u j ą c y w pierwszej fazie o b r z ę d u „szlach­ cic" zdaje się skupiać całą uwagę wokół przekazywanego tokstu, potem jednak zaczyna g r a ć muzyka i r o z p o c z y n a j ą się dość długie t a ń c e . W „ d z i a d a c h " dzieje się na o d w r ó t . Najpierw w p a d a j ą do izby poszczególne postacie, t a ń c z ą c w szalonym tempie, skacząc po piecu i stole. T y m samym ich pierwszym przekazem staje się bardzo rozbudowana m i m i k a . Potem dopiero Ksiądz, Cygan i Ż y d z a c z y n a j ą długie przemówienia i co pewien czas k t ó r y ś z organizatorów 'obrzę­ d u nuci j a k ą ś p r z y ś p i e w k ę . R ó w n o w a g a więc m i ę d z y słowem a gestem zostaje zachowana t a k samo, j a k w commedia dell'arto, gdzie u a k t o r ó w na równi z umiejętnością impro­ wizacji liczyła się sprawność fizyczna i wykonywanie niemal akrobatycznych popisów. Bardzo ruchliwi dynamiczni jej bohaterowie występowali w p ó ł m a s k a c h . Z p o d o b n ą sytu­ acją spotykamy się w omawianych o b r z ę d a c h , gdzie w peł­ nych maskach lub p ó ł m a s k a c h w y s t ę p u j ą skaczące i zło­ wrogie „ d e b l y " , „ ś m i e r c i " i gdzie stopień opanowania sztuki aktorskiej liczy się na równi z fizyczną sprawnością, k t ó r ą zdobywa się poprzez ciągłe powtarzanie t y c h samych czynności w wielu gospodarstwach . W „szlachcicach", „ m i k o ł a j a c h " , „ d z i a d a c h " b i o r ą udział mężczyźni i chłopcy z określonych z góry grup w i e k u Nie ma w omawianych wsiach obowiązku, czy jakiejś zew­ nętrznej formy przymusu skłaniającej ich do brania u d z i a ł u w t y c h o b r z ę d a c h . U r z ą d z a j ą je sami i w e w n ą t r z swojej grupy ustalają, k t o ze względu na swoje predyspozycje m o ż e odegrać t a k ą , a nie i n n ą p o s t a ć . Ci, k t ó r z y zdobyli szcze­ gólne uznanie, w y k o n u j ą c j a k ą ś rolę np. Cygana, Ż y d a w „ d z i a d a c h " czy „ m i k o ł a j a c h " , s t a r a j ą się jej nie zmieniać przez n a s t ę p n e k i l k a lat biorąc w t y c h o b r z ę d a c h udział. Podobnie bywa w „szlachcicach", gdzie bardzo rzadko nas­ tępuje wymiana roli m i ę d z y „ a k t o r a m i " . Powodem tego jest m a ł a liczba członków grupy obrzędowej i dość duże różnice w wymaganym wyglądzie z e w n ę t r z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a c h występujących postaci . Gruby Masor nigdy nie m o ż e b y ć zgrabnym Góralem przystojnym Żołnierzem czy chudym i wysokim Ż y d e m l u b Ż y d ó w k ą o zgrabnych nogach i cienkim głosie. B y w a j ą jed­ nak w y j ą t k i i wówczas np. zgrabny Góral m o ż e grać Ż y ­ d ó w k ę , a wysoka Ż y d ó w k a z umiejętnością zmiany barwy głosu może p r z e b r a ć się za Ż y d a . Podobnie i t u , j a k w po­ wyżej omawianych obrzędach, k t o zdobywa powodzenie jako np. Żołnierz, ten stara się w owej roli zostać w n a s t ę p ­ nych latach nie t y l k o w „ s z l a c h c i c a c h " , lecz t a k ż e w „dzia­ dach", a niekiedy nawet w , , m i k o ł a j a c h " i . R ó w n i e rzadko słyszało się o zmienianiu ról przez dobrych a k t o r ó w w com­ media d e l l ' a r t e . Ciągłe odtwarzanie jednej i tej samej postaci t ą s a m ą m a s k ą czy p ó ł m a s k ą m o ż e n a s u w a ć m y ś l o p e w n y m ujedno8 9 10 1 C o m m e d i a Dell'arte — „ s z l a c h c i c e " oraz ,,dziady" i „ m i k o ł a j e " Commedia dell'arte p o w s t a ł a w X V I w. w I t a l i i . Nie­ k t ó r z y teatrolodzy i etnografowie w y w o d z ą jej rodowód z teatru plebejskiego, k t ó r y b y ć może p r z e t r w a ł przez śred­ niowiecze, a wyłonił się z m i m ó w s t a r o ż y t n e j Grecji i Rzy­ m u . I n n i łączą jej powstanie z włoskimi dorocznymi obrzę­ dami ludowymi, jakie zachowały się w I t a l i i jeszcze w X X w . P r o b l e m nie jest do k o ń c a przebadany od strony gene­ tycznej i wszelkie jego szersze opracowania giną w powodzi hipotez. Dość dobrze natomiast opisane są dalsze losy j u ż u k s z t a ł t o w a n e j włoskiej komedii, k t ó r a mogła rozwijać się w pełni, gdy n a s t ą p i ł kryzys teatru elitarnego. Z braku po­ ważniejszego konkurenta, z a w ł a d n ę ł a ona na dwa wieki sconą nie t y l k o włoską, ale docierała t a k ż e do Francji,An­ glii, Niemiec, Czech, Polski i odnosiła t a k ż e sukcesy na dworach carów rosyjskich . 4 6 Słowo „ a r t e " określające włoską k o m e d i ę ma, zdaniem Nicolla, obok innych znaczeń, mówić o sprawności i równorzędności w y s t ę p u j ą c y c h postaci. „ N i e było w commedia dell'arte — pisze ten sam b r y t y j s k i teatrolog — takiej dys­ proporcji m i ę d z y g ł ó w n y m i bohaterami a resztą w y s t ę p u j ą ­ cych w sztuce a k t o r ó w , z j a k ą m a m y do czynienia np. w f i l ­ mach Chaplina. W e włoskiej komedii k a ż d y ż a k t o r ó w m u ­ siał p a m i ę t a ć o w s p ó ł p a r t n e r a c h i u s t ę p o w a ć i m miejsca, gdy tamci pojawiali się na scenie" 12 3 14 149 �liceniu kreacji aktora. W commedia dell'arte stało się tak po spisaniu dialogu w jej schyłkowej fazie 15. W czasie jednak rozkwitu włoskiej komedii sytuacja b y ł a zupełnie przeciwna, dzięki wciąż zmienianym i komplikowanym akcjom sce­ nicznym. Ten okres komedii m o ż n a by p o r ó w n a ć z podob­ n y m i improwizacjami , . d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " , Natomiast „szlachcice" p r z y p o m i n a ł y b y w t y m zestawieniu jej koń­ cowy etap istnienia. Nie m o ż n a jednak powiedzieć, żeby „ s z l a c h c i c e " czy commedia dell'arte p o p r z e s t a ł y kiedyś na s z t y w n y m powielaniu starych wzorów. W obu — o d n o t o w a ć m o ż e m y zawsze p o w a ż n e zmiany, k t ó r e są odbiciem nowych w a r u n k ó w życia. P r z y k ł a d e m tego może b y ć w „szlachci­ cach" monolog „ s z l a c h c i c a " — Oficera obserwowany w pew­ n y m okresie historycznym. Pierwszy tekst zanotowany prawdopodobnie w p o c z ą t k a c h X X w., mówi jeszcze o „szla­ chcicu" „ w y u c z o n y m " i jego w y r ó ż n i a j ą c y m się ubiorze . 16 Szlachcic Pochwalony, lan — tan, przyjmijcie t u gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam j a se czapeczkę, mysie p i ó r k o za nią, gdzie j a się obrócę, wszędzie mnie w i t a j ą . Mam j a dwoje b u t ó w , m o g ą się mnie p r z y d a ć , jeden jako t a k i , w drugim wiechcie widać. B u t y jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godne... D r u g i monolog pochodzi z lat pięćdziesiątych X X w. D u ż o w n i m miejsea zajmują opowiadania „ s z l a c h c i c a " 0 jego sukcesach odniesionych w I I wojnie światowej, jego repatriacji ze Związku Radzieckiego i o polskiej biedzie lat pięćdziesiątych . 17 Szlachcic „ J e s t e m szlachcic m ł o d y i wysoko urodzony, przeszedłem cały ś w i a t : Moskwę, Berlin, L o n d y n . Jak wróg n a p a d ł na Polskę, byłem bohaterem, schowałem się do świńskiego chle­ wika. Jak Niemcy b y l i pod Berlinem, skoczyłem do działa 1 zaraz b y ł e m w n i m . Z d o b y ł e m 30 medali i miałem pojedy­ nek, położyłem gościa i z d o b y ł e m szablę. B y ł e m w Moskwie. Za jednego czasu m u s i a ł e m się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem omigrowany do Polski. P o s z e d ł e m do k r a w c ó w , krawcy tam śniadali, czterema n o ż y c a m i jedno jajko kra­ j a l i . Prosiłem ich, aby m i uszyli ż u p a n nie długi, nie k r ó t k i , t y l k o r ó w n y z d u p ą . Co m i od ż u p a n a zostanie uszyjcie m i t o r b ę , k t ó r a ł a d n a panna, to so do niej włożę. Przyszedłoch w jedno miejsce ł a d n a panna była, jażech t o r b ę otwarł, ona m i się s k r y ł a . . . " W tekście z r. 1972 cichną echa minionej wojny i zu­ pełnie niknie obraz kraju sprzed dziesięciu laty, a na jogo miejsce wchodzi rozbudowany w ą t e k e r o t y c z n y . 18 I I . 1. „Mikołaje' „ D o b r y wieczór szanowni goście. Jestem szlachcic m ł o d y wysoko urodzony i przez wszystkich ludzi świata- bardzo szanowany. Mając lat dwadzieścia, złoty krzyż o t r z y m a ł e m , Strzelałem do tarczy. Trafiłem generała. Za to m i dano p ó ł t o r a medala i Cygankę s t a r ą , b y m miał do kochania. Gdy druga wojna ś w i a t o w a w y b u c h ł a , poszedłem do Hitlera,... T a m mnie największe szczęście s p o t k a ł o , bo H i t l e r o w i b ł a z n a b r a k o w a ł o . Wróciłem s t a m t ą d jako wódz cały o k r y t y medalami Do panienki p i ę k n e j , jestem zakochany. Ale co i t o dla mnie. Choćby i dziesięć, rady by się d a ł o . Miałem t a k ą , bardzo ł a d n a b y ł a , j a k j ą chciałem pocałować, p r ę d k o m i się s k r y ł a . To ż a d n a dla mnie p o r a ż k a , choć tak to wyszło, bo po niej dziesięć innych p r z y s z ł o . . . " Podobnie dzieje się z monologiem „ Ż y d a " w „ d z i a d a c h " . Przed wojną Ż y d w y s t ę p o w a ł jako krawiec lub karczmarz. Obecnie nie zmienił stroju, lecz bywa często agentem Izra­ ela, zbierającym pieniądze na wojnę z Arabami. N a s t ę p n y m etapem w p o r ó w n a n i u commedia dell'arto z omawianymi o b r z ę d a m i będzie przykładowe; zostawienie ogólnej charakterystyki postaci w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach" i włoskiej komedii ". 1 Szlachcice 150 T Commedia dell'arte Żołnierz Kapitan Pochodzi z klasy wyższej. Niogdyś w y s t ę p o w a ł jako „szlachcic m ł o d y " , „ w y s o k o Trudno określić jego pochodzenie, najczęściej należy zaliczyć go do warstw wyż- �П. 2. Żyd i Żydówka ze „szlachciców". L a l i k i , pow. Żywiec. 11. 3. Diabeł z „ d z i a d ó w " . Żabnica, pow. Żywiec. urodzony", k t ó r y nosił na sobie start; spodnie, wysokie b u t y z dziurami i czapeczkę z p i ó r k i e m . Obecnie w y s t ę ­ puje jako wojskowy, ubiera się w elegancki mundur ofi­ cera przedwojennego z sznu­ rem orderów na piersi i wę­ ż y k i e m generalskim na czap­ ce. Chwali się sukcesami wo­ jennymi, opowiada o licz­ nych, nie zawsze udanych przygodach m i ł o s n y c h . szych. Zwykle jest bardzo elegancko ubrany, w masce z długim nosem i w ą s a m i . Jego synonimem stało się niemal określenie samochwa­ ła i p y s z a ł k a . Gdy dochodzi do bójki, jest tchórzliwy. „Masor" Pantalono Jest w ś r e d n i m wieku. W y ­ stępuje jako masarz i han­ dlarz w jednej osobie. Cho­ dzi ubrany w długi, biały fartuch, skórzaną kurtkę i w p e r u k ę z papierowych pasków. W rękach trzyma nieodłączne noże. Zabija świnie i stara się sztucznie zwiększyć ich wagę. Nie po­ maga m u to jednak w han­ dlu i musi obniżaó ceny. S k a r ż y się na s w ą żonę. i dzieci, że odbierają m u siły. M ł o d y m dziewczętom opo­ wiada drastyczne ż a r t y . B y w a ł przeważnie kupcom weneckim, człowiekiem inte­ resu, nie zawsze najlepiej prosperującego. Aktorzy przedstawiali go w r ó ż n y m wieku: od dobrze zbudowa­ nego m ę ż c z y z n y po dziarsko chodzącego starca. B y ł zwy­ kle głową rodziny i często pozostawał w konflikcie z żoną i dziećmi. Nigdy nie stronił od f l i r t u z m ł o d y m i kobietami. •K- Góral Arlekin Jest z warstwy chłopskiej, najmłodszy z postaci „szla­ chciców". U b r a n y po góral­ sku, na spodniach ma ponaszywane czerwone ł a t k i . D o kapelusza ma doczepiono długie paski papieru zakry­ wające m u połowę t w a r z y ; b y ć może, iż ma to oznaczać s t r z ę p y nakrycia głowy. Od aktorów odtwarzających tę rolę wymaga się zwinności i umiejętności szybkiego t a ń ­ czenia. Podczas obrzędu nie wchodzi, ale zawsze wbiega w podskokach. Szuka do o ż e n k u dziewczyny, choć nie jest zdecydowany, „czy się ż e n i ć " , czy „ s t a r y m parob­ kiem" zostać. Pochodzi z warstwy „ z a n n i " — włoskich chłopów. Od swych towarzyszy nieco młodszy. Jego strój ulegał ewolucji. Znane ubranie arle­ kina złożone z k a w a ł k ó w różnych materiałów o kształ­ tach k w a d r a t ó w , t r ó j k ą t ó w , b y ł o pierwotnie p o d a r t y m i p o ł a t a n y m strojom włos­ kich chłopów. W y r ó ż n i a ł się ruchliwością, sprawnością f i ­ zyczną, akrobatycznym po­ pisem i n i k t , k t o nie posiadł tych umiejętności, nie mógł m a r z y ć o zagraniu tej roli. Zawsze na scenę wbiegał lub wchodził w pośpiechu. Od­ g r y w a ł najczęściej rolę inte­ ligentnego, nieco złośliwego — w zestawieniu z pantalone i kapitanem — kochan­ ka. Nie liczył się z m o r a l n ą s t r o n ą swego p o s t ę p o w a n i a . Żyd D o t tore Należy do ludności żyjącej w diasporze. W y r ó ż n i a się najbardziej strojem. Chodzi w długim chałacie. N a gło­ wie nosi p ó ł m a s k ę z wyso­ k i m kapeluszom i długą bro- Pochodził z grupy absol­ w e n t ó w boloriskich uczelni s ł y n n y c h z nadprodukcji ad e p t ó w nauk humanistycz­ nych. Nie m o g ą c znaleźć pracy, a k c e n t o w a ł swoją od151 �kiedy w półmasce, natomiast w „ s z l a c h c i c a c h " „ Ż y d " nosił zawsze największą i najstaranniej w y k o n a n ą p e ł n ą m a s k ę . W y j ą t e k ze względu na brak maski s t a n o w i ą t y l k o K a ­ p i t a n i Żołnierz. K a p i t a n w y s t ę p u j e t y l k o w p ó ł m a s c e z dłu­ gim nosem i doczepia sobie woskowate . w ą s y , natomiast „szlachcic" — Żołnierz ma w ą s y domalowane. Wskazane p o d o b i e ń s t w a b o h a t e r ó w commedia dell'arte i postaci „szlachciców" m o g ą skłaniać do przypuszczenia, iż żywiecki obrzęd jest zapożyczeniem z niegdyś bardzo po­ pularnego teatru przeznaczonego dla szerokich rzesz widzów. W p ł y w y i podobieństwa Z pewnością trudno b y ł o b y zaliczyć do teatru przez­ naczonego dla szerszych kręgów społeczeństwa t r u p y akto­ rów grających commedia dell'arte, jakie pojawiły się na dworze królewskim za panowania Zygmunta I I I , W ł a d y ­ sława I V i Augusta I I I . Choć warto o d n o t o w a ć , że w t y m właśnie czasie (1G24—1672) zamek w Żywcu i część Żywiec­ czyzny przeszła w posiadanie rodziny k r ó l e w s k i e j . Na­ tomiast bliskość bramy Morawskiej każo wziąć pod u w a g ę w p ł y w y kulturalne idące z Czech i Słowacji, gdzie również na zamkach b y w a ł a grana włoska k o m e d i a ' . 20 2 Nieco światła na dość niejasną s p r a w ę w p ł y w ó w i prze­ nikania k u l t u r y elitarnej do szerszych kręgów społeczeństwa rzuca H e n r y k J u r k o w s k i . Pisze on, iż od X V do X V I I I w. scena lalkowa m i a ł a niemało znaczenie w przenoszeniu do warstw niższych repertuaru i problematyki teatru oficjal­ nego". M . i n . notowane są w X V I I I w. na Śląsku w y s t ę p y lalkarzy wiedeńskich, k t ó r z y popularyzowali swymi przed­ stawieniami postacie commedii d e l l ' a r t e . 22 24 П. 4. Diabeł z „dziadów. Z w a r d o ń , pow. Żywiec. P o p u l a r n ą również w t y m czasie b y ł a komedia rybałtowska, której elementy znajdujemy niejednokrotnie w ob­ rzędowości dorocznej, przede wszystkim na Śląsku i w K r a ­ kowskiem 5. P a m i ę t a ć przy t y m należy, że mógł t u zacho­ dzić dwustronny w p ł y w , zarówno komedii rybałtowskiej na obrzędy, j a k i odwrotnie — obrzędów dorocznych na teatr plebejski . 2 d ą . Niekiedy wygłasza prze­ mówienia o narodzie; I z ­ raela, o wojnie na B l i s k i m Wschodzie. mienność i wyższość dziwacznością stroju. Często wygłaszał p r z e m ó w i e n i a nie związano z akcją sztuki. Żydówka Subretka Ubrana bardzo ekscentrycz­ nie, np. w m i n i spódniczce, z w o a l k ą na twarzy i w ka­ peluszu o szerokim rondzie. Zaczepia mężczyzn, wciąga ich do t a ń c a , a podczas k t ó ­ rego symuluje stosunki sek­ sualne. Młoda kobieta p o c h o d z ą c a ze wsi. L u b i ł a zaczepiać mężczyzn, nikogo się nie bała. Miała swobodny spo­ sób bycia, nie wstydziła się rozbierania na scenie. N a zaczepki mężczyzn reago­ w a ł a słowom i jednoznacz­ n y m gestem. Można z a u w a ż y ć , że różnice społeczne w pochodzeniu postaci w „ s z l a c h c i c a c h " o d p o w i a d a j ą zróżnicowaniu etnicz­ nemu i społecznemu b o h a t e r ó w commedia dell'arte. W ł o s c y aktorzy mówili m i ę d z y sobą r ó ż n y m i dialektami. Podobna sytuacja mogła zachodzić w żywieckich o b r z ę d a c h c h o ć b y z tego powodu, że w X I X wieku w y s t ę p o w a ł y dużo różnice m i ę d z y g w a r ą góralską, a m o w ą miejskich handlarzy, Ży­ dów i p a n ó w dziedziców — szlachciców. Innego p o d o b i e ń s t w a m o ż n a d o p a t r z e ć się w stroju i maskach b o h a t e r ó w włoskiej komedii i „szlachciców", A r l e k i n m i a ł p ó ł m a s k ę na twarzy -— Góral n a k ł a d a ł na głowę kapelusz z dziwnymi paskami papieru, k t ó r e zasłaniają m u oczy i nos. Pantalone nosił p ó ł m a s k ę z długim nosem — Masor ma p a p i e r o w ą p e r u k ę z wąskich p a s k ó w , k t ó r e j „ w ł o s y " zasłaniają oczy i część policzków. Dottore w y s t ę p o w a ł nie­ 152 T 26 Zestawienie jednak omawianych obrzędów z opubliko­ w a n y m i tekstami ź r ó d ł o w y m i Polskiej K o m e d i i R y b a ł t o ­ wskiej — Badeckiego nie wykazuje między n i m i większych podobieństw i a n a l o g i i . 27 M a m y wprawdzie w Peregrynacji Maćkowej długie t y ­ rady oparte na absurdalnych skojarzeniach, podobnych do nonsensownych wypowiedzi osób w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach", lecz nie m o ż e to jeszcze świadczyć o jakichkolwiek genetycznych p o w i ą z a n i a c h postaci, zwłaszcza gdy weźmie się pod u w a g ę szeroki, bo zachodnio- i środkowoeuropejski zasięg w ą t k ó w i m o t y w ó w opartych na t a k i c h absurdalnych sko j arzeniach. W a r t o natomiast u p r z y t o m n i ć sobie obrazowe analogie t e k s t ó w „szlachciców" z bardzo fragmentarycznymi i nie usystematyzowanymi d o t ą d tekstami dialogów i pieśniami obrzędów dorocznych w innych częściach Polski. Pewno skojarzenia nasuwa tutaj zostawienie wypowiedzi szlach­ cica z pieśnią obrzędową ś p i e w a n ą przy podkoziołku. Podkoziołok 2 Szlachcic ' 28 Piośni: Monolog: K a j się działy one lata Co człek na nich użył ś w i a t a J a d a ł , pijał, wyśpiewywał, Co niedzielę w k a r t y g r y w a ł . ° j i ° d y jody oj o j , jody jody Oj jody jody, oj oj dana Jestem szlachcic wyuczony Wyście wszyscy prości Mam j a se czapeczkę, Mysie piórko na n i ą . Gdy j a sie obrócę Wszyscy mnie witają. �K r z e s a ł ognie p o d k ó w k a m i , M a c h a ł pięścią nade ł b a m i , Ze słoniną jagły j a d a ł I z ludziami się n a g a d a ł P o j e c h a ł e m do Krakowa, K u p i ć sukna w a ł , da wał Cztery łokcie po z ł o t e m u Jako żywię ehciał, da chciałOj i t d P o w r a c a ł e m z n i m do K r a ­ kowa, K r a w c z y k i siedzą, da siedzą, Jedno jajo dwóch ich kraje, A czterech jedzą, da jedzą. Oj i t d P ó j d ź t a krawczykowie, Z r ó b t a s u k m a n ę ta dana, A n i k r ó t s z y , ani dłuższy, Cztery cale pod kolana. itd. M a m j a dwoje b u t ó w M o g ą m i się p r z y d a ć Jeden jako t a k i W d r u g i m wiecheć w i d a ć . B u t y , jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta l a t minęło na te Święta Godno Poszedłem do k r a w c ó w , Krawcjr t a m siedzieli, Czterema n o ż y c a m i Jedno jajko k r a j ą . P r o s i ł e m ich, aby m i uszyli ż u p a n niedługi, niekrótki, tylko równy z dupą itd. Dość odległe są terytorialne miejsca w y s t ę p o w a n i a podkoziołków pieśni i o b r z ę d u „szlachciców". Podobnie d u ż a różnica w dorocznym kalendarzowym czasie dzieli okres w y s t ę p o w a n i a obu obrzędów. Jedyne co je łączy t o : prawdo­ podobnie związek obu obrzędów z przosileniem zimowym i ich h i p o t e t y c z n ą funkcją zabezpieczającą p r o k r e a c j ę . Próby ustalenia genezy Przejdziemy obecnie do hipotez d o t y c z ą c y c h genezy „szlachciców" jakie dotychczas wysunęli etnografowie. D l a Barbary Bazielichówny i Mieczysława Gladysza „szlach­ cice" to w y t w ó r miejscowej k u l t u r y . I c h zdaniem obrzęd ten jest k a r y k a t u r ą i s a t y r ą werbowania w czasach pańszczy­ ź n i a n y c h p a r o b k ó w do służby w dzień Św. Szczepana'". Jest to stara koncepcja, opierająca się na t . zw. szuskalizmie chłopskim, dzięki k t ó r e m u m e n t a l n o ś ć górala ciągle identyfikuje obrazy świętych z realnymi postaciami, a rze­ czywistość d u c h o w ą odtwarza w sposób teatralny w wido­ wiskach o b r z ę d o w y c h ' . 1 Takie spojrzenie na o b r z ę d y wydaje się zbyt jedno wymiarowe, zwłaszcza w świetle fenomenologicznych opisów i analiz obrzędów dokonanych przez Cezarie Baudouin dc Courtenay E h r e n k r e u t z o w ą czy Mirco E l i a d e . 32 Wydaje się, że w obrzędowości na ogół nie spotykamy jawnej k r y t y k i czy satyrycznego lub realistycznego obrazu rzeczywistości. W y s t ę p u j ą c e w o b r z ę d a c h postacie, c h o ć b y miały realistyczny strój i p o s t a w ę , s ą zawsze przekazem pewnych treści i m a j ą za zadanie s w ą g r ą przenieść uczestni­ ków w ś w i a t u ł u d y . Przy bliższej analizie okazuje się, że i ostatnio stwier­ dzenie nie jest pełne, a powierzchowność jego w y n i k a z bar­ dzo zatartego obrazu tradycyjnej k u l t u r y . P r z e p r o w a d z a j ą c jednak p e w n ą r e k o n s t r u k c j ę i dosto­ sowując efekty omawianych obrzędów do myślenia nie współcześnie estetyzującego, lecz tradycyjnego, m o ż e m y dostrzec w t y c h obrzędach ogniwo magicznego rozumowa­ nia, k t ó r e g o sens nie jest nam dzisiaj znany. Obserwując obrzęd, z a n o t o w a ć t y l k o m o ż e m y , że np. Żołnierz strzelający do tarczy trafia generała i otrzymuje za to order. Natomiast, gdy ojczyzna jest w niebezpieczeń­ stwie, idzie do „hitlera, by kraj nasz r a t o w a ł " . Drugiej postaci szlachciców — Mosorowi bardzo dobrze udaje się sprzedaż na jarmarkach:, bo musi „spuścić cenę t o w a r u z t y s i ą c a na sto". W i d z i m y więc, że k a ż d y niemal wers t y c h monologów 3 3 Ił. 5. Śmierć z „ d z i a d ó w " . Z w a r d o ń , pow. Żywiec. mówi o rzeczach sprzecznych z rzeczywistością i nie jest 011 s a t y r ą , lecz negacją r o z s ą d k u i p r z y k ł a d e m lubowania się w nonsensownych skojarzeniach — j a k mówiłem powyżej — znanych z pieśni ludowych i b a ś n i . 3 4 Tego t y p u zjawiska obsorwować m o ż e m y jeszcze w y ­ raźniej w „ d z i a d a c h " i „ m i k o ł a j a c h " , gdzie np. Garncarz rozbija garnki, Szklarz tłucze okna, Kominiarz zatyka ko­ m i n . W takich momentach nie ma wśród uczestników o b r z ę d u śmiechu z podobnego zachowania. N i k t nie do­ patruje się też w n i m cienia parodii jakiejś pracy, czy jakiegoś człowieka. Podobne sytuacje m o ż e m y znaleźć w commedia deli' arte, gdzie rozgrywają się niekiedy t a k ż e sceny, k t ó r e nigdy by nie m o g ł y zajść n a p r a w d ę w Europie X V I i X V I I w . : np. bogaty kupiec, pantalone, autorytet mieszczański, możo mieć w Wenecji k i l k a żon i zalecać oficjalnie p r o s t y t u c j ę . 3 5 Biorąc pod u w a g ę powyższe zastrzeżenia co do reali­ stycznego lub satyrycznego odtwarzania prawdziwych zda­ rzeń, nie m o ż n a się zgodzić całkowicie z p r o p o z y c j ą Barba­ r y Bazielichówny. Niemniej pozostaje ona j e d n ą z p r ó b w y ­ t ł u m a c z e n i a o b r z ę d u w n a w i ą z a n i u do miejscowej historii i tradycji. Słuszności tej ogólnej koncepcji trudno jest za­ przeczyć. W a r t o więc z a p o z n a ć się z i n n ą p r o p o z y c j ą ba­ daczki d o t y c z ą c ą genezy „ d z i a d ó w " . Zwraca ona u w a g ę , żo synonimem nazwy „ d z i a d y " są „ j u k a c o " , co zgodnie ze słownikiem Jana Karłowicza, jest j e d n y m z określeń pas­ torzy ( „ j u c h a c e " ) . W dalszej kolejności Bazielichówna proponuje połączenie słownikowej definicji ze w z m i a n k ą h i s t o r y c z n ą , m ó w i ą c ą o napadach pastorzy wołowskich na wsie położono w dolinach. K o n s e k w e n c j ą tego zestawienia jest wniosek, że „ d z i a d y " s ą p e w n ą formą u p a m i ę t n i a n i a 36 153 �dawnych okresowych n a p a d ó w pasterskich. U s t o s u n k o w u j ą c się do tej nowej tezy, konieczne będzie p o r ó w n a n i e „ d z i a d ó w " z „ m i k o ł a j a m i " . P o n i e w a ż obrzęd „ m i k o ł a i " nie b y ł dotych­ czas szczegółowo opracowany przez etnografów i nie ma żadnej szerszej p r ó b y w y t ł u m a c z e n i a jego pochodzenia,, postaram się omówić je łącznie z genezą „ d z i a d ó w " . Do tego połączenia skłania dużo p o d o b i e ń s t w o ich s t r u k t u r obrzę­ dowych. Również osoby występujące w nicli w dużej części są analogiczne, nie ma t y l k o w „ d z i a d a c h " biskupa, utoż­ samianego najczęściej zc św. Mikołajem, Bocianów i podziału ról na g r u p ę „ b i a ł y c h " i „ c z a r n y c h " postaci. Okres dzielący oba o b r z ę d y zamyka, się w granicach od 20 do 30 d n i . Na p o c z ą t k u grudnia organizowane są u górali śląskich omawianego regionu „ m i k o ł a j e " . Natomiast w pierwszy dzień nowego r o k u chodzą po Koniakowie i przysiółkach Istebnej „ d z i a d y " u r z ą d z a n o przez mieszkańców żywieckiej części Koniakowa. P o n i e w a ż „ d z i a d y " notowane są jeszcze w innych wsiach żywieckich, uważać je m o ż n a za obrzęd należący do żywieckiej grupy etnicznej. „ M i k o ł a j e " nato­ miast znane są w sąsiadującej z J a w o r z y n k ą Hryczawio (Czechosłowacja) i innych czeskich wsiach. Granica et­ niczna między Żywiecczyzną a Śląskiem b y ł a niegdyś wy­ raźnie widoczna. Pierwsze kolonie; Kamesznicy pod Konia­ kowem, tworzące obecnie jego żywiecką część, zaczęły po­ w s t a w a ć na przełomie X I X i X X w. Nie m o ż n a jednak wy­ kluczyć, że korowody „ d z i a d ó w " docierały do Koniakowa o wiele wcześniej, grupy obrzędowe m a j ą bowiem nieraz długie trasy swych marszrut. Z a r ó w n o więc „ d z i a d y " , j a k i „ m i k o ł a j e " , współwystępowały od dłuższego czasu na omawianym terenie i nie m o ż n a w y k l u c z y ć ich wzajemnego na siebie w p ł y w u , a nawet iden­ 17 154 tyczności. R ó ż n i c a w czasie ich w y s t ę p o w a n i a i pewne od­ miany w strukturze t y c h obrzędów m o g ł y b y ć spowodowane przez czynniki zewnętrzne j a k i m i dla górali m . i n . b y ł i jest do dzisiaj kościół. Prawdopodobnie na skutek jego zarzą­ dzeń i p o s t u l a t ó w nadano obrzędowi charakter n a w i ą z u j ą c y do święta św. Mikołaja. Wprowadzono g r u p ę „ b i a ł y c h " , k t ó r y m przewodniczy Biskup, i „ c z a r n y c h " , p o t ę p i o n y c h istot: Diabłów, Niedźwiedzi, Cyganów, Kominiarzy i K o w a l i . N a równi z t ą i n t e r p r e t a c j ą m o ż n a w y s u n ą ć pogląd, że . . m i k o ł a j e " są najbardziej rozwiniętą i n a j s t a r s z ą formą „ d z i a d ó w " , w której istnieje podział na b o h a t e r ó w złych i dobrych. Nie zmienia to jednak faktu, że t a m , gdzie ma miejsce do dzisiaj silne powiązanie o b r z ę d u z kościołem, w y s t ę p u j ą na p o c z ą t k u „ b i a l i " , a na k o ń c u „ c z a r n i " . P r z y k ł a d e m tego może być Jaworzynka, gdzie do dziś pożyczają księża staro stroje liturgiczne Biskupowi, K s i ę d z u i Ministrantom do organizowania obrzędu. Równocześnie zebrano pieniądze podczas obrzędowego obchodu wsi przeznaczają organiza­ torzy w znacznej części na kościół, z a k u p u j ą c mszę świętą na intencję uczestników obrzędu, na zakup rzeźby ł u b ob­ razu do kościoła. W y g l ą d a to na pierwszy rzut oka j a k ekwiwalent za udzieloną pomoc przy przygotowaniu i prze­ prowadzeniu o b r z ę d u . Trudno jednak zdecydowanie tak twierdzić, wobec faktu, iż nie co roku i nie wszyscy probosz­ czowie pożyczają „ p r z e b r a n i a " , podczas gdy w Jaworzynce prawie za k a ż d y m razem „ m i k o ł a j e " przeznaczają z n a c z n ą s u m ę z zebranych pieniędzy na kościół. R ó ż n i c a w czasie, jaka dzieli oba o b r z ę d y , jest m a ł o znacząca, w y s t ę p u j ą one bowiem w t y m samym okresie przesilenia zimowego, przy czym prawdopodobne jest, że �kościół ową różnico czasową jeszcze poszerzył. Wiemy bo­ wiem, że patronem pasterzy jest św. Mikołaj i zupełnie lo­ giczno b y ł o b y przesunięcie „ d z i a d ó w — j u k a c ó w " na dzień jego święta. Interpretacja tej zmiany może iść jednak w i n ­ n y m k i e r u n k u ; trzeba bowiem p a m i ę t a ć , żc św. Mikołaj zastępował jakiegoś starszego przedchrześcijańskiego nie­ znanego nam patrona. Dlatego możliwe jest przyznawanie terminowi obchodu „ m i k o ł a i " p i e r w s z e ń s t w a genetycznego w stosunku do daty u r z ą d z a n i a „ d z i a d ó w " . Niemniej po­ mijając szczegóły i u z n a j ą c obydwa o b r z ę d y za wywodzą­ ce się z jednego pnia, łatwiej nam zrozumieć jeszcze inne t ł u m a c z e n i a obrzędów „ m i k o ł a i " podawane bez specjalnych wyjaśnień przez Józefa Ligęzę ". Twierdzi on, że „ m i k o ł a j e " b y ł y w y p ę d z e n i e m zła ze wsi. Dziś do podobnego wniosku m o g ą skłaniać m a t e r i a ł y terenowe zebrane w 1972 r. Nie zezwalają one jednak na pełno udowodnienie podobnego p o g l ą d u . P r z e k o n a ć się o t y m m o ż n a , p r z y p a t r u j ą c się bliżej z a t a r t y m symbolom i nazwom o b r z ę d u : w żywieckiej Hupieńce, przysiółku Koniakowa m o ż n a s p o t k a ć wymienne stosowanie określenia Diabeł i Dziad. Dziady jako samo­ dzielno postacie nie w y s t ę p u j ą w obrzędzie, natomiast Dia­ bły są z n i m i nieodłącznie związane, jako siły wnoszące z a m ę t i t r w o g ę wśród dzieci i kobiet. I n n y m i , podobnie kluczowymi postaciami w obrzędzie, są Baciorzy. Biegną oni przed orsza­ kiem D z i a d ó w i strzelają z p o t ę ż n y c h b a t ó w wykonanych z d r u t u okręconego skórą lub g u m ą . Strzelają w izbie i przed domem, do k t ó r e g o zbliża się „ d z i a d o w s k i " p o c h ó d . W t y m samym czasie inni chłopcy biegają po p a g ó r k a c h i również strzelają z b a t ó w . Echo u d e r z e ń rozchodzi się po całej oko­ licy. Świetnie opisuje to Jan D o r m a n : „ D r o g ą biegnie trzech chłopców. Biegną rytmicznie, co chwilę jeden z nich uderza z bicza. W ś r ó d nocy uderzenie to rozlega się po całej wsi. Wieś słyszy. Wieś wie, że strzelaniem t y m chłopcy odpędzają wszystko zło, j a k jeszcze spróbowało pozostać na drodze; 3 p l o t k i , obmowy, (...) Chłopcy są przekonani, że czynność, j a k ą w y k o n u j ą , urzeczywistni ich marzenia. Jeśli dobiegną do n a s t ę p n e g o p a g ó r k a i n i k t ich nie zatrzyma z ż y w y c h , jeden z nich znajdzie sobie dziewczynę za żonę (...) Chłopcy zawracają. N i m rozpoczną bieg, jeden z nich n a s t ę p n y po pierwszym po wio: „Niech będzie m i zesłana od .„"•»». W „mi­ k o ł a j a c h " wprawdzie nie ma Baciarzy, ich funkcje jednak spełniają w pewnym stopniu Debly. Mają one zamiast dia­ belskich wideł, jakie noszą ich żywieccy krewniacy, d u ż e korbacze (bicze). Na głowach noszą czarno „ l a r w y " (maski) z wysokimi rogami wykonane ze skóry, papieru lub drewna. W o k ó ł bioder przepasują się długą szeleszczącą s p ó d n i c ą ze słomy, a do spodni i b u t ó w doczepiają sobie niekiedy dzwo­ neczki i wąskie blaszki. Dzięki temu k a ż d y ruch D e b l ó w wywołuje niemiły hałas żelastwa i chrzęst słomy, budzący dreszcz i przerażenie wśród uczestników obrzędu. T r a d y c j ą określona jest ilość Deblów, ich k a ż d y gest i k r o k . Dwa Do­ bry w y s t ę p u j ą zawsze skute ł a ń c u c h a m i , trzeci ciągnie za sobą również łańcuch. Trzy razy jeden z dwóch skutych ze sobą „ d e b l ó w " chce wejść do izby, ale drugi, stojąc na progu, nie puszcza go. Za k a ż d y m razem przy nieudanej próbie wejścia pierwszy Debeł bije korbaezem o podłogę. Kiedy za czwartym razem obaj skuci ł a ń c u c h e m w t a r g n ą do izby, biją zebranych korbaczaini lub s y m u l u j ą takie bicie, u d e r z a j ą c batami o ściany i podłogę. Za n i m i w p a d a j ą Niedźwiedzio i t a ń c z ą w koło przy dźwięku harmonii. Potem wciągają w swe kolo dziewczęta, p r z y w i ą z u j ą je do siebie powrozem i k r ę c ą się aż do pierwszego p o t k n i ę c i a i upadku. „ N a ziemi", dziś na podłodze, n a s t ę p u j e „ k u l a n i e s i ę " Niedźwiedzi z dziewczętami. Nie jest ono określono czasowo, t r w a do mo­ mentu pojawienia się Żołnierza („białego"), wypędzającego Niedźwiedzie z izby. 40 Przez cały czas o b r z ę d u obowiązuje magia maski. U przebranego c h ł o p a k a następuje! przobrażenie, wy- 155 �n a s t ę p u j ą c e w dalszej kolejności sceny, u t w i e r d z a j ą nas jeszcze bardziej w przekonaniu, że m a m y w nich do czynie­ nia z przerwaniem naturalnego p o r z ą d k u kulturowego (jak pisałem w y ż e j : Szklarz wybija szyby, aby na ich miejsce w s t a w i ć za m a ł e k a w a ł k i , doktor leczy k u r z y m łajnem, napisy na czapkach wykonywane są w o d w r o t n y m , „ ż y d o w ­ s k i m " kierunku, zegary k r ę c ą się do t y ł u i t d . ) . Oczywiście takie t ł u m a c z e n i e p o w y ż s z y c h obrazów trzeba p r z y j m o w a ć z pewnym k r y t y c y z m e m , nie zapomi­ nając przede wszystkim o t r a d y c y j n y m ludowym dowcipie, k t ó r y ma t u na pewno swoje współczesne odbicie. Niemniej należy p a m i ę t a ć , że po odejściu grup o b r z ę d o w y c h istnieje w poszczególnych domostwach nieracjonalne i trudno mieszczące się w kategoriach ludycznych zadowolenie ze śmieci, n i e p o r z ą d k u i zniszczenia, k t ó r e p o z o s t a w i a j ą po sobie p r z e b i e r a ń c y . T y m samym interpretacja religioznaw­ cza staj o się j e d n ą z nielicznych d r ó g m o g ą c ą przybliżyć nam zrozumienie dawnego sensu obrzędów. W e d ł u g tej koncepcji czas między starym a n o w y m rokiem t ł u m a c z o n y jest jako okres anarchii. Poprzedza go w y p ę d z e n i e „ z ł a " batami D z i a d ó w i korbaczami „ M i k o ł a i " . R ó w n o c z e ś n i e zamawia się płodność. N a s t ę p n i e zrywa się ustalony porzą­ dek społeczny i robi się wszystko co zakazane przez ogólnie p r z y j ę t e prawa grupy. Dzieje się to w okresie pustym, specjalnie na tego rodzaju zabiegi przeznaczonym po to, aby w n a d c h o d z ą c y m n o w y m okresie było j a k najmniej zła. Zakończenie I I . i). Cygan i Cyganka z „ d z i a d ó w " , Z w a d r o ń , pow. Żywiec. zwolenie od oczu starszych, „zupełne zdziczenie", j a k m ó w i ą uczestnicy o b r z ę d u . To przeobrażenie ukrytego pod m a s k ą człowieka jest do tego stopnia silne, że nawet siostra po­ m a g a j ą c a p r z e b r a ć się b r a t u nic może go odróżnić w gronie identycznie ubranych towarzyszy . N a m również jest trudno o d c z y t a ć , co kryje się pod przebraniem: czy „ d e b ł y " są upersonifikowaniem zła, czy t y l k o postaciami przepędzają­ c y m i uderzeniami korbacza obmowy, niezgody. Jedynie Lucyfer spośród Dcbłów — czerwonym swym strojeni i w i ­ d ł a m i w r ę k u przypomina chrzecijańskie w y o b r a ż e n i e dia­ bła. Możliwe, że jego piekielni poddani są t r a d y c y j n y m upostaciowaniem p o g a ń s k i c h d e m o n ó w , k t ó r y m niedawna historia n a d a ł a imiona chrześcijańskich odpowiedników. B y ł b y to drugi argument p r z e m a w i a j ą c y za pierwotnością „ m i k o ł a i " względem „ d z i a d ó w " . 41 42 W r a c a j ą c do myśli o wpływie chrzeoijaństwa na obrzę­ dowość w Beskidzie Śląskim m o ż n a z a s t a n o w i ć się nad t y m , czy dla kościoła Baciarze nie b y l i uosobieniem zła, bo prze­ cież p r e d y s p o n o w a ł y ich do tego p r a k t y k i magiczne, takie jak jawne zamawianie o ż e n k u . Wobec podobnego rozumo­ wania w „ m i k o ł a j a c h " w obrzędzie synkretycznym nie mo­ gły pojawić się sylwetki chłopców z batami, lecz zostały z a s t ą p i o n e przez zamaskowane postacie, z korbaczami. Do takiego wniosku skłania pewna analogia. Tradycyj­ nie najmniejszą d o p u s z c z a l n ą liczbą D e b l ó w w „mikoła­ j a c h " są trzy postacie, a więc t y l u samo co „ b a c i a r z y " bie­ g a j ą c y c h po p a g ó r k a c h w Beskidzie Żywieckim. Uderzenia „ k o r b a c z y " „ d i a b e l s k i c h " b y w a j ą tak samo rytmiczne i mia­ rowe j a k u biegających chłopców z batami. Magiczna liczba 3 powtarza się jeszcze w 3 obrotach d o k o ł a w t a ń c u niedźwie­ dzi i „ d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " . Możliwe, że taniec ten jest i n ­ n y m , bardziej plastycznym sposobem zamawiania przyszłej żony, p r z y r ó w n o c z e s n y m dopuszczeniu do chaosu w sto­ sunkach społecznych. K a ż d y Niedźwiedź „ k u l a s i ę " z dziew­ c z y n ą , z k t ó r ą chce i k t ó r ą zdoła wciągnąć do zabawy. I n n e , 156 I P o g l ą d z a k ł a d a j ą c y s a m o r o d n ą genezę formy i treści obrzędów przeciwstawiony tezom m ó w i ą c y m o wędrowności w ą t k ó w i wpływie commedia dell'arte na k s z t a ł t o w a n i e się obrzędowości w tradycyjnej kulturze odległych k r a j ó w jest bardziej p r z e k o n y w a j ą c y , gdy się uwzględni analogiczne formy wo wspomnianych wyżej teatrach A z j i . Wydaje się bowiem nieprawdopodobne, aby dla t a k wielu t e r e n ó w , często izolowanych od siebie, istniała wspólna geneza oparta na w ę d r o w n y m w ą t k u . P o g l ą d t a k i m o ż n a poprzeć również spostrzeżeniami z Beskidu Żywieckiego. Omawiany wyżej w „ s z l a c h c i c a c h " — Oficer, tak bardzo p r z y p o m i n a j ą c y K a ­ pitana z commedia dell'arte, typowego żołnierza-samochwała, p r z y b r a ł t a k ą p o s t a ć dopiero w ostatnich latach; przed­ tem bowiem, w X I X w . w roli tej przedstawiano „szlachci­ ca" nie wspominającego o swych sukcesach wojennych. Ana­ logicznie m o ż n a by zestawić p o s t a ć Górala i A r l e k i n a : po­ dobnie są ubrani, ale t y l k o w odniesieniu do pierwotnego stroju włoskiej postaci, k t ó r y jednak szerszej publiczności europejskiej nie b y ł z n a n y . Późniejszy, złożony z geo­ metrycznych form kostium Arlekina nie m ó g ł sugerować użycia p o ł a t a n y c h spodni u żywieckiego aktora. Możliwe więc, że m a m y w omawianych o b r z ę d a c h i commedia dell'arte do czynienia ze s t r u k t u r a m i i postaciami p o w s t a ł y m i nie­ zależnie od siebie, k t ó r e świadczą o podobnym sposobie m y ­ ślenia i organizowania sobie ś w i a t a przez człowieka w róż­ nych czasach i miejscu. 43 Przez c a ł y tok m y c h r o z w a ż a ń przewija się zagadnienie teatru. W p o r ó w n a n i u commedia dell'arte z o b r z ę d a m i sta­ wiałem na równi teatr i r y t u a ł . Wszędzie jednak u n i k a ł e m w y r a ź n e g o określenia pojęcia teatru i obrzędu, g d y ż pro­ blem ten wykracza poza ramy podjętego zagadnienia. W a r t o natomiast na zakończenie zaznaczyć pewne skojarzenia, jakie m o g ą się pojawić przy zestawianiu l i t e r a t u r y przed­ m i o t u i o p r a c o w a ń m a t e r i a ł ó w terenowych. Teatr i r y t u a ł operują przekazem symbolicznym i s ą ustrukturalizowane dzięki pomocy funkcji estetycznej. W i e m y jednak, że w obrzędach z a c h o w a ł y się liczne pozostałości po magicznym rozumowaniu, j a k np. „ w y k o n y w a n i e pracy na o d w r ó t " , śmiecenie w izbie, strzelanie z b a t ó w i t d . , k t ó r e s ą dzisiaj �przede wszystkim elementami anty estetycznym i w oma wianej czy obserwowanej strukturze. Możliwe, że owo m y ś lenie magiczno-religijne górowało n i e g d y ś nad całością r y t u a ł u i ono właśnie, a nie n i e u ś w i a d o m i o n a funkcja este tyczna n a d a w a ł o obrzędowi k s z t a ł t , t a k samo, j a k sprawia to w teatrze m y ś l t w ó r c y spektaklu. Dlatego błędne jest spojrzenie na r y t u a ł y z p u n k t u widzenia postronnego ob­ serwatora, a nie uczestnika o b r z ę d u i bez analizy zacierają­ cych się z czasem treści symboli. Możliwe, że przy pogłębia­ n i u zagadnienia zobaczyć b y m o ż n a p i ę k n o obrzędu jako p i ę k n o magiczne, przeciwsta-wione temu, o k t ó r y m mówi poeta, iż „ k s z t a ł t e m jest miłości". Niemniej p a m i ę t a ć trzeba, iż k a ż d e p i ę k n o p r z y c i ą g a u w a g ę i utrudnia t y m samym wielu badaczom dotarcie poza e s t e t y c z n ą otoczkę do istoty zagadnienia. S t ą d — m i ę d z y i n n y m i — t a k wiele o p r a c o w a ń od strony literackiej i walorów plastycznych, a mało fun­ kcjonalnego i genetycznego spojrzenia na problem. PRZYPISY i M . Ł a b ę d z k a - K o e c h e r o w a , — Typy w dawnym teatrze tureckim i włoskiej komedii dell'arte, „ P r z e g l ą d Orientalistyczny", Warszawa 1972, n r 1(81), s. 16—23; A . Nicoll, Dzieje'teatru, Warszawa 1959, s. 99, 100. Jan D o r m a n pierwszy u ś w i a d o m i ł m i w jednej ze swych wypowiedzi p o d o b i e ń s t w o włoskiej komedii z obrzę­ dami śląskimi. O „ d z i a d a c h " , „ s z l a c h c i c a c h " i „ m i k o ł a j a c h " szerzej pisali: B . Baziolichówna, St. Doptuszewski, „Szlachcice" i , .dziady", widowiska ludowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . X I I I , 1959, nr 1/2, s. 20—40; B . Baziolich, St. Deptuszewski, Przebierance z Koniakowa, „ T u r y s t a " , 1957, nr 8. s. 8—9; Jappol Assanka, Św. Mikołaj, Wigilia w obrzędzie istebniańskim, „ Z a r a n i e Śląskie", R . V , 1929, s. 231—235. Żywieckie zasięgi w y s t ę p o w a n i a „ d z i a d ó w " i „szlach­ c i c ó w " o m a w i a j ą B . Bazielichówna i St. Deptuszewski, art. „Szlachcice" i ,,dziady", w y d . cyt. s. 20. Zasięg w y s t ę p o w a n i a „ m i k o ł a i " nie jest d o k ł a d n i e opracowany. N i e g d y ś obejmo­ w a ł on Śląsk i Krakowskie. Obecnie znano są w wymienio­ nych trzech wsiach polskich, w Czechosłowacji * A . N i c o l l , op. c i t „ s. 99—100. s M . Bramer, O komedii dell'arte, (w) „ W galerii rene­ sansowej". Szkice literackie, Warszawa 1957, s. 160; C. L e w i , Chrystus zatrzymał się w Ebolii, Warszawa 1959. A.~Nico\\,W świecie arlekina,Wa,rsz&w&, 1667,s. 152-153 ' T a m ż e , s. 20. D o t y c z y to szczególnie wsi Jaworzynka, Istebna i K o n i a k ó w , pow. cieszyński, w t y m żywiecką część Konia­ kowa, należącą do 1954 r. do Kamesznicy, gdzie zostały przeprowadzone badania terenowo w latach 1970—1972. Zebrane m a t e r i a ł y znajdują się w archiwum I H K M P A N w Krakowie, K a t e d r y Etnografii Słowiańskiej U n i w . Ja­ giellońskiego w K r a k o w i e i K a t e d r y Etnografii Uniwersy­ t e t u we W r o c ł a w i u . » A . N i c o l l , Dzieje teatru, w y d . cyt., s. 102—103. 10 W g informacji U . D . z Jaworzynki, K . A . i J . J . z Istebnej oraz M . K . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowo w arch. K E S U J . W i e k uczestników tradycyjnych „ m i k o ł a i " , zwanych obecnie niekiedy „ s t a r s z y m i " , z a m k n i ę t y jest w granicach od 18 do 30 lat. Biorą w nich udział mężczyźni przeważnie nieżonaci. „ M i k o ł a j e " „ m ł o d s z e " , po 1945 r. odgrywani są w Boskidzie Śląskim przez chłopców w wieku od 12 do 18 lat. Analogicznie przedstawia się sytuacja pod względom wieku wśród realizatorów żywieckich „ d z i a d ó w " . Natomiast do „szlachciców" m o g ą należeć mężczyźni z a r ó w n o żonaci, j a k i nieżonaci, w wieku 19 do 30 lat. Liczba postaci należących do „szlachciców", w e d ł u g informacji zebranych w latach 1970—72, b y ł a określana liczbą siedem: „żołnierz", „ m a s o r " , „ g ó r a l " , „ Ż y d " , „ Ż y ­ d ó w k a " , „ s k r z y p e k " , „ h a r m o n i a " ; czasem dochodziła w „ m u z y c e " postać ósma — „bębenek". W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w T . W . i J . W . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . 2 3 6 8 1 1 1 2 1 3 I I . 10. P o s t a ć z „ d z i a d ó w " . Pietrzykowice, pow. Żywiec. 4 > A . Nicoll, W świecie Arlekina, w y d . oyt., 's T a m ż e , s. 36. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, „Szlachcice" i „dziady"..., w y d . cyt., s. 25. i ' Tamże. te W g informacji T . W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. K E S U J . C h a r a k t e r y s t y k ę postaci commedia dell'arte oparto na syntetycznych opracowaniach włoskiej komedii, co było koniecznością ze względu na t r u d n o ś ć dotarcia do oryginal­ nych spisanych t e k s t ó w commedia dell'arte. Zestawienie charakterystycznych postaci oparte na takich źródłach nie ma może pełnej wartości naukowej — jest jednak w s k a z ó w k ą możliwości p o r ó w n a w c z y c h . Рог. K . Miklaszewski, Komedia dell'arte czyli teatr komedian­ tów włoskich w XVI, XVII i XVIII w., Wroclaw 1961; A . Nicoll, W święcie Arlekina, w y d . cyt. Natomiast cha­ r a k t e r y s t y k ę postaci „szlachciców" oparto na obserwacjach i wvwiadach przeprowadzonych w terenie. M a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. I H K M P A N i K E S U J w Krakowie. Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969, t. 12, s. 882. A . N i c o l l , W świecie Arlekina, w y d . cyt., s. 153. H . Jurkowski, —Teatr lalek w dawnej Polsce, (w) „O d a w n y m dramacie i teatrze", W r o c ł a w 1971. T a m ż e , s. 32. J . Bolte, Das Danziger Theater im 16. und 17. Jahrhunderi, Hamburg-Leipzig 1895, s. 151. Chodzi tutaj o Matyjasza Śląskiego i Albortusy, k t ó r e znalazły odbicie w krakowskich „ p u c h e r o k a c h " . Por. Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 14—15; 322—224; K . Badecki, Polska komedia rybałtowska, Lwów 1931, s. 19; O. Kolberg, „ L u d " , t . 5, Krakowskie cz, 1, K r a k ó w 1871, s. 368. Poi'. M . Szyjkowski, Dzieje komedii polskiej w za­ rysie, K r a k ó w 1921, s. 1—2: „Źródło togo k o m i z m u leży w pokrewnych genetycznie widowiskach k a r n a w a ł o w y c h , k t ó r e w y t w o r z y ł y u nas o d r ę b n y rodzaj sztuk bachicznych granych w d n i zapustne sięgających X V I w. Mięsopust albo ..tragikomedia" wychodzi dopiero w 1622 г . " . ? J . K r z y ż a n o w s k i , Peregrynacja Maćkowa, Szkice z dziejów romansu staropolskiego, (w) Paralele. Studia po­ równawcze z pogranicza l i t e r a t u r y i folkloru, Warszawa 1961, s. 141—168. 1 6 l s 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 157 �2 S Grochowiska Szlacheckie, pow. żniński, w o j . p o z n a ń ­ skie, (w) B . Stelmachowska, Podhozioleh w obrzędowości zapustowej Polski Zachodniej, P o z n a ń 1933, s. 35. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit. Opieram się na wypowiedziach ustnych B . Bazielich i M . Gladysza z kwietnia 1972 r. Por.: W . Piwowarski, Religijność iviejska w warun­ kach urbanizacji, Warszawa 1971, s. 29—30. Por,: O. Baudouin do Courtenay Ehrenkreutzowa, Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1, Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, W i l n o 1929; M . Eliado,— Traktat o historii religii, Warszawa 1966. C. Baudouin de Courtenay Ehernkreutzowa, op. cit., s. 18---32. Por.: Bajka o Cyganie ze Śląska Opolskiego, kon­ kursowy zbiór najbardziej niezwykłych nonsensów, (w) J . Malinowski, Powieści ludu polskiego na Śląsku. „ M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archoologiczne i Etnograficzne", K r a k ó w 1900—1, s. 3—264; J . K r z y ż a n o w s k i , ,,0 kolendach nowo­ rocznych", (w) ~F. K o t u l a , Hej leluja, Warszawa 1970, s. 16— 17. W g informacji J. J „ M . K . i A . K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki i T. W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y terenowo Arch. K E S U J . B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit., s. 32; Słownik języka polskiego, Warszawa 1902, t . I I , s. 183. Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958, s. 54. T a m ż e , oraz: J . Ligęza, Śląska kultura ludowa, K a ­ towice 1948. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na margi­ nesie imprezy ,,Herody", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X X V I 1971, nr 4, s. 217—230. Pierwotnie „ d e b l ó w " b y ł o od czterech do pięciu, w latach 1960—1972 liczba i c h wzrosła kosztem innych po­ staci i w r o k u 1971 osiągnęła ponad dziesięć w jednej grupie obrzędowej. N a podstawie informacji J . W . z Koniakowa, J . J . z Istebnej: M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . N a podstawie informacji J . J . z Istebnej. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . K . Miklaszewski, op. cit., s. 49; M . Bramer, op. cit., s. 167: „Arlekin w y r ó ż n i a się strojom bardziej obcisłym i zszytym z r ó ż n o r o d n y c h k a w a ł k ó w , co pierwotnie miało zapewne p o d k r e ś l a ć u b ó s t w o sługi i s k ą p s t w o jego pana, a n a s t ę p n i e uległo stylizacji". 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 38 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 I ] . 11. Jeździec z „ d z i a d ó w " , L a l i k i , pow. Żywiec. Tot. St. Deptuszewski. T T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d92c6fb4b79fa69d1015d917678abafd.pdf 728e50991f30cf4f306c622bab853ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4261 Title A name given to the resource III Triennale Sztuki Samorodnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.159-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Giovanni A. Vanoni. (Szwajcaria). Dziecko wypadające z okna. ol./pł. G9x38 cm. Aleksander Jackowski III TRIENNALE SZTUKI SAMORODNEJ W N a i w n i , spontaniczni, p r y m i t y w n i . Nieśmiało uśmiech­ nięci i p r y m i t y w n i e gburowaci. Zadziwieni, zalęknieni świa­ tem — i zręczni uprawiacze naiwnego stylu. Nieświadomi i aż nadto świadomi. T w o r z ą c y z potrzeby duszy — jak ptak śpiewa — i szkoleni, ćwiczeni usilnie w tej naiwności, w stylu podpatrzonym, narzuconym, mozolnie zbudowanym. Po­ nieważ naiwność jest w modzie, opłaca się, kalkuluje. Po­ nieważ jest rynek na t ę s z t u k ę , są marszandzi, inspiratorzy, opiekunowie, k r y t y c y . Ponieważ naiwność s t a ł a się profesją. Co trzy ł a t a B r a t y s ł a w a jest wielkim targowiskiem naiwności. Sztucznej i prawdziwej. P r z e g l ą d e m sytuacji p a n u j ą c e j na r y n k u , odkrywaniem zjawisk nowych, czasem fascynujących. To że miejscem t y c h konfrontacji jest stolica Słowacji powoduje, że „ g i e ł d a " jest t u wstydliwie skrywana i jeśli nawet zainteresowani eksperci z r ó ż n y c h krajów u s t a l a j ą m i ę d z y sobą hierarchio wartości, na z e w n ą t r z wy­ BRATYSŁAWIE s t ę p u j ą jako bezinteresowni znawcy, miłośnicy, k t ó r y c h podbija urok naiwnej sztuki. I I I Triennale i sympozjum — jak zawsze świetnie przy­ gotowane organizacyjnie, obfitujące w spotkania towarzy­ skie, imprezy t o w a r z y s z ą c e - - (lalo m i jako uczestnikowi cenną możliwość k o n t a k t ó w z w y b i t n y m i specjalistami, historykami sztuki, intelektualistami, k t ó r z y wzięli u d z i a ł w obradach i wernisażu, dało też satysfakcję poznania cie­ kawych a czasem w y b i t n y c h zjawisk w nurcie sztuki, k t ó r ą p r z y j ę t o w B r a t y s ł a w i e n a z y w a ć „ i n s i t n ą " , czyli s a m o r o d n ą , spontaniczną. Określenie to jest szersze niż „ s z t u k a naiwna", bardziej przylega do istoty zjawiska, przesuwa bowiem akcent z na­ iwności jako kategorii estetycznej (stylu) na charakterys­ t y k ę procesu twórczego, na indywidualność wyrazu b ę d ą c ą rezultatem projekcji osobowości autora. Osobowości — 159 �т �trzeba t u d o d a ć — uformowanej bardziej pod w p ł y w e m bodźców w e w n ę t r z n y c h niż otaczającej k u l t u r y . W p r o w a d z a j ą c nowe określenie, zaczerpnięte z łaciny (insitus — nicszkolony, wrodzony, samorodny) organiza­ torzy m a j ą nadzieję, że zakorzeni się ono w różnych języ­ k a c h ' . W katalogu obecnego Triennale z a s t ą p i o n o nawet w tekście francuskim, przyjęte od dawna określenie 1'art naif przez Fart insitic. (W języku rosyjskim —- insitnoje iskusstwo). Obawiam się jednak, że termin „ i n s i t a " jest w naszym j ę z y k u obcy, nie wywołuje ż a d n y c h skojarzeń, umożliwiają­ cych jego umiejscowienie w świadomości (tak j a k np. orbi­ towanie, publikatory). Jest nieczytelny. Lepiej więc chyba zastąpić go przez termin sztuka samorodna, ew. sponta­ niczna, „ i n n a " . Ż a d n e z t y c h określeń nie jest precyzyjne, k a ż d e budzi logiczne; wąlpliwości. Nie inaczej jest jednak i z „ i n s i t ą " . Chodzi bowiem o twórczość w znacznym stopniu i n d y w i ­ d u a l n ą , nieszkoloną, n i e s t y m u l o w a u ą w y r a ź n y m i w p ł y w a m i otaczającej kultury, sztuki tak ludowej, jak i profesjo­ nalnej . Kategoria zjawisk o b j ę t y c h pojęciem „ i n s i t a " obejmuje więc twórczość p r y m i t y w n ą , pogranicze sztuki ludowej, s z t u k ę n a i w n ą , m a g i c z n ą , wizjonerską, obsesyjną — aż po granice ekspresji psychopatologicznej (czyli twórczość wy­ rażającą nie tyle osobowość jednostki, co t y p o w o ś ć procesu chorobowego). I l l Triennale, zorganizowane we wrześniu i p a ź d z i e r n i k u 1972 r. przez M i ę d z y n a r o d o w y Gabinet Sztuki Samorodnej Słowackiego Muzeum Narodowego , składało się z wystawy głównej, eksponowanej w Salach D o m u Sztuki, t o w a r z y s z ą ­ cej wystawy malowanych tarcz strzeleckich, sympozjum naukowego oraz przeglądu filmów. Zasadnicza wystawa, k t ó r e j ś w i e t n ą d o k u m e n t a c j ą jest obszerny, bogato ilustrowany katalog z tekstami w j ę z y k u słowackim, rosyjskim i francuskim — objęła trzy d z i a ł y : historyczno-problemowy przegląd twórczości samorodnej i jej pogranicz, indywidualny pokaz prac I v a n a Babuzina, laureata wielkiej nagrody i m . Celnika Rousseau na poprzed­ nim Triennale oraz przegląd kolekcji narodowych. Najciekawszy był dział problemowy. U k a z a ł on szeroką p a n o r a m ę twórczości samorodnej w różnych jej przejawach i strefacli granicznych. To co sygnalizowały monografie naiwnej sztuki Bihal ji-Morina czy Dasnoya, t u zostało po­ kazane w sposób t w ó r c z y , szeroki i niezmiernie ciekawy. Zobaczyliśmy historyczne i socjologiczne korzenie samorod­ nej twórczości, w y s t ę p o w a n i e jej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki popularnej; obrazy wotywne z X V T I I i X I X w. — słowackie, przeważnie niewielkie (od 28 X 28 cm do 40 X 48 cm) i znacznie większo, r ó ż n o r o d n e w tematyce wotywne obrazy włoskie; i francuskie. Bliskie i m b y ł y XIX-wieczne olejne p ł ó t n a (m.in. Giovanni Antonio Vanoniego ze Szwaj­ carii), przedstawiające na p o d o b i e ń s t w o brukowych powieści zeszytowych m r o ż ą c e krew w żyłacli wydarzenia (np. dzie2 3 Taicze strzeleckie (Czechosłowacja) I I . 5. Malarz nieznany. Żołnierz — wartownik, ol./drewno, 7 6 x 61 cm. 1840. I I . 6. Malarz nieznany, Personifikacja architektury, ol./drewno, 6 6 x 4 8 cm. 1839. 161 �11. 7. Malarz nieznany (E)tiopia). Sceny ś w i ę t e cko w y p a d a j ą c e przez okno, kobietę t r a t o w a n ą przez zaprzęg konny). obrzędowości. Niestety, na skutek w y p a d k u w czasie mor­ skiego transportu, nie d o t a r ł y one na czas do B r a t y s ł a w y . Pokazano też k i l k a tarcz strzeleckich, malowanych na deskach, obrazy o różnorodnej tematyce — od licznych apoteoz i alegorii aż po sceny rodzajowe i myśliwskie, a na­ wet martwe n a t u r y . Przedziwne to obrazy, samodzielne w sensie ich malarskiej kompozycji, a przy t y m traktowane jako tarcze, jako p a m i ą t k a celności oka w y b i t n y c h strzel­ ców (nazwiska k t ó r y c h uwieczniano na obrazie, jako do­ kument świetności), obrazy fundowane przez strzeleckie stowarzyszenia i zdobiące ich siedziby, u p a m i ę t n i a j ą c e ludzi i uroczystości. Malowali je z a r ó w n o w y b i t n i artyści, j a k pok ą t n i rzemieślnicy półludowi i partacze. Wielo w t y c h obra­ zach naiwności, ludowej ornamentyki, śladów r ó ż n y c h sty­ lów i wzorców. Oglądając te malowano deski, uciechę spra­ wiało m i obsorwowanio celów strzeleckich. Czasem cel był o ś r o d k i e m kompozycji (obojętne co p r z e d s t a w i a ł — bukiet k w i a t ó w czy głowę jelenia), częściej jednak koła strzeleckiej tarczy wyrysowano gdzieś w p a r t i i nieba czy mniej gęsto za­ malowanej strefie obrazu. Malowidło było więc t u t y l k o pre­ tekstem. Czasem zabawnym — gdy t a r c z ę rysowano obok apoteozy cesarza i k a ż d y niezręczny strzał groził uszkodze­ niem dostojnej osoby. Dodajmy przy t y m , że rzadko kiedy kule dziurawiły środek celu, b r o ń , zwłaszcza X V I I - i X V I I I -wieczna nie niosła precyzyjnie, toteż rozsiew trafień był d u ż y . Strzelano niemal zawsze do tarcz, nie do figur, chyba że b y ł to gołąb czy jeleń w skoku. Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane było przez tradycyjne ludowe malarstwo etiopskie, wieloobrazkowe sceny z życia świętych, czy królowej Saby i t p . Po­ kazane m a l o w i d ł a pochodziły sprzed 15—50 lat, ale w cha­ rakterze swym nie odbiegały od dawnych p r z e d s t a w i e ń . Malowano tarcze, najciekawsze chyba zjawisko artys­ tyczne na Triennale, pokazano też na odrębnej wystawie, przygotowanej przoz słowackie Muzeum Narodowe. 137 ob­ razów i kilkanaście w y c i ę t y c h w desce i malowanych figur dało bogaty w g l ą d w twórczość, m a ł o d o t ą d z n a n ą , a bardzo interesującą z k a ż d e g o p u n k t u widzenia. W y b ó r z tej wy­ stawy publiczność polska m o g ł a zobaczyć w marcu i kwietniu br. w wilanowskim Muzeum P l a k a t u . 4 F a s c y n u j ą c o z a p o w i a d a ł się, s ą d z ą c ze zdjęć w katalogu, pokaz w o t y w n y c h brazylijskich rzeźb z drewna, gliny i ka­ mienia. Maski, głowy, popiersia, części ciała, stopy, nogi, dłonie — niesamowite w swym nagromadzeniu, w magicznej 162 Proces przemian zachodzącycłi na s t y k u rozpadającej się k u l t u r y ludowej (plemiennej) m o ż n a było widzieć na p r z y k ł a d a c h figurek z plemienia I b u . Wielka tradycja nigeryjskiej rzeźby w drewnie zanika, przemieniona przez pa­ m i ą t k a r s k i e m a ł p i a r s t w o , p s e u d o l u d o w ą t a m t e j s z ą „Cepe­ lię" i przez figurki-zabawki, w funkcji swej podobne naszym odpustowym gipsom. F i g u r k i te, kolorowe, dekoracyjne, w zabawnie — naiwny sposób rejestrujące współczesne t y p y , bliższe zabawce niż rzeźbie, stanowiły amalgamat elemen­ t ó w tradycyjnych i nowych. W y o b r a ż e n i a zwierząt i p t a k ó w bliższe b y ł y tradycji w dekoracyjnym traktowaniu koloru i rodzaju stylizacji, r e p r e z e n t u j ą c te cechy „ l u d o w e " , k t ó r o s p o t k a ć m o ż n a i w naszej wiejskiej zabawce, figurce, nato­ miast postacie krawca przy maszynie czy rowerzysty bliższo b y ł y naszemu pojęciu sztuki bazarowej, zachowując jednak z dawnej rzeźby kultowej sposób definiowania b r y ł y , zwłasz­ cza nóg, głowy. Pogranicze ludowo-naiwne na gruncie europejskiej k u l ­ t u r y ilustrowały ciekawe krzyże cmentarne R u m u n a ł o n a S t a n ą Patrasa. K i l k a n a ś c i e k r z y ż y , bogato ornamentowa­ nych i opatrzonych stosownymi wierszami i sentencjami, ozdobione było w centralnej p a r t i i p ł a s k o r z e ź b a m i , nawią­ z u j ą c y m i w idylliczny sposób do osoby zmarłego i jego pracy, do m o t y w ó w alegoryczno-roligijnych. K r z y ż e b y ł y malowane w pogodne kolory, o zdec5fdowanoj przewadze barwy niebieskiej i białej. Całość cieszyła (!!) oko ś w i e t n y m poczuciem dekoracyjności (typowo ludowej — przypomina­ jącej hafty z ręczników), dyscypliną k o m p o z y c y j n ą i naiw­ nością scen figuralnych. Patrasa nazwano t w ó r c ą „ c m e n ­ tarza u ś m i e c h ó w " . P a t r z ą c na d u ż ą fotografię autentycznego cmentarza z k r z y ż a m i Patrasa, trudno było odmówić traf­ ności temu określeniu. �W dalszej części p r z e g l ą d u problemowego znalazły się p r z y k ł a d y r ó ż n y c h przejawów samorodnej sztuki, od sym­ bolicznej twórczości jugosłowiańskiego w i e ś n i a k a I l i j i Bosilja (ojca wybitnego znawcy naiwnej sztuki — D i m i t r i j a B a ś i ćewića), prostymi znakami (jak u Miro) wyrażającego treści świętych opowieści — przez obsesyjno-symboliczne r z e ź b y Zivkovica aż po p r y m i t y w Carla Christiana Thegena ( N R F ) , hryczno-oniryczny świat płócien Matija Skurjeniego, fanta­ styczny surrealizm Gerlacha ( N R F ) , czy dojrzały k s z t a ł t naiwnego stylu Andre Bauchanta. Obrazy tego ostatniego, przysłane przez Gallorie Sóraphine w P a r y ż u , t w o r z y ł y ro­ dzaj mini-wystawy, prezentującej jednego z k l a s y k ó w sztuki naiwnej. W m y ś l założeń organizatorów, przegląd problemowy miał u k a z a ć cztery grupy dzieł pokrewnych sobie na zasa­ dzie dominacji p i e r w i a s t k ó w : ideograficznych, poetyckorealistycznych, metaforycznych i fantastycznych. Ekspozycji kilkudziesięciu obrazów Ivana Rabuzina nie ma potrzeby o m a w i a ć , liczne wydawnictwa, albumy d a j ą o nich dobre w y o b r a ż e n i e . Jest t o twórczość dojrzała robiona z d u ż ą świadomością, bezbłędnie operująca p r z y j ę t ą formułą naiwnej bajkowości. Pokaz kolekcji narodowych dzieł d a ł przegląd szeroki, ale i niepełny. Organizatorzy przyjęli bowiem zasadę, że k a ż d y kraj reprezentowany b y ć m o ż e przez m a x i m u m 20 I I . 8. Figurka kobiety, drewno, (Nigeria). I I . 9. Paps ( N R F ) . Święto, o l . / p ł . 5 1 x 6 0 cm. 1962. 163 �I I . 10. Aristodomos Papadakis (Grecja), Święty 36 X 36 cm. 1971. prac wybranych i zestawionych przez komisarzy poszczeg ó l n y c h " p a ń s t w 5 . Trudno się dziwić, że przy płynności k r y ­ t e r i ó w nie wszyscy komisarze tak samo pojęli .".we zadania. N p . cała kolekcja fińska s k ł a d a ł a się z o b r a z ó w a r t y s t ó w wyszkolonych, tyle że m a l u j ą c y c h w stylu naiwnym. K o m i ­ sarze — nie zawsze mieli d o s t ę p do najlepszych prac, s t ą d n i e k t ó r e p a ń s t w a reprezentowane b y ł y przez obrazy margi­ nalne (Italia). Oglądając boksy 28 p a ń s t w , m o ż n a było za­ u w a ż y ć pewne cechy wspólne i odrębności — np. k r a j ó w A m e r y k i P o ł u d n i o w e j , ale w sumie pokaz ten w y d a ł m i się mniej ciekawy niż część problemowa. Z a w a ż y ł a na t y m m . i n . decyzja, aby w y s t a w i a ć t w ó r c ó w d o t ą d nie pokazanych w B r a t y s ł a w i e , albo ze znanych już — - prace z ostatnich trzech lat. Dlatego też np. w dziale polskim nie mogło b y ć ani Ja­ neczki, ani K u d ł y czy N i k i f o r a . Regulamin preferuje po­ szukiwania, eksplorację terenu, ujawnianie nowj'eh twarzy. Triennale, r o z r a s t a j ą c się, staje się więc stymulatorem rozwoju sztuki „ n a i w n e j " i — co więcej — r y n k u tej sztuki. Z a c h ę c a do wydobywania wciąż nowych twarzy, pokazuje ruch „ n a i w n y " jako zjawisko coraz ważniejsze w naszej k u l ­ turze artystycznej. Chcąc nie chcąc, prowokuje — podobnie j a k istniejące galerio sprzedające s z t u k ę n a i w n ą — m o d ę na t ę twórczość. Modę na „ s t y l " , na p r z y j ę t ą formułę. Sprzyja więc nie t y l k o poszukiwaniom p o w a ż n y m , nauko­ w y m — ale i działaniom komercyjnym. Spora część obrazów, z n a j d u j ą c y c h się na przeglądzie narodowym, to praco w y ­ raźnie robione w styki n a i w n y m . Obserwując od lat rozwój mody na „ n a i w n y c h " , ze smutkiem dostrzegam, że twórczość, w założeniu i swej istocie i n t y m n a , szczera, indywidualna — - staje się, „ s t y l e m " , f a b r y k ą niemal seryjnych o b r a z ó w . Znamy to w Polsce, gdzie malarstwo Ociepki, M a r i i Korsak czy Plaskocińskiego stało się ich n o r m a l n ą profesją, środkiem nie tyle „ w y r a z u osobowości" — co zarobkowania. Podejrzewam, że zdecydo­ wana większość „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w Jugosławii n i e m a już „ c z y s t y c h serc". Powiela się Generalić i powiela styl Gene164 morza, tempera, ralića. Są „ s z k o ł y " p r o d u k u j ą c e s z t u k ę n a i w n ą , tak jak daw­ niej produkowali swe obrazy i rzeźby ludowi t w ó r c y (Kova) ćica). Zjawisko to obserwuje się również wo Francji (Trotini w Niemczech Zachodnich. Zjawisko to dostrzec m o ż n a było i na b r a t y s ł a w s k i m Triennale. Spośród poszczególnych kolekcji p a ń s t w o w y c h m i ę d z y ­ narodowe j u r y wyróżniło t r z y : polską, francuską i brazjdijską, p r z y z n a j ą c Grand P r i x komisarzom t y c h krajów. Rze­ czywiście, zestawy prac francuskich i brazylijskich wyróż­ n i a ł y się poziomem i różnorodnością. O polskim dziale mogę t u t y l k o powiedzieć, że p o d o b a ł się publiczności, a na moje ręce liczni specjaliści składali gratulacje artystom. Malar­ stwo r e p r e z e n t o w a ł y obrazy Bazylego Albiczuka, L u d w i k a Holesza, H a l i n y D ą b r o w s k i e j , M a r i i Wojtowicz-Tarnaw­ skiej oraz H a l i n y Walickiej. R z e ź b ę — Adam Zegadło, Józef L u r k a i Tadeusz Cąkała. Osiągnęliśmy więc sukces, mimo braku pozycji najbardziej dla naszej sztuki naiwnej reprezentatywnych — że w y m i e n i ę t u Nikifora, Ociepkę, Michałowską, Rybkowskiego, Radkego, a z rzeźby K u d ł ę , W a w r ę , L a m ę c k i e g o , Skrętowicza czy Kołacza-. Wypada m i t u złożyć serdeczne podziękowanie osobom, k t ó r e zgodziły się w y p o ż y c z y ć ze swych zbiorów najlepsze dzieła wysta­ wionych a r t y s t ó w — a szczególnie t w ó r c y najznamienitszej w Polsce kolekcji współczesnych dzieł n u r t u nieprofesjonal­ nego — p . L u d w i k o w i Zimmercrowi, k t ó r y u d o s t ę p n i ł 13 prac, i p. E d w a r d o w i Wronie, posiadaczowi najpiękniejszych obrazów M a r i i Wojtowicz-Tarnawskiej. (Dodać tu należy, że blisko p o ł o w a prac z działu polskiego znalazła się n a s t ę p n i e na wystawach w D a n i i , Norwegii i Finlandii w wyborze naj­ lepszych prac z B r a t y s ł a w y * . ) . Spośród dzieł pokazanych w przeglądzie sztuki r ó ż n y c h n a r o d ó w szczególną u w a g ę m o j ą zwróciły obrazy Aristadomosa Papadakisa z Grecji (nawiązujące b. ś w i a d o m i e do ma­ larstwa ikon), Jose Torre Zapico z Argentyny, Micheline Boyadjian z Belgii, cała niemal kolekcja brazylijska (Eh M . H e i l , Geraldo Teles de Oliyeira, Francisco da Silva), �z Czechosłowacji Vaclav Beranek, Petr H a l a k ( o t r z y m a ł Wielką N a g r o d ę i m . Celnika Rousseau, a więc i prawo do indywidualnej wystawy na n a s t ę p n y m Triennale), rzeźbiarz Stefan Sivaf, spośród F r a n c u z ó w — Jean Eve, CharlesLucien Pincon, L u c Vieillard. Niestety to ciekawsze obrazy ginęły w masie drugo- i t r z e c i o r z ę d n y c h prac. Prawdziwych rewelacji na t y m przeglądzie nie b y ł o . Nie u j a w n i ł się n i k t na m i a r ę Vivina., Bombois'a, Viriusa, wczesnego Generalića, Laskovica, Fejeśa, Onoro Metelli czy naszego Nikifora. Podnosi się poziom p r z e c i ę t n y , coraz wię­ cej jest obrazów sprawnych, zabawnych, dekoracyjnych, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że to, co kiedyś stanowiło siłę tej sztuki — świeżość i oryginalność wizji — zanika, za­ ciera się, roztapia w masie prac podobnych do siebie. A prze­ cież liczą się — j a k zawsze — t w ó r c y wielcy, natchnieni, ma­ j ą c y n a p r a w d ę coś do powiedzenia. A takich jest niewielu. T a k ż e wśród naiwnych. Z kolei k i l k a informacji o przeglądzie filmów. Zgłoszono 33 pozycje. J u r y p r z y z n a ł o „ G r a n d P r i x " czechosłowackiemu f i l m o w i Drewno, kamień, żelazo, beton. T w ó r c a tego pełnego w d z i ę k u i h u m o r u dokumentu, Jan I v a n , p o k a z a ł twórczość k i l k u rzeźbiarzy ludowo-naiwnych. Dalsze nagrody przy­ znano radzieckiemu f i l m o w i Późny wschód, o p o w i a d a j ą c e m u w ciepły, liryczny sposób o malarstwie I v a n a Nikiforowa, 13 k t ó r y u s c h y ł k u życia zaczął m a l o w a ć pejzaże i sceny z wiej­ skiego życia oraz f i l m o w i francuskiemu Czarujący spacer, opartemu na p ł y n n y m m o n t a ż u k a d r ó w z obrazów H e n r i Rousseau. Jednym z najlepszych i najambitniejszych filmów w y d a ł m i się p o m i n i ę t y w głównych nagrodach, zachodnioniemiecki Uwaga — naiwny. Większość filmów o t w ó r c a c h stwarza jakiś poetycki obraz artysty, jednostronny, przeważnie wzruszający, często zmistyfikowany. F i l m o E r i c h u B ó d e c kerze ukazuje „ n a i w n e g o " rzeźbiarza w sposób prawdziwy, rzeczywisty, na tle k u l t u r o w y m . Nie lęka się ironicznego, choć ciepłego spojrzenia na p o s t a ć samotnego i „ i n n e g o " od otoczenia artysty, a zarazem pokazuje różne funkcje, któro rzeźby Bódeckora pełnią dla ich autora i dla z a m o ż n y c h na­ b y w c ó w , w i e d z ą c y c h co w danej chwili modne. Polski f i l m Mirosławy Marcinkiewiczowej Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry ( W F O - Ł ó d ź , 1970), uzyskał w y ­ różnienie. Donoszę o t y m z przyjemnością, cenię bowiem rzetelność i s k r o m n o ś ć tego dokumentu. Nie mogę jednak oprzeć się wrażeniu, że realne szanso na j e d n ą z głównych n a g r ó d m i a ł y inne nasze pozycje: Spotkanie z Teofilem Ociepką Tadeusza Makarczyńskiego, Paweł Wróbel Jana Łomnickiego, a nawet Kwiaty Hel-Enri Konstantego Gordo­ na, opowiadającego o sztuce najstarszej naiwnej m a l a r k i świata, tworzącej jeszcze pomimo u k o ń c z e n i a stu lat... Ale F i l m Polski i W F D zlekceważyły b r a t y s ł a w s k i przegląd. W y s ł a n o trzy pozycje, z tego j e d n ą w ogóle nie p a s u j ą c ą do profilu Triennale — o pracy z amatorami (Rysują, malują, rzeźbią). W a ż n y m członem Triennale są Sympozja naukowe. Obec­ ne, trzecie z kolei, zgromadziło na dwudniowych obradach specjalistów r ó ż n y c h dziedzin: h i s t o r y k ó w sztuki, k r y t y k ó w , e s t e t y k ó w , socjologów, folklorystów, m u z e a l n i k ó w , zbiera­ czy, p l a s t y k ó w i t d . Zaistniała więc szansa bardzo r ó ż n o s t r o n nogo spojrzenia na zagadnienie samorodnej sztuki. Z saty­ sfakcją o d n o t o w a ć t u należy konsekwentny wysiłek Między­ narodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej, k t ó r y nie t y l k o publikuje referaty z s y m p o z j ó w ' , lecz i wydaje specjalne, świetno edytorsko, czasopismo (w trzech j ę z y k a c h ) „ I n s i t a " , k t ó r e g o redakcja u z y s k a ł a w t y m roku Grand P r i x za działal­ ność naukową . 9 5 Na sympozjum wygłoszono łącznie 28 referatów. Pierw­ szy dzień poświęcono historii sztuki samorodnej (insitnej). Jean Selz (Francja) mówił o ex-votach i religijności ludu, A n t o n i n Dufek (Czechosłowacja) o naiwnych fotografiach, L u d w i k K u n z (Czechosłowacja) o malowanych tarczach strzeleckich. K i l k a referatów informowało o twórczości sa­ morodnej na W ę g r z e c h , w Kanadzie czy Finlandii, o wotach brazylijskich. F r a p u j ą c y fenomen magicznej sztuki Voodoo omówił Sheldon Williams, angielski pisarz, etnolog, autor świetnej pracy Voodoo and the Art of Haiti. Tematem drugiego dnia obrad b y ł y : walory artystyczne i estetyczne sztuki samorodnej. E s t e t y k ą naiwnego malar­ s t w a zajął się Pierre Dhainaut z Francji, o zagadnieniach teorii sztuki naiwnej mówili Dino Menozzi z Włoch, Branko R u d o l f z J u g o s ł a w i i i Louis Gans z Holandii. Janina Makota (z Krakowa) podjęła p r ó b ę zdefiniowania estetycznej ka­ tegorii naiwności, wychodząc z filozoficznych i metodolo­ gicznych założeń teorii Ingardena. Z p u n k t u widzenia este­ t y k a s t a r a ł a się u s y s t e m a t y z o w a ć twórczość s a m o r o d n ą . Mana Gołaszewska z K r a k o w a . Można było podziwiać odwagę autorek, k t ó r e po raz pierwszy z e t k n ę ł y się z п о л г у т dla nich zjawiskiem, nie znając do tego ani naszej twórczości ..naiwnej", ani l i t e r a t u r y na ten temat. Dodajmy, że przy­ szło i m również uczestniczyć w obradach j u r y . Metoda sięgania po „ n o w e twarze" jest jednak celowa, mimo k i l k u ewidentnych p o t k n i ę ć na obecnym sympozjum. Dzięki rozszerzeniu k r ę g u uczestników obrad, mogliśmy np. 166 �г �Petr H a l a k (Czechosłowacja) I I . 13. Chodź z nami, ol./pł. 1 1 5 x 6 5 cm. 1971. I I . 14. Jesień, ol./pł. 70x55cm 1970. 167 �usłyszeć świetne referaty struktura listo w czechosłowackich Vratislava Effenbergera i Bohuslava B e n e ś a (o samorodnej literaturze). P r o b l e m a t y k ę współczesnej roli i sytuacji naiwnej twór­ czości p o r u s z y ł w ciekawy i głęboki sposób Boris Kelonien, dyrektor Galerii Sztuki P r y m i t y w n e j przy Muzeum Mia-sta Zagrzebia. O komercjalizacji sztuki naiwnej i jej miejscu we współczesnej kulturze mówił Aleksander Jackowski. Wszystkie referaty zostaną wkrótce opublikowano, co zwalnia od potrzeby ich streszczania na t y m miejscu. Nie wniosły one, jak sądzę, istotnych korektur do ogólnego obrazu tej twórczości, zarysowanego w a r t y k u ł a c h wcześniej już publikowanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej", choć dla specjalisty co najmniej kilka- referatów przyniosło interesująco p r z e m y ś l e n i a i nowo fakty. Wydaje się, że w przyszłości organizatorzy powinni przejść do fazy bardziej konkretnych dyskusji w węższym gronie r ó ż n y c h specjalistów. Przedpole zostało już bowiem wydeptano nader d o k ł a d n i e , i w t y c h warunkach nieunik­ nione jest powtarzanie podobnych sformułowań i nawar­ stwianie przyezynkarskich informacji. Szczególnie ważno b y ł o b y określenie granic pojęcia, scharakteryzowanie od­ rębności zjawisk, takich j a k np. sztuka naiwna i „ i n n a " (l'art brut), analiza etapu przejściowego m i ę d z y s z t u k ą l u ­ d o w ą a „ n a i w n ą " i t p . Ciekawa b y ł a b y analiza zjawiska twórczości samorodnej z pozycji psychologa (funkcja w ży­ ciu twórcy) i socjologa (recepcja, uwarunkowania kulturowo społoczno rozwoju tego nurtu) i t d . Oczekuję od organizatorów, że konsekwentnie zmie­ rzać b ę d ą do problemowego ustawienia wystaw, nawet I I . 15. Józef L u r k a (Polska) Drogowskaz, drewno polichr,. wys. 29 cm. 1971. 11. 16. ł o n Stan Patras, Fragment krzy­ ża nagrobnego. 14 15 kosztem przeglądów sytuacji w różnych krajach (przeglądów i tak nie d a j ą c y c h pełnego obrazu). Trzeba będzie w k r ó t c e wyraźnie określić ceł b r a t y s ł a w s k i e j imprezy. Czemu ma służyć ? Czym b y ć ? Czy wielkim targowiskiem, nieuchron­ nie zależnym od rozmaitych k o n i u n k t u r , u k ł a d ó w perso­ nalnych i interesów -— czy p o w a ż n ą i m p r e z ą , u k a z u j ą c ą autentyczny k s z t a ł t samorodnej twórczości. Nie jest dobrze, gdy pod szyldem zacliodnioniemieekim o g l ą d a m y jugosłowiańskiego Franjo K ł o p o t a n a , malarza bliskiego stylowi szkoły hlebińskiej, sprzedającego „ n a p n i u " swe obrazy niemieckiemu marszandowi. Nie jest dobrze, gdy obok rzetelnych t w ó r c ó w samo­ rodnych m a m y nieraz do czynienia ze s z t u k ą p s e u d o n a i w n ą , świadomio p r e p a r o w a n ą w t y m stylu, gdy - - jak to np. miało miejsce w dziale fińskim podaje się widzom za „ n a i w n e " obrazy malarzy, k t ó r z y , jak to wynika z ich ży­ ciorysów, odebrali wcale d o b r ą e d u k a c j ę w r ó ż n y c h uczel­ niach plastycznych (przeważnie paryskich). Zjawisko twórczości w stylu „ n a i w n y m " istnieje, obserwujemy je nawet w Polsce i nie m i a ł b y m nie przeciwko temu, aby p o k a z a ć je, na Triennale. Ale w czysty s p o s ó b . Jako recepcję sztuki naiwnej, czasem w y n i k ł ą z prawdzi­ wego urzeczenia, częściej jednak z mody, chęci zysku. Triennale b r a t y s ł a w s k i e nie odbywa się w próżni. Podło­ ga rozlicznym w p ł y w o m , ale i samo ma w p ł y w na k s z t a ł t zjawiska, k t ó r y m się zajmuje. I o to właśnie chodzi, aby wpływ ten b y ł możliwie d u ż y i m ą d r y . 168 r �_ - II. -• 17. Halina D ą b r o w s k a (Polska) Stare kobiety na rynku, ol./płyta, 5(5 >', 45 ciii. 1Я71. PRZYPISY 1 S. T k a ć . Introduction. ,,Insita". Bulletin de Г art uisitio, Bratislava 1971, s. 10. - Inicjatorom i faktycznym organizatorom obocnogo i poprzednich Triennale jest kiorownik Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej - Stefan Tkac. Generalnym Komisarzem Trionnalo — dyrektor Słowackiego Muzoum Narodowego inż. arch. Jan H r a ś k o . Triennale otworzono 10 września, z a m k n i ę t o 31 p a ź d z i e r n i k a 1972 r. Sympozjum miało miejsce 11 i 12 września. Wzięło w n i m udział ponad 90 osób, w t y m ok. 40 z zagranicy. W czasie trwania Trien­ nale prasa zamieszczała liczne informacje i omówienia, w kinach demonstrowano barwno przeźrocza ciekawszycłi obrazów, w telowizji obok r e p o r t a ż y z wystawy i sympo­ zjum pokazano wyróżnione f i l m y k r ó t k o m o t r a ż o w e . I m ­ preza b r a t y s ł a w s k a stanowi t r u d n y do prześcignięcia wzór dobrego upowszechnienia sztuki. III Triennale insitneho umenia, Bratislava, septembor-oktober 1972. Katalog zawiera 24 reprodukcje kolo­ rowo i 140 czarno-białych, wstępno a r t y k u ł y organizatorów oraz spisy prac poszczególnych działów. Strelecke terce. Bratislava, September 1972. (Katalog) W s t ę p : A d o l f K r o u p a — J i f i Rapek oraz Zlatica Galambośov,i, komisarz wystawy. W Polsce: Muzeum Plakatu, W i ­ lanów, kwiecień 1973. 1 4 5 Komisarzom działu polskiego był autor tego spra­ wozdania. o W y b ó r najlopszych prac z Triennalo został poka­ zany następnio w D a n i i (Contruin Sztuki Współczesnej Louisiana, Humlebaeck), Norwegii (Muzeum Sztuki Współ­ czesnej, Oslo) i Finlandii ( A t e n e u m i n Taidemusoo) Z Polski na wystawach tyoh znalazły się obrazy A l b i czuka, D ą b r o w s k i e j , Holesza i W ó j t o w i c z - T a r n a w s k i e j (tylko w Danii i Norwegii) oraz rzeźby Adama Zogadły. 7 Referaty Sympozjów I i I I Triennale opublikowano w : Zbornik Slovonskej Narodnej Galerie. „ G a l o r i a 2 " , l n s i t n ó umenio. Sympozia 66—09. Bratislava 1972 (w j ę z y k a c h : słowackim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Od 1971 r. ukazuje się organ Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnoj „ I n s i t a " . P o c z ą t k o w o w jęz. słowackim, francuskim i angielskim, a od nr 2 również w jęz. rosyjskim. Dotychczas u k a z a ł o się 5 zeszytów, k a ż d y bogato ilustrowany. N a Triennalo przyznano trzy Grand. Prix za działal­ ność n a u k o w ą . Otrzymali je, poza r e d a k c j ą „ I n s i t y " : Ga­ leria Sztuki P r y m i t y w n e j w Zagrzebiu (przy Muzeum Miasta) za działalność w y s t a w o w ą i publikacjo oraz Oto B i h a l j i -Merin za książkę Naiwni świata (Naiven der Welt). 8 9 169 �11. 18. L u d w i k Holesz (Polska), z c y k l u : Epoka Karbońska, ol./pł. 4 5 x 5 8 , 5 cm. 1971. I I . 19 ł o n Stan Patras, Cmentarz w Sapinta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05569f7974ee64edd55cb2803430add0.pdf 6311bd520de9137b4074f01d9d03c7c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4263 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.180-181 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N D R KOS K A R O L Y : A V A R G Y A S I FESTETT BTJTOR. (Malowano meblo 64, rys 43. f o t . : 49, w t y m kolorowych Wraz z formami sprzętów, z a p o ż y c z o n y c h przez l u d z meblarstwa warstw elitarnych, przejęte zostały również wzory zdobnictwa. Szlachetne i kosztowne m a t e r i a ł y zo­ s t a ł y jednak z a s t ą p i o n e t a ń s z y m i i bardziej d o s t ę p n y m i , a p r a c o c h ł o n n e i trudno techniki zdobnicze, j a k : intarsja, inkrustaeja ozy rzeźba u s t ą p i ł y miejsca dekoracji malarskiej. Procesowi temu towarzyszyło p o s t ę p u j ą c e oddalanie się meblarstwa ludowego od wzorów stylowych, k t ó r o prze­ tworzone przez stolarzy ludowych nabierało z czasem własnego charakteru, stanowiącego w y p a d k o w ą artystycz­ nych możliwości w y t w ó r c y i d e c y d u j ą c y c h o popycie g u s t ó w odbiorców. Zdobiono przy pomocy malatur meble ludowe w y s t ę ­ p o w a ł y na rozległych obszarach Europy. Do ciekawszych pod t y m w z g l ę d e m t e r e n ó w należy Siedmiogród, k t ó r e g o ludność złożona z k i l k u narodowości, różniących się od siebie pochodzeniem, j ę z y k i e m i religią, m i a ł a szczególne; warunki dla rozwoju bogatej i barwnej k u l t u r y ludowej. J e d n ą z z a m i e s z k u j ą c y c h t u narodowości s t a n o w i ą W ę g r z y , t z w . Szekelyowie, k t ó r y c h nazwa znana jest u nas w postaci ,,Szeklerzy"zapożyczonej z terminologii niemiec­ kiej, podczas gdy powinna brzmieć „ S e k e j o w i e " . Malowanym meblom siedmiogrodzkich Sekejów po­ święcił interesującą książkę znany badacz węgierskiej sztuki ludowej, K a r o l y K ó s . Poza k r ó t k i m w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą ­ c y m , k s i ą ż k a jego dzieli się na siedem rozdziałów, z k t ó r y c h dwa pierwsze zawierają omówienie dziejów sekejskiego me­ blarstwa ludowego ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka stolarskiego w Vargyas. Ośrodek ten leżący we wschodnim Siedmiogrodzie odegrał w rozwoju tamtejszego meblarstwa ludowego zupełnie w y j ą t k o w ą rolę. T a m bowiem rzemiosło stolarskie i malarskie od połowy X V I w. uprawiano było (i jest po dzień dzisiejszy) przez m i s t r z ó w z tej samej rodziny Suto, w k t ó r e j t a j n i k i wiedzy zawodowej dziedziczone s ą bez przerwy od 14 pokoleń. Sutowie łączyli ze stolarstwem zawód malarzy. Prócz produkcji malowanych mebli zajmo­ w a l i się również zdobieniem stropów i chórów w kościołach drewnianych, p o k r y w a j ą c je b o g a t ą dekoracją k w i a t o w ą , k t ó r a rozwinęła się t u pod w p ł y w e m renesansu. P i e l ę g n o w a n a w tej samej rodzinie od paru stuleci tra­ dycja zawodowa sprzyjała wytworzeniu się w zdobnictwie malarskim sprzętów z Vargyas własnego stylu, k t ó r y od­ działywał n a s t ę p n i e na inne sekejskio ośrodki meblarskie w Siedmiogrodzie. N a s t ę p n e dwa rozdziały poświęcone są zagadnieniom technicznym z w i ą z a n y m z p r o d u k c j ą i d e k o r a c j ą mebli, w y k o n y w a n y c h w Vargyas. W trzech ostatnich znajdujemy 180 г z Vargyas.) Kolozsvar 1972, str. 4. opis malowanych mebli, analizę e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdo­ bniczych. W rozdziale k o ń c o w y m omawia autor zagadnie­ nia kompozycji ornamentu. W kształcie swym meble Sekejów z Vargyas podobne są do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą na terenie Węgier, Czechosłowacji czy Polski. Zwłaszcza ławy z ozdobnie profilowanym opar­ ciem, krzesła z zapieckiem w y c i n a n y m z deski, łóżka, kre­ densy czy listwy do ustawiania misek nie różnią się swą f o r m ą od tych, k t ó r e znamy np. z Krakowskiego czy z in­ nych stron Polski. Natomiast w dekoracji malarskiej na­ w i ą z u j ą one silnie do sposobu zdobienia mebli ludowych na terenie Węgier, k t ó r y w tamtejszej literaturze zwany bywa l u d o w y m „ k w i e c i s t y m renesansem". Meble Sekejów zdo­ bione są z reguły ornamentem r o ś l i n n y m o kompozycji przeważnie symetrycznej, w k t ó r y m jako elementy pow­ t a r z a j ą się tulipany, goździki, róże i tak charakterystyczne dla węgierskiego zdobnictwa mebli — ukwiecone gałązki konwalii. W ś r ó d m o t y w ó w dekoracyjnych zdobiących ściany mebli częste są s m u k ł e kwiatony w y r a s t a j ą c e z d z b a n ó w lub dwuusznych flakonów o k s z t a ł t a c h renesansowych. Cza­ sem w y s t ę p u j e m o t y w wieńca, pojedynczy lub m i ę d z y dwo­ ma b u k i e t a m i k w i a t ó w , co przypomina żywo k o m p o z y c j ę ornamentu w y s t ę p u j ą c e g o u nas na malowanych skrzy­ niach, wyrabianych dawniej w Skawinie kolo K r a k o w a . Bardziej bezpośrednie analogie d a d z ą się dostrzec, gdy poszczególne elementy w y s t ę p u j ą c e w zdobnictwie węgier­ skich mebli ludowych, j a k np. sposób traktowania k w i a t u róży, czy gałązki konwalii p o r ó w n u j e m y ze zdobinami ma­ lowanymi na n i e k t ó r y c h nowszych skrzyniach p o d h a l a ń ­ skich. Nasuwa się przypuszczenie, że zasób elementów kwia­ towych, k t ó r e spotyka się na skrzyniach p o d h a l a ń s k i c h , mógł k s z t a ł t o w a ć się pod w p ł y w e m wzorów przenikających przez T a t r y i Słowację z Doliny P a n o ń s k i e j . Praca Kosa, m i m o że dotyczy odległego Siedmiogrodu, dostarcza w t y m zakresie ciekawego m a t e r i a ł u do r o z w a ż a ń . W a r t o ś ć pracy jako źródła m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h jest t y m większa, że tekst uzupełnia bogata szata ilustracyjna, na k t ó r ą składają się liczno r y s u n k i p r z e d s t a w i a j ą c e meble i ich konstrukcje, zestawy e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdobni­ czych. N a oddzielnych w k ł a d k a c h kredowych znajduje się bogaty zestaw fotografii malowanych mebli (od 1827 do 1899 r.) oraz ich zdobionych f r a g m e n t ó w . W sumie jest to k s i ą ż k a , k t ó r e j nie m o ż n a p o m i n ą ć w pracach t r a k t u j ą c y c h o ludowych meblach w skali p o r ó w n a w c z e j . Rss. �JOAN GODEA: MONTJMENTE DE ARCHITECTURE. POPULARA D I N NORD — VESTUL R O M A N I E I ( Z a b y t k i budownictwa ludowego w północno-zachodniej R u m u n i i ) . V o l . I : Biserici de lemn d i n zona Barcau-Crasna. Oradea 1972, str. 79, i l . 79 + mapa. Streszczenie: francuskie, angielskie, niemieckie. Muzeum regionalne w Oradei, obejmujące zasięgiem swego zainteresowania północno-zachodnią część Siedmio­ grodu, tzw. Tara Crisurilor p r z y s t ą p i ł o do opracowywania i publikowania serii wydawnictw d o t y c z ą c y c h z a b y t k ó w ludowej architektury. Jako pierwszy t o m zamierzonego wy­ dawnictwa u k a z a ł a się praca poświęcona drewnianym cerkwiom, z n a j d u j ą c y m się w obrębie szerokiego zlewiska rzeki Barcau i w górnej części zlewiska rzeki Krasnej (Crasna) na północ od miasta Simleu Silvaniei. Wydawnictwo ma charakter katalogu zawierającego obszerne opisy 12 zabytkowych cerkwi drewnianych, k t ó r e znajdują się na t y m terenie. Są to charakterystyczne dla zachodniego Siedmiogrodu cerkwie wieżowe, analogiczne do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą w okręgu Bihor i Maramures. Dwio najstarsze z opisanych cerkwi (w Sighetul Silvaniei i Dersida) p o c h o d z ą z 1. poł. X V I I w., pozostałe zaś z przełomu wieku X V I I i X V I I I oraz z X V I I I . Część k a t a l o g o w ą poprzedza obszerny w s t ę p , w k t ó r y m o m ó w i o n a jest historia regionu od czasów przedhistorycz­ nych po obecne, oraz architektura cerkwi zachodniosiedmiogrodzkich, należących do najwspanialszych osiągnięć twór­ czości artystycznej l u d u r u m u ń s k i e g o . Rzut poziomy omawianycli cerkwi składa się z reguły z trzech części: b a b i ń c a , nawy i prezbiterium. Z w y j ą t k i e m cerkwi w Viisoara (zbudowanej w 1777 r.) prezbiterium jest węższe od nawy i z a m k n i ę t e p r o s t o k ą t n i e (Sighetul Silvaniei — 1632 г., Dersida — 1. poł. X V I I w., Zalnoc — 1700r., Sacalasaue— 1721 r.) lub formie połowy ośmioboku (Ceheiu — 1763 г., Boianul Maro — 1686 г., Viisoara — 1777 г., Margine — 1700 г., Port — 1792 г., Tusa — 1742 г., B r u s t u r i — 1785 г.). Pewnego rodzaju fenomenem, jeśli chodzi o mistrzowstwo ludowej ciesiołki, jest cerkiew w Chiesd, k t ó r e j prezbiterium zamyka półkolista ściana wy­ konana z p o t ę ż n y c h bierwion, ciosanych ł u k o w a t o j a k dzwo­ na do wozowego koła i w i ą z a n y c h niesłychanie precyzyjnie zamkami na o b ł a p , całkowicie wtopionymi w lico ściany. W konstrukcji zrębu siedmiogrodzkich cerkwi stoso­ wane jest b ą d ź wiązanie „ n a o b ł a p " z w y s t a j ą c y m i ostat­ kami, k t ó r e w górnej części ściany t w o r z ą schodkowate wy­ pusty p o d t r z y m u j ą c e okap dachu, b ą d ź „ n a r y b i ogon". Ten ostatni sposób węgłowania stosowany b y ł w budownic­ twie tutejszych cerkwi bardzo wcześnie, j a k o t y m świadczy z r ą b cerkwi z Dersida pochodzącej z 1. poł. X V I I w. Wiodące przez babiniec wejście do cerkwi umieszczone jest zawsze w dłuższej ścianie budynku, podobnie jak to ma miejsce w siedmiogrodzkich c h a ł u p a c h chłopskich. Z wy­ j ą t k i e m trzech o b i e k t ó w (cerkwie w Sighetul Silvaniei, Zalnoc i Brusturi), wszystkie pozostało posiadają soboty. Najczęściej budowane są one wzdłuż nawy i b a b i ń c a od strony wejściowej (Chiesd, Dersida, Ceheiu) lub t a k ż e przy szczytowej ścianie b a b i ń c a (Margine, Sacalasau). W d w ó c h przypadkach (Boianul Mare i Port) soboty biegną dookoła budynku, a w jednym (Tusa) z trzoch stron, z wyłączeniem prezbiterium. Słupy i miecze p o d t r z y m u j ą c e k o n s t r u k c j ę dachu nad sobotami b y w a j ą profilowane i zdobione orna­ mentem snycerskim. Szczególnie bogato dekorowano są b r a m k i wiodące do sobót. P o s i a d a j ą one pięknie wycinane z a s t r z a ł y , k t ó r e p o w o d u j ą , że g ó r n y w y k r ó j drzwi ma k s z t a ł t owalny. Podobnie ornamentem snycerskim zdobione są słupy boczne i ocapy drzwi w i o d ą c y c h do b a b i ń c a . W cer­ k w i z Brusturi ocap drzwi wejściowych ma wycięcie w formie p r z y p o m i n a j ą c e j późnogotycki „ośli grzbiet". Cerkwie siedmiogrodzkie nakryte są b ą d ź dachem o jednej kalenicy, o b e j m u j ą c y m wszystkie trzy segmenty budynku, b ą d ź dachem dwukalenicowym, część osłania­ j ą c a prezbiterium jest niższa od części p o k r y w a j ą c e j n a w ę . Dachy m a j ą k s z t a ł t czterospadowy. W w y p a d k u gdy prezbiterium cerkwi jest wieloboczne, dach nad n i m zamyka się w formie połowy s t o ż k a . T r a d y c y j n y m pokry­ ciem dachu są gonty wykonane z jodły, buka lub d ę b u . W y ­ miary g o n t ó w są m a ł e , a końce ich od dołu często t r ó j k ą t n i e ścięte, co w sumio powoduje, że powierzchnia dachu nabiera specyficznej, bardzo miłej dla oka faktury. N a d b a b i ń c e m , j a k to wspomniano na wstępie, wznosi się wieża. M a ona k o n s t r u k c j ę słupową u s t a w i o n ą na zrębie b a b i ń c a . K s z t a ł t y wież b y w a j ą dość zróżnicowane. W s p ó l n ą ich cechą jest zakończenie w postaci wydłużonej ostrosłu­ powej lub stożkowatej iglicy. Jedne z wież są s m u k ł e , znacz­ nie wyniesione ponad kalenicę dachu. Mają one n a d w i e s z o n ą izbicę i daszek zakońozony w y s o k ą iglicą o podstawie kwa­ dratowej, u nasady której ustawione po rogach, z n a j d u j ą się cztery m a ł e wieżyczki, podobnie j a k u nas w kościele z Orawki (pow. N o w y Targ) czy W o l i Radziszowskiej (pow. K r a k ó w ) . W innych cerkwiach natomiast wieże b y w a j ą nieco niższe z n a d w i e s z o n ą izbicą lub bez, nakryte niskim daszkiem o podstawio kwadratowej lub wielobocznej, z k t ó r e j wyrasta s m u k ł a graniasta lub s t o ż k o w a t a iglica. Forma wież w y s t ę p u j ą c y c h w drewnianych cerkwiach Siedmiogrodu zapożyczona jest z gotyckiej architektury murowanej, k t ó r e j sporo zachowało się w tamtejszych mia­ stach (Sibiu, Sighisoara, Medias, Cionadie i wiele innych), jak również i po wsiach (Mesendorf, Dealu Frumos i i n . ) . W y s t r ó j w e w n ę t r z n y cerkwi jest bardzo bogaty. N a ścianach znajdują się polichromie o rozmaitej tematyce, wśród k t ó r e j często zdarzają się sceny p r z e d s t a w i a j ą c e k a r y piekielne czekające grzeszników za różne przewinienia, j a k lenistwo, obmowa, kradzież czy oszustwo. P i ę k n i e rzeźbione ikonostasy zdobią malowane na desce ikony, ogólną zaś de­ korację w n ę t r z a uzupełniają obrazy malowane na szkle przez malarzy z Nicula i ludowe wzorzyste t k a n i n y . K s i ą ż k a jest bogato ilustrowana. D l a każdej z opisanych cerkwi zamieszczony jest rzut poziomy a dla n i e k t ó r y c h również rysunki p r z e d s t a w i a j ą c e przekroje pionowe (podłuż­ ne i poprzeczne) oraz r z u t y więźby dachowej. W materiale fotograficznym — prócz ilustracji omawianych o b i e k t ó w , u j ę t y c h całościowo, ozy ważniejszych f r a g m e n t ó w — znaj­ duje się sporo zdjęć d o t y c z ą c y c h wystroju w n ę t r z a , głównie zaś polichromii ściennej. Załączona na k o ń c u mapa pozwala zorientować się w rozmieszczeniu opisanych w pracy za­ bytków. Ze względu na sposób opracowania tekstu, j a k i dobrze d o b r a n ą szatę ilustracyjną, książka reprezentuje t y p w y ­ dawnictwa, po k t ó r e sięgnąć może zarówno fachowiec, zaj­ m u j ą c y się a r c h i t e k t u r ą d r e w n i a n ą , j a k i laik, dla k t ó r e g o będzie ono przede wszystkim zbiorem ciekawych ilustracji. Bss. 181 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8328decfdb555e04f57e99b415ecd6d6.pdf d4a99fed74f83dd75a76ece74ab21308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3544 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POJĘCIE D SZTUKI KSAWERY v efinicja sztuki ludowej wskazuje, LUDOWEJ że m u s i o n a objąć PIWOCKI przedmioty, k t ó r e posiadają c e c h y nadające i m w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , włączające j e d o z e s p o ł u o g ó l n i e j s z e g o z j a w i s k , j a k i p r z y w y k l i ś m y n a z y w a ć sztuką. SZTUKA A LUDOWA SZTUKA CHŁOP­ SKA J a k w i a d o m o wyczerpującej d e f i n i c j i t e g o pojęcia dotąd n i e m a m y i jest izeczą wątpliwą, czy wogóle stworzenie jej jest się, j a k i sens możliwe. odpowiada Zadaniem naszym jest w i ę c z o r i e n t o w a n i e specyfikacji podanej w d r u g i m słowie „ludowa". M a m y w i ę c anależć zakres sztuki t w o r z o n e j przez l u d . W i ę k s z o ś ć e t n o l o g ó w uważa, że c h o d z i t u o w y t w o ­ ry grupy czy grup społecznych mieszkających na wsi, lub w s z y s t k i m n a w s i . P i e r w s z ą w i ę c n a s u w a j ą c ą się definicją przede jest s t w i e r ­ dzenie, że pojęcie s z t u k i l u d o w e j o b e j m u j e produkcję artystyczną ludu w i e j s k i e g o , c z y l i s z t u k a l u d o w a z n a c z y ł a b y t y l e , c o s z t u k a chłopska. Bliższe jednak zbadanie nie pozwala tych o b u pojęć identyfikować. Istniały i istnieją w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m j e d n o s t k i , k t ó r y c h artystyczne łecznej daleko odbiegają i zbliżają się łecznych, choćby wsi. Łatwo wieku o d pozostałej bardzo nawet wyraźnie coraz więcej, a obecnie i masowy. wzrost bardziej pochód zapadłych fizycznie i c h ilości z spo­ życiem ciągu posiada XIX charakter z w i ą z e k ze z m i u n a m i całego k r a j u i s a m e j w s i , co umożli­ cywilizacji i kultury zakątków spo­ innych warstw t a k i c h narastało w M a to oczywiście s t r u k t u r y społecznej" i g o s p o d a r c z e j zwycięski dzieł j e d n o s t k i te n i e - z e r w a ł y się d o m y ś l i ć , ż e j e d n o s t e k wprost żywiołowy wia do wytwory produkcji ich grupy kraju. Jeśli ogólnonarodowej sztuka chłopska do naj­ obejmuje w s z y s t k i e dzieła s t w o r z o n e przez j e d n o s t k i należące d o w a r s t w y chłop­ skiej, na to sztuka wydzielenie ludowa tych musi posiadać tworów, które zakres węższy, zaliczylibyśmy pozwalający raczej do sztuki o g ó l n o - n a r o d o w e j . Ż y j ą dziś p o e c i i p o w i e ś c i o p i s a r z e c h ł o p s c y , a l e i c h prace n i e należą m i m o garwolińskim łów, którego to do literatury rzeźbiarza figury, chłopa, posiadające zresztą artystyczną n i e m o g ł y b y być z a l i c z o n e Skądinąd r ó w n o c z e ś n i e w i e m y , o t a c z a się j e s z c z e — na podzielić na trzy grupy. W bardzo powiecie skromną kościo­ wartość do tworów l u d o w y c h . ż e l u d w i e j s k i o t a c z a ł się i w s i , a n i przez artystów pierwszej wieśniaczą: obraz, m e b e l , t k a n i n a — czyni t u m u s i m y zaliczyć przede iozpoznamy dzieła chłopskich. znajdują w a r s t w wyższych, niejako p r z y p a d k o w o rzeczy w dla okolicznych c/ęściowo p r z e d m i o t a m i o wartości a r t y s t y c z n e j n i e w y t w a ­ rzanymi tych ludowej. Znalem pracującego Twory się d z i e ł a te SZTUKA TWORZO­ NA DLA LUDU można sztuki tzw. z a w l e c z o n e o n g i p o d strzechę rzadziej n a b y t e świadomie w s z y s t k i m książki). W specjalnie tworzone drugiej dla wsi (przy­ grupie przez g r u p y społeczne pozachłopskie, n a r z u c a n e z zewnątrz. N a l e ż y t u n p . l i ­ teratura dewocyjna (o i l e p o s i a d a c h a r a k t e r a r t y s t y c z n y ) , dewocjonalia p r o d u k o w a n e w m i a s t a c h czy miejscach o d p u s t o w y c h z myślą o o d b i o r c y wiejskim, pisane przez autorów m i e j s k i c h specjalnie d l a zespołów w i e j s k i c h i t p . Trzecią grupę takich dla repertuar tzw. teatru dzieł chłopa znajdowanych przede ludowego, n a w s i , tworzą wszystkim przez czyli sztuki przedmioty artystów i produkowane rzemieślników mało- 5 �miasteczkowych. Tu zaliczyć trzeba ceramikę ozdobną, posiadającą c z ę s t o dużą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , d a w n i e j s z e o b r a z y n a s z k l e c z y p ł ó t n i e , d r z e w o r y t y , często w y r o b y grupy dzieł sztuki k u t e w żelazie. O s t a t n i e d w i e tworzyli artyści żyjący poza wymienione wsią, przeznaczając je d l a o d b i o r c y chłopskiego. Różnica t k w i w c h a r a k t e r z e s a m y c h w zupełnej h a r m o n i i z pozostałą produkcją wiejską niej — w zewnętrznym jakby oddziaływaniu prac grupy artystów i dzieł ostat­ dzieł grup pozostałych. W y n i k a ł o b y z tego, że d o s z t u k i l u d o w e j możnaby zaliczyć i z a l i c z a się r z e c z y w i ś c i e , t a k ż e p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e p r z e z a r t y s t ó w nie należących formalnie do śiodowiska chłopskiego. Pojęcie więc s z t u k i l u d o w e j m u s i objąć z a k r e s s z e r s z y niż s z t u k i c h ł o p s k i e j . S p r z e c z ­ ność t e g o z d a n i a z t w i e r d z e n i e m p o p r z e d n i e g o ustępu u s u w a p o p r o s t u w n i o s e k , ż e p o j ę c i a t e n i e p o k r y w a j ą s i ę z sobą. W i d z i m y z tego, że jeśli p r z y określeniu z a k r e s u pojęcia s z t u k i wyjdziemy m o ż e m y popełnić p o w a ż n e błędy. Zdaje drogą będzie wyjście o d samych m i się w i ę c , ż e dzieł i zbadanie ludowymi nazywa t e treści k u l t u r a l n e , niezorganizowaną, ta które opierają najwyraźniej ná gruncie SZTUKA LUDOWA OPARTA O TRADY­ CJĘ U S T N Ą charakteru. ( L w ó w 1926) się o płynną i bezpośrednią, p r z e k a z y w a n ą wyrosła — najpewniejszą ich Prof. Bystroń w s w y m W s t ę p i e do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o Definicja ludowej o d przynależności a r t y s t y d o k l a s y społecznej chłopskiej tradycję z ust do ust. badań nad literaturą l u d o w ą i c h a r a k t e r y z u j e r ó ż n i c e m i ę d z y sztuką s ł o w a o p a r t ą o a u t e n ­ tyczny, skodyfikowany piśmiennie tekst literacki baśnią l u d o w ą , zmienną, p e ł n ą w a r i a n t ó w , jednostek, które Jednakże i ją tutaj sobie poprzez nasuwają się żyjącą pokolenia poważne — a pieśnią jedynie podają w z zastrzeżenia. czy pamięci ust do ust. Przecież pieśń l u d o w a została n a o g ó ł już o d w i e k u n i e m a l z a p i s a n a i l u d s a m c z ę s t o korzysta z jej d r u k o w a n y c h przekazów. Pieśń religijna, np. kolenda, n a w e t o w i e l e wcześniej otrzymała swój p i s e m n y k a n o n , a m i m o t o n i e straciła w ustach ludu c h a r a k t e r u pieśni ludowej. Podobne możemy zauważyć w muzyce l u d o w e j , t a k silnie zespolonej Zdaje m i się, że najwyraźniej n i e d o s t a t k i p r z y t o c z o n e j występują dury przy techniczne dotyczące że dziełach p l a s t y k i l u d o w e j . W i e m y w rzemiośle, barwików i reguły także techniczne, sposoby malarstwie, złotnictwie itd. — uczniom pracowniach w niezorganizowany, pewien odsetek płynny, w prowadzenia były mistrzów ostatnio definicji przecież, że a r t y s t y c z n y m , że p e w n e i c h przeróbki chwyty zjawisko ze s ł o w e m . przez zmienny i tkactwie i malarstwie, narzędzia całe również z w wieki ust do bezpośredni, dzieł, w y p r o d u k o w a n y c h w proce­ recepty snycerce, przekazywane ust, w mimo to sposób jedynie t y c h w a r u n k a c h , możemy z a l i c z y ć d o s z t u k i l u d o w e j . C o w i ę c e j — i d z i s i a j sposób przekazywania umiejętności p l a s t y c z n y c h , n a w e t w w y ż s z y c h u c z e l n i a c h t e g o t y p u m a SPOSÓB PRZEKAZY­ charakter WANIA UMIEJĘT­ bezpośredni: uczeń podpatruje sposoby mistrza. Nauczanie 2zemiosła a r t y s t y c z n e g o , m a l a r s t w a , r z e ź b y c z y g r a f i k i j e s t d o t ą d i c h y b a - NOŚCI będzie zawsze oparte na p r z e k a z y w a n i u NYCH ręki. Żadne kursy n i k o g o naprawdę Istnieją korespondencyjne (oparte techniki grzebyczkowej oczywiście dziś p o d r ę c z n i k i s w y c h wiadomości na piśmie) z ręki do nie nauczą w k i l i m i a r s t w i e albo batiku. wszystkich tych technik i b ó w , a l e s a m e g o rzemiosła, s a m e j s z t u k i u c z y s i ę w b e z p o ś r e d n i m sposo­ kon­ takcie z mistrzem. Jeśli o p a r t e n a t r a d y c j i p r o c e d e r y ludowej — 6 n i e charakteryzują b e z r e s z t y n a l e ż y w j e j dziełach szukać i n n y c h c e c h , sztuki wyróżniających PLASTYCZ­ �j e o d pozostałej t w ó r c z o ś c i . W dzielimy bądź powstałe w jednym o podobnych okresie cechach bądź też w r e s z c i e sposoby skupiając czasu, bądź w też pewne łącząc formalnych tj. zrobionych w — i t o najczęściej — zespoły ze dzieła sobą utwory tym samym kombinując ze SZTUKA TO STYL FICZNIE LUDOWA SPECY­ LUDOWY stylu, sobą o b a t e g r u p o w a n i a dzieł s z t u k i . K a ż d y k t o miał d o c z y n i e n i a z u t w o ­ rami, o b e j m o w a n y m i logiczny ludowa nam k a ż d e j z g a ł ę z i s z t u k i całość p r o d u k c j i to chronologicznie, trudny nie ulega jedynie nazwą l u d o w y c h , w i e o t y m , że aspekt jest w tej sztuce widoczniejszym możliwość chrono­ do uchwycenia. Twórczość zmianom określenia cech bowiem w . czasie. Pozostaje stylowych sztuki więc ludowej w o p a r c i u o j a k największe g r u p y dzieł uchodzących za należące do n i e j . S z u k a n a w i ę c przez nas d e f i n i c j a brzmiałaby: ludową n a z y w a m y sztukę, k t ó r e j dzieła posiadają specyficznie Nie jest cechy stylowe uznane taką przez naukę zadaniem tego artykułu określanie, t y c h cech, zrobi to k t o i n n y . Pragnę jednakże zwrócić uwagę, że zespół t a k i c h cech m u s i wyraźnie p r z e c i w s t a w i o n y sztuce nie-ludowej, gdyż dopiero w t e d y życie i plastycznie istotne za ludowe. dla wyjdą wzajemne charakteru stylowego różnice. Ponadto dzieła sztuki. być nale­ muszą o n e W drugiej być połowie X I X w i e k u g d y z a c z ę t o się u n a s e n t u z j a z m o w a ć sztuką l u d o w ą , z w r ó c o ­ n o u w a g ę n a r z e c z y n a j b a r d z i e j r z u c a j ą c e się w o c z y , l e ż ą c e n i e j a k o n a powierzchni: na „motywy ludowe". T e n powierzchowny sąd, ż e istotną cechą literackie, sztuki ludowej są swoiste motywy treściowe, o r n a m e n t a l n e — p o k u t u j e dotąd i t o szczególnie wśród różnych łaczy oświatowych", którzy w zbożnej wytworów l u d o w y c h łatwo daje „ludowych m o t y w ó w " . Parzenica cygar l u b na ramie owalnego rękojmią, o d podłoża że p r z e d m i o t y LUDOWE swej n a czoło zagadnień ludowości. Również m i e j s k a ność p o s z u k u j ą c a MOTYWY chęci k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j l u d o w y c h , te m o t y w y n i e j a k o a b s t r a k c y j n i e o d e r w a n e sztuki, wysuwają czy „dzia­ wyrzezana się u w i e ś ć n i e z d a r n i e n a pudełku lustra — jest d l a w i e l u oczu t e są d z i e ł a m i l u d o w y m i . N a lud­ czarowi do dostateczną takim powierz­ c h o w n y m o s ą d z i e s t y l o w y c h c e c h s z t u k i l u d o w e j żeruje w i ę k s z o ś ć t z w . bazarów s z t u k i l u d o w e j , sprzedających potworki n i e mające Tymczasem motywy nic wspólnego w kraju i za granicą a n i z ludowością rozmaite a n i ze n p . l i t e r a c k i e w pieśni l u d o w e j należą sztuką przeważnie do p r a s t a r y c h wątków, z n a n y c h dobrze i l i r y c e ogólnonarodowej, a „nieludowy i niepolski" motyw słonia stosował w swych przepięknych d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h s t a r y t k a c z z S o k ó ł k i B i a ł o s t o c k i e j i n i e raził on wcale. N i e w użytym m o t y w i e b o w i e m t k w i istota stylu ludowego. P r z y p o m n ę t u n a i w n y sąd p r o s t a c z k a , ż e istotną cechą s t y l u R e m b r a n d t a jest „ m o t y w " c z a r n e g o k a p e l u s z a z s z e r o k i m r o n d e m . A do sztuki l u d o w e j n a w e t g o w i e podzielają Na koniec inteligentni ludzie, nawet dziecinny pogląd tego jeszcze j e d n a uwaga. w odniesieniu plastycy i pedago­ prostaczka. Zespół cech formalnych, stylowych, c h a r a k t e r y z u j e z dostateczną p r e c y z j ą dzieła s z t u k i l u d o w e j i o g r a n i c z a j e j z a k r e s . O p r ó c z t y c h j e d n a k c e c h ściśle f o r m a l n y c h — s z t u k a l u d o w a posiada wartości inne, związane właśnie z nasz obyczajowe, nadawał- wprawdzie cyzować pewne niekiedy elementy cechy znaczenia wierzeniowe poszczególnym pozaformalne, specyficznie ludowe POZA­ SZTUKI podłożem k u l t u r a l n o - s p o ­ łecznym g r u p y d o której należeli j e j twórcy. M a m t u n a myśli cechy ELEMENTY FORMALNE LUDOWEJ formom ale zespół pewne i przesądy, j a k i e l u d swej i c h może sztuki. Są również to pre­ d a n e g o dzieła. R ó ż n e d o d a t k i o d 7 �uroku, innej krzyżyki — „niespodziane' , s y m b o l i c z n e wszystko to są cechy ludową, choć t r u d n o zaliczyć w y c h dzieła Podana ale je do elementów barwy takiej czy istotnie twórczość f o r m a l n y c h czy stylo­ sztuki. przezemnie sztukę użycie charakteryzujące definicja sztuki każdą tworzą artyści. ludowej Jeśli wychodzi nauka od w y t w o r u potrafi — SZTUKA LUDOWA A P O S T A W A TWÓR­ C Z A ARTYSTÓW LUDOWYCH jednoznacznie określić c e c h y s t y l o w e dzieł l u d o w y c h , precyzując w t e n sposób domenę s z t u k i l u d o w e j t o c h a r a k t e r i c h m u s i p o z w o l i ć także n a jaki artysta dzieła może być zarysowuje twórcą wyraźnie ludowym. postawę Charakter twórczą zdefiniowanie, bowiem stylowy a r t y s t y . Pisałem już n a w s t ę p i e , ż e n i e k a ż d y chłop, t w o r z ą c y j a k ą ś r z e c z p i ę k n ą — j e s t artystą l u d o w y m . M u s i posiadać charakterystyczną postawę twórczą: t y l k o n a odpowiedniej bazie psychologicznej rodzą się k w i a t y t w ó r c z o ś c i w e j . J e s t r z e c z ą jasną, ż e s p e c y f i c z n a wa psychiczna — jest w y t w o r e m ludo­ d l a d a n e j g r u p y społecznej posta­ określonych warunków społecznych ( w p r z e s t r z e n i i c z a s i e ) . Z m i a n y w u k s z t a ł t o w a n i u i c h muszą n i e u c h r o n ­ nie powodować zmiany w postawie psychicznej, a więc i twórczej c z ł o n k ó w t e j g r u p y społecznej. T o tłumaczy n a m p o w s t a n i e w Europie s z t u k i l u d o w e j w k o ń c o w e j fazie średniowiecza, g d y chłop w ó w c z e s n y m społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a c y j n i e pozostawać coraz bardziej w tyle za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą i mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla nich w a r u n k a c h ekonomicznych potrafiły wielką rozwinąć sztukę dworską i i społecznych mieszczańską — cząc j e s z y b k o w s k a r b n i c e s z t u k i ogólno-narodowej. T y m c z a s e m przywiązany do ziemi własną sztukę — związana i odcięty ludową. Postawa z pewną od żywszych ognisk kultury twórcza a r t y s t y l u d o w e g o o k r e ś l o n ą sytuacją łą­ chłop tworzy jest więc j e g o g r u p y . Zrozumiałą się też staje rzeczą u p a d e k s z t u k i l u d o w e j u schyłku X I X w i e k u u nas i jeszcze s z y b s z y w w i e k u b i e ż ą c y m . W r a z ze z m i a n ą p o s t a w y t w ó r c z e j artystów l u d o w y c h ginie i c h sztuka, a twórczość i c h dalsza wpływa do wielkiego jeziora sztuki wspólnej dla całego n a r o d u . DEFINITION DE L'ART POPULAIRE En cherchant les crite- riums propres a l'établissement de l a definition de l'art teur populaire, 1'au- examine points différents de v u e , puis émet la these s u i v a n t e : on арpelle art populaire dont l e s oeuvres l'art possé- dent l e s coractéristlques du s t y l e reconnu par la science comme quement 8 spéclfi- populaire. �ZAGADNIENIE D STYLU L U D O W E G O JÓZEF la badaczy sztuki nie ulega ka jest równowartościową ludowa GRABOWSKI dziś w ą t p l i w o ś c i z a r ó w n o to, ż e s z t u ­ częścią s z t u k i w o g ó l e , j a k też że odmienność j e j o d i n n y c h postaci artystycznej twórczości ludzkości l e ż y w j a k o ś c i s a m e g o dzieła, w ś r ó d c e c h , k t ó r e składają się n a p o j ę c i e s t y l u . M ó w i ą c i n n y m i słowy: jeżeli c h c e m y — z p u n k t u w i d z e n i a 0 sztuce — wiedzy odpowiedzieć n a p y t a n i e co to jest sztuka l u d o w a , m u s i m y w s k a z a ć j a k i e są z n a m i o n a stylu ludowego, jego cechy kostytutywne, granice, odmiany i walory. Z e n i e jest to s p r a w a p r o s t a i łatwa, w y n i k a chociażby z tego, że w i e l u autorów wartościowych dzieł o sztuce nia stylu ludowego ludowej nie rozwiązywało, nie t y l k o , że zagadnie­ w stawiało, ale go ogóle nie chociaż wiedziało o j e g o ważności, co widać z ciągłych w z m i a n e k o n i m . Przystępując d o o r g a n i z o w a n i a pującej tutu Badania postawienia Sztuki Ludowej, zagadnienia rozwiązywania planowej, długofalowej n i e sposób określenia tego problemu w n i e rozpocząć ludowego co najwyżej do postawienia i Insty­ zadania od wezwania do Artykuł niniejszy ma się d o plastyki. W y w o d y a t y m bardziej i wyczer­ Państwowego t a k i e j p r a c y , ograniczając dziedzinie sobie pretensji do ogarnięcia, gadnienia, stylu go wszystkich zainteresowanych. n a cełu z a i n a u g u r o w a n i e nia pracy n a d polską sztuką l u d o w ą , c o j e s t c e l e m rozpatrywa­ jego nie rozwiązania pewnych tez o ZNACZENIE POZNA­ NIA STYLU DLA BA­ DAN NAD SZTUKA LUDOWĄ roszczą całości wartości za­ „ro­ boczej". Wstępem do tego m u s i być n a istotę s t y l u l u d o w e g o . rozpatrzenie p r o b l e m t e n został n a j w c z e ś n i e j mieckiego historyka historycznie sztuki dorobek dotychczasowych poglądów Zacznę o d l i t e r a t u r y p o l s k i e j , choć w ł a ś c i w i e zapoczątkowany pośrednio przez Alojzego własny Riegla naszych 1). Chcę historyków nie­ bowiem sztuki, PRZEGLĄD P O G L Ą ­ D Ó W N A ISTOTĘ STYLU LUDOWEGO ująć artystów 1 e t n o g r a f ó w , k t ó r y nastęnie rzucę n a t ł o m y ś l i i n n y c h n a r o d ó w . Pierwszy raz, bodaj, pada t e r m i n „styl l u d o w y " w książce M o k ł o w s k i e g o : „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " , w y d a n e j Kazimierza w r. 1903. P o opisie t y p ó w c h a t w r o z m a i t y c h częściach P o l s k i pisze o n : „ w s z y s t k i e t e c h a t y jednak m i m o odmiennych mię, nakazuje które... polskiego" s z c z e g ó ł ó w . . . mają nam... przyjąć „próbę ustalenia najważniejszych ludowej" 3). T a k w i ę c sze oznaczenie jego w okresie godio 2). Książkę swą c h a r a k t e r y z u j e imienne stylu autor, między zna­ ludowego innymi, jako z n a m i o n b u d o w n i c t w a i zdobniczości i postawienie przypisać wspólne zasadnicze STYL LUDOWY W KSIĄ2CE M O ­ KŁOWSKIEGO t e r m i n u i pośrednie należy najogólniej­ u nas Mokłowskiemu, jeszcze porozbiorowym. N a s t ę p n e w z m i a n k i i c h a r a k t e r y s t y k i powstają Rzeczypospolitej. Pomijając już za c z a s ó w drobną u w a g ę L e o n a r d a drugiej Lepszego, zalicza­ jącą d o s t y l u l u d o w y c h obrazów n a s z k l e : „gałązki z o w o c a m i i kwia­ t a m i " 4), z a t r z y m a ć się n a m p r z y j d z i e ludowych, nad rozpatrzeniem stylowych drzeworytów wysuniętego przez kowskiego 5). J a k o pierwszą cechę s t y l u l u d o w e g o zespołu Jerzego podaje cech Kiesz- Kieszkowski t y p i z a c j ę p o s t a c i , t o jest n i e u w z g l ę d n i e n i e r ó ż n i c w t w a r z a c h między 9 �line­ KIESZKOWSKI ludz­ CHACH STYLU LU­ poszczególnymi świętymi. D r u g a : to b r a k p r o p o r c j i i p e r s p e k t y w y arnej. Przez brak proporcji rozumie o n różne k i c h , zaś n i e z n a j o m o ś c i ą p e r s p e k t y w y stawienia. Wspominając dekoracyjnych, cech stylowych czyźnie, o konturze, dalej nie wciąga ich jednak drzeworytu: dekoracyjność i „Typizacja zresztą w całej sztuce ludowej w y c h przez Kieszkowskiego postaci — barwach, jako następującego zatem, prymitywność ale n i e s t y l e p o k i " . Przyjrzawszy o do i efektach zestawienia techniki płasz­ składają l u d o w y c h . Jest to j e d n a k styl pewnego stopnia się s p o s o b o w i DOWEGO przed­ traktowanie w rysunku się n a o d r ę b n y , s w o i s t y s t y l d r z e w o r y t ó w jak wielkości tłumaczy płaszczyznowość O CE­ kultury, określenia c e c h stwierdzić należy, że w y d o b y t e — stylo­ one zosta­ ły głównie drogą negatywną — m i a n o w i c i e określeniem braków w sto­ sunku d o sposobów stycznej — i zwyczajów a w małej wprowadzonych w sztuce naturali- t y l k o ilości p r z e z o k r e ś l e n i e c e c h , k t ó r e a u t o r u w a ż a ł za p o z y t y w n e , j a k n p . d e k o r a t y w n o ś ć . W i d a ć z t e g o , ż e c i ą ż ą c y na Kieszkowskim światopogląd a r t y s t y c z n y kręgu k u l t u r o w e g o , w r y m się o b r a c a ł , n i e p o z w o l i ł m u z r o z u m i e ć w c a ł e j pełni ś w i a t a l u d o w e j . Odczuwał prywatnych z nich dzięki formalnej Albo go jednakże, j a k b y w y n i k a ł o niejako wynurzeń podniesionym prymitywności, też: chwytały „Jak na tutaj wielki średniowieczne temat z jego tych spokój, momentom pogoda miniatury radośnie za o k o , p o d o b n i e dodatkowych, drzeworytów: stylistycznym i lśniące i drzeworyty określenia istoty stylu ale przez w c z u w a n i e właściwej dziełom ludowego złota barw, j a k o próbę formalnych, się w jakość w a l e r ó w r z e c z y w i s t o ś c i artystycznej., ludowego. Wedle Kieszkowskiego s t y l l u d o w y , oprócz cech już w y s z c z e g ó l n i o n y c h , składają pogoda, i uśmiechanie wdzięk i naprawdę cech stylu nie na podstawie dzięki swoisty" ludowe... t e m ż y c i e m b a r w śmieją się d o n a s " . N o t u j ę te w y p o w i e d z i „Wieje i wdzięk od któ­ sztuki swoisty się życiem barw. więc na POZAFORMALNE KRYTERIA STYLU LUDOWEGO się: spokój, Można co- p r a w d a p o w i e d z i e ć , ż e t e c e c h y są o k r e ś l e n i a m i b a r d z o s u b i e k t y w n y m i , a c o w a ż n i e j s e a , s t o s o w a n y m i r ó w n i e ż i d o dzieł, n a l e ż ą c y c h d o i n n y c h stylów niż l u d o w y , d a się postawić więc też niczego takim nie mówiącymi, terminom ale podobny zarzut j a k ; płaszczyznowość, typizacja r z y d e k o r a t y w n o ś ć , k t ó r e d o t y c h c z a s — j a k z o b a c z y m y — są wyliczane przy podawaniu definicji stylu ludowego. c. d . n . PRZYPISY 1) A l o i s Riegl — V o l k s k u n s t , Hausfleiss unci Hausindustrie. 1834. 2) M o k l o w s k i K a z i m i e r z — Sztuka L u d o w a w Polsce. Lwów, 1903. str. 324. 3) loc. cif. str. 320. 4) L e p s z y L e o n a r d — Ludowe obrazy na szkle malowane. Kraków, 1921. 5) K i e s z k o w s k i Jerzy — Zwięzły katalog w y s t a w y d a w n y c h drzeworytów ludowych z e b r a n y c h i w y d a w a n y c h przez Z y g m u n t a Łazarskiego. W a r s z a w a . 1921. str. 14—18. LA Q U E S T I O N S T Y L E P O P U L A I R E Pour établir le caractěre cite les auteurs polonais du style populaire, 1'au- prenant en consideration teur dans cette partie de les caractéristiques de la son article passe e n re­ forme aussi vue celles qui les I'essence style. 10 DU ctpinions méme Tout sur de ce d'abord 11, bien en sonl que en dehors. (á suivre) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0334a36176569cf11a93e3e626769c44.pdf e0c144a69bf5e1e4d27bf1cd6b32623a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka ludowa bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4267 Title A name given to the resource Jantar w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kolki! ilb:, z ą b k u j ą c y c h nieim >\, ląi oraz narzędzia do usuwania „ s k a z u " aa oku. 11. 2. Sorduszka do naszyjników wykonane z bursztynu. Adam Chętnik JANTAR W SZTUCE KURPIOWSKIEJ Jantar (bursztyn) w y s t ę p u j e w Polsce na pobrzeżu B a ł t y k u , w dorzeczu N a r w i (zwłaszcza na Kurpiowszczyźnie), na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, w Borach Tucholskich, na Kujawach, a t a k ż e w P o z n a ń s k i e m (okolice jeziora Lubiejewskiego). W y s t a r c z a ł o go t u — i wystarcza — dla celów p r z e m y s ł u domowego czy fabrycznego. Jantar w y s t ę p u j e t a k ż e sporadycznie w innych regionach Polski — na G ó r n y m i D o l n y m Śląsku, w okolicach K r a k o w a , na środ­ k o w y m Mazowszu. Jantar p o w s t a ł z zakrzepłej i stwardniałej żywicy sosny. Dawniej u w a ż a n y za minerał, dziś zaliczany jest do liptob i o l i t h ó w . Przedstawia ciało bezpostaciowe (dotąd nio znaleziono w n i m kryształów). Poszukiwaniem czy też kopaniem i poławianiem su­ rowca zajmowali się Kurpiowie-specjaliści „ b u r s z t y n i a r z e " , czy j a k piszą i n n i , „ j a n t a r n i k i " . Po gatunkach ziemi, j a k „ s u r " , „ m o d r a ziemia", „siwica", „ c z a r n y szlam" i t p . roz­ poznawano miejsca, gdzie warto było zapuścić „ p r ó b n y d r ą g " , k o p a ć rydlem lub p o p r a w i a ć „pogłębiaczein". R ó ż n o motyczki, łyżki na d r ą ż k a c h i t p . uzupełniały narzędziarstwo. P r z e m y s ł e m t y m zajmowali się mężczyźni, ale była w Nowogrodzie i kobieta , k t ó r a u m i a ł a odnaleźć „ g n i a z d a " bursztynowo i w y d o s t a w a ł a różne bryłki, łącznie z piachem lub żwirem bursztynowym — dla badaczy, n a u k o w c ó w i innych a m a t o r ó w . Odmiany bursztynu kopanego w ziemi nazywano gruntowym, dla odróżnienia od wodnego, błot­ nego, torfowego i i n . Co do gatunku, to na całych K u r p i a c h 1 2 3 najwięcej poszukiwany i lubiany b y ł bursztyn miodowy, czerwonawy, potem żółto- czy jasno-miodowy oraz k a p u ś c i a k (jasno zielonkawy). Zdobywanie surowca na Kurpiach — „kopalnie", narzędzia, „bursztyniarze" Znalezienie bursztynu b y ł o s p r a w ą stosunkowo p r o s t ą . Małe dzieci s z u k a ł y go na wydmach, starsze w strumieniach i rzeczkach, a dorośli w b ł o t n i s t y c h jeziorach. Rybacy wyciągali go z zielskiem w o d n y m . W y k o p y w a n o go także z ziemi lub zbierano okazyjnie przy kopaniu rowów, stu­ dzien, a nawet wyorywano w polu. B y l i i tacy, co nawet na wiele lat zarzucali roboty rolne, gdyż znaleźli na swych p a ś n i k a c h czy ł ą k a c h drogocenne b r y ł y tego tutejszego złota. W muzeum w Ł o m ż y z n a j d u j ą się p i ę k n e b r y ł y spod Nowogrodu i Ostrołęki, wyciągnięte z rzeki przy łowieniu r y b . Jedna w a ż y 65 deka, inna jest mniejsza, bo rybacy potłukli b r y ł ę na części do podziału — przy t y m wszyscy ponieśli straty. Na wiosennych rozlewach często dzieci o d n a j d u j ą nawet p o k a ź n e b r y ł k i i b r y ł y . W „ g ó r k a c h " n a d n a r w i a ń s k i c h kopano „ g n i a z d a " ze z w i e t r z a ł y m bursz­ t y n e m lub sypkim gruboziarnistym piachem bursztynowym. W p ł o n ą c y c h torfowiskach ogień dostawszy się do dna — w y p a l a ł równocześnie bursztyn, a zapach k a d z i d ł a roz­ chodził się z dymem na wiele k i l o m e t r ó w w kierunku wia­ t r ó w . Trzeba wiedzieć, że jantar znajduje się w torfach 191 �I I . 3. W i d ł y do wykrywania bursztynu ukrytego p ł y t k o pod ziomią. I I . 4. D r ą g z ostrzom do poszukiwania bursztynu i pobie­ rania próbok ziemi na gruncie p o d m o k ł y m . przeważnie na samym dnie, nie w masie torfowej. Z dna też m o ż n a go wybierać. Bursztyn kopano przeważnie w dolinach, na mokrad­ łach, ale t a k ż e i na p a g ó r k a c h — np. w M ą t w i c y na terenie cegielni, w Dylewie, Lipnikach i innych miejscowościach. Obróbka jantaru na Kurpiach D a w n i mieszkańcy ginącej od niedawna Puszczy K u r ­ piowskiej umieli nie t y l k o szukać i k o p a ć „ k a d z i d ł a " ' , ale również zamieniać je na inne potrzebne rzeczy, narzędzia, b r o ń i t p . Znajdowano przypadkowo w y r o b y z różnych odmian jantaru, j a k wisiorki różnej wielkości, naszyjniki, korale, różańce, przedmioty k u l t u , zabawki dla dzieci, o b r ą c z k i , pierścionki i t p . W y r o b y to od setek lat b ł ą k a ł y się po ludziach w c h a ł u p a c h , na targach, w wotach kościelnych, upominkach dla osób cenionych przez społeczeństwo. Po­ wyższe p r z y k ł a d y d o w o d z ą , że na Kurpiach nie t y l k o znano od dawna bursztyn, ale po części obrabiano go i handlo­ 1 192 wano n i m . Zatrzymywano część na własne potrzeby (wisior­ k i , korale), resztę zamieniano na narzędzia z metalu. K l ę s k i wojen i r ó ż n y c h p o w s t a ń , w a l k i o niepodległość, w a l k i z najazdami, ciągłe pożogi wiosek, w y p ę d z a n i e lud­ ności ze swych osiedli, choroby i „ g ł o d n e " lata puszczańskie sprawiły, że co jakiś czas, co 100—200 czy więcej lat, wszystko się tam waliło, p r z e m y s ł zamierał, a zdolni nie­ zwykle ludzie albo ginęli na miejscu, albo b y w a l i na tułacz­ kach, albo dziesiątkowały ich prześladowania, choroby i wszelkie „ b i e d y z n ę d z ą " . Bursztyniarstwo czy jantarnictwo nieraz się rozwijało, a potem na dziesiątki i setki lat zamierało, j a k b y go nigdy nie b y ł o . To, co działo się w życiu gospodarczym — działo się i z r ó ż n y m p r z e m y s ł e m leśnym, również i jantarniczym, k t ó r y u p a d a ł i dźwigał się co najmniej 3—4 krotnie w ciągu X I X wieku, aż do I W o j n y Ś w i a t o w e j . Ze 130 kopalń (olbrzymich nieraz dołów) nie zostało prawie nic, kopalnie „ N a Szwedzie", „ Ż y t o c h a " , „ P o d Siarczą Ł ą k ą " , „ P o d Karaska", „ N a W o l k o w y c h " , „ P o d B r a n d y s i a m i " i t d . i t d . , to już t y l k o resztki nazw po t y c h dawnych „ k o p a l n i a c h " . �Z w a r s z t a t ó w i poszczególnych „ m a j s t r o w n i " , k t ó r y c h za mojej jeszcze pamięci było 20—30, w czasie między­ wojennym k i l k a , d z i ś dogorywa ostatni. W n i m zdolny, w a r t o ś c i o w y i z a m i ł o w a n y W . D e p t u ł a pod Czarnią, ob­ rabia i toczy zimą na z w y k ł y m k o ł o w r o t k u do przę­ dzenia. Było przed n i m wielu innych. W samoj Ostrołęce k i l k u , w Z a r ę b a c h Kościelnych, Surowom, Kadzidle, Wolkowych, M y s z y ń c u , Lipnikach, Jazgarce, Ł o m ż y , Nowogrodzie, Kolnie, Makowie i w innych miejscowoś­ ciach. P o t r a f i ą jeszcze n i e k t ó r z y o b r a b i a ć w Kadzidle, Jazgarce, Czarni, Lipnikach — ale to są już „ o s t a t n i Mo­ hikanie" — umiejętność ta zamiera. Nie wiemy na ile lat, czy może wieków ? 5 Pierwszym mistrzom od o b r ó b k i jantaru b y ł piach na w y d m a c h — ostry, sypki, ciągle poruszany przez w i a t r y , szorował przez setki lat powierzchnię p ł y t e k i t w o r z y ł już o b r ó b k ę w pierwszej fazie. B y ł a to jednak o b r ó b k a zbyt powolna. Jantar szlifował się również, leżąc przez dziesiątki i setki lat w strugach, rzeczkach i bystrych d o p ł y w a c h N a r w i (Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc, Węgierka), omywany w o d ą — s a m ą lub z m u ł e m rzecznym, k t ó r y w p o c z ą t k a c h obróbki służył „ j a n t a r n i k o m " do bardziej precyzyjnych szlifów. Niejednokrotnie podpatrywana przez autora po wsiach o b r ó b k a ręczna potrzcbiijo n a s t ę p u j ą c y c h p r z y b o r ó w i n a r z ę d z i : kamieni gładszych piaskowców lub cegły r ó w n o wypalonej, m a r m u r k ó w , szkła tłuczonego lub ostrych narzędzi stalowych, m u ł u rzecznego, popiołu odsianego z miękkiego drewna, wreszcie kredy, szczoteczki lub sukna i czystej wody. W neolicie (okres kamienia gładzonego) bursztyn już szlifowano ręcznie, to znaczy bez pomocy siły nożnej czy innej zmechanizowanej. Niemniej długo jeszcze u ż y w a n o narzędzi krzemiennych — skrobaczy, gładzików, ś w i d e r k ó w . Te ostatnie p o c z ą t k o w o służyły nie tyle do borowania, ile do pogłębiania i powiększania o t w o r ó w j u ż gotowych. O t w o r k i te — całkowite lub zaczęte w r ó ż n y c h b r y ł k a c h bursztynu — p o c h o d z ą z odległych czasów, kiedy żywica 6 ówczesnoj sosny s p a d a ł a w upalne dni w i ę k s z y m i lub mniej­ szymi soplami, w różnych ilościach, mniej lub więcej s t ę ­ żała na powietrzu, a s p a d a j ą c niekiedy ze znacznej wyso­ kości zaczepiała lub n a d z i e w a ł a się na z ł a m a n e sęczki, gałązki. W nocy soplo tężały, z czasem s p a d a ł y razem z u ł a m k i e m gałęzi na ziemię, w błoto czy do wody — i t a k został z czasem w bryłce j a n t a r u po spróchnięciu drewna o t w ó r na wylot zaczęty lub wypchany sęczkiem, nie do­ kończony, zwany dziś „ n a d z i a k i e m " (od nadziania się, j a k wyżej wyjaśniono). Niekiedy sople s p a d a ł y na z ł a m a n e trzciny, łodygi roślin b ł o t n y c h i wtedy m a m y nadziaki innego r o d z a j u — ( n i e k i e d y z roślinami, szyszkami i zwie­ r z ą t k a m i w e w n ą t r z ) — zowią je niesłusznie „ w r o s t k a m i " , a na K u r p i a c h wprost „ w ś c i b k a m i " czy „ ś c i b k a m i " od „wścibić s i ę " (wleźć w obce miejsce). Te wścibki na K u r p i a c h s p o t y k a j ą i przy obróbce „ k o r a l a " z t a k i m owadem ( m u c h ą , komarem, m r ó w k ą ) są p o ż ą d a n e w sznurze p a c i o r k ó w i no­ szone w koralach, jako pewnego rodzaju amulet. W dawnych koralach w k a ż d y m sznurze m o ż n a było zobaczyć ogładzony, zawsze przezroczysty, paciorek z widocznym owadom (wścibkiem) . 7 Nadziaki po ich wykorzystaniu przez j a n t a r n i k ó w — dźwignęły bursztyniarstwo na nogi, a kiedy zaczęto w nich powiększać, p r o s t o w a ć czy pogłębiać nie zawsze k s z t a ł t n e otworki (na razie przy pomocy narzędzi krzemiennych ), jantarnictwo zaczęło rozwijać się na dobre. O t w o r k i na pół c h o ć b y gotowe p r z y d a ł y się nie t y l k o do w y r o b u wisiorów, medalionów, serduszek, kółek „ o b w a r z a n k ó w " zawiesza­ nych dzieciom na szyję przy z ą b k o w a n i u , ale również do wyrobu obrączek i pierścieni, gdzie otworki w nadziakach b y ł y powiększane i poszerzane przed o s t a t e c z n ą o b r ó b k ą . Pierwotni bursztyniarzo wiedzieli o t y m dawno, t a k w tej Puszczy, czy w innych dalszych stronach Polski, gdzie w y s t ę p o w a ł jantar. W i d z i m y to z wykopalisk Starego G d a ń s k a ' , gdzie wykopane warstwy kulturowe sprzed t y s i ą c a lat (pod kierunkiem prof. К . J a ż d ż e w s k i e g o z Łodzi) w y k a z a ł y również bogactwo jantarowe •— w postaci su­ rowca, w y r o b ó w całych, uszkodzonych czy p o ł a m a n y c h . 9 I I . 5. Bryla bursztynu, cli- 16 oni wydobyta z N a r w i pod Grabowem. 193 �Wiele z nich ma ślady n a d z i a k ó w przy dalszej obróbce, a co ciekawe, że wiele z t y c h w y r o b ó w j a k wisiory, korale czy obrączki jest zbliżonych do analogicznych w y r o b ó w z K u r p i ó w . S k ą d takio p o d o b i e ń s t w o ? W y r o b y kurpiowskie z jantaru słynęły nie t y l k o w k r a j u , znano je za granicami, a w r. J 878 na Wystawie Powszedniej w P a r y ż u b y ł y rozchwytywane przez zwiedzających. Ekspansja bursztyniarska K u r p i ó w b y ł a dość szeroka. Emigranci kurpiowscy do USA wozili ze sobą i wyroby jantarowe, k t ó r e cieszyły się wielkim popytem, sprowa­ dzono je z Polski „od bólu g ł o w y " . Jedna z rodaczek dala sobio zrobić na głowę p i ę k n ą kolię z całego złocistego sznura jantarów. Po skasowaniu monopolu p a ń s t w o w e g o nad ,.bemsteinom" w sąsiednich Prusach (1867) Kurpiowie chodzili k o p a ć bursztyn na gruntach swoich krewnych i znajomych. W czasie 11 Wojny Świntowpj tutejsza ludność, k t ó r a znalazła się przypadkowo za Dnieprem, o d k r y ł a tam ziemię b u r s z t y n o d a j n ą w pobliżu Kijowa i po k i l k u latach t u ł a c z k i przywiozła ze sobą b r y ł k i tamtejszego j a n t a r u . K i e d y N i e m c ó w - b u r s z t y n i a r z y z Sarnbii zabrano w cza­ sie wojny do wojska, na ich miejsce wysłano t a m na przy­ musowe roboty tych z ludności kurpiowskiej, k t ó r z y znali się na bursztyniarstwie. N i e k t ó r z y b y l i t a m do końca wojny. Do o b r ó b k i jantaru Kurpiowie posługiwali się obra­ b i a r k ą sznurową, o b r o t o w ą zo smykiem, t o k a r k ą ręczną z k o r b k ą , t o k a r k ą z dyszlem (pionowym i p o z i o m y m ) " , z kołom r o z p ę d o w y m i p e d a ł e m i — po głuchych wioskach — k o ł o w r o t k i e m do przędzenia, przygotowanym odpowiednio do o b r ó b k i . N a p r z y r z ą d a c h t y c h od stu kilkudziesięciu lat I I . 6. Fajka inkrustowana bursztynem mlecznym i miodo­ w y m , okuta m o s i ą d z e m . W y k . po 1945 г. I I . 7. Korale z bursztynu. в bursztyniarze kurpiowscy toczyli i szlifowali pierścionki, cygarniczki, korale, naparstki, guziki, k u b k i , kieliszki i t p . Toczono najczęściej przy pomocy ł a m a n e g o w ostre k a n t y szkła okiennego lub od potłuczonych lamp naftowych. Zdolniejsi wydrapywali przy pomocy tegoż szkła fajki, tabakierki, k a ł a m a r z e , figurki, pasje, płaskorzeźby, łań­ cuszki, s z k a t u ł k i i t p . Wyroby specjalne — Upominki — Żyrandole — „Pająki" — „Korale — Różańce N a K u r p i a c h zdolni „ b u r s z t y n i a r z e " nie t y l k o obrabiali zwykłe „ k o r a l e " i serca, ale również wyroby artystyczne. „ P a j ą k i " z nadzianych na sznurki obrabianych barwnych j a n t a r ó w s p o t y k a ł o się po wsiach, w okolicach, gdzie on występował i b y l i do tego zdolni mistrze. Podobny, większych rozmiarów „ p a j ą k " widzimy u sufitu w sali bursztyniarskiej Muzeum Regionalnego w Ł o m ż y . W y k o n a ł go W . D e p t u ł a z Surowego, pow. Ostrołęka. W kościele w Czarni wielka figura Madonny m i a ł a na szyi z a k r ę c o n y parokrotnie wielki sznur b u r s z t y n ó w , przeważnie barwy „ m i o d o w e j " . Często przy obrazach czczonych specjalnie przez ludność t u t e j s z ą zawieszano korale jako wota. W i d z i m y je i w Częstochowie. W kościele w M a ł y m P ł o c k u , pow . Ł o m ż a b y ł y przed I W o j n ą Ś w i a t o w ą dwa ż y r a n d o l e , duże i pięknie wykonane z zebranych w okolicy b u r s z t y n ó w , najwięcej z pięknie szlifowanych „ m i o d o w y c h " korali niewiast kurpiowskich. Te jedne z nielicznych, a możo jedyne tego rodzaju ż y r a n ­ dole p r z e p a d ł y w czasie zbombardowania tegoż kościoła w czasio pierwszej wojny. Po wojnie, gdy budowano n o w y kościół, miejscowy proboszcz ks. Ciborowski chciał ze zbieranego bursztynu zrobić upiększenie w ołtarzu, np. 7 194 �9 П. 8. R ó ż a n i e c z bursztynu kopalnego. I I . 9. Naszyjnik z sorduszkiom z bursztynu. X I X w. cymborium, ale dzieła nie dokończył i sam zginął w obozie hitlerowskim. U p o m i n k i jantarowe z „kurpieckiego z ł o t a " , do tego wykonane przez miejscowych a r t y s t ó w ludowych, b y ł y zawsze p o ż ą d a n e i mile widziane. T o t e ż różne k o m i t e t y k o r z y s t a ł y z takich okazji niejednokrotnie. Na p r z y k ł a d w czasie jubileuszu 50-lecia pracy J . I . Kraszewskiego delegacja kurpiowska p r z e d o s t a ł a się przez zieloną granicę i złożyła J u b i l a t o w i dary, m i ę d z y k t ó r y m i b y ł k a ł a m a r z jantarowy miejscowego wyrobu. Podobny k a ł a m a r z ofia­ rowano H e n r y k o w i Sienkiewiczowi, k t ó r y p r z y b y ł do Ł o m ż y z odczytem o Śląsku. D l a duchownych wyrabiano t u specjalne różańce bursz­ tynowe. Co prawda ani Ostrołęka, ani Myszyniec nie do­ czekały się ulicy „ P a t e r - N o s t e r s t r a s s e " , j a k G d a ń s k czy inne większe miasta, ale wyrabiano t u różańce dla przyby­ w a j ą c y c h na wizytację b i s k u p ó w ; jantarowe różańce kupowali c h ę t n i e zakonnicy, nie t y l k o miejscowi, lecz t a k ż e zagraniczni, np. z Holandii. W Ł o m ż y , j a k donoszą dawni pisarze, b y ł y do s p r z e d a ż y jantarowe łańcuszki, w całości wykonane z jednej b r y ł k i m a t e r i a ł u przez tutejszych mistrzów. Dziewczęta z parafii Czarnia k / M y s z y ń c a , pow. Ostro­ łęka, jeszcze po I I Wojnie Światowej do noszenia feret­ r o n ó w na procesji m u s i a ł y b y ć wystrojone w sznury „ k o r a l i " bursztynowych. A b y zarobić na t a k i sznur, trzeba było pra­ cować przez całe lato przy sadzonkach w leśnictwie. Wiele dziewcząt z „ b u r s z t y n a m i " na szyi s p o t k a ć m o ż n a było w M y s z y ń c u na targach czy w kościele. Nie­ k t ó r e sznury „ p o babkach" m i a ł y j u ż po sto kilkadziesiąt lat i wiele z nich zdobi nasze wystawy w muzeach (Łomża, Warszawa). Sznur b u r s z t y n ó w na szyję k o s z t o w a ł jeszcze niedawno około 1600 zł. Ostatnie wojny i bursztyn — Ostatnia spółka bursztyniarska w Nowogrodzie — Podatki i kary w bursztynach — Waluta bursztynowa na Kurpiach Hitlerowcy zapędzali l u d n o ś ć do kopania „ b e r n s t e i n u " , ale K u r p i e opierali się temu mocno. Pobierano p o d a t k i i różnego rodzaju kary w jantarze, a K u r p i a n k o m zabierano lub wprost zdzierano p i ę k n e korale z szyi. Ilość miejscowego „złota" malała. Przed Pierwszą W o j n ą Ś w i a t o w ą obliczano, że na Kurpiowszczyźnie znajduje się ok. 100 tysięcy s z n u r ó w korali. K u r p i a n k i nosiły do 3 s z n u r ó w k a ż d a . Teraz, kiedy to piszę, są całe wioski puszczańskie bez tej rodzimej ozdoby. K i e d y zaraz po Pierwszej Wojnie Światowej przyszła p a m i ę t n a dewaluacja, Kurpiowie ustanowili swoją w ł a s n ą w a l u t ę b u r s z t y n o w ą . K a ż d y , k t o chciał n a b y ć zapałki, świece, cukier, naftę — nosił w kieszeni odpowiednie b r y ł k i j a n t a r u . T r w a ł o to do ustalenia się waluty. W kościołach na t a c ę kładziono wtedy (jak i dawniej) b r y ł k i bursztynu różnej wielkości. W a l u t a taka nie t r w a ł a długo i nie wszędzie — ale zrobiła swoje. Po drugiej wojnie p o w s t a ł a S p ó ł k a Bursztyniarska w Nowogrodzie, z oddziałami w Kadzidle i M y s z y ń c u . Z a p o c z ą t k o w a n o ręczną o b r ó b k ę i „ o d ś w i e ż a n i e " starych korali. Ta S p ó ł k a t r w a ł a około roku. Po drugiej wojnie zaproponowano autorowi niniejszego a r t y k u ł u zorganizowanie k u r s ó w bursztyniarskich w Ł o m ż y czy Ostrołęce. Postanowiono zorganizować najpierw w y ­ stawy bursztynowe, z a p o z n a ć z n i m i miejscowe społeczeń­ stwo i „ b u r s z t y n i a r z y " , a potem zacząć p r a c ę . Propono­ wane kursy m i a ł y t r w a ć k i l k a tygodni, uczniów do dwu­ dziestu ze stypendiami p a ń s t w o w y m i i s a m o c h ó d większy na rozjazdy terenowo-praktyczne. Wystaw u r z ą d z o n o 195 �k i l k a : w Nowogrodzie, w Ł o m ż y (przy muzeum), w War­ szawie w Muzeum Ziemi, w G d a ń s k u , Sopocie i Gdyni. N a w i ą z a n o k o n t a k t y z Cepelią, k t ó r a o d d a ł a wielkie usługi przemysłowi ludowemu. W y s t a w y „ J a n t a r w Polsce", „ J a n t a r w Ł o m ż y " zrobiły swoje, ale p r z e m y s ł czy sztuka bursztyniarska nie r u s z y ł y z miejsca. A n i nad N a r w i ą , ani na Pojezierzu, ani na naszym Pomorzu. B r a k surowca, niepewność inwesto­ wania w „ k o p a l n i e " s t a n ę ł y na przeszkodzie. Poczekamy jeszcze, a n u ż gdzie o d n a j d ą się gniazda i całe „ w ą d o ł y " tego naszego „ z ł o t a " . Z n a j d ą się wtedy dawni j a n t a m i c y . Przemysł bursztyniarski przemysłem ludowym Dotychczasowy p r z e m y s ł bursztyniarski wyszedł z ludu i przez wieś i lud b y ł prowadzony i rozwijany aż do ostatnich czasów. W i d z i m y to zresztą z wykopalisk w Starym G d a ń s k u , gdzie wszystkie wykopane sprzed wielu setek i t y s i ą c a lat przedmioty z j a n t a r u w s k a z u j ą , że ruszył ten p r z e m y s ł i dźwignął na odpowiednią w y ż y n ę l u d prosty — pomorscy rybacy, k t ó r z y w kierunku jantarnictwa nabrali odpo­ wiedniej wprawy, rozwinęli swe zdolności i w y t w o r z y l i sobie poza rybactwem — nowe źródło pracy i życia w ogóle. Na K u r p i a c h p r z e m y s ł ten dźwigał się i u p a d a ł . Nie b y ł o t u ani Barankiewiczów, j a k w Słupsku, ani T r z e ś n i a k ó w , j a k w G d a ń s k u , ani Kadela j a k w Gdyni. P r z e m y s ł ludowy, j a k powyższy, m o ż e rozwijać się wtedy, gdy ma w a r u n k i po t e m u : surowiec, swobodę eksploatacji i swobodę w p o m y s ł a c h t w ó r c z y c h . Wiedział o t y m i król Kazimierz Jagiellończyk, k t ó r y w r o k u 1467 zniósł k r z y ż a c k i monopol j a n t a m i c z y na Pomorzu Za­ chodnim. Dlatego w p r z e m y ś l e c h a ł u p n i c z y m w Słupsku m a m y i w y r o b y ludowe; nie ma ich natomiast na Poje­ zierzu Mazurskim, gdzie u p a ń s t w o w i e n i e bursztynu znie­ siono dopiero w r. 1867. N a K u r p i a c h nie było żadnego u p a ń s t w o w i e n i a — s t ą d rozwój sztuki jantarniczej nie miał przeszkód. 11 196 Bursztyn miał zastosowanie w medycynie ludowej. Leczono n i m choroby w e w n ę t r z n o - p ł u c n e , uporczywe bóle głowy, zaprószenia oczu, u ż y w a n o jako tabaczka od kataru. Większe b r y ł y bursztynu dodawano nieraz do posagu c ó r k o m ; nabywana ziemia „z bursztynem" oznaczała, że jest dobra — warta kupna. A dajcież jej na b u r ś t y n y coby m i a ł a stery syny — śpiewają pannom m ł o d y m na oczepinach. Jedzenie (kasza, kartofle) „ z bursztynem" — znaczy, że jest dobrze okraszone, ze skwarkami. Jak k t o z bursztyniarzy z m a r ł , m ó w i ą o riim, że „poszedł bursztyn k o p a ć " . Z tej ostatniej p r z y g a d y w k i widać, że K u r p i e nie t r a c ą jeszcze nadziei na przyszłość — że bursztyn jeszcze w ziemi jest. Oby t a k b y ł o istotnie... Gadka o burśtynie 12 Skiela wzion sie b u r ś t y n ? K i e n i Pon B ó g na grześnych ludzi n a p u ś c i u ł potop, to — j a k ziedomo ze starech ksiegów — straśliwy desc loł bez śterdzieści d n i ó w i noców nieprzerwanie, a ludzie gineni jak nandzne roboki. P ł a k o l i tyz rzywnie z niescańścia, a łzy jech — jek n a p e c n i o ł y groch grube, k a p o ł y w to wode potopowo. I zrobziło sie takoj: — ze łzów ludzi niezinnych, m a ł e c h dzieci i jensych n i e b o r o k ó w ulezoł sie b u r ś t y n j a k łza cysty i przejzysty — na pasije, na leki, na korole dla dziwcoków i na inse psiankne i przyjemne rzecy. — ze łzów grześników p o k u t u j ą c y c h i żałujących za gziechy powstoł b u r ś t y n przyciemnioły, zamglony, zachmuzony jekby, dobry na kadzidło, do fajków, na tabakiery abo r ą c k i do kijów. — a ze łzów ludzi złech, bluźnierców, opojów i insych ucotał się b u r ś t y n brudny, nie do u ż y t k u — na farbę, smołę i inse stuki podlejse. �I I . 10. Medalion z wizerunkiem Chrystusa, bursztyn, kopalny 3,8 X 3,7 cm. 11. 11. Medalion z wizemnkiom Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , bursztyn, wys. 3,5 cm. W y k . ok. 1880 r. 11. 12. Medalion z symbolami W i a r y , Nadziei, Miłości, bur­ sztyn kopalny, 8 , 7 x 4 cm. U . 13. K r z y ż na p ł y t c e przezroczystego bursztynu „ w o d n e g o " pow. Ostrołęka. I I . 14. K a ł a m a r z z w i e w i ó r k a m i wykonany z bursztynu przez Franciszka D e p t u ł ę . Surowe, pow. Ostrołęka ( 14 197 �I B u r ś t y n ocysca sie w ogniu cy na z a z ą c y c h węglach i z tego, co dobre b y ł o w ludzioch, wydaje d y m psijemny dla nosa i oców, a ze złek r e ś t e k zostoje na dnie troche smradliwych węgłów i carnech sadzy. A z borów, co narosły w tech niejscych po potopsio rozloła sio zizica, d a j ą c a z siebzie różno r o z m a i t o ś ć b u r ś t y nowo nad morzem i w siwej zieni i w duzech gniazdach po borach. 1 bez to b u r ś t y n nazywaj o do dziś s t a ż y bursty niaze zizieo od potopu swata a drzewa roniące w letnio ciepło zizice są to sosny w y p ł a k a n e , bo w y p ł a k u j ą z siebzie lepką m a s ę , zizicę, z chtórnoj bandzie k i e d y ś znowuj b u r ś t y n . A bandzie to zo siła r o k ó w — zo sto, t y s i ą c , a m o ż e nawet za duzo ziancej. PRZYPISY 1 H . Potoniec, 1908; S. Czarnocki, 1947 i i n n i . Patrz art. W ę g l o r z a , „ W s z e c h ś w i a t " , 1892. Starsza niewiasta, żona dozorcy muzeum, Eleonora K a m i ń s k a , z m a r ł a w latach pięćdziesiątych. Ludowa nazwa bursztynu na K u r p i a c h — j e d n y m z ważniejszych p r z e z n a c z e ń bursztynu było palenie go w kościołach. Prawdopodobnio npzwa wsi K a d z i d ł o w y ­ wodzi się od tego. A r t y k u ł pisany w r o k u 1962 (przyp. rod.) * M . Mucha, Ś w i a t o w i d , 1911, I X , s. 109—116. A n i „ n a d z i a k ó w " , ani „ w ś c i b k ó w " (jako wyrazów) nie s p o t k a ł e m d o t ą d w naszej literaturze jantarniczoj. O nadziakach słyszałem u bursztyniarzy w Przasnyski em, a o wścibkach w stronach myszynieckich j u ż od r. 1910. Z l i t e r a t u r y obcej w y r a z ó w t y c h nie znam. Wspomina o t y m archeolog czeski M . Muc'.i", j w . A u t o r niniejszego zwiodzał te i inne wykop l i s k ' , od G d a ń s k a poprzez K o ł o b r z e g i Słupsk do W o l i n a w ] . . tach 1960—1902. Wykopano t a m przedmioty, j<vk kor,Jo. o b r ą c z k i , wisiorki i t p . I t u i t a m b y ł y jodno i te same spo­ soby o b r ó b k i . i° P i ę k n ą d a w n ą t o k a r k ę „z dyszlom" p o z i o m y m o g l ą d a ć m o ż o m y w Muzoum Etnograficznym w Ł o m ż y . Rzadki to i ciekawy okaz. 4 Podaje E m i l i a Sukertowa w „ Z i e m i " , 1950, nr 7—8. »* Z m a t e r i a ł ó w Adama C h ę t n i k a p o d ł u g gadek A . Żebrowskich z Przasnyskiego. A . Chmielów, D e p t u ł ó w , Grochockich, Siwików i innych bursztyniarzy z Ostrołęc­ kiego i Kolneriskiego. 2 3 4 3 7 8 9 11.15. Kierec z bursztynu, rekonstrukcja. Fot. T. Hermaiiczyk, A. Johann— U. 1, 2, 7, 8, 9; J . Langda — ii. 10, 12; J . Świderski — U. 3-6, 11, 13-16. Obiekty ze zbiorów Muzeum w Łomży � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/764f5c4e1c9bd522238febd673328767.pdf faab990230c4b7e30b20177b1a27f25b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4155 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource koronczarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3875 Title A name given to the resource Koronki siatkowe w Kańczudze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Czepkarka Kańczuga, pow. Olga przy pracy. Przeworsk. Malkiewicz K O R O N K S I A T K O W E Prastara technika siatkowa stoi niejako na pogra­ niczu między plecionkarstwem a tkactwem. Zaszere­ gowanie wyrobów siatkowych do którejś z tych grup sprawia trudność, igdyż z jednej strony założona na ramie pionowego warsztatu tkackiego osnowa, po­ wstawanie d w u ziewów podczas przeplatania z w r a ­ całyby technikę siatkową w k i e r u n k u p r y m i t y w n e g o tkactwa, z drugiej zaś b r a k wątku, tworzenie się siatki dzięki przeplataniu n i t e k osnowy palcami każe te właśnie w y r o b y zaliczyć do grupy plecionek. Plecenie siatkowe znane było już w starożytności. Najstarsze w y r o b y tego rodzaju pochodzą z w y k o ­ palisk egipskich, z Czasów około 2000 l a t przed naszą erą , ponadto, j a k w y n i k a z pracy E. Markovej, znane były również w starożytnej Grecji -. W y r o b y siatkowe z epoki brązu wykopano w D a n i i i znaj­ dują się one w zbiorach tamtejszych muzeów . Nie­ zwykle ciekawego materiału historycznego dostar­ czają średniowieczne m a l a t u r y spotykane na terenie Czechosłowacji, przedstawiające Madonnę z krosien­ kami do wyrobów siatkowych Na podstawie dostępnej m i l i t e r a t u r y etnograficz­ nej zdołałam stwierdzić, że technika siatkowa od czasów starożytnych aż do współczesnych znana jest na bardzo szerokim obszarze. Profesor Moszyński podaje , że poza Słowiańszczyzną spotkać ją można 1 3 5 W K A Ń C Z U D Z E na Kaukazie, w R u m u n i i , w Hiszpanii i prawdopo­ dobnie w Szwecji. Północny zasięg jej potwierdza praca H e l m i K u r r i k traktująca o splotach, techni­ kach tkackich i plecionkarstwie w Estonii; autor opisuje technikę siatkową, bardzo prostą, nie odbie­ gającą od stosowanej w Polsce techniki plecenia pasów. Ponadto E. Markova powołuje się na szereg prac, które dotyczą Siedmiogrodu, Węgier i H o ­ landii . Na terenie Słowiańszczyzny plecionka siatkowa znana jest niemal że powszechnie. Najgruntowniej opracowano ją w Czechosłowacji, gdzie występowała przede wszystkim na obszarze Słowacji, uprawiana przez wiejskie kobiety jeszcze w okresie międzywo­ jennym. Do Czech natomiast, według N . A. Smolkovej, została przeniesiona ze Słowacji . Z w y r o b a m i siatkowymi spotykamy się w Jugosławii, zwłaszcza w Chorwacji i Serbii, a także ma Rusi Zakarpackiej '. Poza t y m czepki siatkowe występowały nad górnym Dniestrem, na P o d o l u i Wołyniu (pow. Luboml), skąd pochodzi zbiór czepków znajdujący się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e . Profesor M o ­ szyński wspomina też, że technika siatkowa roz­ powszechniona była na Polesiu i Białorusi . 6 7 8 10 11 W Polsce zagadnieniem wyrobów siatkowych zaj­ mowano się dotychczas stosunkowo niewiele. L a k o 769 �i'ł*<y^. £\ ' , • ' 1 ' / / , O-SSa'" Vj$, '••.'I*"/«'\ • ^ V / V * \ \ y ' / ' , ' *-\ * '".^\W'J ' J \ I V«»' SSfc" .' • • /»*« «*,.*V / \-% • / •V\ *'!^Śn? ' A " " ' - C iW"/"? . i V*VV&"'*" «"N?Ś^*'i,''* x % .*Y»*V' .\ f**\S.Vv''«"V-'"\'?C£« i '<;'/.'*.• •;!\'\\*.**„•*'»V.*-.' ** , i , ł •*'*-*.' • , J'?'*'**\^f.**VW»*''' , f *!H»'%\ Ryc. 2. Fragm. czepka siatkowego z Lubelszczyzny, Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 3. Motyw „panny" na czepcu siatkowym Kańczugi. Ryc. 4. Fragm. czepka siatkowego z Włodawy, Muz. Etn-, w K r a k o w i e . Kyc. 5. Fragm. czepka z Lubelszczyzny, Muz. K r a k o w i e . Ryc. 6. Fragm. wzornika motywów używanych Kańczudze: u góry po bokach „płócienko", I szereg — „rybki" poprzedzielane „pasmużkami", oddzielone wąskim paskiem „płócien°d I J szeregu wypełnionego „toflami" i „rozmarynem" przedzielonymi pasmużkami, poniżej „płócienko", ostatni szereg — „grochowiak". Ryc. 7. Fragm. wzornika motywów używanych w Kańczudze: u góry wąski pasek „płócienka", następnie szereg „ryb e k " i „rozmarynu" poprzedzielanych „pasmużkami", niżej „plócienko" i „tofle" przedzielane podwójnymi „pasmużkami", ostatni -szereg — „różdżka", zakończenie czepka — „piócien/co" początkowo proste, u dołu „podwójne". z 1 0 1 0 • • » * VvS ł ł niczne w z m i a n k i o tych wyrobach znaleźć można j e ­ dynie w niektórych pracach dotyczących stroju l u ­ dowego . Cenną wiadomość historyczną o interesu­ jącej nas technice zawdzięczamy F. K o t u l i , który w inwentarzu pośmiertnym mieszczek przemyskich z r o k u 1558 znalazł „czepczów syathczanych d w a " , a w spisie inwentarza sklepowego w Brzozowie z r o k u 1763 „czepców superfinowych sztuk 30". Wiadomo zaś, że „superfin" stanowi materiał, z któ­ rego czepce siatkowe wyrabiano w pobliskiej Kań­ czudze jeszcze w okresie międzywojennym. Wiado­ mości powyższe świadczą, że w owych czasach czepce siatkowe były u nas używane. 12 1 3 Technika siatkowa — według dotychczasowych danych — stosowana jest wyłącznie do w y r o b u p a ­ sów i czepków, używanych w Polsce jeszcze do n i e ­ dawna. Czepki łączyły się ściśle z występowaniem hamełki, używano i c h jako denka rozpiętego na h a mełce. Zasięgi o b u grup wyrobów siatkowych nie pokrywały się ze sobą, pasy występowały w p o w i a ­ tach sandomierskim, opoczyńskim, r a d o m s k i m , się­ gając w k i e r u n k u północno-zachodnim aż po K u ­ j a w y . Czepki zaś, j a k można wnioskować na pod­ stawie dotychczasowego stanu badań, występowały w zasięgu o wiele węższym. Spotykamy je w południowo-zachodniej Lubelszczyźnie, na Podlasiu oraz w południowo-wschodniej części województwa rze­ szowskiego . 14 1 5 16 Technika siatkowa zanika obecnie n a terenie P o l ­ ski, zna ją niewiele starszych kobiet na terenie Opo­ czyńskiego, gdzie zwyczaj plecenia pasów był p o ­ wszechny wśród kobiet wiejskich jeszcze z począt­ k i e m okresu międzywojennego. Czepce zaś umieją wyplatać kobiety w niektórych miejscowościach w Rzeszowskiem i na Lubelszczyźnie. W Opoczyńskiem „warsztat t k a c k i " do w y r o b u p a ­ sów siatkowych składa się z dwóch poziomych beleczek, oddalonych od siebie o około 2,5 do 3 m . Na beleczki te kobieta nawija n i c i wełniane, podwójnie skręcone: powstaje w t e n sposób rodzaj osnowy, którą przeplata się przekładając pierwszą nitkę z brzegu za drugą, drugą za trzecią i t d . W ten sposób powstaje rozciągliwa siatka, którą pośrodku plecionki należy zeszyć, aby zapobiec r o z p r u w a n i u się pasa. Efekt zdobniczy uzyskuje się t u przez zastosowanie 170 osnowy w p a r u kolorach, co daje szereg podłużnych b a r w n y c h pasów . Wyrób pasów siatkowych odbywał się w Opoczyń­ skiem w ramach zajęć gospodarskich. Natomiast produkcja czepków znajdowała się w rękach spe­ cjalistek, ograniczała się ona do określonych ośrod­ ków, zarówno w i e j s k i c h (np. wieś Sąsiadka, pow. Zamość), j a k i małomiasteczkowych (Kańczuga, pow. Przeworsk), skąd w y r o b y te rozchodziły się po oko­ licy. Czepki siatkowe były od dawna przedmiotem handlu, potwierdza t o pieśń weselna z G l i n i k a Pol­ skiego {pow. Jasło), cytowana przez ks. Sarnę , która mówi o kramarczykach, roznoszących „niciane" — a więc z pewnością siatkowe — czepki na sprzedaż. 17 18 Z badań terenowych stroju ludowego, prowadzo­ nych w 1957 r o k u w pow. leżajskim, łańcuckim, prze­ worskim, jarosławskim i radymnlańskim , dowie­ dziano się, że czepki siatkowe roznosili po wsiach wędrowni handlarze — Żydzi. T y l k o jedna, 91-letnia informatorka ze w s i Sietesz w powiecie przeworskim podała, że czepki o d e n k u z siateczki wyrabiała we w s i j e j matka, „przerabiając je p a l c a m i " ; nie udało się jednak sprawdzić, czy był t o sporadyczny wy­ padek, czy też czepki te wyrabiano w Sieteszy po­ wszechnie. Podczas dalszych badań okazało się, że wytwórcą czepków o t a k szerokim zasięgu była przede wszystkim Kańczuga, małe miasteczko w po­ wiecie przeworskim. W y p l a t a n i e m siatek do czep­ ków trudniły się t a m dawniej niemal wszystkie ko­ biety, przy czym zajęcie to przetrwało, aczkolwiek w znacznie słabszym nasileniu, aż do czasów oku­ pacji. Już pod koniec okresu międzywojennego za­ potrzebowanie na czepki — wskutek zaniku trady­ cyjnego s t r o j u ludowego — malało, popyt na nie istniał jeszcze jedynie na terenach zamieszkałych przez ludność ruską. Wskutek utworzenia granicy na Sanie, odcinającej ziemie ruskie, oraz wskutek nisz­ czenia przez Niemców Żydów, którzy zajmowali się rozsprzedawaniem czepków, w latach 1940—1942 za­ niechano w Kańczudze i c h p r o d u k c j i . 10 WyrOb czepków zorganizowany był t a m systemem nakładczym, p r z y czym nakładcą bywał niemal zawsze sklepikarz żydowski, który dostarczał kobie­ t o m n i c i , a następnie odbierał gotowe siateczki, far­ bował je, obszywał płótnem i organizował sprzedaż. ��System ten umocniony był ekonomiczną zależnością chałupniczek od właściciela s k l e p i k u : sklepikarz chętnie dawał na k r e d y t kobiecie p r o d u k t y żywnościowe za „odrobek" w postaci p a r u czepków, na które dostarczał n i c i . Wobec 'braku i n n y c h źródeł dochodu, system t a k i uważany był przez czepkarki za wygodny. Wyrób czepków do dziś jeszcze wspo­ minany jest jako poważny ratunek budżetu r o d z i n ­ nego: „wstała do dnia, zrobiła czepek i już na śnia­ danie zarobiła". Podstawowym warsztatem pracy czepkarki były krosienka, rama z drewnianej l i s t w y , wysoka około 100 cm, szeroka 30 do 35 c m . Ze względów zdobni­ czych górna belka r a m k i najczęściej była pałąko­ w a t o wygięta. W odległości około 15 c m o d k r a ­ wędzi górnej krosienek oraz około 20 c m od dołu umocowane były poziomo po d w a sznurki, w n i e w i e l ­ kich odstępach (do 3 cm) jeden o d drugiego. Zarówno rozstaw sznurków zewnętrznych i wewnętrznych, j a k ich ilość (cztery albo dwa) zależał od kształtu czepka i jego wielkości. Materiałem, z którego wyplatano czepki, była prze­ ważnie nić bawełniana, kupowana w motkach — biała l u b zielona, oraz cienkie jedwabne n i c i , t z w . „superfin". Zresztą k o l o r czepka nie zależał o d k o ­ l o r u nici, z których był zrobiony — handlarze n a j ­ częściej farbowali gotowe już siateczki, przeważnie na zielono, czasem n a czerwono. Przystępując do pracy, kobieta n a j p i e r w nawijała bawełnę z motków n a wijadła tkackie, a następnie zwijała ją w gałkę, gdyż z gałki jedynie można było nasnuć ją na sznurki krosienek. Zarówno sposób snucia nitek j a k i ich ilość za­ leżały od kształtu i wielkości czepka. W Kańczudze wyrabiano d w a rodzaje czepków: ,,z naczółkiem" i „bez naczółka". Czepki bez naczółka snute były j e ­ dynie n a dwóch sznurkach i miały kształt prostokąta. Czepki z naczółkiem, wyrabiane częściej, snuto na czterech sznurkach w ten sposób, że czepkarka n a ­ wijała nieco m n i e j niż 1/3 ilości wszystkich n i t e k na sznurki wewnętrzne, następnie więcej niż trze­ cią część n a sznurki zewnętrzne i znów resztę na wewnętrzne. W ten sposób część górnej krawędzi czepka była dłuższa o 2—3 cm i tworzyła naczółek. Przy f o r m o w a n i u całości, b o k i naczółka zszywano z górną krawędzią czepka, co w efekcie dawało wypukłe uformowanie główki. Różne były również wielkości czepca — n a mały czepek nawijało się po 100 n i t e k — po 30 na b o k i i 40 na naczółek, na większy 180, a na duży 200, przy czym o ile były one z naczółkiem, podział zachowany był w tych samych proporcjach. Rozmiar czepka według i n f o r matorek zależał wyłącznie od wielkości głowy k o ­ biety kupującej, jednak z całą pewnością przewa­ żający wpływ miała t u moda, od której zależała wielkość noszonej pod czepkiem hamełki. Ogólnie długość czepka wahała się o d 20—30 c m , a szero­ kość 18—25 c m . Naciągając nitkę n a sznurki krosienek nawijała ją czepkarka zarówno na górny j a k i dolny sznurek od tej samej strony, s k u t k i e m czego n i t k i osnowy krzyżowały się pośrodku przestrzeni między sznu­ 172 # reczkami, tworząc w p r z e k r o j u jakby ósemkę. W w y p a d k u snucia osnowy na czepiec z naczółkiem w p a r t i i środkowej pomijała czepkarka sznurki wewnętrzne nawijając na zewnętrzne. Wśród czepkarek istniał podział pracy. Zwijaniem n i t e k na gałki oraz snuciem ich na krosienka zaj­ mowały się często dzieci oraz starsze kobiety, któ­ r y m słaby w z r o k n i e pozwalał wyplatać czepków. Natomiast zdolniejsze czepkarki zajmowały się je­ dynie pleceniem. Do pracy czepkarka siadała na n i s k i m stołeczku (ryc. 1), krosna stawiała przed sobą pionowo, przy­ trzymując je w t e j pozycji nogą wspartą na dolnej poprzeczce. W górny ziew, powstały w s k u t e k krzy­ żowania się niitek przy n a w i j a n i u osnowy, wkładała „szynkę" — tzn. drewnianą płaską listewkę, długą na 35 c m , szeroką na 2—3 c m . Dla ułatwienia opisu t e c h n i k i plecenia, n i t k i na­ pięte w płaszczyźnie bliższej w stosunku do osoby plotącej nazwę wewnętrznymi, a dalsze zewnętrz­ nymi. Zasadniczym splotem, na którym opiera się ple­ cionka, jest t z w . , płócienko". Rozpoczynając pracę kobieta wkłada w górny ziew ponad „szynką" czte­ r y palce lewej ręki, k c i u k i e m przytrzymując n i t k i osnowy, następnie palcem wskazującym prawej ręki chwyta skrajną nitkę zewnętrzną, co powoduje automatyczne naprężenie odpowiadającej jej n i t k i wewnętrznej. Przekładając palcem p r a w e j ręki n i t ­ kę zewnętrzną do w a r s t w y wewnętrznej powoduje, że t e właśnie n i t k i zawijają się dookoła siebie, two­ rząc luźną siatkę: w t e n sposób każda nić ze­ wnętrzna zahaczona jest o wewnętrzną, przy czym podczas p r a c y czepkarka kolejno przekłada nici z lewej ręki na prawą. Na krosienkach równocześ­ nie powstają dwie p l e c i o n k i : góma i dolna ponad założoną szynką: wówczas t o zakłada czepkarka na dolną plecionkę drugą szynkę zbijając ją do samego dołu krosienek i rozpoczyna pracę od nowa, z tej samej pozycji wyjściowej, gdyż po przepleceniu wszystkich n i t e k przełożyła ona znów całą robotę do l e w e j ręki. y W ten sposób na krosienkach powstają d w i e jed­ nakowe siateczki, u góry i u dołu r a m k i . Kiedy plecionka sięga już niemal że środka ramy, praca jest gotowa i należy czepek zakończyć, aby się nie rozpruł. W t y m to celu bierze kobieta oddzielny kawałek n i t k i w lewą rękę, przekłada go na ze­ wnątrz siateczki, następnie r o b i pętelkę na kciuku i palcu wskazującym p r a w e j ręki i palcami tymi chwyta o d s t r o n y wewnętrznej poziomo biegnącą nitkę zewnętrzną, przeciągając przez pętelkę tzw. „oczko". Przez powtarzanie t e j czynności po każ­ dej nitce p l e c i o n k i czepek zakończony jest łańcusz­ k i e m , w którego oczkach tkwią złapane niejako poszczególne n i t k i siatki. Czynność tę, t z w . „zapruwanie", powtarza kobieta oddzielnie d l a dolnej i górnej siateczki. Następnie zdejmuje robotę ze sznurków, odwiązując je z r a m y , przecina siatkę przez środek i otrzymuje d w a jednakowe czepki. Jak już wspomniałam, podstawowym tej techniki jest opisane powyżej splotem dla „płócianko" �(ryc. 6) dające w efekcie luźną siateczkę. Używa się go do wyplatania naczółków oraz górnych i bocznych krawędzi, gdzie splotem t y m w y k o n a n y c h jest zawsze parę oczek oraz zakończenie u dołu czepka, przy czym ostatnie rzędy r o b i się t z w . „po­ dwójnym płócienkiem" (ryc. 7), biorąc jednocześnie po dwie n i t k i wewnętrzne i zewnętrzne, a nawet czasami i po cztery (jak w czepkach lubelskich). Drugim podstawowym splotem jest „siateczka", która najczęściej stanowi tło d l a bardziej s k o m p l i ­ kowanego wzoru wykonanego „płócienkiem": sia­ teczkę uzyskuje się przerabiając jedynie co drugą nitkę płócienkiem, co drugą „rozpuszczając", ten. bez przerabiania przekładając nitkę zewnętrzną do pasma zewnętrznego. Bardziej skomplikowaną siateczkę daje i n n y wzór, tzw. „grochowiak" (ryc. 6). Polega on n a t y m , że plecionkę przerabia się dwa razy płócienkiem, a trzecią nitkę „rozpuszcza" się. Splotem t y m w y ­ konany jest bądź cały czepek, bądź też stanowi o n tylko tło d l a jakiegoś m o t y w u dekoracyjnego. Najczęściej jednakże czepkarki na siateczce w y ­ konują poszczególne m o t y w y w z o r u gęstym płó­ cienkiem (Kańczuga) 'lub też odwrotnie, j a k w n i e ­ których czepkach lubelskich. Poszczególne m o t y w y zdobnicze, powtarzające sią w całym szeregu czepków, mają swe określone nazwy. Najprostszym z nich są t z w . „pasmużki" (ryc. 6) w postaci pionowych prążków o strukturze bardziej zwartej, szerokie na parę oczek, przy czym najczęściej stosowane obliczenie to t r z y razy płó­ cienko, a jedna n i t k a spuszczona. Prążki te wystę­ pują albo w jednakowej odległości jeden od d r u ­ giego, albo też rytmicznie powtarzają się w wiąz­ kach po trzy l u b cztery. Najczęściej spotykanym m o t y w e m jest wzór zło­ żony z szeregu rombów połączonych ze sobą j e d n y m rogiem (ryc. 7), przy czym są one albo jednakowej wielkości lufo też n a przemian większe i mniejsze. Motyw ten, t z w . „tofle", posiada różne wypełnienia: zdarza się, że wewnątrz r o m b u znajduje się d r u g i , mniejszy albo szereg rombów współśrodkowych, czasem wnętrze „toffli" wypełnione jest równomier­ nie czterema małymi rombami (ryc. 7) jednakowej wielkości. Na tej samej zasadzie co i „tafle" zakompono­ wany jest najtrudniejszy podobno do wykonania wzór „panna" (ryc. 3). S y l w e t k a j e j jest całko­ wicie Bgeoimetryzowana, składa się na nią w y s o k i ostrokąfcny trójkąt równoramienny, do wierzchołka którego przylega mały r o m b , mający stanowić zarys głowy. Następny wzór, t z w . „rybki", jest szeregiem w y ­ dłużonych małych rombów w układzie szachowni­ cowym (ryc. 6). Za najbardziej skomplikowane uchodzą wzory „rozmaryn" i „różdżka". „Rozmaryn" (ryc. 6) w ogólnym zarysie przypomina jodełkę, „różdżka" zaś (ryc. 7) składa się j a k gdyby z rozwartego pąka, który obejmuje wydłużony romb połączony w gór­ nej części z równoramiennym trójkątem. Podstawy trójkątów łączą się ze sobą i tworzą poziomy pas płócienka. Przystępując do analizy kompozycji wzorów na czepkach wyróżnić można — obok wypełnionych wyłącznie „grochowiakiem", tzn. gładką siateczką — trzy g r u p y wzorów: wzory o układzie pasowym poziomym, p i o n o w y m oraz wzory o układzie sza­ chownicowym. W czepkach kańezudzkich najczęściej wzór bywa zakomponowany w podłużnych pasach. Na płócienk u l u b częściej siateczce biegną równolegle w pew­ nych odstępach od siebie pasmużki, czasem po dwie lub t r z y , dzieląc pole czepka na prostokątne płasz­ czyzny, wypełniane innym wzorem: „rybkami", „rozmarynem", „toflami" (ryc. 6, 7), czy „pannami'' (ryc. 3). Pola t e n a j e d n y m czepku wypełniają te same m o t y w y l u b też różne, powtarzające się w t y m samym r y t m i e . Czasem, j a k n p . w czepku z Lubelszczyzny, p i o ­ nowe rzędy „tafli" przedzielone są jodełką (ryc. 2) lub też, bez jakiegokolwiek zaznaczonego podziału, samym charakterem układu motywów stwarzają pionowe pasy wzorów. Z poziomym układem pasowym spotkałam się w dostępnym m i materiale jeden raz: był on na czepku l u b e l s k i m (ryc. 5), którego wzór stanowiła l i n i a łamana, biegnąca poziomo, a wierzchołki jej zakończone były r o m b a m i . Układ szachownicowy wyfstępuje na czepkach, których powierzchnia p o k r y t a jest „taflami", w y ­ pełnionymi jednolicie l u b też zmieniającym się r y t ­ micznie wzorem. Z b y t mała ilość materiału ilustracyjnego oraz stosunkowo w y r y w k o w y jego charakter n i e pozwa­ lają stwierdzić, czy na terenie Polski istnieją grupy wzorów, które można b y łączyć z poszczególnymi terenami l u b ośrodkami p r o d u k c j i . Bogaty asorty­ ment wzorów znanych w Kańczudze poszerza cze­ piec z Lubelszczyzny o pasach poziomych (ryc. 5); również w czepku z Włodawy (ryc. 4), j a k k o l w i e k występuje na n i m szachownicowy układ tofłi, spo­ t y k a m y się z n o w y m ich wypełnieniem. Ogólnie stwierdzić można, że choć czepce z Kańczugi w y ­ kazują dużą rozmaitość wzorów, to czepki z L u ­ belszczyzny i Podlasia świadczą o większym opa­ nowaniu t e c h n i k i pracy przez plotące j e kobiety Jedynie t a m -spotyka się czepki, na których kontur Ryc. 8. Czepek węgierski, Muz. w Budapeszcie, repr. z „Slovenskf Narodopis". Ryc. 9. Motyw „panny" na czepcu słowackim, repr. z „Veci a lide". �wzoru wykonany jest siateczką na z w a r t y m płócienku (ryc. 4), do czego zresztą analogie spotykamy na terenie Wołynia. Również zakończenia, zwłaszcza w czepkach lubelskich, n i e stanowi proste płócieMko; jest ono j a k b y mereżkowane z ażurowym wzor­ k i e m pośrodku. Porównanie materiału polskiego z materiałem p o ­ chodzącym z terenów sąsiednich napotyka na sze­ reg trudności: zbyt mała ilość p u b l i k o w a n y c h wzo­ rów n i e pozwala przeprowadzić dokładnej analizy ornamentu, u t r u d n i a ją też rozmaitość sposobów nawlekania osnowy, a 00 za t y m idzie i plecenia, a także różne kształty noszonych czepków. Są to wszystko czynniki wpływające bardzo poważnie na wzory. Czepce pochodzące ze Słowacji wykazują w o r n a ­ mencie wiele wspólnych cech z kańczudzkimi; spo­ tykamy t a m podobne m o t y w y o podobnych n a ­ zwach, n p . , p a n n a " (ryc. 9), „rozmaita", jednak w większości wypadków p u b l i k o w a n e wzory są b o ­ gatsze, występuje w n i c h szereg motywów o bar­ dziej rozbudowanej formie, choć przeważnie opar­ tych n a t e j samej zasadzie r o m b u . Dostępny m i bardzo nieliczny materiał z tere­ nów ruskich wykazuje zbieżność ornamentu z w z o ­ r a m i znanymi n a Lubelszczyźnie, z tą jednak róż­ nicą, że występuje t a m częściej zwarte płócienko, stanowiące tło czepca. Zresztą czepki te, j a k już wspomniałam, świadczą o większym opanowaniu techniki i warsztatu pracy przez czepkarki. Stosunkowo największą rozmaitość wzorów i bo­ gactwo poszczególnych motywów wykazują czepki noszone przez Węgierki ze Sławonii i R u m u n k i z terenu Siedmiogrodu. Jest t o w y n i k i e m zastoso­ w a n i a innej, nieco bardziej skomplikowanej tech­ n i k i pracy i innego kształtu czepka (ryc. 8). Występujące n a terenie P o l s k i w y r o b y siatkowe, aczkolwiek w ogólnym s w y m charakterze zbliżone do plecionek spotykanych w szerokim zasięgu, naj­ bardziej związane są w z o r a m i z Czechosłowacją i Wołyniem. Najwyraźniej podobieństwo to występuje na czep­ cach kańczudzkich i słowackich, w których powta­ rzają się n i e t y l k o zbliżone m o t y w y , ale i ich nazwy. Przyczyną tych analogii są prawdopodobnie liczne i różnorodne k o n t a k t y mieszkańców Karpat, utrzymywane do pierwszej wojny światowej. Wspomnieć t u należy o handlowych szlakach w i n ­ nych, wiodących z terenów północnych Węgier do Polski poprzez przełęcze karpackie, szlakach sol­ nych i płócienniczych, idących z polskiego Podkarpa­ cia n a południe, o licznych k o n t a k t a c h tworzących się w związku ze wspólnym odwiedzaniem miejsc odpustowych: n p . n a odpusty w Kobylance (pow. Gorlice) czy D u k l i przybywały liczne „kompanie" słowackie. Ludność ruska grecko-katolicka z terenu północnych K a r p a t chodziła n a odpusty do bazyliańskiego klasztoru w Krasnobrodzie. W w y n i k u tych kontaktów przeniknęło do nas z południa wiele elementów k u l t u r o w y c h . Widoczne jest to między i n n y m i w zakresie c e r a m i k i (bogato malowane na­ czynia z terenu Słowacji i płn. Węgier), a także i stroju (drukowane na Zakarpaciu wzorzyste płótna czy białe sukmany, t z w . „cuwy" Pogórzan, mające ścisłe analogie ze słowackimi „halenami" i węgier­ s k i m i „szurami"). PRZYPISY Ema Markova, Po stopach krosienok, Bratislava 1957, Slovensky Narodopis n r I , r . V , s. 66. Tamże, s. 70. Josef Vydra, Tkanice a pletenice jako zbytky stare lidove kultury na Slovensku, Praha 1926, N a rodopisny Vestnik Ceskoslovensky, R. X I X , s. 23—39. Ema Markova, op. c i t . A u t o r k a p u b l i k u j e fresk z X V w . z kościoła „o oboi Cmogrob p r i L u b i a n e " , fresk z X V I w i e k u z kościoła „Sw. Primoż nad K a m n i k o m Slovinsko" oraz obraz b e l g i j s k i Quentina de Metsysa w g F. Bury-Palliser: History of Lace, L o n ­ don 1865, ryc. 36, 37, 38, s. 73, 74. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. I , § 348, s. 346. * H e l m i K u r r i k : Eesti Rahva roivad, T a r t u 1938. Ema Markova, op. cit. N . A. Smoflkova: O staróbylem pleteni na „kro­ sienkach" u lidu uhersko slovenskeho, Narodopisny Sbornik, R. X . Ema Markova, op. c i t . N . A. Smolkova, op. c i t . K . Moszyński, op. c i t . H . Mikułowska, Strój Kujawski, Poznań 1953, s. 26; J . Krajewska, Strój Opoczyński, Wrocław 1956, s. 32 i 59; J . Świeży, Strój Krzczonowski, Poznań 1952, s. 22. F. Kotula, Poszukiwanie metryk dla stroju lu­ dowego, Rzeszów 1954, s. 55—58. Według A r c h i w u m Sekcji Badania P l a s t y k i L u ­ dowej PIS, Kraków. 1 2 8 4 6 H . Mikułowska, op. c i t , s» 26. W badaniach nad strojem l u d o w y m , prowadzo­ nych przez Sekcję B a d . P l a s t y k i L u d o w e j PIS, na tradycję czepków siatkowych natrafiono w powia­ tach: Włodawa, Biała Podlaska, Krasnystaw, Kraś­ n i k , Tarnobrzeg, Łańcut, Leżajsk, Jarosław, Prze­ worsk, Radymno. Opis t e c h n i k i t k a n i a pasów według pracy zbio­ r o w e j : Sztuka ludowa w Opoczyńśkiem. Maszyno­ pis w A r c h i w u m PIS. K s . W. Sarna: Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908, s. 144, pieśń weselna z G l i n i k a Polskiego: 15 16 17 18 „ A k t o t a m stoi za Kramarczyk c i to z Trzeba b y Jasieńka B y przyszedł czepiec 7 8 Stała się n a m nowina Marysia się n a m zmieniła Pierwej była w Wianeczku A teraz już w czepeczku Pierwej była w r u c i a n y m A teraz jest w n i c i a n y m P i e r w e j była w nadobnym A teraz jest w j e d w a b n y m . " 8 10 11 18 18 14 drzwiami? czepcami, zawołać, targować Badania prowadzono w sierpniu 1957 r . w ra­ mach Obozu Naukowo-Badawczego Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j Państwowego I n s t y t u t u Sztuki. 18 Fotografował Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca23a76c99e380b99657cb9372370ed.pdf c50baa70928be44074c6a9102ab7a984 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - współczesność Asyryjczycy - obrzędy weselne małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1827 Title A name given to the resource Małżeństwo i obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.123-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 MICHAEL ABDALLA PTL Poznań MAŁ2EJ.'irSTWOI OBYCZAJE WESELNE U WSCHODNICH ASYRYJCZYKÓW W LATACH SIEDEMDZIESIĄTYCH NASZEGO WIEKU * Współcześni Asyryjczycy należą chyba do stosunkowo najmmeJ znanych grup etnicznych na świecie. Ich liczebność szacuje się na około 2,4 mln. Do połowy XIX wieku żyli oni na ziemi swoich praojców, czyli w Mezopotamii, na pograniczu Syrii, Turcji, Iraku i Iranu. Konflikty religijne i narodowościowe w regionie oraz rozgrywki polityczne mocarstw europejskich w XIX i XX wieku zmusiły część Asyryjczyków do opuszczenia swoich ziem. Obecnie blisko 30% ogółu Asyryjczyków żyje na emigracji. Spotykamy ich w Europie, obu Amerykach i Australii. Pozostali w ojczyźnie nadal gospodarują tak, jak ich ojcowie. Na przetrwanie kultury Asyryjczyków duży wpływ miała ich tysiącletnia historia, własny język, bogata literatura, szczególnie religijna oraz wiara chrześcijańska. Poczucie własnej odrębności nigdy zresztą nie powodowało zamykania się w kręgu rodziny lub w ścisłym gronie współwyznawców. Asyryjscy misjonarze należący zarówno do zachodnio syryjskiego kościoła ortodoksyjnego, zwanego "jakobickim" , jak i do wschodnio-syryjskiego, zwanego "nestoriańskim", jako pierwsi głosili wiarę chrześcijańską w Indiach i Chinach. Ich tłumacze i filozofowie poważnie pomnożyli dorobek naukowy Wschodu. To oni właśnie przełożyli całą niemal spuściznę helleńskiej kultury na arabski. To, co Europa przypi.suje Arabom jest w dużej mierze dziełem chrześcijańskich uczonych asyryjskich. W obliczu ciągłego zagrożenia Asyryjczycy starali się zachować swoją odrębność narodową, kosztowało ich to niejednokrotnie wiele. Małżeństwa zawierali raczej w obrębie własnej grupy, co było podyktowane względami religijnymi, gdyż Asyryjczycy jako gorliwi chrześcijanie * -Termin "Wschodni Asyryjczycy" oznacza Asyryjczyków, którzy do V w. po Chr. żyli w obrębie Imperium Perskiego. Należą oni do wschodniosyryjskiego kościola, zwanego w literaturze europejskiej "nestoriańskim". Z tego kościoła pod koniec XVI w. wyodrębnili się tzw. "chaldejczycy", czyli asyryjscy unici. Jeden z innych odłamów tego starożytnego kościoła nestoriańskiego nosi dziś nazwę "Asyryjski Kościół Wschodni". �124 nigdy nie łączyli się VI związki małżeńskie z muzułmanami. Ci SpO~l ód nich, którzy z różnych względów zostali zmuszeni do kojarzenia się z wyznawcami islamu poprzez małżeńst\va, począwszy od VII w. n.e., całkowicie zatracili swoją tożsamość narodową. Informacje zawarte w tym opracowaniu pochodzą z przekazów ustnych od przebywających czasowo w Polsce kilku młodych Asyryjczyków należących do kościoła wschodniosyryjskiego. Uzupełniono je pl'O\ovadzonymi przez autora w lecie 1987 1'. wywiadami z imigrantami asyryjskimi w Szwecji. Główne jednak źródło stanowiła książka w języku arabskim pod tytułem: "Min turathyna asz-szaabi fi qura nayna.la" "Z naszego folkloru wiejskiego w okręgu Mosulu", wydana w roku 1982 przez "stowarzyszenie mówiących po asyryjsku" w Iraku 1. Małżeństwo jest jednym z najważniejszych momentów w życiu także i Asyryjczyka. Wiąże się z nim fakt powstania nowej rodziny i przejścia młodego człowieka z etapu życia młodzieńczego w dojrzałą, odpowiedzialną egzystencję. Różne bywają sposoby poznawania się młodych: wspólne zabawy podwórkowe, praca na polu, niekiedy wspólne lata szkolne. W żyjącym wedle tradycyjnego obyczaju środowisku asyryjskim okazją mogą być też wzajemne odwiedziny. Odbywają się one niemal codziennie wieczorami. Biorą w nich udział zwykle wszyscy członkowie rodziny, wraz z dziećmi. Biesiada trwa nieraz do północy. Odpowiedzialną za przygotowanie i częstowanie gości jest zwykle córka gospodarza, gdyż jej rodzice muszą dotrzymać przybyłym towarzystwa. Jeśli wśród gości jest ich syn, któremu córka gospodarzy chce dać do zrozumienia, iż darzy go sympatią, wówczas tylko jemu nie słodzi kawy. Choć pierwszeństwo w staraniach o znalezienie odpowiedniej kandydatki nie podlega ścisłym regułom, jednak osobą niejako oficjalnie szukającą partnerki jest zazwyczaj chłopak. Dokonuje tego albo sam młodzieniec, lub jego rodzice, ale zawsze po wspólnych konsultacjach i uzgodnieniach. Najczęściej jednak pierwszy krok należy do chłopca, który sam powinien zajmować się znalezieniem odpowiedniej dziewczyny i powiadomić o tym swoich rodziców. Brak takiego zainteresowania z jego 1 W roku 1971, na mocy kilku dekretów Rady Rewolucyjnej Republiki Iraku, żyjącym w tym kraju Asyryjczykom przyznano prawa kulturalne. Powstała wówczas nawet Asyryjska Akademia Nauk skupiająca wybitnych naukowców asyryjskich oraz różne stowarzyszenia kulturalne. Zaczęły się ukazywać regularnie czasopisma i książki, założono dziesiątki klubów. Autor posiada broszurę zawierającą opis wspomnianych dekretów. Zakrojona na szeroką skalę działalność kulturalna Asyryjczyków w Iraku została niestety zawieszona po wybuchu wojny iracko-irańskiej, w wyniku której, według oficjalnych raportów, zginęło dotąd około 40 tysięcy Asyryjczyków i zniszczeniu uległo 80 wiosek asyryjskich z tyluż kościołami. �125 strony, lub też brak powodzenia u dziewcząt, poczytywany jest przez rodziców nieraz za niedołęstwo. VVsytuacjach dla rodziny szczególnych, jak na przykład długotrwała choroba jednego z rodziców, wyjątkowo dobre, choćby ch,vilowo, warunki materialne, zamknięcie pewnego etapu w życiu syna (ukończenie szkoły, zdobycie zawodu, zakończenie służby wojskowej, itp.), rodzice przynaglają chłopca, aby poważniej myślał o żeniaczce. A więc odpowiedni moment poszukiwania kandydatki jest uzależniony od ogólnej sytuacji rodziny, stanu kandydata i planów z nim związanych. Bywa też i tak, że dopóki rodzice nie poruszą kwestii małżeństwa syna, trwa on w przekonaniu, że jeszcze nie dorósł do tej chwili. Stąd cieszy się, gdy rodzice oznajmiają mu, aby myślał o ożenku. Czuje się wówczas dorosłym i swoją postawą stara się tę opinię rodziców podtrzymać. Niektórzy młodzi choć uważają, że są już przygotowani do zawarcia związku małżeńskiego i mają nawet na oku określoną wybrankę, sądzą równocześnie, że im samym nie wypada wyprzedzić rodziców z taką propozycją· Poszukiwania przyszłej narzeczonej często następują w obrębie grupy o podobnym wykształceniu i warunkach ekonomicznych. Zdarza się jednak, że rodzice, znając walory swojego syna, ukierunkowują jego zainteresowania na dziewczyny z "wyższych sfer". Kierują się przy tym pewnymi względami natury ekonomicznej, a także ambicją dorównania lepi'Oj sytuowanym rodzinom. Wybór partnerki nigdy nie może być przypad;~o\vy. Wszystkie zabiegi związane ze ślubem od początku do końca muszą być dobrze przemyślane i skonsultowane nie tylko w wąskim groni c najbliższych członków rodziny, ale również w szerszym gremium krev.;nych i przyjaciół. Ingerencja większej liczby bliskich osób w sprawie trafnego wyboru przyszłej żony jest ze wszech miar pożądana i mile widziana. Wszystkim zależy na zachowaniu harmonii i poprawnych stosunkach społecznych. Związek małżeński bowiem oznacza połączenie się nie tylko dwojga młodych ludzi, ale dwóch licznych rodzin i ich najbliższych krewnych. Stąd dla uniknięcia ryzyka, które :::noże \vynlkać z wprowadzenia zupełnie obcej osoby do domu, zalecane są koligacje w obrc;bie dobrych znajomych, mieszkańców tej samej lub pobliskich wiosek, albo też dalszych krewnych. Często ślub przypieczętowuje świeżą przyjaźń i ją utrwala. Młodzieniec ocenia dziewczynę głównie pod względem urody. Tu nie ma ścisłych reguł ani przesądów, choć mówi się, że swoim wyglądem i zachowaniem się nie powinna przypominać ani Cyganki, ani tym bardziej muzułmanki. Rodzina chłopca natomiast patrzy na nią pod innym kątem, biorąc pod uwagę następujące kryteria w hierarchii wartości: pOCIlOdzenie rodowe, przywiązanie do tradycji, kulturę osobistą, praco- �126 witość, dbałość o swój wygląd. To samo dotyczy chłopaka, z tym może jednym wyjątkiem, że mniejsze znaczenie przywiązuje się do drugiego kryterium. W przypadku dziewczyny pewne znaczenie mają również takie charakterystyczne cechy fizyczne jak: wielkość oczu (faworyzowane są większe oczy, najlepiej czarne), wyprostowana sylwetka, cienkie wargi, długie włosy, zgrabność poruszania się i jaśniejsza cera. Co do młodzieńca również ważna jest wyprostowana sylwetka (ale nie budząca poczucia zarozumiałości), małe stopy. Młodzi nie mogą być też przesadnie szczupli. Zauważmy, że do popularnego kanonu piękności Bliskiego Wschodu należą oczy ciemne. Dodajmy, iż na przykład wśród wieśniaków północnego Afganistanu przyjście na świat dziecka niebieskookiego łączy się z przekonaniem o działaniu złych uroków. Innym, charakterystycznym rysem będzie tu jasność cery i cienkość warg, cechy europeidalne, które na obszarach Azji Zachodniej, graniczącej od tysiącleci z negroidami, wszędzie oceniane są wysoko. Nie wszystko jednak odbywa się bez większych lub mniejszych trudności. Bywa, że młodzieniec ucieka się do nie typowych posunięć. Zdarza się tak, kiedy rodzina oblubienicy wykazuje wobec niego nieprzejednane stanowisko. Wówczas młodzi, zakochani, realizują niekiedy swoją wersję rozwoju wydarzeń, uzgodnioną na ogół z rodziną chłopaka. Omawiają szczegóły dotyczące momentu, sposobu i miejsca porwania. Krok ten, choć nie świadczy najlepiej o dziewczynie, która poniekąd "zdradza swoją rodzinę", okazuje się zazwyczaj skuteczny. Nie jest bowiem trudno znaleźć duchownego, który by udzielił im upragnionego ślubu. Taki sposób zawierania małżeństw popiera nawet część społeczeństwa asyryjskiego. Niekiedy krewni z obu stron, a zwłaszcza matka dziewczyny, widząc mocne zaangażowanie uczuciowe córki i chcąc zapobiec ewentualności porwania jej, próbują przekonać ojca dziewczyny i innych krewnych, aby ich stanowisko nie było tak sztywne. Ci jednak, zamiast pójść na pewną ugodę i starać się zrozumieć, iż ten nieakceptowany przez nich chłopak jest jedynym, którego kocha ich córka, często bezskutecznie proponują jej innych kontrkandydatów. W takiej sytuacji, porwanie pozostaje absolutną koniecznością. Zawierane w ten sposób małżeństwa stanowią jednak wśród Asyryjc:£yków znikomy procent. Do niedawna, jakieś 40-50 lat temu, związki małżeństkie Asyryjczycy zawierali bardzo wcześnie, w wieku 16 lat dla chłopca i 14 dla dziewczyny 2. Podyktowane to było panującą wówczas sytuacją, gdzie od naj2 Wiek młodego Asyryjczyka, który obecnie wstępuje w związki małżeńskie w krajach Bliskiego Wschodu, waha się w granicach 20-30 lat. Decyzję o ślubie podejmuje on z reguły po zdobyciu konkretnego zawodu, w czym jest zainteresowana przede wszystkim rodzina dziewczyny. Na wsi natomiast nadal zdarzają się przypadki kojarzenia par w wieku poniżej 20 lat. Decyzja rządu syryjskiego z po- �127 wcześniejszych lat młodzież włączała się do prac w gospodarstwie. Nie bez znaczenia była zatem liczba dzieci w rodzinie. Innym czynnikiem przyspieszającym zawieranie związków małżeńskich bywały nieoczekiwane i przykre okoliczności, takie jak napady, morderstwa i rozmaite tragedie, których ofiarą padały niejednokrotnie wszyscy dorośli członkowie rodziny. Cudem uratowana na przykład dziewczyna bywała wtedy zwykle wychowywana w innej rodzinie, nie koniecznie u krewnych. W tym nowym, opiekuńczym domu dorastała i przeważnie zostawała, wychodząc za jednego z młodzieńców. Oznaczało to dla niej radykalną zmianę swojego statusu, z sieroty na pełnoprawnego członka wspólnoty. Mogła też zresztą poślubić kogoś zupełnie obcego. Stosunki między chrześcijanami i muzułmanami nie zawsze układały się najlepiej. Starzy Asyryjczycy mają wiele przykrych doświadczeń w tym zakresie. Wyciągniętą stąd naukę skrupulatnie przekazują swojemu potomstwu. Szczególnie łatwo upokorzyć chrześcijan asyryjskich przez niewłaściwy stosunek do ich młodych córek. Historia roi się od przykładów uprowadzania ich, dokonywania gwałtów i mordów. Stąd często jedynym wyjściem dla rodziców zagrożonej dziewczyny jest szybkie wydanie jej za mąż, za jakiegokolwiek chrześcijanina. Drobne różnice wyznaniowe między chrześcijanami nie stanowią wówczas żadnej przeszkody 3. Pewnym odstępstwem niejako od panujących obyczajów są późno zawierane związki małżeństkie. Dotyczy to nielicznych chłopców o wielkich aspiracjach naukowych lub zawodowych, których cała społeczność lokalna naj chętniej by widziała na jakimś uniwersytecie lub w warsztacie rzemieślniczym o rzadkiej specjalności. Wchodzą oni w związki małżeńskie z reguły w kilka lub kilkanaście lat później, czyli w wieku 25 - 30 lat. Taki wyjątek stanowią również ci, którym przyświeca służba duchowna na rzecz swojej gminy. Po ukończeniu przez nich seminarium lowy lat 60. o niedopuszczaniu młodych mężczyzn do zawierania związku małżeńskiego, przed odbyciem przez nich zasadniczej służby wojskowej, nie jest ściśle przestrzegana przez Asyryjczyków. Ryzyko nie jest duże, gdyż ślubu udziela oficjalnie kościół, rejestracja mlodych małżonków w urzędzie państwowym nie musi nastąpić od razu. I Dodajmy, że także i wśród samych muzułmanów, wśród Kurdów z Hakkari, regionu będącego do końca II wojny światowej główną siedzibą Asyryjczyków Wschodnich, jeszcze w początkach lat 80. naszego wieku rodziny nieraz w pośpiechu wydawały córki za mąż, lękając się ich porwania. Do prestiżowych wyczynów kurdyjskiego junaka należało tam m.in. porwanie córki jakiegoś lokalnego wielmoży. Pisze o tym współczesna etnografka turecka A. L. Yalcin w swej niepublikowanej pracy Kinship and the Tribal Organization in thll Province of Hakkari, South-eastern Turkey (London School of Economics and Political Sciences, 1986). �128 i po kilkuletniej pracy duszpasterskiej mogą dopiero zdecydować się, czy wybiorą karierę w hierarchii kościelnej, gdzie obowiązuje ich celibat, czy też czują powołanie do świadczenia bezpośrednich usług religijnych dla wiernych w parafii, co pozwala im zakładać rodzinę. Zakaz zawierania małżeństw pomiędzy poszczególnymi członkami rodzin chrzestnych obowiązuje u Asyryjczyków należących do obu starożytnych kościołów ("jakobickiego" i "nestoriaó.skiego") do siódmego pokolenia. Chrzestnym jest nie tylko konkretna osoba, która przy chrzcinach trzyma niemowlę, lecz całe jego potomstwo. Nielatwo tego przestrzegać zważywszy, że rodziny są wielodzietne, a małżeó.stwa zawierane w młodym stosunkowo wieku. Wśród Asyryjczyków należących do zachodniosyryjskiego kościoła ortodoksyjnego popularna jest historyjka {) pewnym młodzieńcu, który porwał swoją ukochaną dziewczynę. Była ona prawnuczką ojca jego pradziada. Ponieważ w rodzinnej wsi nie mogło być mowy o tym, aby lokalny ksiądz udzielił im ślubu, więc postanowili udać się potajemnie do innej miejscowości, gdzie ich nie znano. Jednak i tamten kapłan - jak nakazuje obowiązek - musiał dowiedzieć się, czy przypadkiem nie łączą ich więzy krwi. Młodzieniec, wiedząc, że po otrzymaniu odpowiedzi, i ten duchowny odmówi, postanowił go oszukać oznajmiając, że właśnie zrobili to, co jest zakazane, i \'łbrew temu co się mówi powszechnie, okazało się to całkiem możliwe. Ta sztuczka rozwiązała cały problem. Postawiony przed faktem dokonanym ksiądz był zmuszony ulec ich woli. U Asyryjczyków, o których mowa w tym opracowaniu związki małżeó.skie nie są dozwolone z muzułmanką, Żydówką, oraz - w przeciwieó.stwie od Asyryjczyków Zachodnich - również z kuzynkq zarówno ze strony ojca, jak i matki. Po wstępnej akceptacji kandydatki przez rodzinę chłopaka i zanim obie strony powiedzą ostateczne słowo "tak", uruchamia się cały mechanizm prowadzenia wywiadów, zbierania szczególowych informacji o niej. Pytani nie powinni domyślać się powodów tego zainteresowaniu. Niektórzy celowo udzielają fałszywych informacji. Informacji o dziewczynie zasięga się u jej koleżanek i sąsiadów. Pytania dotyczą ogólnej jej postawy, zachowania się w domu i poza domem, stanu zdrowia, stosunku wobec starszych (czy "darzy ich należnym szacunkiem") i wobec młodych, słabszych (czy "lituje się nad nimi"). W przypadku gdy rodziny obojga młodych mieszkają blisko siebie, czynności wywiadowcze są na ogół zaniechane. Jeśli wyniki wywiadów wypadają pomyślnie, to chłopak, za pośrednictwem starszyzny wioskowej, ujawnia dziewczynie swoje uczucia niejako oficjalnie. Wcześniej musiał on dać jej do zrozumienia, iż mu się podoba, stąd dziewczyna nie bywa zazwyczaj zaskoczona tą niezwykłą �129 wizytą. Swaci przybywają jednak do domu dziewczyny bez zainteresowanego chłopaka. Wchodząc, wypowiadają formułę: "chcemy być krewnymi". W oczekiwaniu na odpowiedź zaczynają się źegnać. Jeśli dziewczyna jest nastawiona pozytywnie do kandydata, mówi o tym swojej matce. Czyni to jednak nie bezpośrednio, lecz uprzejmą formułą: "jak ty uważasz mamo!". Taka wypowiedź oznacza wszelako praktycznie jej zgodę. Jednak na słowo "tak" lub "nie" rodzina dziewczyny każe swatom czekać nieraz kilka tygodni. Zwlekanie z odpowiedzią, która nawet od razu mogła brzmieć pozytywnie, ma rzekomo na celu zbieranie informacji o chłopaku, sprawdzanie jego cierpliwości i demonstrowanie wartości dziewczyny. O tym fakcie powiadomieni są najbliźsi krewni dziewczyny, szczególnie wujkowie. Do tego momentu rozmowy mają raczej charakter wyłącznie rodzinny 4. Wiążąca odpowiedź dziewczyny przekazywana jest starszyźnie wioskowej dopiero po upływie wyznaczonego czasu, nie później. Bywa, że nieco wcześniej. W wyznaczonym dniu, przeważnie w sobotę wieczorem, znów zjawiają się swaci, tym razem w towarzystwie kandydata, jego ojca, ojca chrzestnego i najbliższych krewnych, aby usłyszeć ostateczną decyzję dziewczyny. Zabierają ze sobą wódkę, z reguły arak. Rodzina dziewczyny, również w szerszym gronie, a koniecznie w obecności ojca chrzestnego, przystępuje do przygotowywania kolacji. Składają się na nią potrawy z "burghulu" (kaszy pszennej) z mięsem, zapiekanych klopsików z tegoż burghulu, zupy z sumaku lub z czerwonej dyni, oraz "mazza", czyli zakąsek. Ktoś z domowników podejmuje się roli gospodarza. Przyjmuje arak, nalewa do szklanki i częstuje wszystkich po kolei. Słowo "pijcie", "wasza wola będzie spełniona" wypowiedziane przez ojca dziewczyny, oznacza zgodę. Momentalnie rozlegają się śpiewy kobiet i klaskanie mężczyzn. Wszystkich częstuje się cukierkami przyniesionymi przeważnie przez swatów. W czasie trwania rozmów, w których jednak dziewczyna nie bierze udziału, uzgadnia się datę ślubu, wartość i rodzaj prezentów, które narzeczony powinien zaakceptować. Opinia narzeczonej w tych rozmowach przekazywana jest najczęściej przez jej matkę, uchodzącą zresztą za najważniejszą osobę. Stąd wszyscy starają się o jej względy. Do grona rozradowanych domowników i ich miłych gości dołącza się niebawem kapłan, którego powołuje się, obok ojców chrzestnych obojga młodych, jako świadka przeprowadzonych \vspólnie rozmów i uzgodnień. W przypadku, gdy rodzina dziewczyny 4 To ostentacyjne zwlekanie z oficjalną odpowiedzią ma swoje odpowiedniki w innych kulturach Bliskiego i Srodkowego Wschodu. W Afganistanie przysłowie mówi, że rodzina chłopca nie prędzej uzyska ostateczną odpowiedź w sprawie małżCllstwa, aż zedrze parę butów chodząc w konkury (T. Martynowicz, Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie, "Etnografia Polska", t. XXI, z. 2, 1979, s. 130). 9 Lud t. LXXIII �130 wyraża gotowość podjęcia rozmów ze swatami przed ustalonym dniem, wysyła do nich wiadomość przez brata dziewczyny. Zdarza się jednak, że decyzja może być negatywna. Wówczas oznajmia się przybyłym swatom: "przepraszamy, nie mamy córki na wydaniu". Swaci w takim wypadku raczej nie przyjmują poczęstunku i wychodzą z żalem. Rola ojców chrzestnych od początku do końca polega na czuwaniu nad prawidłowym przebiegiem pertraktacji i włączeniu się w momentach konfliktowych, gdy na przykład jedna ze stron stawia zbyt wygórowane wymagania. Ich udział jest nieodzowny, bo pełnią rolę świadków podejmowanych wspólnie decyzji i uzgodnień. Są jak gdyby rzecznikami obojga młodych. Pełną akceptację osoby kandydata rodzina dziewczyny wyraża wobec swatów: "uczyniliśmy naszą córkę butem nóg waszego syna". Data ślubu zależy od warunków obu rodzin. Może być odległa (2-3 lata) lub bliska (kilka tygodni). W jedną z najbliższych niedziel, po nabożeństwie w kościele i zjedzeniu śniadania w domu, matka narzeczonego zaprasza do siebie sąsiadki i swoje przyjaciółki oraz te kobiety, które zaprosiły ją kiedyś przy podobnej okazji. Formuje się kilku lub kilkunastoosobowy orszak, który powolnym krokiem podąża w kierunku domu narzeczonej. Na jego czele kroczy najstarsza wiekiem kobieta, która w trzymanym przy piersiach otwartym naczyniu niesie wybraną wcześniej i przeznaczoną dla panny młodej biżuterię. Za nią idą muzykanci i reszta damskiego towarzystwa. Niektóre kobiety zabierają ze sobą czerwone i czarne rodzynki oraz migdały, wsypując je do bocznej kieszeni sukni. Stąd popularna nazwa tego poczęstunku "bar kiba" - "córka boku". Spiewając i klaszcząc orszak zbliża się do domu narzeczonej. Na jego powitanie wychodzi jej matka i grupa jej przyjaciółek. W tym momencie panna młoda winna znajdować się poza domem, u sąsiadów. Ktoś z orszaku idzie, by ją zaprosić. Kobiety czule i radośnie całują narzeczoną. Ona zaś klęka przed naj starszą z niewiast, która w tym momencie stroi ją w przyniesioną biżuterię. Nie zawsze całą ilość zakupionych kosztowności podarowuje się pannie młodej jednorazowo. Takich wizyt może być kilka. Organizuje się je zawsze w niedzielę. Tego samego dnia wieczorem odwiedza dziewczynę narzeczony wraz ze swoimi przyjaciółmi. Trzeba będzie przekonać się, czy z biżuterią jej do twarzy i czy jest z niej zadowolona. Zabiera ze sobą arak i ugotowaną kurę z burghulem, które jego matka specjalnie przyrządza na kolację dla przyszłej synowej. Tam chłopak spędza wieczór w gronie najbliższej rodziny n2.r-z.2czDnej.Jej ojciec musi z każdym wypić choć trochę araku. Okres narzeczeństwa jest czasem niejako próbnym dla pary młodych. rvIłodzi legalnie spotykają się ze sobą i odwiedzają przy każdej okazji. �131. Narzeczony musi dbać szczególnie o swoją dziewczynę, obdarowując ją upominkami, zapraszając do znajomych, a także o jej rodzinę, pomagając przyszłym teściom w pracach na terenie gospodarstwa. W każde święto kościelne rodzina narzeczonego piecze specjalne ciastka "klicza" i razem z innymi potrawami tradycyjnymi zanosi rodzinie narzeczonej. Ten poczęstunek nazywa się potocznie "sanla" - "przydział", co sugeruje, że dziewczyna została już włączona do rodziny narzeczonego. Nie zawsze jednak próbny okres narzeczeństwa musi zakończyć się ślubem. Dochodzi czasem do zerwania stosunków. W połowie okresu narzeczeństwa ("pelga d buracha"), rodzina chłopaka zaprasza księdza i grono starszych ludzi nie do siebie, lecz do domu narzeczonej. Celem tej wizyty jest, jak gdyby, wyrażenie zadowolenia z dotychczasowego stanu stosunków i równocześnie pokazanie sąsiadom i całej społeczności wiejskiej, iż sprawy związane z przyszłym, wspólnym życiem pary młodych przebiegają planowo i pomyślnie. Tydzień poprzedzający ślub, zwany popularnie "próbnym weselem", jest pełen zabaw przygotowywanych oddzielnie w domu obojga narzeczonych. Mogą brać w nich udział wszyscy chętni. Nie ma wtedy ludzi obcych. Inauguruje go spotkanie, zwane "widzeniem panny młodej", zorganizowane w jej domu przez matkę narzeczonego. Przychodzą na nie wszystkie jej koleżanki i rówieśnice z wioski. Każda niemal przynosi ze sobą drobny prezent, przydatny w przyszłym życiu swojej koleżanki. Ma on stanowić rodzaj pamiątki. Wszyscy spożywają przygotowany przez pannę młodą obiad, następnie bawią się do późnych godzin nocnych. Spotkanie to ma charakter pożegnalny. W ciągu tych kilku dni koleżanki panny młodej pozostają w ścisłym z nią kontakcie, udzielając rad, pomagając w przygotowaniu posagu i stroju weselnego. Według utartych już obyczajów, odpowiedzialna za zorganizowanie i przebieg uroczystości weselnych jest rodzina pana młodego, wspomagana, rzecz naturalna, przez licznych krewnych i przyjaciół, którzy deklarują gotowość tej pomocy. Jedni zajmują się transportem, inni muzyką. Jeszcze inni przygotowywaniem potraw. W weselu uczestniczą wszyscy mieszkańcy wioski, zaproszeni goście i cała rodzina pana młodego. Zaślubiny odbywają się zawsze w dni świąteczne, nigdy w okresie postów i bardzo rzadko w kwietniu. Związane z tym asyryjskie przysłowie ludowe głosi: "kwiecień nie godzi się, by ktokolwiek poza nim został wybrańcem" 5. Najwięcej wesel organizuje się latem. 5 Asyryjczycy interpretują to w ten sposób, że w miesięcu kwietniu "nison" przyroda na zamieszkałych przez nich terenach Mezopotamii odmładza się pokrywając pluszczem zielonej trawy i wydzielając przyjemną woń. Dla miejscowego obserwuiora obcującego na codzień z naturą, zjawisko to kojarzy się z początkiem nowego życia w wyniku jak gdyby zapłodnienia ziemi przez jej oblubieńca. kwie- �132 W wigilię ślubu, to jest w sobotę po południu, do domu panny młodej przybywają jej znajomi ze wszystkich zakątków wioski. Przychodząc tańczą i śpiewają. Grupa przyjaciółek panny młodej udaje się do pomieszczenia, gdzie przebywa, aby ją uspokajać, ubierać i malować. Tymczasem w domu pana młodego formuje się orszak weselny. W jego skład wchodzi tym razem sam pan młody, najbliższa jego rodzina, ojciec chrzestny, ksiądz, swaci i muzykanci. Wszyscy podążają do domu panny młodej. Na ich spotkanie wychodzi grupa przyjaciół rodziny narzeczonej. Witając się, strzelają z pistoletów i karabinów na wiwat. Po powitaniu, młodzież bawi się na dziedzińcu. Matka chrzestna pana młodego w towarzystwie kilkunastu starszych kobiet, udaje się do pomieszczenia, w którym przebywa panna młoda ze swoimi przyjaciółkami. Wchodząc kobiety śpiewają: "przybyłyśmy skromnie, pokornie, pod deszczem, nie jesteśmy godne poniżenia". Ksiądz w tym czasie zwraca się do ojców chrzestnych obojga młodych pytając, czy ich podopieczni nadal są zdecydowani stanowić rodzinę. Następnie o to samo pyta samych młodych. Kapłan przyjmuje od ojców chrzestnych dwie obrączki i kładzie je na półmisek, gdzie znajdują się słodycze. Jedna ze starszych kobiet pyta młodych, czy chcą oni założyć obrączki, czy też je wyrzucą. Młodzi wsuwają obrączki na palec serdeczny prawej ręki G. Przed wyprowadzeniem panny młodej z domu rodzinnego, wszyscy członkowie jej rodziny i koleżanki płaczą. Zespół muzykantów gra utwór pożegnalny, w trakcie którego najstarszy brat dziewczyny wyprowadza ją do wyjścia. Po drodze napotykają upozorowaną przeszkodę: wyjścia broni stryj panny młodej, który tak długo ich nie przepuści, dopóki nie otrzyma zadowalającego prezentu. Na zewnątrz pannę młodą żegnają rodzice. Młodzi uczestnicy orszaku rozglądają się po pobliskich gospodarstwach, aby ukradkiem porwać dla zabawy na przykład kurę lub gęś, z których będą przyrządzać po swojemu w domu weselnym jakąś strawę. Zdarza się też, że dorzucą je po prostu do swoich prywatnych kurników! Sprawne i szybkie wyprowadzenie panny młodej należy do momencień. Jest on więc w POJęClU Asyryjczyków jakoby wybrankiem tak, jak pan młody w czasie uroczystości weselnych. Nie godzi się mieć w tym samym czasie dwóch panów młodych. Inna interpretacja również odnosi się do szczególnej rangi tego miesiąca, który zapoczątkowuje nowy rok asyryjski. Według kalendarza asyryjskiego w 1988 r. przypadał 6738 rok asyryjski. e Noszenie obrączki na palcu serdecznym prawej ręki w okresie narzeczeństwa jest obyczajem powszechnym w kulturach narodów Bliskiego Wschodu. Przysięgę też składa się prawą ręką. Często nawet wyraz "prawica" oznacza przysięgę (np. w jęz. arabskim). Po ślubie obrączkę przenosi się na lewą rękę (po arabsku słowo "yasar" oznacza lewicę, a wyraz "yusr" OZn:ł~7? pomyślność). �tów, z których strona narzeczonego czuje się dumna. Opuściwszy dom, dowcipnie zwraca się do jej matki następującymi słowami: "bracha zella, bikarach bnały gella" - "córka twa poszła, w waszej stajni wyrośnie trawa". Faktycznie brak w domu dorosłej córki, która zazwyczaj wyręcza swoją matkę we wszystkich możliwych do wykonywania przez nią pracach, utrudnia nieraz utrzymywanie gospodarstwa. A któżby sobie tego życzył? Po pożegnaniu panny młodej, jej narzeczony wraz ze swoim ojcem chrzestnym, doprowadzają ją uroczyście do domu, gdzie spędzi ostatnią noc panieilską w towarzystwie najukochańszych przyjaciółek. Jest nim mieszkanie ojca chrzestnego chłopca. Do niedawna drogę tę przebywano konno. Ozdobnie przybranego rumaka, którego dosiadała panna młoda trzymająca przed sobą najładniejszego we wsi chłopczyka, prowadził za uzdę sam pan młody. Obyczaj ten powoli zanika. W drodze panna młoda nie powinna spotkać kobiety, która urodziła dziecko przed upływem 40 dni od tej daty. Przypadek taki określa się mianem "bchuszala" "przytłumienie". Mógłby podobno utrudnić zachodzenie w ciążę lub zubożyć pokarm przyszłej matki. Po szczęśliwym dotarciu do domu chrzestnego, odprowadzający ją tłum udaje się następnie do miejsca, gdzie ma się odbyć zabawa weselna. Jest to duży i dobrze udeptany plac na terenie zagrody. Tam przygotowuje się stół weselny w kształcie litery "U". Wszyscy bawią się do, późna w nocy z udziałem muzykantów. W zabawie weselnej używa się z zasady tylko dwóch instrumentów muzycznych. Jeden to "dahole" - duży bęben o średnicy około 50 cm, zawieszony na brzuchu muzykanta, na mocnych paskach wykonanych z wełny. Muzykant uderza w obie strony bębna trzymając w prawej ręce dużą pałkę, a w lewej mniejszą. Drugim instrumentem jest "zerna" - rodzaj trąbki wykonanej z drewna. Ten prosty, dwuinstrumentowy zestaw muzyczny występuje powszechnie w obyczaju weselnym różnych ludów sąsiadujących z Asyryjczykami. Wprawni muzykanci osiągają za ich pomocą efekty artystyczne pełne nieraz prawdziwej wirtuozerii. Publiczność ocenia aplauzem kunszt szczególnie wprawnych grajków weselnych. Niekiedy pojawiają się też skrzypce. Wyjazd do ślubu następuje drugiego dnia, rano. Każde z narzeczonych na czczo udaje się do kościoła oddzielnie. Najpierw pan młody w towarzystwie swojego ojca chrzestnego. Następnie rodzina narzeczonego wyprowadza pannę młodą. Podczas ceremonii zaślubin w prezbiterium kościoła, przed ołtarzem, stawia się stół, a na nim kielich z winem, do którego wrzuca się obrączki obojga młodych. Za stołem stoi para narzeczonych ze świadkami. Panna młoda zajmuje miejsce po lewej stronie. W grzbietową, zewnętrzną stronę marynarki pana młodego wkłuwa się sześć szpilek, tvvo- �1~1 rzących trzy poziome krzyże. Wzdłuż ronda, wokół główki noszonego przez niego kapelusza obwija się dwa skręcone sznurki koloru białego i czerwonego. Po prawej stronie główki kapelusza formuje się za pomocą dwóch szpilek mały krzyżyk. Te elementy mają znaczenie nie tylko dekoracyjne. Dawniej, za czasów młodości ojców moich informatorów, pan młody w trakcie uroczystości zaślubin ubierał się w tradycyjny, pełny strój ludowy (jednoczęściowy obszerny strój męski wykonany ręcznie, przepasany szerokim, haftowanym pasem), a panna młoda w białą suknię. Obecnie, ubiór weselny jest raczej europejski. Makijaż panny młodej jest bardzo skromny. Poza kąpielą i malowaniem oczu nie używa się z reguły innych środków upiększających. W pewnym momencie, w trakcie udzielania sakramentu, ksiądz podaje panu młodemu ów kielich z winem. Wypija on prawie 2/3 ilości tego trunku, a następnie przekazuje go swojej narzeczonej, aby wypiła resztę. Dzielą się również namoczonym w tym winie specjalnym ciastkiem świątecznym "klicza". Pozostające na dnie kielicha obrączki, ksiądz wyjmuje i wkłada nowożeńcom na palec serdeczny lewej ręki. Ksiądz nie wypija wina, ani też nie kosztuje owego ciastka. W środku, za plecami młodej pary, stoi starsza kobieta. Trzyma ona w ręku nożyczki, które podczas całej niemal ceremonii otwiera i zamyka. Czynność ta ma jakoby zapewnić przecinanie magicznych węzłów, które mógłby potajemnie zawiązać obecny w kościele wróg nowożeńców. W przekonaniu asyryjskich wieśniaków, te supły mogą uczynić pana młodego "niezdolnym". Zdarza się również, że para młodych jest delikatnie kłuta szpilkami w kark. W trakcie ceremonii zaślubin, któryś z rosłych mężczyzn chodzi wokół kościoła z szablą w ręku. Ma on symbolizować obronę nowożel1ców przed nieprzyjacielem. Po zakończeniu uroczystości jej uczestnicy składają nowożeńcom życzenia. Jako pierwszy czyni to kapłan, potem rodzina, krewni i dalsi znajomi. W czasie gdy wszyscy spożywają śniadanie w kościele, pozostający na zewnątrz muzykanci zaczynają grać specjalny utwór, aby ponaglać zgromadzonych w środku do wyjścia. Ale z chwilą pojawienia się nowożeńców przy wrotach kościoła, muzykanci tarasują wyjście. Ządak pieniędzy. Ojciec chrzestny pana młodego, przygotowany na podobne niespodzianki, musi im płacić. Na zewnątrz no\vożeńcy witani są strzałami na wiwat. Droga orszaku weselnego z kościoła do domu pana młodego jest pełna miłych akcentów i niespodzianek. Idąc pieszo, nowożeiJcy zatrzymywani są na chwilę przy każdym gospodarstwie. Tam witają ich gospodynie, obsypując surową pszenicą i słodyczami, składając życzenia i wręczając pannie młodej prezenty. Jest nim przeważnie chusta na głowE:. �135 .często też okadza się młodą parę specjalnie przygotowanym kadzidłem. Chusty, które pannie młodej wręczają dojrzałe, zamężne kobiety stanowią jakoby sYmbol przyjęcia jej do ich grona. Odtąd powinna ona, jako mężatka, nosić to okrycie na głowie 7. Do orszaku dołączają się kolejno domownicy poszczególnych gospodarstw, którzy nie byli na uroczystościach w kościele. Orszak zatrzymuje się w odległości około 10 metrów przed domem pana młodego. Pan młody opuszcza tłum, aby stanąć na schodach domu, a w razie ich braku - na jakimś podwyższeniu. Tam podaje mu się butelkę domowego wina gronowego lub figowego owiniętą w chustę, oraz pustą szklankę. Zwrócony twarzą w stronę tłumu, pan młody napełnia ową szklankę winem, które demonstracyjnie na oczach wszystkich wypija. Następnie podaje mu się trzy dorodne jabłka. W tym momencie następuje pewne zamieszanie w tłumie. Pan młody z fantazją rzuca w tłum pierwsze jabłko, za chwilę drugie. Młodzi kawalerowie, a niekiedy nawet mali chłopcy, próbują chwycić jabłka. Uważa się, że ta dwójka szczęśliwców, która złapała owoce stanie niebawem na ślubnym kobiercu. Teraz pan młody udaje, że rzuca trzecie jabłko. Ale stojący obok niego ojciec chrzestny wyrywa mu je z rąk i chowa do kieszeni. Ma ono bowiem zapewnić nowożeńcom płodność i szczęście 8. Zbliżając się do drzwi izby mieszkalnej, panna młoda rozbija podaną jej amforę pełną drobnych monet i cukierków 9. Na ten moment czeka mnóstwo dzieci. Przed wejściem do mieszkania, do panny młodej podchodzi starsza kobieta trzymająca miskę ze śmietaną. Panna młoda wkłada palec w tłuszcz i rysuje nim znak krzyża na futrynie drzwi 10. Po poświęceniu domu, nowożeńcy wchodzą do środka i zajmują frontowe miejsce w największej izbie. W gorące dni lata, siedzenie w tym 7 Również niezamężne Asyryjki chodziły z reguły z nakrytymi głowami, zwłaszcza gdy przebywały poza terenem gospodarstwa. Wiązały one na głowie luźno jedną tylko chustę. Ich chusty nie były wyszukane i miały jasne kolory, często gładkie. Zamężne zaś Asyryjki mocno wiązały dwie chusty na głowie. Jedna z nich, zwinięta w pas, musiała zakrywać czoło. B Jabłko występuje zresztą także w ceremoniale weselnym Kurdów i Jezydów Zakaukazia, jak to zaobserwowała w latach 50-tych naszego stulecia radziecka ctnografka T. Aristowa. Pisze ona, że oczekujący na orszak panny młodej narzeczony stał na tarasie swego domostwa trzymając w ręku jabłko i gałązkę obwieszoną łakociami. Ciskał on jabłkiem w pewnym momencie w tłum usilujqc trafić oblubienicę. (T. Aristowa, "Kurd y Zakawkazja", Moskwa 1966). 9 U Asyryjczyków Zachodnich taką amforę zrzuca z tarasu domu jeden z krewnych pana młodego. lO U Asyryjczyków Zachodnich znak krzyża panna młoda nakreśla nad drzwiami za pomocą podanego jej z dachu kindżału. �136 pomieszczeniu nie trwa długo. Weselnicy przenoszą się na dziedziniec luh do ogrodu. Do oblubienicy znów zbliża się starsza kobieta z najładniejszym we wsi, kilkuletnim chłopcem (2-5 lat). Rzuca go jej na kolana, życząc w ten sposób nowożeńcom zdrowych i pięknych dzieci. Panna młoda obejmuje chłopca, całuje i obdarowuje pieniędzmi. Weselnicy spożywają teraz drugie śniadanie, na które prawie zawsze podawana jest galaretka z nóżek baranich, "risza ł aqla". Po posiłku część weselników, wraz z muzykantami ,udaje się po rodzinę panny młodej, gdyż nie bierze ona udziału w ceremonii zaślubin, ani też w orszaku podążającym do domu pana młodego. Po powrocie, muzykanci zostają wynagrodzeni, albowiem uważa się, że sprowadzenie rodziny panny młodej jest w głównej mierze ich zasługą. Zdarza się, że do czasu obiadu, grupa najbliższych znajomych nowożeńców udaje się wraz z muzykantami na wolne od zabudowań tereny wsi, aby tam się bawić. Po obiedzie w domu weselnym zbiera się więcej osób, prawdziwa jednak zabawa zaczyna się po zachodzie słońca. Wszyscy siadają do wcześniej przygotowanych stołów, lub na materacach na ziemi na terenie dziedzińca. Nowożeńcy i ich świadkowie zajmują miejsca frontowe. Podaje się zakąski, potrawy, napoje alkoholowe, przekąski. Jedzenie i trunki powinny towarzyszyć gościom bez przerwy i ani na chwilę nie może ich braknąć. W pewnym momencie, któryś z gości wstaje i kierując się w stronę nowożeńców, donośnym głosem komunikuje: "ten król i jego minister są nie dobrzy, należy ich odprawić, ale nie mają pieniędzy'" To początek składania prezentów. Odbywa się to jawnie z dokładną rejestracją kto i co dał. Prezenty rzeczowe odbierają bezpośrednio sami nowożeńcy, pieniądze zaś przyjmuje za nich ojciec chrzestny pana młodego. Jeśli ktoś się spóźni i ominie go kolejka, swój prezent wręcza przy pożegnaniu. Po zakończeniu tej ceremonii, ogłasza się, jaką sumę pieniędzy i jakie podarunki otrzymali nowożeńcy. Często weselnicy oglądają zestaw prezentów i podziwiają. Niektórzy wręcz wprost pytają nowożeńców, jakiego jeszcze prezentu życzyliby sobie. Do tematu prezentów wraca się często w rozmowach towarzyskich. W zespołowych tańcach rzadko biorą udział nowożeńcy. W jednym z nich, zwanym "powolne kółko", panna młoda zajmuje ósme miejsce, pomiędzy swoim mężem i jego ojcem chrzestnym. Przed nimi taJ1CZą dziewczęta i chłopcy ze świecami w ręku. W trakcie wesela goście urządzają różne zabawy. Między innymi usiłują zdobyć buty panny lub pana młodego, aby za ich zwrot otrzymać jakąś zapłatę. Chłopcy bawią się w "policjanta". Prowadzą do pana młodego kobietę lub dziewczynę, oskarżając ją o próbę otrucia gości, za co musi być ukarana. Karę stanowi przeważnie skrzynka piwa, lub dzban domowego wina gronowego. �Picie napoJow alkoholowych jest dowolne. Rzadko się zdarza, aby sami gospodarze częstowali gości alkoholem. Przybli na wesele nalewają sobie sami do swoich szklanek tyle i tak często, jak chcą. Jednak alkohol nigdy nie jest zasadniczym poczęstunkiem; stanowi jedynie dodatek do bez przerwy podawanych potraw. Szczególnie wymagana jest tu daleko idąca racjonalność i rozsądek zważywszy, że w każdej chwili któryś z gości może wyciągnąć z kabury swój pistolet i zacząć strzelać na wiwat, dając tym wyraz swojego entuzjazmu i przyjaźni wobec nowożeńców i ich najbliższych. Na wsi kuchnia weselna bywa zawsze bardziej konkretna aniżeli w mieście. Na wiejskim weselu gotuje się burghul z mięsem, ryż z duszonymi bakłażanami, fasolę z mięsem i ketmią, zupę z sumaku lub z dyni. Jako zakąskę podaje się maleńkie klopsiki z upieczonego burghulu z mięsem, sałtaką z białej, rozdrobnionej kapusty z oliwą i sokiem cytrynowym oraz małe, w kształcie paluszka, "gołąbki" w liściach winorośli. Oprócz tego goście pogryzają prażoną ciecierzycę, orzeszki, nasiona dyni, słonecznika, arbuza i melona. Nieodzownym dodatkiem jest świeży placek chlebowy wypiekany wyłącznie z mąki pszennej. Pijąc, biesiadnicy wznoszą mnóstwo toastów na cześć nowożeńców, ale sami także czynią to między sobą, niezbyt hałaśliwie, choć w sposób dający się zauważyć. Jeśli na przykład, któryś z weselników spostrzegł w tłumie osobę, którą szczególnie poważa, lub kogoś, kto wspaniale się prezentuje w tańcu, to przekazuje mu, za pośrednictwem dzieci, kieliszek wódki. Dzieci nie zawsze potrafią wymienić nazwisko nadawcy, stąd często wskazują na niego palcem. Za ten miły gest adresatowi pozostaje tylko podziękować i pozdrowić, przysyłając z kolei też kieliszek wódki ofiarodawcy. Dzieci otrzymują za te usługi wynagrodzenie w postaci drobnych monet. Tancerze, trzymając się za ręce tworzą półkrąg, w środku którego grają muzykanci. Nie brak popisów tych, którzy chcą zwrócić na siebie uwagę widzów, aby podziwiali lekkość ich ruchów i wytrwałość. To oni właśnie prowadzą cały sznur tańczących, posuwających się zawsze z lewa na prawo. Bywa też, że grupka zwinnych tancerzy odrywa się na moment od szeregu, aby wykonać skomplikowane figury wymagające wielu umiejętności. Obecni głośno wiwatują i piją ich zdrowie. W dowód uznania dla dobrego tancerza, skrzyPek lub grający na trąbce, klęka przed nim i głośno gra na swoim instrumencie. Tancerz wówczas wykonuje rytmiczne ruchy w takt melodii stojąc w miejscu, a wraz z nim cała reszta. Muzykant za to otrzyma pewną kwotę pieniędzy, z której zabiera dla siebie jakiś procent, a resztę zwraca właścicielowi pod koniec wesela. Również podczas tańca ludzie przekazują sobie pozdrowienia,. słowa pochwały. Czynią to za pośrednictwem muzykantów, którym �138 jakiś tancerz wręcza pieniądze na częsc mnego tancerza. Muzykant, trzymając ową kwotę w podniesionej do góry ręce, donośnym głosem przekazuje życzenia, wychwalając adresata. Wesele trwa do późnych godzin nocnych. Mniejsze przyjęcie dla wytrwałych trwa nieraz aż do rana. Goście spoza wsi nocują u krewnych. Na wsi taki cykl zabaw ciągnie się trzy dni. Kontakty seksualne pomiędzy parą narzeczonych przez cały okres poprzedzający ślub są wręcz nie do pomyślenia. Właśnie u Asyryjczyków w pełni realizowane jest popularne w Polsce powiedzenie: "jak kocha, poczeka". Silna wola, nawet młodych Asyryjczyków, wychowywanych od dziecka w duchu poszanowania norm obyczajowych, cechuje parę narzeczonych również w okresie narzeczeństwa, obojętnie jak długo on trwa. Złamanie norm w tym konkretnym przypadku może doprowadzić nieraz do depresji psychicznej w wyniku wyrzutów sumienia. Panna młoda powinna zachować swoje dziewictwo, gdyż będzie ona z niego rozliczona. W nocy poślubnej, jeśli narzeczony stwierdzi, że jego wybranka nie jest dziewicą, może zarządzić, by ją odesłano z powrotem do domu. Odtąd jej szanse na założenie rodziny są znikome. Oczywiście, o tym fakcie muszą być przekonani świadkowie, swaci, którzy następnie towarzyszą niedoszłej żonie do domu jej rodziców! 1. II U A~yryjczyj(ów Zachodnich problem dziewictwa jest traktowany podobnie. choć nigdy nie słyszałem, aby jakaś panna młoda została odesłana z powrotem do domu swoich rodziców po nocy poślubnej. Jednak utkwiły mi w pamięci pewne elementy, które być może istnieją również u Asyryjczyków Wschodnich. ale o nich nie słyszałem od moich informatorów. Będąc kiedyś zaproszonym na wiejskie wesele zachodnioasyryjskie widziałem grupkę przyjaciół pana młodego czekaj'lC<J z karabinami przy drzwiach na zewnątrz pokoju, w którym para mloda miała dokonać aktu spółkowania. W momencie, gdy pan młody wyszedł, grupka ta za'częła strzelać na wiwat, rozległy się momentalnie dźwięki dahole i zerna. Rodzina pana młodego chwaliła się, że cały akt trwał tylko 20 minut, nie dłużej, co świadczy o dobrych predyspozycjach i pewnej odwadze obojga młodych, zwłaszcza zaś mężczyzny. Niekiedy narzeczeni mogą czuć się zakłopotani, zwlaszcza jeśli ktoś ich obserwuje, na przykład przez dziurkę od klucza. Na osiedlu w mieście Qameszli, gdzie mieszkałem, ożenił się jeden z moich kolegów. Było to w roku 1968. W następny dzień po ślubie, jego matka zaprosiła zaprzyjaźnione kobiety, aby pokazać im dowód dziewictwa swojej synowej, utrwalony na prześcieradle. \Vśród zaproszonych kobiet była m.in. moja matka, która opowiedziała, że widziała charakterystyczną plamkę na prześcieradle wiszącym w przedpokoju domu weselnego. Następny mój kolega, w kilka dni przed swoim ślubem, pokazał mi kindżał, którym gotów był ranić swoje udo dla zmylenia w przypadku gdyby jego narzeczona nie okazała się dziewicą Dodajmy, że szereg wspomnianych tu obyczajów związanych z nocą poślubną zaobserwowano w kulturach także innych ludów Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Zakaukazia, .a z dawniejszych okresów i u Słowian. �139 Po szczęśliwym ślubie pani młoda wychodzi z nowego gospodarstwa >dopiero w trzecim dniu, zwanym "szarira" - "prawdziwy". Zabiera ona ze sobą wiadro oraz świeżo wypieczone przez jej matkę placki chlebowe. Kieruje się w stronę rzeki lub studni po wodę. Placki wręcza pierwszemu człowiekowi spotkanemu po drodze. W niektórych wsiach, szczególnie położonych z dala od miast, przebieg tego dnia, zdaniem starszej generacji, nawiązuje do wielowiekowych tradycji. Skoro świt, do domu weselnego przychodzą dwie lub trzy osoby, reprezentujące rodzinę młodej żony. Po cichu budzą ją i zabierają do dowolnego domu na wsi. Tam wspólnie jedzą śniadanie i przetrzymują ją do około godziny goo. Pozostali mieszkańcy wsi nie powinni wiedzieć, gdzie ona przebywa. Jeśli w tym czasie do drzwi tego domu zapuka przypadkowa osoba płci żeńskiej, to sądzi się, że w potomstwie dominować będą dziewczęta, jeśli zaś pukający będzie przedstawicielem płci męskiej - przewagę będą mieli chłopcy. Młodą żonę przyprowadza się następnie do domu jej rodziców, gdzie niebawem zjawi się jej małżonek ze swoimi przyjaciółmi. Zabierają oni ze sobą arak, który trzeba wypić z rodziną małżonki. Przygotowanie potraw należy do rodziny oblubienicy. Po południu, inna grupa towarzyszy pana młodego, ''-ldając obrazę, idzie tam i żąda od teściowej nowożeńca, aby im dała butelkę wódki i upieczoną kurę. Często szantażują ją w ten sposób, że wciągają nowożeńca na taras dachowy udając, że biją go kijami w gołe stopy. Zwyczaj ten nazywa się "sIała" - "ukrzyżowanie". Kochająca teściowa ugina się naturalnie pod ich żądaniem, wyciąga domową wódkę i kurę. Otrzymawszy je udają się wraz z panem młodym do najbliższego domostwa, aby wypić i zjeść. Pod wieczór nowożeńca prowadzą do jego domu. Przed zachodem słoilca, w domu rodziny pani młodej zjawia się jeszcze jedna grupa przyjaciół pana młodego, aby w towarzystwie muzy"kantów zabrać młodą żonę do męża. Również i oni żądają picia i jadła od jej matki: 2-3 butelki wódki, 2-3 upieczone kury. Opuściwszy dom, pani młoda otrzymuje od swoich rodziców cenny prezent ślubny. W domu pana młodego urządzają teraz prawdziwą ucztę, bo również i jego matka stawia wódkę i jedzenie. Pierwszy tydzień po ślubie nowożeńcy spędzają raczej w domu. Zdarza siq, że wszystkie regularne posiłki w ciągu pozostałych czterech dni po\veselnych tego tygodnia, zwłaszcza jeśli oboje nowożeńcy pochodzą z tej samej wsi, przygotowuje i przynosi im matka pani młodej. Podobno jeszcze w latach 3D-tych naszego wieku wszystkie trzy posiłki dziennie nowożeńcy jedli w domu rodziców pani młodej i to przez trzy pierwsze miesiące po ślubie. =';iejednokrotnie rodzice interesują się, czy wszystko dobrze poszło ich sJ'nowi. Zdarza się bowiem, iż pan młody bywa, jak się określa, �140 "związany". Sam słyszałem o kilku takich przypadkach, gdy młody małżonek, zbliżając się do swojej żony tracił męskość. Stan taki może trwać od tygodnia do kilku lat. "Związanie" pana młodego może nastąpić wyłącznie podczas uroczystości zaślubin. Inicjatorami tego nieszczęścia bywają tylko tacy, którzy są wybitnie nieprzychylni panu młodemu lub jego rodzinie. A oto kilka praktyk, które w uznaniu Asyryjczyków mogą do tego doprowadzić: wkładanie koszuli na lewą stronę, wkładanie kindżału do pochwy ostrzem do góry, supłanie kordonka siedem razy, rzucanie czaru na pana młodego przez wpatrywanie się w jego kark, lub przez wypowiedzenie po cichu zaklęć o magicznej mocy. W powszechnym przekonaniu, żadne medykamenty nie są w stanie w pełni "rozwiązać" pana młodego. Pomocna może być jedynie żółć świńska, ale tylko częściowo 12. Próbę "związania" możnaby udaremnić całkowicie jedynie poprzez ujęcie sprawcy w trakcie wykonywania przez niego owych czynności. Ale przeważnie na to jest za późno. Pozostaje więc albo odnalezienie owego przedmiotu (koszuli, kindżału, kordonka), gdyż dopóki jest utrzymany w takim stanie, w jakim nastąpiło "związanie", dopóty trwa jego działanie, albo też wezwanie pomocy innych czarowników. Oni pomogą wskazać miejsce, w którym schowano ów przedmiot, lub też użyją swoich magicznych praktyk "rozwiązywania". Stan "niemocy" małżonka nie trwa wiecznie. Czarownicy, którzy znali się na tych praktykach, byli do niedawna w cenie i nie lekceważono ich. Wierzono, że są oni w stanie zarówno łatwo kogoś "związać", jak i "rozwiązać". Dlatego też rodzina pana młodego starała się ich sobie zjednać. Słyszałem o groźnym czarowniku, który regularnie przed każdym weselem otrzymywał od kolejnego pana młodego litr araku. W przeciwnym razie "związanie" było murowane 13. Ważnym momentom wydarzeń opisanego okresu, od zalotów począwszy i na ślubie skończywszy, towarzyszą różne przyśpiewki. Wykonują je kobiety i młodzież chóralnie. Czasem solowej partii towarzyszy mała grupka kobiet, chłopców lub dziewcząt. Są to krótkie utwory rymowane. Polskie tłumaczenie nie oddaje niestety nastroju oryginalnego tekstu. 1! W lipcu 1988 r. jeden z asyryjskich doktorantów z Poznania, jadąc na urlop do rodziny w Syrii, zabrał ze sobą kilka pełnych i świeżych świńskich woreczków żółciowych w stanie zamrożenia, o które usilnie prosił jego ojciec. Zólć miała właśnie być zastosowana w celu przeciwdziałania złym urokom, które uczyniły zaprzyjaźnionego pana młodego "niezdolnym". 18 O tego rodzaju wierzeniach w rzucanie uroków na młodą parę i to nawet wśród najwyższych sfer dworu królewskiego w Afganistanie pisze m.in. także v,,-c wspomnianym już studium T. Martynowicz. �141 - "Stała na placu ,dylya' li. W ręku trzymała wiadro mleka. Pocałowałem ją, pomimo że jej ojciec tam stał". - "Stała przy kołowrocie. Na końcu ,kirdana' 15 wisiał koral. Pocałowałem ją". -,- "Wracała znad wody. Na lewym ramieniu trzymała gliniany dzban. Wzdychała, bo jej narzeczony nie nadszedł". - "Szła wąską uliczką. Trzymała w ręku toporek sznur. Pozw61 mi przejść, poganinie! Nie ciebie oczekuję". "W upale amforą przynosi wodę na ściernisko". - "Siedzimy na ,msodi' 18. Ludzie powiadają: co im z tego przyjdzie". - "Wchodzi na pagórek. ,Derbelta' 17 podarła się. Zawołajcie... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją zeszył". - "Wraca z gumna. Na piersiach nosi trzy ,franti' 18. Towarzyszmy jej przez sympatię dla jej siotry". - "Kocioł (jest) nad ogniskiem. W nim (gotuje się) burghul. Przysięga mi, że (żaden) obcy (jeszcze) jej nie całował". - "Jej brodawka jest jak daktyl. Pozwól mi ją całować, choćbym nawet miał pójść do piekła". - "Ziemia jest obsiana jęczmieniem. Liść jak liście og6rka. Każdy ,tar 'a' lU obsługuje dwunastu chłopów. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby go objęła". - "Siedzi w dolinie, lejąc gorzkie łzy, bo JeJ narzeczony nie jest urodziwy". - "Siedzi przy ,kłara' 10, łamie placek jeden za drugim. Jakże słodki jest ślub". - "Siedzi na schodach. Trzyma w ręku ,makhelta' !1 i lustro, maluje sobie oczy. Chłopcy przerwali taniec, a dziewczęta popadły w rozterkę". - Idzie (ona) do kościoła. Zręcznie z nią rozmawiał. Przekonał ją do siebie i pozwolił przejść". - "Przestań ściągać moją kołdrę. Jestem mała i to mi się nie podoba. Poczekaj jeszcze jeden rok - zemszczę się na tobie". - "Wraca zmęczona ze ścierniska. Kładzie się do ł6żka. Jest cała od słomy. Chce spać i spać". - .,Wróblu mójl Daj mi kosmyk twoich włos6wl Obwiążę nim kindżał. Przypomną mi ciebie". Dylya - duża studnia na peryferiach wsi Kirdana - gruby naszyjnik srebrny z zawieszonymi wisiorami przedstawiającymi ryby, zamocowanymi przyogonie. 16 Msodi bawełniana tkanina koloru czerwonego ze wzorami w kolorze żółtym i niebieskim. 17 Derbelta dolna część nogawki długich spodni, które noszą asyryjskie góralki. 18 Franti ozdoba ze złotych monet otomańskich, zamocowana na chustce, zwisająca na czoło. Składa się z 20 złotych monet, bądź z 10 złotych i 10 mosiężnych lub srebrnych. Łańcuch dzieli, po r6wno, tzw. "entoba" - większy element złoty w kształcie jaja. li Tar'a (dos. "drzwi") miara umowna długości, określająca odcinek ziemi, na którym pracuje 12 robotnik6w rolnych, tworzących szereg przy żniwach lub orce. 20 Kłara komora gliniana do przechowywania pszenicy. ł1 Makhelta pudełko na proszek do malowania rzęs. J4 15 �142 - "Spała u mnie pewnej nocy. Kwiecista woń zawisła w pokoju. Jc~t ukochaną. mego serca". "Przebyłem dwa łańcuchy górskie. Napotkałem ,hygga' n w wykonaniu dziew-o cząt. Pokochałem naj młodszą z nich. Jest jak pestka granatu. Włóż ją do szklanki i wypij. Wypij, choćby była trucizną". "Na dziedzińcu mamy studnię. Strumień z niej płynie niczym rzeka. ,Nasza narzeczona' 28 jest jak kryształ. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją przeniósł". "Na dziedzińcu mamy pszczoły. Zaprosimy księdza na miód, a ludzi na arak". "Zbudujemy duży ,tanura' 24. Upieczemy w nim placki i ożenimy naszego ojca" .. "Nasze okno jest z żelaza. Nasze łowy są dobre. Nie ma na świecie drugiej takiej, jak ,nasza panna młoda'''. "Nasz dziedziniec jest duży. Znajduje się na gumnie. Niech żyje nam jego (narzeczonego) ojciec, kościelny wioski". "Pieniądze garściami wydaliśmy. Nasi kuzyni są liczni. Wygraliśmy, a nie straciliśmy". "Siedem całych łat na twoją postać czekałem. Jeśli wyjdziesz za innego mnie zostawisz, rzucę się do rzeki". "Samotnie zszedłem na plac. Płacząc i żaląc się na swój los. Jeśli jej tam nic spotkam, wrócę do domu mego ojca". "Trzy (dziewczęta) zeszły do gumna. Odziane w białe koszule. Która z nich jest twą narzeczoną? Tamta, co nosi ,trakyata' "". "Odziana jest w ,mezar' 21 koloru różowego i w koszulę koloru jasnoczerwonego. Jeśli ją pocałuję, ulżę sobie". "Trzy (dziewczęta) zeszły do (gaju) ,smoą' ł7. Odziane są w czerwone koszule. Która z nich jest twoją narzeczoną? Tamta, o niebieskich oczach". "Dwaj młodzi byli razem. Jeden (z nich) powiedział drugiemu: przyjacielu, kocham twoją siostrę. (Drugi) - Idę do domu spytać ją (o to). Jeśli cię nie zechce, zabiję ją". "Siostra zwróciła się do swego brata: nie bierz pieniędzy, dziecko! Usłyszy (o tym) mój ukochany i odfrunie ode mnie jak gołąb". "Mamo, tę właśnie kocham. Jeśli zechcesz, poproś o jej rękę dla mnie. Z nią bowiem doznam spokoju". "Dosyć! Nie chwytaj mnie za kolana nie mów do mnie po turecku, bo i tak moje serce wie, że mnie kochasz". Hygga - taniec zbiorowy, w którym tancerze tworzą pól krąg. Wyraz "nasza panna młoda" lub "nasza narzeczona" jest u A~yryjczyków w powszechnym użyciu. Ktokolwiek z rodziny bliskiej lub dalekiej pana młodego, gdy mówi o jego narzeczonej, określa ją jako "naszą". Jest ona bowiem tak samo poważana przez każdego z nich, jak przez swojego narzeczonego. 24 Tanura - gliniany piec do wypieku chleba plackowego. 25 Trakyata bransoleta srebrna zakładana na nogi dzicwczyn;v·. powyżej kostId. 21 Mezar żeńskie ubranie wierzchnie wykonane z owczej wełny. Składa się z dwóch lub trzech części, zależ.nie od szerokości krosna. Owija się nim ciało. z tym że zakrywa ono tylko część prawego boku i cały lewy bok, aż do kolana. Zawiązuje się na prawym ramieniu za pomocą supłów. 27 Smoq prawdopodobnie chodzi o drzewo sumaku, którego li'icie o kW<lokowatym smaku i fioletowej barwie stosuje się jako przyprawę. 22 28 �143- ..Siedzi na dachu ze spuszczonymi białymi nogami. Rozpala (tym) serce kawalerów". - "Siedzi przy ujęciu wody. W rękach trzyma porcelanowy talerz. Pocałowałem ją, a potem przyszli moi koledzy". - "Kierujemy swoją twarz w stronę świętego Mateusza 28. Nikt nie ma takiej narzeczonej, jak nasza". - "Idziemy w stronę ,hedaye' 29. Nasza panna młoda wygląda niczym perła. Takiej, jak ona, nie ma w całym świecie". - ..Mamy rozsądną pannę młodą. Jej ukochany jest wart tyle złota, ile waży_ a niej mówią wszyscy". - "On (wymienia się imię narzeczonego) jest pisarzem. Nasza zaś panna młoda świeci jak lampa". - ..Brunetka o dużych oczach. Rodzina jej ojca jest zła. Ja z niej nie zrezygnuję, choćby mnie na szubienicę zaprowadzili" . .,Brunetka o drobnych oczach. Rodzina jej ojca to poganie. Nie zrezygnuję z niej, choćby moja krew została przelana na uliczkach". -- "Weszliśmy w wąskie uliczki. Ich bramy są zamknięte. Para młoda jest jeszcze mała". - ,.Weszliśmy w szerokie uliczki. Ich bramy są otwarte. Para młoda jest wysoka". - "Ona jest mała. Nie widać jej pod figowym drzewem". - "Pod liściastym drzewem jej postać i jego postać nie różnią się". - "Przed drzwiami ,Zalil' 10. Nasze przyrzeczenia są takie same. Kto zdradzi spalą go". - "Sleman i Sleman II. Sleman, ona jest ładna" . .,Kocham cię, kocham cię. Ani na godzinę nie mogę cię opuścić". "Wujku, a wujku! Nocny sen mi nie smakuje. Mała mnie zabiła". "Dkolem, dkolem, dkolem 12, mój kindżał". ,.Berbilm, bilm, bilm, bilemlo. Berbilm, bilm, blim, zalemlo II". - "Idziemy aż stamtąd. Dzięki księdzu zdobyliśmy ziemię i niebo". - .,Nasz dziedziniec jest duży. Na nim bawią się chłopcy. Są urodziwi jak drzewo granatu". "W Arbine, między Tesqoba i Betnaye 84, poradziłam sobie. Mamo, jego (wymienia się imię chłopaka) pokochałam". Na zakończenie tego opracowania pozostała jeszcze do omówienia kwestia rozwodów u Wschodnich Asyryjczyków, o których tu mowa. Niestety brak opublikowanych danych statystycznych na ten temat, a ściągnięcie ich z autorytatywnych źródeł kościelnych jest rzeczą trudną. Asyryjski Kościół Wschodni nie wyklucza rozwodów. Nie uważa on ślubu za sakrament święty. Rozwody mogą być rozpatrywane na 28 2D 20 II 32 83 B4 "Kierując twarz w stronę świętego" - pokładać swój los w jego rękach. Hedaye - mała studnia na peryferiach wsi. Zalil - imię żeńskie. Sleman - imię męskie. Dkolem - wyraz o nieznanym pochodzeniu i znaczeniu. Słowa tego wiersza pozostają niewiadoffi8go pochodzenia i znaczenia. Nazwy miejscowości w Iraku, zamieszkałych przez Asyryjczyków. �144 życzenie jednego z małżonków jeśli zaistnieją udokumentowane przez wiarygodnych świadków powody. Na przykład: - zdrada małżeńska, nieuleczalna choroba psychiczna przejawiająca się w wyjątkowo nienormalnYm, niekontrolowanym i agresywnym zachowaniu się, ciągłe moczenie się, jeszcze do niedawna myślano, że jest to choroba nieuleczalna, gdy małżeństwo okaże się bezdzietne, współmałżonek, który nie jest temu winien może, ale dopiero po siedmiu latach wspólnego małżeństwa, zabiegać u władz kościelnych o rozwód 35. Rozwodu może udzielić jedynie najwyższy duchowny, czyli patriarcha. Kończąc ten krótki i mający charakter orientacyjny szkic o obyczaju weselnYm ASYryjczyków Wschodnich zdaję sobie sprawę, iż całokształt już choćby tylko tego zagadnienia wymagałby obszerniejszych studiów i rozleglejszej analizy. Interesującym problemem byłoby na przykład porównanie szczegółowe obyczajowości dwu zasadniczych asyryjskich odłamów wyznaniowych w tym choćby aspekcie ich kultury ludowej. Pamiętajmy również, iż owa kultura tradycyjna w ciągu stuleci musiała mieć szereg lokalnych odmian obyczajowych, nie tworząc jakiegoś kulturowego monolitu. W każdym razie w dotychczasowym naukowym piśmiennictwie etnograficznym nikt nie usiłował dać całościowego opisu kultury tradycyjnej chrześcijańskich Asyryjczyków w jej wszystkich podstawowych przejawach i bogactwie. To zadanie dla przyszłych badaczy. 85 Asyryjski Kościół Zachodniosyryjski uważa małżeństwo za jeden z sakramentów świętych, stąd o rozwód jest o wiele trudniej. Rozwód może być rozpatrywany jedynie w przypadku zdrady małżeńskiej, rzecz, która prawie nie miała miejsca w skupiskach Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. Goszcząc u przedstawicieli tej grupy w Szwecji latem 1988 r. (mieszka ich w tym kraju już ponad 25 tys.) słyszałem o wielu rozwodach właśnie z przyczyny zdrady. Winę za to ponoszą głównie mężczyźni. Poznałem Asyryjczyka zamieszkałego właśnie w Szwecji, który ponad dwa lata temu zostawił swoją żonę z dwójk'l własnych dzieci i przeniósł się do Szwedki. Jego żona złożyła u władz kościelnych wniosek o rozwód. Zgody jednak nie otrzymała. Podobno wniosków o rozwód u naszego biskupa w Szwecji jest już ponad sto. Ich liczba wykazuje tendencję wzrostową. Władze kościelne są tym wręcz przerażone. Ta kwestia ma być podobno jednym z tematów posiedzenia synodu. Trudności z tym związane wynikają stąd, że kościół w krajach europejskich nie jest już jedynym sędzią w tym zakresie. �145 Michael Abdalla ~tARRIAGE AND WEDDING RITUALS OF EAST ASSYRIANS IN THE 1970'S. (summary) The contemporary folk culture of Assyrians still remains in Poland among the less known scientific problems. This is manifested at least by the fact that Assyrians are commonly regarded to be a kind of curiosity. There is nothing ~urprising about it since for ages Assyrians were known in European literature only as "schismatic Christian Groups" of the East. The majority of Assyrian Christians died during the years of 1st World War in the mountains and valleys of "Beth - Nahrin". I hope that this paper treating on marriage and wedding rituals of those Assyrians will make their folklore more familiar. The paper contains quite an elaborate description of the atmosphere in which the bride and the bridegroom come into contact with each other, the way the engagement period is spent, the procedure of wedding ceremonies and the anxieties and superstitions accompanying them. There were also collected more than 50 lyrics of folk couplets which are a part the wedding ceremony, all translated into Polish by the author. I think that the paper only signals the problem; it merely introduces a little known subject which even among the East Assyrians themselves has many local varieties; not to mention the West Assyrians who have been living in separate communities for fifteen hundred years now. 10 Lud t. LXXIII �146 WERDYKT jury konkursu otwartego na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazal:hstanit, oraz innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956 ogloszonego przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i dwumiesięcznik naukowo-literacki "Literatura Ludowa" Na konkurs wplynęły 343 prace z Polski i zagranicy - Australia, Kanada, Stany Zjednoczone. Nadesłany materiał posiada istotną wartość dokumentacyjną dotyczącą losu Polall~ów w ZSRR podczas ostatniej wojny i po roku 1945. Forma i zakres matcrialów obejmuje zróżnicowane rodzaje tekstów - pamiętniki pisane na zeslaniu, diariusze, wspomnienia, krótkie relacje, zbiory listów, życiorysy -::- oraz zdjęcia, rysunki, obrazy, dokumenty administracyjne, takie jak książeczki pracy, kartki na chleb, paszporty, wyroki itp. Obradujące pod przewodnictwem prof. dr Czesława Hrnasa jury w sldadzie: dr Adolf Juzwenko, mgr Antoni Kuczyński, prof. dr Wojciech Wrzesiński, doc. dr Andrzej Zawada i doc. dr inż. Paweł Zworski po zapoznaniu sil; z nadesłanymi materiałami stwierdza, że poziom prac jest bardzo wysoki i postanowiło, zwiększając pulę nagród oraz ich wartość, wyróżnić następujące osoby: I nagroda (300 tys. zł) - Jan Prorok (Gdańsk) za pracę pt. "Skazani na zagładę. Wspomnienia z lat 1939-1945". II nagroda (250 tys. zł) - Leonard Perepeczko (Pasłęk) za pracę pt. "W szponach NKWD. Wspomnienia" oraz pięć III-cich nagród po 100 tys. zł, które otrzymują: Czesław Bazan (Wrocław) za pracę pt. "Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik z zesłania"; Stanisław Dakiniewicz (Lódź) za pracę pt. "Przerwa w życiorysie"; O. Albin Janocha (Kraków) za pracę pt. "Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia 1939-1956"; Zofia Orłowska (Chełm) za pracę pt. "Drugie skrzydło Apokalipsy. Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1940-1942" oraz Anna Sobota (Pruszków) za pracę pt. "Kazachstan. Moje wspomnienia z lat 1939-1946". Ponadto nagrodami honorowymi jury wyróżniło autorów następujących prac: Gena Maria Gradkowska (USA) "Gena, córka osadnika": Janina Hildebrandtówna "Pamiętnik z Syberii": Edward Jaroszewicz (Wroclaw) "Kolejny etap w moim życiu"; Edward Kisielewski (Opole) "Wspomnienia zesłańca"; Halina Mil (Wrocław) "Moja syberyjska droga"; Eugenia Sendek-Byliczkowa (Australia) "Moje przeżycia"; Antoni Stankiewicz (Góra Śląska) ,,1219 dni więzień i łagrów"; Andrzej Szular (Bielsko-Biała) "Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1945-1946"; O. Hilary Wilk (Wołczyn) "Wspomnienia. Parafia-LagierParafia 1944-1959". Fundatorami nagród byli: Jego Magnificencja Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, Dyrektor Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Związek Sybiraków Oddział we Wrocławiu, redakcja tygodnika "Nowe Zycie" (pismo Kurii Metropolitarnej we Wrocławiu) oraz członkowie jury. Organizatorzy konkursu planują wydanie książkowe najciekawszych prac w ramach tzw. "Biblioteczki Syberyjskiej" oraz informują, że począwszy od nr 1-3: 1990 na łamach dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa" ukazywać się będą teksty nadesłane na konkurs, w ich wyborze pod kątem zesłańczego folkloru, kontaktów z ludnością tubylczą, jej kultury i zw~'czajów itp.. Osoby posiadające wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków w ZSRR w latach 1939-1956, które nie wzięły udziału w konkursie, a są zainteresowane ich wydaniem prosimy, o nawiązanie kontaktu z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław - Biuro Wydawnicze. Gratulując wyróżnionym, jury sklada serdeczne podziękowanic wszystkim uczestnikom konkursu. mgr Antoni Kuczyński Prof. dr hab. Czeslaw lIernas Sekretarz jury Przewodniczący jury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed581b2baa097fde2e269c0d0d742258.pdf 232779a360fd53ef3244051d201bcda4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource relacje międzykulturowe Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne Koszalin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4211 Title A name given to the resource Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów z wsi koszalińskich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 197-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D E R Z E N I E KULTUR NA ZIEMIACH Z A C H O D N I C H W ŚWIETLE MATERIAŁÓW Ziemie Zachodnie i Północne zasiedlone zostały przez g r u p y ludności różniące się pochodzeniem te­ rytorialnym , a, co za t y m idzie, również i kulturą. W w y n i k u spotkania się o w y c h grup ludności nastą­ piło n a n o w y m terenie osadniczym zetknięcie się użytkowanych przez nie zespołów k u l t u r o w y c h , a jed­ nocześnie zetknięcie k u l t u r grup osadniczych z k u l ­ turą zastaną. 1 Obserwowane na Ziemiach Zach. i Płn. „zderze­ nie k u l t u r " różni się o d podobnych procesów znanych z i n n y c h terenów i okresów; posiada ono szereg zna­ miennych, niepowtarzalnych cedh. Przede wszystkim są to — wielkość i zróżnicowanie k u l t u r , które zet­ knęły się z sobą. Obok grup przesiedleńców, które wniosły w nowe, odmienne k u l t u r o w o środowisko własne k u l t u r y regionalne, mieszczące się w ramach polskiej narodowej k u l t u r y , znalazły się t a m grupy repatriantów i reemigrantów o przyswojonych ele­ mentach k u l t u r —• ukraińskiej, litewskiej, francuskiej czy rumuńskiej. Ponadto n a interesującym nas te­ renie osiadła ludność ukraińska, grecka i inna. Napięcie społeczne, które towarzyszyło „zderzeniom się" poszczególnych z wymienionych k u l t u r , nie było, rzecz jasna, jednakowe. Odmiennie też przebiegał proces przejmowania i przeobrażania elementów k u l ­ turowych w zjawiskach zachodzących na styku róż­ nych k u l t u r . Inną charakterystyczną cechą omawianego procesu zetknięcia się k u l t u r na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych jest niezwykle szeroki f r o n t zderzenia. Wy­ mienione grupy nie zajmowały n a ogół terytoriów wydzielonych; w w y n i k u osadnictwa powstały za­ równo w miastach j a k i na w s i przede wszystkim ZE WSI I PÓŁNOCNYCH KOSZALIŃSKICH społeczności mieszane, złożone z różnych ugrupowań ludności. L i n i a zetknięcia się k u l t u r przebiegała więc nie granicami rozległych terytoriów czy choćby osad. Na w s i biegła ona opłotkami oddzielającymi zagrody zajęte przez rodziny pochodzące zarówno z różnych stron j a k i autochtoniczne, nie zatrzymując się zresz­ tą na granicach obejścia. Terenem konfrontacji k u l ­ t u r było również wnętrze zagrody, a t o z dwóch wzglę­ dów. Oto w w i e l u wsiach osadnik przebywał prze­ cież w latach 1945 i 1'946 w zagrodzie razem z l u d ­ nością niemiecką, a po j e j wyjeździe nadal Obcował z pozostawionymi przez nią w y t w o r a m i k u l t u r o w y ­ mi, z uzbrojonym k u l t u r o w o terenem. Po wtóre, w jednej dużej zagrodzie osiadały niekiedy d w i e rodziny o różnym pochodzeniu regionalnym. Zetknię­ cie różniących się elementów k u l t u r o w y c h w obrębie zagrody i rodziny odbywało się ponadto również w małżeństwach miesizamych. W w y n i k u rozprosze­ nia grup o swoistym obliczu k u l t u r o w y m i odmien­ ności k u l t u r y zastanej — z reguły następowało jed­ noczesne zderzenie się nie d w u , lecz k i l k u k u l t u r . Specyfika interesującego nas procesu na Ziemiach Zachodnich i Północnych polega również na jego nieantagonistycznym charakterze. Zetknięcie się od­ miennych k u l t u r przeważnie n i e powodowało t r w a ­ łej izolacji poszczególnych grup ludności, nie przeciw­ stawiało i c h sobie n a dłuższy okres czasu. Odbywało się przecież n a ogół n a zasadzie wspólnych elementów k u l t u r y narodowej, a ponadto stwarzało wyrazistą perspektywę awansu cywilizacyjnego. Problematyka „zderzenia się k u l t u r " na Ziemiach Zachodnich i Północnych — m i m o swej dużej donio­ słości zarówno teoretycznej j a k i praktycznej — nie 197 �П. 2. Radio ramowate zastane w Iwięcinie. II. 3. Osadniczka z Bydgoskiego przy kołowrot­ ku zastanym w Iwięcinie. II. 4. Osadniczka z Wieluńskiego w przywiezionym z sobą czep­ cu. II. 5. Ozdobne futryny okienne w Iwięci­ nie. �znalazła zadowalającego odbicia w opracowaniach naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie­ dostatek publikacji etnograficznych poświęconych przemianom k u l t u r o w y m n a terenach odzyskanych po I I wojnie światowej. Obfita literatura socjologicz­ na o Ziemiach Zachodnich jedynie marginesowo inte­ resowała się problemem ..zderzenia się k u l t u r " , kła­ dąc nacisk raczej na jego efekty wyznaczające stosun­ k i między wyodrębniającymi się grupami ludności. Przy okazji jednakże w niektórych opracowaniach Socjologicznych znalazły się cenne dane, pomocne d l a ustalenia swoistych i wspólnych właściwości k u l t u r i przedstawiające ich przemiany w w y n i k u procesów adaptacyjnych . Dla naszych rozważań mają wartość również stwierdzenia K. Dobrowolskiego, badającego proces zderzenia k u l t u r y rolniczej z pasterską na terenie Karpat i Bałkanów . 1 2 Wykorzystane w artykule materiały pochodzą z ba­ dań etnograficzno-socjologiczinych przeprowadzonych w k i l k u wsiach powiatu koszalińskiego, dzięki po­ mocy Wydziału K u l t u r y P W R N w Koszalinie, w l a ­ tach I960, 1961 i 1962. Badania prowadził zespół pra­ cowników i współpracowników Katedry Etnografii U A M w Poznaniu, pod k i e r u n k i e m prof, d r a J . Bursz­ ty. Celem badań było uchwycenie przemian zacho­ dzących we wszystkich dziedzinach k u l t u r y w s i — od momentu zasiedlenia t y c h w s i po dzień dzisiejszy, zwłaszcza w w y n i k u zetknięcia się, j a k wspomniano wyżej, w i e l u grup i k u l t u r regionalnych . Ponieważ procesy te mogły kształtować się w różnych wsiach różnie, podjęto badania — pod t y m samym kątem widzenia i na podstawie jednolitego kwestionariu­ sza — od razu w 6 (wybranych wsiach. Dbano przy t y m o to, aby wybrać wsie różniące się między sobą pod względem składu ludnościowego z p u n k t u w i ­ dzenia ilości i różnorodności grup regionalnych, składających się n a zasiedlenie w s i . Uzyskano w ten sposób zarówno znaczne zwiększenie i wzbogacenie pola obserwacji, j a k , przede wszystkim, możność po­ równywania z sobą wyników i oparcia ogólnych wniosków n a bardziej zróżnicowanej bazie źródłowej. W t y m też celu w czasie badań odbywały się co­ tygodniowe wspólne seminaria w Koszalinie. 3 II. 6. Bielony i malowany dom w Iwięcinie osadni­ ków z Lubelskiego. II. 7. Zabytkowa chałupa w Iwię­ cinie z dachem krytym trzciną. wsie: l w i c o m , Wierciszewo, Łai Kraśnik — wszystkie w po­ W każdej Wsi badania prowa­ osoby spośród zarówno pracow- ników j a k i współpracowników K a t e d r y Etnografii U A M , w sumie kilkanaście osób. Jak wspomniano, badania dotyczyły wszystkich działów i dziedzin k u l t u r y ludowej. Niniejszy a r t y ­ kuł nie jest bynajmniej idh podsumowaniem odno­ szącym się do wszystkich badanych w s i . W pierwszej części artykułu przedstawimy — w ogólnym zresztą zarysie — interesujący nas proces zetknięcia się k u l ­ t u r grup osadniczych, a także k u l t u r y zastanej — na t l e jednej t y l k o w s i : Iwięcin, ponieważ przed- POr. prace: S. Ossowski, Zagadnienie więzi re­ gionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, „Przegląd Socjologiczny", Łódź 1947, t . I X , s. 73i—(124; S. Nowakowski, Adaptacja ludności na Śląsku Opol­ skim, Poznań 1957; K. Żygulski, Adaptacja kulturalna repatriantów na Ziemiach Zachodnich, „Przegląd So­ cjologiczny", 11909, t . ХШП, cz. 2; J . Tomaszewski, Z badań nad integracją społeczną na Ziemiach Za­ chodnich, „Przegląd Zachodni", 11968; n r 2; S. Nowa­ kowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, Poz­ nań 1960; Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich, praca zbiór, pod red. Z. D u l czewslkiego, Poznań 1961, i inne. literaturę socjolo­ giczną do r o k u 1959 dotyczącą Z i e m Zachodnich i Północnych zestawia Z. Dulczewski, Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945—1959, „Przegląd Zachodni", I960, n r 1. K. Dobrowolski, Zderzenie kultur, „Lud", 1962, t. X X X I X , s. 102—il09, oraz inne wcześniejsze prace tegoż' autora dotyczące zderzeń k u l t u r o w y c h w K a r ­ patach. Por. w tej sprawie: J . Burszta, Etnograficzne badania terenowe w Koszalińskiem. Zarys problema­ tyki, „Zapiski Koszalińskie", 1962, n r 1 <9), s, 26—30. Na podstawie 'wymienionych badań opublikowano również artykuły: J . Burszta, Skomplikowana a pasjo­ nująca rzeczywistość, „Tygodinik Zachodni", 1961, n r 199, oraz Z. Jasiewicz, Osadnicy koszalińscy, „Po­ morze", 1961, n r 3. Badaniami objęto busz, Jamno, Mścice wiecie koszalińskim. dziły dwie l u b t r z y 1 2 3 199 �stawienie tych procesów w e wszystkich wsiach za­ jęłoby zbyt dużo miejsca. W drugiej natomiast części artykułu, gdzie przedmiotem zainteresowania stały się wybrane zagadnienia, mianowicie przeobrażenia w dziedzinie potrzeb estetycznych — oprzemy się na materiale ze wszystkich w s i . 11. 8. Bramka z XVIII w. wiodąca na przy­ kościelny cmentarz w Iwięcinie. II. 9. Zy­ del zastany i nadal używany w Iwięcinie. II. 10. Malowane oparcie krzesła typu „jamneńskiego", Łabusz. II. 11. Ozdobne krzesło typu „jamneńskiego", Łabusz. 200 I Iwięcin (ił. 1) to niezbyt duża, zwarcie zabudo­ wana owalnica i towarzyszące j e j kolonie: Rozkolno, Leśna oraz Jezioro, odległe o d centrum o 1 do 2,5 k m . Wioskę zamieszkuje 78 rodzin. Wyraźną przewagę uzyskali w Iwięcinie osadnicy z powiatów: Janów i Biłgoraj w Lubelskiem {17 rodzin) oraz z pow. Wieluń w w o j . łódzkim (39 rodzin). Tak L u b l i n i a c y j a k i Wielunianie przyjechali z sąsiadujących z so­ bą wiosek j a k o grupy zwarte, połączone l i c z n y m i więzami pokrewieństwa. Osadnicy z Lubelskiego po­ chodzili z karłowatych i przeludnionych gospodarstw, natomiast Wieluniacy to b y l i wyrobnicy, wyjeżdżający w okresie międzywojennym do pracy na r o l i , przede wszystkim do Niemiec. �II. 12. Pogrzeb w Iwięcinie wg łączonego zwyczaju dwóch grup osadniczych. 11. 13. Zdobione drzwiczki i boki ławek kościelnych, 1. pol. XVII w., Iwięcin. Obie grupy przybyły do Iwięeina już w roku 1945. Pod koniec sierpnia 1945 r. pierwsi osiedli w wiosce Lubliniacy, a w i t a n i przez nich z dużą radością Wieluniacy p o j a w i l i się na początku września tegoż roku. Najlepsze gospodarstwa zajęli Lubliniacy. Przy zajmowaniu gospodarstw kierowano się przede wszyst­ k i m k r y t e r i u m jakości zabudowań i ich położenia. Dążność do otoczenia się sąsiadami z własnej grupy nie odgrywała w wyborze decydującej r o l i . Obok wymienionych grup wioskę zamieszkują później przy­ byłe rodziny: 8 z Bydgoskiego , 3 z Wielkopolski, i kieleckie, 3 łemkowskie (również na ogół spokrew­ nione w ramach własnych grup), a także pojedynczy osadnicy z Białorusi, L i t w y i Krakowskiego. Podobnie złożona jest s t r u k t u r a osadnicza reszty Zbadanych wsi, przy czym różny jest skład grup re­ gionalnych i różne grupy w nich dominują. T a k więc na strukturę osadniczą Wierciszewa składają się głównie dwie grupy: osadnicy z Wileńskiego (ok. 40 rodzin) i z Wołynia (ok. 30 rodzin); z tzw. „Cen­ t r a l i " mieszkają t u t y l k o 4 rodziny. W Łabuszu n a 24 rodzimy przeważają ilościowo osadnicy z Kielec­ kiego i Lubelskiego, p r y m gospodarczy wiedzie j e d ­ nak k i l k a rodzin z Poznańskiego. W Jamnie m a m y k i l k a g r u p : z Wileńskiego, Tarnopolskiego, Lubelskie­ go, Kieleckiego i Rzeszowskiego. O obrazie k u l t u r o ­ w y m w s i decydują t u grupy „zza Buga". W Mścicach kolejność grup pod względem ilości rodzin jest następująca: poznańska {31), rzeszowska (16), kielec­ ka (15), warszawska (10), wileńska (10), k r a k o w ­ ska (8), lubelska (6) i jeszcze k i l k a mniejszych, W Kraśniku znów przeważają osadnicy z Wołynia, następnie Łemkowie i z Kieleckiego. Mozaika l u d ­ 1 nościowa, a stąd i k u l t u r o w a , jest zatem w bada­ nych wsiach istotnie urozmaicona i ciekawa. A oto j & k przebiegało w Iwięcinie zetknięcie się właściwych poszczególnym kulturom elementów w działach: k u l t u r a materialna, społeczna i d u c h o w a . Do analizy wybrano oczywiście t y l k o niektóre w y ­ twory k u l t u r o w e i potraktowano j e w znacznym skrócie. Uwagę skoncentrowano na procesie w y m i a n y dóbr k u l t u r o w y c h grup przede wszystkim dominują­ cych w Iwięcinie, a więc osadników z Lubelskiego i Wieluńskiego. [Nie były to grupy o k u l t u r a c h silnie sobie przeciwstawnych. W w i e l u wioskach Pomorza Zachodniego i na i n n y c h terenach Ziem Zachodnich i Północnych kontrastowość stykających się k u l t u r 4 Wykorzystano t u również materiały zebrane m. i n . przez B. Linette, który badania w Iwięcinie prowadził wespół z Z. Jasiewiczem. 4 �IZ. 14. Fragment lichromii stropu kościele, XVII Iwięcin. była nieporównywalnie większa. Na pewne stono­ wanie różnic k u l t u r o w y c h między grupami osadni­ ków zamieszkującymi wieś wpłynął fakt, że w N i e m ­ czech pracowali nie t y l k o Wieluniacy — dawni w y ­ robnicy wyjeżdżający t a m w okresie międzywojen­ n y m i zabrani w czasie wojny, ale również niektórzy spośród Lubliniaków i przedstawicieli pozostałych grup, wywiezieni do Rzeszy w czasie okupacji. Pozo­ stając przez k i l k a l a t w styczności z kulturą nie­ miecką, szczególnie materialną, b y l i podatni na p r z y j ­ mowanie cudzych wzorów k u l t u r o w y c h . Stali się — j a k sami siebie określają — „ludźmi przejściowy­ m i " . O pomyślnie przebiegających procesach i n t e ­ gracyjnych świadczy m . i n . 6 małżeństw mieszanych lubelsko-wieluńskich, które zawierano już o d p i e r w ­ szych l a t pobytu w wiosce, i k i l k a małżeństw za­ wartych między przedstawicielami innych grup. Jed­ n a k i w tej korzystnej d l a integracji sytuacji proces „zderzenia" k u l t u r wystąpił z dużą wyrazistością i okazał się interesującym przedmiotem badań. W rolnictwie, stanowiącym d l a g r u p podstawowe zajęcie, różnice wystąpiły zarówno w niektórych n a ­ rzędziach j a k i w uprawianych roślinach, a także w zabiegach i czynnościach związanych z uprawą ziemi. L u b l i n i a c y zastali w wiosce szereg narzędzi i maszyn rolniczych, z którymi dotąd się nie s t y k a l i . Nowością d l a n i c h były snopowiązałki, a nawet k o ­ siarki, dołowniki i kopaczki pomocne przy uprawie ziemniaków, a także koleśne żelazne pługi. Wszyst­ kie t e narzędzia i maszyny znane były już Wieluniakom, choć była to n a ogół znajomość t y l k o po­ wierzchowna. N a robotach w Niemczech Wieluniacy nie b y l i bowiem zatrudniani przy k i e r o w a n i u maszy­ nami. W pierwszych latacSi pobytu w wiosce pełnili oni jednak funkcje instruktorów, wyjaśniających przeznaczenie i ogólne zasady obsługi zastanych na­ rzędzi i maszyn. Na Wieluniakach wzorowano się również przy prowadzeniu prac p o l o w y c h . L u b l i ­ niacy, nie stosujący dotąd sztucznych nawozów, szyb­ k o zrozumieli, że są one na Pomorzu konieczne. 5 202 T po­ w w., W czasie n a u k i popełnia się często błędy. Wielunia­ cy z dużą satysfakcją opowiadają, j a k to jeden z migrantów z Lubelskiego wysiał na pole znalezio­ ny w obejściu cement. Na rzecz dołownika zrezygnowano z p r a k t y k o w a ­ nego w Lubelskiem sadzenia ziemniaków pod pług. Z dwóch wzorów na obcinanie liści buraków c u k r o ­ wych — przy użyciu sierpa stosowanego przez Wieluniaków i noża używanego przez Lubliniaków — przyjął się sposób wieluński. Lubliniacy w dalszym ciągu używają przywiezio­ nych z sobą i później dowożonych m o t y k z półokrąg­ łym ostrzem, obok zastanych o ostrzu prostym, iden­ tycznych z używanymi dotąd przez Wieluniaków. Opinia o l u b e l s k i m narzędziu nie jest jednakże nawet wśród samych Lubliniaków najlepsza — proste ostrze pozwala wzruszyć większą powierzchnię ziemi. Za­ równo L u b l i n i a c y j a k i inne g r u p y przejęły o d W i e l u ­ niaków nazwę „hakanie" d l a określenia czynności pielenia za pomocą motyk. L u b l i n i a n k i w Iwięcinie żęły sierpem jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Zbieranie sierpem było praktykowane głównie w rodzinach pozbawio­ nych mężczyzn. Za przykładem Wielunianek nato­ miast zużytkowano sierp również w rodzinach l u b e l ­ skich j a k o pomoc przy zbieraniu pokosu n a snopek za kosiarzem. Duże, porządnie wiązane, „wyklepane i w y t u r l a n e " snopy Lubliniaków okazały się nie­ przydatne i musiały ustąpić wieluńskim „garstkom". Stawianie „dziesiątek", n a k r y t y c h dziesiątym sno­ pem j a k czapką, przyniesione przez Lubliniaków, za­ stąpiono m n i e j porządnymi, ale za t o łatwiej dający­ m i się stawiać wieluńskimi „kupkami" z 16—20 „gar­ stek" żyta l u b pszenicy. Lubelskie „kuczkowanie" owsa, g r y k i i koniczyny, polegające n a stawianiu tych Różnie jest pod t y m względem w różnych wsiach.' Grupą, n a której wzorują się w gospodaro­ w a n i u inne w i o s k i , są n a ogół osadnicy z Poznań­ skiego, jeśli t y l k o stanowią grupę większą. 5 �16 U. nie w II. na 15. Skrzynia zastana w Iwięcinie, ustawiona obec­ w korytarzu. II. 16. Zabytkowa skrzynia zastana Iwięcinie, używana obecnie w dawnej funkcji. 17. Skrzynia zastana w Iwięcinie, obecnie ustawio­ w korytarzu. 17 roślin w oddzielnych snopach rozczapierzonych o d dołu i związanych przy samych kłosach, zastąpiono stawianiem snopków jęczmienia i owsa p a r a m i , t w o ­ rzącymi daszek. • Usiłowania Lubliniaków przeniesienia do Iwięcina u p r a w y d w u zbóż, których nie siano w Wieluńskiem, a mianowicie prosa i „reczki" — gryki, skoń­ czyły się niepowodzeniem. W dziedzinie r o l n i c t w a przodująca rola W i e l u n i a ków wynikła stąd, że i c h k u l t u r a r o l n a była bardziej nowoczesna i zapewniała t y m samym większą w y ­ dajność pracy. Jednocześnie zastane wyposażenie rolnictwa najbardziej nadawało się do sposobu go­ spodarowania Wiekmiaków. Osadnicy, pouczeni przez Wieluniaków i tych nielicznych Lubliniaków, którzy b y l i na robotach w Niemczech, przejęli n i e tylko n o ­ woczesne maszyny pozostawione przez ludność n i e ­ miecką, ale również zastane tu i przydatne niektóre proste narzędzia. Ogół osadników zastosował, zresztą dopiero w ostatnich latach, n i e w i e l k i e widełki do wyciągania buraków, tzw. „greble", pozostawione w gospodarstwach. Wyparły one widły czy nawet rydle używane początkowo przez Lubliniaków przy w y d o b y w a n i u buraków. Dość duże zapotrzebowanie na „greble" zaspokajają kowale z sąsiednich w s i , przerabiający w t y m celu widły. Me wszystkie jednak poniemieckie narzędzia i urządzenia gospodarskie znalazły uznanie w oczach osadników. 'Nie zastosowano n p . w pracach żniwnych krótkich, 30-centymetrowyCh grabek, używanych przez N i e m k i j a k o pomoc do zgarniania pokosu za kosia­ rzem na snopek, znajdywanych w e wszystkich nie­ mal gospodarstwach. Bezużyteczne również pozostały ciężkie drewniane brony z żelaznymi zębami. Jedy­ nie zupełnie wyjątkowo użyto d o obradlania ziem­ niaków pozostawione w niektórych gospodarstwach drewniane radia ( i l . 2). Z ogólną dezaprobatą spot­ kał się zarówno w Iwięcinie j a k i w innych wsiach sposób przechowywania gnoju w okrągłych, w y b r u ­ kowanych k a m i e n i a m i l u b wylepionych gliną gnoj­ nikach, zajmujących środek podwórza. W k i l k u go­ spodarstwach g n o j n i k i te zlikwidowano, przenosząc je w i n n e miejsce. O d poziomu r o l n i c t w a zarówno zastanego j a k i osiąganego przez osadników wieluńskich czy nawet z wszelkich innych grup — odbijała najbardziej j a ­ skrawo k u l t u r a r o l n a Łemków. K o n t r a s t rzucał się w oczy t y m bardziej, że Osiedleni w roku 1947 Łem­ kowie przywieźli z sobą wiele p r y m i t y w n y c h sprzę­ tów i narzędzi rolniczych. N a terenie Iwięcma uży­ w a l i o n i jeszcze drewniane koleśne pługi oraz wąskie wozy ina drewnianych osiach. Wóz t a k i służył j e d ­ nemu z osadników Łemków aż do r o k u 1952. Pojazd ten oceniony został ujemnie przez pozostałych miesz­ kańców w s i i nazwany „cygańskim wozem". Wła­ ściciel wozu wspomina, j a k to jeden z Wieluniaków, 2U5 �namawiany przez własną żonę, aby wypożyczył ten l e k k i wózek na wyjazd do Koszalina, odpowiedział, że za n i c nie pokazałby się n a t a k i m wozie w mieście. W miarę zagospodarowywania się Łemkowie w y ­ m i e n i l i nieprzydatne t u tradycyjne narzędzia r o l n i ­ cze i -środki transportu. Jak w y n i k a z relacji, n i e sięgają po n i e również c i Łemkowie, którzy z Ziem Zachodnich i Północnych powrócili na teren Bieszczad. Pszczelarstwo okazało się dziedziną nie podlega­ jącą, j a k dotychczas, wymianie k u l t u r o w e j . W i e l u ­ niacy nie przejęli pszczelarskich umiejętności L u b l i ­ niaków. We wszystkich rodzinach lubelskich hoduje śię pszczoły, natomiast nie m a w wiosce a n i jednego pszczelarza Wieluniaka. Podejmowane, przez nie­ których Wieluniaków przed k i l k u laty próby założenia pasiek skończyły się niepowodzeniem. Lubliniacy z niesłychaną łatwością przejęli zastane urządzenia pszczelarskie, m. i n . skrzynkowe ule i wirówki, sto­ sowane zresztą już w Lubelskiem. Niektórzy z pszcze­ larzy stosowali jednakże jeszcze w Iwięcinie trady­ cyjne zabiegi w rodzaju podkurzania próchnem, wypartego przez odymianie podkurzaczami wypełnio­ n y m i suchym d r e w n e m b u k o w y m . Z dezaprobatą od­ niesiono się do zaobserwowanego w wiosce u Niem­ ców sposobu postępowania z w y r o j o n y m i r o j a m i . Roje 204 1 te l o k o w a l i Niemcy w słomianych „koszkach" i w je­ sieni t o p i l i w sadzawkach, co określono' j a k o gospo­ darkę rabunkową. Pszczelarze z Lubelskiego osadza­ ją wyrojone roje w specjalnie odgrodzonej tylnej części ula po ito, aby później (po usunięciu matki) wzmocnić n i m i inne, osłabione roje. Poważne różnice stwierdzono w sposobie odżywia­ nia się. Kuchnię lubelską wyróżniały takie potrawy, j a k : kasze, kwaśna kapusta, k l u s k i , pierogi z mięse-n, kapustą czy ziemniakami, kapuśniak, rosół z wieprzo­ w i n y z ziemniakami, kaszanka z kaszy gryczanej, barszcz z zakwaszonego żyta i t p . Z ciast wypiekano grube placki, zwane pierogiem. Pożywienie przygoto­ wywano na cały dzień rano, odgrzewając j e na obiad i kolację. Kuchnię wieluńską określa się j a k o zniemczoną, czego przykładem, zdaniem informatorów, jest m. i n . smażenie kotletów i wekowanie mięsa. Przyznaje się j e j jednakże duże w a l o r y i szereg Lublinianek przeszło na „system wieluński". Zarzuciły one nie t y l k o ranne gotowanie pożywienia („kto r a n o jadłby dziś kapustę?"), ale i przejęły szereg dotąd niezna­ nych sobie potraw. Gotują więc rosół z k u r y z m a ­ karonem, czerninę, sosy, kapustę na słodko, przygo­ towują sałatę ze śmietaną i t p . W nowej, pomyślnej sytuacji materialnej, L u b l i ­ nianki chętnie przejęły sposoby wypiekania niezna­ nych sobie dotąd ciast: cienkiego placka z kruszonką, k r u c h y c h ciastek i tortów, ozdabianych zresztą najchętniej k o l o r o w y m i c u k i e r k a m i . W w y m i a n i e dóbr k u l i n a r n y c h L u b l i n i a c y n i e b y l i j e d n a k i e jedy­ nie stroną biorącą. Przekazali Wieluniakom pierogi, szczególnie z serem i jagodami, kaszankę z kaszy gryczanej, którą zastąpiono wieluńską z kaszy jęcz­ miennej, i kapuśniak. Wódkę pije się dziś n i e przy papierosie, j a k to bywało w Wieluńskiem, ale przy Obfitym jedzeniu. W y m i a n y dokonano głównie w po­ trawach obiadowych, odświętnych i ciastach spoży­ wanych w kręgu szerszym niż rodzinny: przy okazji chrzcin, wesel l u b obiadów i kolacji w dniach zespo­ łowych prac żniwnych czy wykopkowych. Sąsiadów biorących udział w t y c h pracach ma zasadzie od­ robku k a r m i się przez cały dzień, przygotowując d l a nich obfite śniadanie i zawsze 3-daniowy obiad oraz wystawną kolację z Ciastem i wódką. Wspólne posiłki przy zbiorowo wykonywanych pracach są doskonałą okazją w y m i a n y doświadczeń kulinarnych. Natomiast pozostające w u k r y c i u s k r o m ­ ne potrawy, przede w s z y s t k i m śniadaniowe, są na­ dal różne u poszczególnych grup. Pozostano n a ogół przy własnych zupach z kwasu. U Lubliniaków jest to „barszcz" z zakwaszonego, zalanego wodą ziarna żytniego, a u Wieluniaków — „żurek" z również za­ lanej wodą „skiśniiętej mąki". W rodzinach kielec­ kich jada się „zalewajkę" — ziemniaki zalane barszczem. Potrawy w i g i l i j n e , spożywane w zamkniętym gro­ nie rodzinnym, pozostały również poza niwelującym działaniem procesu „zderzenia k u l t u r " . U L u b l i n i a ­ ków 'w czasie „pośniku" spożywa się m. i n . kapustę z grochem l u b z grzybami, kartofle, chleb, śledzie, karpia l u b inną rybę, racuszki na oleju, gołąbki z k a - �II. 18. Kufer mazerowany, przy­ wieziony z Wieluńskiego do Iwięcina, ustawiony w korytarzu. II. 19. Skrzynia przywieziona do Kraś­ nika przez rodzinę łemkowską, sto­ jąca w pokoju. 22 II. 20. Urządzenie pokoju za­ stane w Iwięcinie i przejęte niemal bez zmian przez osad­ ników z Lubelskiego. II. 21. Lambrekiny w mieszkaniu w Mścicach osadników z Wileńszczyzny. 11. 22. Łóżko nakry­ te kapą przywiezioną z Wileńszczyzny do Mścić. �pustą n a oleju, „kukiełki ' z ciasta bułkowego z ma­ k i e m l u b k l u s k i z m a k i e m i miodem, kompot z j a ­ błek l u b suszu, niekiedy kutię, natomiast w czasie w i g i l i i w rodzinach z Wieluńskiego — kapustę „pośną", b u l k i z m a k i e m '('tzw. „makówki"), ugotowane suszone śliwki z makaronem l u b k l u s k a m i , barszcz z dodatkiem grzybów, śledzie i inną jeszcze rybę, często węgorze, 'kartofle, chleb i kompot. U poszczególnych grup regionalnych występowały różnice nie t y l k o ©o do rodzaju spożywanych potraw, ale również co do kolejności i c h podawania na stół. Osadnikom z Kieleckiego, Spożywającym w swych stronach w czasie odświętnych obiadów najpierw kartofle i kapustę, później rosół z rnaknronem, a na ostatku mięso i chleb, d z i w n y się wydał sposób 1 206 T obiadowania n a "weselach w Iwięcinie, podczas których podawano najpierw rosół z makaronem, a później ziemniaki z kapusltą i mięsem. Współżycie z ludnością niemiecką czy j e j obser­ wacja w wiosce w latach 1945 i 1946 zetknęły osad­ ników ze sposobami przygotowywania pożywienia przez Niemców. Uznano, że n i e potrafią o n i wypie­ kać dobrego Chleba. Zarabiali o n i ciasto w d r e w n i a ­ nych, zbitych z desek korytach (przejętych zresztą w użytkowanie przez osadników), o d razu n a gęsto i n i e solili go. Uformowane podłużne bochenki przed wypieczeniem opalano ze wszystkich stron w pie­ cach chlebowych, w których palono d r o b n y m drew­ nem i wiązkami trzciny. Dopiero po opaleniu wszyst­ k i c h bochenków wygarniano węgiel z rozgrzanego pie- �26 ca i rozpoczynał się właściwy wypiek. Chleb był t w a r d y i niesmaczny. Jedyną jego zaletą było to, że n i e „okwitał" — n i e pleśniał. Niemcy w y p i e k a l i na raz duże ilości Chleba i przechowywali go przez dłuższy okres czasu. Piece chlebowe zastane n a miejscu były bardzo pojemne, przystosowane niekiedy do w y p i e k u aż 50 bochenków. Stały one poza b u d y n k i e m mieszkal­ n y m , w pomieszczeniach zwanych obecnie p i e k a r n i ­ k a m i . Osadnicy albo przenieśli piece chlebowe do k u c h n i , umieszczając j e w przerobionych piecach kuchennych, albo też pozostawili j e w piekarnikach, zmniejszając i dostosowując do w y p i e k u co najwyżej 6—в bochenków. Po kuchniach l i k w i d a c j i uległy maszynki do k r o ­ jenia chleba. N i e nadawały się one do k r o j e n i a okrągłych bochnów wypiekanych przez osadników. Natomiast, w wyjątkowych zresztą wypadkach, znalazły zastosowanie f o r m y żelazne, w których w y ­ pieka się p l a c k i w kształcie serc, nie stosując się zresztą do przepisu wytłoczonego n a p o k r y w i e . Z uznaniem wspomina się ponoć doskonałe p o t r a w y z r y b morskich, szczególnie różnorakie pasztety i ga­ larety, których znaczne ilości zastano po gospodar­ stwach. Dużym zaskoczeniem d l a w i e l u osadników, zarów­ no w Iwięcinie j a k w i n n y c h wsiach, był stan i t y p konstrukcyjny budynków zastanych w wioskach. B u ­ d y n k i mieszkalne i gospodarcze miały przeważnie konstrukcję ryglową o polach między r y g l a m i w y ­ pełnionymi strychulcami i gliną. Zarówno tę k o n ­ strukcję j a k i czterookapowe dachy pokryte trzciną oceniono ujemnie, j a k o „ostatnie dziadostwo". Ci osadnicy, którzy znali Niemcy środkowe, a nawet zachodnie, stwierdzali, że z podobną techniką stawia­ nia budynków nigdzie się n i e zetknęli. Zastane b u ­ d o w n i c t w o i spotykane gdzieniegdzie p r y m i t y w n e urządzenia i sprzęty gospodarskie oraz tradycyjne na­ rzędzia rolnicze wyrobiły w osadnikach przekonanie, że Pomorze było k r a j e m zacofanym. Przytacza się usłyszane o d ludności niemieckiej powiedzenie, że „Hitler o Pomrach zapomniał". B u d y n k i o k o n s t r u k c j i ryglowej wymagają niemal corocznych remontów. Podlepia się więc j e albo g l i ­ ną, albo też, coraz częściej, cementem. iDachy na­ prawia się pokrywając j e trzciną luib też narzuconą i przymocowaną żerdziami słomą. Jedynie niektórzy z Lubllniaków p o k r y l i b u d y n k i „po p o l s k u " za po­ mocą przywiązanych d o łat snopeczków. O bieleniu budynków i upiększaniu wnętrz po­ w i e m y w drugiej części artykułu. Zetknięcie się w wiosce różnych sposobów ubie­ rania doprowadziło do szybkiego zaniku swoistych cech odzieży, właściwych d l a poszczególnych grup. Lniane koszule męskie bez kołnierzyka, noszone przez niektórych osadników z Lubelskiego i przez Łemków, szybko wycofano, przy czym L u b l i n i a k o m dostał się epiltet „zgrzebniaków". Nieliczne babcie z Wieluń­ skiego noszące jeszcze czepki ( i i . 4) — ukryły j e głę­ boko, zachowując j a k o ubiór do t r u m n y . Z kościoła, miejsca nader dogodnego d l a oceny stroju, zniknęły chustki wiązane przez L u b l i n i a n k i do tyłu głowy; Wieluniankom natomiast wyperswadowano kapelu­ sze. Solidarnie już oceniono (przybyłą później do w s i Lubliniankę, która do kościoła włożyła haftowaną koszulę wyglądającą spod spódnicy („ta znowu k o ­ szulę wypuściła"). Kobiety z r o d z i n łemkowskich nie pokazały się już w swych b a r w n y c h strojach, no­ sząc co najwyżej spódnicę. Również sala taneczna była terenem zderzenia się sposobów ubierania. Su­ kienki Wieiunianek uznano za lepszy ubiór o d spód­ nic, serdaków z ubraniowego sukna i zapasek L u b l i nianek. „Jak posiadały takie toboły rzędem p o ła­ wach, to n i k t z n i m i n i e chciał tańczyć" — słyszymy znamienną opinię. W t r u d n y c h latach powojennych donasza się oezywliśćie odzież zastaną n a miejscu. Zdarzały się przy t y m nieporozumienia .— żakiety o d damskich kostiu­ mów nakładali niekiedy mężczyźni. Pantofle o d r e w ­ nianych spodach n i e znalazły n a ogół uznania. I c h 207 �П. 27. „Widok" z jeleniami, Mścice. II. 28. „Widok" z jeleniami przywieziony do Mścić z Wileńszczyzny. II. 29. Malowidło z aniołami, Mścice. U. 30. Obraźnicy, Iwięcin. użytkownikami b y l i jedynie Wieluniacy. N i k t nato­ miast z osadników nie nosił już obuwia dłubanego w drewnie. Pościel w niebieską l u b czerwoną kratę wymieniono z czasem n a białą. „Spodki" z pierza za­ trzymano, przy zachowaniu i c h p i e r w o t n y c h f u n k c j i — jedynie w n i e w i e l u gospodarstwach. N a ogół zamie­ niono j e n a pierzyny. D l a niektórych sypianie na „spodku" stanowi swoiisty symbol awansu społecznego. Oto księży parobek z Lubelskiego, sypiający przez 27 l a t (latem i zimą pod b y l e łachem w oborze, przy­ jeżdża n a /Zachód-, obejmuje gospodarstwo i t u t a j „śpi n a pierzynie i pierzyną się p r z y k r y w a " . Zastane we wszystkich nieomal gospodarstwach narzędzia i sprzęty; służące do obróbki włókien i w y ­ 208 robu t k a n i n — spotka! niejednakowy los. W dalsze użytkowanie przejęto kołowrotki (ii. 3), używane ,w w i e l u domach do dzisiaj. Niektóre z kobiet, m. i n . z Bydgoskiego, nauczyły się prząść dopiero w Iwię­ cinie. Kołowrotki zastane są większe o d pozostawio­ n y c h n a s t a r y m miejscu zamieszkania. Zdaniem infor­ matorów Lubliniaków, trudności w przenoszeniu d u ­ żych kołowrotków były zasadniczą przyczyną n i e organilzowania tutaj popularnych w Lubelskiem zbio­ r o w y c h „prządek". Obok kołowrotków są w użyciu ,w niektórych rodzinach z Lubelskiego i Kieleckiego równiteż wrzeciona przywiezione przez osadników. Zaprzestano natomiast t k a n i a n a zastanych warszta­ tach tkackich; jedynie nieliczne L u b l i n i a n k i pod- �jęły na nich pracę i używały ich d o l a t pięćdzie­ siątych. Zmiany nastąpiły również w sposobach prania odzieży. Gdy początkowo kobiety z Lubelskiego klepały k i j a n k a m i n a d strugą l u b Stawkiem, „ludzie zaczęli stawać po drogach i dziwić śiię" — słyszymy opinię W i e l u n i a n . Ten sposób prania zanikł więc szybko. Decydującym czynnikiem powodującym wycofanie przez Lubliniaków i inne grupy k i j a n e k było nie tyle wywoływanie „zdziwienia", ile względy u t y l i ­ tarne. Kijanką można było prać odzież lnianą, ale nie bawełnianą, a zwłaszcza jedwabną, nie mówiąc już o nylonowej. Przyjęło się więc pranie wieluń­ skie: moczenie w b a l i i , przepierka na tarze, goto­ wanie i płukanie w b a l i i . Dzisiaj są już w Iwięcinie ,3 p r a l k i elektryczne, a kijanką przy płukaniu bielizny posługuje się już t y l k o jedna Lublinianka, mieszka­ jąca zresztą na k o l o m i . Analogiczne zjawiska, choć w szczegółach mające nieco i n n y przebieg, można obserwować także w i n ­ nych wsiach. Procesem „zderzenia się k u l t u r " objęte zostały także elementy k u l t u r y społecznej i duchowej. W r a ­ mach obrzędowości rodzinnej obserwujemy intere­ sującą konfrontację zespołów zakazów i p r a k t y k magicznych odnoszących się do kobiet ciężarnych oraz urodzin dziecka. Zarówno Wieluniacy, j a k i L u b ­ liniacy oraz przedstawiciele pozostałych grup, przy­ swoili sobie niektóre sprzeczne z sobą zakazy. Sy­ tuacja stawała się skomplikowana, gdy okazywało się, że isitnieją również zakaizy sprzeczne. Będącą w ciąży Lubliniankę, która wybrała się na pogrzeb, ostrzega osadnliczika „zza Buga": „tylko idź przed trumną, bo ci dziecko umrze",. Gdy więc ostrzeżona kobieta przechodzi przed trumnę, zostaje z kolei złajana przez Wieluniankę: „co t y robisz, przejdź na­ tychmiast za trumnę!" Następuje więc dezorientacja i nasuwa się podstawowe pytanie: „co j a miałam robić?" t u r " — nie z rozpadem, ale z ciekawym, choć p r a w ­ dopodobnie nietrwałym, wzbogaceniem się treści t r a ­ dycyjnej k u l t u r y duchowej. W obrzędzie weselnym rzucała się w oczy różnica między wysitawnością wesela lubelskiego, trwającego trzy d n i , a skromnością jednodniowego wieluńskiego. Inaczej ustawiano orszak weselny, inaczej w szcze­ gółach wyglądały oczepiny, różniły się tańce i przy­ śpiewki weselne. Do k o n f l i k t u doszło na weselu Wiel u n i a n k i z L u b l i n i a k i e m . W czasie przeprowadzania panny młodej do mieszkania męża •— goście L u b l i ­ niacy zaczęli chwytać różne sprzęty: stołki, ławy, nawet zegar i „widok", aby — 'zgodnie ze zwyczajem lubelskim — przenieść j e za młodymi. Rodzice pan­ ny młodej zaczęli bronić swej własności i lamento­ w a l i : „co robita, w y nas cgołocita ze wszystkiego". Rodzina z Opoczyńskiego, żeniąca syna z Wielunianką, była zaskoczona i jednocześnie oburzona, że nie powitano i nie zaproszono do domu rodziców pan­ ny młodej .— gości, którzy t a m p r z y b y l i razem z pa­ nem młodym przed wyjazdem do kościoła. Z uzna­ n i e m natomiast mówią o uroczystym w y p r a w i a n i u do ślubu p r a k t y k o w a n y m przez Wieluniaków, które­ m u towarzyszą przemowy. Osadnicy z Kieleckiego nie znali anów zwyczaju ucieczki wracającego z ko­ ścioła pojazdu z panną młodą, za którym pędzi wóz z panem młodym. Ścigany wóz zawraca wówczas w k i e r u n k u d o m u ; aby go mie ominął, zastawia m u się drogę „barierą" — d r u t e m z zawieszonym na n i m krzyżem — i kieruje n a podwórze. Wchodzącej do do­ m u parze młodych m a t k a p a n n y młodej podaje chleb i sól, a ojciec obrzuca owsem. W Kieleckiem nato­ miast barykadowano d r z w i przed wracającą z ko­ ścioła (parą. Z zachowania się panny młodej w y r o ­ kowano o j e j postępowaniu w przyszłości. Usiłowa­ nia rozrzucenia barykady zapowiadały jej pracowi­ tość, natomiast próba przedostania się przez stos porzuconych m e b l i i innych sprzętów — lenistwo. Wieluński zwyczaj ucieczki z panną młodą i Obsypy- Zarejestrowano duże bogactwo p r a k t y k magicz­ nych stosowanych w dniiu chrztu. W rodzinach wie­ luńskich „kapkę", którą zakryte było dziecko, wiesza się w oknie, aby dziecko było „widziane u l u d z i " . Przed pójściem do kościoła wiesza się na klamce pie­ luszkę, aby płacz izostał „wyniesiony" z domu. L u b ­ liniacy natomiast stosowali niekiedy 'podawanie przez okno dziecka wynoszonego do chrztu. U Wieluniaków już po pierwszej kąpieli .podaje się dziecko d o ucało­ wania .rodzicom i rodzeństwu, aby było przez nie kochane; u Lubliniaków natomiast w r y m samym celu całuje się dziecko po powrocie o d chrztu. Rygoryzm w stosowaniu wyliczonych t u i szeregu innych p r a k t y k magicznych już nieco osłabł. Jest jednak znamienne, że w w y n i k u „zderzenia k u l t u r " te p r a k t y k i magiczne nie zanikły, lecz przeciwnie, ich ilość pomnożyła się. , Na wszelki w y p a d e k " za­ częły j e stosować -także te kobiety, które bądź nie analy owych zabiegów, bądź też przestały j e p r a k ­ tykować. P r a k t y k tych przestrzegają oczywiście głów­ nie kobiety, i to przede wszystkim starsze. Tak więc mamy t u do czynienia — w w y n i k u „zderzenia k u l ­ y 209 �П. 31. Makatka haftowana. Wyk, Arna Szczygieł, Łabusz. 11. 32. Sztuczne goździki i kwiaty jabłoni. Wyk. Paraska Hrycowa i Anna Minczyszyn, Kraśnik. II. 33. Sztucz­ ne kwiaty. Wyk. P. Hrycowa. II. 34. „Gwiaz­ da". Wyk. Janina Jasińska, Łabusz. II. 35. „Widok z kiparysami"'.• Wyk. Anna Masiel, Mścice. �wanda owsem stosowany jest obecnie również w we­ selach lubelskich i innych grup w Iwięcinie. Dopiero w Iwięcinie ukształtował się zwyczaj hucznego obchodzenia imienin. Już zaraz po północy przed demem selenfzainta, noszącego np. popularne imię Józef czy Władysław, pojawiała się grupa składających życzenia z „muzyką": harmonią i bęb­ nem. Po poczęstunku grupa ta, powiększona o ufetowanego solenizanta, przechodziła do domu jego i m i e n ­ n i k a . Zwiększająca się stopniowo grupa obchodziła z życzeniami wszystkich po kolei solenizantów. Opisany fiposób obchodzenia i m i e n i n nie miał dłu­ giego żywota. Zanikać on zaczął już w r o k u 1948, kiedy to zaprzestano w pobliskiej gorzelni w y m i a n y ziemniaków r.a spirytus i zaostrzono sankcje za pę­ dzenie b i m b r u . K o n d u k t pogrzebowy w iwięcinie przedstawia niespotykany gdzie indziej widok. Uczestnicy uroczy­ stości idą w dwóch dużych grupach: przed trumną oraz za trumną — za rodziną zmarłego ( i l . 12). Na­ stąpiło połączenie orslzakiu pogrzebowego lubelskiego, w którym odprowadzający zmarłego spoza rodziny idą przed trumną, i wieluńskiego, w którym idzie się za trumną — za rodziną zmarłego. Inne różnice po­ legały na o d m i e n n y m umieszczaniu zmarłego w izbie: u Lubliniaków na ławie, stołkach l u b łóżku, p r z y ­ krytego prześcieradłem, u Wieluniaków — odkrytego, r..a sltole. Uznano, że zmarłego lepiej uhonoruje spo­ sób wieluński, który przyjął się dziś również u L u b ­ liniaków. Odimienne były również inne elementy obrządku pogrzebowego; u Wielunian nie było specjalnej for­ my zaprosin, zainteresowani Sami m i e l i poczuwać się do obowiąizku uczestniczenia w n i m — u L u b l i ­ niaków natomiast zapraszano za pomocą świętego obrazka posyłanego kurehdą od domu do domu. Odmienne były wreszcie p r a k t y k i magiczne stoso­ wane podczas wynoszenia zmarłego, podobnie j a k różne pieśni różnie śpiewane p r z y zmarłym. Wzorem Wieluniaków, nie stosuje się już dziś zapraszania na pogrzeb. W okresie pierwszych l a t po osiedleniu się w Iwięcinie kobiety lubelskie i wieluńskie śpieiwały przy zmarłym n a zmCanę na nieco inne melodie. Dziś się już „ześpiewały" i śpiewają razem. W rodzi­ nach lubelskich przy wynoszeniu zwłok praktyko­ wano Otwieranie wszystkich d r z w i w domu i w b u ­ dynkach gospodarczych — „niech się ze wszystkimi pożegna" — w y w r a c a n o Stołki i inne sprzęty. U Wie­ luniaków również stosuje się wywracanie sprzętów, ponadto zestawia się z okien k w i a t y . Różnice stwier­ dzono takżle w uznawanych wśród Lubliniaków i Wie­ luniaków kolorach żałobnych. Pierwsi uważają, że kolcirem żałoby może być zarówno czerń j a k i biel, natomiast WieSumiakóW obok k o l o r u czarnego nie razi również w ubiorze żałobnika k o l o r czerwony. Rezultaty „zderzenia k u l t u r " dostrzega się w zwy­ czajach towarzyszących uroczystościom dorocznym. Do koszy ze ^święconym" Lublimdacy, n a wzór Wie­ luniaków, dodali ziemniaki, Wieluniacy natomiast nie dołożyli do swego święconego miodu zaobserwo­ wanego u Lubliniaków. Lubliniacy noszą do świę­ cenia j a j k a obrane ze skorupek, a Wiełtuniacy •— w skorupkach. W rodzinach wieluńskich żywe są do dziś interesujące p r a k t y k i magiczne mające n a celu zapewnienie urodzajów. Polegają one n a zatykanću w Wielką .Niedzielę na polach krzyżyków z bazi świę­ conych w Niedzielę Palmową, a także na rzucaniu cJo góry jajek. Krzyżyki roznosi się jedynie po po­ lach żyta, które było w Wieluńskiem podstawowym zbożem. Zwyczaje te n i e są przejmowane przez L u b ­ liniaków i inr.e grupy. W okresie Bożego Narodzenia — różni się jeszcze dotychczas sposób obchodzenia w i g i l i i , różnice w y ­ stępowały także w sposobach kolędowania. L u b l i n i a ­ cy organizowali grupy kolędników nazywanych „Królami" łub „Herodami", składające się z Heroda, 3 króli, diabla, żyda, marszałka i rycerzy. „Króle" chodziły po domach o d drugiego dnia B. Narodze­ nia do Trzech Króli, występując z rozbudowanymi inscenizacjami. W Iwięcinie zwyczaj „Królów", 211 �П. 36. Fragment wnętrza po­ koju u Jana Hrycowa, Kraś­ nik. II. 37. Fragment „lep­ szej" izby w Iwięcinie osad­ ników spod Wielunia. 11. 38. Przesadnie bogate zdobienie „lepszej" izby w Iwięcinie rodziny spod Wielunia. �w których brali udział kawalerowie i nawet młodzi żonaci mężczyźni, zanikł po r o k u 1950 z powodu b r a k u strojów, a przede wszystkim nie zawsze gościn­ nego przyjęcia w domach osadników z i n n y c h stron. Utrzymał się natomiast wieluński zwyczaj chodlzenia z „Wigliliairtzamli", z w a n y m i również „Józefaimd". „Józefy" wygłaszają jedynie parę zdań tekstu i śpie­ wają kolędy. Dzisiaj w charakterze „Wigilianzy" chodzą chłopcy w w i e k u szkolnym, przy czym obok dizieci z irodźin wieluńskich można spotkać również dzieci z rodzin lubelskich. W badaniach Stwierdzono zakorzenienie przesą­ dów, szczególnie w grtupie wieluńskiej. Można t o w y ­ tłumaczyć przywiezieniem przez tę grupę dość dużej ilości ludzi w podeszłym w i e k u , wśród których zna­ lazło się k i l k a kobiet umiejących zamawiać, a n a ­ wet czarownik. Z ich usług korzysta n i e t y l k o własna grupa, ale także niektóre rodziny nie-wieluńskie. Na koniec tego skrótowego omówienia przebiegu „zdetrtzeniia" k u l t u r n a przykładzie w y b r a n y c h zjawisk kiufliturowych —• w a r t o przyjirzeć slię w y n i k o m zetknię­ cia się różnych gwar. W sporach językowych prze­ wagę uzyskali Lubliniacy, wychodzący zwycięsko z większości pojedynków o poszczególne określenia i f o r m y gramatyczne. Poważnym argumentem prze­ c i w k o językowi Wieluniaków było jego zniemczenie. Wielulniacy zastąpili więc „dralę" slewnikiiem, „sztyl" od siekiery — toporzyskiem, „raijtę" — obrę­ czą i t p . Obie grupy tępią charakte rys tyczne wyraże­ nia gwarowe. Zanika lubelskie „idę załadować m a ­ szynę" •— przygotować maszynę, czy wieluńskie „po­ wiesiłem krowę" — przypatawałem (krowę. To ostat­ nie powiedzenie ośmiesza anegdota, ponoć autentycz­ na. Do L u b l i n i a n k i Ozajkowej podchodlzi Wieluniak, który schwytał j e j zbiegłą krowę, i i n f o r m u j e : „Czajkowa, wasza k r o w a wilsi przy b u r a k a c h " . Kobieta w lament, sądząc, że k r o w a n i e żyje. Zarówno Wieltunilacy j a k i L u b l i n i a c y pozostali przy następujących odmiennych określeniach: „wózek do przędzenia" i „prządka" — na kołowrotek; „kier z y n k a " i „rnaśniczka" — n a naczynie do w y t w a r z a ­ nia masła; „giimza" i „syirzeń" — na określenie t w a ­ rogu; „grzebło" i „kociuba" — n a przyrząd do w y ­ garniania węgla z pieca chlebowego. Odimiennie rów­ nież do dzisiaj kierują końmi: Wieluniacy w p r a ­ wo — „hetta", w lewo — „śwdista"; Lubliniacy w pra­ wo — „k'sobie", w lewo i — „odisieb". Wyrazem dużych rozbieżności, szczególnie w na­ zewnictwie narzędzi rolniczych czy wozów, jest stwierdzenie: „U k o w a l a to słowem nic się nie w y ­ tłumaczy. Wszysiiko trzeba .pokazać palcem". II Osiedlenie się na Ziemiach Zachodnich i Północ­ nych W bardzo poważnym stopniu zmieniło w a r u n k i , w j a k i c h przedtem żyli obecni osadnicy. Zarówno zetknięcie się k u l t u r , j a k i e nastąpiło na n o w y m te­ renie zamiesizkamia, j a k i poddanie przybyłych t u grup ludności silniejszym niż dotąd wpływom n o ­ w y c h wzorów k u l t u r o w y c h .— za pośrednictwem szkoły, książki, prasy, radia i kina oraz ściślejszego obcowania z życiem miejskim, przekształciło m. i n . ich gusty i poglądy estetyczne. Wlslpókłzeslne upodobania estetyczne osadników chcemy przedstawić referując nasze dotychczasowe, niepełne jeszcze spostrzeżenia, dotyczące ich sto­ sunku do wytworów sztuki ludowej zastanych na miejscu i do własnych tradycji sztuki ludowej. Dość dużo uwagi poświęcimy wnętrzom, których urządze­ nie wiele potrafi powiedzieć o potrzebach estetycz­ nych ich użytkowników i o drodze przekształceń g u ­ stów. Jak już wspomniano n a wstępie, druga część artykułu oparta jest n a szerszej bazie materiałowej — obok danych z Iwięclha wykorzystane będą obser­ wacje z innych badanych w s i : Wierciszewa, Labusza, Jamna, Mścić li Kraśnika . 6 Oceną budynków zastanych w e wsiach kierują, rzedz zrozumiała, względy utylitarne. B u d y n k i te podzielono na wartościowe — murowane, i „lepian­ k i " — wymagające ciągłych napraw. Nie dostrzega się walorów plastycznych zabytkowych chałup X V I I I - i XIX-wieeznyclh, polegających głównie na pięknych proporcjach i monumentalizmie bryły uzyskanych m . i n . dzięki potężnemu czterookapowemiu dachowi k r y t e m u trzciną i zaopatrzonemu w „wole oCżka" ( i i . 7). Nie docenia się też ozdobnych detalli, m. i n . dekoracyjnych f u t r y n okiennych ( i l . 5). Na ogół n i e utrzymano typowego wyglądu domów 0 konstrukcji szkieletowej. Ściany chałup, posiada­ jące dotąd czarne smołowanie słupy i rygle, a mię­ dzy n i m i pola białe, w całości pobielono l u b pokry­ to wapnem z dodatkiem u l t r a m a r y n y . W ten spo6Ób dano upusit s w o i m dotychczasowym przyzwycza­ jeniom, dzięki czemu zewnętrzny wygląd domów 1 ulic w i e j s k i c h upodobnił się do znajdujących się w dawnych miejscach pobytu ( i l . 1). Znamienne, że osadnicy z t z w . „Centrali" posługiwali się przy bie­ l e n i u domów pędlzlami z „prośnianki", t j . w y k o n a ­ n y m i ze słomy z prosa, przysyłanej w t y m celu przez krewnych, gdyż na miejscu prosa się nie uprawia. W podobny spoeób bieli się również domy m u r o w a ­ ne. Czynią to wszędzie z reguły kobiety. T a k n p . Myszakowa w Iwięcinie pomalowała f r o n t o n domu na d w a kotary: płaską powierzchnię n a biało, w y ­ stające zaś części obramowań okiennych, d r z w i o w y c h itp. — na seledynowo ( i l . 6). T y l k o w dwóch z badanych sześciu wsi istnieje kościół. A r c h i t e k t u r a kościoła w Jamnie i jego w y ­ strój wewnętrzny n i e przedstawiają nic ciekawego i kościół nie jest przedmiotem szczególnych starań mieszkańców tej w s i . Natomiast omó(wienia wymaga stosunek ludności Iwięcina do zachowanego t a m go­ tyckiego, XIV-wieoznego kościółka z bogato polichro­ m o w a n y m w X V I I w . wnętrzem, jeszcze sprzed czasu przejęcia kościoła przez protestantów. Dach, zwień­ czony wysmukłą wieżą, p o k r y t y jest gontem, . a na cmentarz przykościelny wiodą trzy drewniane b r a m ­ k i z X V I I I w . ( i l . 8). Kościół i jego wnętrze, w t y m Dla poruszanych w tej części artykułu zagad­ nień szczególnie interesujące okazały się materiały zebrane przez S. Błaszczyka, M . Bursztową, B. Linette, H. Ostrowską i K. Szałaśną. 9 213 �również barwne malowidła, wykonane najprawdo­ podobniej przelz cechowego malarza z któregoś okolicznego mialsftelozka (dl 13, 14), są bardeo bliskie mieszkańcom ws!i. Rzecz interesująca, że przywiąza­ nie .to u w i e l u nie w y n i k a z k u l t u dla miejsca, z uczuć religijnych. Budynek i dekoracja wnętrza podobają się również l u d z i o m o bartizo luźnych zwiąlzkach z rel'igia, a nawet deklarującym, się jako niewtieMzący. Istnienie w e w s i kościoła przypomina­ jącego kościoły z dawnych miejsc zamieszkania uczy­ niło już w pierwszych latadh osiedlenia cforaz wsi batdtóiej swbjśkdim. Zastane po domach melbie w całości przejęto w użytkowanie. Podzielono j e na stare i nowe — zakupione w latadh trzycMeistych i na początku czterdziestych — i według tych kryteriów wartościo­ wano. Posiadające wartość zabytkową, wykonane przez wiejskich czy matomiasteczikowych stolarzy w X I X i n a początku X X w i e k u skrzynie, zydle, ławy, szaty, łóżka i kołyski, dość często spotykane zarówno w Jamnie jalk i innych badanych okolicz­ nych wioskach, zaliczono oczywiście dó mebli starychv db „gratów". Są cne m n i e j pożądane, aite do­ puszczalne w e wnętlrtzu, bo przecież zupełnie dobrze spełriiają swą funkcję (ill. 9). Częściej jednakże można j e znaleźć w kuchni niż w pokoju i w gospodar­ stwach .mniej zamożnych. Na ozdobność tych m e b l i nie zwraca się uwagi, nie przemawia cna do ich obec­ nego użytkownika. Chętnie oddaje się je do muzeów. Gdy w Łaibuezu pozostało k i l k a ozdobnych krzeseł znanego typu jamneńskiego ( i l . 10, 11) i gdy na strychu jednego z domów znaleziono schematy (wy­ konane w paskach tektury) do rysowania ozdobnych wzorów Ina meblach oraz kolorowe wzory do malo­ wania — nie odbiło się t o na miejscowej twórczości. N i k t zarówno z Łalbusaa j a k i z Jamna nie podchwy­ cił zdobniczych motywów i ich k o l o r y s t y k i , choćby w zastosowaniu пр. do makatek czy poduszek. Jak najbardziej funkcjonalnie potraktowano także nadeir liczne ozdobne skrzynie i k u f r y o interesującej często ornamentacji wykonanej półkolistym dłutem. Na ogół nie zmieniły one swego miejsca. Nadal sto­ ją (przede Wszystkim po strychach i korytarzach (il. IS, 17). Tyllkio w niewielu wypadkach przeniesio­ no skirfzymiie do stajmii czy obory l u b ustawiono w kuchni l u b w komorze (il. 16). Natomiast intere­ sującym zjawislkiem jest (przywrócenie wszystkim na ogół sikrzynlitom,', które Stały dotychczas puste, ich — zresztą nie pierwotnych — f u n k c j i •użytko­ wych. Ptnzefenacżonb j e do przechowywania ziarna i mąki Hub na składnicę rupieci gospodarskich. Skrzy­ nie przeniesione do budynków gospodarczych służą głównie do trlzymania w nlkh sieczki i innych paslz. Do miejscowych skrzyń dodano niekiedy skrzynie i k u f r y przywiezione przez osadników ( i l . 18, 19). W sposobie ustawiania m e b l i , mającego zresztą już Swoją krótką historię, panuje jeslacze spora róż­ norodność uizaletżniona ód najiroamaitszych okolicz­ ności. W wypadku, gdy rodizilna osadnika zastała pełne umeblowanie mieislzkania, i t o względnie no­ woczesne i w d o b r y m stand e (wypadki nie t a k znów 214 częste), urządzenie to zachowało się do dzisiaj, bądź (rzadko) całkowicie bez zmian układu (il. 20), bądź (dzęsto) z adaptacją do własnych potrzeb i upodobań. NajcKęściej iroBporządzano n i e k o m p l e t a m i , lecz „zbie­ r a n y m i " meiblami różnego pochodzenia, stylu i j a ­ kości. Używano j e d o czasu, gdy nabyto nowe meble, już typu zupełnie miejskiego. Te nowe meble oistawia eię jiuż n a wtzór m i e j s k i : z jednego pokoju robi Się sypialnię z ustawionymi pośrodku dwoma łóżkami, z n o c n y m i stolikami, Stołem., toaletkami l t d . Spotyka się jeszcze kombinacje niektórych m e b l i czy sprzętów przywiezionych z sobą — z meblami 'poniemieckimi i zalktapionymi. W Iwięcinie, gdiziie więksizość osadni­ ków pnzelbywa już o d r d k u .1945 i przejęła gospo­ darstwa nieirozsfcabrowane, dotychczas n i e zakupuje się w rodzimach rolniczych nowych mebli. Przy urządzaniu wnętrza ważną rolę dekoracyjną odgrywa pokrycie ścian. Ściany pokojów, w t y m przede Wszystkim saczególnie nas interesujących po­ kojów „lepszych" — n i e używanych codzień, okle­ jone były w c h w i l i przybycia osadników tapetami. Zniszcizone — pó killku latach używania miesakań — tapety zdarto (utrzymały się jedynie w wyjątkowych wypadkach) i już do nich nie .powrócono, co moty­ wuje się wysieka ceną tapet i kłopotami z i c h na­ klejaniem (nie każdy to potrafi), a przede wszystkim Względami higiienicznymi: pod tapetami często gnieź­ dziło się robactwo. Do odświeżania wnętrz powszech­ nie użyto wapna. Kobiety — bo w e wszystkich wsiach i grupach ludności one zajmują się pracami malarskimi — w pierwszych latach po osiedleniu bieliły Barójwno sufit ja'k i ściany. Używały przy t y m najczęściej wspomnianych już pędzili z „prośndanki", a jedynie kobiety z d a w n y c h półinocno^zachodnSch ziem Polski używały do tego pędzli z włosia. Nie­ które z Lublindanek n a wybieloną ścianę narzucały kolorowe k w i a t y , za pomocą papierowych wzorników. Ten sposób m a l o w a n i a znany jest jedynie z relacji. Do dzisiaj n i e przetrwało już żadne tak malowane wnętrze. Kobiety z 'zachodnich części Polski od początku dodawały do wapna „kolorów". One też były prekursorkaimi zastosowania wałków, będących obecnie w powszechnym użyciu. Nie m a dziś w badanych wsiach malowanych pomieszczeń mieszkalnych nie pokrytych Wzorkami za pomocą wałka. Przy zdobie­ niu ścian często używa się n i e jednego, lecz k i l k u wałków naraz. A b y n i e powtarzać w pokojach tych samych wzorków, pnzyjęło się wypożyczanie wałków od sąsiadów. W ostatnich latach (zaczęto gdzieniegdzie najmo­ wać zawodowych malarzy. W roku 19Й1 po raz p i e r w ­ szy w Iwięcinie sprowadzono takiego do w y m a l o w a ­ nia jednego z mieszkań. Uczynił on wyłom w do­ tychczasowym sposobie malowania i pokrył ściany farbami k r e d o w y m i . N i e było to proste, gdyż kreda nie chce się ponoć „trzymać" ścian odświeżanych wapnem. Gospodyni, rezygnując z żalem z w a p i e n ­ nych ścian (wapno — j e j izJdaniem — czyni mieszka­ n i e zdrowszym), n i e zgodziła się na kredowe sufity. Sama j e pobieliła wapnem, aby uzyskać pożądany połysk. Inną nowością, którą wprowadził wspomniany �II. 39. Skromnie zdobiony kąt", Kraśnik—Kolonia. „światy malarz, są kolorowe, podwójnie szlaki, szerokości ok. 10 cm każdy, biegnące tuż pod sufitem, a w rogach pckojów opadające aż do podłogi. Ten sposób malo­ wania znalazł uznanie w oczach mieszkańców Iwięcima i po r o k u podobne szlaki spotkaliśmy w w i e l u mieszkaniach. Najczęściej dobiera się j e w kolorach żółtym i zielonym l u b niebieskim i różowym. Ściany mailcwane są dizlisiaj najchętniej n a k o l o r „morski" lub seledynowy. Na tło „morskie" narzuca się biały l u b niebieski Wzorek z wałka, a na seledynowe — m. i n . biały l u b brązowy. Jedna z gospodyń w d a l ­ szym ciągu wykorzystuje do dekoracji pokoju o po­ malowanych obecnie ścianach — złoconą listwę, któ­ ra oddzielała niegdyś tapetę o d białych górnych p a r t i i ścian i sufity (por. i l . 20). Nader interesujące zjawisko zaobserwowano w r o k u 196H w domu zamieszkałym w Iwięcinie przez rodzinę z Lubelskiego. Ściany korytarza, n i e izmieniane o d czasów splrzed przybycia osadników, poma­ lowano były na kolor różowo-tfioletowy, a na nich Widniały trzy owalne malowidła wykonane za pomocą patronów. Na każdym z tych malunków powtarzała się baszta z wiodącą do niej drogą, palmy i k i l k a krzewów. Malowidła wykonane były w kolorach sto­ nowanych, Ciemnych: brązowym, fioletowym, czar­ n y m i zielonym. D w a z o w a l i uległy z biegiem l a t zatarciu. Gospodyni, której bardzo się podobały te malowidła, postanowiła j e odnowić. Do tego celu użyła farbek wodnych o jaskrawych, zdecydowanych kolorach —• różowym, niebieskim, brązowym, zielo­ n y m i czarnym. Różnica między owalem nienaruszo­ n y m a o w a l a m i odnowionymi była zadziwiająca. W miejsce schematycznych widoczków powstały, zresztą w b r e w zamierzeniom wykonawczyni, niesły­ chanie barwne, kwieciste malowidła. Ów interesujący dokument „zderzenia" różnych t r a d y c j i zdobniczych został niestety ostatnio 'zamalowany. Rzadko już się Zdarza, aby podłogi w izbach w e wsiach koszalińskich — a przynajmniej w izbach określanych j a k o „lepsze" —- nie były malowane. Maluje się je farbą pokostową n a najczęściej spoty­ k a n y w mieście k o l o r — ciemnobrązowy. Takie podłogi oczywiście pastuje się, a w miejscach częstsze­ go przechodzenia rozściela się chodniki. D y w a n y są rzadkością. Chodniki k u p u j e się w mieście, natomiast kobiety Z t z w . „Centrali" praktykują dotąd sprowa­ dzanie chodników ze w s i rodzinnych. Posyła się tam paski pocięte zimą ze starych szmat i p o p e w n y m czasie otrzymuje się pocztą l u b przy okazji wzajem­ nych odwiedizin gotowy chodnik, w y k o n a n y przez tamtejsze kobiety na krosnach. Znamienne, że przy­ syłane c h o d n i k i naśladują niekiedy w układzie b a r w pasiaki łowickie czy piotrkowskie l u b radomskie. Po­ chodzą one z t y c h terenów, n a których żywy jest dotąd wyrób tego typu tkanin. Repatriantki „zza Buga" posiadają niekiedy dotychczas przywiezione z Sobą c h o d n i k i o różnych wzorach. Np. chodniki z Wileńskiego, j a k i e można znaleźć u Wołkowskich w Mścicach, posiadają wzory w postaci drobnych, ciemnych kwadracików. Wystrój wnętrza izb, t j . stosowanie wszelkiego r o ­ dzaju ozdób n a drzwiach, oknach, ścianach czy me­ blach, przedstawia się w poszczególnych mieszkaniach całkowicie różnie. O w y s t r o j u decydują przede wszystkim — pracowitość, upodobania i n a w y k i este­ tyczne gospodyni l u b j e j córki czy córek. Można zauważyć, że kobiety pochodzące z tych regionów, gdzie żywe było tradycyjne ozdabianie izb, przenoszą te p r a k t y k i na nowe miejsce osiedlenia, gdzie ulegają one charakterystycznym przemianom. Prześledźmy je przykładowo na k i l k u elementach zdobniczych. Niektóre kobiety z Wileńazczyzny (n|p. A. Masiełówna i St. Simki ewiczowa z Mścić), z Wołynia i z Wieluńskiego zdobią d r z w i przejściowe z kuchni do pokoju, czy z jednego p o k o j u do drugiego, l a m ­ brekinami z k o l o r o w y c h i pstrych kretonów, tak j a k to spotykały w swoich stronach ( i l . 21). Geneza tych lambrekinów może pochodzić z naśladownictwa w y ­ stroju dworków szlacheckich l u b wnętrz mieszkań mieszczańskich. Jeśli jednak l a m b r e k i n y i siatkowe 215 I �pierwszych latach po osiedleniu — przyzwyczajone do w i d o k u zapełnionych ścian w izbach swych dawnych chat — usiłowały stworzyć namiastikę tego z dostęp­ nych p o d ręką elementów. Np. w Kraśniku t y p o w y m zjawiskiem w tych pierwszych latach było przybija­ nie n a ścianach lulb w p r o s t przyklejanie różnego rodzaju koLorowych widokówek w układzie na ogół symetrycznym. D l a takiego układu wykorzystywano oczywiście zastane na miejscu poniemieckie (wcale zresztą liczne) oleodruki z „lanszaftami", przedsta­ wiającymi barokowe dziewice w powiewnych białych szatach, typowe łabędzie, jelenie, myśliwych i t p . Sporo z tych oleodruków można spotkać jeszcze dzi­ siaj. Nierzadko wycinano z tygodników, przede wszy­ s t k i m z „Przyjaciółki", co ładniejsze kolorowe obrazki i przylepiano j e bądź wprost na ścianach, bądź nawet wstawiano w jakieś r a m k i . Te tymczasowe ozdoby ścian po k i l k u latach znikły, w ślad za możli­ wością zakupu nowych elementów zdobniczych. A były one dość liczne. 11. 40. Osadniczka Iwięcin. w stroju łemkowskim, Krany są przy oknach raczej powszechne, to lamibrekimy w d r z w i a c h są raczej rzadkością. W pierwszych latach p o osiedleniu kobiety z „Cen­ t r a l i " , południa i b. ziem wschodnich praktykowały w. znacznej mierze zaścielanie (pojedynczo jeszcze wtedy stojących) łóżek n a sposób t r a d y c y j n y : n a pierzynę Czy kołdrę narzucano przywiezione z sobą kapy, nieraz własnego w y r o b u , l u b też nowoczesne kapy zakupione już tutaj, n a te zaś kładziono stertę k i l k u poduszek, coraz to mniejszych. Takiego rozście­ lania już dzisiaj się n i e spotyka; pozostała jeszcze tu i t a m jedlna t y l k o poduszka, kładziona „w gło­ w a c h " , l u b d w i e różnej wielkości, kładzione z obu stron łóżka, jaik n p u Sinkiewdczowej w Mśeicach Cii. 22). Bardzo charakterystyczne jest przyozdabianie ścian w izbach. M a ono już swoją historię, różną u róż­ nych rodzin. Kobiety, które w swoich stronach (np. w Kieleckiem, u -Łemków) rozwieszały rząd obrazów pod sufitem wokół wszystkich ścian, przywiozły z sobą najwyżej k i l k a z t y c h obrazów. Wiszą one do­ tąd n a honorowych miejscach w pokojach „lepszych" (gościnnych) l u b w sypialniach ( i l . 23). Niekiedy są one jeszcze specjalnie ozdabiane k w i a t a m i czy rysun­ k a m i (il. 24), o Czym niżej. Ukośne umieszczenie i c h pod sufitem tutaj stało się niemożliwe — gwoździe w b i t e w sufit n i e utrzymują ciężaru obrazu. Kobiety, które n i e przywiozły czy n i e mogły przywieźć z sobą elementów z tego tradycyjnego wyposażenia izb, w 216 1 Należą do nich przede w s z y s t k i m duże i małe obrazy o charakterze r e l i g i j n y m , znajdujące się w każdym niemal mieszkaniu. Są to z reguły kolorowane fotografie dużych wymiarów, produkowane masowo przez różne p r y w a t n e f i r m y n a użytek głównie l u d ­ ności wiejskiej. T a k i obraz, zawsze w ciężkich zło­ conych ramach, w i s i pośrodku n a d połączonymi za­ zwyczaj łóżkami. N a sąsiedniej ścianie znajduje się z w y k l e duża, niekiedy kolorowana fotografia ślubna (zamówiona również dopiero tutaj), obok — szereg i n n y c h fotografii. Często można spotkać tradycyjny sposób układania w i e l u fotografii zbiorowo pod szkłem, w jednych większych ramach. Specjalnym rozdziałem h i s t o r i i k u l t u r y wsi za­ równo międzywojennej j a k i powojennej, i to nie t y l k o koszalińskiej, ale w całej bodaj Polsce, są (powszechne n i e m a l na dzisiejszej w s i malowidła („widoki") w postaci kolorowych dużych -makatek malowanych n a płótnie czy papierze (zastępujące mieszczańskie czy typowe d l a wnętós rniesfclkań i n ­ teligencji — k i l i m y czy m a k a t k i ) . Treściowo podzie­ lić j e można n a d w i e w i e l k i e grupy: świeckie i r e l i ­ gijne. W pierwszej przeważają typowe i osławione jelenie, usytuowane symetrycznie po bokach drzewa ( i l . 27). Odmian jest t u zresiztą bardzo wiele, zależnie od i n w e n c j i twórców. Należą t u również powszechne w tej twórczości łabędzie wkomponowane w r o m a n ­ tyczny krajobraz (i(l. 25). I n n y m pełnym r o m a n t y k i malowidłem jest zdobiący mieszkanie Sinkiewiczów w Mśeicach „widok" przedstawiający pałac, z któ­ rego wybiega ubrana w białą szatę dziewica na spot­ kanie młodzieńca jadącego do niej konno przez most (iii. 26). M a l u n k i o treści religijnej t o m. i n . aniołki w symetrycznym układzie ( i l . 29) i Chrystus w oto­ czeniu owieczek i p a l m (por. i l . 22). Geneza masowego pojawiania się t y c h malowideł we wsiach koszalińskich (podobnie j a k w całym kraju) jest znana i dość prosta. Gdzieś w mieście czy miasteczku znajdzie się domorosły „twórca" o upodobaniach i zdolnościach artystycznych n i e o d ­ biegających wiele o d przeciętnych gustów i upodobań prostych ludzi n a w s i , który — wyczuwszy czy po- �znawszy z obserwacji jarmarcznych zapotrzebowanie wsli n a tego rodzaju malowidła — produkuje je ma­ sowo i sprzedaje n a r y n k u w CzaSde targu l u b roz­ nosi po okolicznych wsiach. Na t y m tle powstały w niektórych miastach specjalne „firmy", produkujące takie kicize masowo i zalewające n i m i tereny w i e l u województw, a nawet cały k r a j . Wystarczy wspom­ nieć, że znaczna większość Wszystkich „widoków" spotykanych w e wsiach koszalińskich pochodzi z j e d ­ nej „firmy", podającej — przy indagacji kupujących — j a k o swoją siedzibą miasto L u b l i n . Jej agenci jeździli po Koszalińskiem wozem pełnym t y c h „obra­ zów". Udało się tę ekipę handlarzy sfotografować, niestety, wskutek i c h wyraźnego oporu — z tyłu i ze znaoznej odległości ( i l . 30). „Twórca" tego typu podobno istnieje także w Koszalinie, gdzie znajduje chętnych nabywców n a swą produkcję. Należy dodać, że w w i e l u wypadkach zarówno repatrianttói j a k i kobiety z tzw. „Centrali" przy­ wiozły z sobą w i d o k i - m a k a t k i ze stron rodzinnych. Pochodzący z Wileńszczyzny w i d o k znajdował się nip. do 1961 r. u Stanisławy Sinkiewicz w Mścicach (il. 28). Z obrębu badanych wai koszalińskich znany n a m jest jeden t y l k o wypadek twórczego przekształcania na sposób l u d o w y motywów i tematów wziętych z omówionych malowideł. Dokonała tego A n n a M a ­ sie! spod L i d y w WiHeńskiem, osiadła z rodzicami w Mścicach. Dziewczyna w stronach rodzinnych zet­ knęła się z podobnymi malowidłami w y k o n a n y m i na błyszczącym, białym papierze o l e j n y m i farbami, przy­ patrywała się i m i w domu usiłowała malować j e po swojemu, ale już farbami w o d n y m i . Po przybyciu w te strony zabrała się ponownie do malowania, aby s w y m i pracami zapełnić puste ściany. Jej malowidła mają już cechy formalne właściwe sztuce l u d o w e j , j a k b r a k perspektywy i dekoracyjność w kompozycji. Jeden z jej „widoków" — j a k j e nazywa — został zakupiony do Działu Etnograficznego Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Przedstawia go i l . 35. Oś k o m ­ pozycji obrazu, malowanego na białym, posklejanym arkuszu papieru, tworzą trzy „kiparysy" (cyprysy), mające Wspólną koronę. Po obu stronach t e j osi w i d z i m y umieszczone symetrycznie d w a jelenie, a wyżej d w i e sarenki zwrócone głowami do osi, d w a półkoliste stawki, po j e d n y m na nich łabędziu, po bokach w i e l k i e bukiety z różnorodnych k w i a ­ tów, również umieszczone symetrycznie, a n a obu zewnętrznych krańcach m a m y znów p o j e d n y m „kiparysle". Tło jest czarne, na n i m w niektórych m i e j ­ scach umieszczono wyspowato kępki z i e l e n i . W domu Masielów znajduje się przywieziony z Wileńszczyzny obraz M . Boskiej Ostrobramskiej. Białe obramowanie obrazu zapełniła Masielówna m a ­ l o w a n y m i przez siebie wianuszkami z listków i k w i a ­ tów ( i l . 24). I n n y m rodzajem czldób na ścianach są spotykane powszechnie wyszywane m a k a t k i . Dzisiaj przeważnie kupuje się j e gotowe w Koszalinie n a r y n k u l u b w sklepach. Są to obramowane, białe l u b w i n n y m kolorze, kawałki płótna z w y s z y t y m niebieskimi nićmi jakimś r y s u n k i e m i sentencją w rodzaju: „Kuchnia świadczy o gospodyni", „Świeża wóda sił ci doda" l u b t a k trafną, zwłaszcza w małżeństwach mieszanych, sentencją: „Dobra żona t y m się chlubi, że gotuje Co mąż l u b i " . Inne z gospodyń postępują w ten sposób, że w Koszalinie kupują płótno i go­ towe Wzory, które następnie w domu odbijają i sa­ me wyszywają. Znaleźć można także kobiety, które same Szyją m a k a t k i według przez siebie skompono­ wanych Wzorów. T a k to robiły n p . A n n a Szczygieł i Janina Jasińska z Łabusza, obie z Łódzkiego (il. 31). 7 Podobnie należy odróżnić własny wyrób sztucznych kwiatów o d ozdabiania mieszkań gotowymi k w i a t a m i k u p i o n y m i w mieście. Używanie kwiatów kupnych jest n a ogół dość powszechne w e wszystkich wsiach, istnieje też duża i c h podaż n a r y n k u w Koszalinie. Niezmiernie rzadko natomiast zdarza się, że sztuczne 7 Z badań S. Błaszczyka. I I . 41. Handel ozdobami na targu w Koszalinie. �dów, nie ma tendencji do rozszerzania się tego zwy­ czaju. Istnieją natomiast nadal żywe upodobania do przesadnego n a w e t ozdabiania izb i mieszkań sztucz­ n y m i k w i a t a m i , n a czym bazują domowe „wytwór­ n i e " takich kwiatów w Koszalinie. Ozdób wiszących u sufitu dzisiaj już się nie spo­ tyka. W pierwszych latach p o w o j n i e w w i e l u do­ mach zamieslzkałyeh przez rodziny środkowej i po­ łudniowej Polski można było jeszcze spotkać pająki wyrabiane ze słomy. Zanikło t o jednak dość szybko. Do rzadkości należą inne elementy zdobnicze usta­ wiane n a meblach, a wyrabiane w domu, j a k np. „gwiazda" w y k o n a n a przez Janinę Jasińską z Łabu­ sza, pochodząca z Łódzkiego. Gwiazda złożona jest z t e k t u r o w y c h rombów, nazywanych przez Jasieńską „listkami", których pięć składa się n a jedno „gniazd­ ko", a dwanaście gniazdek zszytych razem tworzy całość 'gwiazdy { i l . 34). Elementy zdobnicze ustawione na meblach są po części pochodzenia (poniemieckiego, po części zaś za­ kupiono j e W mieście. Są to przedmioty najbardziej różnorodne, a mianowicie: różnej wielkości postacie ptaków — kaczek, gęsi, łabędzi, kogutków czy p t a ­ ków egzotycznych; porcelanowe czy fajansowe f i g u r k i barokowe kobiet, niemieckich żołnierzy, chłopów i t p . ; różnej wielkości gipsowe postacie aniołków; d o m k i z papieru czy d r e w n a ; pstre pudełka od k a w y czy cukierków i t p . ; czasem nawet zdarzy się wypchany ptalk. Oczywiście do ite(j grupy ozdób należą również fotografie w stojących małych ramkach. 11. 42. Pasiak użyty jako przykrycie ołtarza, l-mięcin. (kwiaty wyrabiają dziewczyny i kobiety ze w s i . Zaj­ mują się t y m jeszcze niektóre kobiety pochodzące z Kieleckiego i Rzeszowskiego, zwłaszcza z rodzin łemkowskich, a także k i l k a kobiet z Wileńskiego za­ mieszkałych iw Wiercisizewie. W Kraśniku najbar­ dziej znane z w y r o b u Sztucznych kwiatów są Paraska Hrycowa i jej córka, A n n a Minczyszyn, obie p r a ­ cownice PGR. Hrycowa t r z y m a na szafie przywiezio­ ne z sobą sito z włosia, w którym zawsze znajduje się potrzebny do w y r o b u kwiatów papier itłp. Obie z córką wyrabiają w czasie 'zimowych wieczorów — astry, konwalie, kaczeńce, róże, stokrotki, k w i a t y j a ­ błoni, groszku, łubinu (i inne k w i a t y ( i l . 32, 33). Sztuczne k w i a t y , obojętne — czy własnej roboty, czy kupione, umieszcza się w mieszkaniu n a ogól we flakonach, 'postawionych na stole, na nocnych stolikach, szafkach, szafonierkach, specjalnych stoja­ kach, półkach przybitych n a ścianie, czy wreszcie — w układzie w i e l u Innych elementów — w miejscu przeznaczonym n a „święty kąt". W niektórych r o ­ dzinach z Wileńszczyzmy k w i a t y często zatyka się za górną ramę obrazu ( i l . 21). Jest oczywiste, że wyrabianie sztucznych kwiatów istnieje jedynie j a k o kontynuacja przyzwyczajeń estetycznych i wzorów k u l t u r o w y c h wyniesionych z d a w n y c h miejsc p o b y t u i że, z w i e l u zresztą wzglę­ 218 1 Wszystkie te przedmioty zdobnicze ustawia się przede wszystkim n a szafonierkach, szafach czy sto­ likach, dalej n a kuchennych kredensach, a także n a stołach stojących w kącie Czy nawet n a środku poko­ j u . Sposobem ustawienia tych przedmiotów rządzi przede wszystkim symetria w stosunku d o jakiegoś centralnego elementu, którym zazwyczaj jest f i g u r a M a t k i Boskiej, zawsze w otoczeniu kwiatów ( i l . 39). Ogólnie biorąc, w e wsiach koszalińskich róż­ nice W zdobieniu — co do jakości są sto­ sunkowo niewielkie. Zachodzące różnice •— a istnie­ ją one n i e t y l e między iwsiami, i l e między poszcze­ gólnymi mieszkaniami { w Zależności o d i n d y w i d u a l ­ nych upodobań 'gospodyń) — polegają mianowicie na mniejszej l u b większej ilości omówionych elementów zdobniczych: w jednych mieszkaniach są nieliczne, w d r u g i c h ustawione są ze s k r o m n y m umiarem, w innych nagromadzone aż d o przesytu, Stanowiąc nie­ j a k o сей sam w sobie. Przykład skromnego w y s t r o j u wnętrza izby mieszkalnea (zresztą jedynej, gdyż duży d o m podzielony jest między 3 rodziny) mamy u A. Prociów w Kraś­ n i k u — Kolonia. Na szaifonieroe urządzono skromnie wyposażony „święty kąt" ( 1 . 39), na ścianach wiszą przywiezione d w a obrazy, n a nocnych stolikach stoją bukiety sztucznych kwiatów ustawione w stoikach. Znacznie bogaciej wygląda wnętrze gościnnego po­ k o j u (jednego z dwóch) u Jana Hrycowa w Kraśniku (11. 36). Przykładem szczytu przesady może być natomiast wnętrze „lepszej" izby jednej z kobiet w Iwięcinie, �pochodzącej spod Wielunia. Pokój, przy obecnym wyposażeniu, stracił funkcję mieszkalną, a zamienił się w „wystawę" i kaplicę (il. 38). Na w p r o s t d r z w i ustawiono stół, na którym centralne miejsce zajmuje ubrana w welon figura M a t k i Boskiej. Po bokach „osoby" w wazonach rozmieszczono k w i a t y , sztuczne i naturalne oraz obrazki o treści religijnej, w r a m ­ kach. Nieco do przodu wysunięto trzy f i g u r k i anioł­ ków, bombki choinlkowe w kieliszkach oraz celu­ loidowe kaczuszki. Przy bocznych krawędziach stołu, w charakterze r a m d l a całej griupy, postawiono d u ­ żego gipsowego psa oraz wypchanego bażanta. Tłem dla t a k zastawionego stołu jest kredens zasłany szy­ dełkowym obrusem i ozdobiony serwetkami i f i r a n ­ k a m i . Wnękę kredensu wypełniają szklane naczynia, tortowniica i figura anioła. Górę ozdobiono sztucznymi k w i a t a m i w kryształowych „salaterkach" oraz gipso­ w y m i barankami wielkanocnymi. Okna zawieszone firanami, między nilmd lustra i m a k a t k i . Ściana przy oknach zastawiona stolikami ze sztucznymi k w i a t a ­ mi, l i p a m i w doniczkach, fotografiami rodzinnymi, orłem — godłem państwa i obrazkami o treści dewocyjnej. Wykorzystano również dolne partie stolików. Na serwetkach stoją t a m popielniczka i „gniazdko" — talerzyk z naciętym staniolem i ptaszkiem. Pod jędr­ n y m z okien stojak o d miednicy przystosowany do postawienia n a n i m l i p y . Na podłodze d y w a n y i szma­ ciane chodniki, kanapa z serwetką, barankiem i l a l ­ kami, jeszcze szafonieiika, oczywiście zapełniona, za­ stawiony u góry ozdobami piec, oparte o piec, leżące na podłodze poduszki, l a m b r e k i n y upięte na drzwiach. W sumie n a ścianach p o k o j u — 27 dużych i małych obrazów i fotografii. Przedstawione wnętrze, choć składa Się z elemen­ tów typowych, nie jest jednakże typowe na w s i . Prze­ ładowanie dekoracją w y n i k a z upodobań gospodyni, dzielonych zresztą z wnuczką. Właścicielka z w y s t r o j u pokoju jest dumna. Podobnie urządzoną izbę miała już w Wieliuńskiem. Mogła sobie n a nią pozwolić, gdyż miała f a m d w a „miesTikania" — pomieszczenia. Daleko j e j jednak było, j a k relacjonuje, do ozdóbności pókójiu w Iwięcinie. Dekoracja pokoju jest u z u ­ pełniana. Z wyjazdów do Koszalina gospodyni nigdy nie wraca z p u s t y m i rękami. Zawsze przywiezie choć­ by drobiazg do ozdobienia pomieszczeń. Koszalin stał się poważnym c e n t r u m zaspokajającym potrzeby ozda­ biania mieszkań ( i l . 41). Wyposażenie osadników W przedmioty o wartoś­ ciach artystycznych, należące dó sztuki ludowej regio­ nu, z którego p r z y b y l i , jest 'znikome. Na „Zachód" wielokroć przyjeżdżano bez większego bagażu, zabie­ rając przedmioty najbardziej potrzebne. K i l k a star­ szych kobiet z Wieluńskiego przywiozło t i u l o w e czep­ ce o zdobionych haftem wstęgach (por. i l . 4), a k i l k a rodzin łemkowskich zamieszikałych w Kraśniku i Iwię­ cinie — stroje kobiece ( i l . 40). Czepce Wielunianek przez k i l k a pierwszych l a t Służyły przy oczepinach, zresztą nie t y l k o na weselach własnej grupy. Obec­ nie — po zdjęciu welonu panna młoda zostaje z n i e nakrytą głową, a czepce, wyprane i wykrochmalone tfw t y m ceflu wysyłano j e d o „Centrali"), przeznaczone zostały na ubiór do t r u m n y . Interesujące są koleje stroju przywiezionego przez kobiety łemkowskie. Strój ów, składający się z czer­ wonej w białe grochy spódnicy obszytej białą i zielo­ ną wstążką, k r a j k i , koszuli ozdobionej haftem krzy­ żykowym i czarnego aksamitnego gorsetu, wyszytego paciorkami w e wzory roślinne — uznany został przez ludność w Iwięcinie i Kraśniku za „krakowski". Wypożyczano go d l a dziewcząt występujących w m i e j ­ scowych uroczystościach. W ten sposób stał Się k o ­ stiumem 'teatralnym. Pozytywnie oceniono w a l o r y dekoracyjne pasiaka przywiezionego do Iwięcina najprawdopodobniej z po­ w i a t u łaskiego <nie można było uzyskać dokładnych informacji). Posłużył on za przykrycie ołtarza ( i l . 412). Do innych przedmiotów związanych z tradycją zdob­ niczą d a w n y c h miejsc zamieszkania należą nieliczne, wspomniane uprzednio, skrzynie i k u f r y (por. i l . 18, 19). Nowe w a r u n k i zastane w Wiosce na ogół nie sprzy­ jają wznowieniu i kontynuacji tradycji artystycznych. Wśród przybyłej ludności w w i e l u j e j grupach d o m i ­ nują ludzie młodzi, którzy często już przed; przyby­ ciem n a Ziemie Zachodnie i Północne stracili k o n ­ takty ze satuką ludową. Zastane wyposażenie i prze­ miany zachodzące n a w s i w okresie powojennym udostępniły niektóre zdobycze k u l t u r y idącej z m i a ­ sta, a konfrontacja różnych Stylów i upodobań a r t y ­ stycznych podały w wątpliwość wartość własnych tradycji zdobniczych. Nie bez znaczenia również d l a dalszych losów tradycyjnej sztuki ludowej jest b r a k czasu n a n o w y m miejscu zamieszkania, co w y n i k a z prowadzenia t u pełnorolnyeh gospodarstw, a w nich intensywnej p r o d u k c j i . Nawał zajęć odciąga od samo­ dzielnej twórczości artystycznej, obniża jej wartość. W w y n i k u t y c h Wszystkich przyczyn nie odrodziły się wśród żadlnej z badanych grup tradycje tkactwa artystycznego, czy zdobnictwa w drewnie i metalu. Być może sytuacja byłaby jednak inna, gdyby prowa­ dzono działalność mającą na celu wznowienie t r a d y c j i artystycznych niektórych choćby grup. Nadal natomiast w y k o n u j e się niektóre ozdobne akcesoria obrzędowe. W większości rodzin lubelskich czy łemkowskich w Iwięcinie w dalszym ciągu zdobi się techniką batikową dwuikolorowe pisanki. Służą one za ozdobę p o k o j u — leżą na talerzyku przed lustrem — l u b za zabawki d l a dzieci. Upadł lubelski zwyczaj, któiy nakazywał diziewczętom obdarowywa­ nie pisankami chłopców w „Przewodnią Niedzielę". Umiejętność sporządzania pisanek przejęły również niektóre -rodziny wieluńskie, szczególnie te, w któ­ rych są dorastające dziewczęta. Natomiast część rodzin lubelskich d l a większej wygody przeszła na zaobserwowane u Wieluniaków malowanie j a j j e d ­ n y m kolorem. „Palmy" wielkanocne w żadnej z badanych w s i nie są interesująiee pod względem wartości dekora­ cyjnych. W Iwięcinie najbogaciej zdobi j e grupa kielecka, dołączając do wiązanki sztuczne białe i ró­ żowe k w i a t y '(dl. 43). Warte zaznaczenia są natomiast przemiany, j a k i e zaszły w „palmach" i n n y c h grup. Do wiązanki wieluńskiej, składającej się z gałązek wierzbowych — „bazii" i kolorowych „palm" z d r e w - 219 �nąć w zasięg swego oddziaływania również bardziej ukryte elementy k u l t u r y , m . i n . zwyczajowe f o r m y towarzyszące obrzędom r o d z i n n y m i dorocznym. 2. W y n i k i e m zetknięcia się zespołów różnych treści k u l t u r o w y c h jest przyjmowanie się jednych elemen­ tów, a wycofywanie innych, p r z y jednoczesnym za­ n i k u szeregu tradycyjnych treści k u l t u r o w y c h . Głów­ n y m k r y t e r i u m kierującym wymianą dóbr k u l t u r o ­ wych są względy u t y l i t a r n e — przydatność w zasta­ nych w a r u n k a c h . Stąd większa ekspansywność Wie­ luniaków czy Poznaniaków w zakresie k u l t u r y m a ­ terialnej, a Lubliniaków n p . w języku. Język używany przez Lubliniaków bardziej odpowiada wymogom szkoły. 11. 43. „Palma" z Kieleckiego. wielkanocna w Iwięcinie u osadnika nianych wiórków kupowanych w Koszalinie, dołą­ czono wiechcie (rośliny zwanej popularnie trzciną. Uzupełnienie t o powstało ponoć n a skutek następu­ jącego dialogu: L u b l i n i a n k a pyta Wielumiankę: „Cze­ m u n i e święcisz trzciny? — Po co? — A n a pamiątkę biczowania trzciną Pana Jezusa!" Niektóre L u b l i n i a n k i do „kotków" i t r z c i n y dodały gałązki nie­ znanego i m dotychczas bukszpanu. * A oto niektóre w n i o s k i sformułowane n a pod­ stawie dotąd uzyskanych materiałów i dotychczaso­ wych przemyśleń: 1. Zderzenie k u l t u r jest procesem długotrwałym. W początkowej fazie obejmuje on uzewnętrzniające się treści k u l t u r o w e : narzędzia i sposoby gospodarce wania, odzież, niektóre potrawy, aby następnie wciąg­ Powstają również f o r m y mieszane, których przy­ kładem jest opisana wyżej sytuacja n a pogrzebie w Iwięcinie, czy choćby wspomniane „palmy" w i e l ­ kanocne. 3/. Podobnie j a k n a całym nieomal terenie Ziem Zachodnich i Północnych, proces zderzenia k u l t u r w badanych wioskach okazał się ściśle spleciony z procesami tworzenia się j e d n o l i t y c h społeczności wiejskich. Na ogół n i e powodował trwałej izolacji grup, był p u n k t e m wyjścia intensywnych procesów integracyjnych. Przebiega przecież w oparciu na wspólnych elementach k u l t u r y i Społeczności naro­ dowej, w sytuacji kształtowania świadomości socja­ listycznej, co sprzyja zacieraniu seperatyzmów dziel­ nicowych, a nawet antagonizmów narodowościowych. 4. Powszechna jest obojętność n a wartości zasta­ nych wytworów sBtiufci l u d o w e j . T y l k o w n i e w i e l u dziedzinach i grupach ludności k o n t y n u u j e się t r a d y ­ cyjną twórczość artystyczną ze stron macierzystych. Wielość i różnorodność koncepcji artystycznych zgro­ madzonych tutaj, przy istniejącym zaporzebowaniu na elementy dekoracyjne mieszkań, przyniosłyby może interesujące efekty w niektórych środowiskach, gdyby zainteresowały się n i m i szkoły, domy k u l t u r y l u b inne placówki k u l t u r a l n e . W urządzeniu mieszkania, a szczególnie w w y s t r o j u pokoju „lepszego" — z dwóch frontów „zderzenia": k u l t u r y wniesionej z zastaną i między k u l t u r a m i wniesionymi, decydu­ jący sltał się pierwszy. Wyposażenie zastane, lepiej dopasowane d o istniejących warunków, jednocześnie stało j a k b y na drodze procesu przeobrażeń w gustach mieszkańców w s i w w y n i k u j e j urbanizacji. Duże zapotrzebowanie n a elementy dekoracyjne, mające uzupełnić wyposażenie mieszkania, a w pomyślnej sytuacji osadników łatwo realizowane poprzez za­ k u p y w mieście, stanowi niewątpliwie nawiązanie do t r a d y c j i . Wszystkie zdjęcia wykonano w l. 1960—1962. Fot.: St. Blaszczyk — iZ. 24, 28; J. Burszta — il. 10, 11, 31, 34, 41; Z. Jasiewicz — il. 2—5, 9, 12, 14, 16—18, 30, 40, 43; St. Kusza — il. 1,6—8, 13, 15, 19—23, 25—27, 29, 32, 33, 36—39, 42; F. Maćkowiak — il. 35. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3b4d2d1f2f5e0463aa6a5bd82efce5d.pdf f02aa8c05e3f8deaf73db08620494eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4017 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.357-368 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJEWÓDZKA W Y S T A W A RZESZOWSKIEJ W SZTUKI LUDOWEJ ŁAŃCUCIE JANINA l ^ r u g a z kolei wystawa rzeszowskiej sztuki ludowej urządzona była przez Wojewódzki W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki oraz Centralą Rolniczą w wyjątkowo trudnych warunkach organizacyj­ nych (brak środków lokomocji), słabiej obesłana w porównaniu z zeszłoroczną wystawą, a pomy­ ślana była jako dalszy ciąg zapoczątkowanej w ubiegłym roku planowej akcji w zakresie przy­ stosowania wytwórczości ludowej do potrzeb mia­ sta. Wystawa ta trwała od 10.IX do 10.X r. b. urządzona w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie. Ekspozycją wystawy przeprowadził art. mai. prof. Bielecki Włodzimierz z Rzeszowa przy pomocy art. malarek Hanny Milewskiej i Janiny Golczyńskiej, uczestniczek ekipy naukowej łódzkiego S TAN KIE WICZO WA Muzeum Etnograficznego, przeprowadzającej w t y m czasie badania terenowe w rejonie Łańcuta. Zebrano od 110 wystawców około 670 ekspo­ natów. Część z pośród nich, przeważnie tkaniny, wyłączono z ekspozycji, przeznaczając do sprze­ daży w czasie trwania wystawy. Do ekspozycji użyto około 300 przedmiotów. Najliczniejszy był dział ceramiki, potem koronek, tkanin, zabawek z drewna, pisanek, wyrobów koszykarskich z w i k ­ liny i łupanego drewna, oraz rzeźby Szczepana Woźniaka. Całość uzupełniona była wybranymi eksponatami muzealnymi, ze zbiorów organizują­ cego się w Łańcucie Muzeum Etnograficznego, dla pokazania podłoża, na k t ó r y m wyrosła tradycyjna wytwórczość miejscowa. Zbiory te pochodziły Ryc. 1. Ozdobny brzeg „rańlucka" muślinowego, z trzema różowymi pwkami, tkanymi w regularnych odstępach opięciu i sz(ściu nitkach, haUowany ciemno-wiśniowymi nićmi, ściegiem dzierganym i nakładanym. Ryc. 2. Podobny brzeg „rańlucłm" muślinowego, haftowany tym samym ściegiem, nićmi ponsowymi i czarnymi. 357 �Bye. 9. „Królik" gwiz dawka gliniana lepiona, również przez Kępę Władysława z zakupów ostatnio poczynionych przez ekipę pod kierunkiem dr Janiny Krajewskiej, dyrektorki Muzeum Etnograficznego w Łodzi. W w y n i k u zeszłorocznego konkursu ceramiki, na obecnej wystawie pokazano próby częściowego przystosowania wytwórczości niektórych garnca­ 10. wą. „Baranek" Wykonała wykonana rzy do potrzeb miasta. Garncarze ci pochodzili przeważnie z powiatu łańcuckiego. Wystawiono d r o b n ą galanterię ceramiczną, poszukiwaną obec­ nie na rynku, jak: m'seczki, talerzyki, popielnicz­ ki, wazoniki i figurki. Duże naczynia znane z po­ przedniej wystawy służyły do dekoracji. zabawka leviona i polewana brązową pole­ w 1949 r. Chmiel Emilia ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut. �Wyróżniały się drobiazgi Andrzeja Ruty z Za­ lesia, swoim starannym wykonaniem, dobrą po­ lewą i właściwym sposobem zdobienia oraz figurki-gwizdawki Kępy Władysława z Medyni Gło­ gowskiej, wyrabiane z czerwonej gliny, czasem pobielane lub częściowo polewane nieregularnymi plamami zielonej i brązowej polewy (wchodzą w grę względy oszczędnościowe), proste w formie, ciekawe w ekspresji, odcinające się od reszty drobiazgów swoim etnicznym charakterem. Poza t y m duża różnorodność doniczek do i ośliń, Prucnala Jana, Kępy Władysława, Kota Józefa, Kuźniara Józefa i innych z Zalesia i Me­ dyni Głogowskiej, prostych logicznych w formie, pobielanych, czasem polewanych ze zdobioną pla­ stycznie krawędzią, lub kielichowatych na nóż­ kach oraz różnego rodzaju i wymiaru, polewa­ nych i niepolcwanych miseczek, dzbanuszków, fla­ koników, dwojaczków itp. drobiazgów, wyrabia­ nych na miejscowy użytek, zbywanych na tar­ gach i uroczystościach w dniach okolicznościo­ wych. Tego rodzaju drobiazgi dostarczyli: Gąsior Stanisław, Piela Józef, Woś Antoni, Welc Michał, K u ź n i a r Jan, Kowal Walenty i inni również z te­ renu powiatu łańcuckiego. i Dotychczasowa praktyka wytwórców wykaza­ ła, że przy wyrobie drobnej ceramiki najlepiej wypadają miniatury niektórych naczyń u ż y t k o ­ wych o kształtach tradycyjnych, gdyż zachowują niewypaczone formy i wdzięk pierwowzoru. Brak właściwych wzorów wazoników do cię­ tych kwiatów, tłumaczy się tym, że przedmioty te nie są związane z tradycją wytwórczą terenu a inspiracja w t y m kierunku jest trudna, niepo­ wołana jest wręcz szkodliwa, a z nią przeważnie spotykają się garncarze ludowi. Jako przykład mogą służyć popielniczki —- psie budy, i — gołębniczki, z ładnie dobrana polewą, starannie realistycznie wykonane przez Mariana Pielę, zdol­ nego, czternastoletniego chłopca, który ma żywą wyobraźnię i umiejętność zdobnictwa postaciowego i figuralnego. Inny przykład z tej kategorii to wa­ zoniki i lichtarze w kształcie pniaczków z grzyb­ kami. Wyrobem klockowych koronek z Ośrodka Bo­ bowa t r u d n i ą się przeważnie wiejskie kobiety z najbliższych okolic Bobowy, wykonując je spo­ sobem nakładczym lub domowym, na podstawie wzorów, dostarczonych przez Spółdzielnię, lub na­ wet zdobytych przygodnie. Brak właściwego kie­ rownictwa artystycznego i fachowej organizacji wytwórczości, zbytu i zaopatrzenia w surowiec, są głównymi mankamentami Ośrodka. Pokazane na wystawie wzorce mogą służyć jako przykłady dobrej techniki klockowej, mającej swoją tradycję w terenie. Najstarszą k o r o n k a r k ą jest ob. Wojna T Ryc. 6. Niciana feo?on/;o klockowa (średn. 15 cm.) wy­ konała w [У49 r. Sewerynowa Janina z Bobowy p Gorlice Byc. 7. Kołnierzyk do' stroju' kobiecego, zdobiony haftem białym, wykonany ściegiem płaskim i techniką dziurkową Byc. 8. Kołnierzyk od koszuli kobiecej, haftowany białym haftem wypukłym (podkładanym), łączonym z techniką dziurkową �Tekla z Bobowy (80 lat), Sewerynowa Janina, Tłuczek Helena, Sarkowicz Janina, oraz Magiżanka Hanusia i inne. Miejscowe tkactwo ludowe prawie zanika wraz z zanikaniem używania stroju ludowego, dla nawiązania więc do tradycji przedstawiono muzealne eksponaty, aby choć fragmentarycznie po­ kazać, jak wyglądało tkactwo ludowe w technice lnianej i wełnianej. Pokazano między i n n y m i kilka białych lnianych 1 jeden muślinowy ,,rantuchów'\ Są to wąskie, długie, bo sięgające za kolana, płó­ cienne nakrycia głowy z czerwonymi tkanymi czlakami, zdobione p i ę k n y m haftem czarnym, ciemno-wiśniowym i czerwonym, o archaicznych, tradycyjnych wzorach. Również chusta biała, lnia­ na, z czerwonymi tkanymi szlakami i wyszyciem na jednym rogu, wykończona krótkimi pasmami frendzli na rogach, jest bardzo ciekawym i cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m miejscowym. Stara sukmana ,,płótnianka" podszyta pasia­ stą tkaniną samodziałową z naturalnej wełny ciemnej i jasnej w pasy szare i brązowe o niere­ gularnej szerokości, również była rzadkim okazem miejscowego tkactwa ludowego. Ryc. 4. Gwizdawka „chłop z kurą" wyko' nana przez Kępę И łady sława tą samę tech­ niką, częściowo polewana bezbarwną glazurą (wielkość naturalna). Ryc. 5. „Kobiela z dzieckiem" lagoż auto­ ra (wielkość naturalna}. Żywe ośrodki, w przeciwieństwie do zbiorów zabytkowych, nie reprezentują właściwości re­ gionu, gdyż pokazane dekoracyjne tkaniny lniane z Ośrodka ..Leżajsk ' w technice i we wzorach kopiują tkactwo białostockie. Bieżąca wytwórczość tkacka Ośrodka „Korczyna", jest ściśle użytkową, nawet bez akcentu etnicznego. Interesujące były niektóre próby indywidualne ob. Dudka (starszego) z Leżajska, w których po­ szukuje właściwego charakteru dla dekoracyjnego tkactwa rzeszowskiego, jak również w tkaninach, wykonanych techniką haftu tkackiego, widać opa­ nowanie trudności technicznych, zwłaszcza w roz­ wiązaniu szlaków tkanych w osnowie i w w ą t k u . Jak nigdzie w Polsce zachowała się żywa for­ ma znanych i znakomitych pisanek rzeszowskich, robionych t r u d n ą i skomplikowaną techniką wie­ l o b a r w n ą woskową (batik). Pisanki te cechuje świeżość, bogactwo m o t y w ó w i barw, powtarza­ jących się w swoich elementach, a jednocześnie są one różnorodne i niepowtarzalne, gdyż prawie nie spotyka się dwóch jednakowych pisanek. Z wielkim upodobaniem i smakiem zajmują się wiejskie kobiety i dziewczęta kwiaciarstwem na użytek własny. Robią pomysłowe, kompozy­ cyjnie ułożone bukiety i ozdoby do stroju i uro­ czystości okolicznościowych, na wysokim poziomie artystycznym i technicznym. Bardzo interesujące były również plecionki z w i k l i n y i rogoziny, w y ­ rabiane przez repatriantki, zamieszkałe w Radym­ nie, Jaśle i najbliższych okolicach Rzeszowa, obfi­ tujących w trzciną potrzebną do wyrobu tych 1 �Rys. 3. „Konik", zabawka, lepiona, pobielana i częściowo pole­ wana, brązową polewą. (Wielkość naturalna) wykonał w 1949 r. Kępa Władysław ze wsi Medynia Głogowska, powiat Łańcut. przedmiotów. Zabawki drewniane ludowe wciąż oczekują na organizację zbytu. Rzeźba ludowa rzeszowska na tej wystawie reprezentowana była tylko przez Szczepana Woż­ niaka. Chcąc przystosować swoją twórczość do użytku współczesnego, w y k o n a ł kilka figurek typów wiejskich. Rzeźbiarz ten jest jednym z lep­ szych twórców ludowych, a w swoim przystoso­ waniu i przestawieniu tematyki, staje się trochę bezradnym, miejscami brak mu nowych założeń i koncepcji. Ryc. 11 Twórczość ludowa, żeby żyć, musi się przy­ stosować do życia współczesnego, a w tym prze­ stawieniu mogą się zmienić formy. W tym przy­ padku wydaje się, że sprawa wymaga dalszej wzmożonej opieki i poprawy w a r u n k ó w mate­ rialnych. P r ó b y przystosowania się do współczesnych w a r u n k ó w u garncarzy, przeprowadzone w ro­ dzimej fermie tych twórców i z własnej ich i n i ­ cjatywy wypadają dobrze, jako przykład w pow. łańcuckim służyć mogą udane miseczki, talerzyki i niektóre drobiazgi Andrzeja Ruty. „Rarituch" łniany samodziałowy, tkany zwykłym spłolem płóciennym, zdobiony różowymi szlakami, oiaz Haftem płaskim i dzierganym w kolorze czarnym w odmiennym motywie tradycyjnego ornamentu. 361 �IV P O W O J E N N Y K O N K U R S W KRAKOWIE Ryc. 1. SZOPEK Szopka wykonana przez Ludwika Zygmunta w r. 1949 fot. R. Reinfuss ZOFIA W dniu 22.XII 1949 odbył się na Rynku K r a kowskim I V powojenny konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską, zorganizowany jak zwykle przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Do konkursu zgłoszono 40 szopek, co w stosunku do roku zeszłego stanowi nieznaczną zwyżkę. Ogólny poziom szopek był w bieżącym roku bardzo wysoki i w y r ó w n a n y . Nie było żadnych „dziwactw" w rodzaju papierowych modeli Sukiennic, kościołów, wieży Eifla i tp. Dwa razy tylko zanotowano tak zwane „stajenki" w formie drew- 362 I KUBKOWA nianych szop krytych słomą, które jako obce tradycji krakowskiej nie były przez sąd konkursowy brane pod uwagę. Ten sam los spotkał szopkę w stylu z czasów „Młodej Polski", w y k o n a n ą z papieru przez pewnego inteligenta. W tegorocznym konkursie przeważały szopki średniej wielkości i małe, b r a k ł o natomiast zupełnie dużych ze scenkami dla przedstawień kukiełkowych. Wśród średnich przeważał zdecydowanie typ szopki z dwupiętrowo nad sobą położonymi w n ę k a m i i trzema wieżami, z których środkowa nakryta jest kopułą, boczne zaś posiadają zakoń- �Яус. 2. SzopSka iiyluiiuina prz.cz 'Zdzisława w r.' l'J4'J Jul. li. Reinfuss Dudzika czenia gotyckie zbliżone do wież kościoła Mariac­ kiego. Wśród małych szopek najwięcej było t r ó j wieżowych nakrytych dachami w formie stożka, lub (wyjątkowo) ostrosłupa. Szopek w których wieże były nakryte kopulami było zaledwie dwie. Pięciowicżowe szopki, wymagające większych nieco rozmiarów wystąpiły tylko dwa razy, przy­ czyni w jednym wypadku wszystkie pięć wież miały nakrycie stożkowate, w drugim środkowa wieża nakryta była kopułą. Podobnie jak w roku zeszłym prócz koloro­ wych papierów do wyklejania szopek użyte były obficie różnokolorowe metalowe folie, co powięk­ szało wrażenie bogactwa i tak bardzo obfitych ozdób. Cztery pierwsze nagrody połączone z zaku­ pem szooek uzyskali: Franciszek Tarnowski, mu­ rarz z Krowodrzy, Tadeusz Ruta murarz z Grze­ górzek, Zdzisław Dudzik robotnik ze Zwierzyńca i Antoni Wojciechowski murarz zamieszkały przy ulicy Dietla. Szopka Tarnowskiego zbudowana na założe­ niach przeważnie gotyckich (ryc. 3) stanowi bar­ dzo ciekawą próbę rozwiązania części środkowej zbudowanej na podstawie kwadratowej i nakrytej dwoma krzyżującymi się dachami dwuspadowymi, z których wyrasta wieża nakryta kształtną kopuła 7 latarnią i chełmern. W szopce Dudzika (ryc. 2) odbiegającej wyglądem swym dosyć znacznie od klasycznej szopki krakowskiej, uderza bardzo udatne stopienie poszczególnych elementów sko­ piowanych wiernie ze starej architektury miasta Krakowa. Należy podkreślić, że wszystkie dotych­ czasowe próby tego rodzaju przedsiębrane przez szopkarzy w latach ubiegłych kończyły się z regu­ ły niepowodzeniami. Szopki Wojciechowskiego i Ruty były okazami pięknymi, ale zasadniczo nie wnoszącymi nic nowego ani w kompozycji ogól­ nej, ani w szczegółach wykonania. Trudno w ramach krótkiej recenzji omówić wszystkie nagrodzone szopki, których ogółem było aż trzynaście, nie licząc tych, co otrzymały drobne nagrodv pocieszenia. Wśród szopek odznaczonych jedną z dalszych nagród wyróżniła się oryginalnym ujęciem szop­ ka T,. Zygmunta funkcjonariusza P.K.P., który opierając s ę na elementach gotyckich stworzył całość bardzo spokojną zarówno w kształcie jak i w kolorze (rvc. IV Szopka L . Zygmunta stanowi przykład żywotności szopkarstwa krakowskiego, k t ó r e nie wyczerpane w pomysłach szuka wciąż nowych rozwiązań. ; 1'yc. 3. Szopka wykonana przez Franciszka Tarnowskiego w r. 1449 fol. 11. Reinfuss �Z A G A D N I E N I A T E R M I N O L O G I I B U D O W N I C T W A DREWNIANEGO Na marginesu' obozu sulejowskiego J С T A Jęta J«tka grzęda Część k o n s t r u k c j i wiqzaru dachowego, ł ą c z ą c a pozio­ mo krokwie i z a b e z p i e c z a j ą c a j e przed r o z s u n i ę c i e m . Ze względu na w y s t ę p u j ą c e tu s i ł y r o z c i ą g a j ą c e ł ą ­ czone J e s t z krokwiami na nakładkę p r o s t ą z kołkami lub na nakładkę płetwową. WOJCIECH W czasie prac na tegorocznym obozie naukow y m s t u d e n t ó w historii sztuki w Sulejowie wytoniło się cały serezg zagadnień wymagających szybki ego opracowania. Jednym z nich jest sprawa terminologii konstrukcji i form architekteniąznych. Zagadnienie to, szczególnie wyraźnie w y s t ę puje w drewnianym budownictwie wiejskim, przy 364 T К AL INO WS KI opisach którego spotykamy zarówno stare nazwy ludowe jak i współczesne terminy konstrukcyjne, Brak ustalonych i jednolitych nazw utrudniał w y ­ raźnie porozumienie w rozmowach pomiędzy h i storykami sztuki, architektami i etnografami, biorącymi udział w obozie, gdyż każdy z nich używał innych terminów dla określenia tych samych form �konstrukcyjnych. Terminy te wywodzące sit; z róż­ nych źródeł, bądź oparte na nazwach ludowych, bądź zaczerpnięte z dawniejszych opracowań na­ szych i obcych, a nawet z współczesnych podręcz­ ników budowlanych, którymi w braku słownika terminologicznego posługują się nieraz historycy sztuki w dążeniu do ustalenia pewnych nazw, w y ­ magają koniecznie rewizji i ustalenia pewnego stałego i jednolitego dla wszystkich opracowań naukowych słownictwa. P o ż ą d a n y m byłoby tu stworzenie komisji składającej się z historyków sztuki, etnografów i architektów, t j . przedstawi­ cieli tych specjalności, które interesują się zagad­ nieniami budownictwa drewnianego, celem opraco­ wania słownika terminologicznego budownictwa drewnianego. Prace nad t y m zagadnieniem rozbi­ jałyby się na dwa etapy. 1-szy polegał by na ze­ braniu wszystkich t e r m i n ó w dotyczących budow­ nictwa drewnianego, używanych dotychczas w p i ­ śmiennictwie naukowym i w słownictwie ludo­ wym. 2-gi na opracowaniu słownika ustalającego jednolitą terminologię. Celem uniknięcia jakichkolwiek nieporozu­ mień, pożądanym by było, aby każdemu termino­ w i w słowniku towarzyszył odnośny rysunek lub fotografia wyjaśniająca dostatecznie omawianą formę konstrukcyjną czy plastyczną. Prace przy­ gotowawcze przy ustalaniu słownika możnaby ująć w formę kartoteki ustawionej wg. działów rzeczowych np. ściana i jej części konstrukcyjne, dach, urządzenia ogniowe itd. K a r t y takiej karto­ teki składałyby się z jednej strony z ustalonej obo­ wiązującej nazwy oraz z t e r m i n ó w dotychczas używanych, z drugiej z rysunku i tekstu wyjaśnia­ jącego dany termin. Rzeczowy układ kartoteki w czasie pracy pozwoli na wyeliminowanie dużej ilości kart z odsyłaczami, co przy układzie alfa­ betycznym ze względu na wielką ilość istniejących t e r m i n ó w byłoby nie do uniknięcia, oraz przy ko­ lejnym wykonywaniu r y s u n k ó w zapewni pewną kontrolę, że nie opuści się pewnych form konstruk­ cyjnych dla których brak jest jakiejkolwiek usta­ lonej nazwy w literaturze fachowej. „LIDOVE CESKOSLOVENSKU" KROJE V DRAHOMIRA STRANSKA Cz. I Czechy, nakład Firmy J. Otto, Praga bez daty, 4,|, stron 277, 100 tablic na kredowym pa­ pierze częściowo barwnych, 2 mapy. Praca Stranskiej podzielona jest na dwie czę­ ści ogólną i szczegółową. W części ogólnej oma­ wia autorka w 3 pierwszych rozdziałach rozwój historyczny czeskich ubiorów ludowych, wyróż­ niając zespół form archaicznych, które dziś za­ chowały się już tylko w postaci rzadko występu­ jących reliktów (np. płachty i zawoje w ubiorze kobiecym, płócienne „gacie" i kierpce u mężczyzn;, zespół form zapożyczonych z ubiorów warstw nieludowych, oraz pewne elementy, k t ó r e znalazły się w ubiorze wiejskim jako wynik twórczej działalności samego ludu. W omawianych tu roz­ działach materiał uporządkowany jest w sposób systematyczny, każda część stroju opracowana jest w jej rozwoju historycznym, na tle znanego au­ torce materiału porównawczego. Opisując poszcze­ gólną część ubioru stara się Stranska ustalić czas i wskazać drogi, którymi weszła ona do zasobu ludowej przyodziewy. W związku z przemianami, jakim ulegają stroje ludowe minionych wieków pod w p ł y w e m kultury miejskiej zwraca autorka u w a g ę zarówno na krój, ozdoby, jak i na sam materiał a nawet T' jego b a r w ę . Pierwotnie, podobnie jak i u nas, ubiory ludowe utrzymane były przeważnie w ko­ lorze białym (płótno i naturalna biała wełna), późniejsze stroje, mieniące się bogactwem jaskra­ wych kolorów, wzorowane są na barwnych szatach noszonych w minionych czasach przez warstwy nieludowe. W dalszym ciągu części ogólnej opisuje autor­ ka geograficzne zróżnicowanie ludowych ubiorów na obszarze Czech i stara się wyjaśnić zarówno przyczyny, które sprzyjają wytworzeniu się róż­ nic regionalnych, jak i te k t ó r e je zacierają w y ­ wołując procesy wyrównawcze. W oświetleniu Stranskiej regionalne zróżni­ cowanie ubiorów potraktowane jest nie w sposób statyczny, jak się to czasem zdarzało w dawniej­ szych pracach etnograficznych, ale jako zjawisko dynamiczne, ulegające pod w p ł y w e m różnych wa­ r u n k ó w ustawicznym zmianom zarówno w czasie jak i przestrzeni. Sporo miejsca poświęca autorka na omówienie różnic zachodzących w ubiorze ludowym w zależ­ ności od pory roku, okoliczności w k t ó r y c h ubiór 365 �bywa noszony (ubranie codzienne, świąteczne, obrzędowe i od tego jaki jest wiek i stan c y w i l ­ ny noszącego (ubiór dzieci, młodzieży, żonatych itd.). Część historyczną kończy Stranska ustępem, w k t ó r y m oświetla proces zanikania stroju ludo­ wego. W porównaniu z Polską na niektórych obszarach Czech zaczęły ubiory ludowe wychodzić z użycia bardzo wcześnie. W okolicach Pragi np. już w roku 1836 włościanie nie ubierali się w stroje tradycyjne. Ważną datą w dziejach ubiorów ludowych na te­ renie Czech był rok 1848, w k t ó r y m zniesiono pańszczyznę. Chłop wyzwolony z niewoli osobistej, sytuowany lepiej pod względem ekonomicznym, starał się oderwać od wszystkiego, co przypomina­ łoby mu czasy pańszczyźniane i zarzucał też strój. Jednym z bardzo ważnych czynników, k t ó r e wpły­ w a ł y na zanikanie lub przemiany ubiorów ludo­ wych było przebudowa ekonomiczna gospodarstwa wlościońskiego w ciągu l i polowy wieku X I X . Tam gdzie ubiory wykonywane były z materia­ łów samodziałowych, przestawano je nosić gdy upadł nieopłacalny w zmienionych warunkach wy­ pas owiec i przestano siewać len oraz konopie, co wywołało brak niezbędnych do wyrobu samo­ działów surowców. W innych znów stronach, gdzie wcześniej rozpowszechniły się w ludowych ubio­ rach materiały fabryczne, wzajemny wyścig w sto­ sowaniu kosztownych i pracowitych ozdób dopro­ wadził do tego, że stroje ludowe stały się zbyt drogie i musiały ustąpić wobec miejskich, któro k o n k u r o w a ł y ceną. Osobny rozdział w części ogólnej stanowi opis materiałów u ż y w a n y c h przy wyrobie ludowych ubiorów i to zarówno samodziałowych jak i po­ chodzenia fabrycznego. Obszerne ustępy poświę­ cone tam są ludowemu farbiarstwu oraz ręcznemu drukowi na płótnie. Na zakończenie ogólnej części pracy podaje Stranska opis ludowych sposobów odświeżania i przechowywania odzieży, które to wiadomości niesłusznie przez etnografów bywają zwykle po­ mijane. Szczegółowa część pracy składa się z opisów 15 głównych typów stroju występujących na te­ renie Czech właściwych. Opisy te ujęła autorka w 5 grup, a mianowicie: ubiory ludności zamiesz­ kującej na południowy zachód od Pilzna (okolice Chodska, Stribrna, Pilzna i Plasska), między Pilz­ nem a Piskiem (tzw. Poszumavie i Pracheńsko), Czechy południowe (Netolicko, Doudlebsko, Elata i ok. Taboru), tereny położone dookoła Litomysla i Pelhrimova (2 grupy), Czechy północne (Na- 366 i chodsko i pogórze Karkonoszy) oraz Czechy środ­ kowe. Opis poszczególnego stroju obejmuje na wstę­ pie garść niezbędnych wiadomości o grupie etno­ graficznej, która stroju tego używa (nazwa, hi­ storia, zasięg, warunki geograficzne), uwagi na temat odmian lokalnych a następnie zwięzłą ana­ lizę ubioru kobiecego i męskiego ilustrowaną licznymi rysunkami w tekście z odnośnikami do tablic umieszczonych na końcu. Praca Stranskiej posiadająca w części ogólnej charakter syntetyczny, w części szczegółowej roz­ padająca się na szereg monografii terytorialnych daje sumienny obraz tego, co o strojach ludu czes­ kiego można dziś jeszcze powiedzieć. Przejrzysta w układzie, dobrze ilustrowana ma wszelkie wa­ lory pozwalające uważać ją za dzieło wartościowe. Szkoda jedynie, że zwłaszcza w części ogólnej słabo uwypukliła autorka pewne momenty spo­ łeczne oddziałujące na kształtowanie się ubiorów ludowych. W pracy Stranskiej społeczność wiej­ ska rysuje się jako całość rozbita jedynie na grupy płci i wieku. Wiemy jednakowoż, że obok tego istnieje jeszcze na terenie wsi skomplikowane uwarstwienie klasowe, na którego jednym bie­ gunie stoi zamożna grupa kmieci, na drugim zaś warstwa bezrolnych w y r o b n i k ó w . Ekonomiczne różnice zachodzące wśród mieszkańców wsi od­ bijają się jaskrawo na ubiorze u ż y w a n y m przez poszczególne klasy społeczne, które inaczej się odziewają, w różny sposób reagują na czynniki zewnętrzne powodujące zmianę mody itd. Niezbyt plastycznie zarysowuje się również w omawianej pracy problem walki, jaka rozgrywa się w związ­ ku z kolejnymi przemianami stroju między ele­ mentami konserwatywnymi a tymi, które na te­ renie wsi są rzecznikami zmian i pionierami po­ stępu. Dla czytelnika polskiego książka Stranskiej stanowi l e k t u r ę szczególnie interesującą ze wzglę­ du na to, że w materiale czeskim znajdzie on w y ­ jaśnienie całego szeregu problemów związanych z genezą niektórych, późniejszych form ubiorów ludowych na terenie Polski południowo-wschod­ niej, a w szczególności Śląska. Należy sobie życzyć aby w czasie możliwie najkrótszym pojawiły się dalsze dwie zapowie­ dziane części wydawnictwa, z których jedna obej­ mie opracowanie ubiorów ludowych na Morawach, druga zaś na obszarze Słowacji. R. Reinfuss �SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U BADANIA SZTUKI Pierwszoplanowym zagadnieniem Instytutu w roku sprawozdawczym było zapoczątkowanie prac nad metodą badania sztuki ludowej opartą na nau­ kowych podstawach filozofii markistowsko-leninowskiej. Konferencja pracowników naukowych Instytutu, zwołana w tym celu wespół z zaproszonymi przed­ stawicielami Wydziału Sztuki Ludowej Departa­ mentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki, Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków oraz Biura Nadzoru Estetyki Produkcji, na podstawie referatu dyrektora Instytutu — Tadeusza Zyglera oraz dys­ kusji, dała początkowe zręby, na podstawie których opracowano instrukcje i kwestionariusze do letniej kolektywnej akcji badawczej terenowej. Materiały, tyczące się metody, zostaną opublikowane w mono­ grafii sztuki ludowej ziemi opoczyńskiej, będącej terenem badań w roku 1949. Badania terenoive przeprowadzone były w okre­ sie od 7 lipca do 10 września kolektywnie w obrębie powiatu opoczyńskiego w dwóch turnusach i obej­ mowały całokształt ludowej twórczości artystycznej tego regionu: budownictwo, zdobnictwo (wraz z plastyką), literaturę, muzykę i taniec. Uczestni­ kami ekip badawczych byli pracownicy Instytutu (14 osób) oraz studenci etnografii, historii sztuki, muzykologii i Wyższych Szkół Artystycznych z War­ szawy (4 osoby), Krakowa (4 osoby), Poznania (3 osoby), Torunia (2 osoby) i Łodzi (1 osoba). Bazą był Obóz Historyków Sztuki pod Sulej owem, skąd przy pomocy dwóch pólciężarowych samocho­ dów Instytutu, dokonywano wyjazdów w teren. Turnus pierwszy, od 7 lipca do 9 sierpnia, kiero­ wany był przez dyr. T. Zyglera, turnus drugi od 15 sierpnia do 10 września przez kierownika Sekcji Budownictwa i Zdobnictwa dr R. Reinfussa. W obu turnusach łącznie przebadano 68 wsi, zbierając po­ nad 3.000 notat metrykalnych, zdjęć, próbek tkanin, nagrań fonograficznych itp. co pozwala na synte­ tyczne ujęcie artystycznej twórczości ludu opoczyń­ skiego. Ponadto S e k c j a B u d o w n i c t w a i Z d o b ­ n i c t w a (kierownik dr R. Reinfuss) przeprowadziła badania na terenie Orawy, Gorców, powiatów woj. krakowskiego; chrzanowskiego, bialskim, wadowickim, krakowskim, nowotarskim, myślenickim, limanow­ skim, bocheńskim, brzeskim, tarnowskim, dąbrowskim i mieleckim; woj. rzeszowskiego: tarnobrzeskim, łańcuckim, przeworskim, rzeszowskim, przemyskim; woj. lubelskiego: zamojskim, cieszanowskim i l u baczowskim. Przedmiotem badań było budownictwo i zdobnienie zewnętrzne chałup, zdobnictwo wnętrza (meblarstwo, wycinanki, malowanki), tkactwo, strój i jego zdobienie (haft), zdobnictwo w metalu, pi­ sanki. Zapoczątkowano też badania nad sztuką ludomą proletariatu miejskiego. Sekcja M u z y k i (kierownik prof. M. So­ bieski), dzięki uzyskaniu specjalnego samochodu do­ konała 885 nagrań, z tego 442 z terenu opoczyńskiego w ramach obozu naukowego oraz 443 nagrania z te­ renu woj. poznańskiego (pow. pow. Gostyń, Konin, Krotoszyn). Ponadto dokonano 5 wyjazdów penetraeyjnych w teren woj. poznańskiego. Ogólna liczba nagrań wynosi 18GG, T PAŃSTWOWEGO LUDOWEJ ZA R O K 1949 Opracowanie materiałów. Opracowano w dziedzinie meblarstwa ludowego i druków na płótnie zbiory muzeów w Szczecinie, Koszalinie, Darłowie, Białogardzie, Słupsku, Wdzy­ dzach, Międzyrzeczu, Wrocławiu, Jeleniej Górze, Brzegu, Bytomiu, Cieszynie, Olsztynie, Szczytnie, Łodzi, Krakowie, Zakopanem, Lublinie i Zamościu. Przetranskrybowano 60 pozycji nagrań oraz skata­ logowano nagrania do pozycji 1669 Opracowano wątki bajkowe do I I I tomu pracy — „Bajka polska w układzie systematycznym" — prof, dr J. Krzyżanowskiego, oraz zebrano 4.600 po­ zycji bibliograficznych i 3.400 indeksowych w zakre­ sie pieśni ludowych. W materiale zgromadzonym w ramach ogólno klasyfikującego schematu (prof. Bystronia) prze­ prowadzono próbę podwójnej klasylfikacji wew­ nętrznej, w celu umożliwienia poszukiwania z uwzględnieniem treści (wątek, motyw) oraz po­ czątków pieśni z odsyłaczami do bibliograficznych kart zbiorczych. Archiwum Instytutu (kierownik mgr Wł. Kolago) zainwentaryzowało i sporządziło opisy me­ trykalne 5.986 pozycji w tym: Nagrań na płyty decelitowe 1.669 sztuk Zdjęć fotograficznych (klisz) 1.395 Próbek tkanin 955 Odbitek klocków do drukowania tkanin 850 Rysunków mebli (wielobarwnych i w tuszu) 414 Rysunków i plansz wielobarwnych tka­ nin, stroju i haftów 350 Rysunków zdobnictwa architektonicz­ nego, zdobnictwa w metalu, wycinanek, pająków i różnych przedmiotów 353 „ Razem 5.986 sztuk Ogółem liczba pozycji Archiwum sięga 15.000. Biblioteka powiększyła się o 99 pozycji (ogółem 174) oraz 296 arkuszy map. Wydział Wydawniczy (kierownik mgr Barbara Suchodolska) wydał nr 11—12 miesięcznika Polska Sztuka Ludowa za rok 1948 oraz IG numerów w 6 zeszytach za rok 1949 (rocznik I I I ) o ogólnej obję­ tości 23 arkuszy formatu А w nakładzie 5.000 egzemplarzy. W przygotowaniu do druku są nastę­ pujące prace: Prof, dr J. Krzyżanowski — „W świecie baśni ludowej" — rozprawa syntetyczna, około 20 ark. druku. Prof, dr J. Krzyżanowski — „Lud i folklor w twórczości Słowackiego". Dr R. Reinfuss — „Druki ludowe na płótnie", około 15 ark. druku. P. Grzegorczyk — Bibliografia Plastyki Ludo­ wej Polski i Pogranicza — około 8 ark. druku. M. i J. Sobiescy — Muzyka i Pieśń Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej (rys. monograficzny). M. i J. Sobiescy — Wielkopolskie Wiwaty. Współpraca Instytutu z szeregiem instytucji po­ krewnych w roku sprawozdawczym ogromnie się nasiliła. Na zaproszenie Komitetu Organizacyjnego Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, organizowanego przez Ministerstwo Kultury i Sztuki л 367 �oraz Polskie Radio, pracownicy naukowi Sekcji Mu­ zyki przygotowali teren Wielkopolski licznymi roz­ jazdami, opracowali komentarz dla tego regionu oraz zorganizowali od strony programu, doboru wyko­ nawców i komentarza Koncert Wielkopolskiej Mu­ zyki Ludowej w Poznaniu (24.IV.1949) jako jedna z prób Festiwalu. Na samym Festiwalu w Warsza­ wie Instytut sprawował nadzór etnograficzno-muzyczny nad programem i eliminacjami wszystkich grup regionalnych, biorących udział w Festiwalu, a na konferencji pofestiwalów ij kierownik Sekcji prof. M. Sobieski wygłosił refeiat. Na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Sekcja Muzyki wzięła udział w przygotowawczym obozie zespołów ludowych (22.VII — 11.VIII.1949), wyjeżdżających do Moskwy przygotowując program muzyczny, tekst komentarza ustnego oraz wstęp do programów drukowanych. W związku z Wystawą Chopinowską organizo­ waną przez Komitet Wykonawczy Roku Chopinow­ skiego Instytut udzielił pomocy przy kompletowaniu eksponatów z muzeów regionalnych. Ponadto Instytut współpracował z Działem Sztuki Ludowej Departamentu Twórczości Minister­ stwa Kultury i Sztuki przy doborze eksponatów na regionalne wystawy oraz w jury konkursów arty­ stów ludowych, z Biurem Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udzielając informacji i zdjęć dla zagra­ nicy, z Biurem Amatorskiego Ruchu Artystycznego służąc swoimi materiałami i konsultacjami oraz z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego dostarczając opisów, zdjęć i plansz z zakresu zdob­ nictwa, meblarstwa, tkaniny i stroju ludowego. Ścisła współpraca rozwinęła się z Polskim To­ warzystwem Ludoznawczym przez udział pracow­ ników naukowych Instytutu w komitecie Wyko­ nawczym, Zarządzie, zjazdach i Komitetach Redak­ cyjnych Towarzystwa oraz przez wymianę mate­ riałów naukowych. Wymianę wydawnictw prowadził Instytut z in­ stytucjami naukowymi w: Polsce, Związku Radziec­ kim, Czechosłowacji, Węgrzech, Francji, Szwajcarii i Szwecji. Zrecenzowano na życzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty 3 prace prze­ znaczone do druku z zakresu muzyki. Poradnictwo i udzielanie informacji w zakresie wszystkich dziedzin sztuki ludowej w roku spra­ wozdawczym znacznie się rozwinęło. Z materiałów S e k c j i B u d o w n i c t w a korzy­ stali w czasie pobytu w Krakowie etnografowie sło­ waccy, prof. M. Gotkiewicz, studenci Architektury Po­ litechniki Krakowskiej. Szereg plansz z zakresu zdob­ nictwa architektonicznego zostało wystawionych na zorganizowanej wspólnie z Sekcją Zdobnictwa wy­ stawie dla nauczycieli rysunków w Krakowie w kwietniu 1949 r. S e k c j a Z d o b n i c t w a wykonała na zamó­ wienie Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz mu­ zeów regionalnych w Rabce, Myślenicach i Zakopa­ nem kopie szeregu plansz, z archiwum Sekcji korzystał Regionalny Urząd Planowania, Centrala Przemysłu Włókienniczego, etnografowie polscy i słowaccy, młodzież uniwersytecka i Wyższa Szkoła Sztuk Pla­ 368 i stycznych w Krakowie używając plansz do wy­ kładów. S e k c j a M u z y c z n a służyła swoimi materia­ łami i informacjami: Instytutowi Etnologicznemu Uniw. Poznańskiego, Muzeum Wielkopolskiemu, Muzeum Etnograficznemu w Toruniu, pracownikom nauko­ wym (4 osoby), Studium Wychowania Fizycznego przy U. P. oraz Służbie Polsce, kompozytorem (7 osób), Polskiemu Radiu, pracownikom świetli­ cowym, nauczycielom i zespołom ludowym. Sekcja Tańca udzielała porad zespołom, świetlicom oraz na życzenie Biura Współpracy z Za­ granicą rozpoczęła przygotowanie obszernej (około 80 str.) informacyjnej pracy o polskich tańcach l u ­ dowych dla ZSRR i Bułgarii. Sekcja L i t e r a t u r y dostarczała materiału do konkursu na opracowanie baśni ludowych, sporzą­ dziła odpisy tekstów dla folklorystów zagranicznych: dr H. Schwarzbauma (Palestyna), dr Jivar Kemppinen (Finlandia) oraz przygotowywała materiał do konwersatorium uniwersyteckiego, prowadzonego przez kierownika Sekcji. А г с h i w u m. dostarczyło 124 zdjęć do katalogu wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie, 260 — na użytek prasy angielskiej i holenderskiej, 40 dla U.S.A. do ilustracji odczytów o polskiej sztuce l u ­ dowej. Do katalogu wystawy „Sztuka i Rękodzieło Ludowe — 9 zdjęć, dla redakcji tygodnika Z.M.P. „Świat Młodych" — 8. Ponadto dostarczono 298 zdjęć do opracowań naukowych, artykułów, ilustra­ cji odczytów itp. i 10 fotogramów dużego formatu dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Z plansz Instytutu dla ilustracji wykładów ko­ rzystało Państwowe Ognisko Kultury w Warszawie. Popularyzacja wiedzy o sztuce ludowej wyraziła się w 24 godzinnych odczytach wygłoszonych przez pracowników naukowych Instytutu (dr R. Reinfussa, prof. M. Sobieskiego, mgr. J. Sobieską, T. Zyglera) w Darłowie, Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Wrocławiu, w artykułach drukowanych w czasopismach: Kwartalnik Muzyczny, Ruch Mu­ zyczny, Poradnik Muzyczny, Radio i Świat, Orli lot, w sześciu dwudziestopięcio minutowych audycjach muzycznych i jednej czterdziestopięcio minutowej słowno-muzycznej w Polskim Radio oraz w szeregu wywiadów udzielonych prasie w rezultacie czego ukazało się szereg artykułów o sztuce ludowej w Trybunie Ludu, Polsce Zachodniej, Dzienniku Ludowym, Gazecie Poznańskiej, Ekspresie Poznań­ skim i innych. Wyposażenie Instytutu wzbogaciło się o 3 samo­ chody półciężarowe do badań terenowych w tym jeden specjalny, z wmontowanymi aparatami fono­ graficznymi do nagrywań, 2 aparaty filmowe wąsko­ taśmowe, 4 aparaty fotograficzne wysokiej klasy z wyposażeniem, przybory kreślarskie, rysunkowe itp. Instytut w roku sprawozdawczym liczył 19 pra­ cowników stałych w tym 12 — naukowych, 2 — pomocniczych i 5 administracyjnych. Z dniem 1 stycz­ nia 1950 г., zgodnie z rozporządzeniem Ministra Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej włączył się w ramy organizacyjne Pań­ stwowego Instytutu Sztuki jako Sekcja Sztuki Lu­ dowej Wsi i Miasta. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e70dcfd6ce6589a48db12c8f7e983ed.pdf e6e60cff406084773cf96a1161a59390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Kujawy - twórcy ludowi Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4014 Title A name given to the resource Rzeźbiarze ludowi na Kujawach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.337-343 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text m RZEŹBIARZE LUDOWI NA KUJAWACH Ryc. 1. Matka Boska Skępsha wyk. J. Centko­ wski fot. A Czarnecki, Muzeum Miejskie w Toruniu. MARIA P r a w d z i w ą rewelację w dziedzinie współ­ czesnej plastyki ludowej stanowią prace J A N A CENTKOWSKIEGO, k t ó r y wykazuje ogromne moż­ liwości twórcze. Jan Centkowski urodzony we Wło­ cławku dn. 20.1.1913 г., a obecnie mieszkający w Nieszawie jest wnukiem robotnika, pracującego niegdyś w warzelni soli w Ciechocinku, a synem piekarza z Włocławka. Miał ciężkie, sieroce dzie­ ciństwo. Siedem lat chodził do szkoły początko­ wej, gdzie uczono go m. in. robić warząchwie i inne drobne przedmioty. Pasał krowy u obcych ludzi i kilkakrotnie zapadał na zdrowiu. Służył w wojsku i w czasie wojny dostał się do niewoli, był ranny, krótko był w Oświęci­ miu. Z domu wyniósł Centkowski pamięć pracy rzeźbiarskiej ojca, k t ó r y wyrzeźbił jedną M a t k ę Boską Skępską. Brat artysty Leonard, wojskowy, rysował i malował portrety. ZNAMIEROWSKA - PR IJFFERO W A Samotnik, skupiony, żyjący intensywnym ży­ ciem w e w n ę t r z n y m , Jan Centkowski zaczął rzeź­ bić dopiero, gdy miał 24 lata. O pobudkach, k t ó r e go skłoniły do zajęcia się rzeźbą około roku 1937 mówi: „myślałem, że będzie wojna i że trzeba będzie j a k ą ś p a m i ą t k ę zostawić po sobie". Rzeźby jego wiążą się z przeżyciami w e w n ę t r z n y m i , z jego wizjami i poczuciem niedoli „chciałem zrobić, żeby to stale było — dla swojej pomocy" mówi. W poczuciu skromności tłumaczy się: „bo nie mam fachu, a o drzewo najłatwiej i nie mam na­ rzędzi do szewstwa, a drzewo jak się zepsuje, to wezmę inny kawałek". Rzeźby swoje robi Centkowski z gruszy, ja­ błoni, orzecha i lipy. Ostatnio „dla p r ó b y " użył topoli, sądząc, że szybciej pracę wykona. Jako narzędzia używa małego nożyka, d ł u t k a zaś od niedawna, jedynie do wykonania korony. Uprzed­ nio rysuje ołówkiem twarz i ornament na płasz- 337 �Ryc. 2. Jan Centkowski rowska - Prufferowa. Fol. Maria Znamie­ czu. W swoim życiu wyrzeźbił zaledwie około siedmiu postaci. Tematyka jego prac obraca się dotychczas wyłącznie w tradycyjnym kręgu reli­ gijnym. Postaci rzeźb to przede wszystkim Matka Boska Skępska; raz jeden wyrzeźbił Chrystusa Ukrzyżowanego i M a t k ę Boską Piekarską. Wzory czerpie on z rzeźb widzianych w ko­ ściele i w kapliczkach przydrożnych, z obrazków i innych dewocjonalii. W stosunku do J. Centkowskiego jesteśmy w tej wyjątkowej sytuacji, że możemy kolejno prześledzić jego twórczość po­ czynając od drugiej rzeźby, j a k ą wykonał w swoim życiu. Jest nią Matka Boska Skępska, zrobiona z orzecha w stożkowatej bryle i dwustopniowym cokole (ryc. 1). Postać ta znacznie odbiega od tradycyjnych form. Rzeźbiarz p o t r a k t o w a ł ją anaturalistycznie, modelując pozbawioną włosów głowę z w y r a ź n y m i uszami, szerokim nosem i w y ­ pukłymi oczyma, sprawiającą niesamowite wra­ żenie. 338 I Rzeźbę tę robił Centkowski pasąc krowę w pobliżu wysoko na drzewie umieszczonej figury świętego. Sam też tłumaczy t ę twarz mówiąc: ,,to jest Matka Boska Skępska robiona, ale rysy świętego Antoniego co w t y m ogrodzie jest. Twarz strugałem z twarzy św. Antoniego — podszedłem bliżej i się przyglądałem". Postać ta o frontalnym układzie symetrycznym jest prawie pozbawiona linii ramion. Złożone dło­ nie zdające się wyrastać bezpośrednio z piersi, wymodelowane zostały jako dwudzielna wypu­ kłość, na której palce zaznaczył artysta za pomocą k i l k u wrębów. U dołu na płaszczu półksiężyc. Strona dekoracyjna sprowadza się przede wszystkim do wyżłobień i karbów zdobiących koronę. Zwarte modelowanie bryły zdradza rzeź­ biarskie zacięcie, zdolność do syntezy, umiejętność wydobywania plastyki oraz zdolność swoistego rozwiązywania problemu uproszczeń. Trzecia rzeźba j a k ą wykonał w swoim życiu jest również Matka Boska Skępska z drzewa orze­ chowego, w rysach, w w y p u k ł y c h oczach na płas­ kiej twarzy zdradzająca pewne podobieństwo do poprzedniej (ryc. 5). W rzeźbie tej przypomina­ jącej drewniane bożki, uderza dysproporcjonalna głowa, stanowiąca wraz z koroną prawie połowę całej postaci, a mogąca być przykładem akcentu hiperbolicznego powszechnie znanego w ludowych rzeźbach słowiańskich. Nos w kształcie stożka rozciętego wzdłużnie, szerokie usta. Głowa osa­ dzona na szerokiej szyi, włosy w Ickach zasłania­ jących skronie, spuszczają się na szyję. Ręce i płaszcz z półksiężycem zaznaczone podobnie, jak w rzeźbie poprzedniej. Strona dekoracyjna wyraża się w bogatym żłobkowaniu przedniej części w y ­ sokiej korony, przybywa t u jeszcze motyw kwiatu o 5—8 płatkach, rozmieszczonych na ramionach korony. K w i a t y b ł a w a t k ó w zdobią piersi. Poniżej, z lekko wypukłego serca z krzyżem, rozchodzą się promienie. Nowy również element dekora­ cyjny pojawia się w postaci wyrzezanej koronki, zdobiącej kołnierz płaszcza. Cała postać robi też niesamowite wrażenie kamienną powagą swego głęboko ludzkiego w y ­ razu. Czwarta jego praca, to częściowo polichro­ mowana rzeźba Matki Boskiej Skępskiej wykonana z jabłoni (ryc. 7). Tu po raz pierwszy zastosował dłutko. Rzeźbę tę cechuje duża okrągła głowa z sze­ roką twarzą i t r ó j k ą t n y m podbródkiem, z dwoma pasmami włosów, rozdzielonych nad czołem. No­ wy element dekoracyjny stanowią zaznaczone żłobkowaniem, przyciemnione włosy, dalej płaszcz spływający w fałdach, którego przód od góry do dołu zdobi rytmicznie biegnący ornament w po­ staci płaskorzeźby z rombów i prostokątów, w y ­ stępujących również na kołnierzu płaszcza. Z tyłu trzy fałdy, ozdobione r y t y m ornamentem falistym. Twarz pomalowana' usta i policzki — ccglasto, źrenice — niebiesko, b r w i — czarno. Rzeźbę tę cechuje swobodne traktowanie b r y ­ ły, harmonia i prostota. Piąta z kolei rzeźba to Chrystus Ukrzyżowany, również wykonany z jabłoni. Sam przyznaje, iż wzór do tej rzeźby wziął z pamięci Chrystusa, widzianego w roku 1937 w katedrze we Włocław­ ku, trochę też spoglądał „na pasyjkę" aluminiowa Rzeeba ta sprawiała mu trudności, to �też dolna część postaci została lepiej wymodelo­ wana oraz bardziej syntetycznie potraktowana niż górna, z którą, jak sam przyznaje borykał się i wielokrotnie przerabiał ,,u Chrystusa kilka razy twarz była zestrugiwana, bo nie było tego cha­ rakteru męki Chrystusa". Szóstą pracą był różaniec wyrzeźbiony z tar­ niny, a następną, siódmą, Matka Boska Piekarska z drewna orzechowego (ryc. 8). Cała postać nie­ słychanie rzeźbiarska zdaje się w sposób naturalny w y r a s t a ć z pnia drewna. Zwarta, monumentalna bryła kloca szlachetnie wymodelowana, przemawia potęgą syntetycznego ujęcia, jakąś k a m i e n n ą i su­ rową powagą. Stara twarz Matki Boskiej przypo­ mina postać mnicha średniowiecznego. Po raz pierwszy wprowadza tu artysta t r u d n ą postać ma­ łego Jezusa na ręku trzymającego książkę, z dło­ nią odwróconą ku górze. Postać Jezusa znako­ micie skomponowana, doskonalą w ruchu, zdradza nowe jeszcze możliwości kształtowania bryły. Występuje też nowy element dekoracyjny w postaci dwudzielnej, dookolnym ornamentem zdobionej korony oraz sztywnych fałdów szaty, spływającej do stóp Jezusa, k t ó r y z profilu przy­ pomina chińską figurynkę. Sugestywne wrażenie ogromnie potęguje zna­ komite dobranie drewna, którego jasne słoje tworzą jak gdyby szal, spływający na plecy Matki Boskiej, zaś ciemny słój na ramionach Jezusa i na lewej części korony zamyka kompozycję, podkre­ ślając egzotyzm postaci oraz nadając jej szczególne walory kolorystyczne. Ósma z kolei rzeźba to znowu Matka Boska Skępska, wybitnie różniąca się od poprzednich (ryc. 6). Postać cała o symetrycznym układzie skomponowana w stożku, smukła z małą kształtną głową na cienkiej, wyniosłej szyi, wyrastająca z ramion, których górna część stanowi płaską po­ wierzchnię. Owal młodej twarzy, zakończony ostrym podbródkiem, czoło, skronie i uszy od­ słonięte, szerokie łuki b r w i nad spuszczonymi po­ wiekami. Włosy zaznaczone rytmicznie łamaną linią karwów, nadają tej postaci cechy współ­ czesnej sylwetki kobiecej, do której jak sam przyznaje, chciał upodobnić rzeźbę. Nowy element dekoracyjny występuje tu w postaci bogatej ornamentyki płaszcza, rozdzie­ lonego na wzdłużne pola, kolejno płaskie i w y ­ pukłe, gęsto wypełnione rytmicznym ornamentem geometrycznym wklęsłym i w y p u k ł y m w postaci okrągłych linij esownic, gwiazdek, rombów, i prostokątów, stwarzając obraz misternego r y ­ sunku. Ażurowa koronka również jest potrakto­ wana dekoracyjnie. Cała lekka, finezyjna postać o skupionym wyrazie twarzy, gra pełnią harmonii T llni^li^mHiiiL^! P.yc. j . Matka Boska Skępska wykonał J. Cenlkowski jo;. A. Czarnecki 339 �i subtelności, '.przypominając rzeźbę ł r a n c u s k ą . Sam autor określił j ą mianem „wesoła". Rzeźby Jana Centkowskiego omawiam nieco dłużej, gdyż stanowią one świetny m a t e r i a ł do studiów nad rozwojem formy, kompozycji i kształ­ towania bryły. Obserwując jego kolejne prace widzi się, że artysta idzie po linii największego oporu, że stawia sobie wciąż nowe, coraz t r u d ­ niejsze problemy i zadania i rozwiązuje je coraz lepiej, wprowadzając wciąż nowe elemetny w kształtowaniu b r y ł y i w stronę dekoracyjną rzeźb. To, że artysta brał za wzór postaci świętych z obrazów, staje się dla niego jedynie punktem wyjścia, gdyż nie naśladuje on tych wzorów, lecz stwarza na widzianym, lub z a p a m i ę t a n y m tle własną wizję, k t ó r ą kształtuje, wydobywając z b r y ł y rzeźbiarskiej jej wielorakie możliwości. Rzeźby jego cechuje bogactwo i zdolność plastycz­ nego kstałtowania bryły, umiejętne wykorzystanie tworzywa, szlachetność rysunku i formy, harmo­ nia, finezja, oryginalność, dynamika i sugestywność wyrazu. Gra świateł i cieni odsłania wciąż ich nowe wartości plastyczne. M i m o iż J. Centkowski obraca się w k r ę g u niewidzialnego świata swoich wierzeń i mimo, iż czerpie wzory z tradycyjnych przedmiotów k u l t u religijnego, rzeźby jego cechuje dążenie do praw­ dziwego realizmu, k t ó r e m u nadaje wybitne piętno prawdziwej poezji. ; Artysta ten wciąż idzie po drodze pokonywa­ nia trudności w osiągnięciu nowego wyrazu swoich koncepcji artystycznych. Każda poszczególna jego praca, to materiał do studiów nad wspaniałym przejawem żywej, współczesnej plastyki ludowej. F E L I K S BŁASZCZYK urodził się 10 maja 1870 r. w Nieszawie. Ojciec jego był czyprem na Wiśle. W domu było siedmioro dzieci. Była bieda. Nie posyłano go do szkół, musiał pasać gęsi i krowy. Następnie nauczył się piwowarstwa, służył w w o j ­ sku i cztery lata był w Kiszyniowie. Po przyjeź­ dzie z Rosji w k r ó t k i m czasie powrócił do bro­ waru, gdzie pracował kilkadziesiąt lat. Jeszcze w dzieciństwie zaczął wyrabiać i dziś wyrabia laski o rączkach rozwiązanych antropomorficznie, wiatraki, pułapki, solniczki, stołki, wózki, skrzypeczki itp., a wreszcie „osóbki". Szczególnie zajmował się tym, gdy mu się nu­ dziło przy pasieniu krów. Zachęcił go do tego w i ­ dok rzeźbiarskiej pracy ojca. Podobno w owym czasie około 1880 r. we Włocławku było trzech rzeźbiarzy, a w Nieszawie dwóch. Ryc. 6. Matka Boska Skępska, wykonał J. Centkowski. Fot A. Czarnecki Rzeźby swoje robi F. Błaszczyk przeważnie z lipy, a ostatnio również z „białodrzewu". Jako narzędzie pracy służy mu zwykły nożyk, czasem pomaga sobie toporkiem i świderkiem. Maluje swe �rzeźby farbą olejną lub wodną, a czasem oddaje do pomalowania malarzowi pokojowemu. F. Błaszczyk człowiek pogodny, towarzyski, mimo podeszłego wieku pełen sił życiowych jest prawdziwie zamiłowany w swej pracy „nic, tylko bym siedział i robił takie rzeczy ze szczerego ser­ ca" mówi. W życiu swym wyrzeźbił około 50 „osóbek". Wzory do swych rzeźb czerpie cn z obrazów i rzeźb widzianych w kościele, a tak­ że z figur przydrożnych. Cechuje je frontalny u k ł a d postaci, uproszczenie formy i pewna jej t y ­ pizacja oraz geometryzowame bryły, co wyraźnie występuje w postaciach M a t k i Boskiej Skępskiej, wyrzeźbionej z kloca stożkowatego. Charaktery­ zuje je też pewna dekoratywność w traktowaniu bryły, w rytmice żłobkowań, włosów, brody i pal­ ców, w zastosowaniu wklęsłego ornamentu na ko­ ronie, płaszczu i cokole, a także element ruchu. Niejednokrotnie uderza w nich surowy modelunek i pewna nieudolność. Polichromia jego rzeźb wyraża się głównie w zastosowaniu barwy niebieskiej, zielonej złotej, brunatnej, ciemno-brązowej i pomarańczowej. W dziełach Błaszczyka wielokrotnie dadzą się zauważyć reminiscencje rzeźby kościelnej, szcze­ gólnie w barokowym potraktowaniu św. Antoniego. Przy pewnej nieporadności technicznej, charak­ teryzuje je też duża doza realizmu, plastyka formy oraz ekspresia. Jego święci o sugestywnych w y ­ razach twarzy to często zatroskani lub ogarnięci grozą i lękiem wieśniacy, przypominający czasem pełne dynamiki postaci z teatru szekspirowskiego. F. Błaszczyk jest w pełni swych sił i wciąż stwarza nowe rzeźby figurek, nie wychodząc jed­ nak w tematyce poza zakres k i l k u postaci. JACENTY L A S K O W S K I . W Lubrańczyku, pow. Włocławek, mieszka 60-letni rzeźbiarz Jacenty Laskowski, ojciec jego, weteran 1863 г., bezrolny kowal Piotr, rzeźbił ołtarzyki z M a t k ą Boską Skępska dla siebie i dla krewnych, przerysowy­ wał i kolorował obrazki z książek itp., a syn o sobie mówi: ..smak żem wziął do tego widząc że ojciec nie miał czasu". J u ż od 10-so roku życia, Jacenty zdradzał wybitne zainteresowania historyczne. Zbierał sta­ rożytne monetv. zabytki prehistoryczne, czytał książki i zaczął rzeźbić w drzewie orły polskie według wzorów z ułańskich czapek, a następnie postaci Matki Boskiej Skępskiej, następnie ozdoby do mebli, ramki, laski o głowicach zoomorficznych itp. W domu była bieda. Uczył się na stel- Byc. 3. Matka Boska Skępska wyk, wł. Muzeum Miejski- go w Toruniu. J. Centkowski Byc. 4. Matka Boska P ekarska wyk. wł Muzeum Miejskiego w Toruniu. J, Centkowski �Ityc. 9. 1 el iks Blaszczyk, Nieszawa. lot. Г. Jaków czy h macha, robił wozy, drzwi, brony, stoły, półki, czer­ paki, stępy, a w wolnych chwilach rzeźbił figury świętych. Syn jego Bolesław zginął na wojnie. Posiadał on zdolności i zamiłowania rzeźbiarskie. Wykonał w drzewie Św. Franciszka i różańce, sarny, jele­ nie itp. Drugi syn Jacentego, Bogusław obecnie b ę ­ dący w wojsku również jest rzeźbiarzem. pow. Włocławek. Karol Ziomko pochodzi ze wsi Antonówka gm, Werba, pow. Włodzimierz. Między innymi zajęciami rolnymi i gospodarskimi, robił ramki i szkatułki. Tu po raz pierwszy w życiu wyrzeźbił z wierzby przy pomocy noża i dłuta i pomalował Chrystusa Ukrzyżowanego. Wyrzeźbił go z pamięci, za wzór biorąc jedynie mały, me­ talowy krucyfiks. Obecnie wnuk Jacentego, syn córki — FRA­ NEK M A T U S Z E W S K I objawia zdolności rzeźbiar­ skie, które dziadek pragnie rozwijać w tej czwar­ tej latorośli rzeźbiarzy. Rzeźby Jacentego i jego synów obok swych walorów, zdradzają duże skłonności do mecha­ nicznego naśladownictwa. Młody rzeźbiarz J A N N O W A K O W S K I z L u ­ bienia, samouk, autor glinianych figurek do szopki, idzie już w kierunku współczesnej rzeźby nie opar­ tej o tradycyjną t e m a t y k ę religijną. K A R O L ZIOMKO. Wobec tego, że omawiamy sztukę ludową na Kujawach, należy csobno wspomnieć o rzeźbiarzu, k t ó r y w 1945 roku przy­ był z Wołynia do wsi Michalin, gm. Bądkowo, Tych k i l k u wymienionych twórców zapewne nie wyczerpuje listy rzeźbiarzy kujawskich. Sły­ szymy jeszcze tu i ówdzie o rolnikach, szewcach i innych, którzy w swym życiu wykonali nie jedną rzeźbę. Zaznaczyć trzeba, iż ludową rzeźbę figuralną spotyka się na wsi bardzo rzadko. Obecne przekształcenia socjalne jakim ulega wieś i miasteczko, p r ą d y jakie ogarniają społecz­ ność wiejską, uświadomienie sobie wartości w ł a s ­ nej, rodzimej kultury, posiadającej indywidualne oblicze, niewątpliwie odbiją się na sztuce ludowej również w zakresie rzeźb, gdyż artysta ludowy przestaje być bezimiennym i z mroku wychodzi ku pełni życia twórczego. �Н А Р О Д Н Ы Й РЕПЧ11КИ K Y H B C K O i i Iv'ai; и т. других местностях Полыни, ф и г у р ­ ная народная резьпа is Кунпекоп земле выра­ жается предметами религиозного культа, ńenno же ])езьоо|"| ('кемнекой Пожией осо- Матери. с м а т р и в а я па Ill птлПище з а коровами, творит свои многочисленные ф и г у р ы , и Инг) Цепткоп- ского, создавшего в cnoeii ж и з н и т о л ь к о семь произведений фигурно]"! резьбы, цеди viv и и ii LI ii в i;oTopi>ix в ы ­ I ! произведениях о е з ы м я п п ы х народных твор- явился цог. неоднократно в ы я в л я е т с я п|)(ч;ра(чюе чув­ i- ними следует н а з в а т ь семью р е з ч и к о в .Мяс­ ы , им резчика. ство г л ы о ы . Среди сот.рем(Ч1пых т в о р ц о в - р е з ч п - ковских нз .МкПрапьчика, ког, следует отметить проживающего г. Псшапс да, — отца Иц(Ч1та и братьев Полеглава 80-тп.итпего Феликса П л а щ и к а , которы ii, при­ гуслава. Наряду влоцланекого уези По- LES SCULPTEURS POPULAIRE EN США VIE. La sculpture populaire figurative en Cujavic comme aussi autre part en Polognc. apparait dans les objcls de culte rcligieux, surtout dans les sculptures de la Sainte Vierge de Skępno. Les oeuvres anonymes des artistes populaires sont souvent caracterisees par un sentiment parfait de la composition tout entiere. Parmi les artistes contemporains, il faut mentionner Felix Błaszczyk age de 80 ans et habitant a Nieszawa qui en gardant les vaches, cree ses nombreuses statu­ ettes. Jean Centkowski dans sa vie n'a cree que sept statuettes, mais qui sont empreintes d'un talent de sculpteur remarquable. En outre, i l faut mentionner la familie de sculpteurs Laskowski, le pere—Jacinthe ct les deux freres — Boleslas et Boguslas, a Lubrańezyk, district dc Włocławek. Ryc. 10. I.aslia wykonana przez Feliksa Błaszczyka własność Muzeum Miejskiego w Toruniu. FOLK SCULPURE I N THE KUJAWY DISTRICT. The folk figural sculpture in the district of Kuja­ wy — as well as throughout Poland — takes the form of objecs of the religious cult, and especially in sculp­ tures representing the Virgin Mary. The works of unnamed artists from the people are often characterised by an excellent sense of the form. Among contemporary artists must be mentioned the 80-year old Feliks Błaszczyk, l i ­ ving in Nieszawa, who carves numerous works while minding the cows,, and also Jan Cent­ kowski, who, though he has so far done only se­ ven figural sculptures is revealing real outstanding talent. Then there is the family of sculptors—the La­ skowskie, father, Jacenty and his two sons Bolesław and Bogusław — they are from Lubrańczyk in the Włocławek district. 343 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66ce9f68a5bed15b5be48cfe3a9d30fa.pdf 90691c85bd6b461d710fe495978c8546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource szopka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4013 Title A name given to the resource Szopka z Sieteszy w powiecie przeworskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.328-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bye. 1. Rysunek perspektywiczny szop­ ki z Dąbrówek wg. szkicu A. Jaworczaha ,,a" miejsce gdzie ustawiony był żłóbek SZOPKA W Z SIETESZY POWIECIE PRZEWORSKIM ROMAN W X X I tomie Ludu z r. 1932 opublikował A. Jaworczak interesujący opis szopki ze wsi Dąbrówek, położonej w powiecie łańcuckim ). W artykule t y m podany jest przebieg przedsta­ wienia szopkowego, konstrukcja szopki i lalek, oraz teksty pieśni śpiewanych przy tej okazji. W bieżącym roku w związku z badaniami pro­ wadzonymi w sąsiednim powiecie przeworskirn, udało m i się wejść w posiadanie materiałów do przedstawienia szopkowego granego w Sieteszy, wsi oddalonej od D ą b r ó w e k o 15 k m w kierunku południowo-wschodnim. Ze względu na to, że nowe m a t e r i a ł y częścio­ wo uzupełniają a częściowo rozszerzają wiado­ mości o szopce, podane przez Jaworczaka, uwa­ żam, iż będzie rzeczą pożyteczną i ten drugi opis opublikować Jak wynika ze szkiców i notatek Jaworczaka szopka z D ą b r ó w e k stanowi niewielki budyneczek o w y m . 60 X 60 X 40 cm, n a k r y t y dachem d w u spadowym, pozbawionym ściany frontowej. Wew1 328 T REINFUSS nątrz w rogach znajdują się po jednej, z każdej strony, dwie niewysokie budki (niezbyt szczęśliwie nazwane przez Jaworczaka „wieżami"), w których, zwrócone na przeciw siebie, umieszczone są drzwi. W podłodze szopki wycięta jest szpara, biegnąca między jedną b u d k ą a drugą, kończąca się po obydwu stronach szerszymi otworami, służącymi do wkładania lalek. Żłóbek wraz z otaczającymi go figurkami znajduje się mniejwięcej w środku scenki między poruszającymi się z tyłu k u ­ kiełkami a widownią. Ten właśnie sposób rozplanowania sceny jest największą oso­ bliwością szopki z Dąbrówek, gdyż zwykle żłóbek umieszczony bywa w głębi, zaś figurki ruchome na przodzie, od strony widzów. Szopka z Sieteszy, przedstawiona na ryc. 2, różni się od wyżej opisanej w sposób bardzo istotny. Budynek jej składa się z niszy nakrytej daszkiem dwuspadowym, zamknięty po bokach dwoma wieżami. K r a w ę d z i e daszku obiega ażu­ rowa listwa, u góry zaś w trójkącie szczytowym �Bye. 2. Szopka znajduje się rzeźbiona w drzewie ozdoba, przy­ pominająca pęk wachlarzowato rozchodzących się ku dołowi promieni. U dołu w środku niszy umieszczona jest p r z y b u d ó w k a , stanowiąca w ł a ­ ściwą stajenkę betlejemską. Nakryta jest ona da­ chem słomianym, również dwuspadowym, z t r ó j ­ kątną ścianą szczytową, w której wycięta jest 8-promienna rozeta. Krawędzie daszka zdobią wycinane listwy. Ponad daszkiem stajenki biegnie zrobiona z deski szarfa z napisem: „GLORIA I N AKCESS I Z DO", a nad nią rodzaj ganeczku z balustradą, składającą się z 4 toczonych filar­ ków. Po obu stronach stajenki w tylnej ścianie wycięte są proste okna, przez k t ó r e kukiełkarz obserwuje przebieg przedstawienia. Wieże, stanowiące boczne ściany niszy pesiadają podstawę k w a d r a t o w ą , są jednopiętrowe, nakryte niskimi daszkami ostrosłupowymi, gdzie dawniej tkwiły chorągiewki. W dolnej kondyg­ nacji wież w ścianie zwróconej ku widzowi znaj­ dują się drzwi, górą łukowate, przez które wysuwa się lalki. Nad drzwiami, wykonane z profilowanej z Sieteszy. deseczki, naklejone są t r ó j k ą t n e gzymsy, zaś ponad nimi widnieją otwory okien podklejone od spodu kolorową, niebieską bibułką, skąd przedostaje się światło o umieszczonych w e w n ą t r z wieży świe­ czek. Nad górnym daszkiem szopki znajduje się na pionowej desce sześcioramienna gwiazda, w y k o ­ nana w formie pudełka ze ścianą frontową w y klejoną czerwonym celofanem. W e w n ą t r z gwiazdy w czasie przedstawienia pali się świeczka. Opisana tu budowla wysoka na 95 cm, po­ siada podstawę o wymiarach 100 X 40 cm, w k t ó ­ rej wycięta jest wzdłuż przedniej krawędzi szpara z odgałęzieniami, wiodącymi do drzwi obu wież i w kierunku stajenki. Służy ona do poruszania kukiełkami. Na trzech bokach podstawy ustawiony jest drewniany parkan o dosyć rzadkich sztache­ tach, od w e w n ą t r z zalepionych czerwoną bibułką, aby nie były widoczne patyki, na których poru­ szają sie- kukiełki. Powierzchnia szopki pomalowana jest jasno­ niebieską farbą olejną, dachy i deska podtrzymu- �Arc. 3. Postać króla jąca gwiazdę na czerwono, gzymsy, listwy przy daszkach i okna r i złocone, zaś filarki na ganecz­ ku i napis (GLORIA etc) srebrne. Wewnątrz stajenki ustawiony jest żłóbek, w k t ó r y m była rzeźbiona z drzewa postać Dzie­ ciątka (dziś brak), po bokach zaś żłóbka rzeźbione z drzewa i. odziane w ubiory ze szmalek stoi..; Matka Boska i Św.- Józef, a koło nich, tylko n eco w tyle rzeźby drewniane wołu i osła. ; Poza wymienionymi wyżej figurkami zgro­ madzonymi w stajence należy do szopki 31 ru­ chomych kukiełek, na które składają się: postacie Trzech Króli, diabeł, śmierć, Cygan z niedźwie­ jadącego na wielbłądzic. dziem (ryc. 4), dziadek (ryc. 5), pasterz, 2 muzy­ kantów, 2 chłopców z cepami, 2 Żydów, żołnierz, Węgier z olejkami, Hiszpan, Niemiec, Holender, L i t w i n , Rusin, ,,łacinnik", 9 postaci kobiecych w t y m czarownica z m a ś l m c ą do robienia masła i 2 luźne figurki zwierzęce, przed­ stawiające owcę i psa. Kukiełki wykonane są zasadniczo z drzewa. Głowa, korpus i patyk do podnoszenia stanowią jedną całość. Ręce (z drutu) są u przeważnej części figurek nie­ ruchome. Pewne tylko lalki, jak np. czarownica, diabeł, Cygan muzykant mogą poruszać r ę k a m i dzięki połączeniu z dodatkowym drutem, k t ó r y ; �szopkarz pociąga w odpowiednich momentach. Takie samo urządzenie umożliwia paru lalkom poiuszanie głową. U czarownicy głowa umieszczona jest na strunie luźno przewleczonej przez otwór w korpusie. Z chwilą gdy szopkarz wypuści z ręki s t r u n ę głowa spada, dzięki czemu może być odegrana scena, w której śmierć ścina czarownicy głowę przy pomocy kosy. Poszczególne figurki ubrane są w szaty w y ­ konane z materii, k a w a ł k ó w futra i filcu. Pewne postacie męskie jak: żołnierz, młócący chłopi i jeden z m u z y k a n t ó w mają czapki rzeźbione w drzewie i pomalowane farbą olejną. W kukieł­ kach męskich wykonawca figurek starał się przy pomocy odpowiedniego kostiumu podkreślić cha­ rakter poszczególnych postaci, ich przynależność zawodową, czy narodową. I tak np. Trzej K r ó l o ­ wie ubrani są w szaty orientalne z „bogatymi" płaszczami, spadającymi z ramion, na głowach mają korony lub „ m i t r y " (ryc. 3), chłopi odziani są w długie parciane koszule przepasane pasem, kamizelki bez r ę k a w ó w , na' głowach zaś noszą krakowskie rogatywki lub okrągłe magierki, Żydzi mają sobolowe czapy i długie czarne chałaty. Du­ żą też u w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do zaopatrzenia f i ­ gurek w odpowiednie atrybuty. Pasterz trzyma w ręce długą u góry zakrzywioną laskę, j a k ą w i ­ dujemy u pasterzy biblijnych, dziad dźwiga wo­ rek, Węgier ma flaszkę z olejkami, Cygan k i j , k t ó r y m pogania niedźwiedzia, muzykanci instru­ menty. Wśród postaci kobiecych nie widać tak wielkiej rozmaitości. Odziane są one w zwykłe ubiory wiejskie, jedne w gorsetach i spódnicach Byc. 4. Cggan z niedźwiedziem. z naszywanymi tasiemkami, inne w ubrania z i ­ mowe, z chustkami zakręconymi dookoła szyi. Stroje te są potraktowane dosyć konwencjonalnie i nie uwzględniają charakteru regionalnego posz­ czególnych postaci. Od reszty odbiega jedynie f i ­ gurka czarownicy, posiadająca ruchome ręce i głowę, a jako atrybut maślnicę, w której robi masło. Serię figurek zamykają postacie zwierząt. Wymienić tu należy osła i wołu, stojących w sta­ jence, konia, wielbłąda i słonia, na których jadą Trzej Królowie, owcę, psa, niedźwiedzia. Figurki te wykonane są z drzewa, jedynie niedźwiedź po­ siada tułów pokryty futrem (ryc. 4). Rozpatrując kukiełki z Sieteszy cd strony artystycznej zwrócić musimy uwagę przede wszystkim na głowy, w których wykonanie wło­ żył artysta niewątpliwie najwięcej wysiłku. Mimo właściwego dla ludowej rzeźby schematyzmu w traktowaniu pewnych szczegółów twarzy w wie­ lu figurkach przebija się stosunkowo duża doza realizmu, co w efekcie zarówno wśród kukiełek kobiecych jak i męskich, daje galerię typów peł­ nych wyrazu i między sobą dosyć silnie zróżni­ cowanych. Dążenie do indywidualnego opraco­ wywania poszczególnych twarzy najwidoczniejsze jest wśród postaci kobiecych, gdzie wyrazu nie można zmieniać przez środki tak proste jak doma­ lowanie wąsów czy brody. Widzimy więc wśród omawianych tu figurek kobiecych trwarze okrągłe o pełnych policzkach (ryc. 6), inne znów owalne lub wydłużone (ryc. 7); łuki nadoczodołowe są raz silniej zaznaczone, innym razem prawie niewi- Rgc. 5. Dziad i pasterz z szopki w Sieleszg. �doczne; nosy krótkie szerokie, odcięte od czoła, lub długie, stanowiące przedłużenie kości czołowej. W niektórych twarzach uwidocznione są wydatne kości policzkowe, w innych uderza pewien prognatyzm. Jeszcze bogatszą galerię typów dal rzeźbiarz w serii kukiełek męskich. (Ryc. 8 —13). Pewne z nich jak np. żołnierz lub jeden z grajków posiadają twarze tak indywidualne w wyrazie, że możnaby je wziąć niemal, za szkice portretowe. Owych kilkadziesiąt figurek do szopki o twa­ rzach potraktowanych w sposób realistyczny, ze świadomą tendencją do podkreślania cech indy­ widualnych, wywołuje mimowoli pewien scepty­ cyzm w ocenie typizacji, jako jednego z najważ­ niejszych kryteriów, odróżniających ludową pla­ stykę figuralną od nie ludowej. Nikt nie zaprze­ czy, że omawiane tu kukiełki są bezwzględnie „ludowe", niemniej w bogatej galerii, przedsta­ wiającej różne narodowości i zawody, trudno by­ łoby d o p a t r y w a ć się typizacji w traktowaniu po­ staci. Niekiedy zjawia się ona tam dopiero, gdzie rzeźbiarz daje figurki postaci biblijnych, jak np. postaci Trzech Króli, z których dwaj posiadają twarze prawie identyczne (ryc. 14). Przyczyna leży być może w tym, że artysta mógł się tu posłużyć jakimś obrazkiem dewocyjnym, k t ó r y narzucił mu wzór gotowy. Że wykonanie figurek poprze­ dził autor pewnymi studiami świadczy o t y m duża wierność z jaką odtwarza postaci egzotycznych zwierząt np. słonia czy wielbłąda. Zwierząt tych rzeźbiarz niewątpliwie nie znał z autopsji, w przeciwnym razie słoń nie byłby mniejszy od wielbłąda, konia, czy nawet psa. Podczas gdy w szopce z Dąbrówek figurki są zasadniczo nieme, szopka z Sieteszy posiada tekst, zresztą zaczerpnięty bez zmian z drukowanej kan tyczki ). 2 Zespół chodzący z szopką składa się z dziada, Żyda, dwóch „ministrów" (ministrantów — po­ mocników), ubranych w wojskowe czapki kościusz­ kowskie i pasy wykonane z papieru, oraz drewniane szable, kukiełkarza, poruszającego lalkami, wreszcie kapeli. Zadaniem Żyda jest wyszukiwanie domów, w których mogłoby być odegrane przedstawienie. Kiedy Żyd wytarguje już wstęp do chałupy idzie dziad i składa życzenia świąteczne, winszując gospodarstwu szczęścia, by „wszystko dobrze się chowało i w polu udawało", vaś pannom lub chłopcom rychłego ożenku i do­ brej partii. Przy życzeniach prosi dziad o miej­ sce dla szopki, która z całym korowodem wchodzi do izby przygotowanej już na odegranie wido­ wiska. „Ministrańcia" niosą szopkę i ustawiają w kącie izby, by obsługa kukiełek była niewidocz­ na. Przy zaświeconych w szopce światłach „mini- 332 T �strańcia" wraz z kapelą śpiewają kolendę, zaczy­ nającą się od słów. „Zaświeciła jasna gwiazda w obłoku, w obłoku..." a następnie kolendę' „Do nóg Twoich się zbliżamy...". W tym czasie zjawiają się kukiełki, które przy akompaniamencie muzyki i śpiewu odbywają swo­ je charakterystyczne tańce i oddają ukłony. Zgod­ nie z tekstem kantyczki defilują przed żłóbkiem pasterze (Franek, Stach, Kuba), a po nich Mazur, Rusm, Litwin, Węgrzyn, Niemiec, „Holenderczyk", Wioch, Hiszpan, Francuz, Cygan, Zyd i „Łacinnik", z których każdy wygłasza k r ó t ­ kie przemówienie okraszone paru słowami za­ czerpniętymi ze „swego" języka lub ich parodią ). 3 W pewnym momencie pojawia się na scenie czarownica, z przeciwnej strony wychodzi śmierć i ścina jej głowę. Po zniknięciu śmierci diabeł porywa czarownicę i wynosi. Scena ta jest niema. Na zakończenie korowodu zjawiają się postacie Trzech Króli, podczas gdy szopkarze śpiewają pieśń: „Królowie jadą z wielką paradą, A gdzie? gdzie! Ze wschodu słońca Szukają końca Zbawienia...". Po występach kukiełek wychodzi na front u k r y t y za szopką dziad i zaczyna w sposób hu­ morystyczny wywodzić swoje żale, mające na celu wyjednanie wśród widzów możliwie największych datków. Po otrzymaniu owej rzekomej jałmużny, żegna się dużym drewnianym krzyżem uwiązanym na końcu długiego różańca z kasztanów (zamiast paciorków) i zaczyna się modlić, wygłaszając pa­ rodię pacierza: „W imię ojca i syna, Kaśka i Maryna, wieczne odpoczywanie w stodole na sianie. U m a r ł a mi baba wczora, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi m i ty głupi chłopie pochowaj sobie b a b ę w przy­ kopie. Biorę na wózek ciągnę z kościoła aż m i pot ciecze z czoła. Jedzie pan — co sły­ chać chłopie — chamie, a na wieki wieków ament, a bieda panie jak się człowiek koniem stanie. U m a r ł a mi baba wczoraj, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi t y głupi chłopie pochowaj se babe w przykopie. Zrobię bal nazapraszam na bal trochę księży, p a n ó w i chłopów, jest tu was trochu księży, p a n ó w i chłopów, a je­ steście gorsi od ruskich popów, a jak się nie poprawicie to jeszcze jedne tako babe zjecie. Wyl oz organista na wieżo i patrzy czy kogo 333 �Л у с . 14. Trzej Królowie nie wieżo, oj wieżo, wieżo umarłego, bardzo pana bogatego, jeszcze panu nie dzwonili a już pana diabli wzięli. Wieczne odpoczywanie w stodole na sianie a światłość wiekuisto niech im kamieniami świsto. Kaśka goło, Maciek goły, ścigały się do stodoły. Kaśka na piec, Maciek za nio w y ­ w a l i l i kasze z banio, a j o siedział na lipie i wywclołem na nich wszystkie slipie". 334 Do tego „pacierza" wplata dziad aktualne dowcipy pod adresem słuchaczy, a odchodząc m ó ­ wi: „Niech będzie pochwalony, który stworzył świat zielony, za kogo to sie mom modlić? czy za te duszyczki co u m a r ł y , żeby były zdrowe? czy za te duszyczki co ciała potrzebują?" Na t y m kończy się przedstawienie szopki. Pcdany wyżej opis z Sieteszy jest dla nas interesujący z k i l k u względów. Zgodnie z tym, co przed szeregiem lat napisał Jaworczak, a co w zupełności potwierdziły dzisiejsze badania, szop­ ka, jako marionetkowy teatrzyk o treści przed­ stawienia, jasełkowego jest w okolicach Łańcuta zasadniczo nieznana. Z a r ó w n o szopka z D ą b r ó ­ wek, publikowaan przez Jaworczaka, jak i opisana tu szopka z Sieteszy, są zjawiskami dosyć przy­ padkowymi, młodymi, wprowadzonymi pod w p ł y ­ wem lektury w postaci kantyczek. W Sieteszy zainaugurował szopkę Jan Ulman, k t ó r ą sam j ą zbu­ dował ok. r. 1900 i w y s t r u g a ł lalki, zebrał zespół i wyreżyserował całe widowisko. Mimo, że zasadnicza treść przedstawienia jest pochodzenia obcego, z Szopki z S i et e szg. zaczerpnięta z odpustowego druku dewocyjnego, całość nie jest pozbawiona elementów tradycyj­ nych. J u ż sam zespół, składający się z żywego „dziada", „Żyda" i dwóch „ministrów" przebra­ nych w stroje niby wojskowe, stanowi resztkę z zespołów kolędniczych, k t ó r e w okresie świąt Bożego Narodzenia obchodziły wieś z „Herodem", odgrywając krótkie przedstawienia jasełkowe. Z tradycyjnego repertuaru owych „Herodów" przedostały się pewne elementy do tekstów wygła szanych przez szcpkaizy. Dotyczy to przede wszystkim wesołych intermediów, w których występuje dziad lub Żyd. Humorystyczna trawestacja pacierza wygłasza­ na przez dziada jest tego klasycznym przykładem. Parodiowanie modlitw i innych czynności zwią­ zanych z religią nie należy w kulturze ludowej do rzadkości. Przypomnijmy sobie chociażby ów tak często po wsach słyszany sposób żegnania się: „W imię Ojca, kijem ojca, m a t k ę laską, dzieci trzaską". Utwory tego rodzaju oddawna były przez etnografów zbierane i opracowywane ). W parodii pacierza z Sieteszy jest jednak pewien rys specy­ ficzny, wymagający podkreślenia, jest to miano­ wicie satyra na stosunki społeczne, w której uwy­ pukla się z jednej strony charakterystyczny dualizm w sposobie traktowania ubogich i boga­ tych przy udzielaniu posług religijnych, z drugiej zaś uwidacznia się klasowa, antagonistyczna po­ stawa biednego chłopa w stosunku do księży, panów i chłopów (oczywiście tych najbogatszych we wsi). 4 �P R Z Y P I S Y 1 ) A l . Jaworczak: Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud X X I , 1931. ) Tytułu i miejsca wydania kantyczki, której posiadany egzemplarz pozbawony jest karty tytuło­ wej, mimo starannych poszukiwań nie udato mi sic; ustalić. Jest to mała książeczka o foi macie podłuż­ nym 152 X U l mm posiadającej na stronie 11 wy­ drukowaną kolendę, zaczynającą się od stów: „Anieli w n ebie śpiewają . ' 2 Fotografie Дуг. 15 Składana wykonał skrzynka :1 ) np. Włoch: Divo monsiore nostro grand amore, A portaso un belpiastro, Delimoni Macaroni. Siderlata, efratata, Combelini biszkoptini. Period bombink ) W. Rosiński: Parodie i żarty w rzeczach reli­ gijnych. Mater, antrop. arch, i etnograf. Т. X I . S. Gonet: Przedrzeźn anie pacierza. Lud X 220. Ą Roman Reinfuss. do przenoszenia kukiełek. �КУКОЛЬНЫЙ ТЕАТР В СЕТЕШЕ, ПРЖЕВОРСКОГО У Е З Д А В селе Сегеша, в р о ж д е с т в е н с к и е д н и , д а н о Пыло марионеточное представление религиоз­ ного характера, на фане Р о ж д е с т в а Х р и с т о в а . З д а н и е театрика представлено на р и с . 2. В ы р е ­ з а н н ы е и з дерева и одетые в т р я п и ч н ы е одеж­ д ы куклы в ы г л я д я т довольно реалистично, что, главным образом, п р о я в л я е т с я в способе т р а к ­ т о в к и л и ц , п р е д с т а в л я ю щ и х большое разнооб­ р а з и е типов (рис. 4 — 13). В текст, п о ч е р п н у т ы й и з молитвенников, включены также народные мотивы и, м е ж д у прочим, п а р о д и я н а молитву, п р е д с т а в л я ю щ а я недолю мужика, которому из-за его бедности б ы л о о т к а з а н о в похоронах его у м е р ш е й ж е и ы . LES MARIONETTES DE SIETESZA DANS LE DISTRICT DE PRZEWORSK. Dans le village de Sietesza, dans la periode de Noel, on a donne une representation de marionettes, sur le theme religieux d'e la Naissance du Christ. Le batiment du petit theatre est represente par le des. No. 2. Les poupees sont en bois et habillees par des chiffons' ce qui les rend assez realistes. Cela se voit specialement dans la manierę de traiter les visages, ce qui enrichit I'assortiment des types (dess. 4 — 13). Au texte, tire des imprimes religieux distribute ii la kermesse, sont entremeles des textes populaires. comme p. ex. la parodie de la priere d'un pauvre paysan, qui exprime son triste sort, car on refuse de lui enterrer sa lemme. A PUPPET—SHOW AT SIETESZA I N THE DISTRICT OF PRZEWORSK. In the village Sietesza there was performed du­ ring the Christmas holidays a puppet—show of a re­ ligious character based on the birth of Christ. The theatre hall is shown in plate 2. The puppets were of wood and dressed in rag costumes; their realistic character is especially 336 T notable in the manner of making the faces, which are most varied in type (plates 4 — 13). With the text, taken from a devotional tract, are intermixed popular peasant themes including a parody of a pra­ yer, which describes the fate of a peasant, who cannot bury his dead wife because he has not sufficient money. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6e55bc31c8595ef6b8fa64d4b16758.pdf 6b8865ced3f696221a5b7fda6613b550 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4010 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE POLONAIS Revue mensuelle P O L I S H V O L Monthly T re R E К A R T v i e w Ś A R T Y K U Ł Y Ć T E O R E T Y C Z N E Julian Krzyżanowski — Sprawa Iudouiości ш poezji AditlYui Mickiewicza. Karol Homolacs — O wailości zdob­ nictwa ludowego. O P R A C O W A N I A Roman Heinfuss — Szopka z Sieteszy ш powiecie prze­ worsk m. Maria Znamierowska-Prufferowa — Rzeźbiarze ludowi na Kujawach Aleksander Wojciechowski — Te­ matyka społeczna i polityczna ш wycinance łou ickiej. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Franciszek Kotula— Etnograficzne „wykopaliska" u' Rze­ szowie. Janina Stanhiewiczowa — Wojewódzka Wystawa sztuki ludouiei iu Łańcucie. Zojia Kurkowa — IV Powojenny Konkurs Szopek ш Krako­ wie. Wojciech Kalinowski — Zagadnienie terminologii budownictwa drewnianego. Roman Rejnfuss: Drithomira Stranska. Lidowe Kroje v Ceskoslovensku. — Spra­ wozdanie z działalności Państwowego Insytutu Sztuki Ludowej za iok 1919. R O K III LISTOPAD - GRUDZIEŃ 1 9 49 W z o r c o w n i a Nr. Nazwa цТЬ PdbbL %jjjy£\£>.& IIOŚC C e n a . ЪХ^А. А.шщк.. .jy.. . t \ r 11-12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7fb28174f2b31ecfee3d8cfdf72696c.pdf 1ca6c5a03f361af7906101cf7aaa5872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Jezus Chrystus - w rzeźbie ludowej Konin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4172 Title A name given to the resource "Boże Męki" w I połowie XVIII wieku na terenie powiatu konińskiego w świetle ksiąg grodzkich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jego „Madonnę Skępską" zakupiła C P L i A . gólnym upodobaniem Wacław rzeźbi ża i d ł u t ; r z e ź b s w y c h n i g d y n i e m a l u j e . zwierzęta. urodzony Skirzyński, w 1919 r „ z. zawodu, jest twórcą l i c z n y c h rzeźbionych wie kapliczek i figur nagrobnych. mat; w gospodarstwie, w kaplicz­ sztuki Skępskiej" Częstochowskiej" ( i l . 5), „ M a t k i ( i l . 4) i i n . Pracuje Bral również udział w c e p e l i o w s k i m karskim w 1958 г., g d z i e uzyskał Wincenty trza kościoła w Z a w i d z u . dziej samodzielne, Teraz dekoracyjne, wie r. przeważnie M Boską by w i e j s k i e " . Współpracuje szopkarskim otrzymał z CPLiA. drugą nagrodę. bar­ znanych jącą „ba­ kiej w w wysta­ 1959 r . w 1898 r . w S i e r p c u , amator, dużą prac figurki „Matki Bos­ oryginalnością tematu. Żurawińskiej", d l a której m a szczególny kult; n u j e duża biegłość kompozycje wzoru, w drzewie w y k o n a n e bez cechujące ( i l . 11). W s z y s t k i e sierpeckim, w i interesu­ zawsze j e m a l u j e . D o c i e k a w ­ należą konkretnego najczęściej W ( i l . 6). W y k a z u j e techniczną j a k Huras, wykonuje rzeźbi wykonał również interesującą rzeźbę „Chrystusa u p a ­ kompozycje u r o d z o n y w 1918 r . w Chądzynie, podobnie jego których kościoła biegłość rzeźbiarską Kocot, r z e ź b y pełne i r e l i e f y ; pomocy za pomocą dłut, w z o r u j ą c płaskorzeźbach, a także n a rzeź­ m u z interpretację Zygmunt jego urodzony n a oleodrukach, pracach szych dzu, stolarz, Sier- zaczerpniętej Uczestniczyła p o w . sierpeCkiego Huras, najczęściej bach u r o d z o n y w 1924 r . w Z a w i ­ Dużyński, ciemnozielono o tematyce d o obrazów. piaskowcu i w drzewie, swych znane są poza g r a n i c a m i k r a j u — zwłaszcza w U S A . Stanisław rzeźby ludowej Franciszek N a konkursie Rzeźby ramy powtarza w swych z Dzieciątkiem, B o ­ Ukrzyżowanego oraz wykonuje sztuki się t r a f n i e uogólnione — (Skępską, lesną i inne), F r a s o b l i w e g o , rzeźby ciemnobrązowo, a więc w kolorach tradycyjnych w m i e s z k a t a m i o b e c n i e , pracując j a k o o g r o d n i k . Rzeźbi w topo­ n a w y s t r o j u wnę­ tworzy chwilach ( i l . 8). „Organista i organiścianka", a także m i s t e r n i e w Zawidzu, z z a w o d u cieśla. lowym, o ornamencie w z o r o w a n y m wolnych malowane: fioletowo, zdobione wyróżnienie. Dawniej rzeźbił g ł ó w n i e o ł t a r z y k i w d r z e w i e w z otaczającego j ą życia, j a k n p . „ J e ź d z i e c n a k o n i u " dla CPLiA. 1896 Prace dzieci, peckiem. Boskiej w rzeźbi. i k o n k u r s i e szop- ( i l . 9), u r o d z o n y Krajewski u r o d z o n a w 1897 Gołębiowska, j e j , b a r d z o p r y m i t y w n e , zbliżone d o twórczości są z a w s z e w ludo­ w Płocku. Skirzyński w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a t e ­ „Madonny Szczypawka r o k u w Mościskach, g m i n a Gójsk, p r a c u j e n a w ł a s n y m drze­ w Rościszewie, uzyskała 1957 r. pierwszą nagrodę n a w y s t a w i e wej Helena rolnik Polichromowana statua „Madonny z L o u r d e s " , u m i e s z c z o n a ce n a grobie jego m a t k i z C P L i A . Rzeźbi w d r z e w i e l i p o w y m , za pomocą n o ­ Z e szcze­ się jego prace pewną znamio­ warsztatowa. j a k zresztą n a całem Mazowszu dającego p o d k r z y ż e m " i szopkę n a k o n k u r s C P L i A P ł o c k i m t w o r z y jeszcze w i e l u m n i e j z n a n y c h , a może (pierwsza i l . 7). W s p ó ł p r a c u j e i nagroda F o t : Stefan Z — stale — il. 1, 2, 4, 6, 8, 9; Marian Deptuszewski A R C H I W U M „BOŻE MĘKI" nie odkrytych ludowych W PIERWSZEJ Przedpełski d o źródeł POŁOWIE historycznych, a XVIII szczególnie do masowych przekazów z a w a r t y c h w księgach kich — uzyskało j u ż n a d o b r e p r a w o przy opracowywaniu etnografii, takich j a k budownictwo odzież, czy też urządzenie z wiejskie, dziedziny WIEKU NA zywaniu niektórych duchowej i społecznej, t a k i c h wartość zagadnień z pomocą szeregu jakiej zakresu przykładów wieku, zwrócić księgi t e mogą być źródłem ży we i figur przydrożnych. wspomnianych Informacje dokumentach przy krzy­ n a t e n temat są t r u d n e d o zna­ a w wyjątkowych przy j a k np. magia XVIII mierze badaniach n a d stosunkowo wąskim problemem opisy, co j e s t zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n e kultury s o w y c h m a t e r i a ł ó w h i s t o r y c z n y c h służących d o badań ludowa nad grodz­ pragnę za uwagę w y p a d k a c h dość o g ó l n i k o w e rozwią­ dziejami źródłach połowy KONIŃSKIEGO l e z i e n i a i r a c z e j Skąpe. Często są t o j e d y n i e w z m i a n k i , Wykorzystując materiały z konińskich ksiąg z pierwszej POWIATU Zwrócono czy p r a w o l u d o w e . kich w TERENIE SĄDOWYCH rolnictwo, i z b y chłopskiej. także uwagę n a i c h bezcenną grodz­ obywatelstwa tematów — il. 5, 7. — il. 3, 10; Jan Swiderski H I S T O R Y C Z N E G O W ŚWIETLE GRODZKICH K S I Ą G Sięganie twórców. n ato, ze stają trakcie ludowej. Często się z r o z u m i a ł e d o p i e r o współczesnymi nika ogromna w kultury d l a większości m a ­ materiałami wartość opisów, badań wzmianki w w zestawieniu opisowymi. Stąd w y ­ które d o k o n y w a n e są n a d współczesną kulturą ludową; 705 �dzięki t y m m a t e r i a ł o m o p i s o w y m bowiem się n a m k o n k r e t n e kształty z j a w i s k wzmiankowanych w źródłach Za jedno z najbardziej badaniach czy w s i zostały o t o interesujące nas materiały przydrożnych, z a w a r t e w księgach dotyczące figur relacyjnych grodu konińskiego: historycznych. w a r t o ś c i o w y c h źródeł nad dziejami A zarysowują przedmiotów uznane przy sądowe C i e n i n Z a b o r n y , r o k 1701, w i z j a , W o j e w ó d z k i e Archi­ w u m Państwowe w Poznaniu ( W A P P ) , K o n i n , Relacje księgi g r o d z k i e , a spośród n i c h szczególnie księgi t z W . m a n u a l n e ; (Rei.) 1, f. 88 v . : „relacyjne", zużytkowane w „ N a ostatek figurę B o g a Wszechmogącego alias wierają one wyjątkowo niezwykle niniejszym artykule. Za­ bogaty interesujących materiał z a r ó w n o dla etnografa problemów k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i d o zagadnień szlacheckiej wsi pańszczyźnianej К nienia znaczenia t y c h źródeł kowanie. Publikacji lacyjnych poświęcone są w teriały d o d z i e j ó w siewicza. Na wszystkim z ksiąg dawnictwo chłopa resującego W. zagadnienia że w jedynie cząstkę grodzkich. Poza Mękach" swe obydwa wizjach Przede pracach p u ­ materiałów tym — wy­ dla inte­ Mąk". wymienionych odnajdujemy fragmentarycznych oparł „Bożych Dereprzede Niestety, 2 re­ „Ma­ J. są bezużyteczne blikowano żych ksiąg pochodzących Rusiński . w s z y s t k i m dlatego, relacjach grodzkich grodzkich źródłowe nas doce­ ich publi­ wielkopolskiego" relacji również Dowodem całości t r z y t o m o w e inwentarzach te w y d a w n i c t w a obyczajowych jest szerokie materiałów do zawartych wzmianki o najczęściej w w „Bo­ krótkich, zawierających opisy pól, Mękę nowozbudowaną i drzewo wszystko dynku w „[...] płosa [...] lewczanych Święta, archiwalnych o „Bożych kumentach, nych w do dziejów Mękach" nie publikowanych i manifestacje w y c h oraz ugody Dochodzimy tam, źródłach; Wzmianki w nie a możemy w relacyjne szukać przede dokumenty te to majątko­ w o figu­ źródłach wszystkim się z za­ wszędzie opisów pól; w punktu- terenie. krzyży i f i g u r przydrożnych — grodu konińskiego. Dla pierwszej połowy X V I I I w i e k u wykorzystałem t u 17 ksiąg s e r i i relacji relacji manualnych oraz 13 ksiąg i N a zakończenie t y c h p a r u u w a g w s t ę p n y c h nadmienić, ż e z e b r a n e powiatu konińskiego skie, w czasach, oblat . 3 chciałbym m a t e r i a ł y dotyczą s z e r e g u w s i (obecnie o których liskie) w jego granicach województwo poznań­ piszę, w o j e w ó d z t w o przedrozbiorowych, niż dzisiaj. G r a n i c e te obejmowały — terenami dzisiejszego siejszych powiatów powiatu Konin Turek, — Słupca część i ka­ znacznie szerszych Koło, poza dzi­ Pleszew. P o r . : J . B i e l e c k a , Organizacja i działalność kan­ ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV— wieku, „ A r c h e i o n " , t . X X I I , 1964, s, 130. J . Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t . I — I I I , W r o c ł a w 1956—1957; W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu ka­ liskiego, t . I , W r o c ł a w 1955, s. X X I X , 810. P o m i j a m t u w y d a w n i c t w a z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y z ksiąg r e ­ l a c y j n y c h z i n n y c h terenów P o l s k i (np. Inwenta1 celarii XVIII 2 106 wsi, WAPP, Konin, ciągnie się o d B o ż e j M ę k i aż d o szet- granic [...}". 1733, proteśtacja, WAPP, Konin, R.O. 8, f. „[...] o d t e g o miedzą idąc d o k o p c a k a m i e n n e g o , jest za b r o d e m Biskupie, „Pole p o d Bożą 1735, w i z j a , ozime Bożej M ę k i Drzewce, WAPP, świecką który [...]". K o n i n , R.O. 8, f. 346: k u Grabienicom na folwarczku prosto [...]". 1738, w i z j a , Boża Męką Męka przez WAPP, nowo, Konwent starej Wielebnych k i e h postawiona, a raczej nocnym K o n i n , R e i . 13, f. 156: zamiast erygowana, swego Męża kierą ścięta, sposobem piłą w z rozkazu tamże blisko Księży Lęndz- przez ludzi w s i H e l e n y z Z i e l o n a c k i c h Rościszewskiej p o d nieobytność Spośród konińskich ksiąg g r o d z k i c h p r z e j r z a ł e m — księgi 1727, podział prawie [...]". koło porąbana, i dyspozycji poderżnięta, miejscami p. a potem pozluzowana, sie­ kru­ c y f i k s Od n i e j o d e r w a n y i i m i ę Jezus w y r y s o w a n e spodziewać z myślą o z a g a d n i e n i u i niemal widzieliśmy wykorzysta­ o p i s a c h t y c h „ B o ż e M ę k i " służyły c z a s e m za ry orientacyjne [...] Łukom dotyczące s p o r ó w należy obalone innych do­ t u d o w n i o s k u , że w z m i a n e k sądownictwa, gdzie i źródeł graniczne. przydrożnych kresu polskiej. się też skatalogowanych protestacje rach wsi znajdują katalog f u n d i t u s podcięte i 290 v . : będącej, także Wielkie, Bożą dla ubo­ R e l a c j e i o b i a t y , (R.O.) 6, f. 638 v . : blikacjach. ich obrócone Szetlewo mały t a k z B o ż e j M ę k i , j a k o też z b u ­ p o d nią będącego, porąbane wióry „[...] zawiera budyneczek g i e g o p o d nią z b u d o w a n y a opisów t y c h n i e uwzględniono w w y m i e n i o n y c h p u ­ Nie i kierą w y c i ę t e , słup p o s i e k a n y item przy tej nowej Bożej i t a k n a chłopa Męce stara sie­ ścięty, ab antiquo stojąca a l i a s z n a k [...]". Święta, 1739, u g o d a g r a n i c z n a , W A P P , K o n i n , R.O. 9, f. 5 4 1 : ,,[...] w y z n a c z y ć kopiec Bromkom samym przy n a d rowem, krzyżu, jak który idzie teraz stoi ku nad t y m r o w e m [...] d a l e j zaś s a m a d r o g a wardęSka aż d o B r o n i k g r a n i c z y ć b ę d z i e [...]". Święta, 1739, w i z j a , W A P P , „[...] k o p i e c drodze graniczny wardęskiej Siąszyce, [...] Stojącej 1739, podział K o n i n , R e i . 13, f. 206 v . : n a b o k u Bożej Męki przy [...]". wsi, WAPP, Konin, R.O. 9, f. 394 v . : „[...] z a g o n e k n a t a m t e j s t r o n i e d r o g i k u p o l u u g o r u z a o r a n e g o t r o j g i e m s t a j p r z y B o ż e j M ę c e [...]". T r ą b c z y n , 1740, w i z j a , WAPP, „ P ł o s k a [...] pierwszym n a której K o n i n , R.O. 9, f. 619: s t a j u , u Bożej Mę­ k i , ż y t o n a p ó ł z o s t e m [...]". rze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576—1700, w y d . A . K a m i ń s k i , A . K i e ł b i c k a i S. P a ń k ó w , W a r s z a w a ,1956, s, 537). K s i ę g i r e l a c y j n e g r o d u k o n i ń s k i e g o mają o d ­ mienną n o m e n k l a t u r ę w porównaniu z księgami innych grodów w i e l k o p o l s k i c h . Por.: Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. I , W r o c ł a w 1956, s. X V . 3 �Motila Bienna, 1740, w i z j a , WAPP, Konin, R.O. 9, oznaczać k r z y ż e . D z i s i a j żymi f. 525 v . : „Item n a p r z e c i w k o tej płosie k u Bożej Męce kawal- Mękami" przydrożne Do ców 4 [...]". Sługocinek, 1742, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 10, f. 182: bując „[...] oddaje tworzyć się groch zasianego na s k i m staje, j e d n y m o d Bożej M ę k i folwarku pań­ [...]". Bratuszyn, 1747, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 317: ,.[...] w gościńcu bratuszyńskim cego o d drogi d o T u r k u żyta na pniu idącej, p o l e w e j stoją­ stronie od Bożej Męki, prętów 2 [...]". I.lehynek, 1748, podział w s i , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 660: związane bardzo wygląd wykorzystanymi mi o posiekanym wyzna­ my jedynie wiadomość Wielkiego jącej nieco dla w sktadków 111 przez 2 s t a j " . filantropijna przydrożne „[...] i t e m p r o s t o w wiania nież Kleczew, 1749, podział ki" K o n i n , R.O. 1 1 , wzmianka „W polu średnim, g d z i e t e r a z o z i m i n a , f o l w a r k ciąg­ Pierwszym zagadnieniem nasuwającym się związku z p r z y t o c z o n y m i ź r ó d ł a m i j e s t p o t r z e b a lenia, co r o z u m i a n o w W i e l k o p o l s c e łowie X V I I I wieku Dochodzimy krywczego, że były z wyobrażeniem to zresztą przede ukrzyżowanego je na to n i e d w u z n a c z n i e teriałach opis w „Bożej jedyny Męki" „Boża nie od­ Mąk" na przede dowodem wszystkim 1739 r. ze Świętej, tradycje rzeźbione z XIX liński . ma­ Drzewiec. pą — te jednego nazywają Męką". Za i go dane tego się także w s z e l k i e są przez inne spotykane Obok krzyży 5 8 9 9 „Bo­ starych krzyży raźnie już p r z e k a z krzyżem, figury, źródłach i lub a „figury" z tuż infor­ Wykorzysta­ wyjaśnić, miały jak od­ wspaniałe wielkopolskich Nowak krzyże świątkarzy i Paweł ma­ dzież z 1756 r . . Są Bry­ Natomiast materiałów dru­ wać w ..Boże żadnych na podstawie się 7 w znalazły się Cho­ figur . 9 przeze wyraźnie interesujące w znajdu­ pow. tylko wzmianki, nie cytowanych bardzo wy­ 1 7 5 5 . Figurę danych o wyglądzie możemy Kle­ mówi świętego Szamocina, u s y t o w a n i u krzyży, Męki" z r o k u 1749 z z roku to jednak figury. n i e oznaczała Nepomucena wówczas inwentarzu 8 kryć mamy Jana popularnego w po wsiach oczywiście z Zarzewka, także zawierające również Męki") bardzo mogą jesteśmy Mąk". niestety (jeżeli św. jemy „Bożą mogą figurze tego Wzmianki jak Męka" z O są­ wzmianki j a k można pozbawieni „Bożych stawiano Wzmiankę o figurze Męki" Uwagę dotyczącą wieloznaczności określenia ..Boża Męka" z a w d z i ę c z a m p . m g r o w i S. Błaszczy­ kowi. W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 54,3: „ W i d z i a ł p r z y t y m tenże w o ź n y [...] n a d r u g i e j s t r o n i e d r o g i , n a ­ przeciwko n o w e m u gościńcowi, p r z e z p . Chorążego rekwjrenta postawioną Bożą M ę k ę d ę b o w ą [...]" S. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 1, s. 9 i nast. ' W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 496: „[...] począwszy od w s i , t o jest o d o g r o d u , w k t ó r y m s t a t u a św. J a n a Nepomucena w y s t a w i o n a [...]" J . Deresiewicz, Materiały c y t . w y t i . , s. 7 6 : „Fundamentów założenie, g d z i e m a być k a p l i c a f u n ­ dowana, n a pagórku jadąc d o M a r g o n i n a ; a d praesens na t y m m i e j s c u f i g u r a ś w . J a n a N e p o m u c e n a wy­ stawiona." W związku z f i g u r a m i p r z y d r o ż n y m i warto przytoczyć n a d e r interesującą w i a d o m o ś ć o dębach 4 tradycji stawiania nowych Drzewcach. w i e k u , j a k Franciszek „Boże obiektu. „święte" w rów­ e czewa. z o b u zapisów „Boża upra­ jest Mę­ takich wyko­ dwie — samego zarówno określeniem giej strony — n a t o , że dotyczące dzić s k o n f r o n t o w a w s z y Figury punktów ona historyczne z zaczerpniętym krzyże, żebraka. Interesująca w n e t u źródła n i e potrafią ległe ona krzyża „Bożej rzystanych źródeł „Bo­ zapewne Jest krzyżu zdobienia wanym Innym pod to starej In­ „małym „Bożej miejscu Dowiadujemy się z n i e g o o p o s i e k a n y m słupie i o d e r ­ krucyfiksie. dla dogodnych natomiast co d o krzyże cytowanych z Całkowicie macji Wskazu­ wszystkim Chrystusa. w po­ Męka". wcale pochodzący w usta­ pierwszej p o d określeniem tu do wniosku, żych wykracza­ o Była o pozostałościach nowym więc chronologiczne. zbudowanym żebraczego. tejże obok. nący się o d f i g u r y d o b o r u [...]". to z może­ na Męce" z L u b - informacja dworu jeden a Zabornym. fundacja świadectwem d a w n e j f. 748: •/. stanowi zniszczo­ tu „Jezus" ramy ubogiego", procederu — 5 ze dodać Bożej Po­ wzmianka­ krucyfiksie napisie od­ Męki". komentarzu 1753 r. pró­ materiałów „Bożej „dębowej Cieninie to przy o przyjęte szczegół Męką" dochodzimy Drzewcach, o z poza budyneczku w każde staje osiem składów r a c h u j e s i ę " . w M ę c e " oraz Szetlewo, 1749, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 12, f. 112 v . : wsi, WAPP, i Męki" żą staj, słupie „Bożej cza się jęczmienia o d Bożej M ę k i rachując aż d o l n u Bożą M ę k ę płoska t r o j g i e m w figury religijnym \ wyników już „Bo­ wszelkie zgromadzonych nej stowa kultem XVIII-wiecznej za teresujący ..W j a r z y n n y m także p o l u za stodołą pańską z są często skromnych na podstawie , .Bożej na w s i wielkopolskiej nazywane tych nas mnie zoriento­ bowiem materiałach jako spełniających f u n k c j e z n a k ó w g r a n i c z n y c h . P r z e k a z t e n b r z m i : „ I t e m dęby s t a r o d a w n e , przed strugą z w y ż pomienioną stojące d w a , z n a k i g r a n i c z n e n a kształt o s o b y l u d z k i e j n a s o b i e mające. I t e m za tąże Strugą d r u g i e d w a dęby, takież p o d o b n e z n a k i na sobie reprezentujące [...]" ( W a r d ę ż y n e k 1748, W A P P , K o n i n , R e i . 16, f. 314 v.) M o ż n a sądzić, że c e l e m o w y c h „ z n a k ó w [...] n a kształt o s o b y l u d z ­ k i e j " znajdujących się n a dębach b y ł o zagwaran­ towanie nietykalności granicy. Mało jest jednak p r a w d o p o d o b n e , a b y b y ł y t o p o s t a c i e świętych, gdyż z a p e w n e zostałyby p r z e z w o ź n e g o zidentyfikowane. U ż y c i e n i e ściętego d r z e w a j a k o t w o r z y w a spoty­ k a m y p r z y f i g u r z e św. B e n o n a z K r o b i w p o w . Gostyń, d a t o w a n e j n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u i p r z y ­ pisywanej Walentemu z Grabonoga. Pisze o n i e j A . G l a p a w n o t a t c e Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1956, n r 4—5, s. 24)1. 107 �punkty orientacyjne pomagające w opisach pól. Bę­ kiem nocy dąc O b i e k t a m i p o w s z e c h n e g o k u l t u , g w a r a n t o w a ł y o n e gicznych trwałość zresztą rynem nów, oznaczeń granic. Warto tutaj w której śmiertelnym przesunięcie wypadkiem. krzyża O ku dowiadujemy za o b r ę b e m z wsi. Mówi zebranych wiejskich jest o ukarane Mękach" z te­ połowie X V I I I t y m zupełnie materiałów. Wielkopolsce zatem znalazłyby jasno Możliwość w wie­ zabudowań potwierdza o opisach się nich w na pewno w więk­ występo­ obrębie niewielka; brak wzmianek Męki" Sewe­ się, ż e stały o n e p r z y d r o g a c h , p o ­ w a n i a krzyży w nież T. zostało „Bożych renu p o w i a t u K o n i n w pierwszej szość za w s p o m n i e ć o opowieści z B o r o w e j , p o w . T a r ­ 10 to opisach „Boże niektó­ figur któ­ pod w XVIII w i e k u odbywały mach w prac terenowych Poznaniu sposobie remu w leczenia położenie chałup i i n n y c h budynków w i e j s k i c h . Inaczej n a j p r a w d o p o d o b n i e j tuowanie figur. Podana gurze z Kleczewa p r z e d s t a w i a ł o się u s y ­ przeze m n i e w z m i a n k a o f i ­ z roku 1749 w s k a z u j e co prawda n a j e j p o l n e położenie, j e d n a k j u ż f i g u r a z r o k u 1755 . z Zarzewka wyraźnie u s y t u o w a n a jest w e w s i . u Częste p o s ł u g i w a n i e się w znanych nam zach z p o w i a t u K o n i n f i g u r a m i i krzyżami nymi jako punktami przeka­ przydroż­ g r a n i c z n y m i n i e oznacza oczy­ wiście, ż e b y ł y o n e s t a w i a n e c e l o w o j a k o z n a k i g r a ­ n i c z n e . U d a ł o się n a t o m i a s t natrafić 12 wyraźnie stwierdzający przydatność na dokument figury w D o k u m e n t t e n t o „Manifestacja" A. z ojczymowi, roku 1748 p r z e c i w k o rzejewskiemu, cie swemu właścicielowi K o n i n . Wiadomość magii. Zbierzchowskiego A. w s i Budzisław w wydaje się tak Mie­ powie­ stępnie z a p r a s z a przebywa już pasierba we d o Budzisławia. K i e d y t e n dworze, pów u z b r o j o n y c h w przedsięwzięcia ojczym nasyła nań chło­ kije, cepy i kosy. R e z u l t a t y najwidoczniej „czułego" ojczyma, pod­ gdyż n i e spełniły dalej czytamy: tego zamierzeń „[...] tychże Etnografii gruźlicy. Sposób UAM o oryginalnym ten zalecał nogami cho­ d o góry, n a krzyż. Bardzo istotna — kwestia, stępujących w ramach k i m byli w bardziej religijnego ludności tematu tak licznie połowie „Bożych że w p r o w a d z a dla naszego fundatorzy pierwszej teresujące XVIII Mąk" i w. — wy­ na te­ innych figur, n a s bezpośrednio w i n ­ etnografów zagadnienie Chłopskiej. form Dlatego życia kwestię tę p o r u s z a m , choć z e b r a n e m a t e r i a ł y t y l k o w części u p o ­ ważniają cych mnie „Bożych do tego. Mąk" z W przekazach terenu powiatu dotyczą­ Konin dwu­ k r o t n i e t y l k o u j a w n i a się f u n d a t o r . I t a k d o w i a d u j e ­ my się w na przykład, Drzewcach że „Boża Męka" zniszczona została w y s t a w i o n a p r z e z k o n w e n t c y ­ stersów z L ą d u , w ł a ś c i c i e l a l i c z n y c h w i o s e k w licy. Lubsto- Druga wa wzmianka, Wielkiego poza ramy muje o pochodząca z 1755 г., a w i ę c chronologiczne stojącej przy z oko­ wykraczająca przyjęte drodze, wizji w nieco pracy, naprzeciwko infor­ gościńca, „[...] p r z e z p . C h o r ą ż e g o r e k w i r e n t a p o s t a w i o n e j żej M ę c e " Czy interesująca, że przytoczę w i ę k s z y j e j f r a g m e n t . M i e r z e j e w s k i Katedry 1959 i n f o r m a c j ę w d r a l p a n i e się o p ó ł n o c y , przydrożny jest roku tym inwentarzach się „ d z i e w o s ł ę b y figurą", u z y s k a n o w czasie badań p r o w a d z o n y c h w r a ­ się czy Kró­ rej renie p o w i a t u K o n i n wizjach ma­ przetrwała na terenie p o w i a t u K o n i n do dzisiaj. Z r y c h choćby w s i j a k o o b i e k t y , weriług k t ó r y c h określa W przydrożnych l i k o w a , w s i n i e z b y t o d l e g ł e j o d miejscowości, w rów­ wsi. praktykach m a g i c z n y c h T r a d y c j a funkcji nas 15 ta, t a k s k r o m n a baza materiałowa do stwierdzenia, szczyźnianych łącznie z Bo­ . wsiach inicjatywy że „Boże Męki" w Wielkopolsce właścicieli upoważnia były w pań­ stawiane dóbr i wy­ ewentualnie jeszcze p r z e z p l e b a n ó w w i e j s k i c h ? O c z y w i ś c i e , że n i e . Źródła dają jednak pewne hipotezy wykluczającej, każdym wysunięcia poważnie ograniczającej szy szczyźnianych w X V I I I w . w f u n d o w a n i u f i g u r i k r z y ­ jakieś podobieństwo dziewosłębów który n i e miał n a d l a t ¡1(5, a z babą swatał i c h , a myśląc o ważne jest to wszystko manifestanta pod chłopca, mającą f i g u r ą skórze." 1 3 d l a nas stwierdzenie, We że l a t 70 robił, wzmiance tej pod figurami, ży przydrożnych. wielkopolskich do razie chłopów umyślnie p o i ł i s a m z n i m i pił, s p r o w a d z i w ­ na udział podstawy a w Dodatkowych hipotezę argumentów dowujących tę nie ciężkiej sytuacji materialnej pańszczyźnianego w dostarcza dobrach chłopów analiza podbu­ szczegól­ i społecznej szlacheckich pań­ chłopa w Wiel­ a z a p e w n e także i p o d k r z y ż a m i , o d b y w a ł y się w b i a ­ k o p o l s c e . N a l e ż y pamiętać, ż e początek p i e r w s z e j po­ ły łowy wsi dzień zbiorowe magicznym, ujawnia obrzędy satanicznym. W się chęć zjednania o Charakterze obrzędzie z sobie wyraźnie Budzisławia mocy szatańskich XVIII wielkopolskiej p o d figurą p r a k t y k ny oraz ludowej t a k słaba nie w zabiegach formacja magicznych roli przecenia­ myśli, i n t e n c j i . I n ­ z B u d z i s ł a w i a u p r a w n i a nas także d o puszczenia, że f i g u r y i bardziej popularne w krzyże przydrożne przy­ były t y m indywidualnych, okrytych mro- T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, W a r s z a w a 1958, s. 60. P o r . p r z y p . 7. u Występowanie krzyży granicznych zarejestro­ w a ł d l a P o m o r z a i n w e n t a r z P i a ś n i c y M a ł e j z 1678 г.: „[...] skarżyli n a p o m i e n i o n y c h posesorów Częstkowa, że o n i k r z y ż e graniczne stare powycinali". 1 0 1 1 208 ruiny n a s k u t e k działań gospodarczej wojennych niejszych jeszcze przemarszów w o j s k w p r z e z nienaturalność o d b y w a n y c h charakterystyczne d l a magii w i e k u t o czasy północnej. W i ę k s z o ś ć ekonomicznie, gospodarstw że musi i okresie chłopskich posługiwać groź­ woj­ jest się d o ­ starczanymi przez p a n a w r a m a c h tzw. „załogi" pod­ stawowymi narzędziami pracy. Inwentarze z t e g o o k r e s u p r z e p e ł n i o n e są także strofalnym stanie chłopskich chałup i wizje danymi o kata­ i zabudowań G. L a b u d a , Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego Z XVIII wieku, T o r u ń 1954, s, 65. " W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 375. P o r . : T . S e w e r y n , Niszczenie dzieł sztuki wy­ nikiem zabiegów magicznych, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , ¡19613, n r 3, s. 149 i mast. P o r . p r z y p - 5. 1 4 15 �gospodarczych, należały których zresztą wystawienie do p a n a Wsi. W i konserwacja tych warunkach S. Błaszczyk byłoby zdo­ uwłaszczeniu być się n a w y d a t e k związany z fundacją „Bożej Mę­ fundacje ki" danych do­ o l b r z y m i e j większości chłopów n i e ł a t w o czy f i g u r y . Bardziej starczają chłopa materiały mówiące pańszczyźnianego. bociznami mógł przekonujących o i najrozmaitszymi być każdej sytuacji Chłop chwili społecznej t e n , obciążony innymi świadczeniami, pozbawiony ziemi, uprawiał, przerzucony n a i n n e g o s p o d a r s t w o prostu sprzedany. Pan wsi, niepodzielny l u b po właściciel się j e ­ dynie godnym d o r e p r e z e n t o w a n i a w s i r ó w n i e ż Bogiem. Kontrola rozciągnięta nia przezeń także obowiązków tuacji w y d a j e się w i e l c e nad przed chłopem dopilnowanie pań­ spełnia­ religijnych. W takiej prawdopodobne, że sy­ dyspo­ nujący środkami m a t e r i a l n y m i p a n w s i troszczył o wszelkie o b i e k t y służące u m o c n i e n i u w i a r y ludu, pomnażając jednocześnie własne się wśród zasługi re­ ligijne. wskazującym dóbr j a k o n a fundatorów krzyży i na właścicieli figur przydroż­ o kapliczce —• Z . J . ] pojawiają święci krzyży strzec i się n a w s i l i c z n e mają staraniach o dostatek." Interesująco czące z przedstawiają fundacji innych terenów nictwach się XVIII-wiecznych Polski, źródłowych. m i e j s c u , ze tych względu resującego nas włlkierze w i e j s k i e , normujące ne wsi 1 9 . W należy wilkierzu skiego W . Leskiego z r o k u ległych tu jego Lubawa, cony „Bożym zentujące nicy przy wsi której dla których s t a w i a n o „ B o ż e M ę k i " , b y ł o — j a k s t w i e r ­ znajdować. dza potrzeby doda." J . K. Haur — „[...] otrzymanie stwa n a u r o d z a j n e m i e j s c a " 16 cy F i g u r y i krzyże p r z y d r o ż n e 0 czym d o w i a d u j e m y badań terenowych się w — stawiano wyniku jako błogosławień­ . również — etnograficznych Obronę przed pomorem 1 i n n y m i klęskami, j a k o z a p o r ę broniącą z ł y m siłom wejścia n a t e r e n miej­ wsi. Stawiano scach samobójstw, nego dziecka mordów, lub ludzkiej, n a mogiłach w polu i w l e s i e o r a z w także znalezienia czaszki downych objawień, je w nieochrzczo- miejscach ludzi cu­ pochowanych i n n y c h jeszcze szczególnych Nie t r u d n o nych wyżej jest dostrzec, funkcji że „Bożych większość Mąk" z poda­ zainteresować mogła głównie właściciela w s i . K r z y ż e i f i g u r y c h r o ­ niły przed klęskami żywiołowymi jego wioskę oznaczały wyróżniające się czymś w y j ą t k o w y m sca na jego jednak i w ziemi. Ew. chłopskie samodzielną krzyży XVIII-wiecznej Wielkopolski c h y b a j e d y n i e c h ł o p o m prowadzącym b a r d z i e j miej­ fundacje i figur przypisać m o ż e m y n a t e r e n i e oraz gos­ korskiego figur W nim: wicz , dzo wiecie wiąże rozkwitu wielu fundacji, i c h związek dziedzin z się zaczątek sztuki ludowej. uzyskaniem wspaniałego Sens przez w i e l k o p o l s k i c h z i e m i — dostrzegł i d o s k o n a l e J . K . H a u r , Skład abo skarbiec sekretów oekonomiey zieraiańskiey, s. 89. l e 17 T . S e w e r y n , Kapliczki..., tych chłopów wyraził znakomitych K r a k ó w 1690, z według artykuł, mówią­ figur, do są starostwa do Zawiera cena n a d s t a w k i e m , z a t o dać przez B. i J . Leskie- ale za to bar­ ten temat. Jest Słaboszewic w ona wsi: „Aby fundacji gospodarcze. do druku jedyną, na dotycząca postawić łą- wykorzystania zagadnień instrukcje informacje Sandomierz. znaleźć 21 przygotowanym 1752 r . miał zawsze chełmińskim . dokumentów — karą, r o k u 1692/1706 p r z e z ciela polecenie statuę św. Jana to po­ właści­ Nepomu­ 3 talary bite i ko- rzec ż y t a s z t u k a t o r o w i , a l e i p o s t u m e n t d o t e g o z r o ­ bić powinien i nasadzić Zacytowane ogromne szlachty szczeniu, z k t ó r y m woj. i uczynek konserwowaniu n a t r a f i a m y n a jedną uwła­ po treści repre­ urzęd­ wiejskim winą J . Bartysia, A. Keckową interesującą zek dopiero rodzajem instrukcja pod zamek w „Figury jako d l a w s i czynszowych i c h wyborze, nymi. masowo o dawnym Baranowskiego, wiej­ że i k a p l i c z k i wyrastają Podobny przydrożnych krzy­ chłopów drzewo p o s z u k i w a n i u materiałów skim. przez w Innym w podarczą, i n a d t o — b y ć m o ż e — s a m o r z ą d o m Indywidualnie stawiane 2 0 jedynie T. Działyńskiego oczynszowanym, działalność czego poświę­ Chrystusa konserwować obalały, powia­ artykuł Jezusa można w w i l k i e r z u w y d a n y m w 2 2 wypadkach Do nie chełmiń­ szlacheckich p o w i n n i starsi stawiać się pracę wewnętrz­ biskupa Czytamy naszego drogach ozdobnie postawić specjalny Mękom". Zbawiciela na inte­ 1766, w y d a n y m d l a p o d ­ jurysdykcji znajdujemy wydaw­ n a zawartość w s i się t e n niechrześcijański celów, w wydawnictw publikującą życie materiału, doty­ przydrożnych opublikowane Wśród pierwszym materiały figur w z chłop się 18 zysków. jednym których zwracał o pomoc w s w o i c h własnych t r o s k a c h o b y t , aby że w d o b y t k u już n i e pań­ kosztem, sobie, Grabonoga kapliczek, nych będzie t u i c h p r a w o d o z i e m i i p ł y n ą c y c h z n i e j Przypomnijmy z s k i e g o , a l e chłopskiego, święci, d o k t ó r y c h mękę Głównym m o m e n t e m artykule chłopskich ustawieni którą ziemi i chłopów n a n i e j mieszkających, c z u j e szczyźnianym o b e j m u j e ro­ w Z k o ń c a X V I I I — początku X I X w . Pisze o n : „[...] [ p o materiały zainteresowanie Jak i wsiach czynszowych wsi. a się z jedynie wskazują figurami wilkierzy, figur na przydroż­ we obowią­ wsiach konserwowania we — został n a ł o ż o n y n a mieszkań­ Inaczej dziłem, przedstawiała i w figur 2 3 wyraźnie konserwowania zagrodowej, tych gips." dworów dowiadujemy stawiania ców na się zapewne, sprawa n i e w i e l k i c h , najczęściej jak już fundacji dowo­ krzyży jednowioskowych wiejskie XV—XVIII w., „ A r c h i w u m K o m i s j i P r a w ­ n i c z e j " , t . X I , K r a k ó w 1938, s. X V , 512. J w . , s. 3 4 1 i n a s t . J w . , s. 175. Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVI—XIX wieku, t. I , W r o c ł a w 1958, s. L X X V I I I , 749. J w . , s. 466. 2 0 c y t . w y d . , s. 25 i n a s t . 2 1 22 S. Błaszczyk, „Studia M u z e a l n e " , Kapliczka ludowa z Grabonoga, t . 1И, P o z n a ń 1957, s. 132. 18 " S. K u t r z e b a i A. Mańkowski, Polskie ustawy 2 3 109 �pańszczyźnianych cie dobrach Konin. W wioskach gury, mające także — poważne poza torów w krzyży a figur XVIII mianowicie: k t o był ze nym podobnie wytwórcą rzeźb i w XVIII z Grabonoga „Bożymi sobie stręczało kłopotów. szczególnych ukrzyżowanego miejskiego pańszczyźnianych świątkarza polach? najprawdo­ obrazów przeka­ rzemieślnik Takim wieku renomowa­ religijnych sławny był ehłop-rzeź- Z rozsianymi p o pol­ mniej Wystawienie trudności, była zapewne r o ­ krzyża nie natomiast najpewniej na­ postać dziełem l u b też w y s p e c j a ­ wiejskiego. „Boże M ę k i " t o t y l k o jeden nie najbardziej po zacytowanym Mękami" Chrystusa sprawy, wykonawcą był t o rzeźbiarza c z y o d l e w c y lizowanego p o w . K o n i n •— wyspecjalizowany biarz Walenty biono n a funda­ rozsianych jak w nych drogach społeczne, z t e m a t ó w — zresztą reprezentatywny podjęte n a podstawie dowych ksiąg g r o d z k i c h . M o g ą — które m o g ą b y ć materiałów uzyskanych z są­ o n e dostarczyć n y c h d a n y c h r ó w n i e ż d o badań n a d i n n y m i pew­ 2 2 5 Sztuka kultury miłośników, i dem sał, a także jeszcze śledzić Wielkopolska, że w y z b y w a odziedziczonej gdzie całym Polski urbanizacji t a k znacznych artystyczny w ludo­ ziem proces jeszcze Polski. naszego jego ludu bogactwie p r z e d s t a w i a się p o d t y m w z g l ę ­ o której już Oskar się (np. w p o ojcach stroju) kultury Kolberg p i ­ swej n a rzecz dawnej, przeni­ kających z m i a s t a n a w i e ś n o w y c h w z o r ó w . O d cza­ 110 o zawierają odzieży. m.in. kapitalne Równie wyposażeniu czeladniczej cenne wnętrza n a ogół rea­ szłacheckich\ Księgi wszystkim w rejestrach informacje — ruchomości —- d o t y ­ są m a t e r i a ł y mówiące dworku szlacheckiego, n a folwarku, a niekiedy nawet izby chału­ p y chłopskiej. Dość l i c z n e są także w z m i a n k i o o b r a ­ zach. Wymieniają o n e czasem, na został sporządzany, którym obraz wykonania . Wspomnieć 2 5 teresujących mice. niekiedy Poza o b o k t e m a t u , materiał, także i technikę należy informacjach t y m inwentarze o o ludowej i wizje jego dość i n ­ cera­ w s i znajdujące się w księgach g r o d z k i c h — z r a c j i z a w a r t y c h w n i c h dokładnych gą spisów stanowić wiejskich rzemieślników podstawowy i wiejskich materiał małomiasteczkowych do — mo­ rejestracji ośrodków garncar­ skich w X V I — X V I I I w . Księgi macji o grodzkie są kulturze czasów jest sądowych jedna liczy dów kie oczywisty przez grafa ksiąg terenem jedno­ p o n a d tysiąc lata niezwykle ponad z kart. się w n i o s e k , jeszcze D o naszych archiwach grodzkich, wydaje długie infor­ zresztą i c h liczba. się w sobie skarbnicą korzystanie z zawartych w nich ogromna zachowało sięcy prawdziwą w s i . I c h zaletą, cześnie utrudniającą materiałów, będą 15 t y ­ których nie­ Z tych wzglę­ ż e księgi grodz­ także dla etno­ interesujących poszukiwań Zbigniew Jasiewicz źródłowych. P a n a Jezusa ukrzyżowanego obrazek w r a m i k a c h n a d r e w n i e m a l o w a n y [...] piąty, n a k t ó r y m j e s t w y ­ m a l o w a n y Ż y d śmieszną sztuką [...]", a l b o również z i z b y d w o r s k i e j ze Sługocinka w 1744 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 10, f. 5 9 6 : „[...] o b r a z 1 kopersztyc h o w y n a ścianie p r z y l e p i o n y [...]". SZTUKI dotych­ sztuki kierunku n i e poczynił i gdzie d o r o b e k jest mieszkańców i badaczy w wschodniej, barwności. I n a c z e j mało ogółowi się r a c z e j ludowej postępów można wielkopolskiego szerszemu zwracała środkowej i ludu znana Uwaga wej grodzkie przede m i m o ż e dotyczą po dworach Marczakowa WYSTAWA WIELKOPOLSKIEJ czas sztuki ludowej, spisywanych dziedzi­ * Z artykułu a n o n i m o w e g o ( K . M . , Do malow­ niczej podróży po Wielkopolsce, „Przyjaciel Ludu", L e s z n o 1839, s. 223) d o w i a d u j e m y się o wziętości W a l e n t e g o : „ Z różnych s t r o n też z a m a w i a n o u n i e ­ g o o b r a z y i r z e ź b y i za n i e d r o g o p ł a c o n o . " P o r . n p . o b r a z y z i z b y d w o r s k i e j z Osieczy z 1749 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 12, f. 77 v . : „[...] Krystyna nami liów czące rzeczywistym l ü b małomiasteczkowy. Wielkopolsce i d l a etnografa figurach Słaboszewie, miejski if i ­ religijnym — jako w. w Mąk", t a k licznie wystawniejszych podobniej, zie dóbr w e wsiach połowie najważniejszej Przy powie­ d o właściciela w s i . wyjaśnia „Bożych w i w gospodarcze n a właścicieli pierwszej nie uzasadnieniem podstawy należała n a j p e w n i e j Wskazanie szlacheckich t y c h dbałość o k r z y ż e su LUDOWEJ W LUBLINIE gdy Kolberg skiem ską minęło przeszły nosiła dwie nowe tradycyjnej. prowadził w się d r u g a uległy zupełnej wojna zagładzie zbiory zawierające 80. z w Poznań­ N a d Wielkopol­ których zabytkach Szczególnie czyła czowych, wojny, straty Wielkopolskim swe badania już l a t ponad każda ludowej p o d t y m względem światowa, w Heleny i bezcenne, zazna­ czasie zdeponowane w Wiesławy przy­ kultury której Muzeum Cichowi- b o często ostatnie szczątki d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j W i e l k o p o l a n , a t a k ­ że i większość zabytków w terenie na hitlerowskiej w kańcy okresie wielkopolskiej została okupacji, w s i byli kiedy przemocą zniszczo­ miesz­ wysiedlani � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3dfdfeed222f6abeb224793bef0f7a9.pdf ca442e9bfd6721b24982592f6a172bcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Kraków garncarstwo, ceramika garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4174 Title A name given to the resource Konkurs i wystawa garncarstwa ludowego województwa krakowskiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 118-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ii. 1. Franciszek Stefański: Kogut, ceramika mai. pobiał­ ką, wys. 15 cm. Radłów, pow. Tarnów. II. 2. Maciej Tracz: „Jeździec na koniu", cerami­ ka mal. i glazur., 19 X 20 cm. Dębina, pow. Bochnia. i Ewa Fryś-Pietraszkowa KONKURS I WYSTAWA W O J E W Ó D Z T W A G RNCARSTWA LUDOWEGO K R A K O W S K I E G O „Garncarze, garncarze, co po was zostanie? W kolei skorupy, a w karczmie pisanie..." Garncarstwo kowskiego Polsce — było niegdyś — podobnie szeroko Produkowano n a terenie zresztą jak w rozpowszechnionym t a m przede wszystkim zurowaną, n i e r a z b a r d z o b o g a t o w o j . kra­ całej rzemiosłem. ceramikę w y r o b u Siwaków. L i c z b a przekroczyła gla­ malowaną, a w n i e ­ l i c z n y c h t y l k o ośrodkach udało się stwierdzić wątpliwie prawie tradycję ośrodków g a r n c a r s k i c h nie­ 90 miejscowości k i e d y t o w y g a s ł o o k o ł o 20 /o z n a n y c h o ś r o d k ó w , po­ fl nad Э0 /о do zamarło в Liczba tej pory I Oleśnica), ze względu połowie czynnych zmniejszyła Nidek, pracy nych w 26 o ś r o d k ó w lówka, wymienia­ n a podeszły z 17 o ś r o d k ó w k u r s t e n został z o r g a n i z o w a n y cechach drychów, Lipnica Wadowice, zorganizowani (m. i n . Kraków , 3 Murowana, Żywiec). Istniały Nowy również byli w Alwernia, A n ­ Targ, Sławków, cechy garncar­ konkursie d l a garncarzy Prezydium Pracowni PAN. WRN w Badania Pozostałe zgłosiło przez Wydział Krakowie Sztuki czynne jeszcze Brodła, P r o s z o w i c e , R o z t o k a , z nich n p . dlatego, w y j ą t k o w y m . S t o s u n k o w o w c z e ś n i e zaczął s i ę n i e s t e t y obecnie dó niezdobiomych doniczek jest zjawiskiem poza i Brodła , t y m terenem 4 Nidek), raczej różnych że produkcja ośrodki Sztuki (Buczków, przyczyn, niektóre i c h ogranicza się n a kwiaty. Garn­ carze k o n k u r s e m . Niektórzy, przeważnie obeznani już z po- Fragment piosenki, zanotowanej w N i d k u . „Ko­ l e j " — oznacza t u k o l e i n y n a drodze. Z . B . G ł o w a , Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. I I , „ P o l s k a S z t u k a L u d o ­ w a . 1956, n r 3. ss. 192—195. J . K o s t y s z , Z dziejów krakowskiego garncarstwa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1951, n r 1—2, ss, 7 i dalsze. E. P i e t r a s z e k , Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej pól. XIX w., „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " . 1961, n r 1, s. 5 1 , n r 2, s. 101. 2 118 4 nierównym współudziale Instytutu w K r a k o w s k i e m u p a d e k t e g o s t a r e g o rzemiosła, który 3 dość Kon­ Kultury w y r a ź n i e z a z n a c z a się już w I I p o ł o w i e X I X w i e k u , 1 w z udział Zalas, Żywiec) n i e przy­ dość co (Zalas przy Ludowej do konkursu wsiach swój w o j . krakowskiego. stąpiły s k i e w niektórych zaprzestali bądź też z i n ­ powodów. 27 t w ó r c ó w n i e w z a s a d z i e n i e j e s t m o ż l i w e . W w i e l u ośrodkach, osobnych kilka (Mi­ garncarze wiek, stulecia. r . 1955 — już się o d a l s z y c h w zwłaszcza m i e j s k i c h , g a r n c a r z e naszego około gdzie n y c h przez Z. B . G ł o w ę , a l e wyczerpujące j e j ustale­ 2 1 s t o p n i u z a i n t e r e s o w a l i się �dobnymi Sącza), imprezami (jak przygotowali różnorakich np. garncarze na wytworów, konkurs inni ze po nadesłali parę sztuk, i to n i e zawsze Starego kilkadziesiąt zaledwie najbardziej po charaktery­ stycznych naczyń. robach 0 świadomie misy, bańki Uwagę zwracały ( i l . 7) o r a z pełna m i c z n a rzeźba „Chrystus F r a s o b l i w y " z tej p r z y c z y n y , a także z innego powodu. Również Tokarski, z wał żych zespołów o m n i e j więcej w y r ó w n a n y m 1 dwojakami. a wytypowanie wśród niemożliwe. końcu nich najlepszych przyznano poziomie, było po prawie kilka nagród poszczególnych s t o p n i : 3 nagrody 4 .. II „ t y l k o swoje Ceramika w do starej pochodzący przez dawnych form andryehowskich. nadawały j e j b a r w n e cera­ Stanisław zadokumento­ malowaną Feliksa z B i e l a n , p o w . Oświęcim, deko­ ( i l . 16). istnienie skromnie pokazana jego wyrazu Chochołowie, nagroda) rakter I p o zł. 1.500, Rzeszowskiego zamieszkały Eksponaty można było b o w i e m podzielić n a k i l k a d u ­ W nawiązuje k o l i s t y m kształcie). racyjne Ocena wyników k o n k u r s u nasuwała dość duże t r u d ­ ności Reczkowski c e r a m i k i podhalańskiej i słowackiej ( n p . płaskie bańki misą Matusiaka do Indywidualny malatury o cha­ geometrycz­ n y c h i roślinnych m o t y w a c h , chętnie s t o s o w a n e 1.000, (II nawiązywała przez tego garncarza . 7 a pozostali 4 ,. III „ 800, 6 „ IV „ 600, garncarze otrzymali W omawianej nielicznie nagrody za nictwo, dla zachęcenia i c h d o udziału w uczest­ Zaginęła lowania wionych przez Wydział K u l t u r y P r e z y d i u m W R N wy i S z t u k i , wynosiła oraz 18.300 złotych. na wystawie, urządzonej w K r a k o w i e w d n i a c h o d 27 l i s t o p a d a d o 10 g r u d n i a r. Wśród pierwszy zgromadzonych eksponatów wysuwała się n a j b a r d z i e j na efektowna plan grupa już niestety się także garncarzy umiejętność m i s , n a których figuralne (nieraz tami" w Plon k o n k u r s u p o k a z a n o mieszczą Skomiel­ t o i „całą wymalowali), okolicach znana Bochni. konkursie jedynie Maciej malistycznych Tracz 8 z muzykan­ wśród garncarzy reprezentował ( I I nagroda) z bardzo których ładny na ptaszek szeczególną cza ośrodek w S t a r y m Sączu n i e pokazał r ó w n i e interesujących — Józef Biliński i j e g o (I nagroda) cząwszy cechowała od duża brzuścach, technicznym i bodą stosuje o n d a w n ą opanowaną trudną monstrował na kolekcję f o r m na nóżkach, u t r z y m a n y c h na w y s o k i m ornamentykę, Z pięknym dzbanie. może ( I I nagroda). garncarza dużą swo­ m . i n . dobrze fladrowania, ( i l . 6), n i e c o trzeciego form, po­ pasterskich rynek artystycznym. sztukę dat L u d w i k W i l u s z robach dzbanów czy aż do k o m p l e t u k a w o w e g o , poziomie różnorodność np. t r a d y c y j n y c h o spłaszczonych Bilińskiego którą Również mniej N a niektórych tywów, na nagroda) a wyjątkowo odbijały na ładną dzbany wy­ cechy wykazują m a l o w a n e ki — Stanisława zestaw w y t w o r y garncarzy z Rab­ Kościelniaka miniaturowych Z p r o d u k c j i Rączki ( I I nagroda naczyniek) tylko i malowany oraz d r u g i , p o k r y t y piękną, p r a w i e przypominały dobre tradycje za Jana ładny Rączki. dzban ( i l . 3) czarną glazurą —• t e g o słynnego garncar­ skiego r o d u . I nagrodę uzyskał szowskiego, także J a n R e c z k o w s k i Targiem. Garncarz rze właściwości polew, przez dopuszczanie ceramicznych. uzyskuje z ten pochodzi pogłębiał swą w i e d z ę z a w o d o w ą pracowniach i zakładach on Niwy z w Znając ciekawe d o Z l e w a n i a się i z a c i e r a n i a turów poszczególnych motywów. W niektórych Rze­ wielu 6 paski i drobne Stefańskiego wytwory te ostro czerepu. Naj­ Stefańskiego esowatym z kropek, Zdobiny tle profilu (III on tylko kwiatki gałązki. brązowo-czerwonym W i e l e ośrodków (Rybna, Sławków) stosuje obecnie obracającym się szerokie to smukłe ( i l . 12), o z d o ­ Chrzanów, B r z e s k o tylko ornament, kręgu, a więc białe, pasy. p r z e s k r o b a n e Nowe. wykonany przez wąskie środek linią falistą, odsłaniającą tło n a c z y n i a . T e n r o d z a j p r y ­ mitywnego nik s g r a f f i t o w y b i j a się n a czoło wśród t e c h ­ dekoracyjnych, krakowskich stosowanych garncarzy. przez Chyba współczesnych największa część e k s p o n a t ó w z d o b i o n a była t y m sposobem. Wincenty Knapik dob­ Zalas, skąd ceramiki (I pochodzi. użytkowej, stawowych, jak nagroda) rzania pszczół, kon­ drobiu i wy- bryki. Wykonał w której garnki, d z b a n k i — znajdowały efekty B. B a z i e l i e h , Garncarstwo starosądeckie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1958, n r 2. L. M a l i c k i , Garncarstwo w Rabce-Poddziale, „Prace i materiały e t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948/9. 5 ograni­ z Rybnej, pow. K r a k ó w , r e p r e z e n t o w a ł równocześnie p o b l i s k i ośrodek 6 pod N o w y m Franciszka większe o łagodnym, na Podobne malatury. b i o n e t y l k o r y t e m , o r a z f i g u r k a k o g u t a ( i l . 1). prążki oraz ornamentyki. — jednak ligraficznej drobiazgowej wyrobach białe, z y g z a k o w a t e Plariaka, zauważyć można dążenie d o p r z e s a d n i e k a ­ i naczyń. odgrywały z Radłowa, p o w . Tarnów. M a l u j e ładniejsze Pawła znaczenie jeździec garncarz czone d o n a j p r o s t s z y c h l i n e a r n y c h i p u n k t o w y c h m o ­ zade­ zdobionych, starosądeckiego, Mniejsze na z Dębi­ oraz n a k o n i u ( i l . i l . 2, 5). S z k o d a , że t e n z d o l n y 5 moty­ udaną serię g w i z d k ó w o a n i - kształtach, u w a g ę zasługują te ma­ nawet muzykę niegdyś Ośrodki n y . Dał o n w y j ą t k o w o pięknego występowały ceramiki m a l o w a n e j . B o g a t o z a p r e z e n t o w a ł j ą zwłasz­ młodsi koledzy, Płaziak i W i l u s z . W y r o b y bardzo ze n e j Białej, p o w . Myślenice. następnych konkursach i w y s t a w a c h . Łączna s u m a nagród, u s t a n o ­ przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y grupie nadesłane w y t w o r y rynki on — miski, olbrzymią oprócz czy ładne, się także n a c z y n i a n a trzech charakterystyczne nóżkach, serię form pod­ pękate do p o d k u ­ poidła d l a dla Chrzanowskiego im- T Ę Fryś, Ośrodek garncarski w Bielanach, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 4 — 5 . St. K o w a l s k i , Garncarze i garncarstwo w pow. bocheńskim, „ O r l i L o t " , 1950, n r 8. 8 119 �11. 3. Jan Rączka: Dzbanek, glazur. i mai., wys. 32 cm. Rabka, pow. Nowy Targ. II. 4. Andrzej Rozkocha: „Gwiz­ dek", glazur., wys. 10 cm. Ruda Ka­ meralna, pow. Brzesko. 11. 5. Maciej Tracz: „Kogutek" — gwizdek, częścio­ wo glazur., wys. 11 cm. Dębina, pow. Bochnia. II. 6. Ludwik Wilusz: „Cedzak", glazur., 18 X 2 5 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. II. 7. Jan Reczkowski: Bańka mal. i glazur., wys. 24 cm, Ф g. 5 ст. ф d. 11 cm. Niwa, pow. Nowy Targ. II. 8. Andrzej Rozkocha: Garnek, mai. pobiałką i glazur., wys. 17 cm, ф g. 18 cm, ф d. 13,5 cm. Ru­ da Kameralna, pow. Brzesko. ЩШШШШШШШШ �Jí. 9. Fragment ekspozycji i stoisko Wincentego Knapika, Rybna, pow. Kra­ ków. II. 10. Jan Chmiel: Dzbanek, glazur., wys. 34 cm, 0 д. 10 cm, 0 d. 13 cm. Andrychów, pow. Wadowice. H. 11. Albin Zawartka: Dwojaki, gla­ zur., wys. 12 cm, ф g. 13 cm, 0 d. 7 cm. Garnek glazur., wys. 14,5 cm, Ф g. 13,5 cm, ф d. 9 cm. Nowe Brzes­ ko, pow. Proszowice. tr * �T e n sposób d e k o r a c j i cechował r ó w n i e ż m i s k i M i ­ chała K l i m k i e w i c z a z C h r z a n o w a , nowanym, serii dzbanków rekwizyt kich. rej ładne w s w y m sto­ kremowo-zielonkawym tego garncarza dawnych Miał on kolorycie. żartobliwych gęsto sztuczek podziurkowaną t y l k o •Wtajemniczeni Wśród zwracał uwagę szyjkę, znajdowali jeden, towarzys­ na właściwe któ­ miej­ sce, b y w y p i ć z a w a r t o ś ć n a c z y n i a bez r o z l a n i a płynu. Przypadkowe, uzyskane w kolorystyczne w czerwonawym t l e dodawały Zawartki wego, i postaci Proszowice. wykonał tradycjach Brzesko, Opanował z garncarzy Andrzej również prostym ze Sławkowa. Kameralnej, nie stosunkowo leżało ( I I I nagroda). wcale. niedawno pobliskim Rzepienniku, Rozkocha No­ ciężkich Rudzie naczyń na Albina dość Nowak w efekty plam z Brzeska o zdobioną ośrodka dopiero w Kulesy Szczepan malowanie je wypału, naczyniom Ceramikę prymitywnych formach, sgraffitem, W uroku ( i l . 11) i Stanisława pow. pow. czasie ciemnozielonych pow Na jeden Gorlice, pierwszy plan w ś r ó d j e g o w y r o b ó w w y s u w a ł y się d w a g a r n k i , n i s k i e i szerokie, których górne części brzuśców ozdobione b y ł y p r o s t y m , b i a ł y m w z o r k i e m n a c z a r n y m t l e ( i l . 8). Garncarz oraz t e n dał ładny żonej m. i n . n a wystawę gwizdek szyjce w postaci ( i l . 4). D w a j jedyną zwierzątka o bracia Andrzeja Rozkochy, Józef i J a n , przysłali n a c z y n i a n i e m a l o w a n e , wane, a dwojaki także i między glazuro­ nimi maślnicę, rynkę. Wyroby pokazali biskwitowe, fajkę wydłu­ bardzo też proste, garncarze zdobione z jedynie Radwanu, glazurą, pow. Dąbrowa Tarnowska. Od nia omówionych Jana wyrobów Chmielą odbiegały ( I I nagroda) nieco różniał się zwłaszcza t r a d y c y j n y d z b a n (do roku 1946 p o d o b n e dzbanki n a brzuścu p l a s t y c z n y m i z foremek. (il. 10). d z b a n e k , brodatej lindra. i Drugą sprzedawane ozdobiony twarzy, stanowił n a szyjce nakryty wiekiem to liczne analogie ma były dekorowa­ zdobinami, odciskanymi ciekawostkę Naczynie Wy­ „kalwaryjski" na odpustach w K a l w a r i i Zebrzydowskiej), ny naczy­ z Andrychowa. bardzo w ceramice tzw. „żyd'' wyobrażeniem podobnym ciekawe d o cy­ rodowody europejskiej. W s p o m n i e ć także t r z e b a produkcję J a n a Błaszczyka (III nagroda) z Podegrodzia pod Starym T y l k o t e w y r o b y spośród z e b r a n y c h bione były pomocą Zwracała brak już stempelków uwagę duża liczba d a w n y c h , za­ zarzucone ceramicznych. ze w z g l ę d u na naczj'nia. j a k — dzbanami mniej trojaki, rynki naczynia pasterskimi, poza produkuje dzbanów, stanowią zwykłe, a się nawet bowiem ogrodnicze wspom­ podkurzaczami się d w o j a k i , n a nóżkach, cedzidła, flaszowate i t y m podobne. również garnków, obecnie w doniczki. na za ( i l . 18). przedmiotów wykonało zdo­ odciskanymi i n . — w w i e l u Stoiskach powtarzające kształtów i gwiazdkami, n a ogół zapotrzebowania a nawet П. 12. Franciszek Stefański: Dzban glazur., wys. 33 cm 0 g. id. 13 cm. Radiów, pow Tarnów. II. 13. Józef Biliński: Bańka, mal. i glazur., spłaszczona z jednego boku dła wygody przy noszeniu, wys. 23 cm, (fig. 3 cm, ф d. 12,5 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. II. 14. Stanisław Tokarski: Miska, mal. i glazur., wys. 9 cm, ф g. 28 cm, 0 d. 11,5 cm. Chochołów, pow. Nowy Targ. II. 15. Feliks Matusiak: Świnka — skar­ bonka, mal. i glazur., wys. 11 cm. Bielany, pow. Oświęcim. 11. 16. Jan Reczkowski: „Chrystus Fraso­ bliwy", rzeźba ceramiczna, glazur., wys. 21 cm. Niwa, pow. Nowy Targ. II. 17. Ludwik Wilusz: Kropielniczka glazur., wys. 25 cm. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. nadto już garncarzy nianymi i i odpowiednich pomnianych Wielu listkami Sączem. na w y s t a w i e sprzedaż różnych Coraz misek podstawę produkcji większości ośrodków �и 15 1<¡ 17 123 �II. 18. Jan Błaszczyk: Bańka, głazur. ornament ciskany stemplem, nakładany, wys. 29 cm, śred. 2 cm, średnica dolna 16 cm. Podegrodzie, pow. Sącz. K o n k u r s n i e objął w p r a w d z i e kich to ze w s z y s t ­ c z y n n y c h ośrodków k r a k o w s k i c h , n i e umniejsza jednak tak bynajmniej dużej liczby pierwszy tacji no twórców wy­ górna Nowy możność produkcji jeszcze idące jego znaczenia. Zgromadzenie z ceramiki dało dokonania przeglądu wyrobów p o raz i dokumen­ ośrodków k r a k o w s k i c h . Obecnie wyciągać n a tej podstawie wnioski, ale zebrany materiał c h a n i e w przyszłości o p r a c o w a n i e trud­ jakieś ułatwi dalej niesły­ syntetyczne zagad­ nienia. N i e można pominąć r ó w n i e ż d r u g i e g o , co n a j m n i e j tak samo wpływu ważnego aspektu w y s t a w y tej i m p r e z y k u r s u zaproszeni wystawy i w i konkursu n a garncarzy. zostali n a zjazd czasie d y s k u s j i Uczestnicy w dniu — kon­ zamknięcia w y p o w i a d a l i się o tej i m p r e z i e z d u ż y m u z n a n i e m , obiecując n a s t ę p n y m r a ­ zem pokazać wyrobów. stawą większe Równie i lepiej opracowane w i e l k i e było ze s t r o n y publiczności. zestawy zainteresowanie w y ­ Poza entuzjastycznymi w p i s a m i w książce p a m i ą t k o w e j ś w i a d c z y ł y o t y m z a ­ k u p i e n i e większości eksponatów, przed wystawy, zamknięciem 0 dalsze możliwości d o k o n a n e n a długo oraz liczne z a k u p u 'podobnych zapytania przedmiotów. F a k t y t e p o w i n n y stanowić d o w ó d d l a czynników o r ­ ganizujących nych Drugi dziej dział udane czesnego rafki wystawy próby stanowiły nawiązania odbiorcy, mniej do jak komplety potrzeb współ­ śniadaniowe, k a ­ i kieliszki, flakony n a k w i a t y czy dekoracyjne t a l e r z e . ' W y d a j e się j e d n a k , ż e n a j w i ę k s z e zbytu m a trzecia bogato grupa reprezentowana wyrobów, p i e wysunęły się z d e c y d o w a n i e podobnych Radłów). w postaci zwierzaków Na uwagę —• d r o b n a g a ­ miejsce ptaszków, (Dębina, zasługują Bielany i inne) koników Ruda także i tym Kameralna, skarbonki w sprzedaż l u d o w y c h w y r o b ó w charakterze dekoracyjnym i artystycz­ pamiątkarskim ( z w ł a s z c z a d l a C P L i A i P T T K ) , ż e ' p o w o d z e n i e m cieszą się n i e t y l k o sprowadzane z d a l e k a s i w a k i c z y zdobio­ n e b i s k w i t y . Właśnie w y r o b y k r a k o w s k i c h garncarzy p o w i n n y zapełnić p ó ł k i s k l e p ó w i k i o s k ó w z pamiąt­ kami w Krakowie. Dotychczas stety tego r o d z a j u kontaktów z tych Na w tej gru­ zabawki, miniaturowe naczyńka iflNowy Sącz, B a b k a , N i w a , gwizdki możliwości niespodziewanie na wystawie lanteria ceramiczna. N a pierwsze oraz łub b a r ­ o n i e nawiązano handlowych z garncarzy. zakończenie wspomnieć należy oprawie wystawy, zaprojektowanej art. w piast. Marię ładnych, Miejskiej 1 umiar Czarnecką. ale niewielkich Biblioteki w środków te, d o uniknięcia m o n o t o n i ę (rozpraszały a k c e n t y figurki, doskonały okaryny artykuł i podobne pamiątkarski. Fot. w stanowiły właściwe c e r a m i k i , a p e w n ą , dość trudną p o s t a c i pięknych k r a k o w s k i c h Chust. Jan Świderski. prostota p l a s t y c z n y c h . Szare tło d l a z g r o m a d z o n e j lichtarzyki, maty cechowały półki stanowią słomiane urządzoną wystawowych kształcie ś w i n e k (zwłaszcza z a b a w n i e m a l o w a n a ś w i n ­ a także i podesty, plastycznej Ekspozycję, salkach Publicznej, stosowaniu o i w y k o n a n e j przez k a z B i e l a n — i l . 15) c z y z a s k l e p i o n y c h k u l . Z a b a W k i drobiazgi nie­ żadnym barwne �