15 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e9fa45935ab51580c1b36aeedfbc925.pdf 84bfb14602e17e1b53c4420b2c1642a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4385 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII polska sztuka ludowa �TREŚĆ Izolda Kaczmarczyk M a l o w a n e m e b l e l u d o w e z P o m o r z a Gdańskiego Krystyna Basistowa Twórczość Z o f i i E w a Snieżyńska-Stolot Sałek Przedstawienie Ze studiów sztuce 15 Świętej nad 3 Krwi ikonografią z Walldiirn. w polskiej ludowej 27 S T R A C H Y materiały nadesłane w odpowiedzi na apel Jan Kurkiewicz „Beboki" Barbara Brukalska Jan M i n o r s k i Strachy przeciw B r o n i s ł a w Muszyński Strachy Maria Kownacka redakcji 37 d z i k o m z Puszczy K a m p i n o s k i e j (materiał Informacja ilustracyjny) o strachach z 60 Puszczy Augustow­ skiej S U M M A R Y O F 62 A R T I C L E S 63 РЕЗЮМЕ Po artykule 64 J . Kurkiewicza wiersze Leśmiana, Na okładce 55 i stronie tytułowej: o strachach Haliny Strachy Jerzego Harasymowicza, Bolesława Poświatowskiej. z Beskidu Żywieckiego. Fot. Jan Kurkiewicz. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1 9 7 0 NR �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretariat redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — M a r i a K l u k o w s k a . Układ graficzny — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) . R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 3 1 - 3 2 - 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/006df191efd5c92f7263968ea381bc73.pdf 8df4df0eb34a853ebaf50a8ff2d0a468 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4408 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.127-129 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF No 2 L K THE POLISH A ACADEMY OF R T SCIENCES YEAR BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Ewa Fryś-Pietraszkowa — F R O M STUDIES ON M A J O L I C A A N D S E M I - M A J O L I C A F O L K P O T T E ­ RY I N P O L A N D I n folk art majolica and semi-majolica are a late occurance, adopted by the potters' guilds when this k i n d of ceramic ware had already been ousted by f a i ­ ence and porcelain i n the 18th century. Production of folk pottery was concentrated i n the same urban cen­ tres as previously (Sokołów Małopolski, W y s z k ó w . L e ­ żajsk) and the court potteries (Miechocin) and i t was only i n the second half of the 19th century that a small number of r u r a l centres came i n t o being (Lążek O r d y ­ nacki, Bratucice). When the provinces, that is the v i l l a ­ ges and small towns, started buying these products, farreaching changes took place i n the pottery centres i n the direction of adapting output to the trend towards mass production and to the tastes of the folk customer. Above a l l , the decoration swas simplified. The most popular were plant motifs, only the potte­ ry of the K u r p i e region had geometical decoration to the same degree as plant motifs. As regards zoomorphic motifs, the most frequently found are birds. A n t h r o p o ­ morphic decoration is rare, only, found i n any quantity in the Bochnia centres — „ w e d d i n g bowls" were made there and also plates w i t h single female figures on them. Inscriptions are found sporadically. The painted decoration is done i n the „ h o r n " technique or w i t h a brush, more rarely w i t h the use of a sponge. Only i n some centres was the sgraffito technique used (fig. 8). The decoration was done i n green and various shades of b r o w n . Other colours were rarely used and i f they did appear they were usually: blue, brownish-mauve and yellow. The most frequently decorated were pla­ tes and bowls because apart from their functional uses they were also used as decorative elements. Sometimes t w i n vases and sprinklers were painted and more recen­ tly decoration is found on flower vases and flower pots. The production of majolica folk pottery i n Poland was concentrated i n the Mazovian and Podlaska regions (the centres of K u r p i e pottery i n the Puszcza Biała, the workshops at B r o k on the River Bug) and i n the M a ­ łopolska region (the Bochnia area. Leżajsk, L ą ż e k Or­ dynacki). But i t was also produced a l l over the country: in Police near Szczecin (export to Sweden and Den­ mark), i n Boruszyn near C z a r n k ó w , at Kolo i n Silesia, the Kashubian and Mazurian districts. The production of w h i t e slip pottery is only continued now i n a few centres. The most important producer is the Ł ą ż e k Or­ dynacki centre i n J a n ó w Lubelski district. The autho­ ress points to the links between the Polish centres pro­ ducing majolica pottery and foreign centres (in Italy, Hungary and Austria); she discusses the problem of the interdependence between centres producing folk majo­ lica and workshops producing decorative tiles. S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — CHRIST STUMB­ LES A N D F A L L S UNDER T H E CROSS — T H E I C O NOGRAPHIC SOURCES A N D T H E I R I N T E R P R E T A ­ TION I N FOLK A R T In Polish folk sculptures and graphic art we find the iconographic type presenting the subject of Christ stumbling and falling under the cross. I n folk paintings this theme is almost u n k n o w n . The origin of the type we are discussing can be traced back to Mediaeval cycles representing the Passion, w h i c h were distributed by the Franciscan Fathers, the Bernadine Monks and the reformers i n the 17th and 18th centuries. The sub­ ject was also w i d e l y found i n devotional graphic art too, as illustrations to religious texts. The type we are discussing i n the present article is found i n two versions: the first has many figures, i n the other Christ is alone. We meet the first version i n the graphic art of folk artists (fig. 2, 3) and sporadically in sculptures (fig. 4). M u c h more frequent i n folk art is the version showing Christ alone, stumbling and f a l ­ ling under his cross. The sources i n „official" art are not numerous. They include three sculptures i n three road-side shrines i n K a l w a r i a Zebrzydowska set up at the beginning of the 17th century. The sculpture i n the shrine of the T h i r d F a l l gained the name of a „ m i r a cle" figure only a few years after i t was set up i n 1724. A n d i t is this sculpture that is the object of a special cult and the iconographic source of folk presentations of Christ stumbling and falling under the cross. This iconographic type is found frequently along the roads leading to K a l w a r i a Zebrzyowska i n M a ł o p o l s k a (vide map* and i n Slovakia. I t is almost u n k n o w n i n N o r t h e r n Poland. I n folk sculptures a l l attributes are rejected and the figure falling under the cross is given prominance. The position of the body of Christ differs i n different sculp­ tures. Some of them are supplemented w i t h an i n s c r i p ­ tion commenting the subject. Christ stumbling and f a l l ­ ing under the cross is a symbol of weakness and isola­ tion. The fact that the folk artists depict the single figuere and not the m a n y - f i g u r e d version of the icono­ graphic type under review indicates that they make their sculptures for themselves for local or i n d i v i d u a l cult. Irena Łopuszańska — ANDRZEJ CZYK, A FOLK ARTIST FROM WOŹNIKI KOWAL­ Andrzej Kowalczyk (1874—1955) f r o m the village of Woźniki i n Wadowice district, carved his sculptures i n linden wood or sandstone. The artist made religious sculptures for wayside shrines and churches. He paint­ ed his sculptures i n colours. His paintings, less nume­ rous than his sculptures, were done i n oils on wooden planks. Among the bas-reliefs he made, the feretories for the church i n Woźniki show advanced craft and departure from folk p r i m i t i v e w o r k . His works c o m p r i ­ se a wide range of iconographic types. Józef Przy boro w ski •- JAN KŁOSIŃSKI, A N UNKNOWN WOOD-CARVER On the basis of archival materials, the author gives information about a wood-carver who l i v e d i n M i k l u szowice, i n Bochnia district, in the first half of the 19th century. Urszula B i e ł o u s — FILOMENA A SCULPTRESS F R O M W I T O N I A ROBAKOWSKA, Filomena Robakowska is one of very few folk sculp­ tresses in Poland. She comes from the district of Ł ę c z y ­ ca, an important centre of folk sculpture. She started to carve four years ago when she was S3 years old. A t first, she made religious sculptures, then she turned to Łęczyca folk types and statues of a k i n g and a quef n . A l l her sculptures are painted i n colours. Her hus­ band occasionally gives inspiration to her w o r k . Her sculptures are bought by C P L i A and are often sold abroad. Jerzy C z a j k o w s k i — ARCHITECTURE I N THE V I L L A G E OF K O Ł O M I A , WŁOCŁAWEK DISTRICT, I N 1787 A r c h i v a l materials quoted i n the second part of the article constitute a detailed inventory of the village of Koiomia i n K u j a w y region. The inventory consists of a description of mannor house buildings, 15 peasant houses and the. grounds. The first part of the article contains a synthesis of the archival materials based on research done so far i n the field of the history of r u ­ ral architecture. �n O J I b C K O E H f l P O A H O E H C K Y C C T B O KBAPTAJIbHbltí XyPHAJI, M3flABAEMblH MHCTHTyTOM MCKYCCTBA nOJIbCKOH AKAflEMMM JV° 2 TOR M3«AHMfl X X I V HAYK 1970 PE3IOME 3 Ba 9 > p n c b - I I e T p a u i K O B a — O HAPOftHOM M A M O J I M K E M n O J i y M A f ł O J I J l K E B nOJIblUE B HapOflHOM M C K y C C T B e MailOJIMKM M nOJiyMaMOJIMKM — H B J i e H M e no3flHee. O H M nepeiujin o r nexosoro peMecjia B T O BpeMa, Korfla B X V I I I B . S T O T B M A KepaMMKM ófai.i BŁIT6CHGH CpaHHCOM M CpapCpOpOM. I I n p O M 3 B O f l C T B O H a p O f l HOM KepaMMKH cocpefloroHMjiocb B T e x ate, H T O M n p e ? K fle, r o p o f l c K M x r j e n r p a x M n o M e d b a x . J l n n i b B O BTopo>i nojioBWHe X I X B . B O 3 H H K J I M HeMHoroHMCJieHHbie flepeBeHCKMe neHTpbi (JtoHJKeK Opflbmai^KM, BpaTymme). Xorfla n o K y n a T e j i e M c r a j i a I I P O B K H U M H : flepeBHa M MCCT6HKO, B03HMKJia HOBaa oScTaHOBKa; noTpeóOBajiacb MaccoBan nppsyKijiiH, cnoco6Haa y s o B j i e T B o p a T b HapoflHbie BKycw. 3 T O B CBOIO onepeflb noTpe6oBajio pafla npeoOpanceHMM. IIpejKfle B c e r o t i b i j i a y n p o m e H a aeKopaTUBHafl CTOpOHa. Han6oJiee pacnpocTpaHeHHbiMH SbijiM pacraTeJibHbie MOTMBbI, T O J I b K O B KypneBCKMX M3flejIMHX Hapafly C HMMM BbicTynaji reoMeTpMHecKHM opHaMeHT. Cpeftii 3OOM0pCpMHeCKMX M O T M B O B H3CT0 BCTpeHaeTCH M300paHceHne n T O L ( w . M 3 p e f l K a BCTpenaeTca aHTponoMopcpw•iecKwii fleKop, KoropbiM HaxoflMT Sojiee uiwpoKoe npwMeHeHwe B 6OXH6HCKMX u,eHTpax. HaflnMCM BCTpeHaiOTCH OMeHb peflKO. PoCnHCb BblnOJIHHJiaCb POJKKOM JIM6O KHCTOHKOM, pejKe c noMombio ry6KM. TojibKO B ,HeMHOrMX MaCTepCKHX nOJIb30BajI(HCb TeXKHKOM crpacpcfcurro (HJIJI. 8). .ĄeKopaTMBHaa OTflejixa QbiJia O6WHHO 3ejieHoro i r B e i a M pa3JiMHHbix OTTCHKOB K O P M H HeBoro. Perae n p n i u e H a j i w c b flpyrne u , B e T a : rojiy6oM, Oypo-jMJioBbiłł, jKeJiTbiM. P o c n M C b i i o name Bcero y K p a m a jiMCb TapejiKM M n a u i M , n o c K o u b K y O H M H B J i a j i M C b He ToubKo npeflMeraMM noBce^HeBHoro Sbrra, H O C J i y a t H J i w TaKKe fleKopaTMSHbiM uejiaM. MHor.ua pacnncbiBajiMCb T a K H a 3 . flBOHKM flBa (ropmoHKa, c o e f l M H e H H b i e p y H K O i i ) , KponnjibHimbi, a n o 3 f l H e e TaKłKe ( p j i a K O H H u B a 3 0 H b i . B Ilojlbllie np0M3B0flCTBO HapOflHblX M a H O J I H K SblJIO r j i a B H b i M o6pa30M cocpeflOToneHo B Ma30Beu.KO-no,ą,jiHCK O M p a t ł o H e ( K y p n e B C K M e u e H T p b i B I l y m e B H J I O M , Mac T e p c K M e B B p o K e H a B y r e ) u B MajioM IIojiŁiiie (onpecTHOCTM B O X H M , JleJKaMCK, JIOHJKeK OpflblHaąKIl). TOJIbKO B HeCKOJIbKMX MeCTHOCTaX. B a J K H e M L U M e l^eHTpbl HaxoflaTca B MecTHOc™ JIoHaceic .OpAbiHaiłKM, IIOBHT HHya JlioSejibCKM. H a KOHTaKT noJibCKMX n p e ^ - npMHTHM, BbinyKaromMx MaifojiHKH c 3apy6eiKHbiMM TpaiuM (MTajiwa, 6jiejny B3anM03aBjicMMoc™ BeHrpua, ABCTPMH) Me>Kfly M o6cyjKflaeT tieHTpaMJi npon3Bo^- MUMOJIMKM M npe/nipMaTMaMn no Bbr^ejiKe C T e (p a H M H K j K H l U T O I p O B H H — IIAflEHME X P M CTA. MKOHOrPAOMHECKME MCTOHHMKM M MX IMTEPnPETALl,MH B H A P O f l H O M MCKYCCTBE B nojibCKofl HapoflHoii C K y j i w u y p e w rpacpMKe BbicrryiiaeT H K O H o r p a t p w H e c K M ń i n n I l a f l e H M a X p i i c T a . B Hapo^HOii jKMBonMCM 3T0T mii noHTM Hen3BecTeH. Ero reHe3MCOM H B J I H I O T C H cpeflHeBeKOBbie L C H K J I M CTpacTeii X p M c r o B b i x , p a c n p o c T p a H a e M b i e M O H a u i e c K M M n opfleHaMH (t>paHi;MCKai^eB, 6epHap,ąnHU,eB u pecpopiaaTopaMM B X V I I M XVIII B B . IUwpoKoe pacnpocTpaHeHMe n o j r y i H j i O H TaKsce B rpacpMKe, MJiJHOCTpwpyiOLueM pejinrno3Hbie TeKCTbl. ABTOP oTMenaeT A B e pa3HOBMflHocrw paccMaTpttBaeMoro B d a T b e M K O H o r p a i p w H e c K o r o T u n a : 1) M H o r o o p i - i r y p Haa, 2) X p w c T o c OAMH. I l e p B a a pa3HOBMflHocTb BCTpeHaerca B HapoflHow rpacpMKe M j i M u i b B eflMHUHHbix cnyiaax — B C K y j i b n T y p e . r o p a 3 f l o name BbicTynaeT HapOflHOM M C K y C C T B e HOKaa 128 corfieHHaa H b l M MCKyCCTBOM, C B M f l e T e j I b C T B y e T O TOM, HTO X y f l O H C HHKH npe^Ha3HaHajiM CBOM npon3BefleHwa fljia u,ejieM HacTHoro KaMepHoro KyjibTa. M p e H a J I o n y n i a H b C K a — A H A X E Í 1 KOBAJIBHMK, H A P O ^ H b l M C K y J I b l I T O P M3 B 0 3 Ł H M K AHfljKeü KosajibHMK (1874—1955), npoJKMBaBuiMÜ B Bo3bHMKax B a a o B M i ł K o r o noBHTa, nojib30Bajica fljia C B O M X p a 6 o r jiMHOBbiM flepeBOM JIMSO necnaHMKOM. 3 T O SbiJiM M H o r o L C B e T H b i e C K y j i b H T y p b i pejiMrMO3H0ro x a p a K npeHHa3HaneHHbie M KOCTejioB. Tepa, B T O p a a p a 3 H O B M f l H O C T b , T.e. ćpurypa XpMCTa, flJia HacoBeH KaprwH KoBajibHMK ocTaBMji MeHbuie. O H nwca.u MacjioM H a ^ o c K a x . IIpeflHa3HaHeHHbie fljia pejinrM03Hbix npoąeCCMM J I M K M CBHTbIX B B03HHH.K0M K O C T e j i e p a 6 0 T W K o B a j i b H M x a , C B M a e i e J i b C T B y i o T o TOM, HTO a B T o p y s c e XOp o m o y c B O M J i K TOMy B p e M e H M TexHMKy c B o e r o p e M e c j i a M O T O t n e j i O T HapoflHoro npMMMTMBa. TBopnecTBo KoBajibHMKa 6oraT0 pa3H0o5pa3MeM MKOHOrpappMHeCKMX TMnOB. K)3eCp na^aroiqero OflMnop, IIlIIM6opOBCKM HEM3BECTHHM — HH KJIOCMHbCKM, MACTEP ABTOP, onnpaacb Ha apxwBHbie MaTepMajibi, nMiuex o HapoflHOM CKyjibriTope nepBOii n o j i o B W H b i X I X Bona, npOJKHBaBUJeM B MnKJHOIUOBMliaX, nOBHT B O X H H . Bejioyc — OMJIOMEHA ^KEHIIÍMHA-CKyjIbnTOP 4eHnpo- M3pa3i;oB. B naflaromMii XPMCTOC — S T O CMMBOJI oSeccwjieHMa M oflMHO'iecTBa. T O T tpaKT, H T O wiueHHo 3Ta pa3HOBMAHocTb MKOHorpacpMHecKoro TMna 6 b i n a npMHHTa Hapofl- ypiuyjia cTarbM yKa3breaeT CTBa HapoflHoił HapoflHaa CKyjibnTypa oTSpocMJia Bee aTTpnoyTbi, 3KcnoHMpya TOJibKO nasaiomyK) (pMrypy, no pa3H0My M3o5pajKaa nojiojKeHMe T e n a XpMCTa. HeKOTopbie M3oSpajKeHMH conpoBOJKflaroTca noacHaromraviM HaflnHcaMM. OflHaKO, n p o w 3 B O f l C T B 0 M MaMKOJiHKM 3a»MMajiwcb n o B c e w T e p p H Topnn dpaHbi: B nojumax 6JIM3 meifMHa (sxcnopT B IIlBeu,nio M flaHHio), B BopyuiMHe 6 J I H 3 H a p H K O B a , B Kojie, B C w j i e 3 M H , B KauiySoKOM M Ma3ypcK0M pano.Hax. Bejiyro nojiHBeHHyro MawojiMKy B b i n y c K a i O T Tenepb ABTOP THJKeCTbK) K p e C T a . B „OCpHIiMajIbHOM" MCKyCCTBe ee MCT O H H M K M HOMHoroHHcjieHHbi. B HacTHOCTM, e é n p e f l C T a BJiaioT T P M CKyjibnTypw M 3 T p e x n a c o B e n B K a j i b s a p u M SebscMflOBCKOM^ ocHOBaHHOM B Hanajie X V I I B . O K y j i b n T y p a B nacoBHe T p e r b e r o IlafleHKH, ycTaHOBjieHHaaTaM B 1724 r . , B C K o p e , cnycTa Bcero jiMxub H e c K O J i b K O j i e T , npocjibrjia „MyflOfleiicTBeHHOii". MineHo 3Ta C K y j i b n T y p a aBJiaerca npeflMeTOM oco6oro K y j i b T a M MKOHorpact>Mn e c K M M MCTOHHMKOM H a p o ^ H o r o n p e f l C T a B J i e H M H I l a f l e H M a X p M c r a . M6o 3TOT M K O H o r p a c p i « e c K M M T M n p a c n p o c T p a HMJica B f l a j i b s o p o r , BeflymMX a K a j i b s a p M i o 3e6jKMflOBCKyio B MajioM Ilojibuie (CM. K a p T a ) M B CjiOBaKMM, a B C e B e p H o í í u o j i b i u e noHTM HeM3BecTeH. M3 POBAKOBCKA, BMTOHMM <I>MjioMeHa Po6aKOBCKa — OAna M3 HeMHorrtx I l O J I b U i e JKeHIHjMH HapOflHblX CKyjIbnTOpOB. POflOM B OHa M3 JleHHMąKoro pafioHa — aaJKHoro i ^ e m p a HapoflHoro c K y j i b n T y p H o r o TBopnecTBa. Ha TBopnecKMU nyTt> C T a j i a Po5aKOBCKa HeflaBHo, B c e r o jiwuib n e T b i p e r o ^ a Ha3afl B B 0 3 p a c T e 63 j i e r . E e nepBbie pa6oTbi HOCMJIM peJiHrH03HbiM x a p a K T e p , 3 a T e M CTajiM n o a B j i a T b c a jieHHMi^KMe HapoflHbie Twnbi, cjpnrypbi Koponefi M K o p o J i e B . Bee CłtyjibnTypbi xyflojKHMi^bi nojinxpoMiipoBaiibi. BflOXHOBMTejieM p a 6 o T PoOaKOBCKOM ObiBaeT nopoii ee Myx. CicyjibnTypbi Po5aKOBCKoü noKynaeT DjenejiMH (I^emp HapOflHblX-XyflOJKeCTBeHHblX npOMbICJIOB), npMHeM r n e M3 H M X npeflHa3HaHaiOTCH fljia 3KcnopTa. E J K M H a i ł K O B C K H — 3 A C T P O Í 1 K A AEPEBHM JIOMMH ( I I O B H T B J I O I ^ J I A B E K ) B 1787 r . MHO- KO- ApxHBHbie MaTepnajibi, nojiHocTbro npwBefleHHh BTopoit n a c T M CTaTbw, aBJiaraTca noflpo6HbiM HHBeH. KyaBCKoii flepeBHM K O J I O M M M . M H B e H T a p b S T O T cofle^ ortMcaHMe r o c n o f l C K M x nocTpoeK M 15 KpecTbaHCKMX , poB, a T a K x c e 3eMejibHbix yroflMÍí. B n e p B o i i H&CTH cra\^ flaeTca cwHTe3 STMX MaTepnajiOB H a ocHOBe npoBoflMBUiMXca flo C M X n o p MccneflOBaHMH no B o n p o c y flepeBeHCKoro C T p o M T e n b C T B a . ' 4 \ �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na kraj dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż n-.i konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, ul, Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w /.dezaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, ul. N o w o miejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zaklaciy Graficzne „ T a m k a " Z a k ł a d Nr 2. W-wa, P o d c h o r ą ż y c h 39. zam. 831. Pap. ilustr. kl. III, 125 g. Ul + karton b i a ł y kl. II!, 220 g. BI. N a k ł a d 1710 egz. K-59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d89b7f0da9a1300cdfca4ba11744f12e.pdf d0c449dae2875da41a263f64f9743c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4751 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4409 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text т ь �TREŚĆ S t a n i s ł a w Błaszczyk AKTUALNE PROBLEMY Współczesne p r z e o b r a ż e n i a sztuki (z b a d a ń nad folkloryzmem) LUDOWEJ Aleksander Jackowski Dyskusja: Kazimierz Pietkiewicz Stanisław Stroiński Marcin Czerwiński Aleksander M a ł a c h o w s k i Wanda Telakowska Marcin Czerwiński Antoni Kran S t a n i s ł a w Błaszczyk Maciej S z a ń k o w s k i Tadeusz W i ę c k o w s k i Zugmunt Ciesielski Anna Kunczyńska-Iracka Maria Bujakowa Antoni Kamiński Bożena Gołcz Aleksander Jackowski TWÓRCZOŚCI Wprowadzenie I OPIEKI do NAD NIĄ ludowej W 131 POLSCE dyskusji 144 . 149 152 156 157 160 161 161 164. 168 169 169 172 173 176 176 180 . współczesna a . < Jadwiga Jarnuszkiewiczowa Moda sztuka ludowa Wanda Telakowska Dziś i jutro plastycznej inwencji L i d i a Buczek Udział plastycznej twórczości kształtowaniu współczesnego przemysłowego Bożena Gołcz „ O p o c z n i a n k a " i jej 20 lat Jan Piotr D e k o w ś k i Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w kresie tkactwa ludowego wsi . . 181 . . 193 ludowej w wzornictwa 203 213 za­ 230 Jadwiga Sobieska Mistrz i uczniowie 231 Helena Sredniawa Współczesne podhalańskie malarstwo na szkle. M a t e r i a ł y z w y s t a w y pokonkurso­ wej w Zakopanem 235 KRONIKA SUMMARY 249 OF ARTICLES 251 РЕЗЮМЕ Na okładce: Kobieta w stroju lasowiackim, Grębów, Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Serce z piernika, myśl. Fot. Jan Swiderski. 254 pow. Tarnobrzeg. lukrowane, wys. Fot. Stefan 30 cm. Prze­ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 3/4 �Ve А/и. REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — M a r i a K l u k a w s k a . U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filr»owe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea035050474f4813de0fa54e71a70bb8.pdf b3052caabc4e6cde08f944ac42acd455 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4407 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 �dzących się ze ś r o d o w i s k a górni­ czego. Pokazano ciekawe prace ta­ k i c h t w ó r c ó w jak P a w e ł Wróbel, Gerard Urbanek, Stefan Adamek, Jan Janiga i A n t o n i Jaromin. I n t e ­ resujące grafiki przedstawił Jan Nowak. Najciekawszy był cykl L u d w i k a Holesza „ E p o k a k a r b o ń s ka". * W g r u d n i u m i a ł miejsce dorocz­ ny, X X V I I kokurs szopek k r a k o w ­ skich. Trzy pierwsze nagrody uzy­ skali: B. Ziółek, T. G i l l e r t i W. Głuch, ctzery drugie — Z. Grabow­ ski, St. P a c z y ń s k i , Wł. Ł e s y k i J. M a l i k . W k r a k o w s k i m Muzeum od­ była się wystawa szopek; utworzo­ no Sekcję Szopkarzy w Kole Miłoś­ n i k ó w Muzeum. Sekcja ma na celu m. i n . wznowienie przedstawień szopkowych w e d ł u g starych teks­ tów. Siedem spośród najlepszych szo­ pę pokazano na otwartej 3 stycznia wystawie w b ę d z i ń s k i m Muzeum na Zamku. W styczniu otwarto w k a l i s k i m Klubie M P i K wystawę, obrazującą tradycyjną i współczesną sztukę reigonu. Zgromadzono eksponaty z zakresu rzeźby, ceramiki, haftu, zdobnictwa ze słomy i bibuły. Za­ prezentowano ludowe instrumenty muzyczne! Wiejskie budownictwo z X V I I I i X I X w. uwidocznione by­ ło na fotogramach S t a n i s ł a w a B ł a ­ szczyka. * IB stycznia otwarto w Muzeum w Tarnowie w y s t a w ę twórczości ludowej regionu tarnowskiego, b ę ­ dącą rezultatem konkursu na dzie­ ła sztuki ludowej i przedmioty gos­ podarskie dziś już zanikające. Zgro­ madzono unikalne części ubiorów, c e r a m i k ę , wycinanki, elementy w y ­ posażenia wnętrz mieszkalnych. Organizatorami konkursu b y l i : Pre­ zydium M R N w Tarnowie, I n s t y t u t Sztuki P A N oraz tarnowskie M u ­ zeum. * * W warszawsikej siedzibie Towa­ rzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h wystawiono w s p ó ł c z e s n e malarstwo na szkle. Wystawa opracowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Za­ kopanem pokazana była t a m ż e w 1968 r. („Pol. Szt. L u d . " , nr 3/4 1970). Na wystawie znalazły się prace t w ó r c ó w ludowych (Jacimiak, Walczak), a m a t o r ó w , u c z n i ó w lice­ um im. K e n a r a , p l a s t y k ó w zawodo­ wych. 24 stycznia otwarta została w W D K w Rzeszowie wystawa sztu­ k i ludowej pow. łańcuckiego. S k ł a ­ dały się na nią: ceramika ludowa z Medyni G ł o g o w s k i e j , rzeźby w drewnie, stroje ludowe oraz za­ bawki. * 3 i 4 stycznia w P a ń s t w . Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie odbył się V I p r z e g l ą d O b r z ę d ó w Ludo­ wych „ H e r o d y 70". W imprezie wzięły udział 23 zespoły z w o j . ka­ towickiego i krakowsikego. W g r u ­ pie „ h e r o d ó w " najlepszy był zes­ pół z Zawiercia, w grupie „dzia­ d ó w " — z M i l ó w k i k. Zwardonia, w' grupie „szopek", s t a n o w i ą c e j no­ v u m p r z e g l ą d u — zespół z Kasinki M a ł e j , pcw. Limanowa. Równocześnie zorganizowano sympozjum naukowe poświęcone sztuce ludowej. * 10 stycznia rozpoczęły się Dni Sztuki Ludowej w pow. t o r u ń s k i m . K i l k a miejscowości gościło kolejno w y s t a w ę polskich s t r o j ó w ludo­ wych, w C h e ł m ż y zorganizowano w y s t a w ę pt. „ T e m a t y k a ludowa w literaturze". We w s i K a d z i d ł o pre­ zentowane były dwie wystawy: twórczości ludowej i malarstwa amatorów. W styczniu w P R M N Puck ot­ warto w y s t a w ę twórczości ludowe.) woj .gdańskiego. Zgromadzono na niej 700 e k s p o n a t ó w z dziedziny ce r a m i k i , rzeźby, haftu, p a m i ą t k a r ­ stwa i meblarstwa. * W styczniu otwarto w I n o w r o ­ cławiu w y s t a w ę prac kujawskich członkiń Kół G o s p o d y ń Wiejskich ze S ł a w k a Wielkiego i Janowic. * 26 stycznia otwarta została z i n i ­ cjatywy K W PZPR i Prezydium W R N w Katowicach wystawa w y ­ r o b ó w artystycznych i p a m i ą t k a r ­ skich. B r a l i w niej udział obok r z e m i e ś l n i k ó w p r z e m y s ł u terenowe­ go także twórcy, p r a c u j ą c y dla Ce­ pelii. * 30-31 stycznia w M D K w Ż y w ­ cu o d b y w a ł się I I Festiwal „Ży­ wieckie gody". Brały w n i m udział o b r z ę d o w e zespoły folklorystyczne z pow. żywieckiego. * Wystawa sztuki ludowej regio­ nu łapskiego otwarta była w stycz­ niu w Bibliotece Powiatowej w Łapach. Wśród e k s p o n a t ó w znajdo­ wały się dywany i k i l i m y dwuosnowowe, meble wiejskie, przedmio­ ty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i ludowymi. * W styczniu Cepelia i Muzeum w Łowiczu ogłosiły ogólnopolski kon­ kurs na wycinanki ludowe. Regula­ m i n przewiduje n a d s y ł a n i e przez uczestników z r ó ż n i c o w a n y c h zesta­ w ó w wycinanek. cych r ó w n i e ż z tego p u n k t u widze­ nia, że s ą s i a d o w a ł y t u obok siebie przemieszane motywy z w i e l u re­ gionów m. in. z Wileńszczyzny. W dziale r z e ź b y wystawiali swe pra­ ce — obok innych t w ó r c ó w — Ed­ ward Kołacz i Zygmunt Skrętowicz. W styczniu rozstrzygnięty został ósmy konkurs dla a m a t o r ó w , zor­ ganizowany przez Wydział K u l t u r y PPRN w N o w y m Sączu, Towarzy­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h i PDK. Wśród 21 a u t o r ó w , którzy nadesłali 156 prac, najliczniejszą g r u p ę stanowili nauczyciele. W dzia­ le rzeźby dwie I nagrody przyzna­ no Edwardowi Gruceli i Piotrowi Zelkowi. W malarstwie dokonano podziału na „ p r y m i t y w n y c h " (I na­ grody: Teresa Kuczaj i Maria Wnęk) i a m a t o r ó w (Antonina Jusz­ czak) . 18 stycznia w nowosądeckim B W A otwarto p o k o n k u r s o w ą w y ­ s t a w ę n a d e s ł a n y c h prac. Inne W p a ź d z i e r n i k u o d b y ł o się w Toiruniu trzydniowe Walne Zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją naukową. W t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym dokonano róvmocześnie otwarcia kujawskiej części przymuzealnego skansenu. * Utworzona została Rada Społeczno-Naukowa, która wspierać bę­ dzie poczynania Stworzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady został prof. dr Roman Reinfuss z Instytutu Sztuki P A N . Zadaniem Rady jest poradnictwo w organizowaniu k o n k u r s ó w i w y ­ staw oraz koordynacja przedsię­ wzięć wydawniczych i popularyza­ torskich. * W październiku zorganizowano izbę pamiątek w Wojsławicach, pow. C h e ł m Lubelski. Jest to daw­ ny ośrodek garncarstwa ludowego. * W Jaworzynce, pow. Cieszyn, powstało dzięki staraniom miejsco­ wych działaczy m a ł e muzeum. Eg­ zystuje ono w chacie góralskiej Ja­ na Bojki, ludowego rzeźbiarza. Cennym eksponatem jest stół ka­ mienny z X V I w., znajduje się też w izbie kolekcja ś w i ą t k ó w , w y k o ­ nanych przez miejscowych twór­ ców. * * W szczecińskim Zamku Książąt Pomorskich otwarto w styczniu d z i e w i ą t ą już doroczną wystawę sztuki ludowej i twórczości ama­ torskiej. Bogato reprezentowane były działy rzeźby i malarstwa w t y m po raz pierwszy obrazy na szkle. Nowością było też pokazanie strojów regionalnych, interesują­ Poczta Polska miu znaczków rzeźb ludowych, wych i czterech w y d a ł a serię oś­ z reprodukcjami czterech anonimo­ współczesnych. „Ekspress Wieczorny", a w ślad za n i m wiele innych czasopism, podjęło akcję pod h a s ł e m : „ R a t u j ­ my w i a t r a k i " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17b504116ad15ad9450cf1dc7a6ac54.pdf 7b9323073d9f84b8b22d56ac1a610b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1993 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1849 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.348-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 348 Recenzje i Sprawozdania O metodzie funkcjonalnej w etnologii NA MARGINESIE KSIĄŻKI W I L H E L M A MUHLMANN'A: Methodik der Volkerkunde, S T U T T G A R T 1938. Założenia ogólne kierunku funkcjonalnego Wilhelm Miihlmann, przedstawiciel funkcjonalizmu w Niem­ czech z e n t u z j a z m e m pisał w d n i u przyłączenia s z y swoją p r z e d m o w ę d o „ M e t h o d i k wyraża życzenie, b y książka jako „życiowej wiedzy j e g o utorowała ludów". A u s t r i i d o Rze­ d e r V o l k e r k u n d e " w której Przebija drogę etnologii, w n i e j obowiązująca w R z e s z y zasada, ż e n a u k a , która n i e służy życiu n a r o d u , jest z b y t ­ kowną, jeśli n i e zbyteczną. A u t o r zamierzał zapełnić lukę, jaką z d a n i e m jego b r a k m e t o d o l o g i i w nauce e t n o l o g i i , która o d czasów stanowi Grabnera uczyniła w i e l k i e postępy i nasunęła dużo n o w y c h zagadnień; d l a rozwiązania i c h n i e p o m o g ł y dotychczasowe wyraża, g d y ż n i e s p r e c y z o w a n o logii przede nowanego w swej książce j a k się problemów. O d c z u w a o n w e t n o ­ w s z y s t k i m konieczność b a r d z i e j ścisłego, myilenia i jednolitych, Zapowiada .recepty", dokładnie wydanie zdyscypli­ określonych oryginalnego pojęć. sądu w d z i e ­ d z i n i e h i s t e r i i e t n o l o g i i i stąd c z ę ś c i o w o nową ocenę osobistości ważnych d l a n a u k i W wyniku dotychczasowa rycznymi etnologicznej. swych badań, którymi się d z i e l i , w y k a z u j e że a n t y t e z a między n a u k a m i p r z y r o d n i c z y m i a h i s t o ­ nie m a żadnego znaczenia metodologicznego (sic! s t r . 9 1 ) . B i o l o g i a i h i s t o r i a stanowią całość nierozłączną, należą d o s i e b i e . „ P r o c e s właśnie naszej w i e d z y — pisze c h o d z i p o n a d t y m podziałem". autor — prze­ �349 Terminologia Miihlmann'a jako jego W e wstępie książki a u t o r zaznajamia logią, jaką wykładnik poglądów czytelnika z termino­ posługuje się w swej książce. Z a z n a c z a , ż e odstę­ p u j e t u t a j o d panującego dotąd poglądu, który p o j m u j e j a k o s t u d i u m n a d t w o r a m i k u l t u r o w y m i t z w . ludów Zakreśla j e j z n a c z n i e szersze granice, grafię w s z y s t k i c h ludów, także t z w . Uważa dalej, że słowo m i o t u , którym się zajmuje wie całości zagadnień włączając etnologię pierwotnych. do niej etno­ cywilizowanych. „kultura" na nauka etnologii, etnologicznych, oznaczenie przed­ nie obejmuje właści­ gdyż zdaniem mieszczą się w t y m pojęciu a n i z j a w i s k a autora nie społeczno-psychicznego k o n t a k t u , zrzeszenia a n i zespołu e t n o s u , j a k o całości. T e z ą podstawową t e j książki jest, że całą działalność, c z y n ­ ności i t w o r y sunku człowieka można ująć j e d y n i e j a k o s t r u k t u r y ludzi i i c h środowiska. wzajemnego Struktura sto­ zakłada p e w n e określone ukształtowanie l u d z i i p e w n e określone ukształ­ towanie środowiska; oba zaś w sposób właściwy są sobie podporządkowane. Ponieważ zaś człowiek, j a k o „organizm o b d a r z o n y uczuciem w o l n o ś c i " i stąd h i s t o r y c z n y , nie s t o i w przeciwieństwie d o czło­ w i e k a „naturalnego" a l b o b i o l o g i c z n e g o , l e c z jest z n i m utożsa­ m i o n y , d l a t e g o w pojęciu M i i h l m a n n ' a e t n o l o g i a uką zarówno historyczną, j a k i biologiczną, uwzględnia o b i e s t r o n y , jest Człowieka technicznych ze s z t u k i , mitów, można społecznych określa j a k o środowisko h i s t o r y c z n e itd. zacją" sensu czyli celu; czyli nadawaniem temu, z jego tworów: ukształtowanego, Wszystkie te rzeczy s w y c h t w o r a c h znamię j a ­ z w i e się t o u M i i h l m a n n ' a „strukturystruktury. Wspomniane t w o r y są zara­ z e m f u n k c j o n a l n y m i , t j . w y n i k i e m w z a j e m n e g o wpływu i środowiska. Wzgląd u k a z u j e się s t a t y c z n i e W że człowieka, który wpływa n a nie c z y n n i e , wyciskając n a w s z y s t k i c h kiegoś poznać krajobrazu przez niego form w i n n a być n a ­ dzięki etnologią. historycznego narzędzi, i funkcjonalny człowieka oddaje dynamicznie t o , co jako struktura. myśl p o w y ż s z e g o określa etnologię j a k o wiedzę o funk' �350 cjach i strukturach storycznego ustosunkowania się człowieka Najwyższą środowiska. do jego hi­ zaś formą historyczną tego s t o s u n k u jest „ e t n o s " — l u d . W s z y s t k i e t w o r y działalności l u d z k i e j r o z p a t r u j e a u t o r z p o d ­ wójnego p u n k t u : intencjonalnego — obejmuje zagadnienie t w o r u , formy, przejawu Wzgląd i funkcjonalnego. Intencjonalny i d e o l o g i i , celowości, z n a c z e n i a danego działania i życia s p o ł e c z n e g o . funkcjonalny natomiast zwraca uwagę na zadanie p r z y s t o s o w a w c z e , na samą czynność, ale także i n a rozwój i h i ­ storię. A u t o r rozróżnia związki f u n k c j o n a l n e r ó ż n e g o rzędu, j a k społeczeństwo, k u l t u r a i l u d , j a k o formę najwyższą. C e l e m n i m e t n o l o g i i jest u t w o r z e n i e Odnośnie do terminu teorii o ostat­ „etnosie". „kultura", a u t o r wyłącza z niego t z w . kulturę materialną, której w o l i nadać m i a n o „ c y w i l i z a c y j n e g o wyekwipowania" (uposażenia), chociaż p r z y z n a j e , g o r z e c z o w o oddzielić o d k u l t u r y . cywilizacyjne uposażenie ż e n i e można I w podobnym do kultury, m a się stosunku jak zdaniem autora rozwój d o h i s t o r i i . Z a m i a s t używanego dotąd t e r m i n u „ t w ó r k u l t u r o w y " , który rzekomo n a s u w a pojęcie o a t o m i s t y c z n y m rowych, wprowadza zlepku zjawisk kultu­ a u t o r słowo „rys k u l t u r o w y " , w z g l ę d n i e zja­ wisko kulturowe, Ludy ziemi dzieli na trzy grupy: d n i e i p i e r w o t n e , c z y l i n i e posiadające kacji Muhlmann'a zawiera dem cywilizacyjnego l u d y zachodnie, pisma. W się z a r a z e m s t o p n i o w a n i e tej wscho­ klasyfi­ p o d wzglę­ wyekwipowania. Geneologia kierunków etnologicznych Przechodząc w d r u g i e j części d o nakreślenia z a r y s u dziejów na­ u k i e t n o l o g i i , oryginalność swoją zaznacza M u h l m a n n n a j p i e r w w w y ­ b o r z e poprzedników, którzy z d a n i e m j e g o t o r o w a l i d r o g ę szej e t n o l o g i i . Największego runku funkcjonalnego, etnologa w i d z i w P o s e j d o n i o s i e (135 — 5 1 p . C h r . ) który, j e d e n z n i e w i e l u p i s a r z y błędu i d e a l i z o w a n i a przypisuje dzisiej­ starożytności i t o już k i e ­ obcych Posejdonios starożytnych, umiał ustrzec ludów. Całą wynalazczość pierwiastkowi duchowemu, się człowieka który „w �351 człowieku j e s t c z y m ! n a j l e p s z y m " . pociągać Posejdonios raczej rzymski widzi rzekomo nicy cywilizacyjnej morskimi. wynika, Z że M i i h l m a n n ' a j e d n a k zdaje w k r w i dziedzicznej główny c z y n n i k , róż­ między l u d a m i barbarzyńskimi a śródziemno­ tekstu raczej zaś Posejdoniosa, środowisko sejdonios uwagę na t o , że pewne z jakiegoś się pomyślnie. P o s e j d o n i o s jaki geograficzne o r g a n i z m u l u d z k i e g o i ilość p o s i a d a n e j k i e , pochodzące przytacza W autor, w p ł y w a n a budowę k r w i . T r a f n i e zwrócił P o ­ g a t u n k i zwierząt i g r u p y l u d z ­ środowiska, t y l k o w n i m rozwijają także poruszył już z a g a d n i e n i e , wypłynie d o p i e r o w w . X V I I I , c z y c y w i l i z a c j a skonala się ze w z g l ę d u n a t o , ż e tenże p i s a r z które rzeczywiście u d o ­ człowieka? średniowieczu n i e dostrzegł a u t o r n i k o g o , k t o położyłby jakieś zasługi n a p o l u e t n o l o g i i . Jeśli n i e zawsze słusznie n a z y w a się o n o „ c i e m n y m " — p i s z e a u t o r - t o j e d n a k d l a e t n o l o g a w i o k r e s baśni, bajek opowiadaniach waczne, o „potworów", którymi l u d a c h niechrześcijańskich. nienormalne, średniowieczu i paradoksalne, etnograficzne się T y l k o t o , co d z i ­ budziło w chrześcijańskim z a i n t e r e s o w a n i a . I t o także zainteresowało M i i h l m a n n ' a w t y m o k r e s i e , który rystykę etnologii średniowiecza sięgnął do dowiedziałby baśnie wypełniały ważne, wartościowe opisy się bez jedynie charakte­ Plischke- G d y b y zaś czy­ uprzedzenia, że n i e t y l k o etnologiczne odkrycia po książki g o , cytując z niej t y l k o rozdział o „monstrach". tał R i c h t h o f e n a , stano­ karmiono w w średniowieczu, ale p o ­ etnologiczne, porobione przez m i ­ sjonarzy w . X I I I : Jana de C a r p i n i , R u i s b r o c k a o A z j i Środkowej, w w . zaś X I V O d e r i c a z Pordenone t y l k o n a j b a r d z i e j zasłużonych z d a n i e m „Chrystocentryczny mann'a w zrozumieniu o I n d o n e z j i , b y wspomnieć Richthofena. przesąd" przeszkadzał i ujęciu pierwiastka zdaniem religijnego Miihl­ u ludów p i e r w o t n y c h , które uważano za p o m i o t piekła, n i e — l u d z i . Wy­ niszczyć je, uchodziło za dzieło chrześcijańskie. Kapłani k a t o l i c c y osądzali t a k i c h n p . I n d i a n jako T e n d u c h chrześcijańskiego prawie niegodnych średniowiecza, nawrócenia. uważający ludy po­ gańskie za i s t o t y niższego rzędu, kierował robotą zbrodniczą k o ­ lonizatorów hiszpańskich n a b u l l a Pawła i angloamerykańskich. D o p i e r o o f i c j a l ­ I I I , objaśniająca, że I n d i a n i e są prawdziwymi �352 ludźmi „zdolnymi d o przyjęcia w i a r y k a t o l i c k i e j i samkramentów", kładzie podstawy pod misyjną I odtąd d o p i e r o - m ó w i ciwemu duchowi pracę n a d d z i k i m i ludożercami. M i i h l m a n n — choć p o w o l i , i „ w b r e w właś­ chrześcijańskiego d o g m a t u " , musiały wzrastać wiadomości e t n o g r a f i c z n e , z b i e r a n e p r z e z pracujących m i s j o n a r z y (str. 19). Oryginalność p o g l ą d ó w a u t o r a w t y m p u n k c i e o d b i e g a za d a ­ leko o d poziomu pracy t y m miejscu, nie były n a u k o w c a , b y się z n i m i rozprawiać na Zaznaczamy nigdy t y l k o , że krzyżackie m e t o d y wyrazem właściwego d o g m a t u o równości w s z y s t k i c h l u d n i . rów h i s z p . czy a u g l o a m . m i e c z e m , t o właściwie szla po d l itego, ducha Jeżeli linii misyjne chrześcijańskiego praca metod kolonizato­ szerzenia krzyża że u p o d s t a w j e j tkwił niechrześc. o nierówności ludów. dogmat P r a w d z i w i e chrześcijańskie m e ­ t o d y m i s y j n e w s k a z y w a l i i wskazują dotąd misjonarze-męczennicy, którzy raczej k r e w swoją o d d a w a l i , w z o r e m C h r y s t u s a , niż cudzą przelewali. Decydujące znaczenie lej—posiada przełom d l a e t n o l o g i i — pisze M i i h l m a n n duchowy w okresie da­ tzw. historyzmu w Europie. Przyznawszy prawdziwego jezuicie logii i etnologicznego etnologicznej socjo­ badar.ia r c l i ^ i j , ze względu n a m e t o d y c z n e podejście w b a d a n i a c h , późniejszych: l . a f i t a u z w . X V J I I p r a w o d o tytułu e t n o - o g a , a n » w e t założyciela widii cyklicznego w r.im poprzednika przebiegu kultur dwu teoryj (głoszonego przez V i c o ) i wtórnej prymitywności (przez M e i n e r s a ) . Możliwości wojowe, jakie nab-os ': t o " e t y i : - . ' e 1 zostały z r e a l i z o w a n e p w w. X V I I I Lali b u roz­ nauce e t n o l o g i i , n i e p o w o d u s i l r e g o wpływu f i l o ­ z o f i i s y s t e m u Rousseau, kłócącrj się z rzeczywistością. Z przodującego dotąd stanowiska F r a n c j a miejsca N i e m c o m . N a z w ska j . R stera 1787 jego syna, do laiO. w etnologii ustępuje Forstera, Jerzego For­ M e i n e r s a i H e r d e r a o maczają nową e p o k ę o d Poszczególni autor/y reprezentowali rozmaite p u n k t y p a t r z e n i a . M e ners rer.uez- ntuj.-.cy k ' e r u n e k s o c j o l o g i c z n o p s y c h o l o g i c z n y i n t e i e - u j e M i i h l m a n n ' . * raczej ze względu na j e g o koncepcje rasowe, Meiners b o w k n wyprzedza w swych teoriach o szkodliwym wyniku mieszania się ras nierównie szlachetnych �353 poglądy G o b i n e a u . L u d y słowiańskie z a l i c z a raczej d o ras n i e e u ­ r o p e j s k i c h . Emancypując się zaś s p o d krępującej o monofiletycznym wości n a u k o w e j , pochodzeniu nauki biblijnej ludzkości, dał d o w ó d postępo­ chociaż późniejszy nawrót n a u k n y c h d o n i e j będzie M u h l m a n n również stosunku d o b i b l i i . Większe znaczenie uważał antropologicz­ j a k o postęp w dla etnologii posiada idea M e i n e r s a o wtórnej prymitywności niektórych ludów, zresztą j e g o prace właściwie etnologiczne są b e z wartości — przyznaje sam Muhlmann. Gruntownością i głębią przewyższa M e i n e r s a — J . R. F o r s t e r . Ze swego przyrodniczego stanowiska podkreślił konieczność uwzględnienia w b a d a n i a c h e t n o l o g i c z n y c h środowiska, ale r ó w n o - , cześnie zwrócił p i e r w s z y uwagę n a z n a c z e n i e t r a d y c j i d l a postępu k u l t u r y ludów. S y n j e g o J e r z y p o d c h o d z i d o zagadnień ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o . Wskazuje na m o t y w szczęścia w s e r c u l u d z k i m , j a k o sprężynę p s y c h i c z n o - k u l t u r o w e g o w y w a n i a się człowieka, wicznej walce martwota. Prócz przystoso­ którego życie polega wszędzie n a usta­ różnych sił i dążności złego i dobrego. bardziej rozwojowych w kierunku Bez t e j w a l k i zapanowałaby w świecie l u d z k i m znaczenia nowy, przewodnictwo tradycji jednostek podkreśla jeszcze c z y n n i k wybitnych. nie t y l e ze s t a n o w i s k a k o s m o p o l i t y c z n e g o Interesują g o ludy w i e k u oświecenia, i l e r a c z e j j a k o i n d y w i d u a l n e całości o odrębnych, właściwych sobie wartościach. Herder—romantyk krywca ludowości, posiada w etnologii znaczenie niezmąconej p r z e z cywilizację Umiał też budzić w i n n y c h z a c i e k a w i e n i e ludowością jako o d ­ europejską. i jej umi­ łowanie. M u h l m a n n uważa H e r d e r a za założyciela n a u k „ d u c h o w y c h " w odróżnieniu o d „ p r z y r o d n i c z y c h " . T e n rozdział między n a u k a m i , j a k i wprowadził o k r e s r o m a n t y z m u , oznacza z d a n i e m M t i h l m a n n ' a — m i m o zasług H e r d e r a , o k r e s p e w n e g o sparaliżowania i o p ó ź n i e ­ nia w r o z w o j u e t n o l o g i c z n e g o W syntezie metody myślenia. Forstera i H e r d e r a leżały, M i i h l m a n n ' a możliwości d a l s z e g o r o z w o j u e t n o l o g i i . zdaniem Tymczasem wziął g ó r ę j e d n o s t r o n n y prąd h e r d e r o w s k i , badając g ł ó w n i e „ d u ­ cha l u d o w o ś c i " , Lud, T. XXXVI w c z y m schodził łatwo n a t o r y s u b i e k t y w i z m u . 23* �354 Połączenie pojąć" „ r a s y " i „ h i s t o r i i " u E d w a r d s a b y ł o wła­ ściwie n a u k o w y m p u n k t e m wyjścia d l a p r a c T o w a r z y s t w a g i c z n e g o w Paryżu. jącym znaczenie O s t a t n i m w y n i k i e m t y c h studiów, Etnoloposiada­ najwyższe, t o dzieło G o b i n e a u o „nierówności ras l u d z k i c h " . Odkrycia Darwina wysunęły t r o p o l o g i c z n e , pozostawiając Ze zjawieniem szczyty. na plan pierwszy nauki a n ­ etnologię n a b o k u . się A . B a s t i a n a osiąga e t n o l o g i a Romantyczną ideę o „duchu ludowości" najwyższe rozbudowuje o n w s o c j a l n o - psychologiczną teorię o e l e m e n t a r n i e psyche ludów jednakowej p i e r w o t n y c h , p o materiał zaś sięgnął d o e t n o g r a f i i w s z y s t k i c h ludów i czasów, d o h i s t o r i i w ścisłym z n a c z e n i u i d o systemów f i l o z o f i c z n y c h . Podobne zjawiska k u l t u r o w e u rozmai­ t y c h ludów objaśnia B a s t i a n głównie psychologicznie. zapożyczeniach wydawała i migracjach kultur Teoria m u się o przed­ wczesną i n i e dość udowodnioną. W czasie, kiedy B a s t i a n uniezależnił w N i e m c z e c h etno­ l o g i ę o d i n n y c h n a u k , w A n g l i i jej s z y b k i rozwój o d b y w a się n a podłożu p o z y t y w i s t y c z n e j przedstawicielem socjologii Comte'a,. był B e l g i j c z y k niej a r y t m e t y c z n e j " , której krańcowym Q u e t e l e t , ze swoją teorią przy pomocy „śred­ której usiłował w sposób m a ­ t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. Ideą z a s t o s o w a n i a t y s t y k i socjalnej ( t z w . k r y t e r i u m s t a t y s t y c z n e ) sta­ usiłował o n w s p o ­ sób m a t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. T e o r i a D a r w i n a o r o z w o j u ludzkości społecznych uzdolnień dzięki p r z e z niektórych b a d a c z y jako wyniku d o b o r o w i , przeszczepiona rozwoju została w dziedzinę n a u k e t n o l o g i c z n y c h w f o r ­ m i e k r y t e r i u m o d o b o r z e , względnie w y b i j a n i u się j e d n o s t e k u l u ­ dów p i e r w o t n y c h . Zależne o n o jest o d rozmaitej i d e o l o g i i wartościowania u różnych ludów, stąd konieczność storycznego czyli badania h i ­ tej i d e o l o g i i u danego l u d u , w obrębie którego o d ­ b y w a się d o b ó r . Odpowiedniość t a j e s t z a t y m czymś w z g l ę d n y m a nie bezwzględnym, dlatego potrzeba i przyrodniczego. studium i historycznego O t o stały r e f r e n M i i h l m a n n ' a , którym • kończy i t e n ustęp o D a r w i n i e . ; W ł a ś c i w y m k l a s y k i e m e w o l u c j o n i z m u w e t n o l o g i i był E d . T y lor (1832—1917). Niższe cywilizacje rozwijają się według n i e g o zawsze w p o d o b n y sposób n a zasadzie p r a w postępu i j e d n a k o - J �355 wości n a t u r y l u d z k i e j podkreślanej przez A . B a s t i a n a . Przytem j e d n a k z w r a c a T y l o r uwagę n a zetknięcia^ k u l t u r o w e i rozszerza­ nie się k u l t u r ; g ł ó w n e j e d n a k z n a c z e n i e T y l o r a p o l e g a n a w p r o ­ wadzeniu do etnologii teorii tzw. kryterium „przeżytków". Ro­ z u m i e p r z e z n i e t w o r y k u l t u r o w e , które w przeszłości były b a r ­ dzo rozpowszechnione, dzisiaj zaś t y l k o g d z i e n i e g d z i e znaleźć. teorię Animistyczną r a c j o n a l i z m u czysto można j e T y l o r a uważa M u h l m a n n za twór europejskiego pochodzenia. Ideę e w o l u c j o n i z m u z a s t o s o w a n o p r z e d e w s z y s t k i m w d r u g , p o owie w. X I X do konstrukcji socjologicznych o powstaniu i roz­ w o j u małżeństwa i r o d z i n y . Początek dała t e o r i a „ n i e z r ó ż n i c o w a nia" Bachofena, przedmiot którą agitacji rozwinął etnologicznie propagandowej Morgan. rozpowszechnili ją Jako Engels, B e b e l i i c h z w o l e n n i c y . N a t y c h przesłankach bazował k i e r u n e k bio-organicystyczny w s o c j o l o g i i i e t n o l o g i i d o końca w i e k u X I X , b y w końcu przejawić jako się w teorii L. Frobeniusa o kulturach o r g a n i z m a c h niezależnych o d i c h n o s i c i e l i . Ratzla ocen'a o j e g o znaczenie niż e t n o l o g a M u h l m a n n u j e m n i e , zwłaszcza w etnologii. W i d z i w n i m raczej jeśli chodzi antropogeografa w e właściwym słowa z n a c z e n i u . Z a r z u c a m u , ż e n i e uwzględnia zupełnie m o m e n t u b i o l o g i c z n e g o , ukazując człowieka t y l k o w p r z e s t r z e n i . Niesłusznie, z d a n i e m M i i h l m a n n ' a , w i d z i k i e ­ runek kulturalno-historyczny w Ratz'u - s w e g o poprzednika. Nie do Grabnera, historyka kultury, lecz do Fridericiego, historyka p o l i t y k i i państwowości, t r z e b a przeprowadzić linię rozwojową o d Ratzla. A j e d n a k p r z y z n a j e cił uwagę na związek M u h l m a n n , że R a t z e l p i e r w s z y z w r ó ­ wzajemny pewnych tworów k u l t u r o w y c h , r o z s i a n y c h p o różnych o b s z a r a c h g e o g r a f i c z n y c h , się w z a r o d k u k r y t e r i u m Frobeniusa kryterium ilościowe Oryginalność a u t o r a w o c e n i e ważącym j e j p o t r a k t o w a n i u . maczy się urazem nad t y m podobno rzystwie. Jeżeli sam jednak szkoły kryło kulturalno historycznej. t e j o s t a t n i e j ujawniła się w lekce­ C z ę ś c i o w o j e s t t o zrozumiałe i tłu­ psychicznym rąk", w które przeszła w czym jakości, względnie r o z s z e r z o n e później, etnologia Grabner, Miihlmann'a do z „klerykalnych Kolonii do Wiednia. że „klerykalny" się znalazł w t a k i m Lafitau Bolał towa­ umiał b y ć m i m o m i s j o n a r s k i e g o s w e g o powołania p r z e d m i o t o w y m i p i e r w s z y r z u - �356 cił zasady p o d b u d o w ę m e t o d o l o g i i e t n o l o g i c z n e j , j a k t o z u z n a ­ n i e m podkreśla s a m Miihlmann, to trudno zrozumieć lekcewa­ ż ą c e s t a n o w i s k o a u t o r a w s t o s u n k u d o W . S c h m i d t a , założyciela szkoły wiedeńskiej. M o ż n a n i e podzielać czyichś p o g l ą d ó w czy światopoglądów, wskazać n a b r a k i i słabe s t r o n y jakiegoś s y s t e ­ m u , ale n a u k a p r a w d z i w a szanuje k a ż d e g o s u m i e n n e g o badacza, pracującego m e t o d y c z n i e , t y m b a r d z i e j , jeśli jakaś d z i e d z i n a kowa zawdzięcza obfitego świat pracy i cennego danego materiału. A nau­ badacza zebranie i uratowanie jako takiego właśnie uczcił n a u k o w y w E u r o p i e i w A m e r y c e , bez różnicy szkół i p o ­ glądów, W . S c h m i d t a — w j e g o j u b i l e u s z o w y m d n i u 7 0 - c i a u r o d z i n , na parę d n i p r z e d „ A n s c h l u s s e m " ( p a t r z „ P r z e g l . 1938, VI). Z pewnością większe zasługi ma W . S c h m i d t , niż M e i n e r s , o którym Miihlmann rozpisał, p o d c z a s g d y założycielowi szkoły l e d w i e parę l i n i j e k d r o b n e g o pił n i e u c z c i w i e , Powszechny" dla etnologii tak szeroko wied. się poświęcił za­ d r u k u . Z p u n k t u n a u k o w e g o postą­ nie zaznaczywszy w p r z e d m o w i e , że jednak po G r a b n e r z e a p r z e d M u h l m a n n ' e m ukazały się w języku n i e m i e c ­ k i m d w i e prace poświęcone zagadnieniu m e t o d o l o g i i nej; jedna G . v . Bulcka, C e c h u j e ją właśnie t o , o druga co W . Schmidta w etnologicz­ roku 1937. a u t o r o w i , j a k zaznaczył w p r z e d ­ m o w i e c h o d z i : z d y s c y p l i n o w a n e , ścisłe myślenie i określone pojęcia. — M o ż e d l a t e g o t a k obszedł się z W . S c h m i d t e m , iż n i e podzielał p o g l ą d ó w j e g o , według których s p r a w d z i a n e m wartości nauko­ w e j jakiejś t e o r i i jest j e j b i o l o g i c z n a użyteczność d l a l u d u , „roz­ miękczający zdaje zaś kości o b j e k t y w i z m s z k o d z i " . Z t e g o także się p o w o d u , chcąc po koleżeńsku ocalić pierwszego szkoły wiedeńskiej F u r e r a v o n H a i m e n d o r f asystenta o d podzielenia losu j e g o mistrzów, w y d o b y ł o d n i e g o w r o z m o w i e p r y w a t n e j „zapar­ cie s i ę " t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h i rehabilitował g o w o b e c c z y n ­ ników m i a r o d a j n y c h w p r z y p i s k u ( s t r . 1 9 7 ) . Zbyt śmiałe wypowiada j a k o b y już s t a n o w c z o Miihlmann zakończyła twierdzenie (s. 2 4 5 ) , się w e t n o l o g i i e p o k a h i s t o r y - z m u R a t z l a i G r a b n e r a w s t y l u szkoły wiedeńskiej. W r. 1940, c z y l i w d w a lata p o u k a z a n i u się książki M i i h l m a n n ' a , ukazało w Niemczech opracowanie etnologiczne A f r y k i d l a celów się kolo­ n i a l n y c h . I r z e c z c i e k a w a , ż e część e t n o l o g i c z n a t e g o z b i o r o w e g o �357 dzieła wyszła szkoły wiedeńskiej czarnego spod lądu pióra nie funkcjonalisty, lecz B a u m a n n a , który kreśli obraz zwolennika etnologiczny n a zasadzie „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " i „kultur za­ sadniczych". Jedynie u p r a w n i o n y m i zdawałaby się w e d ł u g M i i h l m a n n ' a k i e r u n k a m i w e t n o l o g i i są dzisiaj f u n k c j o n a l i s t y c z n y i t e o r i a a m e ­ rykańska o o b s z a r a c h k u l t u r o w y c h . Ten „ o r y g i n a l n y " , b y użyć określenia s a m e g o M i i h l m a n n ' a , zarys dziejów n a u k i e t n o l o g i i , j a k i poznać j e g o poglądy, t e n d e n c j e przyjdzie W świetle i c h n a m łatwiej zrozumieć część systematyczną j e g o dzieła. Biologizm W kreśli w U cz., pozwolił n a m i uprzedzenia. i historyzm u Muhlmannn'a r. 1 9 3 6 ukazała się o b s z e r n a p r a c a t e g o s a m e g o a u t o r a p o d tytułem „Rassen—und V o l k e r k u n d e " . Uzasadniając w p r z e d ­ m o w i e jej aktualność, w s k a z u j e n a wielką wartość b i o l o g i c z n e g o u j m o w a n i a „tak z w a n y c h n a u k d u c h o w y c h , społecznych i k u l t u ­ r o w y c h " , który t o kąt p a t r z e n i a podkreśliła z n a c i s k i e m n i e m i e c ­ ka p a r t i a s o c j a l n o - n a r o d o w a . Pożądanym byłoby zatem—pisze a u t o r — b y pojawiła się książka, która b y odpowiadając t e j i d e i , przedstawiła wielką syntezę człowieka [i środowiska. wienie" takie dziny do przekraczało b y r a m y i g r a n i c e j e d n e j t y l k o d z i e ­ naukowej, — po antropologii, materiał socjologii, bowiem psychologii, gii, historii, prehistorii i ludoznawstwa, b y oglądać się na g r a n i c e mówiąc już „Przedsta­ o między zasadniczym musiano by etnologii, sięgnąć archeolo­ dlatego autor nie pojedynczymi rozróżnieniu nauk mógł n a u k a m i , nie przyrodniczych i humanistycznych (duchowych). N a t a k i e t w i e r d z e n i e M i i h l m a n n ' a można się z g o d z i ć , p o d z i ­ wiając g i g a n t y c z n y , nający nieco witalny rozmach bohatera „człowieka przedsięwzięcia, p r z y p o m i ­ skończonego" Papiniego. W s w e j „ M e t h o d i k " p o s u w a się M u h l m a n n j e d n a k o d t a m t e g o t w i e r ­ d z e n i a o „salto m o r t a l e " d a l e j , kiedy udowadnia w cz. H I , ż e t y c h g r a n i c , a n i t e g o z a s a d n i c z e g o rozróżnienia w o g ó l e n i e m a , a t e r m i n y „nauki p r z y r o d n i c z e " , „ d u c h o w e " — t o m e t a f o r y bez zna­ czenia m e t o d o l o g i c z n e g o . I powołuje się na sytuację naukową �358 dzisiejszą, która przyrodniczego ujawnia do tendencje dziedziny do wprowadzenia nauk duchowych. myślenia Równocześnie w s k a z u j e , ż e i d o n a u k p r z y r o d n i c z y c h wcisnęły się e l e m e n t y „hi­ s t o r y c z n e " , zwłaszcza b a d a n i e środowiska, które uwzględnia d z i ­ siaj i b i o l o g i a i z o o l o g i a , badając życie rząt i i c h gatunków w kontekście poszczególnych środowiska. zwie­ W n o s i ć b y stąd można, ż e M i i h l m a n n uważa już za pracę historyczną, g d y p r z y ­ rodnik bada poszczególne okazy, klasyfikuje i pyta o stosunek do j e s t i n n e . T y m się tłumaczy przyrodnicze określa Miihlmann'a, że nauki tylko prawidłowość Dlatego powiedzenie zjawisk etnologia jest jest zjawiskami W pewna, nauką w przyrodniczych, historii prawdopodobna. prawa jest zaś historyczną, o i l e p o j e d y n c z e można t y l k o z p e w ­ n y m prawdopodobieństwem przewidzieć. p r z y r o d n i c z e r a m y , w których historyczne. naukach przyrodniczą, g d y określa etnologicznymi; w granicach t y c h praw zdarzenia stanowią zestawia, n i e różnią się metodą o d h i s t o r y c z n y c h , l e z p r z e d m i o t e m i s t o p n i e m pewności. rządzące i c h cechy, środowiska, które d l a k a ż d e g o Otoczenie, rozgrywają Środowisko t a k pojęte bada e t n o l o g metod przyrodniczych, geograficznych, środowisko się z j a w i s k a przy pomocy b o t a n i c z n y c h c z y też z o o ­ l o g i c z n y c h . Obowiązkiem zaś e t n o l o g a , który z a m i e r z a ująć cało­ kształt przejawów życia d a n e g o l u d u , będzie poznać się t o d a m i t y c h poszczególnych j e d n a k w i n i e n posiadać storycznego, istoty dziedzin naukowych. dobrze z me­ Oprócz tego opanowaną metodę b a d a n i a h i ­ s k o r o z a d a n i e m j e g o głównym j e s t p o z n a n i e faktów „niezdeterminowanej w działaniu", ale „zdeterminowanej" p r z y r o d n i c z o przez środowisko. Z a m i a s t więc pozostać p r z y t e r m i n i e j a s n y m , którego a u t o r użył w cz. I I , iż e t n o l o g i a j e s t syntezą F o r s t e r a i H e r d e r a , scaleniem nauk czyli przyrodniczych i historycznych w poznaniu w y ­ czerpującym życie jakiegoś l u d u , z a c i e m n i a tę jasność w cz. I I I mętnym z a c i e r a n i e m g r a n i c pomiędzy o b u n a u k a m i . Wreszcie gdyby prawdziwe n a u k i n i e różnią się metodą, opracowywania nauk i specjalnej było metody dla etnologii, przyrodniczych i historycznych stosowane. twierdzenie t o p o c o właściwie cały są autora, je20 skoro precyzyjnie że trud metody obrobione �359 Omawiając następnie z a g a d n i e n i e mann na stanowisku przedmiotowości fikcyjnej. staje obiektywności teorii poznawczej Vaihingera, Oryginalnie jednak Muhl­ czyli teorii godzi się o n a u M u h l m a n n ' a z filozofią egzystencjalną H e i d e g g e r s a . Z n o w u z a ­ t a r c i e g r a n i c y między pojęciu ontologią a p o z n a n i e m . Obiektywność w M u h l m a n n ' a t o n i e s t a n , a l e p r o c e s , w którym się p o d m i o t poznający i p r z e d m i o t p o z n a w a n y . zmienia N i e chodzi o rze­ czywistość świata zewnętrznego, a l e o ż y c i e c z y l i s t o s u n e k nizmu d o środowiska. Zwie to orga­ a u t o r zasadą w z a j e m n e g o o b ­ jaśnienia. Biologicznemu funkcjonaliście już c h y b a n a j m n i e j odpowia­ dać p o w i n i e n n i e ż y c i o w y f i k c j o n i z m . A u t o r l u b u j e się, j a k widać w dialektycznych paradoksach, czyli w „niezdyscyplinowanym myśleniu". Z kolei przechodzi d o omówienia zasad' metodycznych zdobywaniu tzw. raportu etnologicznego. zrozumienia w T u t a j rozróżnia kwestię o d k w e s t i i objaśnienia i rzeczywistości. Zrozumienie według M i i h l m a n n ' a o b e j m u j e w c z u c i e , się c z y l i przeżycie w s z y s t k i c h przejawów k u l t u r o w y c h , p o g l ą d ó w , umiło­ wań i t d . d a n e g o l u d u . P o d c i ą g a p o d t o także t z w . f i z j o n o m i c z n e rozumienie, które zwraca uwagę h a mimikę, przeżyciu m u s i nastąpić u badacza gesty. Po takim e t n o l o g i c z n e g o o d d a l e n i e się p s y c h i c z n e o d p r z e ż y t e g o z j a w i s k a , c z y l i k r y t y c z n e osądzenie g o . Zwie je M u h l m a n n gnomicznym W gnomicznym czyli rozumieniem. krytycznym ocenianiu faktów n i e przyczyn d a n e g o zja­ w i s k a . Wyjaśnienie z a t y m j a k b y „ o p r ó ż n i a " z j a w i s k o etnologicz­ ne o d p s y c h i c z n e j jego mieści się t z w . wyjaśnienie c z y l i o d k r y c i e treści, podając c z y s t o m e c h a n i c z n e uza­ s a d n i e n i e ( n p . p o w s t a n i e jakiegoś w y t w o r u k u l t . można objaśnić, opisując historyczny szczepu, b e z uwzględniania towarzyszyły). przebieg wędrowania d a n e g o w y t w o r u o d psychicznych p r o c e s ó w , które O p i e r a się t u t a j M u h l m a n n n a s y s t e m i e im Diltheya. Wyjaśnienie u s t a l a t y l k o w a r u n k i , w których p o w s t a n i e p e w n e g o zjawiska można przewidzieć z p e w n y m Muhlmannowi bardziej niż „ p r z y c z y n o w y " . R o z u m i e n i u matematycznym, jako podoba prawdopodobieństwem. się t e r m i n „funkcjonalny" zaś w t y m m i e j s c u funkcję w znacze­ stosunek wzajemnych zależności róż- �360 n y c h czynników składających się na p o w s t a n i e d a n e g o zjawiska. B a r d z o dobrą zaś w y p o w i a d a zasadę, k i e d y p o r u s z a kwestię teorii i faktu. Trzeba umiejętnie stawiać p y t a n i a w b a d a n i a c h , g d y ż w y n i k i c h j e s t t y l k o odpowiedzią n a t o , o c o i j a k b a d a c z p y t a . P o n i e w a ż zaś każdy b a d a c z zawsze coś „ z a m i e r z a " , c h c e , może łatwo w b a d a n i u dobierać, oczać czy mówiąc, pomijać, każdy co się czegoś co m u o d p o w i a d a , n i e nadaje d o j e g o t e o r i i . prze- Krótko n a u k o w i e c m i m o w o l i u l e g a jakimś e f e k t y w n y m pociągom czy uprzedzeniom, które mogą zabarwić s u b i e k t y w n i e j e g o b a d a n i a , a w następstwie i c h w y n i k . T r z e b a z a t y m kontroli rozumu czyli krytycznego samego. u s t o s u n k o w a n i a się d o s i e b i e * * P o t y c h wstępnych u w a g a c h n a t u r y o g ó l n e j , t y c z ą c y c h t e o r i i p o z n a n i a , p r z e c h o d z i M i i h l m a n n d o p o d a n i a praktycznych riów w wyborze etnol. faktów Te ostatnie dzieli kryte­ na dwie k a ­ tegorie. W myśl określenia e t n o l o g i i , j a k o n a u k i o życiu h i s t o r y c z - cznym etnosu, czyli badaniu stosunku (historycznego) ludzkiego do (historycznego) h i s t o r y c z n e g o życia j a k o świadomości n e g o życia j a k o organizmu środowiska, rozróżnia p r z e j a w y t e g o i przejawy tego historycz­ działalności. P i e r w s z e n a z y w a d a n y m i i n t e n c j o n a l n y m i , które e t n o l o g zbiera przy pomocy kryterium historycznego drugie ważkości; zwie d a n y m i f u n k c j o n a l n y m i , z d o b y w a n y m i przez badacza e t n . za pomocą k r y t e r i u m ( n a w r o t u ) p o w t a r z a n i a się. Na początku wszystkiego wyobrażenie o r z e c z a c h . które e t n o l o g p o w i n i e n odkryć czy i c h ośrodek, danej u jednostek nia, stoi logos, najpierw Należy grupy zbadać w d a n e j g r u p i e . go zaś szukać Musi natężenia n i e u większości społecznej, ale p r z e c i w n i e u mniejszości, wpływowych, przewodzących czarnoksiężnik, i d e a , myśl, w i e d z a , są właśnie t e i n t e n c j o n a l n e d a n e , c e n t r u m , miejsce najsilniejszego promieniowania. liczebnej To szaman). One (jak naczelnik plemie­ są t y m c z y n n i k i e m ważkim, który zaważy n a szali w p ł y w ó w . Stąd k r y t e r i u m ważkości. W się t e j w p ł y w o w o ś c i są oczywiście s t o p n i o w a n i a . o n o w społeczeństwie różnymi szczeblami Zaznacza w a r s t w społecz- �361 nycb, a etnolog p o w i n i e n j e w s z y s t k i e poznać. t y c h s t o p n i , p o z n a także właściwy Z zestawienia ośrodek, p r a k t y c z n i e j e d n a k p o w i n i e n si< z w r ó c i ć naprzód t a m , g d z i e z n a j d u j e się w s t o p n i u najbardziej j a k b y reprezentacyjnym, najczystszym, a n a u k a o bóstwach polynezyjskich więc z n a j d u j e się w s t a n i e np. najczy­ stszym u przedstawicieli arystokracji. U t y c h t o w a r s t w przodujących czy osób w p ł y w o w y c h o d ­ k r y w a e t n o l o g wiedzę o technice, gospodarstwie, k u l c i e i t d . są­ d y b n i c h , wyobrażenia, n i e zaś same czynności t e c h n i c z n e , g o ­ spodarcze, kultowe.,. O s o b y t e są n o s i c i e l a m i usystematyzowa­ n e j t e o r i i , p o g l ą d ó w i pojęć. W i e l e d a n y c h i n t e n c j o n a l n y c h k r y j e się w b a j k a c h , l e g e n d a c h , p o d a n i a c h i przysłowiach. Poznanie tego „logosu" wprowadza dopiero w emocjonalne wartościowanie i d e i w życiu ogółu i o t w i e r a w i d o k n a hierarchię wartości u d a n e g o ludu nezyjczyków, organizacji czy ( c z y t o z przewagą r e l i g i i , j a k u P o l y społecznej, jak u Australczyków, c z y g o s p o d a r c z e j s t r o n y , j a k u ludów w y s o k o - k a p i t a l i s t y c z n y c h ) . O jednym powinien powiedzenia samymi się słowami tutaj e t n o l o g pamiętać, ż e n i e zawsze w y ­ ludów o t y m , c o myślą, w naszej terminologii pokrywają się z t y m i ( n p . słowo i pojęcie, sztuka). Co pewne do powyższego zastrzeżenie. W kryterium ważkości tej formie, jak je należy autor podnieść przedstawia, d o b r e jest, jeśli c h o d z i o a k t u a l n i e panującą i d e o l o g i ę . A l e e t n o ­ l o g a przecież o b c h o d z i także k w e s t i a , c z y a k t u a l n a i d e o l o g i a j e s t właściwym d o r o b k i e m d a n e g o l u d u , czy może jest t y l k o n a r z u c o n a . czy By to w y n i k a z jego tradycji, zbadać, trzeba będzie n i e r a z sięgnąć raczej d o k r y t e r i u m nieważkości, d o t y c h w a r s t w najmniej wpływowych w bieżącym okresie. W i e d z a , myśl, pojęcie i wyobrażenie o technice, sztuce, kulcie, gospodarstwie n i e utożsamia się z czynnościami nymi, gospodarczymi, kulturowymi i t d . Te g ó t i ę faktów t z w . f u n k c j o n a l n y c h . c z e n i e t e dane, które „powracają" (np. fakt wtajemniczenia młodzieży Dla etnologa posiadają zna­ w różnych p r z e j a w a c h "życia przejawia się w życia społecznego, g o s p o d a r c z e g o i r e l i g i j n e g o ; p o s i a d a k i e f u n k c j o n a l n e zazębienia). technicz­ tworzą osobną k a t e - dziedzinie wielora­ Niezawsze dane intencjonalne w y - �362 rażają się w t e n s a m sposób w życiu; c z y l i p r z y s t o s o w a n i e się, d o n i c h f u n k c j o n a l n e może b y ć r o z m a i t e . Według ideologii da­ n e g o l u d u , n p jakiegoś a u s t r a l i j s k i e g o , może panować równość s p o ­ łeczna; ale w życiu 0 niej (kryterium ten s a m starzec ważkości), c i a c h j a k o o s o b a kierująca Stosownie d o swej australijski, występuje w opowiadający różnych okolicznoś­ (geruzja). teorii poznawczej, M u h l m a n n przecho­ dząc d o z a g a d n i e n i a t w o r z e n i a pojęć t y p o w y c h , pisze, że e t n o l o g j a k o h i s t o r y k może stawiać znaje; w rzeczywistości jedynie zaś hipotezy; prawda „zmyśla", objektywna z n a n a . Długi p r o c e s n a u k o w e g o b a d a n i a h i s t o r y c z n e g o sprawdzaniem wych poprzednich hipotez, poznawaniem „ w a r i a n t ó w " , z których t w o r z y h y p o t e t y c z n e następne b a d a n i e zmusza do na poznane wcześniej później, i o d w r o t n i e . nolog do prawdy objektywnej. Pojęcie powstaje typu W u poznane ten nie­ jest t y l k o coraz t o n o ­ typy. poprawki poprzedniego. sada w z a j e m n e g o objaśniania: że p o ­ pozostaje Każde Stąd za­ rzuca światło sposób zbliża się e t ­ Muhlmann'a przez stopniowe wypełnianie jakiegoś t e r m i n u etnologiczną treścią; n p . m a t r i a r c h a t . Odkrywam coraz więcej Jeżeli n a 9 dotąd ilość ( 4 ) z n a j d u j e się że j e s t typowo kazuje większą c e c h , które należą d o d a n e g o pojęcia. ustalonych znamion w jakimś matriarchalne. ilość tych m a t r i a r c h a t u średnia społeczeństwie, ich mówimy o n i m , G d y zaś i n n e społeczeństwo w y ­ cech, określamy je j a k o krańcowo matriarchalne. Punktem wyjścia będą t u k o n i e c z n i e pojęcia z terminologii kultury europejskiej. Przy zaczerpnięte stosowaniu jednak do z j a w i s k k u l t u r y ludów i n n y c h słownictwa e u r o p e j s k i e g o , t r z e b a j e będzie wypełnić inną treścią. B y ustalić jakiś t y p , t r z e b a uwzględnić d a n e i n t e n c j o n a l n e 1 f u n k c j o n a l n e . P i e r w s z e d l a t e g o , a b y ująć w s z y s t k i e c e c h y , które tworzą jedność logiczną; funkcjonalne wiążące w z a s t o s o w a n i u d o ż y c i o w e j zaś, a b y uchwycić nici, praktyki. T y p y tworzy etnolog z jednostek, na które m u s i rozłożyć d a n y k o m p l e k s z j a w i s k e t n o l o ^ i c z n y c h . A u t o r rozróżnia d w o j a k i e g o �363 rodzaju kompleksy: społeczne i k u l t u r o w e . S p o ł e c z n e się z p o j e d y n c z y c h i czynności. J e d n e mocą k r y t e r i u m ludzi; k u l t u r o w e zaś i drugie z poszczególnych jednostki etnologiczne „kształtu". Opiewa składają idei b a d a za p o ­ ono u Miihlmann'a w ten sposób: jeżeli jakieś z j a w i s k o e t n o l o g i c z n e p r z e d s t a w i a się w d a ­ nej c h w i l i b a d a c z o w i j a k o e l e m e n t , posiadający c e l o w y , organicz­ n y związek z i n n y m i , należy j e uznać za jednostkę etnologiczną. Jakże t e n cały ustęp o t w o r z e n i u t y p ó w wyraża, w i n n y c h słowach t y l k o , t o samo, rej autor tak kulturowych. jednostka się Przecież kulturowa jednolitego kompleksu. c o szkoła zarzeka jest i (I), na o sprawdzianem, społeczna organiczny Zaraz k u l t u r a l n o - h i s t o r y c z n a , któ­ mówi odkrywaniu „kręgów" że jakiś szczegół czy należy d o d a n e g o k o m p l e k s u związek pierwszych między stronach jednostkami swej tego metodologii określa W . S c h m i d t krąg k u l t u r o w y j a k o „ o r g a n i c z n e powiązanie wszystkich istotnie koniecznych kategorii kultury ludzkiej". M i i h l m a n n niesłusznie z a r z u c a , j a k o b y k r y t e r i u m ilościowe szkoły k u l t . hist, polegało na czysto statycznym zebraniu szej ilości s z c z e g ó ł ó w . to Jest z n i c h s y n t e z y , a w niej z n a l e z i e n i a odpowiedniego k a ż d e g o szczegółu. W c a l e j e d n a k n i e p o p r z e s t a j e n y m z g r u p o w a n i u faktów przede w jak najwięk­ jedynie warunek do utworzenia przestrzeni wszystkim o odkrycie organicznego i miejsca dla na mechanicz­ czasie, ale chodzi powiązania. I g d y b y zadał s o b i e a u t o r t r u d g r u n t o w n e g o p r z e s t u d i o w a n i a książki W . S c h m i d t a , t o p o p r z e c z y t a n i u r o z d z . „Philosophische G r u n d l a g e " n i e zarzucałby m u , j a k t o c z y n i n a s t r . 202, S c h m i d t wyobraża sobie p r z e j m o w a n i e iż W . k u l t u r u d a n e g o l u d u bez psychologii. Zapomniał t u zdaje się a u t o r o t y m , że j a k w b a d a n i u et- n o l . , t a k odnośnie d o z r o z u m i e n i a i o c e n y stemu kultury europejskiej i wmyślenie w t o , co p r z e c i w n i k chce W następnych należytej jakiegoś sy­ jest także p o t r z e b n e rozdziałach „wczucie się" powiedzieć. podaje M i i h l m a n n szczegółowe w s k a z a n i a j a k zbierać i n t e n c j o n a l n e d a n e o p o s z c z e g ó l n y c h p r z e ­ jawach życia: a więc o społeczeństwie, p r a w i e , i e l i g i i , g o s p o ­ d a r s t w i e , sztuce, h i s t o r i i i rasie. Znajdują się t u t a j d o b r e u w a g i , �364 Schematycznie z a t e m p r z e d s t a w i a się p o z n a n i e u Muhlmann'a jako życiowy proces, Założenie Założenie Przebieg a) biolog. etnolog. Organizm następująco: Z y c i e Środowisko Srod. Czł. h i s t . etnologiczne Ż y c i e hist. l u d u poznania: metodologicznie etnolog. technicznie: tksperyment z p. teorii poznawczej: proces objektywności zjawisko obce metodycznie: raport, ro­ z u m i e n i e i objaśnienie dialektycznie: rola trze­ ciego (synteza) p s y c h o l o g i c z n i e : przeżycie kształtu b) badanie sensu c) objaśniające d) typologicznie » statycznie: struktura, dane intencjonalne M »ł a) etnograf. dynamicznie: funkcja, dane funkcjonalne próżne miejsca wypełnianie próż. ) nych rmejsc ) ( > ) hypotetyczne typy j s , o w b) warianty m e , w z a o j d e a m . nego ob. jaśnienia które podawać s z c z e g ó ł o w o p r z e c h o d z i r a m y już i t a k s z e r o k i e g o omówienia. N a końcu t e g o rozdziału jeszcze raz zaznacza, ż e k o n i e c z n e j e s t , b y e t n o l o g poznał, j a k i t y p c z y p o s t a w a ż y c i o w a człowieka u c h o d z i za ideał w d a n y m społeczeństwie. się w t y m d a n e i n t e n c j o n a l n e . Jest t o zarazem przesiewane bywają u d a n e g o l u d u i d e e i Przechodzi funkcjonalnych. potem Tutaj grupy: pierwszo-drugo Pierwszorzędne do omówienia dzieli funkcje osoby. szczegółowego etnicznego danych życia n a t r z y i trzeciorzędne. dotyczą działalności poszczególnych D r u g o r z ę d n e odnoszą się d o działalności obyczajów, i urządzeń, się powstałych t y l k o obejmuje Mieszczą „ s i t o " przez które ze zgrupowania mianem „kultury". zwyczajów społecznego Psychologicznie osób. i te określa k u l - �365 turę j a k o s p e c y f i c z n y n i e t środowiska. system reakcji n a określony z a k r e s p o d ­ I d e o w o zaś j a k o f u n k c j o n a l n y całokształt o b y - czajów, zwyczajów i urządzeń. K w e s t i a t e r m i n o l o g i i jest z a g a d n i e n i e m k o n w e n c j i . wując j e d n a k z n a c z e n i e etymologiczne słowa Zacho­ „kultura" bardziej o d p o w i a d a m u pojęcie t w o r u , powstałego dzięki twórczości czło­ w i e k a , w p r z e c i w s t a w i e n i u d o dzieła, b ę d ą c e g o łania n a t u r y . wynikiem dzia­ C z ł o w i e k „kultywując" naturę, uzupełnia ją. Stąd odpowiedniejsze wydaje p o j m u j e kulturę jako życia l u d z k i e g o " . wiada, się określenie szkoły wiedeńskiej, która „trwałe Szerzej ż e k u l t u r a t o zespół zwyczajów, obyczajów, n y c h , obowiązujących k u l t u r a obejmowałaby zaspokojenie wszystkich potrzeb r o z p r o w a d z o n a t a sama d e f i n i c j a p o ­ idei, przekonań, uczuć, dążności, urządzeń i t e c h n i k i w y t w o r ó w m a t e r i a l ­ pewną grupę społeczną. W t e n sposób całokształt działalności twórczej człowieka, zmierzającej d o z a c h o w a n i a , u l e p s z e n i a i pomnożenia życia. T r z e c i o r z ę d n e f u n k c j e dotyczą działalności m y społecznej, jaką j e s t l u d , „ e t n o s " . najwyższej Wszystkie prace for­ etnolo­ g ó w muszą z d a n i e m M i i h l m a n n ' a zmierzać d o s t w o r z e n i a teorii 0 e t n o s i e , o p o w s t a w a n i u l u d u , o różnicowaniu się ludów. D o p o ­ z n a n i a l u d u t r z e b a znajomości j e g o k u l t u r y ; znać k u l t u r y b e z znajomości procesów n i e można zaś p o ­ zrzeszania się nego. Niemałą rolę o d g r y w a w t y c h z a g a d n i e n i a c h sowy. Zachodzi t y l k o pytanie, czy antropologia k r y t e r i a , b y stwierdzić w t y c h w y p a d k a c h , l o g zróżnicowanie ludów, społecz­ czynnik ra­ p o s i a d a dzisiaj g d z i e zauważa e t n o ­ także zróżnicowanie r a s o w e . Bardzo ważne m i e j s c e zajmuje język w d e f i n i c j i e t n o s u . W myśl p o w y ż s z y c h u w a g p r z y j m u j e M i i h l m a n n określenie l u d u p o d a n e przez S h i r o k o g o r o f f a: jest n i m g r u p a o m n i e j l u b w i ę c e j p o d o b n y m k u l t u r o w y m zespole, posiadająca t e n s a m język, tę sa­ mą wiarę w e wspólne p o c h o d z e n i e , ś w i a d o m o ś ć s w o j e j wspólnoty 1 ż y c i e p r a k t y c z n e zamknięte w s w o i c h g r a n i c a c h ( s t r . 2 2 9 ) . W dotychczasowej a n a l i z i e m e t o d o l o g i c z n e j miał M i i h l m a n n na o k u l u d , kulturę, społeczność j a k o zamknięte w s o b i e k o m p l e ­ k s y , które a n i o d wewnątrz a n i o d zewnątrz n i e doznają b o d ź c ó w d o z m i a n y ukształtowania. L e c z już pojęcie f u n k c j i z a w i e r a m o t y w z m i a ­ ny. G d z i e zaś j e s t zmiana, powiada, t a m jest historia. Dlatego �366 w o s o b n y m rozdziale podaje metodyczne uwagi jak etnolog po­ w i n i e n badać h i s t o r y c z n e z m i a n y . Na przemiany historyczne zjawisk kulturowych. wogóle istnieje związku. zwróci m u uwagę porównanie M u s i więc n a j p i e r w przekonać się a) c z y prawdopodobieństwo jakiegoś historycznego Posłuży m u d o t e g o k r y t e r i u m o g ó l n e g o bieństwa, b ) T r z e b a prawdopodo­ porównywać zjawiska t e g o samego rodzaju, c ) N a l e ż y zbadać, c z y n i e m a możliwości niezależnego p o w s t a n i a . I tutaj wypowiada jest jakieś kryterium, zjawisko prawdopodobniej że im szerzej k u l t . i częściej powstanie jego na na rozpowszechnione ziemi występuje, t y m różnych obszarach jest omawianiu wartości hist. niezależne. Autor nie ma T t r y t e r i u m ilości. słuszności N a błędne przy j e g o z r o z u m i e n i e zwróciliśmy u w a ­ g ę już w y ż e j . M i i h l m a n n k r y t y k u j e również k r y t e r i u m f o r m y a l b o jakości.wys u w a n e p r z e z szkołę wiedeńską. T w i e r d z i , że za pomocą t e g o k r y ­ t e r i u m n i e można poznać, c z y dane z j a w i s k o k u l t u r o w e jest p r z y ­ n i e s i o n e skądinąd. T r z e b a te w p u n k t a c h : Schmidt w t u raczej zastosować k r y t e r i a j e g o uję­ a), b ) , c ) . swej Ale metodologii, t a k właśnie którą je W' Miihlmann powinien precyzuje był uwzględnić, g d y ż ukazała się p r z y n a j m n i e j na pół r o k u p r z e d j e ­ g o książką. P r z y omawianiu z k o l e i związków czasowych, zarzuca Miihl­ m a n n G r a b n e r o w i jednostronność w u j m o w a n i u z a g a d n i e n i a , kiedy tenże p o r u s z a t y l k o kwestię zniknięcia jakiegoś kultu­ rowego, jakby samo przez się było jasne i wytłumaczone, d l a ­ czego dane zjawisko wogóle zachodzi. blem i pyta: zjawiska j a k t o się dzieje, że Miihlmann odwraca własność kulturowa pro­ danego l u d u n i e z n i k a ? J a k i c h środków używa d a n e p o k o l e n i e , b y u t r z y ­ mać stan p o s i a d a n i a kulturowego? M ó w i się w i e l e o k o n s e r w a t y z m i e i t r a d y c j o n a l i z m i e ludów pierwotnych, dycji, jak i bez zbadania odchyleń od jednak niej. dokładnego czynników t r a ­ M i i h l m a n n wskazuje (funkcję) p i s m a i w y c h o w a n i a w u t r z y m a n i u t r a d y c j i . zaś.pisma z a d a n i e t o spełniają środki na W mnemotechniczne. rolę braku �367 G ł ó w n y m środkiem u t r z y m a n i a s t a t u s q u o k u l t u r y l u d u jest z d a n i e m Miihlmann'a t z w . schismogeneza. danego Idzie tutaj M u h l m a n n za teorią G r e g . B a t e s o n a , który stwierdził u Jatmulów (N. Gwinea) p e w n e g o r o d z a j u „dynamiczną r ó w n o w a g ę " czynnikami, dążącymi a tymi, które między dwoma do zmiany postępowania i m się przeciwstawiają klasami czy tradycyjnego, (przykładem grupami, między rywalizacja wchodzącymi w skład jakiegoś l u d u ) . Zmiany jakiegoś zjawiska kulturowego b e z w p ł y w u n a całokształt k u l t u r y , w której dostosowywania się. siebie . zjawiska nie odbywają o d b y w a się Z a w s z e pisze M u h l m a n n , z n a j d u j e m y k u l t u r o w e , uchodzące „nowoczesne". Otóż zadaniem w etnologa różnych będzie obok czasach je się proces za „usynchro- nizować". Poruszając kwestię rozwoju, postępu i c y k l u , z n o w u n i e ­ słusznie z a r z u c a W . S c h m i d t o w i , j a k o b y n i e zdefiniował, co r o ­ z u m i e p r z e z ewolucję. T y m c z a s e m w swej m e t o d o l o g i i W. Schmidt kartach zaraz n a wstępnych rozdział poświęca zagadnieniu ewolucjonizmu i nieporozumieniom w t y m względzie. W końcu t e g o rozdziału, p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m h i s t o ­ rycznym, Zwraca przechodzi Muhlmann uwagę n a r y t m do związków w przestrzeni. r o z p r z e s t r z e n i a n i a się w k i e r u n k u h o r y ­ zontalnym i międzyetnicznym. Czynnikami horyzontalnego rozszerzania się, j e d n o s t e k e t n i c z n y c h , i n f i l t r a c j e przez o d s z c z e p i e n i a t o wędrówki pojedyn­ się c z y c h osób o d swej g r u p y e t n i c z n e j , w y m i a n a n i e w i a s t , s t o s u n k i handlowe, misjonarze. P o k r y t y c e t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , na którą już w w i e l u miejscach odpowiedzieliśmy zarzutem nierozumienia jej a u t o r a , o m a w i a M u h l m a n n teorię k u l t u r o w y c h obszarów. jej p r z e w a g ę n a d tamtą w t y m , że t a o s t a t n i a t r z y m a ralnych terytoriów Czekanowskiego Osobny ludów, które b a d a . i Klimka wreszcie nazywa rozdział System raczej poświęca przez Widzi się n a t u ­ opracowywania techniką niż metodą. psychologii ludów. Zawierają się w n i m d o b r e , s z c z e g ó ł o w e wskazówki, które mogą być bardzo pomocne i funkcjonalnych. przy analizie danych intencjonalnych �368 A u t o r kończy rozdziałem, w którym o m a w i a z a d a n i a i c e l e e t n o g r a f i i ; j e j doniosłość i z n a c z e n i e by zainteresowania nią ogółu. Z d l a życia. przeglądu j e g o dzieła łatwo się już domyślić Podaje k o ń c o w y c h wniosków a u t o r a . Główna wartość książki M u h l m a n n ' a p o l e g a pierwszą choć metodologią nie posiada kierunku cech słością. Wiele trzeba na t y m , że jest funkcjonalnego zdyscyplinowanego słego, c h y b a ż e d r o b i a z g o w e sposo­ dotychczasowego w etnologii, myślenia poszufladkowanie ści­ n a z w i e ktoś ści­ mieć cierpliwości, b y książkę p r z e s t u d i o ­ wać d o końca, j e d n a k dzieło w y k a z u j e duże doświadczenie e t n o ­ logiczne, podaje w i e l e d o b r y c h wskazówek, a u t o r zebrał materiał m e t o d o l o g i c z n y , t e z ę , ale p o d z którego warunkiem, o obfity możnaby złożyć ładną którym Muhlmann w swej syn­ pracy zapomniał: „ w e r n i c h t l i e b t , d e m z e i g t s i c h n i c h t s " (s. 2 1 0 ) . O. Edward Warszawa U m e n i na Slovensku — Odkaź p o d red K. Soureka, Praga 1328 i l . Artykuł ten miał się ukazać w X X X V I W le T. J . 26. X . 1942. Dzieło zbiorowe + Bulanda wydanym w roku zbiorowym uczonych 1938 p o d słowackich zeme a lidu. 1938, s t r . 8 8 + X V tomie „Ludu" w roku 1939. powyższym tytułem d z i e ­ i czeskich, poświęconym sztuce w Słowacji znajdują się d w a z e s z y t y ( I X i X ) o s z t u c e l u ­ dowej. J a k w całym d z i e l e , t a k i t u n a c i s k położono n a stronę ilustracyjną (materiał z e b r a n y był d o t z w . W y s t a w y Starej Sztuki Słowackiej n a z a m k u p r a s k i m w r . 1 9 3 8 ) , t e k s t zaś d o d a n y dla ich fujarki, objaśnienia i uzupełnienia. zakończenia s i e k i , u l e , rzeźby lasek, rączki przedstawiające Zdjęcia czerpaków, świętych, o b r a z y n a s z k l e , h a f t y i w y s z y c i a , okazy d o w n i c t w o i m a l o w a n i e wnętrz. obrazują jest ozdobne m a g l o w n i c e , są- krzyże ceramiki cmentarne, ludowej, b u ­ Oprócz r e p r o d u k c y j j e d n o b a r w - �369 n y c h jest i n i e c o i l u s t r a c y j w i e l o b a r w n y c h ( o b r a z y szycia, W lizuje na szkle, w y ­ rzeźby). objaśnieniach V . V . S t e c h ( „ S z t u k a m i a s t a i w s i " ) a n a ­ atmosferę towarzyszącą p o w s t a w a n i u w y r o b ó w artystycz­ n y c h w r o z m a i t y c h środowiskach, a A . V a c l a v i k ( „ G e n e z a s z t u k i ludowej") z a s t a n a w i a się n i e t y l k o n a d samą genezą s z t u k i l u d o ­ w e j , ale i n a d źródłami uwagę n a z a n i e d b a n e jej składników, zwracając szczególną d o t y c h c z a s p r z e z naukę słowacką dziedziny rzeźby w d r z e w i e i m a l a r s t w a . A u t o r o m a w i a pokrótce narzędzia i materiał, technikę ozdobną, „świątkarzy"), czas p r a c y , wykonawców m a l a r s t w o , kończąc s z e r e g i e m w n i o ­ sków o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m . w odnośniku z jednej uwagi o obrazach strony wykonywane Interesujące są z a m i e s z c z o n e na szkle; słowackie z d r u g i e j słowackim w i d z i k i l k a (artystów l u d o w y c h , zasadniczych na t a r g o d obrazów autor widzi importowane; kręgów. w obrazy obszarze Odróżnia nie przeznaczonych obrazy na sprze­ daż, m n i e j s z a b l o n o w y c h . M o t y w y — j a k u nas—są r e l i g i j n e , bądź świeckie (drużyna J a n o s i k a , p o r t r e t y k o b i e t — „ k o c h a n e k J a n o s i k a " ) . O l u d o w y c h wyszyciach zuje na i c h związek i szlacheckimi ze i h a f t a c h pisze strojami i z rozmaitych W . Praźak; w s k a ­ motywami okresów, głównie z X V I I w., o r i e n t a l n y m i i t d . , przy czym na wsi one zaczęły różnice dość środowisk późno wyszycia oraz dążności z m n i e j s z a n i a zasięgu się (często w X V I I I i X I X w . ) . Znać t u wyrażają się o n e tak w do motywach, jak i w powiększania, materiału (ubrania, połud­ technice względnie bielizny) właśnie przeznaczo­ wyszycie. D l a etnografów herowej-Mayerowej interesujący sekta może i H . Landsfelda szycie V I I I tegoż w y d a w n i c t w a . banowie", przyjmować ( b o g a t e m o t y w y n a żyznych z i e m i a c h niowych); n e g o na mieszczańskimi renesansowymi, religijna, być artykuł A . Giint- o c e r a m i c e słowackiej w ze­ Ceramikę tę s z e r z y l i t z w . „ H a - której zwolennicy zbiegli w X V I w. z M o r a w n a Słowację. C e r a m i k a t a , acz w t e c h n i c e i w y t w a r z a ­ niu odbiegła wpływ z n a c z n y Lud, T. X X X V I od sztuki i godny l u d o w e j , wywarła na nią niewątpliwie uwagi. 24* �370 Ubiór JANOSZ ŚWIEŻY, ludowy i haft krzczono­ w s k i , L u b l i n 1 9 3 8 . O d b i t k a z Pamiętnika L u b e l s k i e g o , t o m III, W y d . Towarzystwa + Przyjaciół N a u k w L u b l i n i e . 8° 1 9 p . + 5 f i g . X X I I tabl. Autor, ludowy, doskonały noszony Krzczonów i w jej znawca 2-giej terenu i tematu, połowie najbliższej XIX-go okolicy opisuje stulecia (Piotrkowie, C h m i e l u , Z u k o w i e i Borzęcinku), p o w . l u b e l s k i e g o . strój we wsi Olszance, Omawia po­ szczególne części ubiorów, a w i ę c k o b i e c e g o : koszulę, spódnicę, z a p a s k i , pas wełniany, o b r u s e k ( c h u s t a ) , k a f t a n , kożuch, nakrycie głowy, odzienie, o b u w i e ; i męskiego: koszulę, s p o d n i e , p a r c i a n k i , k a m i z e l e i k a f t a n y , sukmanę, pasy i t o r b ę , oraz k a p e l u s z e i c z a p k i . T a b l i c e krojów ilustrują sposób s z y c i a , a s p o s o b y ozdabiania, w szczególności h a f t y , dokładnie są omówione i objaśnione r y s u n k a k a m i . P r a c a z a w i e r a 2 6 t a b l i c na k r e d o w y m p a p i e r z e , z pięknymi i w y ­ r a z i s t y m i i l u s t r a c j a m i . A u t o r n i e ograniczył się j e d y n i e d o opisów u b i o r u , l e c z — g d y t y l k o n a d a r z a się sposobność uwzględnia też z w y c z a j e n p , p r z y o m a w i a n i u „tryfienia" spódnic. P r a c a wyczer­ p u j e w zupełności t e m a t i jest ważnym przyczynkiem nad ubiorami ziemi lubelskiej. Ciekawe byłoby jeszcze uwzględ­ nienie d o badań różnic i podobieństw w s t o s u n k u d o strojów całej z i e m i l u b e l s k i e j i s t w i e r d z e n i e , j a k i e miejsce i znaczenie m a omawiany materiał w p o r ó w n a w c z y c h b a d a n i a c h n a d u b i o r a m i z i e m p o l s k i c h , G. WÓJCIK ADAM, Strój Pogórzan. K o m i s j i S w o j s z c z y z n y Związku je ludowe Karpat Polskich Kraków Z i e m Górskich. t . I . s t r . 33, Frenklowa 1939. W y d . Z cyklu: r y c . 37 i 2 Stro­ tablice barwne. Tuż p r z e d wojną rozpoczęto redagowanie w y c h K a r p a t P o l s k i c h " p o d redakcją T . S e w e r y n a „Strojów ludo­ i R. R e i n f u s - sa; p r a c a A d a m a W ó j c i k a jest właśnie p i e r w s z y m z e s z y t e m p i e r w ­ szego t o m u w y d a w n i c t w a . Miała o n a d w a z a s a d n i c z e cele, n a u ­ k o w y i p r a k t y c z n y i o b a zostały w i e m dokonał w pełni rekonstrukcji zaginionego osiągnięte, a u t o r b o ­ o d kilkudziesięciu l a t d a w n e g o s t r o j u Pogórzan (który zresztą w e d l e zapewnień r e d a k c j i , �371 z powrotem odżył w terenie, dzięki staraniom Związku Ziem Górskich). W e wstępie p r a c y określił torialne „Pogórzan", wschodzie a u t o r dokładnie położenie t e r y ­ sąsiadujących n a południu z Łemkami, n a z D o l i n i a k a m i , a na zachodzie N a północy graniczą P o g ó r z a n i e , w e d l e Pilźniakami i R z e s z o w i a k a m i , wartość jest b a r d z o z L a c h a m i Sądeckimi. autora, z Tarnowiakami, jednak północnej granicy względna, g d y ż w y s z c z e g ó l n i o n e t r z y g r u p y n i e mają a n i wyraźnej g r a n i c y j ę z y k o w e j , a n i głębszej t r a d y c j i h i s t o r y c z ­ n e j , n i c też n i e w i e m y o i c h odrębnościach k u l t u r o w y c h , a n a z w y t y c h g r u p n i e są „etnikonami" w c z e n i u , są t o b o w i e m r a c z e j tnich czasach, dosłownym tego słowa zna­ f o r m a c j e krystalizujące się w o s t a t - p o d wpływem modnych prądów regionalistycz- n y c h . N a t o m i a s t c e n n y m p r z y c z y n k i e m d l a e t n o g r a f i i jest s t w i e r ­ dzenie, ż e „główną cechą od/óżniającą Pogórzan o d i c h sąsia­ d ó w jest strój". Niewątpliwie w i ę c i g r a n i c a zasięgu g r u p y o p i r a się n a t y m k r y t e r i u m . Podstawą d o r e k o n s t r u k c j i strojów z m n i e j więcej połowy ubiegłego s t u l e c i a stanowiły: 1) z b i o r y M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krakowie, 2) materiał i l u s t r a c y j n y g a b i n e t u r y c i n B i b l i o t e k i U n i w e r s y ­ t e t u Jagiellońskiego w K r a k o w i e ; są t o przeważnie a k w a r e l e K s a w e r e g o P r e k a , a k w a f o r t a Kielisińskiego i r y s u n e k A . P i w a r s k i e g o oraz i n n e s z k i c e , 3) w y w i a d y terenowe, n p . dane krawca Kazimierza Ołpińskiego z Na takim materiale udała się w zupełności, ubiorów w ubiegłym od 97-letniego o p a r t a r e k o n s t r u k c j a całości autor odtworzył s t u l e c i u , ale mentów e w o l u c y j n y c h . zebrane Bobowej. bowiem uchwycił strojów nietylko stan również w i e l e m o ­ I t a k , początek X I X w i e k u p r z e c i w s t a w i a się w w i e l u szczegółach stroju o k r e s o w i następnemu, z p o ł o w y t e g o ż w i e k u . W p i e r w panowała na t y m o b s z a r z e biała, zgrzebna spódnica, później n o s z o n o z samo­ kloszowe, „wybijanki", szyte d z i a ł o w e g o płócienka, ręcznie d r u k o w a n e g o , materiał t e n w y p i e ­ rają w y r o b y f a b r y c z n e . Mężatki nosiły spódnice wełniane n a k o n o ­ p n e j o s n o w i e i wełnianym wątku. �372 T a k i e same p r z e m i a n y u c h w y c i ! a u t o r w o d n i e s i e n i u d o w e ­ s e l n y c h gorsetów, w p i e r w w skład weselnego stroju ozdobna koszula, zapaska i chustka na ramiona. wchodziła Później weszły w modę k a r m a z y n o w e i szafirowe gorsety, a te z k o l e i białym, wciętym kaftanikom ze stojącym ustąpiły kołnierzem. Mniej n a t o m i a s t dokładnie rysują się p r z e m i a n y s t r o j u męskiego. Oprócz perspektywy czasowej zaznacza się w pracy A. W ó j c i k a zróżnicowanie t e r y t o r i a l n e , zwłaszcza w d z i e d z i n i e h a f t u i b a r w y strojów, c o a u t o r wyraźnie podkreślił. Zachodnią część Pogórza cechowały czerwone spódnice t z w . „ p i e k i e l n i c e " , w s c h o d n i ą — s p ó d n i c e s z a f i r o w e . T a sama róż­ n i c a d o t y c z y zapasek, w y c h na w s c h o d z i e . w i e gorsetów, karmazynowych na zachodzie, a szafiro­ R ó ż n i c e zachodziły również w k r o j u i b a r ­ zachód ubierał czerwone g ó r z e środkowe ( G r y b ó w ) c z a r n e , l u b karmazynowe, Po­ a wschód n a t o m i a s t s z a f i r o w e l u b g r a n a t o w e ( p o w i a t y : j a s i e l s k i i g o r l i c k i ) . W y r a ź n y wpływ w y ­ wierał t u t a j i obszar łemkowski, na k t ó r e g o p o g r a n i c z u panowały gorsety czarne l u b granatowe. Gorsety weselne były w Jasiel­ s k i m — z i e l o n e j G o r l i c k i m szafirowe, l u b granatowe. Podobnie układają się c h a r a k t e r y s t y c z n e k o l o r y męskich k a m i z e l e k , zachód nosił s i w e , a wschód o p r ó c z s i w y c h — c z a r n e tego w powiecie g o r l i c k i m noszono i g r a n a t o w e ; prócz kamizelki czerwone. T e sa­ m e r y s y towarzyszą i z d o b i e n i u płótnianek. Z a t y p o w y i właściwy strój P o g ó r z a n uważa a u l o r „ c u w ę " , której krój i s z c z e g ó ł y zrekonstruował P r e k a , s z t y c h u Kielisińskiego, zów Muzeum Etnograficznego rysunku na podstawie 3 akwarel Piwarskiego i m . S. U d z i e l i . oraz o b r a ­ Te dane, oraz i n f o r m a c j e K . O ł p i ń s k i e g o pozwoliły m u odtworzyć zasięg „ c u w y " , który z k o l e i stał się podstawą d l a wykreślenia g r a n i c y e t n o g r a ­ ficznej Pogórzan. W jakkolwiek zasięg związku z t y m j e d n a k zauważyć należy, ż e „ c u w y " j e s t niewątpliwie cenną wskazówką, jednakże niewystarczającą, t r u d n o b o w i e m n a p o d s t a w i e a choćby i d w u z j a w i s k , j a k i m i są zasięg cuwy s i w e j k a m i z e l k i , wyodrębniać etniczną. jednak wątpliwości, całą grupę jednego i dwurzędowej że. mimo tego zarzutu natury Nie ulega teoretycznej, w y n i k poszukiwań a u t o r a należy uznać za p o z y t y w n y , a u t o r b o ­ wiem mimo w ą s k i e g o t e m a t u nie zgubił się w szczegółach, a l e �373 stale miał n a o k u całość z a g a d n i e n i a . Praca A . Wójcika jest t y m b a r d z i e j c e n n a , że nasze wiadomości o g r a n i c a c h g r u p e t n i c z ­ n y c h opierają się dotąd wyłącznie n a w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i l u b na przesłankach h i s t o r y c z n y c h , n a t o m i a s t b r a k opracowań zasię­ g ó w poszczególnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Zresztą i k o n s t r u k c j a pracy, poszczególne i zróżnicowanie opisy i rysunki, terytorialne etnografii Polski, tak ubiorów perspektywa są cennym historyczna wkładem p r z e d wojną w y d a w n i c t w o n i e u r w i e się n a p i e r w s z y m Byłoby to trzymała do że należy wyrazić o b a w ę , c z y r o z p o c z ę t e niepowetowaną szkodą, swych przedwojennych gdyby redakcja zeszycie. nie pod­ zamierzeń. Józef Gafek MARIA ZNAMIEROWSKA b a k l a s y f i k a c j i ości Ości PRUFFEROWA, północno-wschodniej Muzeum Etnograficzne rybackie. Polski. Pró­ W i l n o 1 9 3 9 r. U . S . B . s t r . 14, r y c . 2 0 . A u t o r k a z n a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h p r a c z r e g i o n u północnowschodniego, poświęcająca dużo uwagi rybołóstwu, tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y wydała pracę z z a k r e s u t y p o l o g i i kich. C a ł y układ k l a s y f i k a c y j n y ości o p r a c o w a n y ości rybac­ jest na p o d ­ s t a w i e o b f i t e g o materiału, z e b r a n e g o w l a t a c h 1 9 3 3 - 1 9 3 9 ( W i l e ń ­ skie, Nowogródzkie, które znajdowały Stefana Białostockie) a l i c z ą c e g o 4 0 0 eksponatów, się w E t n o g r a f i c z n y m Muzeum Uniwersytetu umocowanie z ę b ó w w że­ Batorego. Z a podstawę podziału lazie, bądź też w d r z e w i e . wzięto N a tej zasadzie wyróżniła autorka następujące g r u p y ości: 1) s p a w a n e d w u d z i e l n e , ze zgiętym h a k i e m w b i t y m w d r z e w c e , 2) s p a w a n e z tuleją l u b i n a c z e j z nią bezpośrednio c z o n e (3 o d m i a n y ) , 3 ) z ę b y o s a d z o n e kabłączkowo (3 o d m i a n y ) , 4) z ę b y n i t o w a n e , 5) z ę b y w k l e p y w a n e o d s p o d u w żelazną listwę, 6) z ę b y l u t o w a n e , 7 ) zę,by w y c i n a n e z j e d n e j sztaby, połą­ �374 8 ) zęby w b i t e w d r z e w c e p o p r z e c z n e . W jeszcze r a m a c h każdej z w y m i e n i o n y c h szereg odmian, tak że grup rozróżnia a u t o r k a ostatecznie jest ich razem osiemnaście. Przeprowadzony ny z opracowaniem podział j e s t w w i e l u szczegółach i d e n t y c z ­ I . Manninena (Die I , 1 0 7 — 1 1 9 ) , który wyróżnia następujące Sachkultur Estlands typy: 1) s y m e t r y c z n o - d w u d z i e l n e , 2) w a c h l a r z o w a t e , 3) „Blattgabeln" (por. 8 ) , 4) „ G r a t g a b e l n " ( p o r . 7 ) , 5) kabłączkowe ( p o r . 3 ) . Reszta typów Manninena oparta jest o inne p o d s t a w y p o ­ działu, należy w i ę c przyznać p o l s k i e j a u t o r c e , ż e j e j podział n a t y p y i s y s t e m a t y k a jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w a i z w a r t a , g d y ż n i e miesza r o z m a i t y c h p o d s t a w . Decydujące j e d n a k rozstrzygnięcie mogą dać t y l k o s z c z e g ó ł o w e b a d a n i a g e n e t y c z n e , których a u t o r ­ ka celowo nie przeprowadza. Należy a u t o r k a n i e ujęła t e g o p r z e o b f i t e g o również zauważyć, że i c i e k a w e g o materiału k a r t o ­ g r a f i c z n i e i ograniczyła się j e d y n i e d o a n a l i z y formy. Dorobek t e n p o s i a d a j e d n a k dużą wartość orientacyjną, ważną w d a l s z y c h p o s z u k i w a n i a c h , zwłaszcza p r z y p o m o c y ankiet. Szkoda ż e a u t o r k a n i e objęła klasyfikacją trójzębnych, g ł y b y stanowić c i e k a w y p u n k t ości również, które mo­ wyjścia. J. G. Gniezno wieku) w w świetle zaraniu d a k c j i Józefa K o s t r z e w s k i e g o . Poznań dziejów wykopalisk. Nakładem P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Książka ników badań p o d powyższym W i t o l d a Hensla i Wojciecha Kostrzewskiego do XIII i 45 r y c i n w tekście. Prehistorycznego. tytułem, wykopaliskowych VIII Biblioteka prehistoryczna t o m IV. 8°, s t r . I X , 3 3 5 , l i 6 t a b l i c 1939, (od Pt аса z b i o r o w a p o d r e ­ dająca o p r a c o w a n i e w y ­ p r o w a d z o n y c h w Gnieźnie p r z e z K ó ć k ę p o d k i e r u n k i e m p r o f . Józefa w l a t a c h 1 9 3 6 — 1 9 3 8 , ukazała się w r o k u 1 9 3 9 , tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y . Ponieważ z c a ł e g o nakładu, w znacz- �375 n e j części z n i s z c z o n e g o p r z e z N i e m c ó w , ocalała n i e w i e l k a t y l k o t a k , iź książka liczba egzemplarzy nowego i ciekawego jest rzadką, a p r z y n o s i dużo materiału, n i e t y l k o d l a p r e h i s t o r y k a , l e c z także w równej m i e r z e i d l a e t n o g r a f a , będzie m o ż e rzeczą p o ­ żyteczną podać t u t a j garść i n f o r m a c j i o j e j treści. P u b l i k a c j a o Gnieźnie jących nień zarówno j a k i wszelkie tworzenie zajęć z a w i e r a 16 p r a c o d k r y t e w Gnieźnie i znalezione stanu 1 3 autorów, o p i s u - szczątki budowli i umoc­ t a m z a b y t k i , pozwalające n a o d ­ kultury mieszkańców gnieźnieńskiego g r o d u u świtu i w p i e r w s z y c h w i e k a c h h i s t o r i i . Wstęp Gniezno do wydawnictwa do potowy m i , dotyczącymi którym G n i e z n o stanowi w., zajmująca XIII tego praca Koczego się d a n y m i h i s t o r y c z n y ­ miasta d o p o ł o w y X I I I w . , t j . d o czasu w otrzymało! okację n a p r a w i e n i e m i e c k i m . D o p i e r o następna p r a c a W o j c i e c h a i piastowski Leona w Gnieźnie w świetle Kocki Gród plemienny w p r o w a d z a nas wykopalisk „ w a r c h e o l o g i c z n e b a d a n i a G n i e z n a . D a j e o n a dokładne i s z c z e g ó ł o w e opracowanie wyników badań t e r e n o w y c h n a d g r o d e m s k i m , j e g o rozkładem, umocnieniami g r o d u . W t o k u badań zdołano oraz wyróżnić gnieźnień­ budowlami osiem warstw wewnątrz kulturo­ w y c h , z c z e g o w a r s t w a V I I I - m a , najgłębsza i najstarsza była w a r ­ stwą grodową, t z n . t y l k o w związku z nią pozostawały ślady umocnień o b r o n n y c h , p o d c z a s g d y w a r s t w y następne ( o d V I I — I ) były pozostałością o s a d n i e o b r o n n y c h . S y s t e m umocnień s t w i e r d z o n y w w a r s t w i e V I I I - e j , n a j s t a r s z e j , ulegał k i l k a k r o t n y m z m i a n o m o d n a j s t a r s z e g o , p i e r w o t n e g o w p o ­ s t a c i ostrokołu a p o t e m fosy, d o p o t ę ż n e g o wału d r e w n i a n o - z i e m nego o szerokości 13 m . , b u d o w a n e g o w specjalnej właściwej - t y l k o p o l s k i m g r o d o m , U m o c n i e n i a g r o d u technice najstarszego pochodzą jeszcze z czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h ( o d V I I I — X w . ) , w s p o m n i a n y zaś wał z b u d o w a n y został za czasów M i e s z k a I . Jeśli chodzi o szczątki budownictwa, to s t w i e r d z o n o *w Gnieźnie d o m y w z n o s z o n e w k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j , z p a l e n i s k i e m w pośrodku l u b w narożniku. słupowo-plecionkowa, s t o s o w a n a Z n a c z n i e rzadszą j e s t k o n s t r u k c j a zapewne przy b u d y n k a c h gos­ p o d a r c z y c h , g d y ż n i e było w n i c h śladów k a m i e n n e g o p a l e n i s k a . W niektórych d o m a c h s t w i e r d z o n o ślady podłogi. Domy były �376 naogół niewielkie, często kwadratowe. szczątki łaźni p a r o w e j o w y m i a r a c h Na uwagę zasługują 2,75 x 5 m z podłogą w y ł o ­ żoną płaskimi o t o c z a k a m i . Dziesięć następnych p r a c daje na terenie osad gnieźnieńskich, o p i s zabytków podzielonych znalezionych według surowców z j a k i c h w y k o n a n e zostały. Z a b y t k i żelazne opracował K a z i m i e r z Łukasiewicz Przedmioty żelazne N a specjalną uwagę z Gniezna. zasługują t u różne narzędzia, j a k r o l n i c z e ( s i e r p y ) , r y b a c k i e ( w ę d k i ) , rzemieślnicze fdłuta, pieśni, ośniki, r o z p o r k i d o w y g i n a n i a z ę b ó w piły) wreszcie i n n e , j a k s i e k i e r y , noże, t a s a k i , tłoczki, szydła, m i s y żelazne d o p i e c z e n i a chleba, obręcze w i a d e r i t p . żużli żelaznych świadczą o m i e j s c o w e j nego prawdopodobnie Bogdan wiane, z ubogich rud darniowych. Kostrzewski srebrne i złote Liczne resztki p r o d u k c j i żelaza, w y t a p i a * publikuje Przedmioty brązowe, oło­ Są t o g ł ó w n e o z d o b y r ó ż n e g o z Gniezna. r o d z a j u . T u także o m ó w i o n e zostały p r z e d m i o t y o z d o b n e , służące do celów praktycznych a zwłaszcza okucia s k r z y n e k , pasów, uprzęży i t p . Zabytki wał Zdzisław z rogu i kości Adam w Rajewski. k u l t u r y p o l s k i e j u świtu grodzie opraco­ gnieźnieńskim Charakterystycznym zjawiskiem czasów historycznych jest używanie r o g u i kości j a k o s u r o w c a p r z y b o r ó w i narzędzi. N a p i e r w s z y do wyrobu dość o b f i t e najróżniejszych p l a n wysuwają się g r z e b i e n i e r o g o w e n a j r o z m a i t s z y c h t y p ó w i rozmiarów, d w u s t r o n n e i j e d n o ­ stronne, zwykle bardzo bogato zdobione. Również bogato zdo­ b i o n e są l i c z n e r o g o w e p o c h e w k i , okładziny, o k u c i a i t p . Z d o b i e ­ n i e zresztą s p o t y k a się n i e t y l k o na przedmiotach rogowych. ogóle polskie zdobnictwo wczesnohistoryczne w e i zasługuje na o s o b n e nie z dzisiejszym wyczerpujące jest b a r d z o opracowanie i porówna­ zdobnictwem ludowym. T e g o s a m e g o a u t o r a j e s t także p r a c a Gnieźnieńskie skórzane robów z okresu skórzanych (trzewików, kierpców, l u b bydlęcej^ świadczą o w y s o k i m Tadeusz w owych wyroby D o ś ć l i c z n e szczątki w y ­ wczesnodziejowego. mieszków, r z e m i e n i i t p . ) w y k o n y w a n y c h stwa i szewstwa W cieka­ na noże, głównie ze skóry koziej poziomie pochewek garbarstwa, rymar- czasach. Wieczorowski opisuje Zabytki ze szkła, szkliwa* �377 kamieni T półszlachetnych, Osełki bursztynu a Bogdan itp. oraz Przęśliki i podkładki Kostrzewski gnieźnieńskie. N a baczną uwagę e t n o g r a f a zasługuje p r a c a T a d e u s z a D z i e końskiego i W o j c i e c h a Kóćki Są o n e gnieźnieńskiego. Przedmioty wprawdzie drewniane ważnie szczątkowym, n i e m n i e j j e d n a k e t n o g r a f znajdzie t u wiele ludowej. Dość analogii miski, do grodu Słowiańszczyzny współczesnych w y t w o r ó w wspomnieć o t a k i c h j a n k a , łopata, k l e s z c z k i łyżki, do z zachowane w stanie prze­ kultury p r z e d m i o t a c h j a k stępa, k i ­ w y r o b u niecielnie, p r z y b o r y tkackie, szczątki d o w o z u o różnych konstrukcjach, przy c z y m j e d n a z n i c h nawiązuje ściśle d o k o n s t r u k c j i kół dziś jesz­ cze r o b i o n y c h n a P o l e s i u Wreszcie dwie wołyńskim. ostatnie z przedmioty, to W i t o l d a Hensla skich i Jana w Gnieźnie i odważniki z prace zw'erzqt w całokształtu Edwarda domowych Lubicz poszczególne grodów Najdawniejsze piastow­ monety, wagi znalezisk gnieźnieńskich przyno­ Niezabitowskiego i dzikich i Bronisława Gnieźnie linne Zurka, z Gniezna. Uzupełnienie szą p r a c opisujących Ceramika z wykopalisk z wieku Jaronia VIII Materiał — Średniowieczne wykopany szczątki O b i e te prace w Gnieźnie. kostny XIII dają roś­ niezwykle c e n n e materiały, na p o d s t a w i e których odtworzyć się P o l a k ó w i i n n y c h Słowian w sposób odżywiania okresie wczesnohistorycznym, możemy s o b i e dokładnie wyrobić pojęcie o stanie ówczesnej g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j , i wyjaśnić w i e l e zagadnień z a n y c h z dzisiejszą kulturą ludową Zamknięcie i z e s t a w i e n i e kiwań archeologicznych na K o s t r z e w s k i w p r a c y Ogólne Cennym wyników d o t y c h c z a s o w y c h terenie wyniki uzupełnieniem zwią­ Słowian. Gniezna daje rozkopywań przebogatej treści poszu­ P r o f . Józef gnieźnieńskich. jest 16 t a b l i c i 45 r y c i n w tekście, o d b i t y c h b a r d z o s t a r a n n i e , dających świetny przegląd najważniejszych o. Gnieźnie jest Słowiańszczyzny znalezisk naprawdę i żaden kopalnią etnograf gnieźnieńskich. materiałów dla Książka etnografa n i e będzie mógł się bez n i e j obejść. Stefan Nosek �378 Ogólny FRANCISZEK BUJAK, ctwa niemieckiego ski. STEFAN pływ formacyjny i o zarys do Polski ziemiach historii zachodnich Kolonizacja INGLOT, Niemców na osadni­ ziemiach wewnętrzna o d X V I - X V I I I w. zachodnich. Uniwersytet Pol" a na­ Kurs i n ­ Jagielloński A k a d e m i a Górnicza, n r . 2 2 i 2 3 . K r a k ó w 1 9 4 5 . ' T e d w i e r o z p r a w k i stanowią razem pewną całość. O g ó l n e r y s y niemieckiego p a r c i a n a wschód w ciągu dziejów daje p r a c a B u ­ j a k a , szczegóły d o t y c z ą c e procesów k o l o n i z a c y j n y c h przez prze­ ciąg dwóch w i e k ó w d o r z u c a I n g l o t . P r a c a t a m a s p e c j a l n i e duże znaczenie dla badacza w terenie chcącego zrozumieć procesy d a w n y c h p r z e m i a n k u l t u r y . Niesłychanie s u m i e n n a n i e o m a l źród­ łowa, cytująca p o n a d 6 0 p o z y c y j z l i t e r a t u r y , s k r u p u l a t n i e zesta­ wiająca różnorodne t y p y o s a d n i c t w a w i e j s k i e g o n a t e r e n i e P o l s k i w różnych o k r e s a c h czasu i d z i e l n i c a c h k r a j u , w związku z w s z e l ­ k i m i z m i a n a m i w s t r u k t u r z e ludności, wywołanymi przez w o j n y , klęski e l e m e n t a r n e , z m i a n y p o l i t y c z n e , j e s t b o g a t y m compendium wiedzy o r u c h u ludności w ciągu d w u w i e k ó w na t e r e n i e P o l s k i , j e d y n y m w t y m rodzaju w polskiej literaturze. Prócz wiejskiego skie, o m a w i a I n g l o t w s w e j p r a c y także również z t e g o samego Polski zachodniej d z e n i e i rozwój Zestawia planowanie, broszura K. Muencha zachodniej w wiekach m i a s t powstających n a z a c h o d z i e , i c h rolę Osad­ okresów i t o wyłącznie n a t e r e ­ omawia miast P o l s k i ona t y p y miej­ okresu X V I do X V I I I w . n i c t w o m i e j s k i e wcześniejszych nie osadnictwa osadnictwo obronną w „Pocho­ średnich". ich roz­ niektórych w y p a d k a c h , t a r g i , ustrój i z m i a n y w e w s z y s t k i c h t y c h działach. Anna TADEUSZ Z a g a d n i e n i e LEHR-SPLAWIŃSKI, a plemiona słowiańskie w średnich. wiekach ludowe ziem zachodnich. kaszubskie na w s c h o d n i m KAZIMIERZ NITSCH, zachodnich. Uniwersytet Kutrzebianka pograniczu Polskie gwary Kurs informacyjny o ziemiach Jagielloński i A k a d e m i a Górnicza, n r . 13 i 15. K r a k ó w 1 9 4 5 . R o z p r a w k i t e , nieobojętne d l a l u d o z n a w c y , się wzięły, w jaki sposób pogłębiły i utrwaliły tłumaczą skąd podobieństwa �379 i różnice między językiem r d z e n n e j P o l s k i a gwarą Tłumaczą w j a k i sposób układ s t o r y c z n y c h i późniejszy polityczny zachodnich, n a Śląsku, p o l s c e — t o p y t a n i a na które z n a j d u j e m y stopniu nie nas t u interesujących Polski, oraz poczucia kaszubską. wczesno h i ­ rozwój wypadków wpłynął na n i e . J a k i e m a m y d i a l e k t y na z i e m i a c h powiedź, w p e w n y m czasów w Wielko­ w broszurach tych od­ wpływającą również n a z r o z u m i e ­ różnic w k u l t u r z e l u d u różnych części odrębności różnych g r u p etnicznych. A. ANNA Etnografia KUTRZEBIANKA, ludnościowych na Zachodzie K. polskich (Prusy g r u p i Kaszuby), w y d . P o l s k i Związek Z a c h o d n i , K r a k ó w 1 9 4 5 , p. 1 9 , 16°. Forma wykładu i względy zakres p r z e d m i o t u i technikę nieczność poczynienia szczególnie ujemnie o nawiązaniu jego dużych odbiło wydawnicze określiły ujęcia, stąd skrótów które, też poszła perspektywicznych, się na wstępnej historycznym, autorce części ko­ co rozprawki, nie uwzględniając a n i głębi p r z e o b r a ż e ń , a n i i c h d y n a m i k i , straciło w związku z t y m swój merytoryczny Niemniej sens. p r z e c i e zdołała a u t o r k a n a p r z e s t r z e n i kilkunastu małych s t r o n i c zawrzeć s t o s u n k o w o dużą ilość materiału w e g o i przedstawić technikę przemian, wało się dzisiejsze e t n o g r a f i c z n e była t o rzecz prosta, gdyż słownie m o z a i k a w p ł y w ó w , przenikania, w e d ł u g której kształto­ oblicze dzisiejsze Prus i Kaszub. Kaszuby to teren niezwykle krzyżowania i z w a l c z a n i a rzeczo­ A nie i Prusy to do­ skomplikowanego się r o z m a i t y c h zespołów k u l t u r o w y c h , zbiegających się t u p o d n a p o r e m migrujących f a l róż­ nych wytworów. Z tego tak bardzo wymieszanego zespołu zja­ w i s k k u l t u r o w y c h wydzieliła a u t o r k a c e c h y — j e j z d a n i e m — n a j ­ istotniejsze d l a współczesnej k u l t u r y ludowej Prus i Kaszub. Za podstawę d o w y d z i e l e n i a i c h przyjęła m o w ę oraz kształt w i e r z c h ­ niego odzienia, t j . to, c o z reguły bywa podstawą d o t e g o r o ­ d z a j u rozgraniczeń, włączając j e d n a k d o z a s o b u argumentów r z e ­ czowych pewny te elementy pozwalają kulturowe, uściślić które w wnioski z mowy sposób względnie i o d z i e n i a i dokład- �380 niej określić charakter specjalny obszaru, a więc elementy kultury ludowej badanego zarówno z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ducbo- w e j , j a k i społecznej. Spośród w y d z i e l o n y c h w t e n sposób c e c h charakterystycz­ n y c h w y m i e n i m y — za autorką — n a j c i e k a w s z e . Należą d o n i c h najstarsze znane n a m f o r m y g o s p o d a r k i bogactwo rolnej, form i n a z w d l a g o s p o d a r k i r y b n e j , p i e r w o t n a czystość i świeżość p o ­ dań i wierzeń, przeżytki: t y p y c h a t a n a l o g i c z n e w B u k u pod Berlinem, najbardziej typowe skiego, otwarte ogniska w sezonowych kitna odzież, d o odsłoniętych formy u l a słowiań­ d o m k a c h r y b a c k i c h , błę­ z n a m i e n n a d l a całego p o l s k i e g o obszaru etnogra­ ficznego do X I X w i e k u . Biorąc p o d u w a g ę p r z e ż y t k o w e f o r m y k u l t u r o w e dochodzi a u t o r k a d o w n i o s k u , ż e śladów najstarszej k u l t u r y P r u s i K a s z u b szukać należy na północy, na terenie piasków n a d m o r s k i c h i pośród lasów. T a m z n a j d u j e m y sze f o r m y g o s p o d a r k i , lecz i przeżytki śródjeziernych, „nie t y l k o najstar­ dawnych praw i zwycza­ j ó w " (s. 1 3 ) . S p o s t r z e g a k u l t u r o w e związki P r u s i K a s z u b z resztą P o l s k i n i e t y l k o w d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i r o l n e j , l e c z też i w d z i e ­ d z i n a c h s t r o j u i k u l t u r y d u c h o w e j , choć strój t e n dziś już p r a w i e nie i s t n i e j e , zaś wątki podań i pieśni, niezwykle być i były narażone przekształcenia na daleko idące liczne, mogły wskutek r o z l i c z n y c h kontaktów z s z e r o k i m światem, j a k i e sprawiała b l i s ­ kość łączą morza. Te i t y m podobne analogie kulturę i K a s z u b z o b r a z e m p o l s k i m i słowiańskim, oddzielają t u r y n i e m i e c k i e j , a „zakonserwowane jakby, Prus ją o d k u l ­ zachowane w for­ m a c h m n i e j skażonych niż w i n n y c h , b a r d z i e j n i w e l a c j o m p o d d a ­ nych obszarach" liktów" godny (s. 17) czynią z P r u s i K a s z u b dalszego intensywnego Nosicieli tej reliktowej sadnicze grupy. kultury Wymienia „rezerwat re­ badania. dzieli a u t o r k a n a t r z y za­ więc resztki Pomorzan, t j . Słoweń­ c ó w i Kaszubów właściwych, grupę mieszaną k a s z u b s k o - w i e l k o - polską i kaszubsko-kujawską. Podział t e n , j a k k o l w i e k może n a ­ suwać zastrzeżenie, dziś wość o etnicznych zgodny z t y m , c o się mówi g r u p a c h P r u s i K a s z u b , a zbytnią j e g o i schematyczność początku. jest zasadniczo tłumaczą względy ogólniko­ poruszone na �381 Całość s t a n o w i pożyteczną lekturę, wprowadzającą w sób łatwy i p r o s t y w o g r o m s k o m p l i k o w a n y c h problemów rowych, jaki reprezentują jącą duże p e r s p e k t y w y ziemie spo­ kultu­ kaszubska i pruska, obejmu­ myślowe i zachęcającą d o podjęcia nad ostatecznym wyanalizowaniem i sprecyzowaniem o b l i c z a t e j części P o l s k i , czemu omawiana prób kulturowego rozprawka daje po­ czątek. Wprowadzający jednak charakter broszury a u t o r k a pomieściła w n i m najważniejszą wymagał, przynajmniej żeby literaturę, dotyczącą t e g o p r z e d m i o t u . N i e można b y ł o pominąć milczeniem n a z w i s k T a d e u s z a Lehra-Spławińskiego i A d a m a F i s c h e r a , współ­ autorów wspaniałej monografii dawnych Prusów A . Fischera, Prus o Kaszubach. Pogańskich Etnografii H e n r y k a Łowmiańskiego — ż e b y wymienić t y l k o p o z y c j e c z o ł o w e , w y p a d a ł o w r e s z c i e w s p o m ­ nieć o Gryfie i o ruchu młodokaszubskim. Żałować także należy, ż e n i e zaprezentowała a u t o r k a wymienianych grup etnicznych, co było przecież mapy techniczną koniecznością w t r a k c i e s a m e g o wykładu i że n i e dała a n i j e d n e j próbki strojów (ustęp o s t r o j a c h j e s t w tekście s t o s u n k o w o szerny), co w o b e c ich kompletnego ob­ p r a w i e z a n i k u było b y rzeczą interesującą i pożądaną. Tadeusz TADEUSZ czyźnie LEHR-SPLAWIŃSKI, Słowian. O pochodzeniu Delimat i praoj- Poznań 1 9 4 6 , s t r . 2 3 7 , 7 m a p . Prace I n s t y t u t u Z a c h o d n i e g o n r . 2. Polska n a u k a s l a w i s t y k i rozpoczęła swój n o w y po tragicznej przerwie wojennej wspaniałą książką okres życia Lehra-Spła- wińskiego. J e s t t o w y n i k w i e l o l e t n i c h dociekań i przemyśleń a u ­ tora, oraz syntetycznych studiów t e g o p r o b l e m u , także w świetle nauk slawistyce pokrewnych: etnografii, autor jakie niemieckiej, skiej na przekór w prehistorii, okresie dążeniom N i e m i e c antropologii, ponurej okupacji d o wytępienia p o l ­ nauki. Problem s a m jest s t a r y i w i e l o k r o t n i e n o w i podstawowe zagadnienie gów historii, prowadził slawistów, jako też zarówno omawiany, bo sta­ językoznawców i filolo­ historyków, a r c h e o l o g ó w , etnografów, �382 to też literatura przedmiotu jest bardzo obfita i różnorodna, a u t o r zebrał ją w „ P r z y p i s a c h " na s t r . 1 4 1 — 2 2 4 . rakterystyczna, starsi uczeni, że d o tego Rudnicki, Rzecz cha­ z a b i e r a l i się n o r m a l n i e w y t r a w n i i znani badacze, dowski, Szachmatow, szyński, zagadnienia np. Niederle, Rozwa­ Czekanowski, K o s t r z e w s k i , Kozłowski, M o ­ Vasmer, Rostafiński i inni. Dochodzili do b a r d z o różnych wyników, g ł ó w n i e d l a t e g o , że żadna z d y s c y p l i n n a u k o w y c h sama p r z e z się n i e daje d o s t a t e c z n e j teriałowej do podstawy ma­ wyjaśnienia, k i e d y i g d z i e p o j a w i l i się Słowianie, j a k i e były i c h n a j d a w n i e j s z e losy. U c z e n i p o t y k a l i się w ciem­ ności, r o z m a i t y m i p r z y p u s z c z e n i a m i wypełniając l u k i źródeł; także ocena skąpych danych tecznie o d L a b y źródłowych była b a r d z o różna. Osta­ d o wybrzeża bałtyckiego aż p o środkową W o ł ­ g ę i T u r k i e s t a n wszędzie doszukiwano się pierwotnych siedzib słowiańskich. Tadeusz Lehr-Spławiński opracował s y n t e t y c z n e tychczasowych niego badań. Punktem n a t u r a l n i e materiały ujęcie d o ­ wyjścia i jądrem p r a c y są d l a lingwistyczne, które n a n o w o syste­ m a t y c z n i e zebrał i r o z k l a s y f i k o w a l ; otóż zestawiając j e w świetle wyników h i s t o r y c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h , nych i etnograficznych dochodzi najdawniejszych Słowian, i c h p r a o j c z y z n y ich migracji losów do także systematycznego i wykładu pochodzenia, różnokierunkowych o d m n i e j więcej 2 0 0 0 l a t p r z e d C h r y s t u s e m aż d o czasów średniowiecznych, nie ustalił dzisiejszy Materiał antropologicz­ k i e d y się lingwistyczny zestawia a u t o r w d w u rozdziałach: 1) s t a n o w i s k o języka prasłowiańskiego w dziedzinie 2) s i e d z i b y ostatecz­ o b r a z świata słowiańskiego. indoeuropejskiej językowej, Słowian w świetle nazw, geograficznych. R o z d z i a ł y t e zajmują najwięcej miejsca w książce (str. 2 0 — 9i). Tu indywidualny wkład b a r d z o duży w z a k r e s i e naukowy zebrania autora — lingwisty jest n o w y c h materiałów, s z c z e g ó l ­ nie słownikowych i k r y t y c z n e j o c e n y materiałów d a w n i e j dysku­ towanych. Stanowisko prasłowiaószczyzny grupy praindoeuropejskiej lizą około 4 0 c'ech wobec scharakteryzował innych odłamów a u t o r zarówno ana­ gramatycznych t j . fonetycznych, słowotwór- �383 czych, fleksyjnych, składniowych, sposób p r a i n d o e u r o p e j s k i e różniczkujących dziedzictwo tyczną oceną d a n y c h słownikowych. na n o w o w językowe, Przede rozmaity j a k o też k r y " wszystkim omówił p r o b l e m wspólności j ę z y k o w e j bałto-słowiańskiej, a w i ę c wymienił wspólne prasłowiańskie i prabałtyckie i n n o w a c j e g r a m a ­ t y c z n e , wspólne bałto-słowiańskie p r o d u k t y w n e p r z y r o s t k i i m i e n ­ n e , zgodności składniowe, dzo a nacisk s z c z e g ó l n y położył na b a r ­ d a l e k o idącą zgodność w słownictwie o b u gałązi j ę z y k o w y c h ; przeszło 1600 pozycyj wyrazowych, w t y m wiele nieznanych i n n y m językom i n d o e u r o p e j s k i m . Zgodności t e dowodzą czo t e z y o d a w n e j dające się wspólności stwierdzić językowej również stare zasadni­ bałto-słowiańskiej, ale rozbieżności w i słownictwie Bałtów i Słowian, choć n i e l i c z n e , gramatyce prowadzą a u t o r a d o d w u ostrożnych wniosków: 1) wspólność językowa bałto-słowiańska n i g d y n i e była bez­ względna, 2) wspólność t a należy d o s t o s u n k o w o b a r d z o odległej p r z e ­ szłości, po której nastąpił dość długi okres samodzielnego rozwoju. J a k i b y ł układ i c h s i e d z i b w o b e c i n n y c h s z c z e p ó w p r a i n d o europejskich, wynika z analizy w y c h , łączących Prasłowian narzeczy, co a u t o r b a r d z o zasięgów z taką dalszych cech przejrzyście zilustrował w „Schemat s t o s u n k u pokrewieństwa między językami a innymi indoeuropejskimi". języko­ l u b inną grupą ó w c z e s n y c h szkicu pt. słowiańskimi Dowodzą one, że w dobie rozbicia jedności j ę z y k o w e j p r a i d o e u r o p e j s k i e j Prasłowianie sąsiadowali o d z a c h o d u z G e r m a n a m i , o d południowego z a c h o d u i może połud­ nia z Celtami i Ilirami, niowego od wschodu ogólnie p r z y j m o w a n y c h poglądów w południowej Niemczech Skandynawii, (w dorzeczu w o t n e s i e d z i b y Bałtów wschodowi wian z Prabałtami, a o d połud­ w s c h o d u z T r a k a m i i Iraczyńkami. Ponieważ zaś praojczyzna Jutlandii i dolnego Renu i rozciągały się od wedle G e r m a n ó w leżała północno-zachodnich dolnej Łaby), a pier­ dorzecza Niemna k u aż d o d o r z e c z a O k i , należałoby d l a p r a o j c z y z n y S ł o ­ szukać miejsca w dorzeczu W i s ł y i O d r y z zasięgiem k u południowemu w s c h o d o w i w d o r z e c z u ren Wołynia i Podola, dokąd średniego D n i e s t r u , n a te­ sięgały niegdyś s i e d z i b y plemion �384 t r a c k i c h oraz dochodziły koczownicze szczepy irańskich S c y t ó w i Sarmatów ( s t r . 3 9 ) . Wniosek taki popiera bardzo geografia ropejskich. Można bowiem Bałtów i Słowian z grupą północno-zachodnią e u r o p e j s k i c h ; w słowniku W a l d e g o 425 wobec wyrazów p r a i n d o e u - wymienić w i e l e w y r a z ó w 125 nawiązań i Pokornego wyrazowych wschodnio-indoeuropejskimi. Przy łączących plemion praindoautor naliczył bałto-słowiańskich t y m słownictwo ze słowiańskie wiąże się z germańskim ściślej niż bałtyckie ( 9 4 - 5 2 ) , widoczn e r Słowianie sąsiadowali bliżej z G e r m a n a m i niż Bałtowie. R ó w n i e ż przeprowadzona analiza zapożyczeń prasłowiańskim d o w o d z i o b c y c h w y r a z ó w w języku b l i s k i c h stosunków Prasłowian z l u d a m i zachodnio europejskimi, więc wedle n a s i l e n i a zapożyczeń przede w s z y s t k i m z G e r m a n a m i dalej z C e l t a m i , R z y m i a n a m i , w słabym s t o p n i u z l u d a m i E u r o p y południowo w s c h o d n i e j : z G r e k a m i i Irańczykami. Ciekawe w t y m z e s t a w i e n i u są zapożyczenia choć n i e z b y t l i c z n e , d o w o d z ą na z a c h o d z i e . daleko W p ł y w języka prasłowiańskiego n a i n n e ówczesne d a się stwierdzić tylko wyjątkowo, większa grupa turko-tatar- s k i c h z a p o ż y c z e ń ze słowiańskiego j e s t p o c h o d z e n i a W fińskie, d a w n y c h zasięgów fińskich t e n sposób postawił a u t o r tezę o między G e r m a n a m i a Bałtami, więc w d o r z e c z u Następny rozdział późniejszego. praojczyźnie Słowian p o ­ O d r y i Wisły. l i g w i s t y c z n y na str. 52 — 92 „Siedziby Prasłowian w świetle n a z w geograficznych" z a w i e r a analizę sta­ rych nazw miejscowych, w s u m i e 112 g n i a z d n a z w głównie r z e c z ­ n y c h na t e r e n i e Łabą a W o ł g ą . autor między t y c k i c h , 14 t z w . „weneckich", 16 i n d o e u r o p e j s k i c h z c z e g o bogaty Wśród nich wyróżnił 16 o g ó l n o i n d o e u r o p e j s k i c h , 1 1 irańskich, 9 t r a c k i c h , 17 bał­ materiał e t y m o l o g i c z n y o różnych l u d a c h , które na 20 słowiańskich, 8 germańskich, 11 ugrofińskich, 5 e t r u s k i c h . nazw głównie r z e c z n y c h t y m terenie przebywały, Ten świadczy ale s a m p r z e z się n i e daje się schronologizować; należytą ocenę t e g o m a ­ teriału dają dopiero perspektywy historyczne i archeologiczne. Z badań t y c h m i a n o w i c i e w y n i k a , że najstarsze są n a z w y e t r u s k i e , t j , o nawiązaniach śródziemnomorskich, sięgających aż p o Bałtyk. Wyjaśnia j e północny zasięg k u l t u r o w y t z w . c e r a m i k i w s t ę g o w e j , ekspandującej w czasie o k o ł o 2 3 0 0 — 2 0 0 0 p r z e d C h r . z krajów �385 n a d d u n a j s k i c h i śródziemnomorskich poza Karpaty. s t r o n y równie starej f a l i k u l t u r o w e j odpowiadają s k i e . Tłumaczą się giem kultury 2000 — one drugiej ugrofiń­ południowo-zachodnira n a j d a l s z y m ceramiki 1700 przed Z nazwy grzebykowej, która Chr. ekspanduje v w czasie zasię­ między o d północnego wschodu z n a d górnej W o ł g i aź d o l i n i i O d r y i g ó r n e g o B u g u . N a t a k i e tło n a w a r s t w i a się już i n d o e u r o p e j s k a fala t z w . „ceramiki s z n u r o w e j " , l e c i a p r z e d C h r . rozlała która się kultury, z początkiem d r u g i e g o szeroko po Europie tysiąc­ o d Renu po Skandynawię i Bałkany, p o z a łuk W o ł g i d o K a u k a z u . O f a l i t e j świadczą o w e ogólnie i n d o e u r o p e j s k i e n a z w y , żej scharakteryzować. n i e dające się b y k o w e j , ugrofińskiej z kulturą c e r a m i k i s z n u r o w e j , pejskiej na terenie między łowi protobałtyckiemu, c z y l i praindoeuro- O d r ą a W o ł g ą dało początek z e s p o ­ bałtosłowiańskiemu i d o t e g o czasu odnieść należy grupę n a z w baltosłowiańskich sięgających nej W o ł g i d o l i n i i bli­ O t ó ż skrzyżowanie k u l t u r y c e r a m i k i g r z e ­ o d gór­ Odry. Później do rozbicia zespołu protobałtyckiego doprowadziła ekspansja t z w . k u l t u r y łużyckiej, j a k o powtórna f a l a i n d o e u r o p e j ­ ska sięgająca o d D u n a j u i B a w a r i i po Bałtyk i d o r z e c z e W i s ł y i B u g u . N a t y m t e r e n i e występują n a z w y t z w . „ w e n e c k i e " . m i o n a protobałtyckie n a północny wschód objęte wpływami k u l t u r y łużyckiej rozwijały nie j a k o zespół protobałtycki, d o którego się d a l e j odnieść o c h a r a k t e r z e bałtyckim między Narwią i O k ą . nym z protobałtyckiego przez skrzyżowanie t e r e n i e między O d r ą i B u g i e m słowiański. nawiązującymi nad Adriatykiem, Niemczech, zachodnim do w początkach O d r ą i Wisłą c h a r a k t e r y z u j e się skrzynkowe do tzw. grobów etniczno-językową T. kulturą łużycką indoeuropejska, Celtów w południowych rozwojem X X X V jamowych, zespołu ewolucja 1500—1Э00 aż d o lateń­ naszej e r y n a t e r e n i e w y c h ; o d pięknych u r n p o p i e l n i c o w y c h Lud. z formować zespół p r a ­ w s c h o d n i m d o T r a k ó w na Wołyniu. D a l s z a skiego i rzymskiego nazwy południowym skrzydłem d o Iii— k u l t u r y łużyckiej o d o k r e s u b r ą z o w e g o zacją się samodziel­ należy N a wyodrębnio­ A u t o r kulturę łużycką, t j . drugą falę łączy z W e n e t a m i rów zaczął Ple­ o d Bugu i N a r w i nie między zwyczajów pogrzebo­ poprzez groby kloszowe, co się wiąże z k r y s t a l i ­ prasłowiańskiego i wyraża 25* �386 u t r w a l e n i e m się s t a r y c h słowiańskich nazw r z e c z n y c h . N a z w y ger­ mańskie są naogół najmłodsze n a t y m t e r e n i e i tłumaczą się s i l ­ ną inwazją G o t ó w w I — II wieku naszej ery ze Skandynawii przez Pomorze w k i e r u n k u Wołynia, D n i e p r u i M o r z a j a k o t y m świadczą kolebkę szczepu ich groby szkieletowe. słowiańskiego uważać Czarnego* Z a właściwą więc należy d o r z e c z e Odry i W i s ł y . Zą t a k i m ujęciem przemawiają również dane a n t r o p o l o ­ giczne i etnograficzne, prehistorycznych i które a u t o r z e s t a w i a z w y n i k a m i badań językowych. Chodzi t u przede wszystkim 0 t z w . „rubież antropologiczną" odwieczną granicę kulturową o d ­ cinającą Prasłowian od Prabaltów p o l i n i i : średnia Wisła, B u g 1 Dniestr. W i d a ć z t e g o , ż e cały p r o b l e m p o c h o d z e n i a i p r a o j c z y z n y Słowian d o t y c z y o g r o m n e g o pierwszych wzmianek czasu: historycznych od 2000 lat przed C h r . do o Słowianach u H e r o d o t a w V w . p r z e d C h r . , a szczególnie u P l i n i u s z a i u T a c y t a z I w . p o C h r . i wyjaśnia których ślady się kilkoma wykopaliskowe i falami ekspansji kulturowych, t o p o n o m a s t y c z n e dają wyraźny o b r a z s t o p n i o w e j k r y s t a l i z a c j i Prasłowian — w s z y s t k o t o na t e r e ­ nie d o r z e c z a O d r y i Wisły. Władysław TADEUSZ LEHR-SPLAWIŃSKI, 1946, s t r . 7 2 , 5 m a p . Początki Biblioteka Studium Kuraszkiewicz Słowian. Kraków Słowiańskiego U. J. Seria B , n r . 1 — 4 . D r u g a książka T . Lehra-Spławińskiego m a c h a r a k t e r p o p u ­ larno-naukowy pod względem stylu i sposobu przedstawienia, ale w treści swojej j e s t t o d a l s z y ciąg n a u k o w e g o autora o losach Słowian o d mroków rozumowania p r e h i s t o r i i aż d o ostatecz­ n e g o w y t w o r z e n i a się poszczególnych j ę z y k ó w słowiańskich. Rozdział I p t . „ P r a s ł o w i a n i e " przednio jest j a k b y streszczeniem o m ó w i o n e g o dzieła z t y m uzupełnieniem, jaśnia w j a k i sposób doszło d o r o z b i c i a jedności na t r z y zespoły: z a c h o d n i , w s c h o d n i i południowy. po­ że a u t o r o b ­ prasłowiańskiej A u t o r opiera się t u głównie na w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i prasłowiańskiej, k o n t r o ­ lując j e d a n y m i historycznymi. Nie wdając się w s z c z e g ó ł o w e �387 wywody lingwistyczne, ogólnie autor i n f o r m u j e , że najpierw w y ­ dzieliła się g r u p a późniejszych Słowian w s c h o d n i c h i południo­ w y c h z g o d n i e z zaznaczającą się ekspansją k u l t u r y g r o b ó w j a m o ­ w y c h w k i e r u n k u południowym i w s c h o d n i m , może p o d n a c i s k i e m Gotów od północy. Potem b y ć może w związku z n a c i s k i e m A w a r ó w w V I w . Słowianie w s c h o d n i znów zbliżyli się n a krót­ k o d o z a c h o d n i c h , szczególnie Słowian zachodnich, dzisiejsi Słowian południowych. ostatecznie żąc W tych na północy, a południowa C z e s i i Słowacy, Inwazja madiarska w zbliżyli I X w. część się d o oddzieliła Słowian południowych o d C z e c h ó w i S ł o w a k ó w , wią­ ostatnich na n o w o ściślej z grupą lechicko-łużycką. t e n sposób n a p r z e s t r z e n i l a t o d r. 4 0 0 p o w i e k I X ustalił się dzisiejszy podział świata słowiańskiego n a t r z y g r u p y : w s c h o d ­ nią, południową i zachodnią. W rozdziale I I omawia autor których łączy z nazwą Lugii, Łuśanie. Objaśnia i c h repartycję wacką, łużycką i lechicką, lingwistycznym, także losy na trzy posługując historią Słowian u Tacyta, Lugiones się plemion zachodnich, c z y l i Łężanie, g r u p y : czesko-słogłównie materiałem wchodzących t y c h g r u p poszczególnych i historią p i e r w s z y c h w organizacji skład pań­ s t w o w y c h w i c h obrębie. W rozdziale I I I poświęconym Słowianom w s c h o d n i m , w a n y m przez J o r d a n i s a w V I w . Antami a u t o r wyjaśnia na p o d s t a w i e ruskiej dialektologii historycznej, pisu Nestora drogi, jakimi nocne siejsze p l e m i o n a : Słowianie i K r y w i c z e , gwary także u w a g I a t o - szło zróżniczkowanie i m i g r a c j e m i o n w s c h o d n i c h . P o c z ą t k o w o z całości północno-wielkoruskie; nazy­ głównie ple­ wydzieliły się d w a pół­ którym odpowiadają d z i ­ później o d X I I I w . w y o d ­ rębniają się też p l e m i o n a południowe: W o ł y n i a n i e , P o l a n i e i Siew i e r z a n i e , dzisiejsze ukraińskie; w końcu X I V w . , w pasie środkowym wyodrębniły się p l e m i o n a D r e g o w i c z ó w i D e r e w l a n , dzisiejsze b i a ­ łoruskie, o d R a d y m i c z ó w i W i a t y c z ó w , d z i s i e j s z y c h południowych, nocnych. które Temu ze swej podziałowi Wielkorusów s t r o n y zbliżyły się d o g w a r sprzyjało tworzenie się pół­ różnych ośrodków państwowych na R u s i : Kijów, N o w o g r ó d , S u z d a l , M o ­ skwa, państwo dzisiejszy: Cedymicza, Wielkorusini, tak że o d X V w . m a m y Małorusini i Białorusini. już układ Rozdział IV, �388 poświęcony Słowianom południowym, n a z y w a n y m p r z e z J o r d a n i - sa Sclaveni „ S ł o w i e n i e " , tłumaczy łudniowych i dalsze i Dunaju na wydzielenie przez się Słowian p o ­ Karpaty wzdłuż Bałkany aż p o P e l o p o n e z w V I w . o r a z zróżniczkowanie słoweńskie, i c h migracje się dialektyczne kajkawskie, czakawskie części i zachodniej: sztokawskie, Cisy stopniowe narzecza i części w s c h o d n i e j : n a r z e c z a bułgarskie i macedońskie. Ta wielce niewątpliwie blemami pożyteczna i kształcąca lekturą książeczka stanie się k a ż d e g o h u m a n i s t y interesującego się p r o ­ się głównie n a m a ­ teriale lingwistycznym z natury rzeczy trudnym, słowiańskimi. Aczkolwiek opiera jest j e d n a k n a ­ p i s a n a w sposób łatwy, p r z e j r z y s t y , przystępny d l a k a ż d e g o , bez z b y t n i e g o bagażu n a u k o w o - d o w o d o w e g o . D o k a ż d e g o rozdziału dołączona j e s t s z k i c o w a m a p k a , dająca łatwą ilustrację i r e k a p i tulację treści. к W. K. L u b l i n , wrzesień 1 9 4 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acd35e3c96de80eef2179d6df4b9bc9.pdf 316f150bec1bfe8e2fc01cc5d07ccd10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Małopolska pogranicze krakowsko-góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1843 Title A name given to the resource Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.222-255 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 222 REINFUSS ROMAN Pogranicze krakowsko-góralskie * w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych W s t ę p Znaczne różnice k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań­ Karpat polskich i cami dawna zwracały uwagę wał wyznaczyć przyległej badaczy. granicę Wyżyny Już M e h o f e r między Małopolskiej, Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o ­ dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez i Myślenice. Mehofera Zagadnienie Pola, który w r . 1851 ogłosił powiadające w e d ł u g dzisiejszej d z i e l i Górali obejmuje podział Poprad, druga wododział źródła terminologii grupom na t r z y g r u p y mieszkańców gór podstawowe, z etnicznym. których i Dniestru, trzecia Górali zaś sięga Górali od Pienin, Krościenka i Łącka, No­ Górali od P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i ­ g r u p y górali śląskich, siebie Zywczaków, W po pierwszej, a w i ę c : Podhalan, cza też P o l d o p i e r w s z e j wylicza jedna p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć rodów, z w a n y c h także Równiakami. Jabłonkowianami, 2 n a wschód p o z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y oraz Kliszczaków. od­ o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o dzieli P o l na kilka pomniejszych Sącza, Górali rody, ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u Sanu Czeremoszu i Prutu. wotarżan, przez specjalnych ba­ zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e Pol Wadowice g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m dań W i n c e n t e g o od w r. 1 8 4 3 usiło­ 1 Babigórców, każdej z w y m i e n i o n y c h P o l s t a r a n n i e w s i , które d o danej t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków zwanych od przez Zagórzan przez s i e b i e grup g r u p y należą. Wyją­ które nanie­ Sącza, sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę sądecką. Linię, biegnącą nych peryferiach grupy p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c ­ Żywczan, Babigórców, Zagórzan i K H - �223 szczaków oraz Górali od Sącza, można p r z e z Pola granicę między uważać za wytyczoną ludnością góralską a l a c h a m i , którzy z Góralami sąsiadują o d północy. P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o ­ r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k , szowice, Straconka, Łodygowice, Ślemień, Dolna, Las, Krzeszów, Zembrzyce, Meszna, Czernichów, MikuKocierz, Gór., Sleszowice, Tarnawa Budzów, ZacheJmna, Baczyn, Tarnawa Marcówka, Bystra, Tresna, Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a Gruszowiec, Porąbka, żówki, Półrzeczki, Od Dobra, Szczawa, Zalesie, Zbłudza, Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a j a k o krańcowe Wielka, Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y - w s i Równiaków W o l a Piskulina. się rwać. Pol podaje ( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a , nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e , gilno, Ptaszkową, Góralszczyzny słusznie c z y n i z a r z u t i Spiszu. Świdnik, Kamionkę, polskiej S. U d z i e l a ) Zbyszyce, Frycową, Szczawnicę W y ż n ą i Niżna. Przysietnicę, terytorium Mystków, Męci­ Mo­ Homrzyska, Z tak wyznaczonego wyłączył Pol (z czego mu w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e 3 Zagadnieniem północnego pogranicza Góralszczyzny pol­ s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą­ pieniu Ludwika artykułów Młynka, który w s z e r e g u poruszył; 4 sprawę t z w . Lachów, referatów i d r o b n y c h t j . ludności podgór­ s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń ­ s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią­ zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k , J. Jakóbiec, sporo 7 S t . Eliasz R a d z i k o w s k i światła na zagadnienie różnic międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a Problem wtedy granicy jednakowoż podający zazwyczaj dobrze Po swoje między rozważaniami swymi S. U d z i e l a , 6 k u l t u r o w y c h i stosunków góralsko-lackiego. Góralami a L a c h a m i rozstrzygnięty, uwagi w formie 5 i i n n i , c o w s u m i e rzuciło 8 gdyż przyczynków, całego nie poszczególni nie pogranicza, został autorzy, obejmowali lecz tylko sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i . raz pierwszy p i e r o S. U d z i e l a , 9 od czasów Pola który w y t y c z a północną całość obejmuje granicę do­ Góralszczy- �224 z n y w sposób następujący: na Śląsku Cieszyńskim granicznymi w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś Meszna, Bystra, Wilkowiska, Oczków, Moszczanica, Łodygowice, Kocierz, Szczyrk, Czernichów, Tresna, T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a ­ czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c , Tarnawa, i Górna, M u c h a r z , S k a w c e , Sucha, Krzeszów, Maków, Tarnawa Budzów, Dolną Zakrzów, B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka, Zawadka, Pcim, Lipnik, Wiśniowa, Poznachowice. T u ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e : szarów, Sowłin Wojakowej, Olszowej, (przedmieście Iwkowej, Dobrocierzy, Paleśnicy, Podola, Mystkowa. Koło Frycowej się z zasięgiem torium Góralszczyzny Ujanowic, Jurkowa, Filipowie, Jasiennej, ją Zawadki, K o ­ Zmiącej, Libratowej, Borowej, Paszyna, g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny Łemków. koło S z c z a w n i c y Skrzydlnej, Limanowej), możemy miejscowości p o ­ zbiega Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y ­ wyłącza Udziela a zamieszkane cztery wsi, położone p r z e z t z w . Rusinów Szlachłow Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a ­ skich. łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich Góralszczyzny wymienia Udziela s z a n y m góralsko-lackim; Jastrzębie, J a s z c z u r o w a , wice, Stryszów, rzyce. Dalszy parę kresach wsi o charakterze mie­ należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a , Łękawica, Marcówkai R o c z y n y , Sułkowice ( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba ciąg o m a w i a n e j Sleszoi p r a c y poświęca U d z i e l a Zemb­ przepro­ w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali beskidowych, Pod" (od Sącza), przy czym charakte­ halan, Kliszczaków ryzuje pokrótce różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e ­ gólnymi g r u p a m i Abstrahując grupy jest i Lachów etnograficznymi. od przeprowadzony autorzy przy s k i c h t z w . Lachów którzy mieszkańców Góralszczyzny na pomniejsze który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e bez z a r z u t u , należy podnieść, że obydwaj w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n sam błąd z a s a d n i c z y , niacy), podziału etnograficzne, a m i a n o w i c i e włączyli sądeckich wprawdzie Beskidu, ale ( u P o l a Górale o n i d o g r u p góral­ od Sącza posiadają p e w n e r y s y niewątpliwie l u b Rów- przypominające są grupą nie-góralską, �225 0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h kultur małopolskiego podgó­ k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o zasięgu r z a i niżu. Przeprowadzenie polskiej Góralszczyzny przychodzi n a m łatwo dzięki b a d a n i o m r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i ­ kowana mapka zasięgu Górali sąsiadujących z L a ­ od Łącka, c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficz­ n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y ­ suniętymi wsiami Maszkowice, góralskimi Jazowsko, Nawojowa, są: Młynczyska, Gabon, Kiczna, Łącko, Skrudzina, Przysietnica, natomiast Siekierczyna koło L i m a n o w e j oraz Rytro, Barcice, P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a ­ r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y 1 lachowskiej. kultury góralskiej N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h granica wyznaczona nięciom, niemniej precyzją oddzielić przez Cholewę jednak od może ulec d r o b n y m p r z e s u ­ dziś pozwala Góralszczyzny i U d z i e l ę włączone t e r e n y Omawiając już badań nam ona niesłusznie z dużą przez Pola lachowskie. zagadnienie granicy lachowsko-góralskiej m u ­ s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c F. B u j a k a . Poczynając o d Łącka 1 0 nad Dunajem wiedzie Bujak granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd grzbietami Łopienia, a następnie wzdłuż chód i p r z e z do Skawy. wsi Snieżnicy i L u b o g o s z c z y Raby wsi Kasinki p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za­ Trzebunię, Ostrość do granicy Bieńkówkę między i Zembrzyce Lachami zmierza a Góralami z a ­ c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów n y c h , które L a c h y uważają za góralskie miesza­ a Górale za l a c h o w s k i e . N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice) które robiły n a a u t o r z e k u l t u r o w o uległy wpływom wrażenie wsi przesiąkającym góralskich, z sąsiednich terenów l a c h o w s k i c h . Porównując p r z e d s t a w i o n e chów, wyznaczone pr/ez na m a p i e Pola, jedynie na niewielkich odcinkach się ze sobą, p o z a poszczególne linie linie graniczne że pokrywają t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka, L u d , t. X X X V I 1 zasięgi Górali i L a ­ B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y , i na wykreślone 15* �226 przez W różnych autorów związku z analizą wykazują załączonej dość mapy znaczne rozbieżności. n a s u w a się cały pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają szereg się n a c z o ł o : 1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała Góralszczyzna polska w I I połowie ubiegłego stulecia? 2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza­ sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż do czasów d z i s i e j ­ szych? 3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e przyna­ leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e ­ gało o n o w zależności kultury Udzielenie ludowej od w ciągu wyczerpujących zmian zaszłych zakresie o d p o w i e d z i na postawione w y ­ żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j p r z y o b e c n y m zasobie w o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu? jednak dostępnych n a m materiałów nawet etnograficz­ n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a . S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca, Udzieli a ponadto Etnograficznego w przechowywanych w Krakowie w materiałach archiwum Muzeum rękopiśmiennych. nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i , Te zbierane jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię­ t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j . Najnowszych materiałów etnograficzne, przeprowadzone terenowych dostarczyły b a d a n i a z końcem r . 1 9 4 5 i w pierwszym półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów dostarczonych przez D e ­ partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty. B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r k o w s k i e j w jej najszerszym etapie pracy na o d c i n k u ( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 ) południowym Ziemi Kra­ zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m od s k o n c e n t r o w a n e zostały Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e . C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o ­ w e j t z w . Krakowiaków. śród pracowników B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o ­ Muzeum Etnograficznego studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J . ł l w Krakowie , zbierali według oraz dostar- �227 c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e dotyczące stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i typu podarki stosunków oraz poczucia przynależności międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e grupowej i gos­ tą drogą materiały, p o p a r t e z n a ­ czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a ­ nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z materiałami n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach daw­ poszukiwa­ n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z ­ padem tradycyjnej kultury ludowej pod naporem postępującej urbanizacji. Omawiane w niniejszej pracy zagadnienie rozgraniczania g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r wywoływało społecznych czasami niepo­ r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż­ nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej. lem uniknięcia e w e n t u a l n y c h nieporozumień poświęcić słów parę k w e s t i o m Sądzę, było b y że ce­ wskazane t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o ­ blemem g r u p y etnicznej. Wedle grupą świadomości rębną że definicji, społeczną samych całość, być spotykanej nazywamy czyli tych pewien nieskończenie równocześnie grupy zawodowej, ludzi podręcznikach zrzeszenie stanowi a ten różnych wyznaniowej, sam grup socjologii, ludzi, pewnego układ odosobniony} wiele członkiem w każde które rodzaju w od­ G r u p takich mo­ 2 człowiek może społecznych narodowościowej, być (rodziny, rozrywkowej i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h , które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup łecznych. d o swojej C z ł o n k o w i e i c h posiadają świadomość spo­ przynależności g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o ­ c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w się na tradycji ( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) , w i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu (np. grupy d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h potajemnie dziadów o d ­ wędrownych p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e ­ w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e - �228 w n e g o o b s z a r u , stąd grupy gromady wiejskiej, parafii społeczne czy tworzą z państwa n p . mieszkańcy czasów gospodarki p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania od obcych. swoich 11 Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o ­ wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y ­ biera sobie jeden specjalny rodzaj grupy społecznej, nadający się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a ­ z y w a g o grupą Pojęciem dzi etnograficzną. „grapy zamieszkujących niających etnograficznej" określone się od sąsiadów siadających poczucie świadomości swej własnych pewnymi odrębności zespól geograficzne, cechami przynależności lu­ wyróż­ kulturowymi grupowej i po­ oparte na kulturowych. K l a s y c z n y m przykładem g r u p jących w y m o g o m obejmujemy terytorium etnograficznych, p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą odpowiada­ n p . K u r p i e , Spisza­ cy, G ó r a l e śląscy i t p . Obserwacja wśród grup etnograficznych, przeprowadzana najprymitywniejszych ludów egzotycznych w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h , świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j zarówno jak i wśród poucza nas, ż e powstaje najczę­ ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e bywania środków utrzymania zdo­ (np. r o l n i c t w o i pasterstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska kulturowe, jako trudniejsze do zaobserwowania, rzadko stanowią przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o ­ s u n k u d o sąsiadów. 14 2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w podczas wyznaczania t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości zasięgów kładzie gwarowych, s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h danej ludności, i następnie wpływają obserwuje się, dla ba­ j a k odrębności te na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e pogranicza się cech góralsko-krakowskiego uzupełnić tu jeszcze zagadnienie wynikami �$99 ьо о о t> О и cu а. U со г- оо <г> о СО СО СО СО т р « 5 г 5 2 >. « .5 о л о S « я •N i Дffl2 м Д N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт с\ ir - * i 7* )2 в о а 5 о. -с ° -я -О ЬЛ -N N СМ СО 5 J ^ о. JS "о ^ « NS о 5 - • S - * '«'S •в. £"3 л о, <ń чо г-; od aŃ о ri *J CQ CQ rt m « „ n rl N N -о в . . S в в |>'| «о о! о С О " s as Д с) «' S •о а о -о о « S t « о о ^ со с/5 ^ н .5" о 2 2 £ U J ^ 1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»" �230 badań gwarowych, wymaga z dialektologiem. prowadzonych jednak ostatnio przez Muzeum w i e , b a d a n i a g w a r n i e były się to ludowym, prac etnografa terenowych, Etnograficzne uwzględnione, o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h nad strojem współpracy Ponieważ j e d n a k w r a m a c h musimy w związku i poczuciem budownictwem w Krako­ ograniczyć ze studiami przynależ­ ności g r u p o w e j . I. U b i o r y l u d o w e na p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a kultura ludowa była niż n a w s i w o k r e s i e , jeszcze w s w y m pełnym r o z w o j u . zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e z którymi zdarzało m u się spotykać. szczegóły Chłop ubioru U b i ó r był s w e g o legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o kiedy ludzi, rodzaju n a w s i sur- dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e ­ lono na g r u p y pomniejsze. Na pograniczu / k r a k o w s k o - góralskim w t r a d y c y j n y m stroju l u d o w y m , również różnice, zachodzące obok różnic g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których Górale i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich urastały, o d obcych. 15 Różnice te, dostrze­ galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o się w pamięci informatorów. dziś j e ­ ludowych na zachowały W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta­ t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą­ c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano stulecia, l u d Góralszczyzny Górali od La­ chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a . Przedstawione bądź terenowych w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e na podstawie i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze ściśle odpowiadają autorów rzeczywistości. �231 L a c h y 6 6 г a I e /~ u b i ó r a) m ę s k i : koszula krótka, w p u s z c z a n a do spodni, długa, w y p u s z c z a n a na s p o d n i e ; spodnie płócienne i z s u k n a samodziałowego, płócienne i z m a t e ­ riałów f a b r y c z n y c h ; obuwie kierpce, buty z kamizelki krótkie, z s u k n a fa­ brycznego, długie, z sukna fa­ brycznego; n i e noszą, płaszcze płócienne, długie, p o z a k o l a n a , zw. płóciennice; ubiór wierzchni płócienny cholewami; ubiór wierzchni sukienny g u n i e brązowe działowe, ubiór g ł o ­ w y letni n i s k i kapelusz f i l c o w y z szeroką krezą, wysoki kapelusz fil­ c o w y z wąską krezą; ubiór g ł o ­ wy zimowy czapka z baraniego f u ' r a z główką p o k r y ­ tą k o l o r o w y m s u k n e m fabrycznym, biała c z a p k a ma* gierka dziana z włóczki; b) samo­ ubiór s u k m a n y białe z s u ­ kna fabrycznego lub samodziałowego; к o b i e с у : spódnice zamiast spódnic d w i e zapaski: przednia i tylna, spódnice z e s z y t e ; zarzutki na r a m i o n a z płachty białej działowej, chusty fabryczne kolorowe; ubiór g ł o w y chustki, samo­ czepce. Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o ­ szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o ­ za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u , n i m o t r z y m a l i pierwsze spodnie. za­ �232 N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o latem spodnie z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u . l u b na fuzyjce. fuzyfkowe W pacześne Zwano je t y m s a m y m czasie G ó r a l e ubie­ r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó­ ciennego cienne, samodziału. szerokie, W dołem Bysinie i Pcimiu noszono dwa razy dziurkowane portki i płó­ zakończone P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó ­ strzępkami. r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e zaś z białego, wełnianego samodziału, zwane (Stróża), suknioki (Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu- pqrtki wałaskie nioki (Budzów). wymi (Stryszawa, Spodnie z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o Kurów). buko­ Północny zasiąg s p o d n i góralskich 1 6 ilustruje mapa 2. N o g a w k i spodni wpuszczano lewami. na P o d g ó r z u d o butów z c h o ­ Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki z długą i miękką cholewą, p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o ­ wymi W ćwiekami, oraz węgierskie z dwoma szwami po bokach. górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko­ pyta, t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a ­ ne n a d r u t a c h . Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z c h o l e w a m i zaczęli nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e cem ub. stulecia. 17 Kierpce trzymały się dłużej już wśród z koń­ ludności ubogiej. N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a ­ ne brucliki, ftany. lejbiki, i t p . , zaś westki Pokrewieństwo kroju, wspólne i c h p o c h o d z e n i e mieszkańcy P o d g ó r z a uwidocznione ka­ na r y c . j t , z d r a d z a o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń­ c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a ­ cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale w Kocierzy. 1 8 W K r a k o w s k i m k a f t a n był bez o z d ó b , ubiorem góral­ zanotowano zbytkownym, b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie. P r ó c z kaftanów bez rękawów n o s z o n o też w k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich t w o i z y ł się s p e c j a l n y rodzaj kapot, zapinanych na krakowskim czamar potrzeby wyz �233 czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną spó­ dnicą. Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo­ wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o ­ ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany. Ryc.-1 Według fotografii PARA GÓRALSKA Z SIDZINY Krugera z e zbiorów I. Kopernickiego Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó­ tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo­ rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó ­ ralskich. �234 S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe waniami z czarnego sznurka ułożonego ( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e w i ozdobione szyte motywy wyszy- pętlicowe K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i ­ c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany. k m a n y k r a k o w s k i e j , są sukmana o d Wisły Posiadają o n e krój s u ­ z białego wełnianego samodziału wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli­ kacji (rys. 3b). O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali (Pcim), górnicą cugą (Łętownią, była ( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) . hazuchą kich, wykonane z i rozmieszczeniem brązowego zwana gunia Tenczyn, samodziałowego od sukna, białych cuch podhalańskich G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t t z w . baje, t j . kurtki z spod guń Babiej nosić brązowego wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z krojem sukmany kra­ i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i Góralszczyźnie cuchą, G u n i e Górali myślenic­ o z d ó b uderzająco przypominają k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się również Krzczonów), na samodziału kołnierzem marynar­ k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o gunie. W Kozińcu z n a l e z i o n o chodniokrakowskiej sukna. skrojoną górnicę wypierając na a szytą z b r ą z o w e g o baćgiery sposób zagóralskiego R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w . 1 9 przedstawia mapa 6. 2 0 W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich cie g ł o w y . o d obcych Górale nosili latem filcowe grało n a k r y ­ kapelusze o niezbyt w y ­ s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a ­ k o w s k i m kapelusze wysoką, u góry z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z taki, zwany celender filcowe l u b ryjek, posiadały przedostał główkę się o d Lachów d o p o g r a ­ n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W z i m i e u b i e r a l i Górale c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u ­ k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę, nianą białą, dzianą n a d r u t a c h . weł­ Południowy zasiąg m a g i e r k i p o ­ krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki kowskiej. t j . czapkę i sukmany kra­ 2 1 I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy, kożuchy, kapelusze �235 Ryc. 2. a) b) c) męski i okolic K r a k o w a . męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim. B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no­ szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko­ nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego. KAFTAN KAFTAN (Tablicę wykonał Z. Szewczyk). słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż mimo n i e stanowiły kryterium one wartościowego Górali o d i c h północnych sąsiadów. pozorów w przeciwnych rozpoznawaniu �236 Stroje kobiece Góralek i K r a k o w i a n e k nie wykazują różnic z a s a d n i c z y c h , c o u b i o r y męskie. Przyczyną, domyśla się B u j a k , jest 5 2 cję a r c h a i c z n e g o tylu słusznie t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p s t r o j u , który d a w n i e j panował również badania terenowe jak odkryły n a na podgórzu. Ostatnie p o g r a n i c z u Góralszczyzny stroju kobiecego, składającego trady­ się z t z w . cia- t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó­ snochy, c i e n n y c h zapasek W tylnej—węższej i przedniej—szerszej." w spódnice białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z czasach późniejszych ubierały samodzia­ ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o z ręcznie się góralki przez farbiarzy Myśle­ n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e ­ śniej niż mężczyźni zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały też szyte z sukna i ozdobione sznurowane stebnem. głównie b u t y z cholewami. c z n i e dłużej na Góralszczyźnie. s t r o j u Lachówek, k u n s z t o w n i e upiętego, w kobiecym t j . białe p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna­ Prócz kolorowych podkreśla l u d z w y c z a j zamiast c h u s t k i . C z e p c e noszone granicznych stroju l u b oktuse, p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e przez barwne chusty fabryczne z cechy chole­ trzewiki, K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły W a ż n ą różnicę stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie płachty, z a r z u c a n e wysokie którego chust, j a k o noszenia Góralki nosiły czepca zwykłe były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po­ Góralszczyzny. Rzut oka na mapę 2 poucza nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o m a n a ) posiadały jeszcze ostro odgraniczone. skiego w połowie ub. wieku zasięgi w kilku nadgranicznych wsiach s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu w s i , g d z i e dziś góralskich są wasuk­ bardzo W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e ż e niektóre (płótnianka, biała lachow­ wynikiem s t r o j u góralskiego (wełnianych n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k 2 4 spotykamy stroje mieszane góral­ s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral­ s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg 25 ubiorów góralskich był pierwotnie szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j kładny przebieg procesu nawarstwiania oddzia­ i śląskiej. Do­ się ubiorów śląskich n a �R y c . 3. a) B l A Ł A SUKMANA czerwonych M. sukna, ozdoby czarne с n a rękawie. W i e ś Wieś Dobra. Z e zbiorów GUNIA BRĄZOWA Wieś Z samodziałowego Pcim. Według sukna, ozdoby Muz. Etn. w rysunku rysunku M. góralskie w k i l k u wsiach, Żywca, n a m śledzić pozwala połowy u b . stulecia, sukna, ozdoby graficznego w Krakowie. skich l u b lachowskich anonimowy Szewczyk). północny zachód o d rękopis w archiwum Przyczyną przyjmowania przez Górali awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i czerwone. Brzozowskiej. położonych na przechowywany czerwone. Krakowie. (Tablicę wykonał Z. gorocznych wyjątkiem Trzemeśna. W e d ł u g Brzozowskiej. B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o b) c) Z fabrycznego patek pogranicznych z drugiej Muz. Etno­ ubiorów ślą­ była chęć zanotowanych w toku te­ badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h �238 materiałach wskazuje, że Górale zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców ponowały i m b a r d z o . skich gunie, portki k o do lasu, sku. W się swego w s i a c h niegdyś c z y s t o kierpce noszone zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y już u b i e r a n o siej czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i wpływy miejskie, naszych się przedostawać z cofanie się góral­ były tyl­ po lachow- z północy podgórza powodujące p o d k o n i e c dalsze stroju, (Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m ­ we wałaskie c z y południowi zaczęły sach Często wstydzili w ku głąb g ó r u b . s t u l e c i a i w cza­ strojów góralskich w głąb Karpat. D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich linia przeprowadzona w r. 1 9 3 8 p r z e z zachodzie wyznacza doc. Tadeusza na Seweryna, w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd przez R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r ­ ców w k i e r u n k u Łącka. II. B u d o w n i c t w o Analiza budownictwa ludowego granicy p o o b u s t r o n a c h północnej Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . sób b u d o w a n i a w górach i na podgórzu odmienne typy. zasięgu d w u są­ Według Bujaka spo­ m a przedstawiać Równiacy p o największej części budują chałupę i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m . b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę, i latem przebywa część bydła. Chata jest góralska okno. Dach ściany szczytowe niebielona, dwuspadowy obite nakryty deskami. posiada z wrotami wjazdowymi. którego W izbie Obok w której zimą niskie szerokie jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i , Pomieszczenia gospodarskie (stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i , z trzech stron podwórze, dwa czwarty zamykające bok ogranicza mieszkalnej płot Górale bydła n i e trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r ­ 36 s k i m a góralskim n i e dadzą w świetle najnowszych staranniej porównujemy się utrzymać w pełnej rozciągłości materiałów terenowych. poszczególne elementy Przeciwnie, i m budownictwa �239 obydwu się omawianych cechy grup wspólne, e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej występujące n i c y góralsko-krakowskiej. dzić, ż e z a g r o d y boku, obydwu Poczynając od t y l k o u zamożniejszych gazdów, nigdzie i na p o d g ó r z u 28 bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y chowskim. Zagrody, Góral­ c o również występuje i n a za­ 27 ( z wyjątkiem czworo­ na N a P o d h a l u s p o t y k a się j e c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich Zielonki) gra­ p l a n u należy s t w i e r ­ dziedziniec, n i e przeważają l i c z e b n i e . (Cholerzyn, mnożą stronach wielobudynkowe, postawione w formie zamykające w pośrodku szczyźnie po Krakowa a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e ­ w których część m i e s z k a l n a i s t o d o ł y ) znajdują gospodarska się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e ­ ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie. W b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o s p o t y k a m y dwa zasadni­ cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a , w pośrodku zaś i z b a znajduje mieszkalna; d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę i stajnię p o b o k a c h . O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e wraz z for­ m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały wane p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę 2 9 również i na Góralszczyźnie. tegorocznych Bogaty j0 publiko­ i Leszczyckiego , 31 zbiór, stanowiący dorobek badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych podstaw d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej. Nie inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a ­ nego i konstrukcji. Zarówno w górach j a k i na podgórzu nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej pa­ a nawet dru­ gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów­ dzie drzwi o kolistym chacie w y k r o j u u góry, s p o t y k a góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j . c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h wsparta na t z w . stolcach) W się zarówno w P o d o b n i e n i e różni się n i ­ krokwiowa, rzadziej a n i w r e s z c i e i c h kształt. s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h rospadowy, młodszą zaś formę s t a n o w i u szczytu. W dwuspadowy b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo czte­ z okapami sprawa przed­ s t a w i a się o d w r o t n i e . Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a , tj. dachy dwuspadowe z okapem bocznym, natomiast na star- �240 s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o ­ libach przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y dach czterospadowy. Gra­ n i c a między o b y d w i e m a f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h strefach n i e dając p o d s t a w przejściowych graniczenia. Brak głębszych Górali i p r z y l e g ł e g o pomnimy sobie d o stanowczego roz­ różnic w b u d o w n i c t w i e podgórza nie t r u d n o wpływ wyjaśnić, ludowym gdy w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e wania się kultury t a m fali osadnictwa rolniczej, rolnego, przyniesionej k ó w z północy, z e l e m e n t e m przeciwdziałającym wołoskim reprezentującego o kulturze wytworzeniu się niedawna zwyczaj typ zakupywania gotowych pasterskiej, D r u g i m czyn­ 32 głębszych między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim n a Góralszczyźnie i spławiania krzyżo­ głównie przez polskich osadni­ n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o . nikiem przy­ b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto­ różnic był trwający domów i c h p o rozbiórce do drewnianych wodą w kra­ k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d ­ wiślańskich s p o t y k a m y a n a w e t stodoły (Tyniec, kreślić rza. często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e zostały w t e n sposób sprowadzone' chałupy od goroli P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d ­ należy Znany wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o jest bowiem mniej więcej p o Wisłę wzywano powszechnie f a k t , że ( g r a n i c a t a dokładnie na podgó­ podgórzu ustalona nie była) często d o b u d o w a n i a domów majstrów góralskich, c i e ­ szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników. Różnice, jakie w nakreślonych t u w a r u n k a c h mogły w y ­ tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o nych, które istotnych. jednakże optycznie mogą Różnic t a k i c h jest d w i e . lub dranicami a s z p a r y między szczegółów robić drugorzęd­ wrażenie Górale kryją d o m y belkami więc elementów k o n s t r u k ­ zrębu utykają bardzo gontem mchem i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a ­ teriał d o k r y c i a dachów używają słomę i bielą w a p n e m . Analizując zasięgi s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h a zrąb polepiają wspomnianych stanie l u d o w e g o podstaw do tu gliną zjawisk budownic­ precyzyjnego wy- �241 z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y opracowanej najdalej panuje p r z e z J . Klimaszewską wysuniętych gont, ku pokrycie wynika, południowi dachu że wsi jest za góralskich, gdzie mieszane. Prócz bardzo dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają, posiada pokrycie ficznych pamięć najdawniejszych, się pierwsza sięgające obszary podgórskie, nakreśloną c h ó w ( m a p a 3). D l a charakterystyczna tej strefy k r y t a słomianym strefy, o d siebie. m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e chałupa krakowska, etnogra­ informatorów, zarysowują się t r z y których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło obejmuje domów Na pod­ 33 należycie materiałów z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach jakie obejmuje sporo k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w . s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze wyjątkiem Strefa n a południe granicę zasięgu L a ­ dachem była typowa czterospadowym, ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o ­ nym pasem strefa przejściowa, z obszarami zakreskowanymi pokrywająca na m a p i e 3. się W m n i e j więcej strefie tej c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c dwuspadowych z okapami bocznymi, pokrytych dachy dachów słomą ujętą z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o ­ n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o tylko w szparach) lub domów zupełnie częściowo b i e l o n y c h ( n p . nie b i e l o n y c h . Trzecia ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j strefa, na m a p i e 3 k u g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół­ n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę­ b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u ­ pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m Omawiane tutaj faktów d o p r o b l e m u wiem wątpliwości, szczegóły budownictwa c o f a n i a się Góralszczyzny. dorzucają Góralszczyzny m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u garść N i e ulega b o ­ że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o nowały s z e r e g w s i północnej twa. Przesuwanie zrębów. wpływając tamtejszego opa­ t y m sa­ budownic­ się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d ­ bywało ubiorów Lud, T. się równolegle z p o s u w a n i e m lachowskich. XXXVI W się drugiej pol. X I X na t e r e n y w. pod góralskie wpływem 16* �242 postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o j e g o w k i e r u n k u południowym została bardziej od strojów konserwatywne n a podgórzu ekspansja sparaliżowana, natomiast budownictwo i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m trwa nadal zrębem postępuje k r o k za k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y . S t o s u n k i Daleko więcej m i ę, d z у g r u p o w e niż światło n a z a g a d n i e n i e studiowanie budownictwa rzuca nam g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o ­ c z u c i a , przynależności g r u p o w e j i stosunków Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy, międzygrupowych. n i e są c h r o n o l o g i c z n i e współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a ­ teriałów, pochodzących z czasów Janoty i Gustawicza, część z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t ­ n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h . niają się o tyle, że Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł­ zagadnienie g r u p o w e j możemy prześledzić p o g r a n i c z a północnej Konieczność n p . poczucia względnie dobrze przynależności wzdłuż całego Góralszczyzny. posługiwania się materiałem, z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u n a j m n i e j jedną dodatnią. Daje pochodzącym stron ujemnych ma przy­ m i a n o w i c i e możność zaobserwo­ w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a ­ leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h p o d s t a w t e g o zróżnicowa­ nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j . W drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia, n i e n i wyżej badacze Górali i Lachów, granicznego napięcie było z b i e r a l i w t e r e n i e materiały poczucie jeszcze emocjonalne, gdy wymie­ do zagadnień przynależności g r u p o w e j u l u d u p o ­ b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże a p o n a d t o l u d orientował się w p r o b l e ­ m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk­ s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m aniżeli obecnie. G d y Jakóbiec pytał mieszkańców Słotwiny o Górali i L a ­ chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale p o d a l i też informacje dotyczące p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a - �243 R y c . 4. G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W Według fotografii Krugera PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO ze zbiorów I . Kopernickiego ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już z Ruśniokami. pomieszani Zi W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego dostrzegało n i e t y l ­ k o różnice z a s a d n i c z e , ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e przejścia. Przykładem t e g o może b y ć grupa Mieszańców, t j . ludzi o u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3 kulturze lachowskiej, jednakże z pewną domieszką elementów góralskich. W p r a c y Młynka b a r d z o jaka, gospodarza i poety c i e k a w e są w y p o w i e d z i ludowego z Lichwina w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j . za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie. ralami a Lachami wiedzie od Białej koło Tuchowa, M y j a k uważa się Granicę przez Jana M y ­ Kęty, między Gó­ Andrychów, �244 Wadowice, Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę, S t a r y Sącz, G r y b ó w 35 Jeżeli zasięgi p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e o d informato­ rów z l u d u tylko i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś. nałożymy na mapę 3, przekonamy zgadzają i uzupełniają się o n e ze biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e sobą, się, ale były przez Pola na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h . czy Udzielę Prawdziwość p o ­ d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a dzi odnoszących odpowiedzi się d o m n i e j s z y c h że nie niewiele od­ obszarów. wypowie­ Młynek cytuje inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami, który uważa wieś swoją za lachowską a szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a Zawadkę, Kęty, ponadto jako zamie­ Inwałd, Bulo­ w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j ­ ściowy d o G ó r a l i . 36 z wypowiedziami z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e ­ Informacje te s p r z e d l a t 5 0 pokrywają się szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a szeregiem miejscowości położonych na południu) wymieniają R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a ­ chowską. chowskie Krzeszowianie 37 uważają się z a Górali. wskazują dziś S l e s z o w i c e , T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z . Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i chów. W uważają się s a m i za L a ­ o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś nazwy Lachów n i e , k i m są, a za Górali również się n i e uważa. odpowiadają Ze s t a r s z y c h materiałów ści g r u p o w e j wieś Jako wsi la­ n i e k i e d y — Podgórale góralską, podobnie jak 3 9 Jachówkę i Trzebunię, N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e Mieszkańcy wychodzi Bieńkowic, przynależno­ Bieńkówkę uważa o n za Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują ści g r u p o w e j z braku zapyta­ 3 8 n i e c o światła na p o c z u c i e r z u c a rękopis J . M a l i n y . Na (Osieczany ). poczucia materiałów mniej natomiast Lachy. przynależno­ plastycznie. którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o ­ łudnia nazywają się L a c h a m i , za w s i góralskie uważają Wilko­ w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c Wielką jako n a s i e d l i s k o twardych niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w . Przedstawione tu wypowiedzi wskazują n a Kasinę Górali. Mieszkańcy sąsied­ 40 ludowe, zebrane dawniej �245 • Mapa 2. I. g r a n i c a III. kierpce, VI. sukmana (ryc. 3), +w O VII ow Qvm. ф/х. <§>x. Их/, UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM północna g u n i I V . kierpce góralskiej, i spodnie II. spodnie góralskie b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej VIII. sukmana cienica razem, zwana X . „płaszcze" rodzaju, gurmaną—typ z peierynką, wełniane razem, góralskie, V . płócienica VII. sukmana (górnica), typu „a" „ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló- jak na ryc 4, XI. w s i niegdyś g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski. Wykaz miejscowości: 1. B u c z k o w i c e , 23. Kurów, 4 6 . Jastrzębik, 69. Raciechowice, 2. M i k u s z o w i c e , 24. H u c i s k o , 47. Sułkowice, 70 Zerosławice, 3. W i t k o w i c e , 25. Lachowice, 47a. Jawornik, 71 Trzemeśnia, 4. R y b a r o w i c e , 2 6 . Strzyszów, 48. 72. Krzesławice, 5. Ł o d y g o w i c e , 27. Mucharz, 49. H a r b u t o w i c e , 7 3 . Pore,ba, 6. B i e r n a , 28. 50. Bieńkówka, 74. Wiśniowa, 7. H e c z m a r o w i c e , 29. S l e s z o w i c e , 51. Trzebunia, 75. S z c z y r z y c , 8. Wieprz, 30. 52. Więciórka, 76. Jodłownik, 9. Andrychów 31. S u c h a (wieś), 53. Tokarnia, 77. Pcim, (wieś), 32. Leśnica, 54. Krzczonów, 78. Skrzydlna, Sułkowice, 33. Stronie, 55. Krzeczów, 79. Porąbka, 10. Skawce, Zembrzyce, Palcza, 11. K o c i e r z , 34. S k a w i n k i , 5o. Tenczyn, 80. Wilkowisko, 12. Łękawica, 35. Zachełmna, 57. Byszyce, 81. Dobra, 13. Ryehwałd, 36. Budzów, 58. Gorzków, 82. Zawadka, 59. Raciborsko, 83 Jurków, 60. Jankówka, 84. 61. Sieraków, 85. 62. Bieńkówka, 86. 14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a , ska, 15. Mutne, 38. W o l a Radzi- szowaka, Gruszowiec, Kasina Wielka, 16. R z y k i , 39. Głogoczów, 17. K a c z y n a , 40. K r z y s z k o w i c e , 63. Slrzynka, 87. M s i a n s Dolna, 18. 41. lzdebnik, 64. Zręczyce, 88. Górna, Ponikiew, Ka»inka, Mszana 19. K o z i n i e c , 4 2 . Bączarka, 65. Kwapinka, 89. Podobin, 20. J a s z c z u r o w a , 43. Polanka, 66. Brzezowa, 90. Półrzeczki. Osieczany, 21. Krzeszów, 44. Borzęta, 67. 2 2 . Kocoń, 45. Lanckorona, 68. Kornatka, �246 i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y , eksploatację terenu. Mnożenie p o n a d miarę n i e w y d a j e wiedzi, granic który gruntowniejszą materiału m i się c e l o w e . t u zacytowano, wyznaczanych czy przez jednak czy t o przez Już stwierdza dowodowego t e n zespół dostatecznie przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j . ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o , przytoczonych przez skanych w ostatnich rozpoznaje obcych wypo­ zgodność gdyż obiek­ W zgod­ jak wynika z materiałów B u j a k a , Jakóbca i Młynka a także i u z y ­ badaniach terenowych przede l u d sam swoich od w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u . N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o ­ r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i . Najbogatszy o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral­ s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i na którego informacje wspomnianego już J a n a M y j a k a , powołuje się L . Młynek. różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o Obok szeregu w u b i o r z e Górali i L a c h ó w , w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d ­ żywiania się, zwyczajów Lachy ko mówią przez gospodarskich i dorocznych podniebienie bedziewa, dosiela, dotąd, do tela, Góralami i Górale po a Górale Lak, twierdzą dotyla, tela. Lachami, chłopi ką. pódziebedomy, Różnice g w a r o w e , zachodzące między 4i podkreślane ze Skrzynki w ogóle inaczej a G ó r a l e pódomy, potyl c o się Góralom n i e p o d o b a . ną góralską wart­ L a c h y mówią są przez lud wielokrotnie. Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach powoli, oraz g w a r y . mówią Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a i wargami. G ó r a l e . L a c h y mówią Lach wa, i powoli, koło nie zgadał, ciągnie, Dwadzieścia 4 2 Dobrzyc) tj. lat temu to się z taką miała mówi (jak dziewczy­ mowę dziką a pręd­ C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają, że w P o z n a - c h o w i c a c h Górnych są już Górale, b o tarn zaciągają n a ą, mó­ wią n p . nasą kasą kasza, zamiast nasza c h o w i e mówi się jeszcze po polsku, r o w e zarówno l e k s y k a l n e Góralami a L a c h a m i , czasie t e g o r o c z n y c h podczas g d y w G l i - t j . na a . jak i fonetyczne, zwracali uwagę badań t e r e n o w y c h . 4 3 N a różnice zachodzące liczni gwa­ między informatorowie w O d n o s i się wrażenie, że o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o główne kryterium �247 odróżniania gwarowe. określić, się wzajemnego Jedynie ile w przyszłe tych Górali i L a c h ó w badania wypowiedziach stanowią językoznawców jest prawdy cechy mogłyby obiektywnej a i l e dowolności i f a n t a z j i . Dużym powiadane subiektywizmem n a t e m a t całości odznaczają się o g ó l n e c e c h y kultury, cech fizycznych wy­ i umysło­ w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej. W wypowiedziach jemna, jaka c h a m i . Gorol ralski go na p o w y ż s z e zakorzeniona fest (Skrzynka). nie będzie Góral fest przyjaciela. człowiekiem Ale i umysłowych właściwości Gorolem się duża niechęć ( Z r ę c z y c e ) ; mówi się: głupi (Skrzynka). W zabójstwa przebija Idź chytrym, za pięć złotych ty dziku nigdy zdolny związku z ujemną oceną góralskiej ludności gwałtowny. gó­ z nie­ fest do kulturalnych nazwanie s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e sób b a r d z o wza­ jest z d a w n a między Góralami a L a ­ Lacha w spo­ W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y lud­ uważa się za coś l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y każdej sposob­ ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e młodzi, wyróżniający się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa­ d o m i o n e j ludności góralskiej. 44 Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d ­ n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci a nawet wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi niena­ Góralszczy­ z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a g r a n i c z u północnym ludność góralska mopoczucie grupowe. Starzy zatraciła swe po­ d o b r e sa­ Górale uznają swoją niższość kul­ turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y ­ ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y kraju oddzieleni m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające Sąsiedzi z podgórza imponują pociągało u Górali chęć miano lacha. uważają się I tak z byli lichej lasa­ ziemi. 45 Góralom swą wyższą kulturą, co naśladownictwa n p . mieszkańcy i podszycia Tarnawy się Dolnej pod chętnie za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c n a z y w a i c h Góralami. 46 r y l u d o w e j samopoczucie O s t a t n i o w związku z Wadowic zanikaniem kultu­ przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u �Р о о s w Э. 3 <т> Я) ' *~ =Г о М. о Т" з N - Р И "I 2 ^ 3 о г+ г+ р о w ся. 5Г со 2Г си о TJ о 2. 1 « п з" _, <^> г* Р >*г 5. -° н. Е: р Г* о- о , *р Си N О cn> N & О ЕГ • £ СО 3. ОС N 3" о N V; Cu J B re р В JU 3=—- о з со о, CU € то «и р в - сп W 3. N* СО я !Г; Си rf в i О 3 о i С5 ^ з- g N о Р S.P ^ g CD -г з К ^ en Р ^ -I ^ |^ С з О "О • сг р 2. г-" Р Р о W о fi) q Р ССП з 3 о- О О СО ^ г* СО •a s- з I сп Г О 4 СП о 99 О 1 «— • ^ со ^ о s 5. N ^ т N С со СПз Р о К =• 3 Си N S -о С2.П- (К? СП 0<5 О Н Р н о N о 7Г EL О -tо. • " о N О О" 3 о- ^ о ^ Р з о S ?t- о- э~ .о Си Р - ГТ =t о " Си 3 „ "СО* р Си р р N. р- 5- •о о. со N о ? 5 o- о со СО Sr 3 К N 'CO - О Ci съ о Й. 3_ N o Q — Т! -3 — JB 5" 7Г N СП 5- « O ja 3 o N о >< p 3 S3 Cu N •< u- OprocOMat p o 3- N P (Ć' CD N с* dr. ff. Rtlnfuu p o 3- л" S. 94 o " CU P •< O p " =? СП. Ł "^.^ N С O o. S" °S Cu Cu Is- 3 Р р rłсо S 3 s Ci р о. CD о а Р S д. И 3 >< О со 3" з о N 3 Р л ^ ? ET О. Р о 's < r o ^o < o. «» з: о 5 з СТ а * o' 43 си 5. г то з а. с з й ^ з t> 2. % Р 'C со 3 о 3 о тз lр-С t-П 94 iv Р вГ.2. л СО Р 3 CD Р О 3. CD о П О £Г о ли с »Q тз - Со * х £. з 8 2. СО Й N тз с о О er г. ° сп СО О п> Си СО ^7" N 2- "о 3" О л: Е< О * В. Т - 3 - И У. Си О з Й со ja 3 О) С со. 3 . Си П W СО J2. °* со" си ? J B и m ! e S 2 f k a n n i c a ą P P 1.^ kultury RLT^V o ' 9 - S t ™ « » . 3 32. Inwałd, 34 35. Gor«ń 39. Iwkowa. Zagórnik, 38. Rozdzielę, 33. Hocznia, Górna, 36. D " b n Zawadka 29. 22. Tenczynek Wielka, 2 1 . Stróża, ĆD' 3. 3 1 T Bulowice 23 S Bierko­ 7. M u c h a r z 30Г л ' o o- N P З^ o o H N DO Г « >< 1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a ! 28. Kasina 20. P c i m , 27. S k r z y n k a . 19. G ł o g o c z ó w , informacja 6. K r z e c z ó * pochodzi 5. R z y k i , miejscowości 4. T a r g a n i c a , 12. Harbutowice, (wieś), 11. P a l c z a , 26. Lipnik, 18. T o k a r n . e , 1 0 , Sidzina, 3. Kęty strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j 2. Kocierz, 25. Wierzbanow., 17. T r z e b u n . a , a 24. W.śmowa, n 31.Fnrdnrchow.ce, wice I c Kierunki 1. S ł o t w i n a , góralskiej. miejscowości: 16, B . e n k o w k a Ifi Wykaz a 3 CO >o 2 <*" Cu =• 3 "8 B' CO 5 3 ^ Э. £Г •a 2 N. o p co. 3 o N «< СП o P tWa }l; pÓ nocna . G ó r a l s z c z y z n y z I I p o ł o w y X I X w., I I I . osrólny z a s i ą g L a c h ó w p o d a w a n y w . " \ f Г''^ . y . » w a z « j B i , «в Górali, V . w s i , których mieszkańców i n n i uważają z a G ó r a l a V i i W Г ^ ^ ^ У » * " » ! " ^ f Lachów, V I I . w s i , których mieszkańców inni uważają z a L a c h ó w V I I I . o b s z a r y d a w m e j g o r a l s l u e . k t ó r e uległy w p ł y w o m podgórskim, I X . miejscowości, w k t ó r y c h z a u w a ż o n o ślady^ |. * J» CD- — I< C 3O CD o CB o co г» 5. й- S" CO оo -с o JU N 3 p co g_ CD O 2- O N °°' 5 Ś ° o СЯ F i: o Ł er 3 cr CD • CD fou P ~ p P Г" 7Г NCD Г _ p P p 3^ 3 S* J ' Й » &* 3 P ^ O -P r« Я S " O ~ ^ o' l ' ET 3 O 3 ^ i a if o, CD N 3 ^ G R A N I C E G Ó R A L S Z C Z Y Z N Y P O L S K I E J I ZAGADNIENIE POCZUCIA PRZYNALEŻNOŚCI GRUPOWEJ LUDNOŚCI POGRANICZNEJ о •< 3 Р с сг о KCJ Р / 3 з/г,го о> па 3. сг о• Мара 2. -I Р S р- со о 3 р * Ł 5/О CV 3 е: С5а3 се 3 Се о о СП О £ 2. JB. i О со сг Р о fu С 3 N inS'bi? AT .' Р ' ел 2~ ~N О сл. ?§ со о S' 5г 3 . р О* о- 1.1 с ^ ju С << Г*- >* Ł сп О. «со о CU Д- PJ я - *>" о s s к " о О §" 3 з СсиО О з 32. Я) 2. И" ^ _ Б* о- ° Р е о 3 о t-» t c - " Sr 3 ао а. w CD 3 w £ ¥' СП —• ~. " -а 2 N С О л" Б' оо a . sT J 2 to л. л. co J �250 IV. Z a k o ń c z e n i e Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej góralskiego z zasięgami c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i ny pozwala pracy zasięgu s t r o j u p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i ­ przez sam l u d pogranicz­ n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a , wice, Kocierz, Szczyrk, granicznymi wsia­ Slotwina, Pietrzyko- Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w , szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n , k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , Kasina nej p r z e z B u j a k a przyjmując Bieńków­ Wielka, w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż Stry­ linii Gruszo­ wyznaczo­ za o s t a t n i e w s i góralskie Chyżów- k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o , Maszkowice, Jazowsko. wzdłuż g r a n i c y Dalej wyznaczonej zasiąg przez Góralszczyzny Mieczysława północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t biegnie Cholewę. szeroki Na pas w s i o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h północno-zachodnich w s i : wice, Rybarzowice, Mesznę, Bystrą, Łodygowice, Bierną, Wilkowice, w Buczko­ części środkowej Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb­ rzyce, Skawce, M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę , Łękawicę, B u ­ dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e , Jasieni­ cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska. c z o n e t u zostały—jak D o obszaru przejściowego się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali się za Lachów l u b p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani. cydowany włą­ w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i charakter etnograficzny że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela) Niezde­ t y c h miejscowości p o w o d o w a ł , prowadzili na t y m obszarze linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i usiłując t y m oddzielić w s i lachowskie c o w i s t o c i e b y ł o , zda­ o d góralskich, j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a . sposobem C a ł y sze­ r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral- �251 skiego a nawet przesuwanie przynależności d o g r u p y się ku południowi samopoczucia L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że t n i e p a s przejściowy należał bez reszty do pierwo­ terytorium Góral­ s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się­ g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej, zanim uchwyciliśmy zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała s k i c h s p o d n i i kierpców w Iwkowej a podobno i się w a n e w y r a z gazda, gunia, baca, c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro koszar, B y ć może, że góral­ pasterskich; znane wetula jej Roz- tradycja koszarów i L i p n i k u w gwarach miejscowych np. w są a w 53 5 2 i uży­ Bulowi­ miejscowości t e , o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o ­ gą t u p e w n e punkty słuszny i f o r p o c z t y orientacyjne. Jeżeli wyrażony domysł jest Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u północy, w t a k i m razie poważna połać k o w s k i e j stanowiłaby p o d względem południowej ziemi kra­ kulturowym wynik zmie­ szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e — tłumaczyłoby n a m istotę odrębności terytorium lachowskiego j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó­ r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą. D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e się ze s t o s u n k a m i n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e lecia pozwala panującymi całego n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i stu­ zachodzi a wytwa­ r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o ­ wana p r z e z e m n i e wzdłuż linii cznych (Spiszacy — Podhalanie, wie—Bojkowie, cza), p o z w a l a różnych różnic kulturowycli się na tej podstawie z reguły poczucia Z chwilą, g d y zatrą się różnice kać i p o c z u c i e grup etni­ Łemko­ 5 5 B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są­ 5 6 wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie dostrzegalnych wytworzenie zetknięć Łemkowie — W e n g r i n y , wzajemnej zewnętrznie powoduje u odrębności ludu grupowej. o b i e k t y w n e , zaczyna obcości między członkami zani­ dwu róż­ n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o ­ wej i doprowadza z biegiem czasu d o z a t a r c i a się n a w e t cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y etniczne. trady­ �252 Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u ­ r y metodycznej, jeśli c h o d z i cznych na terenach silnie p a d k u , g d y usiłujemy o wytyczanie zniwelowanych wytyczyć cznych na obszarach zasięgu d o tego nie, że w badaniach terenowych kulturalnie. zasiąg stopnia grup dawnych W wy­ grup zniwelowanych zarysowuje etni­ etni­ kultural­ się n a m bądź jedy­ n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej rów­ nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j o d w r o t n i e znajdujemy mieszkańców, bądź samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z dzenia istnienia grupy etnicznej u p r a w n i o n y jest do stwier­ n a podstawie jednego tyl­ k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h , bądź n a p o d s t a w i e zasięgu samej Zdaję s o b i e sprawę z nazwy tego, m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j etnograf badający bec moje jednak musimy pamiętać, ż e zjawisk. każdym rokiem budzić natrafia w b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o ­ konieczności u s t a w i c z n e g o poznawanych że stanowisko kulturę ludową z t e r e n i e n a materiał coraz grupowej. r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o 51 D O P I S K I Mehofer J . , 1 Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien. Wie­ deń 1 8 4 3 . 2 Pol W., Rzut oku na północne 1 Podział Pola n a pierwszy precyzyjnej pracy stoki Karpat. rzut o k a robi i b y ć może d l a t e g o d o n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j Kraków 1851. wrażenie b a r d z o ostatnich czasów n i e m ó w i ą c już o p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a Pola n i e posiadają większej teria, n a podstawie G ó r a l e śląscy wartości n a u k o w e j , gdyż nieznane w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i „rodów" nazw (np. poprzez grupowych, Czuchońcy że p o e t a - e t n o g r a f staranną analizę podane niezręcznie czyli Kurtacy przez n i e dochodził d o autora Góralami ukutych od wyodrębnienia kulturowych, na oznaczenie Łemków) i przez n a m są Beskidu Zachodniego i c h właściwości się n a podręcznikach których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e , trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z i Sącza wskazuje, starannej, opierano za ludowe kry­ jakoby i ta­ Łącka swoich s z e r e g zaś podanych l u b niewłaściwie uży- �253 (Jabłonkowianie tych wca, Mostów, n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j , fcomnej Muszyny), dozwala nia metody n a oznaczenie Łemków wątpić, ażeby podział n a g r u p y socjologicznej ści g r u p o w e j Spiszaki i P i o s k u lub badanej opierającej był wynikiem sią n a śledzeniu p o c z u c i a Buko­ z okolic zastosowa­ przynależno­ ludności. Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 . U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 . J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d * Młynek L., 5 6 7 VII. s. 256. 8 Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie, Radzikowski S t Eliasz, Lud V I , s. 391. Udziela 9 rali polskich S., Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó­ (Przegląd Geograficzny Bujak 1 1 W badaniach graficznego: F., terenowych doc. dr Sewerjn Reinfussowa Zofia Łaszczyóski Andrzej, pacz Maria oraz r. 1918). Przyczynek do kwestii Lachów 10 b r a l i udział p r a c o w n i c y Tadeusz, dr Roman o r a z słuchacze U . J : M a r i a R a b l i n Zofia, Bogodar Winid. i Górali, L u d V I I , s. 1 6 4 . Muzeum Reinfuss, Etno­ mgr. Cieśla- B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a , R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław, Ponadto współpracował w badaniach TrzeMar­ c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i . gdzie 1 2 Znaniecki F., 13 Z Socjologia wychowania, przykładem jedna grupa takim w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " , przynależności d o d a w n y c h zną", wspomina biskupów 4 obcej t . 1, s . 2 8 . s p o t y k a m y się m . i n . dóbr królewskich czasy, kiedy tzw. „Państwo a druga, n a Łemkowszczyźnie, szczyci zwana się tradycją „Biskupszczy- muszyńskie" stanowiło własność krakowskich. Zdarza się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h uzupełniany b y w a czym obraz grupy szeregiem własnej b y w a właściwości przedstawiany czerpanych grupę z własną o d fantazji, przy w sposób o wiele k o r z y s t n i e j ­ s z y niż o b c y . 15 VII, Por. Jakóbca J . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Lud s. 257. 16 Z materiałów 1 Marczewski 7 1 8 Szewczyka Z. В., Z materiałów Powiat wadowicki, Kraków 1897. Rablin Z. 1 9 Z materiałów S z e w c z y k a Z . 2 0 Miejscowościami granicznymi Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa, zasięgu Łodygowice, guni góralskiej są: B i e r n a , Łękawica, Wisła, Kocierz, R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Gór­ Jasie- �254 n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a , po Dobrą 2 1 N a podstawie 2 2 Bujak 2 3 Z materiałów F., fotografii chłopa z Zembrzyc. W Przyczynek do kwestii Lachów Z referatu 2 4 a dalej biegnie granica i Zawadkę. zbiorach Muz. E t n . i Górali, L u d V I I I , s. 165. Szewczyka. mgr. Czesława Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t - nogr. U .J . w r.1934. 2 5 Przykładem dziś s p o t y k a m y 1813 noszono skim i 2 6 może b y ć w i e ś D o b r a długie białe g u r m a n y , w powiecie kaftany strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i Ludność J., limanowskim, i tradycję płótniaaek а góralska.w gdzie w r. pow. limanow­ nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie, 2 7 s. 461. Lud X X X I I I , s. 9 2 . Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczy­ L u d X , s . 66. M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 . K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 . L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 . D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie w Karpatach polskich, s . 6 , 2 8 Udziela S., niach w Sądecczyźnie, 2 9 3 0 3 1 3 2 II Zjazd Sprawozd. Nauk. polskim w Krakowie Lud poświęcony środkowym wschodnim Karpatom Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów I V , В 142. (zbiór referatów, W a r s z a w a 3 3 Klimaszewska J . , 3 4 Jakóbiec J . , i 1938). i Górali t V I I I , s. 256. 3 5 3 6 Młynek L., W sprawie Lachów, L u d X I , s . "254. T a m ż e , s. 2 5 5 . 3 7 Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T . 3 8 Z materiałów 3 9 Rękopis z e zbiorów 4 0 Z materiałów Łaszczyóskiego A . 4 1 4 3 Młynek L., Jakóbiec J . , Rybickiej T . Janoty i Gustawicza w archiwum W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Muz. E t n . Lud VII, s. 2 5 6 . 4 3 Z materiałów 4 4 Marcinek 4 5 4 6 Łaszczyóskiego A . J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o w arch, Muzeum E t n . Z materiałów S z e w c z y k a Z . Tamże. 4 7 Z materiałów 4 8 Udziela S., Brzozowskiej M. 4 9 Młynek J., 5 0 Z materiałów S z e w c z y k a Z . S' N a mapie 3, opracowanej Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 . W sprawie Lachów, L u d I X , s. 256. d o niniejszego rozdziału, u m i e s z c z o n o n a - �255 zwę „Kliszczaki". Ponieważ zny nie jest przedmiotem w zagadnienie wewnętrznego tej pracy, pragnąłbym kwestionariuszu do badań terenowych było Kliszczaków. tej n a z w y N a pytanie t o nie padła n i e znał. D a n e uwidocznione Dzienniku podróży nimowym przechowywanego specjalne Muzeum 5 2 Z referatu mgr. Blajdy 5 3 Małecki M . i N i t s c h K . , dodać Góralszczy­ n a w i a s e m , że pytanie w sprawie ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź. n amapie Nikt zawdzięczam notatce w a n o ­ etnograficzne]' między w archiwum podziału tylko Kliszczaków Etnograficznego z r. 1910, w Krakowie. Czesława. Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. 5 4 Tamże. 5 5 Reinfuss R., 5 6 R e i n f u s s R., wszczyzny, patom (II Zjazd Łemkowie, W i e r c h y X I V . Problem wschodniego zasięgu Warszawa i środkowym K a r ­ 1938). C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów dostarczonych przez ostatnie badania graficzne m S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m polskim w Krakowie, 5 7 etnograficznego Łemko terenowe, w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł, p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга podjęte przez Muzeum n a który d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e kuszy druku. W dzisiejszej formie praca moja Redakcja do czterech a r ­ stała się s t r e s z c z e n i e m p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części riałowej. Etno­ „Ludu" pierwomate­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e41fa7a8604bafec7f46793ade09f2aa.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1841 Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej/ LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.163-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd5aa15878cd4ce3f409cd25ffa7b685.pdf e5505461014c5bd93164e08ca0b7b7d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe - krąg częstochowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4247 Title A name given to the resource Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o warsztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa N I E Z N A N Y RĘKOPIS S Z Y M O N A POPRZĘCKIEGO O WARSZTACIE C Z Ę S T O C H O W S K I E G O MALARZA L U D O W E G O Z LAT 1880-tych „W cownię latach 80-tych obrazów gdzie w y k o n y w a n o droższe, które zeszłego ludowych. ludowe pobożni Była wieku to obrazy, zwiedziłem pra­ pracownia malarska lecz starannie i p o ł ą c z o n y m dary d l a k o ś c i o ł a w swojej p a r a f i i . P r a c o w n i a takiego m a l a r z a obrazu. sztalug malarskich, Ściany były całkowicie cami". Były to dobrym wzory każdej zawieszone kopiowania. drugiej izbie złocono i przygotowywano W trzeciej izbie t a r t o b a r w n i k i i olejem wano zwanymi „wzor­ P r a c e tego r o d z a j u z r e g u ł y w y k o n y w a l i u c z n i o w i e , obrazy o względnie malarza jako odbywało się w s p o s ó b : n a k ł a d a n o n a wzorzec b i b u ł k ę n a s y c o n ą ten pokostem, płótna, gotowano i p r z y r z ą d z a n o rysunku i malowania. T a k przed p ó ł wiekiem oleje. którzy wyglądała t a k a pierwszej k l a s y pracownia c z ę s t o c h o w s k i e g o malarza. P r a c o w n i t a k i c h b y ł o k i l k a . D z i ś o b r a z y tego t y p u nie s ą już nie l i n i ę k o n t u r u n a k ł u w a n o g ę s t o i g ł ą i po d o k o n a n i u tej , ,artystyczny " niemiecko - ż y d o w s k i . ' ' następnie werniksy i po w y d o s k o n a l e n i u s i ę w tej p r a c y d o p u s z c z a n i b y l i do n a u k i co s t a n o w i ł o k a l k ę i s t a r a n n i e r y s o w a n o c a ł y obraz. N a s t ę p ­ r o b o t y b y ł a g o t o w a t a k zw. „ p a u z a " . N a k ł a d a n o pod zagruntowy- obraz. dla p o m o c n i k ó w Kopiowanie W rozpoczęty tak starannie wykonane rysunku, służące do na tą z ł o c e n i e i srebrzenie te c z ę ś c i o b r a z u , k t ó r e tego w y m a g a ł y . s k ł a d a ł a s i ę z t r z e c h s p o r y c h izb. W n a j w i ę k s z e j izbie s t a ł o kilka Srebro p o k r y t e P o s k o ń c z e n i u tej p r a c y p r z y s t ę p o w a n o do m a l o w a n i a wykwintniejsze, pielgrzymi zakupywali jako z werniksem. b a r w ą , k t ó r a jest p r z e j r z y s t a , i m i t o w a ł o z ł o t o . malowane. W s z y s t k o to wyparł i zniszczył przemysł W t e n s p o s ó b opisuje p r a c o w n i ę m a l a r z y c z ę s t o c h o w s ­ p a u z ę n a p ł ó t n o olejne i pocierano m i a ł k o t ł u c z o n y m w ę ­ k i c h S z y m o n P o p r z ę c k i , a u t o r t e k i p t . Dawne glem l i p o w y m z a w a r t y m w g a ł g a n k u z rzadkiego i m i ę k k i e g o obrazy ludowe. p ł ó t n a lnianego. P o s k o ń c z e n i u tej r o b o t y n a p o w i e r z c h n i l u d o w y c h o b r a z ó w m a l o w a n y c h olejno n a p ł ó t n i e l u b n a p a ­ p ł ó t n a u k a z y w a ł s i ę k r o p k o w a n y r y s u n e k i po ś l a d a c h t y c h pierze t e c h n i k ą t e m p e r o w ą , a p o c h o d z ą c y c h z t e r e n u P o l s k i k r o p e k r y s o w a n o o ł ó w k i e m k o n t u r . P o s k o ń c z e n i u tej ro­ środkowej. b o t y n a s t ę p o w a ł o srebrzenie i z ł o c e n i e szat, aureoli i i n n y c h o c z y m ś w i a d c z y odnaleziony list S e w e r y n a U d z i e l i , d y r e k ­ s z c z e g ó ł ó w . Z ł o t a p r a w i e nie u ż y w a n o , c h y b a do tora Muzeum d r o ż s z y c h , p r z e z n a c z o n y c h do k o ś c i o ł ó w tomiast a miejsca, które srebro p o k r y w a n o powinny gumiguttą, być obrazów wiejskich, a na­ złocone srebrzono, tj. barwnikiem utartym częstochowskie T e k a z a w i e r a 56 p l a n s z , s t a n o w i ą c y c h Autor chciał je w y d a ć Etnograficznego w w kopie osobnej p u b l i k a c j i , Krakowie z 12 lutego 1934 г., z a w i e r a j ą c y o d m o w ę w y d a n i a t e k i . M u z e u m nie d y s ­ ponowało wówczas funduszami ani w i ę k s z y m i możliwoś­ ciami wydawniczymi. S z y m o n P o p r z ę c k i . U . 1. Ś w . F r a n c i s z e k z A s y ż u . K o p i a obraz z k l a s z t o r u o.o. b e r n a r d y n ó w w K o l e . R y s . 1916 r . I I . 2. Ś w . J ó z e f i ś p i ą c o D z i e c i ą t k o J e z u s - - k o p i a o b r a z u , k t ó r y b y ł w p o s i a d a n i u P o p r z ę c k i e g o . 53 �S z y m o n P o p r z ę c k i . I I . 3. Ł a z a r z i n i e m i ł o s i e r n y bogacz. K o p i a o b r a z u zo wsi C z a r n a , po w. K o n i u . R y s . 185(2 r. 11. 4. A d a m i E w a . K o p i a o b r a z u z c h a t y M i k o ł a j a R o ż e j a , wo wsi G o r z a ł k ó w , pow. Opoczno. R y s . 1890 r. Jak w y n i k a z dat umieszczonych planszach, do 1900 Poprzęcki oraz od 1909 powiatów: maszów wykonywał Opoczno, do na w poszczególnych latach 1916 n a terenie Słupca, Mazowiecki, je Piotrków Kozienice, od 1888 następujących Trybunalski, Iłża, Łowicz, To­ Końskie, obrazów; być może Poprzęcki przeniósł i zdobnictwo w t ó r n e ; m o t y w y to s ą b a r d z o bliskie ó w c z e s n y m w y c i n a n ­ kom ludowym. Oprócz konkretno-historycznych o warsztacie Poprzęcki malarza częstochowskiego podaje we wstępie z krótką lat wzmianek 1880-tych charakterystykę R a d o m s k o , M i ń s k Mazowiecki. O d n a j d y w a ł je w wiejskich ogólną obrazów, chatach, walory artystyczne. Autor śmiało z r y w a z zasadami cach, w w na drewnianych starych schowkach terenowych kościołach, chorągwiach, kościelnych. Poprzęcki cmentarnych czasem W czasie obserwował na kapli­ strychach swoich i wędrówek szybkie zanikanie sta­ sposoby m a l o w a n i a i z d o b i e n i a demickich kryteriów oraz i c h aka­ w ocenie p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w l u ­ d o w y c h : „ N a p r y m i t y w t r z e b a u m i e ć p a t r z e ć — m i e r z y ć go inną skalą w y m a g a ń — nie żądać tego czego tam być r y c h m a l o w i d e ł . J e s z c z e pod koniec X I X w . b y ł o i c h z n a c z ­ nie m o ż e .— nio s z u k a ć poprawnego r y s u n k u , nio c z e p i a ć s i ę nie w i ę c e j ; w i s i a ł y n a t r z e c h ś c i a n a c h i z b y , t w o r z ą c ozdobny kolorystyki. N a l e ż y f r y z . Z a n i k a n i e o b r a z ó w w i ą ż e on z i n w a z j ą t a n i c h niemiec­ p o s i a d a j ą c y artystycznego pamiętać, ż e w y k o n a l i to ludzie nio wykształcenia. Prymitywy, któ­ k i c h o l e o d r u k ó w , ze z n i s z c z e n i a m i w czasie w o j n y ś w i a t o w e j ro p r z e d s t a w i a m p o s i a d a j ą bardzo oryginalno u j ę c i e t e m a t u , i r a b u n k i e m dzieł sztuki ludowej fantazję i dekoracyjność, w kompozycji religijną p o w a g ę — wywozili niem że się chłopi obrazów cenniejsze zabytków nie z okazy, oraz wskutek ze stopniowym starości. c h c i e l i dobrowolnie domu. przez N i e m c ó w , Propozycje Autor pozbywać sprzedaży którzy niszcze­ podkreśla, się świętych spotykały ciepłą, serdeczną Wszystko to naiwność bardzo często wyobraźni i wyrażone cześć pobożną. nieumiejętnym ry­ s u n k i e m i bardzo ubogimi ś r o d k a m i m a l a r s k i m i . " się osobliwie K o p i o w a n e przez siebie obrazy w i ą ż e P o p r z ę c k i z k r ę ­ o b r a z y M a t k i B o s k i e j przyniesione n a r ę k a c h z C z ę s t o c h o w y giem o b r a ź n i c z y m C z ę s t o c h o w y i d z i e l i jo n a t r z y zasadniczo s t a n o w i ą jakoby penat domowy, grupy c z ę s t o z o b u r z e n i e m , a zawsze r u n k i ś w i ę t y c h r a z wniesione z odmową: ,, ... ś w i ę t o ś ć , r ó w n i e ż i wize­ do c h a t y nie p o w i n n y nigdy Do w zależności pierwszej grupy od sposobu malowania zalicza o b r a z y i zdobienia. przedstawiające świę­ z niej w y j ś ć dobrowolnie, a c ó ż dopiero z a p i e n i ą d z e . S ą to t y c h , malowano n a t ł a c h o j e d n o l i t y m kolorze, do drugiej patronki i patronowie grupy—-sceny żyjących i zmarłych członków ro­ z życia P a n a Jezusa, Matki Boskiej i świę­ d z i n y , no i i c h p r o t e k t o r z y w niebie. Otoczone s ą s z c z e g ó l n ą t y c h n a t ł a c h p r z y b r a n y c h f a n t a z y j n y m i k w i a t a m i , do trze­ c z c i ą . D o b r e w y c h o w a n i e nie u w z g l ę d n i a n i g d y , a b y w izbie, ciej — o b r a z y gdzie w i s z ą malowane pozwolić obrazy sobie na święte w wypadku jakiegoś przekleństwo choćby w zatargu, największym gniewie. M i o t a ć p r z e k l e ń s t w a uchodzi t y l k o n a p o w i e t r z u . " Terenowa inwentaryzacja Poprzęckiego p l e t n a — b r a k w niej w y m i a r ó w jaką techniką Zastrzeżenia 54 był mogą wykonany budzić nie jest kom­ o b r a z ó w oraz i n f o r m a c j i każdy również kopiowany dekoracje obraz. niektórych przedstawiające sceny z życia Chrystusa, n a tle k r a j o b r a z u lub n i e b a . I n t e r e s u j ą c o b y ł o b y zostawienie o b r a z ó w kopiowanych przez P o p r z ę c k i e g o w l a t a c h 1890—1916 z o b e c n y m ich zachowania. jakości kopii i Pozwoliłoby wniesionych D o t y c z y to z w ł a s z c z a o b r a z ó w pujących miejscowościach: to przez na szczegółową Poprzęckiego znajdujących się w stanom ocenę zmian. nastę­ �I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a57260592e0759846dcbcd4356f3255e.pdf 337f0248ec8fbe94c54c3d382720b286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne wota Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4242 Title A name given to the resource Wota lwowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.5-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WOTA LWOWSKIE Poszukując wotów w sławnych ośrodkach kultowych w k r a j u nieczęsto natrafia się n a zbiór p o k a ź n i e j s z y . O wielu cijaństwa, nych mieście wiekach permanentnie klęski pożóg przechodzącym wojennych, w daw­ dewastowanym jednak o ś r o d k a c h istnieją wzmianki, a nawet coś więcej — i g r a b i o n y m , w o t a nie t y l k o g i n ę ł y w n i e z n a n y c h okolicz­ obszerne r e j e s t r y c u d o w n y c h z d a r z e ń . S a m e z a ś w o t a n o ś c i a c h , lecz s ł u ż y ł y z a s w o i s t y p i e n i ą d z o d k ł a d a n y i spo­ tych zdarzeń rejestrowano świadectwem. Stąd ich nieraz troskliwie. W rodzaj pewnych i były wielkość przypadkach wota służyły tylko w i ę k s z e m u rozgłosowi ośrodka, w i n n y m ż y t k o w a n y z n a s t a n i e m c z a r n e j godziny. Oto j e d e n z z a ­ c h o w a n y c h d o k u m e n t ó w u k a z u j ą c y s p o s ó b obchodzenia s i ę z wotami w krytycznych momentach n a d a n i u m u s z c z e g ó l n e j r a n g i — s a n k t u a r i u m . B y ł to j a k b y „Spis niektórych wotów dziejowych: znajdujących się w s t e r e o t y p w y k o r z y s t y w a n i a w o t ó w . Ale z d a r z a ł o s i ę , ż e w i ą ­ OO. zano ze z b i o r a m i w o t ó w r o l ę d o d a t k o w ą . P e w n e a n i w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j z a s o b ą nie m a j ą c , po dzenia zakonne wykorzystywały własnych świętych tylko uwag do o i wota do błogosławionych. j e d n y m , lecz zgroma­ powoływania Ograniczmy najpotężniejszym się u nas Bernardynów dzonej we Lwowie, które d e t a k s a c j i przez z n a w c ę potrzebie wyzłocenia ani upoważnionego kielichów i kościele starożytności, innych poprze­ w nagłej niezbędnych potrzeb k o ś c i o ł a s i ę s p i e n i ę ż a j ą . " D a l e j w s i e d m i u rubry­ zakonio b r a c i m n i e j s z y c h , j a k i m i s ą oo. b e r n a r d y n i . Z a k o n k a c h (1. l i c z b a p o r z ą d k o w a , 2. opis w o t a , 3. w a g a , 4. p r ó b a , ten s ł u s z n i e u w a ż a n y z a „ o t w a r t y " , a n g a ż u j ą c y s i ę w s p r a w y 5. cena r e a l n a i 6. c e n a w e d ł u g k u r s u w M . K . , 7. u w a g a ) d u s z p a s t e r s t w a w ś r ó d rzesz l u d o w y c h , p o s z c z y c i ć s i ę m o ż e wyliczone s ą w o t a — ł ą c z n i e 85 s z t u k . Oto w y b r a n e p o z y c j e najpokaźniejszą w tym liczbą własnych, bo bernardyńskich g o s ł a w i o n y c h ! . Ł a d y s ł a w z Gielniowa, Szymon z bło­ „15—2 J a n z D u k l i oraz R a f a ł z P r o s z o w i c to b ł o g o s ł a w i e n i , k t ó r z y byli bernardynami. Trzech spośród wymienionych błogos­ ł a w i o n y c h p o d l e g a ł o procesom b e a t y f i k a c y j n y m , w k t ó r y c h ogromną rolę odegrały dokumenty cudownych łask — w o t a , srebrne i z ł o t e . P o d o b n i e i d z i ś prowadzone s t a r a n i a 0 oficjalne zatwierdzenie błogosławieństwa Bafała z Pro­ szowic opiera s i ę o d o w o d y m a j ą c e c h a r a k t e r w o t ó w . S ą n i m i s p o r z ą d z a n e n a k a r t k a c h p a p i e r u przez w i e r n y c h w y z n a n i a (prośby i dziękczynienia). systematycznie w O d paru lat s k ł a d a n e kościele oo. bernardynów są w one Warcie. Z n a j d u j e s i ę t a m grobowiec z m a r ł e g o w 1623 r. b ł . R a f a ł a z Proszowic, sławionego powszechnie w ziemi spisie. Lipnicy, sieradzkiej 2 1 okolicach . serca cena 1,40 ( Maryanny razem strzałą przeszyte—1,4/8 ). 17 — D w a s e r c a z k a r t e c z k ą Jakubowskiej 1833 31 łuta, przylepioną Maja 14/8 łuta c e n a 1.40. 18 — D w a S e r c a r a z e m z p ł o m i e n i a m i z n a p i s e m : B o ż e pospiesz 19 — Serce k u w s p o m o ż e n i u m e m u — 2,2/8 poncerowane wewnątrz z łuta, roku 2,37; 1842 — 1,6/8 ł u t a ; 2,6 1/5 c e n a . 20 — Serce z n a p i s e m J u l i a 1822 — 4/8 łuta; 00,35 cena. 2 i — Serce z n a p i s e m Bóg złączył A . S . — 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a . 22 •— Serce z n a p i s e m w d z i ę c z n e serce z a d z i e ń 23 w r z e ś n i a 1847. 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a ( 72 — M a t k a z 2,37 73 — K l ę c z ą c e cena. 1,35 ( dziecięciem ). k l ę c z ą c a . . . — 2 2/8 dziecię w łuta; woalu—1,3/8; ). 78 — K l ę c z ą c a osoba we f r a k u — 8 ł u t . , ( n a j w i ę k s z e i n a j c i ę ż s z e J O . ) . C a ł o ś ć niniejszego 9,20 wyliczenia P r z e j d ź m y z kolei do u w a g o stanie w o t ó w w n a j g ł o ś ­ k o ń c z y : R a z e m 162,46 1/2 (cena r e a l n a ) . T a k o s z a c o w a ł e m niejszych o ś r o d k a c h kultowych. O t ó ż w samej tylko W a r c i e n a d z i o ń 24-go m a j a 1852 i p o d ł u g t e y t a x y z w r a c h o w a n i e m w okresie od X V I do X V I I I agio z a p ł a c i ł e m g d y ż p u ź n i e y s i ę dopiero p o k a z a ł o i ż d u ż o w. złożono przy grobowcu bł. R a f a ł a setki cennych w o t ó w ' . D z i ś natomiast nie ma z a w a ł k ó w b y ł o doleno gorsze srybło. w t y m m i e j s c u a n i jednego w o t u m . P o d o b n i e rzecz przeds­ t a w i a s i ę w W a r s z a w i e . N i e m a w stolicy a n i w św. Anny dyńskim (pobernardyńskim), kościele ani w kościele Michał Ostrowski a k t u a l n y m bernar­ na Czemiakowie w o t ó w dawnych, Sądowy taxator." 3 sła­ w i ą c y c h b ł . Ł a d y s ł a w a z G i e l n i o w a . T y c h s a m y c h spostrze­ żeń dostarcza wyposażenie kościoła oo. Wcześniej bernardynów zaś podobne akty „spisywania wotów" w K r a k o w i e , gdzie b y ł i j e s t c z c z o n y b ł . S z y m o n z L i p n i c y . z i n w e n t a r z a k o ś c i o ł a z n a j d o w a ł y s i ę w gestii z a k r y s t i a n . D o d a j m y , ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h b e r n a r d y ń s k i c h i pober- Może nardyńskich j a k to c z y n i ł o f i c j a l n y t a k s a t o r , ale n i e w ą t p l i w i e b a r d z i e j łaskami (pozostańmy cudowne tylko wizerunki przy Matki n i c h ) , gdzie Boskiej i słyną rzadziej P a n a Jezusa, chociaż zdarzają się zbiory cennych wotów ( S k ę p e , Ś w . A n n a k. P r z y r o w a , R z e s z ó w , nawet Leżajsk, wówczas radykalnie do opłacenia 870 „spisywano" wybierano egzemplarze p i l n y c h potrzeb. z polecenia starannie, najodpowiedniejsze 16-go Października W . K s . Kustosza (Justyna Szaflarskiego) wartość artystyczna i dokumentacyjna k o r a l e z a 64 Z ł r . z a k t ó r e to p i e n i ą d z e s p r a w i ł o s i ę t r o c h ę ustę­ K s . Rudolfa „Dnia równie a (zabytkowa) obecności wot K a l w a r i a Z e b r z y d o w s k a ) , i l o ś ć i c h , a co n a j w a ż n i e j s z e — p u j e z d e c y d o w a n i e t e m u , co zgromadzono w t y c h m i e j s c a c h w nie Wagi sprzedałem wszystkie bielizny k o ś c i e l n e j . p r z e d s t u k i l k u d z i e s i ę c i u c z y d w u s t u laty->. Br. Edward Rzepina W ze takim Lwowa zestawieniu okazuje zbiór omawianych się i m p o n u j ą c y znaczeniu. N i e z w y k ł y w całym tu wotów tego słowa Zakrystianin" jest s a m f a k t u r a t o w a n i a s i ę t y c h w o t ó w , j a k o ż e w ł a ś n i e L w ó w b y ł b a r d z i e j n i ż inne o ś r o d k i „ D n i a 4 go S t y c z n a 872 z polecenia i w o b e c n o ś c i P r z e w i e n a r a ż o n y n a tragiczne d z i a ł a n i a niszczycielskie. W lebnego K s i ę d z a J u s t y n a S z a f l a r s k i e g o s p r z e d a ł e m t e ż o ś r o d k u n a l e ż a ł o do z w y c z a j u s y s t e m a t y c z n e ze z b i o r ó w tych wotów, które uznano każdym usuwanio za niezbędne z d o b y c i a cennego k r u s z c u . A we L w o w i e , bastionie od P a n a J e z u s a , M a t k i B o s k i e j i B ł . J a n a (złotych wotów krzy­ dla ż y k ó w 8, z ł o t ą k l a m e r k ę ) i ś r e b n y c h r ó ż n e j f o r m y 23 s z t u k chrześ­ za 60 Z ł r . , k t ó r e to p i e n i ą d z e u ż y ł o s i ę n a z a p ł a c e n i e r o b o t y 5 �П . 1. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i w p r z e s t w o r z a c h n ą d L w o w e m . W o t u m ufundowane przez p a t r y c j a t m i a s t a , 1648 r. srebro, 7 3 x 4 1 c m . I I . 2. S t y g m a t y z a c j a Ś w . F r a n c i s z k a , pol. X V I I I w . srebro, 1 9 x 1 6 c m . dwóch ornatów złotem t k a n y c h przeniesionych na nową m a t e r y ą przez S i o s t r y M i ł o s i e r d z i a u M a r y i i Magdaleny. c z ą t k u X X w . P o z y c j a s p o ł e c z n a f u n d a t o r ó w wot oraz i c h intencjo w dostatecznej liczbie przypadków możliwe do o k r e ś l e n i a n a w e t bez o d w o ł y w a n i a s i ę do ź r ó d e ł Br. 1877 r . " 6 Edward Rzepka ( k o ń c o w a d a t a z a p i s ó w w tej k s i ę d z e ) . walnych. kilka Kilkanaście można ośrodkami W o t a z k o ś c i o ł a oo. b e r n a r d y n ó w we L w o w i e (pod wez­ waniem ś w . A n d r z e j a ) przeniesione zostały po I I wojnie ś w i a t o w e j do R z e s z o w a oraz L e ż a j s k a . W t y m d r u g i m o ś ­ r o d k u (w m u z e u m p r z y k l a s z t o r n y m ) zlokalizowano 7 P r z e z 27 l a t w o t a to p r z e c h o w y w a n o pakowanych paczkach przeprowadzonych na strychu poszukiwań, kościoła. w nie roz­ W wyniku zainteresowań liczba piszącego wotów obecnie wotów osobami (bez m a znaki złotnicze, w identyfikować rzemieślniczymi konkretnymi oraz w złotników. znaków z paru przypadkach Przeważająca złotniczych) tym określonymi to jednak wytwórczość partaczy'. 3 naj­ cenniejsze obiekty z c a ł o ś c i z b i o r u z n a j d u j ą c e g o s i ę w R z e ­ szowie . z już są archi­ Lwowski zbiór w o t ó w Chociaż możemy nigdy odnaleźć nie b y ł wzmianki opracowywany. o pojedynczych e g z e m p l a r z a c h i to w r o z p r a w a c h a m b i t n y c h , j a k n p . : Zlot10 nictwo lwowskie , w którym Władysław Łoziński z ł o t n i c t w o we L w o w i e od. X I V do p o ł o w y X V I I omawia w. J a k o te s ł o w a , w o t a lwowskio chronione s ą od 1971 r. w s p i ż a r n i p o w ó d ograniczenia s w o i c h r o z w a ż a ń t y l k o do rzeszowskiego tego stulecia a u t o r w y m i e n i a m . i n . u p a d e k s z t u k i z ł o t n i c z e j , si się tylko k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w . U w a g a t a odno­ do części różnego rodzaju d a r ó w lwowskiego zbioru. Blisko tysiąc (w t y m z n a c z n a c z ę ś ć w o t ó w b r y c z n y c h z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) fa­ znajduje się nadal n a s t r y c h u . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e p o ś r ó d nie r o z p a k o ­ siedemnas­ k t ó r a jeszcze p r z e d s t u l a t y ś w i ę c i ł a we L w o w i e p r a w d z i w e szczyty „dobrego smaku, wykwintnej sztuki". Swoją pracę k o ń c z y Łoziński fotografią wotum, które m a poświadczać ó w u z n a n y p r z e z a u t o r a regres u m i e j ę t n o ś c i i potrzeb a r ­ w a n y c h d o t y c h c z a s s p r z ę t ó w ze L w o w a s ą i n n e jeszcze w o t a . t y s t y c z n y c h . W o t u m to nie z a g i n ę ł o . Z n a j d u j e s i ę we w s p o m ­ Ogólna n i a n y m m u z e u m p r z y k o ś c i e l n y m w L e ż a j s k u . O d tego t e ż liczba tych, które udało się przejrzeć wykracza z n a c z n i e p o n a d 1000 s z t u k . S p o ś r ó d tej i l o ś c i w o t ó w b r a n y c h z o s t a ł o 287 egzemplarzy. 8 d o k u m e n t a c j i . 50 w o t ó w S t a ł y s i ę one wy­ podstawą (w liczbie t y c h 287) to srebrne wotum można b y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ż a n i a . I niechaj b ę d z i e ono d l a n a s z n a m i e n i e m s z c z ę ś l i w e g o t r a f u i s y m b o ­ lem przeobrażeń upodobań, kryteriów wartościowania plakietki z w y o b r a ż e n i a m i repusowanymi lub rytowanymi. d z i e ł a s z t u k i (il. 1 i o k ł a d k a ) . P o z o s t a ł e l w o w s k i e w o t a Wartości dzieła d u j ą s i ę — j a k b y ł o j u ż powiedziane — w R z e s z o w i e , albo­ s z t u k i . A l e — w y d a j e s i ę — ż e o k r e ś l e n i a tego nie n a l e ż a ­ w i e m t a m zlokalizowano po wojnie relikwie b ł . J a n a z D u k l i , ł o b y z a w ę ż a ć w y ł ą c z n i e do l i c z b y 50 egzemplarzy. P o b r a n a k t ó r y b y ł p a t r o n e m lwowskiego próba pozwala d a t o w a ć całość zbioru. Najstarsze wotum S a m e z a ś w o t a w z n a c z n e j mierze b y ł y z w i ą z a n e z k u l t e m pochodzi Jako można tego b e r n a r d y ń s k i e g o z a k o n n i k a . formalne z XVIII pozwalają w. uznać te w o t a jako siedemnastowieczne u z n a ć nie w i ę c e j n i ż 2—3 w o t a . W o t ó w osiemnastowiecz­ Błogosławionemu ośrodka znaj­ bernardyńskiego. temu p o ś w i ę c o n o k i l k a różnej war­ n y c h w całości zbioru jest kilkadziesiąt, w t y m kilkanaście tości o p r a c o w a ń . Nie wszystkie uznane w t y c h opracowa­ c e n n y c h plakietek. P r z e w a ż a j ą j e d n a k w o t a z X I X i po­ niach 6 wydarzenia, związane z postacią błogosławionego, �I m o ż n a przyjąć jako w pełni wiarygodne". dane są jednak krótko, bezsporne. dołączając Postaram wiadomości o Najważniejsze się przedstawić kościele i je klasztorze zofii i teologii, pisanie d z i e ł — oto b y ł y z a j ę c i a O O . B e r ­ l a n a r d y n ó w l w o w s k i c h " . M o ż n a by w i ę c p o w i e d z i e ć , że dzia­ ł a l n o ś ć i n t e r e s u j ą c e g o nas k l a s z t o r u p r z e b i e g a ł a w sposób oo. b e r n a r d y n ó w w e L w o w i e , gdzie ż y ł i gdzie r o z w i n ą ł s i ę u n o r m o w a n y , w e d ł u g u s t a l o n y c h z a s a d . I n a w e t s t a ł e nie­ k u l t J a n a z D u k l i . K o r z y s t a m t u przede w s z y s t k i m z m a ­ pokoje teriałów kościół opracowanych przez znanego d z i e j o p i s a r z a N o r b e r t a Golichowskiego. n ó w lwowskich pobudowany bernardyńskiego Kościół bernardy­ z o s t a ł w I I p o ł . X V w. J u ż w d z i e s i ę ć l a t po w z n i e s i e n i u tej b u d o w l i (1470 r.) p r z y b y w a zajaśniał". W Golichowski w jego 12 z Dukli. tego „ G r ó b jego c u d a m i pełnego". Boskiej, ś w . Wincentego lwowskim kościele oo. nych śmierci bł. Szymona z Lipnicy, w szczególności zaś Rafała cieszył się kult jezusowy w ulegał spowodowały 1733 r. n a s t ę p u j e b e a t y f i k a c j a s ł a w n e g o j u ż c u d a m i Z a j a ś n i a ł " . P o d o b n i e rzecz s i ę m i a ł a w p r z y p a d k u 13 nie K u l t bł. J a n a z D u k l i , Chrystusa (Serca Matki b ł o g o s ł a w i o n ą ... G r ó b bernardynów, w całym kraju męża „cnót torze t y m p r z e b y w a ł a ż do ś m i e r c i w 1484 r. J a k p o w i a d a śmiercią lwowskich c z y m stała się śmierć J a n a do k l a s z t o r u l w o w s k i c h b e r n a r d y n ó w J a n z D u k l i . W k l a s z ­ „umarł ze s t r o n y n a j e ź d ź c ó w , liczne p o ż a r y , j a k i m nim wotów. oraz bernardynów Największą Jezusowego), św. Teresy całość jednak skupiał gromadzo­ popularnością i maryjny. N a trzecim dopiero z P r o s z o w i c . W k r ó t k i m czasie po ś m i e r c i t y c h c z c z o n y c h miejscu w y m i e n i ć m o ż n a p o s t a ć bł. J a n a z D u k l i " . P o z y c j a o s ó b dzieją się zdarzenia n i e z w y k ł e , uznane jako cudowne ta i przypisane bezpośrednio powiernictwu k o ś c i ó ł b e r n a r d y ń s k i w c z a s a c h swojej ś w i e t n o ś c i m i a ł j u ż tychże świętobli­ jest niewątpliwie poważna, tym bardziej że lwowski w y c h postaci. P r z e d ś m i e r c i ą a n i J a n z D u k l i , t a k j a k i R a f a ł osiemnaście ołtarzy i tym samym jakby odrębnych z Proszowic, czy Szymon z L i p n i c y k u l t u . S w o j ą w y s o k ą rangę bł. J a n z Dukli uznawanych j a k o cudowno. nie d o k o n u j ą M o ż e nieco inaczej aktów przedsta­ 1 6 f a k t o w i p r z y p i s y w a n i a m u s z c z e g ó l n y c h p o r u c z e ń w obronie wia się historia bł. Ł a d y s ł a w a z Gielniowa. W r ó ć m y jednak Lwowa do obrońcy chrześcijaństwa błogosławionego lwowskiego. Według wspomnianego przed n a j e ź d ź c a m i , łączenia jego p o s t a c i i ostatecznie s ł u ż e n i a Golichowskiego, p r a c a d u s z p a s t e r s k a b e r n a r d y n ó w ze L w o w a n y m m o t y w o m s t a b i l i z a c j i p o l s k o ś c i n a wschodniej k r a j u . Bodaj identyczne t y k o w a n y c h oraz n a w y j ą t k o w y c h , z w i ą z a n y c h ze s z c z e g ó l ­ treści odkrywamy w z ideą patriotycz­ u p ł y w a ł a n a z a j ę c i a c h powszechnie przez t e n z a k o n p r a k ­ miejsc zawdzięcza rubieży oficjalnym k u l c i e S z y m o n a z L i p n i c y czczonego d z i ś przede w s z y s t k i m n y m p o ł o ż e n i e m o ś r o d k a : „ I c h praca b y ł a czysto duchowna w że czczony w k o n f e s j o n a ł a c h , n a ambonie, w obozach. R ó ż a n i e c w r ę k u w Warcie jako b ł o g o s ł a w i o n y R a f a ł z Proszowic ogromną i p r z y g o d y w obozach, w y p r a w a c h w o j e n n y c h obok r y c e r z y c z ę ś ć swego ż y w o t a p o ś w i ę c i ł ochronie w s c h o d n i c h (co z w a n o t a ń c e m ) , k s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y zakonnej w filo­ przed n a j e ź d ź c a m i , w szczególności tureckimi. ośrodku krakowskim. Dodajmy jeszcze, granic I I . 3. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a w grobie, pocz. X I X w . srebro i p o z ł o t k a , 1 0 , 5 x 6 , 5 c m . I I . 4. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i , p o ł . X I X w . srebro, 7 X 5,5 c m . 7 �I I . 5. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u . P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w., srebro, 1 4 , 8 X 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . I I : 6. C h r y s t u s 'na k r z y ż u , koniec X V I I I w., srebro, 1 5 x 1 0 , 7 c m . N a odwrocie n a p i s a t r a m e n t e m . Wotum, o którym wspomnieliśmy na początku, uka­ Trzeba też powiedzieć, że sztuka złotnicza w o t ó w podlegała zuje bł. J a n a z D u k l i u n o s z ą c e g o się w o b ł o k a c h nad L w o ­ swoistym w e m . N a p i s w y r y t y w dolnej p a r t i i p ł y t k i w y r a ź n i e o k r e ś l a wyobrażeń, i n t e n c j ę i sens tego w y o b r a ż e n i a . J e s t to w o t u m d z i ę k c z y n n e p r y m i t y w n e j formie r y t u l u b t r y b u n k u . L e c z w ł a ś n i e te co- uwarunkowaniom, naiwności wizji które a sprzyjały barbaryzacji nieraz wprost wyjątkowo m i e s z c z a n l w o w s k i c h ufundowano w 1648 r. z o k a z j i s z c z ę ś ­ c h y formalne p o w o d u j ą nasze s z c z e g ó l n e zainteresowanie s i ę liwego p r z e t r w a n i a przez m i a s t o przedmiotem. Oto wspomniane n a j a z d u Chmielnickiego. uwagi Ł o z i ń s k i e g o o tym wotum: ,, t a b l i c a ze s r e b r a , w o t u m m i a s t a L w o w a , k t ó r e nosi Dlaczego tak O p r ó c z przedstawionego datę jest p o s t a r a m już wotum się uzasadnić. w zbiorze lwow­ s k i m z a c h o w a ł o s i ę jeszcze t y l k o k i l k a , n a k t ó r y c h u k a z a n y f a t a l n ą 1648 r. U r o c z y s t y s t y l d e d y k a c j i , n a z y w a j ą corona został bł. J a n z Dukli obsidionalis; m i a s t o p o ś w i ę c a j ą b ł . J a n o w i z D u k l i z a u r a ­ bardziej n i ż inne z w r a c a u w a g ę . J e s t to n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ towanie od Joanni ciężkich Duclano salutam. Tablica wojsk ob niebezpieczeństw urbem extremo oblężenia: obsidionis t a o f i a r o w a n a z o s t a ł a z a r a z po oblężniczych, za Divo może r ó w rytowana p ł y t k a srebrna. O b y d w a wota z w y o b r a ż e ­ periculo niem b ł o g o s ł a w i o n e g o odejściu formalnych, burmistrza dr Marcina Anczow- (il. 4). J e d n o z t y c h w o t ó w (il. 1, 4) o k r e ś l a j ą s k a l ę umiejętności technicznych możliwości twórców omawia­ nego z b i o r u . W zestawieniu z d r u g i m w o t u m k u n s z t pierw­ skiego, a w y k o n a n i e jej t a k jest n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e , ż e wie­ szego jest z n a c z n i e w y ż s z y , bodaj m i s t r z o w s k i . A l e s k r o m n y r z y ć s i ę nie r y t tego drugiego nie p o z b a w i o n y chce, aby to b y ł o pierwotne votum miasta jest swoistego w d z i ę k u , L w o w a i n a s u w a s i ę podejrzenie, ż e j e s t to t y l k o p ó ź n i e j s z a a poprzez swą. l a p i d a r n o ś ć w z r u s z a . L i r y c z n o ś ć tego wize­ podobizna runku odkuta przez jakiegoś lichego partacza (...) jest oczywista. Podobnie rytowanych różnych j a s k r a w i e j nie m o g ł a b y i l u s t r o w a ć u p a d k u s z t u k i z ł o t n i c z e j w y o b r a ż e ń j e s t w i ę c e j . L e c z to w ł a ś n i e w y r ó ż n i a s i ę zdecy­ we L w o w i e od r o k u 1648, dowanie h a r m o n i j n o ś c i ą i ł a d e m dionalis. tak niedawno tylu znakomitych mistrzów nie było już komu które mieście, aniżeli ta biedna corona które dzieła, W jako votum publiczne jeszcze miało obsi­ liczyło wykonać świadczyć po­ 1 7 t o m n y m o w d z i ę c z n o ś c i ocalonego g r o d u " . Podejrzenie Łozińskiego, że wotum miasta Przeważająca część w o t ó w kompozycyjnym. jest ze s r e b r a . Kilkadzie­ s i ą t r a z y powtarza się p r ó b a 1 2 - ł u t o w e g o srebra. A l e zda­ r z a j ą s i ę r ó w n i e ż w o t a ze s t o p ó w i m i t u j ą c y c h srebro i w o t a m o s i ę ż n e . G r u b o ś ć b l a c h y t a k ż e jest r o z m a i t a . Z d a r z a j ą s i ę Lwowa egzemplarze „ g r u b e " z b l a c h y p o n a d d w u - i t r z y m i l i m c t r o - j e s t p ó ź n i e j s z ą k o p i ą o d k u t ą przez lichego p a r t a c z a w y d a ­ wej, j a k t e ż „ c i e n k i e " z blachy cieńszej niż milimetr. Prze­ j e s i ę nie do p r z y j ę c i a . W o t u m to jest s y g n o w a n e w a ż a j ą w o t a stosunkowo znakami rzają ze s t e m p l i p o ś w i a d c z a j ą c y c h a u t o r s t w o . k o ś c i o ł a b e r n a r d y ń s k i e g o we L w o w i e o d n o t o w y w a n a N i e s t e t y , nie po­ się pokaźniejsze. m a ł y c h r o z m i a r ó w , chociaż zda­ z ł o t n i c z y m i , a j a k w i a d o m o p a r t a c z e nie k o r z y s t a l i n a o g ó ł Wielkość wotów w inwentarzach była t r a f i m y u s t a l i ć do kogo n a l e ż ą owo z n a k i z ł o t n i c z e . A l e j a k z całą s k r u p u l a t n o ś c i ą . D a w n i skrybowie notowali: p r z e k o n a m y s i ę dalej n a tle i n n y c h w o t j a k i e p r z e t r w a ł y małe", do n a s z y c h c z a s ó w owo „ n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e " d z i e ł o „ d u ż e " , „ w i e l k i e " , „ w i ę k s z o " ' . S ą to o c z y w i ś c i e o k r e ś l e n i a wy­ r ó ż n i a s i ę w a r t o ś c i a m i a r t y s t y c z n y m i i nie l a d a k u n s z t e m . 8 „maluńkie", „malunicczkie", „wotum „pomniejsze" oraz 8 nieścisłe. Dlatego wskażemy, że wymiary najmniejszych �11. 7. C h r y s t u s n a K r z y ż u , p o ł . X I X w., srebro, 1 0 , 6 x 8 , 2 c m . I I . 8. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u i m a t k i z d z i e ć m i P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w . , srebro, 1 4 , 8 x 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . egzemplarzy wynoszą a największych od 5,5 X 4,5 od 50 x 30 c m do cm do 0,5 X 5,5 73 x 40 c m . cm, Szczegóły, k t ó r e t u p o d a j ę , nie s ą bez z n a c z e n i a . J a k s i ę p r z e k o n a m y , m o g ą one s ł u ż y ć do p r ó b y o k r e ś l e n i a s t a t u s u społecznego w a n i e r z e m i o s ł a . D r u g i e w o t u m (il. 3) to p o s t a ć ze skrzyżowanymi rękami. Jest to jedno Chrystusa z częstszych w ikonografii w z o r c ó w p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a w grobie. W zbiorze w o t ó w lwowskich znajdują się 2 egzemplarze f u n d a t o r ó w , a nieraz n a w e t i c h c e c h osobowych. W opisach w t a k i s p o s ó b potraktowanego t e m a t u . Sama, p o s t a ć C h r y s ­ inwentarzowych t u s a — to odlew ze s r e b r a wzbogacony p o z ł o t k ą . P ł y t k a z a ś , figurują również wzmianki o wykonania w o t ó w . W y m i e n i a się wota „dęte", ne", „wybijane" („z okrągło wybijanymi sposobie „wytłacza­ floresami"), 1 „ w o t a z w y r y c i e m " i „ w y r y t e " ' . I te s z c z e g ó ł y również n a której zamontowano f i g u r ę , m a w czterech rogach p r y ­ mitywne ryty wobrażające anioły, z których dwa m o g ą b y ć przedstawieniami dusz czyśćcowych. Wotum to zwraca nie s ą bez z n a c z e n i a . O k r e ś l a j ą one z a z w y c z a j k u n s z t rze­ u w a g ę nie t y l e przez oryginalne u j ę c i e t e m a t u , ile u m i e j ę t ­ miosła złotniczego i jak m o ż n a sądzić cenę nością przez f u n d a t o r ó w W zamawianych skontrastowania różnych i wyczucia malarskich walorów ofiar. świetle źródeł archiwalnych, d o t y c z ą c y c h różnych technik (rytu i tworzywa odlewu) (barwy srebra i złocenia). ośrodków bernardyńskich, kult wotywny jaki rozwinął się Pozostałe wyobrażenia Chrystusa, s t a n o w i ą z b i ó r n a j b o g a t s z y i t y m s a m y m s ą one n a j b a r d z i e j m o ż n a s ą d z i ć , k a ż d e w y k o n j r w a ł i n n y z ł o t n i k . W o t a te s ą informatywne. P o z w a l a j ą w s p o s ó b d o k ł a d n y p o z n a ć oma­ trybowane wianą dywidualnych rozległej skali. Intencjo Z jednej ofiar dotykają spraw stronj^ t r e ś c i o w a d z e wej i z n a c z e n i u h i s t o r y c z n y m dosyć państwo­ (il. 1), a z d r u g i e j — p r y ­ ma lub rytowane. inaczej m ó w i ą c wiedzi obserwujemy skrajnymi istnienie motywami ofiary treści głębokiej problemy religijne, a (il. 35). wotywnej Między odkryć możemy wiary, zaangażowania także ślad tymi w najskrytszych ważne przeżyć osobistych. Swobodne korzystanie z podstawowych odlewu technik oraz n i a o b s e r w u j e m y w s p o s ó b n a j p e ł n i e j s z y w zestawie z wyobrażeniami Chrystusa (il. 2,3,5-10). Na jest twarz Chrystusa. Artysta korzystał wotów pierwszym z tej g r u p y w o t ó w ( s t y g m a t y z a c j a ś w . F r a n c i s z k a ) na złot­ punktowa­ z repusowania, u j a w n i a j ą c przy t y m wysokiej klasy ukaza­ techniki opano­ do n a j b a r d z i e j m u odpowiadającej i jak albo głównych przywiązania formy wypo­ w c a ł y m o m a w i a n y m zbiorze lwows­ kim. Jest kilka w o t ó w w y k a z u j ą c y c h świetne opanowanie t e c h n i k i p u n k t o w a n i a . S ą to w o t a n i ż s z e j „ r e l i g i j n i e " r a n g i , bowiem osób n i c z y c h r y t o w a n i a , ropusowania, z tych dwu technik — r y t u i t r y b u n k u . T a k i e t e ż cechy poty paznokciom rozwiązali, artysty — akcentowanie rozwijanie którejś artysty obierającym się O b s e r w u j e m y — z a l e ż n i e od i n ­ doświadczeń w a t n e , t a k drobne i w y d a w a ł o b y s i ę m a ł o w a ż n e , j a k k ł o ­ z powtarzających ukrzy­ żowania. dziedzinę. Nie to w y ł ą c z n i e we L w o w i e nie n a l e ż y do w y j ą t k o w y c h . A l e w o t a l w o w s k i e nie m a n a n i c h w y o b r a ż e ń postaci boskich. Wzorcowymi przykładami świętych czy poszczególnych t e c h n i k s ą w p r z y p a d k u r y t u — woturn n a i l . 21, t r y b u n k u — w o t u m n a i l . 1,2, p u n k t o w a n i a —• w o t u m n a str. t y t . Na wielu wotach z a c h o w a ł y się notacje Umieszczono je n a odwrocie. atramentem. Oto tylko n i e k t ó r e : serce, „ L u t ó w w a ż y p o ł ó w p ó ł p i ą t a . I m X Wotum Sieniawińskie- go (...) g r e k ó w U n i t o (...) tego n a o b r z ą d e k Ł a c i ń s k i Votum Roku dane 1798 D n . 11 J a ( n u a ) r i s . " W o t u m seice po- 9 �I I . 9. C h r y s t u s n a K r z y ż u oraz w y o b r a ż e n i e k o b i e t y i m ę ż c z y z n y , X V I I I w., srebro, 14 X 11,5 c m . dwójne, „ I n i t i o P r z y m w i e d n y m dwoia S e r c a z k t ó r e m i t u stoi. N a T w o y o ł t a r z . G r z e s z n i l i gros. A w s w y c h p r o ś ­ b a c h z y s k odnosili. M i e y go w opiece. N i e odstopui 1876 (...) p r z e b ł a g a y z a zbrodnie moie B o g a w s z a k s ą w a ż n e m o d ł y T w o i e , o d d a l c h o r o b y z a r a z y . P i o t r a z a c h o w a y od s k a z y , c z y ń у s t a r a n i u p r z y s k o n a n i u . S. V i n c e n t y " " . Oto z e s t a w w o t ó w s t o s u n k o w o n a j l i c z n i e j s z y c h z w y ­ obrażeniem tych wotów łatwo do Chrystusa na, k r z y ż u (mam tu na odczytania. Na z o s t a ł a p o s t a ć kobiety dopełniona jednym PRZEZ RATUI Z a p e w n e jest to w o t u m ufundowane NAS ZE jącą się z wychowaniem dzieci napisem WYPUSZCZAY K a ż d y z t y c h n a p i s ó w istnieje w s p o s ó b j a k b y samo­ SŁYNĄCY Intencje są na z wyobrażeń z dwojgiem wyrazistym 5 — - 10). (il. fundatorów) P ł y t k a 6,5 X 5 c m . „ B o ż e nie opuszczaj n a s i B ł o g o s ł a w D z i e c i naszo". W o t u m serce, „ S W I E N T I WINCENTI NAS*'2i. „JEZU jest myśli (il. na WSZYSTKIE SWEY ogół ukazana 8). Całość powierzchni: WIEKI NIE- OPIEKI. J.E.S.O." przez m a t k ę b o r y k a ­ potomstwa. Podobne wota często istny. Nie d o p e ł n i a j ą ich konkretyzacje plastyczne, okreś­ z n a j d u j e s i ę w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h . P o c h o d z ą one od kobiet, lone w y o b r a ż e n i a . nawet k t ó r y c h m ę ż o w i e umarli lub w y r u s z y l i n a d ł u g o l e t n i e Sens zaś samych wyznań w t y m nielicznym wyliczeniu jak się wydaje jasny. były Okazuje się, że motywy nieraz a k t o m kować XIX ły twierdzenie, że rozterki omawianym śmiano duchowe występować i s t n i a ł a silna potrzeba w w ofiar wotywnych świętej. Można bliskie też zaryzy­ okresie ( X V I I —• w.) w ś r ó d lwowskiej s p o ł e c z n o ś c i wiernych pojawia­ się nie spowiedzi jest dostatecznie modlitwie, lecz dziękczynnej, wotum. zaprzątających przed natury, z którymi konfesjonałem. To znów aktu wiary wyrażonego nie tylko właśnie proszalnej Jeśli przyjmiemy nych, m o ż e m y szczególnej w czy owej przebłagalnej, t a k i e rozumienie nas i zainteresowań lecz społeczność. spraw, Dodajmy fundatorów tu Ukrzyżo- wań i ujawniają zasadniczo różne rozumienie ostateczne t r a k t o w a n i e tego najpopularniejszego w ikonografii c h r z e ś ­ c i j a ń s k i e j t e m a t u . W tej o d m i e n n o ś c i t r u d n o d o p a t r y w a ć s i ę działania przypadku. Zbyt rozwiązania, dojrzałe aby i można konsekwentne było mówić ż e m y dostrzec ś l a d ś c i e r a n i a s i ę k o n c e p c j i — ś m i e r c i lub Człowieka, śmierci najstraszliwszej i w swej i bezimienni z ł o t n i c y , ich u m i e j ę t n o ś c i . Nie trzeba d o d a w a ć , d o ś w i a d c z e n i a s t y l i s t y c z n e c z y t y l k o techniczne że wypowiedzi. ściśle z mentalnością z zakresem spraw ideowych rali 10 się dać mniej lub tych twórców, i artystycznych, k t ó r y m bardziej świadome sta­ świadectwo. Zwraca chyba najpełniejsze ukazane uwagę najgłębszą, doznania n a i l . 6. J e s t to budząc emocjonalne dzieło złotnika, są ich dyspu­ tach p o ś w i ę c o n y c h naturze śmierci Jezusowej. I tak, o p t y m i s t y c z n e j —• odkupicielskiej. M i e s z a j ą s i ę t u s i ę one o zorientowani w t o c z ą c y c h się ó w c z e ś n i e rozmaitych sporach czy wot. R ó w n i e w a ż n i —• j e ś l i nie b a r d z i e j — s ą d l a n a s i m i e n n i łączyły samych złotników. Otóż wszystkie z przedstawionych p r z y p a d k o w o ś c i . W y d a j e się, że artyści byli było wotyw­ wspomnia­ artystycznych jakim ofiar od r a z u , ż e nie o g r a n i c z a m y jej w y ł ą c z n i e do nych umiejętności poszczególne dalej z w i e l k ą ś m i a ł o ś c i ą d o c i e k a ć interesującą w a n y m nie od s t r o n y i n t e n c j i f u n d a t o r a , manifestacji swoistej boje wojenne. S p ó j r z m y j e d n a k n a t e n r o d z a j w o t ó w z U k r z y ż o ­ mo­ Boga grozie również możhwiści zarazem Ukrzyżowanie którego prace �lwowskich wotów t y l k o do nie o g r a n i c z a j ą s i ę w zbiorze jedynego przedstawienia. Ukrzyżowali ó w złotnik runków Matki rodzaju wyobrażeń Udało się ustalić, że z a j m o w a ł się trybowaniem Boskiej z Dzieciątkiem. jego t e c h n i k a W tym trybunku wize­ k o s z a , f a n t a z y j n y c h z a k r ę t a s ó w n ó g jego p o d s t a w y i z r y t mizowanych pasa spowijają­ cego n i e m o w l ę . N a d c a ł o ś c i ą p o z o s t a w i ł p u s t ą przestrzeń. W drugim świetnie z całością prezentowanym w t y m szkicu omawianych intencji m a c i e r z y ń s k i c h . W pierwszym przy­ padku temacie zadziwiającej d ł o n i e w z n a n y m powszechnie h a r m o n i i t r e ś c i i f o r m y . W o t u m to w y d a j e z arcydzieł sztuki złotniczej stosunkowo ukryto zostały one w oryginalnie Niepokalanego Poczęcia. dobnie w o t u m to ufundowane się przerażającego wego zepsucia „ d o b r e g o s m a k u " . Ukrzyżowanie, oszczędnością o którym środków mówimy, wyrazowych. zwraca uwagę Jego powagi i głębi rozwiązania upoważniają nas tematu, inne Fundatorzy dopisku. r o w a l i zgodnie tywnie potraktowane przez złotników perizonium, detale - - d e k o r a - mnogość atrybutów Samo brzemienia. sposoby Boskiej. Prawdopo­ z o s t a ł o na i n t e n c j ę Do szczęśli­ przypuszczeniu ukazywania tego interesującego s z c z e g ó l n i e w ł a ś n i e to, j a k i e u k a z u j e i l . 13. nic nie z a k ł ó c a . N i e m a n a n i m z b ę d n e g o s z c z e g ó ł u , ozdoby, T a k lubiane wznosi zaś wyobrażenie Dzieciątka Jezus złotnik w y r y ł w części centralnej w i z e r u n k u , n a ł o n i e M a t k i dopatrywał Boska geście opiekuńczym. inąd Łoziński potraktowanym Matka p ó ź n e g o okresu, tego w ł a ś n i e , w k t ó r y m nieoceniony s k ą d ­ Władysław wotów powiedzieć ł o s i ę t e m u a r t y ś c i e w temacie U k r z y ż o w a n i a d o j ś ć do t a k się jednym wyborze d w a egzemplarze (il. 12 i 13) o d k r y w a j ą i n n ą jeszcze s t r o n ę b r u t a l n ą b a r b a r y z a c j ą . A l e m o ż e w ł a ś n i e d z i ę k i niej u d a ­ mi ukosów zas­ wprost kakuje s w o i s t ą t r y w i a l n o ś c i ą , m o ż n a b y nawet tego oprócz (niewątpliwie małżeństwo) z obowiązującą l u d o w y m —• c z y uboższym swoje konwencją troski w m i o j s k i m —• nie skie­ środowisku bezpośrednio czy p r z e p i ę k n e symbole słońca i księżyca, do M a t k i B o s k i o j , lecz do p o w i e r n i k a . W n a s z y m p r z y p a d k u nie m ó w i ą c j u ż o ozdobnej bordiurzo ( j a k n a i l . 6) z o s t a ł y j e s t n i m b ł . J a n z D u k l i . U k a z a n y on z o s t a ł w w y m i a r z e inęki pańskiej przez m i s t r z a po p r o s t u c a ł e j p o s t a c i z gestem b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i z m i a r k o w a n y m zlekceważone. O d r ę b n y z a s ó b trości p r z e d s t a w i a j ą wota, k t ó r e ogólnie łączyć dzieci możemy a także z intencjami płodnością. macierzyńskimi, Interesujące są zdrowiem obowiązujące słownym rystyczna odpowiednikiem esowata wstęga tego gestu. J e s t n i m c h a r a k t e ­ wijąca s i ę od strony głowy b ł o g o s ł a w i o n e g o ( n a w y s o k o ś c i jego u s t ) k u g ó r n e j k r a w ę d z i t u konwencje, u m o w n o ś ć plastycznych r o z w i ą z a ń . D o naj­ p ł y t k i . Z lowej z a ś s t r o n y tej k o m p o z y c j i w y r y t e c z ę s t s z y c h w y o b r a ż e ń zaliczy г n a l e ż y dziecko w p o w i j a k u . popiersie Bywa p r z y j r z e ć , to m i m o sumiennego i g ę s t e g o s z r a f u n k u n a sza­ to wyobrażenie smnoistne lub przyporządkowano kobiety ze z ł o ż o n y m i dłońmi. Jeśli zostało s i ę dobrzo n i m b y ć Chrystus, Matka t a c h k o b i e t y (rytowane r ó w n o m i e r n i e k w a d r a t y ) , d o j r z y m y B o s k a , p o s t a ć ś w i ę t e g o l u b , j a k to z d a r z a s i ę w innych pod l e w ą joj r ę k ą , c z y l i od serca w d ó ł , p o w ś c i ą g l i w i o w y r y t y kościoła — sanktuarium. z a r y s postaci l u d z k i e j . J e s t to w y o b r a ż e n i e p ł o d u . N i c w n i ­ naczelnemu zbiorach symbolowi. wotów, Może wizerunek W l w o w s k i m zbiorze do n a j w a r t o ś c i o w s z y c h w tej „ m a c i e - k a j ą c w w a r t o ś c i formalne tego w o t u m , w y p a d a rzyńsko-rodzinnej" p o m y s ł o w o ś ć rozwiązania tematu u c h o d z ą c e g o z a wstydliwy. grupie tematycznej wotów zaliczyć n a l e ż y w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e (il. 11). N a powierz­ W chni ekrytość niewielkiej kołyskę z stosunkowo dzieckiem, Nie płytki złotnik zaniedbał wyrył tylko d e t a l u — plecionki a p o r ó w n a n i u j e d n a k do w o t u m poprzednio czy wstydliwość tym samym ściślejsza omawianego jest t u z d e c y d o w a n i e konkretyzacja podkreślić mniejsza, intencji. Można U . 10. C h r y s t u s n a K r z y ż u i w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w p o w i j a k u . X I X w . , srebro, 11,3 X 9,2 c m . I I . 11. W y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e . 2 p o ł . X I X w . , srebro, 8,3 X 7 c m . 11 �П . 12. W y o b r a ż e n i e Niepokalanego P o c z ę c i a , p o l . X I X w . , srebro, И х 8,5 c m W y k . prawdopodobnie z ł o t n i k l u b e l s k i , i n i c j a ł y F G P . przypuszczać, że zdecydowały o t y m momenty otwartości czy t e ż bezpośredniości, dzieliśmy, można Podobnych lwowskim łączyć rozwiązań jest kilka ze tego swoistej k t ó r ą , j a k j u ż powie­ środowiskiem skrytego plebejskim. tematu i najprawdopodobniej w zbiorze tego samego twórcy. p o j a w i a j ą s i ę n a odwrocie p ł y t e k solidnie napisy: w i e " , albo „ N I E T R A C Ą C wygrawerowane POTOMSTWA. Małżonko­ NADZIEI"". W o t u m — twarz m ę ż c z y z n y (il. 14) i k o b i e t y (il. 15) to d z i e ł a w y r ó ż n i a j ą c e s i ę ze z b i o r u . S z c z e g ó l n i e z W s p o m n i e l i ś m y o pewnej j a w n o ś c i w y o b r a ż e ń w s p r a ­ „NA UPROSZENIE wymienionych egzemplarzy przypominającym lapidarnością archaiczne konwencje pierwsze modelunku, plastyczne, wy­ wach uznawanych jako wstydliwe. A l e b y l i b y ś m y w błędzie w o ł u j e wielkiej m o c y d z i a ł a n i e . D o d a j m y , ż e w o t u m to od­ sądząc, ż e w wotach lwowskich owa j a w n o ś ć powtarza się działuje w niem b a r w y s r e b r a i z ł o t a . T w a r z i o b r z e ż e n i e j e s t z ł o c o n e . i n n y c h t r u d n y c h do w y p o w i e d z e n i a sadnione opory do j a w n e j w y p o w i e d z i kolejnych w o t ó w . Wybraliśmy 22 intencjach. poświadcza z kilkunastu Uza­ zestaw egzemplarzy dodatkowymi w a l o r a m i •— u m i e j ę t n y m zestroje­ I n n e g o c h a r a k t e r u — c h o c i a ż z w i ą z a n e zapewne z po­ dobnymi intencjami s ą wota, których fundatorami były j e d n o r o d n y c h t y l k o c z t e r y (il. 14, 15, 18, 19). N a j b a r d z i e j z a ­ osoby z a m o ż n i e j s z e (il. 1 8 — 19). P i e r w s z e z w y m i e n i o n y c h gadkowo w y d a ł y s i ę p o c z ą t k o w o d w a pierwsze •/, tej g r u p y . wotów S ą n i m i repusowano w y o b r a ż e n i a g ł ó w — m ę ż c z y z n y i k o ­ nie biety. Dodajmy, że w zbiorze-—wota tego r o d z a j u n a j ­ zaopatrzone zostało n a odwrocie budzi najmniejszych wątpliwości, (zamożniejszymi) byli fundatorzy: w napis, że właśnie „Z Żukowice który takimi Od J W . c z ę ś c i e j s ą r y t o w a n e . P ł y t k i te w y d a ł y s i ę n a t y l e enigma­ Ryszczewskiey t y c z n e , ż e p o j a w i ł a s i ę k o n i e c z n o ś ć p o s z u k i w a n i a analogii, J a n u a r i o , A n n o D n i 1790. W a ż y L u t ó w 20". J e s t to w a g a z innego m i e j s c a i c z a s u . S ą d z ę , ż e nie b ę d ę w b ł ę d z i e , j e ś l i pokaźna. posłużę Fundator w y m ó g ł na złotniku położenie pozłotki na całej rednio się tu wyjaśnieniami związanymi najdobitniejszymi i bezpoś­ z identycznymi wizerunkami. Pocho­ Kasztelanowy Lubaczewskiey. I n I r o z m i a r y tego w o t u m powierzchni płytki. A samo nio n a l e ż ą do m a ł y c h . przedstawienie, to d z ą one z c z a s ó w , g d y o p ó r w u j a w n i a n i u s k r y t y c h t r e ś c i j a k w c z e ś n i e j opisywane w y o b r a ż e n i e a k c e n t u j ą c o ofiary wotywnej z o s t a ł p r z e ł a m a n y . D o d a t k o w y m uzasad­ nika i brzemienność n i e n i e m s k o r z y s t a n i a z tego r o d z a j u p o m o c y n i e c h a j b ę d z i e s t r ó j postaci, fakt, wyszukaną że objaśnień dostarczają wota pochodzące również z miejsc b e r n a r d y ń s k i c h . I tak, n a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h (samoistnych j a k lwowskie) wyobrażeniach twarzy męż­ c z y z n i kobiet, a p o c h o d z ą c y c h ze S k ę p e g o oraz L e ż a j s k a 12 kobiety, pawiment, draperię (w Mensę. nie — powier­ lecz „ w s k a z a n i e " n a b o g a t y na którym partii klęczy górnej). kobieta Całość oraz dopełnia T dekoratyw ne o b r z e ż e n i e . Już nieco skromniejsze jest wotum przedstawione n a i l . 19. W p r a w d z i e z ł o t n i k n i e p r z e o c z y ł m o d n e j f r y z u r y �u fundatorki i nie ominął zgodnie z p a n u j ą c y m s p l e n d o r u w d r a p e r i i , ale z l e k c e w a ż y ł zarówno stylem pawiment i p a ł a c o w ą pod nim p o s a d z k ę , j a k t e ż d e k o r a t y w n ą diurę. Najważniejsze jednak — w p r o w a d z i ł (w sensie k o m p o z y c y j n y m ) bor- równorzędną dla reprezentacyjnej draperii i bordiury treść naczelną Oko Opatrzności. Jeśli że w owym nieskrępowaniu pozycją społeczną dodamy fundatorki plastycznymi bardziej złożonych treści. Kiedy płaszczyzn, których pola służą jakby wotum — w gór­ nej dolnej zwierzęta. P o ś r ó d w y o b r a ż e ń ludzi znajduje się p o ś r o d k u wizerunek partii u k a z a n i zostali ludzie, a w dziecka. M o ż n a zatem o d c z y t y w a ć treść całej w n i e w ą t p l i w y sukces a r t y s t y c z n y . Kończąc opisywanie macierzyńsko-rodzinnej, j e d n y m egzemplarzu Nie musimy obiektów nymi pochodzenie czych. chyba z grupy zatrzymajmy się że w i ę k s z o ś ć z jeszcze przy z cechowych ideowo-formal- warsztatów zapowiedziane uwagę. przedstawionych zdradza swymi walorami Natomiast tematycznej zasługującym na wyjątkową podkreślać, dotąd wotum, rzemieślni­ to przykład w y b i t n i e „ p a r t a c k i e j " d z i a ł a l n o ś c i (il. 10 i 20). wpatrywaniu się w to wotum cisną się lubiane Przy przez n i e k t ó r y c h b a d a c z y o k r e ś l e n i a j a k : „ c z y s t y styl l u d o w y " i t d . Z a n i e c h a j m y j e d n a k t y c h ocen. teresujące reprezentuje t a k i oto dziękę, wotów Albowiem coś więcej aniżeli „czysty wówczas pozostaje d z i e ć jedno, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i ę k s z o ś c i omawianych w o t ó w — to w s ł a b y m t y l k o stopniu nie ujmujmy przejęcia jego się w ł a ś n i e cechuje kontrolowaną twórcy zawodem. poprzednio spontaniczność, przez a r t y s t ę . świadomości Przeciwnie, powie­ w Ale posłannictwa, przypadku w ł a ś n i e wotum p u n c a z ł o t n i c z a , a zatem potrzeba tego nieano- Pierwsze wyobrażeń samych przypisywanego fundatorów. wyobrażeniom Wspomniane a g n u s k i to również woskowe powszechnie wyobrażenia hodowane. pospolitszych o f i a r o w y w a n e w Europie. na naszym cech się nawet Znaku tego nie m o ż n a w sposób ośrodków uznać bardzo złotnictwa jako nie firmowałby o p a r t a n i n i o tej możemy podobnej dziś w i e l k i e j , bo n i e w y d u m a n e j zwierząt, które z a l i c z a n e do naj­ 2 w i e j s k ą ' . M o ż n a t e ż u z n a ć w o s k o w e a g n u s k i j a k o sj'mboliczne d l a t r e ś c i g o s p o d a r c z y c h , u t y l i t a r n y c h . T r e ś c i tych, j a k j u ż m o g l i ś m y s i ę p r z e k o n a ć , nio p o m i j a n o w wotach srebrnych. Niechaj t e ż d o p e ł n i e n i e m tutaj będzie okazale wotum korporacji lwowskich murarzy i kamieniarzy. U f u n d o w a n o j e z o k a z j i 400-lecia ś m i e r c i b ł . J a n a z D u k l i . Na to, czy bliskie kartuszu znacznych sprawom korporacji t a k , ż e nie od intencji rozmiarów staje się ukazano lwowskich razu przy- oczywista. ogromniaste serce g o r e j ą c e i spowite k o r o n ą c i e r n i o w ą . N a k r a w ę d z i a c h żaden , ,partaniny". powiedzieć też tylko jedno — p r z y c z y n i ł a s i ę do p o w s t a n i a d z i e ł a w y j ą t k o w e g o , dzieła te oficjalny gruncie z t y c h p r o s t y c h p r z y c z y n , ż e złotniczy Ale kojarzący tych Wota b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez l u d n o ś ć pospolitość z najsławniejszych samoistne (jak m o ż n a s ą d z i ć z i n n y c h ziemność chociaż znaczenia s ą ich n i ż l w o w s k i e p r z e k a z ó w ) nie t y l k o f i g u r y b a r a n ó w c z y owiec, wrocie z jednym Świadectwem zwierząt 2 skomponowano bliski nie skowych agnusków '. rzemieślników, ficjalny, ale musiało z w y c z a j s k ł a d a n i a w l w o w s k i m k o ś c i e l e z n a c z n y c h i l o ś c i wo­ p o s ł u ż y ł s i ę z n a k i e m „ d z i e w i ę c i o g r o n u " , u k r y ł go n a od­ s i ę , ż e jest to z n a k nieo­ drugim, gos­ p r z e d s t a w i e n i a n a p ł y t k a c h s r e b r n y c h (il. str. t y t u ł o w a ) oraz Wotum (il. 17). W y d a j e po­ z bytowymi, podporządkowują n i m o w o ś c i w y r a z i ł a s i ę ze s z c z e g ó l n ą m o c ą . A u t o r w o t u m płytki rodzinne je s i ę b y ć w i ę k s z a , a n i ż e l i w r y s u n k u (sposobie r y t o w a n i a ) były to intencje b y ć s f o r m u ł o w a n e z n a c i s k i e m , skoro z ł o t n i k z d u ż ą s t a r a n ­ ale problematyki, swoje kompozycji lub s k ł a d a j ą n o ś c i ą u k a z a ł figury — k o n i a i k r o w y . S t a r a n n o ś ć t a w y d a ­ m o ż e ono n i e s p r o s t a ć . J e ś l i z a ś s t a r a ć s i ę o p o d j ę c i e przepastnej łącząc proszą, p o m n i e j s z a j ą c ich znaczenia. Ż ą d a n i e f u n d a t o r ó w s t y l l u d o w y " . Z a r a z e m t e m u , co z a s t y l c z y s t y s i ę u w a ż a , tej s p o s ó b : fundatorzy podarczymi. d z i e ł o nas in­ tylko całkiem o d r ę b n y m wizerunkom. N a omawianym ukazać jego te sprostać, w p r o w a d z a j ą c charakterystyczne podziały równo­ ległych m ó g ł swobodniej, a nawet z w d z i ę k i e m i s w o i s t y m h u m o r e m detale s t r o j u , w y r a z u t w a r z y — z r o z u m i e m y treści s w o j ą z ł o ż o n o ś c i ą bliskie s ą e p i c k o ś c i , t w ó r c a s t a r a s i ę i m programowo piękności P r a g n ą c j u ż c a ł k i e m w y c z e r p a ć uwagi o treści w o t ó w , 11. 13. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i i k o b i e t y c i ę ż a r n e j 2 p o ł . X I X w., srebro, 10,3x9,3 c m . I I . 14. W y o b r a ż e n i e t w a r z y m ę ż c z y z n y , pol. X I X w., srebro i p o z ł o t a , 10,8x8,5 e m . I I . 15. W y o b r a ż e n i e t w a r z y k o b i e t y , p o ł . X I X w., srebro i p o z ł o t a . 7x0 c m . u k a z u j ą c y c h ó w c z e s n y c h f u n d a t o r ó w i z ł o t n i k ó w od s t r o n y ich m n i e j l u b b a r d z i e j s k r y t y c h s p r a w , postaw i p o g l ą d ó w osobistych, p r z y j r z y j m y s i ę jeszcze t y l k o j e d n e m u w i z e r u n ­ kowi. Jest nim w y o b r a ż e n i e m ł o d e g o m ę ż c z y z n y w nym s t r o j u — we fraku. Postać przyklęka na mod­ jednym kolanie, d ł o n i e zgrabnie unosi p r z e d s o b ą , a w a r g i j a k b y z w d z i ę k i e m w y p o w i a d a ł y p r o ś b ę l u b d z i ę k c z y n i e n i e (il. 21). Z ł o t n i k , n i c z y m w s p ó ł c z e s n y fotograf-retuszor, ś w i a d e c t w o owej osobliwej przystojność i elegancja m i o s ł a artystycznego postaci jest nakazem tego rze­ i służyć m a niczym zaklęcie w wia­ domej sprawie — powodzenia czy podobania się. F a k t w i t r y n o w e j elegancji nie u s z e d ł u w a g i n a w e t rządzającego przedstawił sztuki portretowania, w k t ó r e j rejestr w o t ó w lwowskich, tej s k r y b y spo­ który odnotował 2 4 z c a ł y m n a c i s k i e m : W o t u m - m ę ż c z y z n a we f r a k u . D o d a j ­ my, ż e inne dawniejszo stroje, choćby nawet cenniejsze i w y s z u k a n e , nigdy nie b y ł y p r z e d m i o t e m uwagi s p o r z ą d z a ­ j ą c y c h rejestry. A l e t e ż p r z y s t r o j a c h t y c h (w p r z y p a d k u mężczyzn) figurowały inne (uznane) s y m b o l e męskości — p a ł a s z e l u b szable (il. 23). N a t o m i a s t r e p r e z e n t a n c i s p o ł e c z ­ ności koło chłopskiej chudoby, Ostatnie (ale nie wołów z tylko) żądali przedstawiania się łub koni czy nawet wymienionych krów w o t ó w — dzieło (il. 22) zapewne partacza — służyć m o ż e jako przykład powtarzających się w r ó ż n y c h k u l t u r a c h swoistych zasad w y r a ż a n i a środkami 13 ���U. 10, ] 7. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pol. X I X w., srebro, 12x9 c m . N a odwrocie z n a k zlot niezy. U. 18. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j , koniec X V I I I w., srebro p o z ł a c a n e , 23,3x17 c m . całości umieszczono sądzie, że k a ż d y osobne figury z nich dzierży aniołów. atrybut Można męki by żenia, pańskiej. ale też i wybaczenia, Ale p r z e l i c z a j ą c bardziej dociekliwie d ź w i g a n e przez a n i o ł y kościoła a t r y b u t y d o j ś ć t r z e b a do w n i o s k u , ż e s ą t u n a r z ę d z i a b l i ż ­ ludzi. sze n a j w z n i o ś l e j s z y m — religijnym, tym, uznane jakich symbole używają kamieniarze chrystusowej. i murarze, To aniżeli parafialnego, Ołtarz ukrycie intencji nego pod o f i c j a l n y m i i n a j b a r d z i e j u z n a n y m i z n a k a m i dewocji społeczności p o b u d z a do męki zastanowienia. zbiorzo grupa wotów: wyobrażających ludzkiego. W y d a j e s i ę , ż e b y ł o b y z n a c z n y m najpokaźniejsza organy ciała uproszczeniem z rodzaju zdarzeń, P o z o s t a ł a n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w wiernych. musiały „odczytywane". wyłącznie powodu symbolicznych określonych dziękczynień, cierpień cielesnych. bowiem jako sobie służył był również aktualnych właśnie instytucji najbliższych eelom szczegól­ zdarzeniach odzwierciedlenie przez I w t y m zakresie nie m a tę tyeh społeczność najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , ż e ieh sens analizowano bacznie. J e ś l i d o d a m y , ż e i n t e r e s u j ą c y n a s z w y c z a j r o z w i j a ł s i ę w czasie hołowiem, z tak alo o Wota, być nóg jako tylko informatorium napięć społecznych, itd. nie wyrozumiałości swoistości miejsca s p o t k a ń wotami t r a k t o w a n i e t y c h w o t ó w : oczu, n o s ó w , u s z u , d ł o n i , r a m i o n , składanych względnie Nie musimy przecież podkreślać w społecznych, okresie funkcjonowania wówczas nasze praw wieloznaczności omawianej dowodowe . Natomiast jako fakt oczywisty u z n a ć m o ż e m y , religijno, w k t ó r y c h d o m i n u j e ż e w o t a te w swej m n o g o ś c i b y ł y odbiciem niskiego s t a n u gorące pomyślnych przekonanie rozwikłali o bez­ chorobowych u t r a p i e ń z i n t e r w e n c j ą o s ó b boskich, ś w i ę t y c ł i i błogosła­ wionych. Ale jeśli przyjmiemy, cielesne m i e w a j ą swoje że określone ź r ó d ł o nie t y l k o w na­ poważne podstawy 27 ówczesnej nękających cierpienia działaniu uzyskują o i t o ś c i t y c h w o t ó w . W s k a z u j ą n a to ż y w e do dzisiaj p o s t a w y związku wotów osobliwycłi domysły bez- N i e w ą t p l i w i e cierpienia b y ł y p o d s t a w ą m n o g o ś c i i r o z m a ­ pośrednim grupy r siln\ ch o k r e ś l a n y c h nieraz a n a r c h i ą l u b medycyny, stałych epidemii i ciężkich chorób człowieka. Próbując zrekapitnlować zgromadzone dotąd spos­ t r z e ż e n i a , t a k i e oto r o d z ą s i ę refleksje. W s z y s t k o w s k a z u j e , t u r a l n y c h c z y n n i k ó w c h o r o b o t w ó r c z y c h , lecz r ó w n i e ż w n a j ­ że rozmaitszych konfliktach społecznych, w ó w c z a s u c z u ć religijnych i parareligijnych, k o m p e n s u j ą c y c h dopuścić dodatkowe, czy odrębne należałoby rozumienie w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h o r g a n y c i a ł a ludzkiego. intencji Być może ofiary wotywne były osobliwym środkiem wyrażania usta­ lony, a b y nie p o w i e d z i e ć o b w a r o w a n y r o z m a i t y m i r y g o r a m i zestaw najważniejszych w katolicyzmie sposobów kon­ niektóre z tych w o t ó w b y ł y swoistą manifestacją ukierun­ taktowania k o w a n ą w s t r o n ę w i n o w a j c ó w . I w ó w c z a s kontekst intencji t o t a m i . Z e s t a w t e n nie b y ł ubogi. W o t a s t a n o w i ł y w n i m znacznie s i ę p o s z e r z a . T a k w i ę c nie m o ż n a w y k l u c z y ć swoisty n i e n i a w tej m a n i f e s t a c j i 16 pierwiastków skargi czy ist­ oskar­ służyć się wiernych z czczonymi „wentyl" pozwalający r o z s t r z y g a n i u nie postaciami, regulować, rozwiązanych czy czy is­ po prostu przez inne formy �ż e j e s t to dziedzina f r a p u j ą c a . A l b o w i e m k i e d y ś n a pewno p o t r a f i k t o ś w y p e ł n i ć te s k r o m n e p r z e j a w y s z t u k i w n i k l i w ­ szą analizą. S p ó j r z m y jeszcze n a o c a l a ł y z b i ó r , s t a r a j ą c s i ę o d c z u ć jego walory ideowo-formalne. Nie wiemy jakim on w c z a s a c h d l a niego n a j ś w i e t n i e j s z y c h , w okresie od był XVII do k o ń c a X V I I I w. W o c a l a ł y m zestawie p r z e w a ż a j ą egzem­ plarze m a ł y c h r o z m i a r ó w i p o c h o d z ą one g ł ó w n i e z X I X w . M i m o sporej i l o ś c i d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , nie wiemy d o k ł a d n i e c z y pierwotnie t a k i e w ł a ś n i e w o t a — n i e p o k a ź n e pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i — gromadzono w k o ś c i e l e ś w . A n drzeja aby we Lwowie. przypuszczać, Istnieją że jednak poważne wielokrotnym aktom powody, przetapiania u l e g a ł y wota r o z m i a r ó w p o k a ź n i e j s z y c h . Dlatego t e ż niechaj czytelnik wybaczy lwowskich monumentalności. sztuki piszącemu, złotników wotywnej tak, że aby fotografował wydobyć cechy dzieło T jego W y d a j e się, ż e fakt niedoceniania u nas uzasadnia ten zabieg, odbiegający od z a s a d w i e r n e j d o k u m e n t a c j i . M i m o z m i a n w k r y t e r i a c h oceny dzieła od czasów Władysława Łozińskiego, d a w n a s z t u k a podlega d o s y ć c z ę s t o nie w p e ł n i cym się s z t y w n y m zainteresowaniom nadal tłumaczą­ (ustalonymi dziedzi­ nami twórczości) i w i ą ż ą c ą się z t y m s w o i s t o ś c i ą surowych ocen. Przy tej surowości n i e z b ę d n a — j a k się wydaje - - doza t o l e r a n c j i w s y s t e m i e w a r t o ś c i o w a n i a d z i e ł p o j a w i a s i ę p r z e w a ż n i e w s t o s u n k u do t y c h d z i e d z i n t w ó r c z o ś c i , jak architektura, rzeźba, malarstwo i niektóre artystyczne s ą u nas d o g ł ę b n i e badane i ('elowość. pełniejszego zainteresowania w y p ł y w a nie t y l k o z antropologicznej popularyzowane. się sztuką postawy W y d a j e się, ż e twórczość wotywna — złotnicza, j a k m a l a r s k a (malarstwo wotywne) które rzemiosła wotów piszącego. podobnie stanowi d o s y ć zwartą, w y o d r ę b n i a j ą c a ; s i ę d z i e d z i n ę , ale t e ż w i ą ż ą c ą s i ę z i n n y m i I I . 19. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pocz. X I X w., srebro, 9,5 X 8 c m . I I . 20. W y o b r a ż e n i e postaci k l ę c z ą c e j . N a p i s — PRZY JM MOJE INTENCJE, 2 p o ł . X I X w . , srebro, 9 , 3 x 7 , 8 c m . zachowań kultowych spraw, które nurtowały wiernych w r ó ż n y m n a t ę ż e n i u i formie. A l e w o t a m i e ś c i ł y s i ę w sys­ temie s t r u k t u r a l n e j z a l e ż n o ś c i —• u z a l e ż n i e ń od zachowań kultowych rygorami. Dlatego zazwyczaj też ustalonych obwarowanych rygory obowiązujące ścisłymi inne akty w i a r y p r z e n i k a ł y r ó w n i e ż do p r a k t y k w o t y w n y c h . T y m t e ż niewątpliwie należy tłumaczyć zarówno ezoteryczność jak i enigmatyczność wotywnych przekazów, rozwój nych stałych, powtarzających się rozwiązań pew­ kompozycyj­ nych, sposobów wypowiadania określonych treści, jednym s ł o w e m •— s e m a n t y c z n o ś ć i n t e r e s u j ą c e j nas s z t u k i i nie t y l k o sztuki. Kamuflowanie niektórych intencji, przy niepoz- b a w i e n i u i c h z n a c z n e j p o m y s ł o w o ś c i , ale t e ż p r z e w r o t n o ś c i , prowadzącej formalnych do w wieloznacznych wyobrażeniach rozstrzygnięć plastycznych ideowo- wotów, jest bez w ą t p i e n i a p r z e j a w e m z a l e ż n o ś c i o m a w i a n e g o t u p r z e d ­ miotu od całości praktyk religijnych ukształtowanych w i n t e r e s u j ą c y m n a s systemie i d e o w y m . C o w y p a d a , a czego nie n a l e ż y — generalna formalnych Sposób wotum złotniczej rozwiązania serc zasada sztuki intencji podwójnych, tej idei wotywnej w które emanuje i jej omówionym na z cech pogranicza. powierzchni wcześniej niczego nie z d r a d z a j ą , a n a odwrocie zaopatrzone z o s t a ł y w g ł ę b o k i e , obszerne w y z n a n i e f u n d a t o r a , n i e c h a j b ę d z i e t u t a j a k c e n ­ t e m z a m y k a j ą c y m nasze u w a g i (il. 27). P r z y j m u j ą c z w i ą z e k strukturalny wotów z całością zasad obowiązujących w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h p o w o ł a n y c h przez k o ś c i ó ł k a t o l i c k i m u s i m y p r z y j ą ć , ż e w p r z y p a d k u wielu w o t ó w nigdy dowiemy się o ich intencjach, uczuciach fundatorom. nie towarzyszących A l e w ł a ś n i e dlatego o ś m i e l a m s i ę p o w i e d z i e ć , 17 �pielęgnowanymi wota, których jako r o d z a j a m i s z t u k i religijnej. Z d a r z a j ą cechy symboliczne ideowo-formalne dla sensu mogą owych być się uznane uprzywilejowanych dziedzin w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j , k t ó r e w y r o s ł y z i n s p i r a c j i chrześcijaństwa. Natomiast nie t r z e b a c h y b a pełniejszych u z a s a d n i e ń , b y s t w i e r d z i ć , ż e wiele w o t ó w i to t y c h w y d a ­ wałoby się najmniej ciekawych formalnie (owe standar­ dowe w y o b r a ż e n i a oczu, n o s ó w , n ó g , r a m i o n , serc i d ł o n i ) s t w a r z a poprzez s w ó j m n i e j l u b bardziej j a w n y s u r r e a l i z m (ale mi nie tylko) p ł a s z c z y z n ę tendencjami Można sztuki jednak dla powinowactwa współczesnej przyjąć, z o s t a n ą zakwestionowane. że z pewny­ (il. 28-30, 34-36). przedstawione sugestie W ó w c z a s i n t e r e s u j ą c y nas p r z e d ­ m i o t swobodnie p o m i e ś c i s i ę w r o z l e g ł e j sferze s z t u k i n a z y ­ wanej p r y m i t y w n ą c z y n a w e t l u d o w ą . W ó w c z a s t e ż nale­ żałoby u j m o w a ć p r o b l e m a t y k ę w o t ó w z pozycji p r z y r ó w n u ­ jących j ą do innych rodzajów wypowiedzi artystycznej, w i ą ż ą c e j się z nieoficjalnymi nurtami rozwojowymi sztuki. Zarysowuje się tu sporo szczegółowych zagadnień, któro w y m a g a j ą z b a d a n i a . Oto t y l k o n i e k t ó r e : o s o b l i w o ś ć t w o r z y ­ wa, umiejętności twórców, dzieł — zachodzące ich s t a t u s s p o ł e c z n y , relacje. Przystępując do funkcja wstępnych uwag, jakich dostarcza analiza w o t ó w , część spośród tych z a g a d n i e ń s t a r a ł e m s i ę j u ż o m ó w i ć . W s k a z y w a ł e m n a swoiste paradoksy ność 2 8 uzależnień: tych fundator — t w ó r c a . uzależnień potwierdzają Paradoksal- również materiały l w o w s k i e . A l e w ś w i e t l e z w a r t o ś c i i pewnej n a w e t jednorod­ n o ś c i z b i o r u ze L w o w a m o ż n a p o k u s i ć się o skromne pełnienie dawniejszych do­ uwag. O t ó ż wydaje się, że wota są tą dziedziną sztuki sakralnej, w k t ó r e j silniej nieraz n i ż w j a k i e j k o l w i e k innej u j a w n i a s i ę sens c h r y s t i a n i z m u jako sprzymierzeńca człowieka. u ł o m n o ś c i •—• g r z e s z n o ś ć , r o z t e r k i duchowe, dości do (nie m ó w i ą c pryncipiów potrzeba już o takim czy innym doktrynalnych Kościoła), przywiązaniu wreszcie s p o ł e c z n a — „ d i a l o g u " z Bogiem, są tych spraw bezpośrednim jednostek, ideą — w wymiarze postaw różniących się indywidualnie, p o c h o d z ą c y c h z o d r ę b n y c h środowisk czy warstw społecz­ n y c h . Ale wspomniane ekspozycji wotów j u ż w c z e ś n i e j funkcje b y w a ł y •— j a k można ołtarzowych przypuszczać — c z y n n i k i e m p o b u d z a j ą c y m w k a ż d y m c z ł o w i e k u te n a m i ę t ­ ności, które niewiele mają w s p ó l n e g o . J e ś l i p r z y j ą ć to d u a l i s t y c z n e rozumienie sensu wotów, z pojęciem wówczas miłości bliźniego rodzi się dodatkowa zachęta do dalszej p e n e t r a c j i l i c z n y c h i nie z b a d a n y c h o ś r o d k ó w tej t w ó r c z o ś c i w kraju. PRZYPISY 1 Literatura poświęcona zakonowi oo. bernardynów jest d o s y ć obszerna. N a j p o w a ż n i e j s z ą d o t ą d p o z y c j ę z a j m u j e d w u t o m o w e d z i e ł o x . K a m i l a K a n t a k a , Bernardyni Lwów 1933. W s p o m n i e ć t e ż m o ż n a jedno o p r a c o w a ń , A d a m C h r u s z c z e w s k i , Zakony XVIII wieku, (w:) Księga t. 1, L u b l i n 1969, s. ' P o r . Prośby tysiąclecia z polscy, najnowszych w Polsce katolicyzmu XVII— w Polsce, z Proszowic, rkps. 110—116. i ofiary do Ы. Bafala J e s t to w i e r n y spis p o n a d 100 c u d o w n y c h z d a r z e ń . A r c h i w u m P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. P o z w o l ę sobie z a c y t o w a ć t y l k o j e d e n opis z d a r z e n i a z 1965 r . : 18 11. 2 ] . P o s t a ć m ę ż c z y z n y k l ę c z ą c e g o p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , 2 p o ł . X I X w., srebro, И X 7,5 c m . na ołta­ odzwierciedleniem i co jest w a ż n e — odzwierciedleniem konkretnych stała stały się p r z e w o d n i ą t w ó r c z o ś c i w o t y w n e j . W o t a wieszane rzach Jego cierpienia i r a ­ I I . 22. W y o b r a ż e n i a postaci l u d z k i c h i z w i e r z ą t , pocz. X I X w., srebro, 8 , 2 x 7 c m . �19 �П . 25. W y o b r a ż e n i e m ę ż c z y z n y z s e r c e m g o r e j ą c y m , koniec X V I I I w . l u b pocz. X I X w . , srebro 8 x 9 , 3 U w o l n i e n i e od oszczerstwa, r a t u n e k w s ą d z i e . Franciszka cm. o t r z y m a ł a m wezwanie do s ą d u n a r o z p r a w ę i proces s ą d o w y . K a r o l c z y k z a m i e s z k a ł a w Z a b r z u u l . D w o r c o w a 8 m . 18 — Moje modlitwy c z ę s t o p r z e b y w a j ą c a u s w y c h k r e w n y c h w W a r c i e zeznaje O . R a f a ł a o r a t u n e k . W czasie procesu n a ł a w i e co n a s t ę p u j e : nych p r a w i e ż e nie s p r a w a , k t ó r e j s i ę o b a w i a ł a m i m y ś l a ł a m , ż e z niej nie w y b r ­ o mnie nę. 0 . R a f a ł m ó j opiekun stoi przy mnie i całą t ę s p r a w ę r. 1965 s p o t k a ł a mnie bardzo przykra O t ó ż pewnego d n i a p r z y s z e d ł do m n i e do m i e s z k a n i a młody Ja W mężczyzna, starsza i przedstawiając sama kobieta s i ę , ż e jest użalałam się z ORMO. do co sam nie u s t a w a ł y , pytano, prowadzi. I słuchałam ale wciąż rzeczywiście modliłam s i ę n a d a l do b ł . rozprawy. miałam oskarżo­ Odpowiadałam przeczucie, ż e b ł . bł. Rafał cudownie on mnie niego u r a t o w a ł . N a t y m procesie z o s t a ł a m przez s ą d c a ł k o w i c i e o swoich stosunkach sąsiedzkich, o t y m żo u s u n i ę t o mnie u n i e w i n n i o n a , u r z ę d o w o z r e h a b i l i t o w a n a , a n a s t ę p n i e unie­ z mieszkania d a j ą c mieszkanie z przeciekami. P o c z ę s t o w a ­ w i n n i o n a w opinii s p o ł e c z e ń s t w a w Z a b r z u . ł a m go ś n i a d a n i e m . J a k s i ę p ó ź n i e j o k a z a ł o r z e k o m y c z ł o n e k ORMO okazał się złodziejem i przed paroma godzinami u k r a d ł sąsiadce p i e n i ą d z e . P o s ą d z o n o mnie, ż e w ł a ś n i e j a p r z e t r z y m a ł a m go i s t a ł a m s i ę jego w s p ó l n i c z k ą . r a z y t ł u m a c z y ć s i ę , niestety bezskutecznie. Moje z e z n a n i a Komendzie MO nie pomogły. Wniesiono oskarżenie do s ą d u . W t y m czasie c h c ą c o c h ł o n ą ć i u s p o k o i ć s i ę p r z y ­ j e c h a ł a m do r o d z i n y do W a r t y . W k o ś c i e l e oo. b e r n a r d y n ó w codziennie g o r ą c o m o d l i ł a m s i ę do b ł . O j c a R a f a ł a i b ł a g a ­ ł a m go o r a t u n e k w tej p r z y k r e j d l a m n i e s p r a w i e . P r z e z dwa tygodnie codziennie ze łzami w oczach błagałam b ł . R a f a ł a o p o m o c w s ą d z i e o uwolnienie m n i e od oszczerstw, o u n i e w i n n i e n i e m n i e w procesie s ą d o w y m . Wróciłam 20 do Zabrza, a drugiego d n i a po publiczne bł. Rafałowi za tę wielką łaskę najser­ i ratunek opiece." O p i s ten s p o r z ą d z i ł i u d o s t ę p n i ł m i o. Z e n o b i u s z F l i s . Tą 3 drogą składam P o r . Archivum Observantium snmptum 1, s. 4 Por. nardinorum, 5 ad anno M u najserdeczniejsze conventus Beatissimam Domini 1726, Varihensis V. M. Rkps podziękowanie. ordinis Minorum A S S U m p t a m rea- A P B sygn. X V I — 75—82. Akta tarze r. powrocie składam podziękowanie m i o k a z a n y i p o l e c a m s i ę n a d a l jego p r z e m o ż n e j Oskarże­ nie to w n i ó s ł n a m i l i c j ę j e d e n z s ą s i a d ó w . C h o d z i ł a m k i l k a na Niniejszym deczniejsze Archivum conventus 1629—1916, klasztoru 1785—-1920. oo. Bessoviensis patrum ber- s. 56 i n . bernardynów Uporządkował we Lwowie. Inwen­ o. H o n o r i u s z R ą c z k a , K r a k ó w 1959. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 3 , s. 417 i n . �I I . 26. F r a g m e n t w y o b r a ż e n i a k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , p o ł . X I X w., srebro. C a ł o ś ć a w e r s u i r e w e r s n a i l . 16 i 17, 21 �27 I I . 27. W z o r c e w o t ó w : serco p o d w ó j n e z i n s k r y p c j ą n a odwrocie i p ł y t k a z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y m ę ż c z y z n y i d w ó c h serc. I I . 28. W o t a — w y o b r a ż e n i a o r g a n ó w c i a ł a i s y m b o l e d e w o c y j n e . I I . 29. W o t u m — oczy, p o ł . X I X w . , srebro, 5 x 9 c m . I I . 30. W o t a — n o s y , p o ł . X I X w., srebro, 9 , 5 x 8 , 5 c m . 28 22 �23 �* Registra lectilis Eclesia Conventus Apostolum Severini Patrum Ryszkowski diani CONSCRIPTA Anno Domoni s. Sacrari Custodialis et Reliquae Leopoliensis Bernardinorum L.J.D.H. ad sub 1775 4 Octobris. Supeł- S. Andream Regimine profunc Capitidam Omnis ad. AR Custodis et Solcalii Pris Gwar­ celebrandum R k p s A P B sygn. XXII-j-2, 72—73. 7 obrazie. Naswietsza Panny tabliczek wotów pragnę najserdeczniej podziękować oj­ c o m •— p r z e o r o w i k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w w R z e s z o w i e — C y p r i a n o w i Ż y w o t o w i i .Sekretarzowi W i c e p o s t u l a t u r y B e a ­ r tyfikacji i Kanonizacji tanowi tablica iedna (...) Prow . oo. b e r n a r d y n ó w mgr K a j e ­ Grudzińskiemu. 8 Por. S z c z e g ó ł o w a dokumentacja w Archiwum P r a ­ s N a o b e c n y m etapie b a d a ń nie m o ż n a jeszcze m ó w i ć Sztuki Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e b r a k z n a k ó w z ł o t n i c z y c h ś w i a d c z y o po­ Władysław wiekach, ч Lwów 1484 do r. 1 2 Łoziński, Zlotnictwo 1384—1640, L w ó w lwowskie 1911; t e g o ż , Cuda 1908, L w ó w w daw­ 1889. 1 6 N . G o l i c h o w s k i , Kościół 00. Bernardynów „ W i e l k i o ł t a r z , m a j ą c y w gloryi b ł . J a n a z D u k l i , OO. Bernardynów bł. Jana z Dukli od Por. O. Czesław 1 4 1 5 z Proszowic Bogdalski, (Stanisław ' czasem Wielebny Budek), G o l i c h o w s k i , op. cit., s. Z Sługa Lwów 7 W . Ł o z i ń s k i , op. cit., s. Eclesia jednakże — jak można składanych wotów na Jw. Por. zdjęcie inskrypcji na t y m wotum w archiwum I S P A N oraz i l . 27. Wskazy­ poszczegól­ 1733-— ' Wota z napisami tego rodzaju stanowią wyraz j u ż nie t y l k o p r ó ś b lecz b ł a g a ń . J e ś l i p r z y j m u j e m y o k r e ś ­ lenie w o t a proszalne, to n a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż m ó w i ć o w o t a c h d a t a b e a t y f i k a c j i b ł . J a n a z D u k l i . A l e j u ż znacznie w c z e ś ­ przebłagalnych niej w z r a s t a w y r a ź n i e p o p u l a r n o ś ć t e g o ż o błogosławionego. Registra 1 9 2 wielość 98—99. op. cit., s. 76 i n . 2 0 sądzić — kult n y c h o ł t a r z a c h . Momentem p r z e ł o m o w y m jest rok conventus op. c i t . , s. 69 i п . , i i n . 121. do togo s t o p n i a , ż e staje s i ę p i e r w s z o p l a n o w y m . n a to Archivum Boży 1933. b ł . J a n a z D u k l i w z r a s t a w k o ś c i e l e ś w . A n d r z e j a we L w o w i e wałaby Dukli." 1909. G o l i c h o w s k i , op. cit., s. 8. O. Rafał stanął a z drugiej s t r o n y od w s c h o d u u r n a s r e b r n a z r e l i k w i a m i bł. J a n a z 1 8 1 3 op. cit., najważniejszego: o k o ł o r o k u 1733. P r z e c h o w u j e s i ę n a n i m N . S a k r a m e n t , O . N o r b e r t G o l i c h o w s k i , Kościół we Lwowie, r. Agnusek N a obrazie. S . Antoniego T a b l i c z e k c z t e r y " . N a t o m i a s t w t y m ż e d o k u m e n c i e j u ż n a d a l s z y c h s t r o n a c h (s. 2 6 ) : , , U N a s w i ę t s z e y P a n n y M a r y e y n a obrazie (...) T a b l i c z e k t a k m a ł y c h i a k у w i e l k i c h o k u l a r o n nozek 118 (...)". N a t o ­ miast: „ W o t a u Grobu B ł o g o s ł a w i o n e g o J a n a . Tabliczek w s z y s t k i c h 260 (...)". N i e c o z a ś dalej (s. 44) w y l i c z o n o „ U G R O B U B . J A N A Z D U K L E " w o t ó w 311. I n n ą z a ś r ę k ą dopisano „ I n n u m e r i T a b l i c z e k u G r o b u B ł o g o s ł a w i o ­ nego J a n a . 354". s. 21. O p i s o ł t a r z y r o z p o c z y n a a u t o r od 1 0 dziesiat. N a obrazie. S . A n n y T a b l i c z e k 5 zescy (...) N a obrazie. S . M i c h a ł a t a b l i c z k a 1 N a obrazie. S . F r a n a s z k a T a b l i c z e k c z t e r y . p i ą t y . (...) c h o d z e n i u w o t ó w z w a r s z t a t ó w p r o w a d z o n y c h przez p a r t a c z y . nych krzizikow Coralie w s z y s e t c i c h w liczbie szesc Z a p o m o c o k a z a n ą w odnalezieniu i o p r a c o w y w a n i u lwowskich cowni Na у Agnoskow. lub takich właśnie błagalnych. motywach Często uznawane jednakże są jako ofiary przejaw (...) o g ó l n e j p o s t a w y d z i ę k c z y n n e j . I n a j c z ę ś c i e j t e ż powiada s i ę : L e o p o l i e n s i s F F . B e r n a r d i n o r u m ads. A n d r e a m Apostolus. w o t a d z i ę k c z y n i e n i a . S p r z y j a t e m u swoista s y m b o l i k a form Oto wybrane z a p i s k i z : Inventarium rerus Capituae A n n o d m . 1624. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 1 . : „ U . G R O B U . ( d ł o n i e , s e r c a i t d . ) , a t a k ż e w ogromnej B. p a d k ó w ukrywanie intencji. Jana tabliczek s r e b r n y c h m a ł y c h у w i e l k i c h n a wota oddanych t a k ż e krzizikow у Agnoskow wszysetcich a wszysetcich w liczbie Tablica wazy cistych Tabliczek sto czterdziescy czerwonych złotych. srebrnych dwie. 6. Tamże Dziesięć. у sczerozłota Tamże Decima zło­ korolowa. 2 2 większości przy­ I n t e r e s u j ą c y c h — j a k s i ę w y d a j e -—• s p o s t r z e ż e ń dos­ t a r c z a j ą losy w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h piersi kobiece. W i n ­ nych krajach Grecja) katolickich (Włochy, w o t u m —- piersi jest I I . 31, 32. F r a g m e n t y w o t ó w — serca, i n i c j a ł y I H S , po). X I X w., srebro, 1 0 x 9 równie Hiszpania, popularne a także jak nasze cm, 11,5x8,3 cm. 32 �I I . 33. Wyobrażenie złotników — w Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m i r a m i e n i a , pocz. X X w., srebro, 1 0 x 8 o w a l u oraz p u n c a z ł o t n i c z a z n a p i s e m o k r ę ż n y m — J O A N E S napis a t r a m e n t e m z 1903 w o t a — s e r c a , d ł o n i e , nogi. W ły się przypadki Poświadczają to przedstawiająca zbiorze l w o w s k i m ofiarowywania zapiski owych archiwalne: piersi"; „ B l a c h a zdarza­ w o t ó w — piorsi. „Blacha srebrna srobrna s 10, p o z y c j a dziękczynny s i ę b y d ł o w i o d ł o p r z y s ł a n o przez j a k i e g o ś k s i ę d z a or­ d. 10. stycznia 1857 r." Wszystkie te wota zaginęły. 2 3 P o r . D o k u m e n t a c j a fotograficzna w o t ó w ze S k ę p e g o w Archiwum IS PAN. 10 2 4 P o r . Registra i 21. N i e s t e t y , w zbiorze j a k i p r z e t r w a ł do n a s z y c h c z a s ó w 2 5 A g n u s e k — od ł a c . A g n u s D e i , to s z c z e g ó l n y rodzaj nie L w o w i e , sygn. X X I I - j - 6 , N a odwrocie r. miańskiego przedstawiająca g ó r n ą c z ę ś ć c i a ł a k o b i e t y " ; por. W o t a w k o ś c i e l e O O . B e r ­ n a r d y n ó w we aby cm. Z n a k cechu lwowskich DUCLANO. z n a j d u j e s i ę a n i j e d n a z t y c h b l a c h s r e b r n y c h przed­ wotum. O Eclesia „Agnuskach" op. cit., s. 69, p o z y c j a dowiadujemy się tylko z 13. najw­ s t a w i a j ą c y c h „ g ó r n ą część ciała kobiety". W o t a takie b y ł y cześniejszych zapisów archiwalnych, sporządzanych w koś­ i s ą u w a ż a n e u nas j a k o w s t y d l i w e . J e ś l i s i ę p o j a w i a ł y — ciele oo. zawieszano n i e w a ż j u ż w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h i n w o n t a r z a c h nie je na przetrzymywano ołtarzach w w schowkach miejscach niewidocznych, zakrystii, a ostatecznie bernardynów pisywano we tych wotów, Lwowie można (por. sądzić, p r z y p i s 15). że zwyczaj Po­ za­ zanikł przetapiono. T a k i t e ż zapewne los s p o t k a ł w o t u m — piersi w c z e ś n i e j , prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. A g n u s k o m m a ł e : „ J ó z e f a K a s l e r o f i a r o w a ł a v o t u m piersi n a S r e b r n e i sporo blase m a ł e " . Registra Staropolska Eclesia op. cit., s. 71, poz. 21. L e k c e w a ż o n o t a k ż e z a s a d n i c z o i n n y rodzaj w o t ó w — wyobrażenia krów. Wprawdzie do lwowskiego s k ł a d a n o t a k i e w o t a . P o ś w i a d c z a j ą to z a p i s k i kościoła archiwalne: „ k r o w a I " , „ k r o w a I " , albo z d o p i s k i e m p r z y obliczeniach „krowa I = 1", por. A P B r k p s , s y g n . X X I I - j - 7 , s. 50—51. W i n n y m dokumencie (Registra Eclesia zanotowano: „Dwa woły z jakiejś op. cit., s. 70) kompozycji — wotum uwagi Autor poświęcił grafika przyrównuje w XVII Tadeusz ludowa, agnuski w i o k u p r z y s z ł y do „charaktery", tj. znaki Seweryn Warszawa do nas tzw. 1956, w publikacji: s. 162—165. charakterów: „Już z zachodu drzeworytowe magiczne, k t ó r e n a postrach de­ m o n o m lub zarazie nosili ludzie p r z y sobie, dzieciom w k ł a ­ dali pod Zazwyczaj poduszkę lub „charaktery" krzyż Zachariasza, przybijali nad zaopatrzone drzwiami były w domu. magiczny p o s i a d a j ą c y dwie przecznice rozwidlone 25 ���u końców (idź precz (...) i napisy w rodzaju: Vade retro satane! a g n u s k i w y m i e n i a n e s ą j a k o ostatnie. A l b o inaczej m ó w i ą c , rejestrowane s ą n a s a m y m k o ń c u l i s t y w o t ó w szatanie), F u g i t o p a r t e s adversae! (uciekajcie w r o g i ) , C r u x sacra składanych p r z e d o k r e ś l o n y m obiektem k u l t u . N a t o m i a s t , j e ś l i nie z a ­ sit m i h i l u x , n o n d r a c o sit m i h i d u x (niech k r z y ż b ę d z i e m i kwestionuje ś w i a t ł e m , a nie s z a t a n p r z e w o d n i k i e m ) i inne podobne.(...) robiono Podobną się stwierdzenia T . Seweryna, że „ w j u ż a g n u s k i w X V I w i e k u " — to n a l e ż y Polsce również poświęconego p r z y j ą ć , ż e — j a k o wota z t a ń s z e g o n i ż srebro, bo z w o s k u w R z y m i e w o s k u z niedopalonej ś w i e c y z w a n e j p a s c h a ł e m , s u r o w c a — p o c h o d z i ł y od r e p r e z e n t a n t ó w u b o ż s z y c h w a r s t w r o z m i ę k c z o n e g o oliwą z dodatkiem balsamu i wody społecznych. rolę pełniły agnuski odlewane z krzyż- Solidną mowej. A g n u s k i p o ś w i ę c a ł dawniej p a p i e ż w s i ó d m y m roku może swego r z ą d z e n i a i co siedem l a t . p r z y c z y m i l o ś ć p o ś w i ę c e ń wotywnego (Jasna a g n u s k a z w i ę k s z a ł a jego moce n a d p r z y r o d z o n e . i w (...) M i a ł y b y ć fakt, XVII w. podbudową że w dla takiego najsławniejszych Góra) wniosku ośrodkach składano takie znacznych ilościach. Wota wota te w kultu XVI traktowano one z a b e z p i e c z a ć d o m p r z e d p o ż a r e m i g a s i ć o g i e ń s k u t e c z ­ j a k o surowiec do w y r o b u ś w i e c k o ś c i e l n y c h . Z w y c z a j t e n — niej n i ż s ó l ś w . A g a t y , c h r o n i ć p r z e d z ł y m d u c h e m i n a j ś c i e m już w t a m t y c h czasach — s p o t y k a ł się z s u r o w ą c h o r ó b . (...) W P o l s c e robiono a g n u s k i j u ż w X V I w i e k u , ( o f i c j a l n ą ) ; p o r . : zalecenie c h r o n i e n i a t y c h w o t ó w , przeds­ ale r z y m s k i e b y ł y zawsze w i ę c e j cenione." tawione przez S t a n i s ł a w a R e s z k e w et ordinationes Do tego okrojonego ( „ w y kropkowanego") rejestru 1585 г . : krytyką Visitationes 1577—1747, A r c h i w u m J a s n o g ó r s k i e n r 2407, s. 15. P o n a d t o — w y d a j e s i ę t u nie bez z n a c z e n i a — f a k t , z n a c z e ń przypisywanych agnuskom m o ż n a b y tylko d o d a ć , że ż o b y ł y w o t a m i . A w i ę c f o r m ą w y p o w i e d z i , albo o c h a r a k ­ utrzymał terze interwen­ zentantów agnusków o p ó ź n i o n y c h w rozwoju s p o ł e c z n y m . Por.: Jacek Olędzki, dziękczynnym, cyjnym. Jednakże albo proszalnym — czyli inter w e n c y j n o ś ć wotywna zwyczaj b y ł a — j a k s i ę w y d a j e —• c z y m ś z a s a d n i c z o i n n y m , a n i ż e l i Pierwiastki interwencyjność ludu jemy tak zdecydowanie z opisu a g n u s k ó w magiczna, j a k ą przedstawionego pozna­ przez T a d e u s z a Seweryna. 2 6 Podstawą siednie, do takiego twierdzenia są dokumenty archiwalnych, dotyczących ośrodka lwowskiego włoga tradycyjne wiejskiego, w kościołach naszych czasów społeczności wiejskich, we wotów zaliczanych współczesnym zamieszkującego woskowych wyłącznie wśród do repre­ tzw. światopoglądzie tereny popuszczańskie i są­ (w:) „ R o c z n i k Z i e m i M a z o w i e c k i e j " , 1962, s. 2 8 9 — 303; t e g o ż : l w o w s k i e (por. p r z y p i s 15), j a k t e ż inne ś w i a d e c t w a . W z a ­ pisach składania s i ę do Wielka, Symboliczne Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ „ P o l . S z t . L u d . " , R . X I V , 1960, n r 1, s. 3 — 2 2 ; ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R . X V I , 1962, n r 2, s. 9 2 — 9 6 ; t e g o ż , Wota woskowe i srebrne w wiejs- I I . 34. W o t a — r a m i ę ( w y s . 18 c m ) i serce ( w y s . 11 c m . ) , k o n i e c X I X w . , srebro. I I . 35. W o t a — d ł o ń ( 1 4 X 6,7 c m . ) i palec ( 5 , 4 x 4 , 9 c m . ) , srebro. N a „ d ł o n i " — podpis z ł o t n i k a : T o s i u n . i 28 �П . 36. W o t u m — d ł o ń , koniec X I X w., srebro 7,7 X 14,7 c m . Mej obrzędowości 1968, s. 2 7 religijnej, „ B o c z n i k Socjologii W s i " , t. V I I I , 171—188. Można by odwołać się tu do wielu znakomitych o p r a c o w a ń p r z e d m i o t u . A l e i c h w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć nie poz­ w a l a p i s z ą c e m u w s k a z a ć sprawiedliwie c h o c i a ż b y n a p o z y c j e główne. Pragnie jednak w s p o m n i e ć tylko jedną, niezrów­ nanego z n a w c y w kręgu l w o w s k i m . M y ś l ę o W ł a d y s ł a w i e Ł o z i ń s k i m , autorze Sztuki lwowskiej, Prawem Złotnictwa i lewem, 23 Wota nr 2, s. dawnej kultury ukształtowanej lwowskiego Lwów srebrne, ale t e ż w s p a n i a ł e g o d z i e ł a : 1931. „Pol. Szt. Lud.", Pv. X X I , 1967, 67—92. Fotografował I rysował: Autor Obiekty z klasztoru o.o. bernardynów w Rzeszowie. I I . 3—26, 28—36. Obiekty z Muzeum o.o. bernadynów w Leżajsku—il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af53fdb0780788673dd8848bd8c6831.pdf a374c3fff30fa638a5eaeebb2d1ede7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource antropologia etniczności etniczność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1633 Title A name given to the resource Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O Z P R A W Y Lud, t. 63, 1979 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI KONCEPCJE ETNICZNOŚCI W AMERYKAŃSKICH ETNICZNYCH STUDIACH Jednym z podstawowych pojęć współczesnych amerykańskich studiów etnicznych jest etniczność (ethnicity) 1. W ostatnim dziesięcioleciu określenie to zrobiło ogromną karierę, zdobywając popularność nie tylko na gruncie nauk społecznych, ale także utrwalając się w słownictwie politycznym i języku amerykańskich mass media 2. Termin ten znalazł zastcsowanie w interpretacji wszystkich niemal zjawisk etnicznych i rasowych występujących w całym 200-letnim okresie formowania się amerykańskiego narodu. Posługują się nim zarówno socjologowie, jak i antropologowie, którzy włączają kategorię etniczności do teorii takich procesów, jak asymilacja, integracja czy akulturacja (Posern-Zieliński 1977 a). Do swego słownictwa fachowego wprowadzili "etniczność" także historycy prowadzący studia nad dziejami imigracji do USA i rolą czynnika etnicznego (ethnic factor) w kształtowaniu się amerykańskiej cywilizacji. W ramach tych, i szeregu innych jeszcze, l Nie wydaje się trafną 'Propozycją tłumaczenie terminu ethnicity jako "etnicyzm". To ostatnie określenie mogloby jedynie odpowiadać z Igrubslza tzw. ruchowi etnicZ!l1ogoodl'Odzenia (ethnicity mO'IJement, revivaL). Obejmowałoby zartem, podobnie j.ak wszystkie inne "izmy", 'pewien nurt intelektualny odwołujący się do etnicznych sentj'lmentów, n,ie zaś ,cechę lub zbiór cech dystynktywny'ch, umożliwiających klasyfikację j,cdnostek i grup wg. etnicznyc'h I"odowodów i specyfiki kulturowej. 2 P,o 'raz pierws'zy ienmin ten zootał 'użyty w 1953 r., choć jes'Zlcze w Jatach 60-ty'ch 'n,j,ezysk'ał ,aprobaty i z tej racj.i ,nie ;z,na1azł ię w czołowych a.m'erykańskich słownikaich. Sy,tJua.cja ZJmieniła się dQpiero ll1a progu lat 70-ty,ch, kd,erly to nowy teI'min 'wpI"owad2Jony zOIstał "oficj.alnie" do zasobu leksykalnego języka angielskiego (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). 1* �4 AiLEKSAiNDER POSBR:N -ZI,ELINSKI dyscypLin lDiadiaiwano"etniC'znoścli" cora:z 'to inJneznac~en:ia, co ,w dużej mierze utrudnia interdyscyplinarną dyskusję i koordynację badań w zakresie studiów etnicznych. W rezultacie poszczególni badacze wprowadzali często własne, robocze, a więc różniące się od siebie, definicje "etniczności". Większosć jednak stosuje ten termin, kierując się g~ównie intuicją i nie dociekając głębiej istoty analizowanego zjawiska. Dogodnym punktem wyjścia do szerszego omówienia kontrowersyjnych problemów związanych z definicją "etniczności" mogą być załozenia programowe oraz treść młodego czasopisma naukowego poświęconego wyłącznie problemom etnicznym. Pierwszy tom tego pisma (kwar.alnika), zatytułowanego "Ethnicity", opublikowany został w Nowym Yorku w 1974 r.3. Jego komitet redakcyjny, z tej miary specjalistą na c2'ele co Andrew M.Greeley, sprecyzował na wstępie cele, zadania l podstawowe zainteresowania nowego periodyku. l tak, ma on być "skoncentrowany na (zjawiskach) utrzymywania się różnorodności wśród ludzkich grup w zindustrializowanym i industrializującym się świecie oraz ułatwiać zrozumienie (procesów), w jakich poszczególne grupy oddziaływują na siebie w ramach społeczeństwa. Pismo jest zainteresowane etniczną różnorodnością i integracją gdziekolwiek na świecie (zjawiska) te mogłyby być obserwowane i studiowane" (Greeley lH74, s. Ill). Z konstatacji tej wynika wyraźnie, że etniczność to nie tylko zagadnienia stosunków interetnicznych, ale także badania nad specyfiką etniczną poszczególnych grup oraz nad utrzymywaniem się etnicznych odrębności, określających pluralizm kulturowy wielu współczesnych społeczeństw, w tym także społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Nowy problem pojawia się jednak znów, gdy spróbujemy ściślej okreśEć, co redakcja "Ethnicity" rozumie pod pojęciem "etnicznej różnorodności" (ethnic diversity). Wg Greeleya czynnik ten można bowiem sprowadzić do takiego układu zróżnicowań grup społecznych, który nie byłby redukowany ani do struktury demograficznej, czy też podziałów klasowo-zawodowych, a opierałby się na różnicach wynikających z odmienności ras, religii, narodowości, języków ojczystych i nawet terytorium zamieszkiwania. Ta robocza deskryptywna definicja etniczności zdaje się odpowiadać naj nowszym tendencjom studiów etnicznych w USA, obejmujących grupy powstałe w oparciu o odmienność rasy, pochodzenia narodowego (national origin) i religii, czy też o jakąkolwiek kombinację tych cech (Gordon 1970, s. 27). 3 W po1skiiJm piŚimienlIlilciwi,e kWa'I1taJJnik "Etlhini'oity" Qmow~olIlY lJOistał prz,ez 'G. Babińskiiego na la.maldh "Pr2leglądiU Bo1onlij[];ego" (t. 2: 1976, z. 1, s. 191 - 193), �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 5 W pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim grupy takie, jak wymienione wyżej, znajdują się w procesie ciągłych zmian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i politycznych. Z jednej strony podlegaj~! one asymilacji i akulturacji, integrują się stopniowo z host society i wspartą na anglosaskich tradycjach cywilizacją amerykańską, z drugiej jednak - zachowują wciąż pewne cechy swej identyczności etnicznej i odrębności kulturowej, które czynią z przedstawicieli tych grup tzw. etników, a więc ludzi cechujących się inną etnicznością aniżeli przedstawiciele tzw. głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego 4. Badając te grupy zauważono, że niektóre zachowania i reakcje ich członków są w dużej mierze uwarunkowane przez dziedzictwo kulturowe wniesione przez poszczególne grupy i zbiorowości do Ameryki. To dziedzictwo kulturowe i oparta na nim tradycja etniczna zdaje się stanowić klucz do określenia i:stoty etniczności. Na ten aspekt trafnie zwrócili uwagę A. M. Greeley i W. C. McCready (1975, s. 209 - 235), którzy zastanawiali się nad rzeczywistą rolą czynnika spuścizny kulturowej w dzisiejszych zachowaniach i ideałach amerykańskich etników. Wychodząc od analizy etnograficznych materiałów, które charakteryzowały niektóre cechy kultury ludowej mieszkańców południowych Włoch, Sycylii oraz Irlandii, sformułowali oni szereg hipotez odnośnie prawdopodobieństwa kontynuacji pewnych wywiedzionych z Europy wzorów zachowań i upodobań:. w środowiskach etnicznych ukształtowanych już w wyniku imigracji do Stanów Zjednoczonych. Badacze ci, posługując się metodą tzw. badań międzykulturowych, stwierdzili, że większość założonych hipotetycznie przewidywań na temat trwałości występowania niektórych wzorów zachowań i preferencji kulturowo-osobowościowych, sformułowanych w oparciu a znajomość cech charakteru narodowego i kultury grup europejskich, w pełni potwierdziła analiza materiału północnoamerykańskiego. Studium to zwróciło zatem uwagę 1) na konieczność głębszego zainteresowania się badaczy charakterystyką kulturową krajów i regionów pochodzenia poszczególnych zbiorowości w dobie ich emigracji; 2) uświadomiło specjalistom od zagadnień etnicznych, że samo studiowanie etnicznych zachowań zgodnie z_tradycją mocno zakorzenionego nadal behawioryzmu nie może dać wyjaśnień w pełni wystarczających dla zrozumienia trwałości etnicznego pluralizmu w USA. Etniczność jako podstawa tego pluralizmu nie składa się wyłączni~ 4 O sk,a'1i Z-IóźnioO'W-aJldaetniJoZlI1egio,<i Iproblemie e<t1l1iczJnośd świadczyć mogą dane ~iJcllbowe. I rLaJk'Ilip. w if. 1970 pomad 75 mm. Ameryka/nów o:kreśldło SJiebiie jako "et.ników", choć ty.1ko 11 m~:n. osób iZ <tej liJczby wrodziło się pOlla gnalTIkaJmi St,anów Zjedinocz'onydh (BerJl>a'l"d 1972, s. 4). �6 AiLEKSA'NDER POSERN -ZIELIŃSKI z samych zachowań klasyfikowanych jako etniczne, a więc odbiegają!cych od amerykańskiego standardu anglosaskiej cywilizacji. Jest bowiem właściwością opartą na dialektycznym splocie pewnych elementów świadomości społecznej (tradycji etnicznej, wiedzy historycznej, symboliki narodowej, upodobań, opinii, postaw) z zachowaniami przez t<.~ świadomość warunkowanymi. Te zachowania etniczne są w tym znaczeniu jedynie przejawami zewnętrznymi etniczności. Jedne z nich obejmują działania świadomie podejmowane dla wyrażenia swej odrębności (np. uczestnictwo w paradzie Pułaskiego na 5-tej Alei w Nowym Jorku) i można je tu określić jako elementy subiektywnego zaangażowania. Inne zachowania, niezależne od autorefleksji jednostki, mogą być również klasyfikowane jako etniczne (np. stosunki między poszczególnymi członkami rodziny) ze względu na utrwalony w danym środowisku wzór kulturowy. Mamy więc tu do czynienia z elementami <lbiektywnego li warunkowania. Przegląd literatury z lat 60 i 70-tych na temat etnicznych grup oraz stosunków interetnicznych daje pewne pojęcie o sposobie definiowania etniczności w amerykańskich naukach społecznych. Ukazuje również narastanie wśród coraz większej liczby badaczy przekonania, że bez dalszej dyskusji nad tym zagadnieniem nie będzie można ani efektywnie rozwijać teorii polietnicznego społeczeństwa kulturowego pluralizmu, ani też włączyć się do opracowania strategii przyszłej polityki etnicznej. Na temat dotychczasowych sposobów posługiwania się terminem etniczności najbardziej krytycznie wypowiedział się profesor nauk politycznych - Harold R. Isaacs (1974, s. 15 - 17), określając ethnicity pko swego rodzaju "bałwana ze śniegu", którego krótki żywot w rzeczywistości uniemożliwia poddanie go naukowej obserwacji i wiwisekcji W stwierdzeniu tym, nie pozbawionym gorzkiej ironii, kryje się jednak sporo przesady, a także nie docenianie trwałości czynnika etnicznego w amerykańskiej historii. Nie mniej znamienne jest, że wieloznaczność terminu "etniczność" nie stanowi wyłącznie jego specyfiki, lecz należy do zjawisk permanentnie występujących na gruncie współczesnych studiów etnicznych. Podobna nieostrość towarzyszy przecież takim pojęciom zaczerpniętym ze słownika nauk społecznych, jak "plemię", "rasa", "klan", "narodowość" czy "grupa etniczna", mimo że posiadają one od dawna ugruntowane miejsce w teorii antropologii kulturowej i socjologii. Sytuacja jest więc trudna, choć na pewno nie beznadziejna. Drogę wyjścia z tego impasu starał się znależć badacz kanadyjski - W. L Isajiw (1974), który podjął się analizy dotychczasowych definicji "etniczności", uważając, że w ten sposób będzie można wyodręb- �Koncepcje etnźczności w amerykańskich stUdiach etnicznych 7 mc najbardziej uniwersalne jej cechy, a tym samym - rozwiązać problem wieloznaczności tego terminu. Niestety, prawie WiSzystkie definicje zostały przez niego nie właściwie dobrane, co pozbawiło większej wartości końcowe wnioski jego rozważań. Isajiw niefortunnie bowiem zajął się analizą definicji grupy etnicznej, a nie samej etniczności. To poważne nieporozumienie stanowiło jednak nie tylko skutek indywidualnych zapatrywań tego badacza, ale przede wszystkim było wyrazem głęboko tkwiącej w nauce amerykańskiej tendencji do traktowania etniczności jako synonimu grupy czy zbiorowości etnicznej, posiadającej odrębny etos kulturowy bądź też charakterystyczny tylko dla siebie folk'Way oraz wspólny sens swojskości (peoplehood) (Gordon 1970, s. 28). Koncepcja utożsamienia etniczności z grupą jest nie do przyjęcia z tego głównie powodu, że ignoruje ona subiektywistyczne parametry etnicznej identyfikacji, koncentrując się jedynie na aspektach uwypuklających istnienie odrębnych zespołów etnicznych. Satysfakcjonująca definicja etniczności winna uwzględniać oba te aspekty łącznie, ukazując związek uwarunkowanych etnicznie zachowań z ich kulturowymi wzorami i symboliką wywiedzioną z dziedzictwa kulturowego. Tak rozumiana etniczność przejawiać się będzie nie tylko poprzez formy zorganizowanego życia poszczególnych wspólnot etnicznych (np. przez przynależność do etnicznej parafii), lecz również w formach trudno dostępnych dla zewnętrznego obserwatora, np. w okazjonalnych aktach -,olidarności etnicznej, w specyfice zainteresowań kulturalnych, czy formach psychologicznej łączności z kręgiem osób o podobnym rodowodzie. Na obiektywny, a zarazem !Subiektywny wymiar etniczności zwróciła również uwagę w 1973 r. re.dak'cja "American Heritage Dictionary", w którym opublikowano definicję etniczności uwzględniającą już oba te aspekty. Etniczność w jej ujęciu jest z jednej strony dumą etniczną (ethnic pride), a więc samoidentyfikacją opartą na świadomości swego własnego rodowodu narodowego i kulturowego, z drugiej zaś jest star..em przynależności do określonej grupy etnicznej, akcentowanym przede wszystkim poprzez zachowania, np. kultywowanie tradycji obrzędowych w okresie Bożego Narodzenia (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). Należy tu także zwrócić uwagę na fakt,że etniczność może również określać pewne sfery psychiki człowieka, będące poza jego kontrolą, co ujawnia się częs lo w reakcjach determinowanych przez odmienność przebiegu socjaiizacji w etnicznej rodzinie. Ta specyfika etnicznego podłoża, z jakiego wywodzą się przedstawiciele poszczególnych grup, określa ;pr:cecież ich "etniczny charakter" analogicznie do sposobu w jaki podłoże historyczne i dziedzictwo kulturowe kształtuje wspólnotę cech narodowych zwanych potocznie charakterem narodowym. Ten "et- �8 AiLEKSA!NDER PiQSERN-ZIELIŃSKI niczny charakter" stanowi w warunkach amerykańskich jeden z istotnych składników etniczności, widocznych np. w odmienności zachowań, w preferencjach zawodowych, sportowych czy zabawowych, w wartościach przypisywanych materialnym i 'Pozamaterialnym wyznacznikom stabilizacji, w reakcjach psychicznych, etc. (Greeley 1975, s. 50; Suchman 1964, s. 319). Dyskusję nad definicją etniczności utrudnia dodatkowo fakt, że uczestniczą w niej zarówno ci badacze, którzy do budowy swych konstrukcji teoretycznych wykorzystują amerykański materiał empiryczny, jak i ci, którzy opierają się na całkowicie odmiennych realiach etnicznych trzeciego świata. Poszukiwanie jednej, uniwersalnej definicji, adekwatnej wobec każdej sytuacji historycznej i geograficznej, wydaje 'się zabiegiem skazanym z góry na niepowodzenie. Stany Zjednoczone i naród amerykański znajdują się obecnie na innym etapie formowania swej etnicznej jedności aniżeli nowe państwa i narody Azji czy Afryki. Całkowicie odmienne były również drogi ich historycznego rozwoju, w wyniku czego ukształtowała się pluralistyczna struktura etniczna USA (West 1972, s. 487 - 495). Zapominanie o odmienności procesów narodotwórczych na poszczególnych obszarach jest po prostu ignorowaniem czynnika historycznego i kontekstu kulturowego. Bez ich uwzględnienia nie można zaś określić, czym w istocie rzeczy jest et nic zność, w jaki sposób się ona przejawia i jaką pełni funkcję w określonych warunkach społecznych, kulturowych, religijnych, rasowych i politycznych. Nie stosując takiej strategii postępowania, grozić nam zawsze będzie niebezpieczeństwo utraty zdolności rozróżniania etniczności ukształtowanej przez transoceaniczną migrację wielkich rzesz ludzkich w poszukiwaniu lepszych warunków życia (przypadek USA, Kanady, Nowej Zelandii czy Australii) od etniczności zdominowanych politycznie grup plemiennych w Nigerii, czy też od walczących o swe prawa do kulturowego samostanowienia i politycznej autonomii Basków, czy wreszcie od etnicznoś'Ci cypryjskich Greków i Palestyńczyków pozbawionych siłą swych ojczystych ziem. Rozumiał to doskonale R. Kolm (1971 a, s. 8), znany badacz polskiego pochodzenia, specjalizujący się w zagadnieniach etnicznych. Określił on bowiem interesujące nas tu zjawisko, związane z procesem imigracji, mianem "etniczności Nowego Świata" (New World ethnicity), pojmując ją jako efekt transplantacji "narodowych grup kulturowych Starego Świata" na grunt amerykański, na którym uzyskały one dopiero status grup etnicznych. Powracając jednak do zasadniczego nurtu naszych rozważań, oscylującego wokół dyskusji na temat sposobów wyjaśniania treści etniczności w warunkach amerykańskich, można stwierdzić, że nie rozwiązuje tej kwestii ani teoria odwołująca isię do starej idei Blut und Bo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 9-' den., weberowskiej koncepcji Ethnische VerwandschajtsgefUhle (1961. s. 305 - 309), ani też do amerykańskich propozycji ostatnich lat, posługujących się koncepcjami "podstawowej i:dentyfika'cji grupowej", "wrodzonych cech ludzkiej psychiki", czy też "kompleksu chłopskich migracji do industrialnych metropolii". Często odnosi się wrażenie, że im bardziej rozwijają się studia etniczne, tym trudniej można się poruszać w gąszczu krzyżujących się wzajemnie definicji i teorii. Stąd wśród szeregu badaczy rodzi się naturalny sprzeciw przeciwko wszelkim dywagacjom na ten temat. W zamian albo milcząco przyjmuje się jedną z istniejących już koncepcji, albo też konstruuje się czysto robocze definicje etniczncści na użytek konkretnej pracy. Tak postąpił np. L. F. Tomasi (nd, s. 30), określając etniczność jako "różnorodność amerykańskiego społe::zeństwa wywołaną przez imigrację białych grup etnicznych z Europy do Ameryki w okresie między 1820 a 1920 r. i ich stosunkami z całym społeczeństwem". W tym wąskim, pragmatycznym ujęciu etniczność została sprowadzona do pewnych, w dalszym ciągu n.iezbyt precyzyjnie określonych, cech (różnorodność i stosunki in'teretniczne) jednej tylko kategorii amerykańskich grup etnicznych. Tego typu definicje z reguły niewiele wnoszą do ogólnych rozważań nad etnicznością. Dlatego też pominiemy je w naszym przeglądzie koncepcji teoretycznych, zwracając jedynie uwagę na te próby, których celem było uchwycenie istotnych cech etniczności. Najogólniej T2'ecz rozpatrując, interesujące nas definicje sprowadzają etniczność do następujących, pięciu sposobów jej 'pojmowania jako: 1) grupy etnicznej, 2) identycznoś'Ci grupowej, 3) zachowań członków grup etnicznych, 4) 'Sentymentów etnicznych oraz 5) etnicznie uwarunkowanych norm, wartości i wzorów życia, a więc wszystkich tych cech, które współtworzą specyfikę kulturową etosu danej grupy w warunkach pluralistycznego społeczeńs'twa. Jak już wyżej wspomniałem, najczęściej pojęcie etniczności łączy się z grupą etniczną obcego pochodzenia, która mimo swego oderwania od ojczystych terenów nadal utrzymuje własną odrębność w nowym środcwisku społeczno-etnicznym. Inaczej mówiąc, stawia się znak równości między etnicznością a grupą, rozpoznawalną zwykle w nowym społeczeństwie na podstawie różniących ją cech kulturowych, religijnych, rasowych i językowych. Wspomniany już Isajiw, analizując cechy etniczności, a więc w myśl jego koncepcji cechy dystynktywne grup etnicznych, stwierdził, że do najczęściej wskazywanych elementów określających grupę etniczną należą: wspólne pochodzenie, podobieństwa kulturowe, wspólnota wyznaniowa, rasowa indentyczność i ten sam język. Na tej podstawie podjął się konstrukcji własnej definicji etniczności, którą sformułował w następujący sposób:' "etniczność �10 'ALEKSANDER POSBRJN -ZIELIŃSKI możemy definiować jako grupę lub kategorię osób posiadających wspólne genealogiczne pochodzenie i wspólne treści kulturowe, posiadających świadomość swojskości oraz połączonych więzami stosunków społ€cznych typu wspólnoty, która ukształtowana jest na imigracyjnym podłożu i posiada raczej status mniejszości, aniżeli większości w ramach szerszego systemu społecznego" (Isajiw 1974, s. 118). Definicja ta w niczym istotnym nie odbiega od wielu współczesnych definicji grupy etnicznej znanych z podręczników socjologii i antropolegii (Sadowski 1973, s. 177 - 184). Z jednej strony kładzie ona nacisk na obiektywne czynniki historyczno-społeczne i kulturowe, kształtujące faktyczną odrębność grupy, z drugiej zaś - podkreśla także znaczenie ukształtowanego przez te czynniki subiektywnego poczucia wzajemnej łączności i odrębności względem otoczenia. Wprawdzie pośrednio można się domyślić, w jakich to cechach stanowiących podstawę funkcjonowania grupy dostrzegł autor piętno etniczności, to jednak wskutek wyraźnego uwypuklenia roli pierwotnych więzi społecznych (Gemeinschaft-type of relations) osłabił on praktycznie użyteczność swej definicji dla analizy nie tylko zjawisk etniczności, ale i etnicznego zróżnicowania mieszkańców Stanów Zjednoczonych czy Kanady. Wg definicji Isajiwa, warunkiem konieczym wystąpienia et niczności jest przecież grupa etniczna, która przybiera kształt wspólnoty etnicznej i to nie w sensie wspólnoty więzów "duchowych", ale wspólnoty obiektywnych więzów społecznych. Poza tą wspólnotą nie ma więc etniczności ani w sensie oceny zachowań i świadomości jednostek o imigracyjnej biografii, lecz odizolowanych od swych grup pierwotnych, ani też w sensie kwalifikacji działań Amerykanów etnicznego pochodzenia, którzy nie są już zintegrowani z etnicznymi społecznościami swych ojców i dziadów. A zatem koncepcja etniczności Isajiwa byłaby przydatna w analizie np. etnicznego getta amerykańskich miast doby wielkiego kryzysu czy współczesnych dzielnic nędzy okupowanych przez mniejszości "kolorowe" i latynoskie. Natomiast byłaby już ona bezużyteczna dla studiów nad etnicznością trzeciej i dalszej generacji etników, nie wchodzących często w skład etnicznych wspólnot, lecz zintegrowanych w dużym stopniu z amerykańskim otoczeniem, czyli z tzw. host society. Z tego choćby względu takie stanowisko jest nie Gn przyjęcia. W jaki bowiem sposób wyjaśnić utrzymywanie się pluralistycznego charakteru amerykańskiego ,społeczeństwa czy zjawiska określanego mianem renesansu etnicznego, które przyczyniają się do wzrostu zainteresowań etnicznymi genealogiami i treściami kulturowymi wśród ludzi uważanych od dawna za "przeciętnych " Amerykanów? Większość grup etnicznych uformowanych w Stanach Zjednoczo;nych na fali tzw. nowej imigracji (głównie grup wschodnio-, południo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 11 wo- i środkowoeuropejskich, a zatem także i Polonii) nie stanowi lUZ dziś w żadnym wypadku grup społecznych w skali ogólnokrajowej. Tworzą one agregaty jednostek, organizacji etnicznych, wspólnot sąsiedzkich, rodzin etnicznych, parafii itp., których heterogeniczność potęguje ponadto zróżnicowanie społeczne, odmienny stopień asymilacji i integracji poszczególnych generacji oraz odmienne koleje losów imigracyjnych itp. W skład tego agregatu wchodzą zarówno imigranci, jak i ich potomkowie zazwyczaj jeszcze mocno związani z kulturą kraju pochodzenia, a także liczna kategoria osób o etnicznym rodowodzie, wyrażająca w różnych formach sympatię dla kultury kraju swych przodków (Lepkowski 1976, s. 162 - 170). Tak różnorodny skład tych etnicznych agregatów nie upoważnia w najmniejszej mierze do traktowania ich łącznie jako grupy społecznej wyodrębnionej z amerykańskiej rzeczywistości. O przynależności do tej specyficznej kategorii etnicznej decyduje bowiem tylko pewne minimum cech kwalifikujących, związanych z etnicznością (Plax 1974, s. 299). Należy do nich wspólnota dziedzictwa kulturowego i podzielanie przez członków tego agregatu niektórych wspólnych wartości kulturowych, a także zachowanie przez nich świadomości swego pochodzenia (paluch 1976, s. 23). Mamy więc tu do czynienia z pewną etniczną "wspólnotą kulturową"(Łepkowski 1976, s. 174) całkowicie nowego typu, której w żaden sposób nie można sprowadzać do kategorii grupy społecznej, choć w poszczególnych przypadkach takie grupy w jej skład wchodzić mogą. Stąd też bardziej uzasadnione z teoretycznego punktu widzenia wydaje się operowanie terminem "zbiorowość etniczna", który również na gruncie polskich badań nad Polonią zyskuje sobie stopniowo coraz większą popularność i uznanie (Stan... 1976, s. 13; Posern-Zieliński 1977 a, s. 218 - 219; Kubiak 1975, s. 35). Jeśli jednak pojęcie to zastępowane jest często tradycyjnymi terminami w rodzaju grupa etniczna czy wspólnota etniczna (ethnic community), to tym ostatnim należy przypisywać nie tyle znaczenie socjologiczne, co kulturologiczne, przyjmując że wyrażają w sposób metaforyczny wspólnotę cech, a więc typ etniczności konstytujący daną zbiorowość. Powracając do naszej dyskusji nad definicją Isajiwa, zwróćmy uwagę na dwa, szczególnie - naszym zdaniem - ważne jej aspekty. Cho·dzi tu o wspólne pochodzenie, a raczej - mówiąc bardziej precyzyjnie - o przeświadczenie o takowym pochodzeniu oraz o wspólnotę pewnych cech kulturowych. Zarówno czynnik religijny, jak i rasowy, nie wydają się nam najważniejsze, gdyż zawsze sprowadzić je można do -cech kulturowych. Posłużmy się tu przykładem amerykańskich Murzynów. Ich czerń skóry i pewien syndrom cech morfologicznych nie ma �12 AiLEKSA'NDER POSERJN -,ZIELIŃSKI ~rzecież bezpośredniego związku ze świadomością murzyńskiej odrębności i odmiennością zachowań czarnych Amerykanów. Odrzucając rasi,stowskie przesądy musimy zatem przyjąć, że różnice antropologiczne są jedynie trwałymi cechami biologicznymi, wykorzystanymi jako zewnętrzne symbole historycznej i kulturowej odrębności, którą ukształtowały zarówno tragiczne dzieje niewolniczego losu przodków tych ludzi, jak i ich afrykańskie pochodzenie. Czarny kolor skóry stał się wyznacznikiem odrębności społecznej i kulturowej w "białej" Ameryce. Ta sama cecha w "czarnej" Afryce jest już przez brak kontrastu prawie niezauważalna. O odrębności poszczególnych grup decydują tam bowiem inne symbole zewnętrznej identyfikacji etnicznej, społecznej i kulturowej (np. tatuażl, skaryfikacja, typ fryzury, język, budowa ciała, ubiór itp.) (Glazer and Moynihan 1970, s. XXXIX - XL). Symbole te służą jako znaki rozpoznawcze, stanowią zewnętrzną ekspresję odmienności, są więc wyrazem tzw. "podstawowej identyczności grupowej" (basic group identity) jak określił to H. Isaacs (1974, s. 17 - 28). Badacz ten uważał, sprowadzając praktycznie etniczność do zjawiska podstawowej identyczności grupowej, że cechę tę nabywa się \"l procesie socjalizacji dziecka w określonym środowisku posiadającym własne tradycje, specyficzne wzory, normy i wartości. A więc i ta definicja etniczności stanowi w gruncie rzeczy koncepcję grupy etnicznej o wyra żnie zarysowanych cechach dystynktywnych, której przypisuje się kształtowanie świadomości pochodzenia i określanie "etnicznego charakteru" swych członków. Nie mieszczą się w niej również te zjawiska etniczności, które przypisujemy ludziom dość lużno związanym ze społecznościami imigrantów i ich etnicznie aktywnych potomków. Wprawdzie Isaacs wprowadził również koncepcję "wielokrotnej identyczności", aby przy jej pomocy wyjaśnić etniczność tych Amerykanów, którzy - mimo wysokiego stopnia asymilacji i akulturacji - zachowali pewne sentymenty do kraju i kultury przodków, propozycja ta dla naszych rozważań jest jednak niezbyt przydatna~ Należy bowiem wątpić w to, aby świadomość pochodzenia i pewne sentymenty czy zainteresowania kulturowe, skierowane w stronę dziedzictwa kraju pochodzenia, stanowiły w warunkach amerykańskich wystarczającą podstawę dla powstania "podstawowej identyczności". Koncepcja ta może znaleźć zastosowanie w analizie społeczności imigracyjnych, pierwszopo-' koleniowych czy też etnicznych grup rasowo-kulturowych, takich jak Murzyni lub Indianie. Niewielkie jest jednak jej zastosowanie w badaniach białych etników europejskiego pochodzenia. Ludzie ci uważani są przecież za Amerykanów i sami identyfikują się przede wszystkim z tym krajem, społeczeństwem, narodem i cywilizacją, w której uro": �Konc'epcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 13 dzili się, wyrośli i związali swe losy. Jaki bowiem: związek z podstawową identycznością grupową może mieć wakacyjny wyjazd do kraju przodków, zamiłowanie do tańca ludowego, wyrażone w przynależności do studenckiego zespołu folklorystycznego, picie barwionego na zielono piwa w dniu św. Patryka przez Amerykanów irlandzkiego pochodzenia czy też głosowanie na takich kandydatów , których nazwiska wskazują na podobne do wyborców parantele genealogiczne. Kolejną z kilku możliwych do przyjęcia definicji etniczności jest ta, która sprowadza etniczność do zachowań warunkowanych etniczną tradycją rodzinną, czy kulturową środowiska, w którym dana jednostka dorastała (Plax 1974, s. 314 - 315). Propozycja ta, pozornie trafiająca do przekommia, przy bliższej analizie wzbudza jednak również uzasadnione za~trzeżenia. Przede wszystkim nalezy zadać sobie pytanie, czy sprowadzenie etniczności tylko do zachowań nie zawęża zbytnio pola obserwacji. Nowsze badania zdają się takiej propozycji przeczyć, ukazując świat wewnętrznych przeżyć etnika, często dość luźno związany z obserwowanymi zachowaniami, a mimo to ukierunkowany Vi stronę etnicznych zainteresowań czy sentymentów. Ponadto nie zawsze wiadomo, które zachowania członków zbiorowości etnicznych uznać należy za etnicznie uwarunkowane oraz czy sam fakt, że podmiotem danego typu działalności są etnicy upoważnia postronnego obserwatora do orzekania o etnicznym charakterze tych przedsięwzięć. Krytycy koncepcji sprowadzającej etniczność do zachowań stali się rzecznikami poglądu głoszącego konieczność rozpatrywania etniczności jako pewnej specyficznej kategorii poczucia etnicznego (ethnic feelings), przejawiającego się nie tylko w zachowaniu etników, ale przede wszystkim w ich sentymentach, upodobaniach, wrażliwości - słowem w świadomości i osobowości. W tej grupie definicji punkt ciężkości został wyrażnie przesunięty ze sfery zachowań na płaszczyznę psychologiczną. Koncepcję tego typu wysunął już w 1954 r. (s. 161 - 164) N. Glazer, póżniejszy współautor słynnej książki Beyond the Melting Pot, który scharakteryzował etniczność jako pewien rodzaj etnicznej świadomości, składającej się po części z "nostalgii", po części z "ideologii" etnicznej. Podobnego zdania był również wspomniany już uprzednio M. Plax (1972, s. 99 - 104; 1974, s. 304), który uważał, że etniczność jako "poczucie" okazuje się czymś, co angażuje świadomość, czyniąc ją wrażliwą na nazwę grupy etnicznej, z którą dana jednostka wraz z podobnymi jej osobnikami identyfikuje się. Odnotujmy tu również ciekawą definicję zaproponowaną przez wybitnego badacza językowych i kulturowych problemów etniczności, J. Fishmana (1966, s. 402), który pisał, że "etniczność określa się jako konstelację pierwotnych wrażliwości, sentymentów i uczuciowych �.ALElKSANDER 14 POSERN -,zIELIŃSiKI więzi". Te zaś uzewnętrzniają się od czasu do czasu w zachowaniach zarówno świadomych, jak i nie kontrolowanych. Inny badacz problemów etnicznych - historyk imigracji, R. Vecoli (1970, s. 71) - zaproponował, aby przez etniczność rozumieć "grupową świadomość opartą o poczucie wspólnego pochodzenia". Wszystkie te definicje, choć trafiają bez wątpienia w istotne elementy etniczności, wydają się jednak niewystarczające, głównie ze względu na ich ogólnikowość. Zwracają one słusznie uwagę na fakt, że trzonem etniczności jest ten kompleks przekonań, sentymentów, wartości, zinternalizowanych wzorów, które ukształtowane zostały przez odmienną od amerykańskiej (tj. anglosaskiej) tradycję. Zatem w tym ujęciu etniczność nie jest sprowadzona do faktycznego uczestnictwa w grupie etnicznej, lecz traktuje się ją jako funkcję świadomości przynależenia do kategorii osób, które posiadają pod pewnym względem 'podobn€ życimysy rodowe. Ten ewidentny związek etniczności ze sferą świadomości sprawił, że niektórzy badacze amerykańscy zaczęli posługiwać się pojęciem etniczności identyfikacyjnej bądz narodowej (nationaL ethnicity: Sandberg 1974, s. 31), w odróżnieniu od tych a'spektów etniczności, które łączono zazwyczaj z działalnością kulturalną i dziedzictwem kulturowym etników, ich religią i językiem. W gruncie rzeczy ten typ etniczności sprowadzić można do samoidentyfikacji i wynikających z niej działań ,wyrażających się w przypadku Polonii w określaniu swej przynależności etnicznej jako: 1) Polak mieszkający w Ameryce, 2) amerykański obywatel polskiej narodowości, 3) polski Amerykanin (PoLish-American) czy 4) Amerykanin polskiego pochodzenia. Etniczność identyfikacyjna jest zespołem subiektywnych postaw i sądów, posiadających jednak oparcie w obiektywnych faktach 5. Należy do nich przede wszystkim tradycja polskiego pochodzenia, zainteresowanie polską kulturą oraz to, co Kubiak (1976, s. 196) nazwał "zrozumieniem dla polskich interesów narodowych". Jakkolwiek by tę ostatnią formułę interpretować, chodzi w niej przede wszystkim o podkreślenie emocjonalnego zainteresowania sprawami kraju pochodzenia przodków w płaszc7yźnie kulturowej, politycznej czy jakiejkolwiek innej. Do wymieni.onych tu już czynników dodać jeszcze można zainteresowania, a racL"ej pewien typ solidarności wewnątrzgrupowej, np. polonijnej, uzewnętrzniający się w staraniach o dobre imię własnej grupy. Te dwie formy identyfikacji etnicznej tworzą ze zbiorowości etnicznej swego rodzaju "grupę interesu" (interest group) o wysokim stop5 Od 6;1;r<ll!1yteore;1;ycZlt1ej probJem 5ka (1977, s. 242). ;ten najiPelm~ej pr'Zeo-s,tawila lU Dias Siemaeń- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach. etnicznych IS niu etnicznej świadomości (Greeley 1964, s. 110). Mówiąc o dwóch for-· mach, mam na myśli zjawiska określane jako identyfikacja rozdzielona (Makarczyk 1976, s. 59 - 62), tj. taka, która odwołuje się zarówno do wspólnoty narodowej kraju zamieszkiwania, jak i do wspólnoty etnicznej ze społeczeństwem kraju pochodzenia. Na złożony charakter etniczności zwrócił uwagę w sposób szczegól-. nie trafny R. A. Schermerhorn (1974, s. 2). Pisał on, że etniczność to "syntetyczny termin, który odnosi się do zespołu wielu wzajemnie ze sobą powiązanych treści i składników określających naturę każdej grupy etnicznej. Etniczność jest zatem kompozycją wspólnych wartości, wierzeń, norm, gustów, świadomości grupowej, wierności, podzielanych wspomnień i pewnych ustrukturyzowanych związków w ramach grupy i wysiłków do zachowania grupy przez preferowaną endogamię". Choć w przytoczonym tu cytacie silnie podkreślona jest rola grupy jako nośnika etniczności, to jednak w jednej ze swych wcześniejszych publikacji Schermerhorn (1970, s. 12) zwrócił uwagę na to, że etniczność może występować również poza grupą etniczną, to znaczy, że może stanowić cechę wyróżniającą konkretną zbiorowość etniczną (ethnic collectivity) pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych 6. Takie założenie - jak już podkreślałem - znacznie lepiej odzwierciedla zróżnicowanie etniczne amerykańskiego narodu i ułatwia jego analizę. Symptomem przejawiania się etniczności w takiej zbiorowości jest poczucie faktycznego lub domniemanego wspólnego pochodzenia, pnmięć o wspólnej przeszłości oraz zespolenie się wokół pewnych symboli kulturowych defined as the epitome of their peoplehood. Symbole.mi takimi mogą stać się wzory pokrewieństwa, pewne cechy rasowe, afiliacja religijna, język czy jakiekolwiek inne elementy względnie ich różnorodne kombinacje. Na ten aspekt etniczności zwraca uwagę coraz więcej badaczy, podkreślając, że etniczność analizuje się najlepiej w ramach teorii symbolicznych działań kulturowych. Identyfikacja z etnicznymi symbolami jest wyrazem emocjonalno-kulturowych związków jednostki z krajem pochodzenia przodków i jego dziedzictwem kulturowym, w którym znajduje on wartości istotne dla zachowania świadomości własnego rodowodu. Wartości te niosą właśnie symbole, w których manifestuje się związek z dziejami i dorobkiem kultury kraju ojców oraz idea psy6 W tj'lm s31illym duchu wy;powu:adał się itaJkże A. Greeley ('1964, s. 108), \który traMow,ał .etm:icZIl1ązbi()ł"QWOŚĆj>ako WY'l"óŻJnionąll1a podisltawie św'iadoiIDOści wspólnego po,chord~ll1ia "grupę etnic'ZJllą" '0 przejś,ciQwym charaik1er,ze między foQ,I'lmam~ ol1gaoil'izacj i .sp 01eczm'ej ty pIU Gemeinschaft oj, GeseHschaft. ' 1 �16 ALEKSANDER POSERJN-ZIELIŃSKI ·chicznej wspólnoty z ludźmi o podobnym rodowodzie. Symbole te konstytuują więc niejako etniczną wspólnotę, która nie jest wspólnotą w sensie społecznym, ale jest nią z pewnością w sensie psychicznym (Kuczyński 1972, s. 235 - 237). W takim właśnie kierunku zorientował swe rozważania D. R. Aronson (1976, s. 13 - 17), otwierając tom artykułów poświęconych etniczności, pt. Ethnicity in the Americas. Zaproponował on traktowanie etniczności jako "systemu etnicznych symboli", czy mówiąc inaczej specyficznego rodzaju ideologii umożliwiającej jej nosicielom wyodr~bnianie się w oparciu o wspólne wartości (ideology of value disengagement, ideology for disengagement) z całości systemu społeczno-kultuTe;wegoi politycznego. Takie ujęcie jest jednak skrajnie redukcjonistyczne, bowiem Aronson sprowadził etniczność do ideologii etnicznej związanej przede wszystkim ze zjawiskiem tzw. "ruchu etnicznego odrodzenia". Potraktował zatem jeden z ważnych przejawów etniczności za etniczność samą w sobie. Wracając do definicji S~hermerhorna można stwierdzić, że jej walory polegają przede wszystkim na: 1) zwróceniu uwagi na historyczno-kulturowy aspekt uwarunkowań świadomości członków zbiorowości etnicznej; 2) zauważeniu, że etniczność może przejawiać się współcześnie poprzez system symboli etnicznych, z których jedne mogą być stosowane świadomie dla podkreślenia identyczności grupowej,inne zaś nieświadomie, bezrefleksyjnie jako skutek ciśnienia tradycji, niemożności oderwania się od dziejów swej grupy pochodzeniowej i wykształconych w jej obrębie norm i wartości. Każda z przytoczonych wyżej definicji etniczności wydaje się zawierać częstkę prawdy, choć żadna z nich w pełni nie zadowala. U źródeł tego stanu rzeczy tkwią dwie przyczyny. Pierwszą z nich jest różnorodność ujęć badawczych i stosowanej aparatury pojęciowej, przy pomocy której zamierzano zidentyfikować etniczność (Dashefsky 1975, s. 10 - 17). Dla jednych są nią formy przejawiania się etnicznego zróż~ nicowania, dla innych etniczność jest odmiennością zachowań, stanowiących rezultat skumulowanych doświadczeń historycznych. Jeszcze inni badacze uwypuklają znaczenie symboliki w procesie identyfikacji etnicznej, rolę świadomości, uczuć i sentymentów, wreszcie etnicznych aspektów struktury osobowości. Drugą przyczyną różnorodności definicji etniczności jest daleko idą·ce zróżnicowanie rzeczywistości empirycznej, do której odnoszą się te konstrukcje teoretyczne. Stąd też poszczególne definicje w istocie doty7 ZWTaca matic summary processes nato of 'Uwa,gę K o l m {l974, symbolic interaction SI. 65). Zob także A. M. Roo S e, A syste- theory, [w:) (00. by A. M. ROls.e), Bostoll1 1962, 'SiS.3 - 19. Human behavior and sociaL �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 17 CLą odmiennych sytuacji etnicznych, różnorodnych faz procesu asymilacyjnego (Kubiak 1975, s. 144 - 149) i odmiennych etapów akulturacji. Nic więc dziwnego, że jedne akcentują identyczność grupową, inne zaś kładą nacisk na zachowania, sentymenty czy etniczną symbolikę. Jest przecież rzeczą zrozumiałą, że inny będzie charakter etniczności w środowisku niedawno osiadłych w Stanach Zjednoczonych Portorykańczyków, którzy żyją w izolowanych od świata zewnętrznego latynoskich gettach vecindades, inny zaś zamieszkałych w stanie Minnesota potomków szwedzkich, fińskich lub norweskich osadników, przybyłych przed stuleciem do Nowego Świata, a dziś silnie zintegrowanych z host society. Przyjmując tezę Nowaka (1976, s. 6), że struktura rzeczywistości odzwierciedla się w strukturze teorii, która rzeczywistość tę interpretuje, stwierdzamy, że odmienność sytuacj'i poszczególnych segmentów etnicznych amerykańskiej wspólnoty narodowej wyraża się w różnorodności koncepcji etniczności, mających tę odmienność wyjaśniać. Dlatego też wydaje się, że dążenie do sprecyzowania jednej, ścisłej i pasującej do wszystkich sytuacji definicji etnicznoś'Ci jest bezcelowe, bowiem albo będzie ona zbyt ogólnikowa, aby mogła 'być użyteczna, al'bo też w niedoskonały sposób enumeratywna, aby mogła znaleźć zastosowanie w każdej sytuacji. Mimo tych zastrzeżeń spróbujmy jednak sprecyzować tu jakich elementów rzeczywistości etniczność najczęściej dotyczy i w jakich formach z reguły się objawia. Wychodząc od zawartych w tym rozdziale l'<.Jzważańoraz odwołując się do interesujących uwag Kolma (1971, s. 59) i Obidinskiego (1974, s. 6) możemy stwierdzić, że etniczność w konkretnych warunkach formującego się wciaż amerykańskiego narodu stanowi cechę identyfikacyjną, decydującą o etniczno-kulturowym plurali7mie tego społeczeństwa. Cecha ta w zależności od stopnia asymilacji i akulturacji przejawiać się może z różnorodną intensywnością poprzez etniczną samoidentyfikację opartą na świadomości kulturowego pochodzenia oraz świadomości historycznych doświadczeń zarówno nm'odu .i kraju pochodzenia, jak .i amerykańskich dziejów grupy czy zbiorowoś(;[ etnicznej. W procesie tej identyfikacji istotną rolę odgrywają symbole etnicznej przynależności, nawiązujące do wspólnego dla całej zbiorowości dziedzictwa kulturowego. Obok tego zespołu czynników subiektywnej identyfikacji etniczność przejawia się również poprzez ciążenie dziedzictwa kulturowego i tradycje grupy etnicznej na świadomość i podświadomość jednostki i to 8 Na ien temat pis'ał'em już 'szerzej w iI1ll'1ym miejsC'U (1978), ukaZlując zagadnienie oto na pI1Zykła<l':oie PQ,lQll1.ii i białych g;rup etnilCZ[lyc1h w USA. 2 uLud" - tOIn 63 �18 AiLEKSA!NDER FOSERiN -ZI,ELIŃ&KI niezależnie od jej samoidentyfikacji. W ten sposób kulturowo uwarunkowane cechy osobowości, uzewnętrznione w postaci podobnych typów reakcji, wyborów, skłonności, wartości, motywacji, zainteresowań, etc., układają się poprzez swą powtarzalność w rodzaj etnicznego charakteru, który jest pochodną charakteru narodowego grupy pochodzeniowej etnika. Wreszcie etniczność przejawia się w zachowaniach będących ze\vnętrznym wyrazem zarówno działania elementów subiektywnej identyfikacji, jak i obiektywnych uwarunkowań etniczno-kulturowych. Chodzi tu o działalność wynikającą z podświadomych preferencji oraz świadome zaangażowanie się etnika w życie kulturalne, organizacyjne, polityczne, religijne swej zbiorowości, kultywowanie tradycji, udział w aktach solidarności etnicznej itp. We wszystkich wymienionych tu trzech podstawowych przejawach etniczności: 1) samoidentyfikacji etnicznej, 2) osobowości kulturowej i 3) zachowaniach etnicznych, można wyraźnie dostrzec decydujące znaczenie aspektów kulturowych, wynikających ze wspólnego dziedzictwa kulturowego, wspólnie kultywowanej tradycji oraz wspólnych losów i doświadczeń historycznych. W zależności od etapów asymilacji i akulturacji, te poszczególne przejawy etniczności ujawniają się z różnorodną intensywnością. I tak, te definicje etniczności, które akcentują przede wszystkim rolę identyczności grupowej lub wręcz utożsamiają etniczność z istnieniem grupy etnicznej, mogą być z dobrym skutkiem stosowane tylko tam, gdzie zdecydowana większość imigrantów i ich potomków nie została jeszcze w dużym stopniu wchłonięta przez główny nurt amerykańskiego społeczeństwa. Kompleks getta i przeciwstawieriie .swego środowiska etnicznego otaczającemu światu sprzyjają utrzymywaniu się łatwo obserwowalnych cech etniczności (odrębności), które wynikają przede wszystkim z aktualnej sytuacji grup etnicznych w amerykańskim społeczeństwie. Na dalszych etapach procesu asymilacyjnego i zaawansowania akulturacyjnego sytuacja zmienia się zasadniczo. Instytucje etniczne tracą wpływy i popularność, wpływ środowiska rodzinnego ulega ograniczeniu i nie jest już tak decydujący jak w pierwszej czy drugiej generacji, a terytorialna zwartość grupy rozmywa się wraz ze wzrastającym stopniem mobilności społecznej. W takiej sytuacji na miejscu grupy pojawia się agregat jednostek - amorficzna zbiorowość rozpoznawalna jedynie poprzez system etnicznych symboli, rudymentarnych etnicznych zachowań, sentymentów opartych na tradycji historycznej i świadomości wspólnego pochodzenia. Etniczność staje się coraz bardziej nieuchwytna, coraz trudniejsza do zbadania i interpretacji. Jest bowiem w tym przypadku wynikiem nie tyle bieżącej, ile przede wszystkim historycznej sytuacji członków zbiorowości. �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach 19 etnicznych Na to ważne rozróżnienie zwrócili w nieco odmienny sposób uwagę .T. Fishman i V. C. Nahirny (1966, s. 96), wprowadzający pojęcia etniczności mniejszościowej (minor ethnicity) i etniczności marginalnej (marginal ethnicity). Pierwsze określenie oznaczać ma taką sytuację, w którEj imigranci w pełni zachowali swą odrębność językowo-kulturową. A zatem należy ją odnieść głównie do pierwszej i częściowo drugiej gem'racji etników, które formują grupy etniczne, charakteryzujące się swoistymi cechami kulturowymi decydującymi o typie reprezentowanej przez nich etniczności. Przy tak zawężonym rozumieniu etniczności wieh badaczy zajmujących się problematyką środowisk imigracyjnych \\7 USA nie rozróżniało wyrażnie samej grupy etnicznej od reprezentowanej przez nią etniczności i w związku z tym wykazywało nawet skłonność do traktowania tych pojęć synonimicznie. Odmiennie ma się sprawa z etnicznością marginalną, stanowiącą konsekwencję zaawansowanego procesu zmian społecznych, dezintegracji grupy, zaniku szeregu elementów kulturowych oraz przejścia fragmentów dziedzictwa kulturowego i tradycji z poziomu ethnic way of life de sfery symboliki, świadomości pochodzenia, celowo akcentowanych gestów i okazjonalnych aktów. Ten rodzaj marginalnej etniczności spotykamy w środowiskach amerykańskich etników trzeciej i dalszej generacji, którzy swą genealogię, etniczne zainteresowania kulturowe oraz przynależność do określonej zbiorowości traktują jako drugorzędne cechy swej osobowości, choć w niektórych sytuacjach mogą się one ujawnić z dość dużą nawet mocą. Chodzi tu przede wszystkim o te świadome działania etniczne, których celem jest wzmocnienie własnej etniczności, regeneracji związków z przeszłością, z kulturą kraju swych przodków. Marginalna etniczność staje się cenną wartością dla tych etnicznych Amerykanów, którzy z racji osiągniętego statusu i stopnia integracji nie muszą już wstydzić się i ukrywać swego rodowodu. W tym renesansie zctinteresowań etnicznych, obejmującym w Stanach Zjednoczonych nie tylko pewne kręgi polonijne, ale widocznym również wśród innych grup i zbiorowości etnicznych, ważne miejsce przypada rozwojowi różnorodnych form kultury etnicznej opartej na dziedzictwie i tradycjach kultury narodowej i ludowej kraju pochodzenia. BIBLIOGRAFIA Aronson D. R. 1976 Ethnicity as a cultural the Americas system. An introductory (ed. by F. Henry), The Ha'g)ue~Parńls. essay [w:] Ethnicity in �ALEKSANDER 20 BerRard W. S. 1972 Integrat-ion and changing Dashefsky ethnicity, POSERJN-ZIELIŃSKI Immigrants [w:] (ed. by Ber=d thought, and ethnicity. Ten of years W.S.), New YQIfik. A. 1975 Theoreti-caL frameworks of ciaL psychoLogy in the of study ethnic identity: a Toward so- "E1JhJrriJci,ty", t. 2. ethnieity, J. A. Fishman 1966 Language LoyaLty of tuation in the non-English United London-The J. A. and Nahirny V. C. Ligious Fishman 1966 The ethnic group Glazer 1954 Ethnic groups edom and school in and mother LoyaLty in America. controL in The tongues by maintenance American and ethnic perpe- re- and Ha!gue-P,all'is. groups, J. A. (€d.), Language Pani!s. N., States. mother the From modern tongue United maintenance States, Fishman Hague- [w:] LoOOOIIl-The cuLture to ideoLogy, [w:] Fre(ed. by M. Berger, T. Abel, Ch. H. nationaL society Page), New YOffk. N. and Glazer D. P. Moynihan edition: New York City in 1970, [w:] Glazer N. D. P., Beyond the meLting pot: The Negroes, Puerto Ricans, Jews, itaLians and Irish of New York City, Calmbridge, Mass. London Glazer N. and Moynihan D.P. 1975 Introduction, [w:] Ethnicity. Theory and experience, (ed. by Glazer N. and MoYJtlihan D. P.), Cambridge, Mass. 1970 IntT'Oduction to the second and Moynihan Gordon M.M. Assimilation 1970 Greeley in New origins, American life. The of mce, roLe reLigion and nationaL York. A.M. American 1964 socioLogy and the of study ethnic immigrant groups, "The linter:IlJa'ti'onal .M~·gr,a.ti,onDigest" (New York) v'ol. 1, .n.r. 1. 1974 EditoriaL, "E,tihni'cl~ty",voI. 1, :nr. 1. Why 1975 Greeley can't A. M. and 1975 The they be Like rohan Theory D. P.), Cambridge, ethnic groups, Yo'rk. New heritages: and The experience, case of the Irish (ed. by N. Glazer and ita- and Moy- Mass. Basic group identity. The idoLs of the "Ethnicity", tribe, vol. 1, nr. 2. W. W. 1974 Definitions Kolm white H. R. 1974 Isajiw America's of cuLturaL transmission Lians, [w:] Ethnicity. Isaacs us. W. C. McCready of ethnicity, "Ethnicity", vol. l, TIT. 2. R. 1971 Ethnicity and society. A ted. by mars.z)'lnQpIi,s powielany. United 1974 Ethnicity Rewew" Kubiak 1975 States, and ethnic theoreticaL Center groups: anaLysis fOir Studies Research narodu amerykańskiego, of needs, "The (Stalten lisiand), :voJ 8, ,nr. 25. H. Rodowód and Kraków. its implications Metropolitan for the Problems), Intel"na1ion<l1 Migrati:on �Koncepcje w amerykańskich studiach dyskusji I'w:] Stan i potrzeby badań W:T<lCłaiWW.a'l1s,Ziatwa-K:r:a1ków-GdańJSIk. 1976 Omówienie ~onijnymi, Kuczyński etn:iczności 21 etnicznych nad zbiorowościami po- J. 1972 Indywidualność wei, Lepkowski ojczyzna. Filozoficzna problematyka kwestii narodo- T. i członek 1976 Emigrant polskich Makarczyk i Wal"S!Zia'wa. migracji Polonii. Wokół i kategorii. [w:] Mechanizmy .przez C. Bobiń'ską), W·amzawa. po'jęć (wyd. zarobkowych W. 1976 Problem nijny", świado·mości Polonii w świetle "Przegląd pamiętników, Polo- vol. 2, z.' 1. Nowak L. 1976 Pir.zedmowa: Ontologiczne założenia teorii, Iw:] "Poznańskie Studia z Filorofii N:a'uk~", z. 1 (Teor.ia a rzeczywistość), Wws7Jawa-Poznań. Obidiński E. 1974 Methodological considerations in the definitions of ethnicity (maszy,nopis pO~6Lany). Paluch A. K. 1976 Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu "Polonia", "PrZJegląd Pol()ll1ijIfiY",vol. 2, z. 2. Plax M. 1972 On studying ethnicity, "Public Opimlion Quamerly", vol. 36, 1l'1If. 1. 1974 On groups behavior and ethnic factor in politics, "EitlhlJlicity", vol. 1, [I~. 3. Posern-Zieliński 1977a The A. international Polonia 1977b ethnic coHectivities" AmerykaJLska conference ern,oow - antropologia on 1975, i jej kulturowa of Researches on PWarua", vol. 3. współczesne problemy, "Lud", "The State ":El1JłmologiJa t. 61. 1978 Ethnic.ity - ethnic culture and of Polonia (on the example folk tradition collectivities in the American society ''BtJhi!101ogia Pol=", in the USA), vo'!. 4. Sadowski A. 1973 Pojęcie Sandberg grupy etnicznej w "Sbud!iJa Socjolol?,liczne", socjologii, tnT. 4 (51). N.C. 1974 Ethnic identity Schermerhorn assimilation. Los The Angeles, Polish-American community. Case Ne:w Y'ook- Was'hin,gtOln-LOI1Idon. R. A. 1970 Comparative New and of metropolitan study ethnic relations. A framework for the theory and research, Yo",k. 1974 Ethnicity in the perspective of the sociology of knowledge, "Ethnidty", vol. 1, nr. 1. Siemieńska R. 1977 Przynależność członków do grupy społeczeństwa etnicznej jako amerykańskiego, czynnik różnicujqcy "Studita postawy Socjo-1'ogicZJne", voL 1 (64). Stan ... 1976 Stan i potrzeby badań biaka i A. Pilcha), nad zbiorowościami polonijnymi W;r()·cła'W-Wa['S1ia'wa-K'!'aikÓw-Gdańsk. (pod. 'red. H. Ku- �ALEKSANDER 22 POSERiN-ZIELIŃSKI Suchman E. A. 1964 Sociomedical variation among ethnic "Ameri'can groups, Jomnal of So- oiology", vol. 70. Tomasi L. F. ru!. The ethnic factor in the future Sbten of inequality, lisIand, NY. Vccoli R. 1970 Ethnicity. A American neglected history, dimension of American history [w:] The sLate of (ed. by H. J. Bass), Ohiioa1go. Weber M. 19'61 Ethnic groups, [w:] Theories of society (ed. by T. Parsolns), Glencoe. West K. 1972 Stratification nr. 13, ALEKSANDER and etn'Tiicity in "plural" new states, "Race" (London), vol. 4. POSERN-ZIELIŃSKI CONCEPTS OF ETHNICITY IN AMERICAN (Summa ETHNIC STUDIES l' y) This arti'cle is dealing w.ith main definitio'l1S of ethnidty used in Americun studies of eihn-k ,g,l'orwps~n sixties raJlldseventies. Oom"ideri'ng the multiphcity of ethnic definiLions the author dividc<! them -into five groU1Ps'pointing that they adequately describe: am e'tihll1k gl''O'Ulp,group id e-nltHy, behaviour of -ethni,c grv'llp members, ethnk feellilng, .and ·ethm:i,cniOI'mIS,v'alues and life patter1IliS.Next a shOil't,orj,j,i,cal charaderistks of the above 'mentioned categories was given. It was stated in the conclusive purt of these considerations that, in fact, each groupo! formuJated definli't'iions IC oll1talill1s ,iJn siOlme lex.f.ent 'true 'c.hJa'l'aJktc:ni.sltiJds. ,Atthe 'same ti.me i;f was stated that mulUpliQity of :points of view had not :been only the result of different approaches represented by 'particular schoQls and disciJplines but a cause of this phenomena is also inherent in great diversity of s-ituation of each ethnic segment 'of ;J;he,pJ.ulI'ia.l A'merii.·ca'l'l:nJatJiJoIn. M·aIl1Ya'Cioopted 'COll1IC'Elpts od' .(.-thn11~city 'havoCbee'!1 the outcome od' this diversity. In theauthors opin'ion it is impossible to construct one universlal, precise amd sabisfuctory de:f:1im'tionof ethnLci,ty, becaus,e !Such a deDunlitioll1 will be either too general to be acc'epta'bleor not suffi-ei'ently enumerative to suit ir. each way of interpretation. Nevertheless in the ,conclusive part the most important features of ethnicily (according to the author) occurring ,in the formation of the AJmerkan nation and life of ethnic groups lL\nilng,in ,t'he United Staltes were defi1ned iprecisely. It was stated that .ethni,c i31s1pectWi3IS",c(JmpLex of 'idemtirfying £eatures detenmill1liJngethn~c and c'ul:tuool pluraliJsm ,od'>the USA 'society. These fea'tures in 'rela-li'Oi11 to a degree or assimilation and a'c,culturation of a parhcular ,ethnic group and its members can be rev,('aled wU,thdifferoot 'mtenS'iJty'vn ethniJc self-idCll1·tificartJi'On. Thils self-identification is based on awareness of ,cultural origin and consc·i(Jusness of hist-orical 1 �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 23 experiences of both a '!'latrion and a country 01' origin as wel~ as American past of ethnik group. The symbo.l.s of .€lthme identity, whkh <ooH€ISIpiOll1d to cu1Jtmlf>a,1 hC'l'itage of the group are of great importance in the !process of this ·identiHca,tion. Ethnic1ty besides the bct'orsof 'subj·ective ethnic identifkation becomes ap'parent in objective way by Ipressure of ethnic group tradition and influence of cultural he-rita,ge on s'Uhoons60usnessand ·conlsciou:srneslsof Q!nKfilvidualand a group independently ofhis sC'li-iden tif'i'ca,tion. Tbis cUI~turally ,coodritionoo fea:tU'res of peTsonali'ty matmlesk'd in a siJlTIiila'ftype 'of ,realothJlnS, chloiices, iin'C1itll<l'tions,values, motivatio[];s, interests etc. 'cI'eate due to its repeat.abil,ity a kind of ethnk charadeI', which could by treated as derivaHve from natJi'Onal 'charader of origin groUip IQ[ ethll'i'c. Last but not least ethrnicity is visi'ble .in 'behaviour resulted from elements of sl:bjective identification as wen as from objective cultural and ethnic determinants. This as'pect is expressed in activity basod on subcons·cious incli'!1ations and conscious 'commitment of ethnic t,o 'cultural, sodal, politkal and religious lif.e of his community as well as cultiva,tion of tradition and ·,particLpation in adof ethni,c solidarity etc. In all three mentioned aspects of ethnicity i.e. ethnic s'Ć.\lf-iidentification, cultural persona lity and ethnJ.cbehaviour, it is dear thattcultural fadors are of greatest ·i rr.porta nec. They have l'es-ulted from common cultural heri,tage, tradlition cultivated by common effort, common tate and historical ex'perienee of a group formed in immigrationprocess and next adaptation to a new enviironment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e022b1aba10c96e3372d54fb0478b9.pdf dc896771e4aa7d4b2a2e322baae540f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1765 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etniczność Indianie Ameryki Płn. asymilacja kulturowa odrodzenie etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1634 Title A name given to the resource Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.25-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 63, 1979 MIROSŁA WA POSERN-ZIELIŃSKA MIĘDZY ASYMILACJĄ A ETNICZNYM ODRODZENIEM Z PROBLIEMATYKI AMERYKANcrZ,ACJI INDIAN 1. Etniczna polityka USA i jej odzwierciedlenie amerykańsko-indiańskich USA w stosunkach Współczesne miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim zostało określone przez charakter kolonialnej, a następnie amerykańskiej polityki wobec ludności tubylczej. Zależność ta znajduje dziś odzwierciedlenie przede wszystkim w podziale Indian na mieszkańców rezerwatów (obszary wiejskie) i Indian żyjących poza nimi (głównie w miejskich metropoliach), co poważnie rzutuje na ich współczesną sytuację polityczną, ekonomiczną i społeczno-kulturową. Do dziś istniejące rezerwaty indiańskie stanowią spadek po kolonialnym i wczesnoamerykańskim (do ok. poło XIX w.) okresie stosunków interetnicznych, które formalnie opierały Isię na zasadzie traktowania indiańskich społeczności jako niezależnych, posiadających własne teryturia "narodów", z którymi prowadzono bądź to dyplomatyczne pertraktacje, bądż też zmagania militarne. Polityce tej przyświecała idea terytorialnej separacji Indian od białych. Jej wyrazem była zarówno pierwsza faza terytorialnej marginalizacji tubylców masowo przesiedlanych coraz bardziej na zachód na obszary jeszcze wolne od białego osadnictwa, jak i druga jej faza charakteryzująca się utworzeniem rezerwatów, których granice w dalszym ciągu oddzielały ludność autochtoniczną od napływowej, stanowiąc nową formę urzeczywistnienia kolonialnej idei terytorialnego separatyzmu. Koncepcja ta została ostro zaatakowana w dwóch ostatnich dziesięcioleciach XIX w. przez te kręgi białych Amerykańów, 'którzy - 'czy to w swej pracy zawodowej, czy też działalności charytatywnej - kontaktowali się na co dzień z ludnością tubylczą. Grupa ta, uformowana z protestantów - członków rozmaitych organizacji społecznych i pracowników agend rządu federalnego zorientowanych na rozwiązanie problemu indiańskiego w USA, określiła się mianem "Przyjaciół Indianina" (Friends of the Indian) (Prucha 1973: 4 - 6). Działalność tego wielce wpływowego ugrupowania wynikała wprost z lansowanej przez nie koncepcji całkowitego włączenia ludności tubylczej w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego. Proces ten widziano jako dobrowolną lub przymusową �26 MI\R;OSŁAW A PQSERN -ZIELIŃSKA asymilację, która pozbawi Indian ich dotychczasowej odrębności kulturowej, czyniąc z nich pełnowartościowych Amerykanów, tzn. jednostki działające i myślące zgodnie ze standardami obowiązującymi w anglosaskim trzonie narodu. Koncepcję tę znakomicie ilustruje wypowiedż jednego z członków omawianej tu grupy działaczy, który w latach 1879 - 1904 kierował słynną szkołą dla młodzieży indiańskiej w Carlisle, Penm:ylvania: "Wszystko, co jest indiańskie w tej rasie, powinno umrzeć. Zabijmy Indianina w nim samym, a zbawmy (w nim) człowieka" (Pratt 1973: 261). Postawa reprezentowana przez "Przyjaciół Indianina" mieściła się cdkowicie w rozwiniętej w 2 poł. XIX w., choć korzeniami sięgającej początków państwowości USA, teorii asymilacji, którą we współczesnych studiach etnicznych określa się mianem "anglo-konformizmu" (anglo-conformity) (Gordon 1970: 84 - 114). Zakładała ona pełną unifikację kulturową wszystkich grup i zbiorowości etnicznych USA a imigranckim rodowodzie poprzez wyrzeczenie się przez nie rodzimych tradycji na rzecz przyswojenia i uznania za własne stylu życia i systemu wartości anglosaskiego trzonu amerykańskiego społeczeństwa (Gordon 1970: 85). Tę koncepcję asymilacji, jako teorię, a zarazem praktykę społecL.ną, stworzono w odniesieniu do tzw. "nowej imigracji", na którą w 2 pał. XIX w. złożyli się przybysze z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej. Niespotykane dotychczas rozmiary tej imigracji wywołały natywistyczną reakcję u potomków "starej imigracji", wywodzącej się zasadniczo z germańskiej Europy (Higham 1973: 35 - 105). Tworząc grupę tzw. WASP-ów (White-Anglo-Saxon-Protestants), uważali się za uosobienie amerykańskości i z tego względu - za rdzeń narodu amerykańskiego. Ich kultura, styl życia, system wartości, instytucje społeczne i polityczne oraz protestancka etyka, wywiedzione zasadniczo z tradycji anglosaskich a zmodyfikowane w Ameryce, zostały uznane za standardy, których przyswojenia oczekiwano od wszystkich przybyszów zza Oceanu bez względu na ich etniczne pochodzenie. Dlatego też zarówno w ówczesnych naukach społecznych, jak i polityce oraz praktyce społecznej, dominował pogląd a konieczności całkowitego amerykanizowania imigrantów przy równoczesnym uwolnieniu ich od wyniesionego ze Starego Świata rodzimego bagażu kulturowego. U podstaw tej konsekwentnie urzeczywistnianej wizji asymilacji leżało przekonanie a bezwzględnej wyższości cywilizacji amerykańskiej z jej anglosaskim rodowodem nad kulturami krajów pochodzenia "nowej imigracji". Analogiczne sądy odnosiły się oczywiście również do Indian, których dzielił od WASP-ów znacznie większy dystans kulturowy niż w przypadku jakichkolwiek innych grup europejskich imigrantów. W związku z tym bezwzględnie odmawiano im prawa do zachowania �Między asymilacją a etn,jcznym odrodzeniem 27 własnego dziedzictwa kulturowego jako negatywnie ocenianej spuścizny po okresie barbarzyństwa. Postawy te kształtowały politykę indiańską USA, która zmierzała do pełnej społecznej i kulturowej asymilacji ludności tubylczej. Ostateczne osadzenie Indian w rezerwatach umożliwiło szeregu instytucjom federalnym roztoczenie kontroli nad nimi oraz rozpoczęcie w 's'tosunku do nich zorganizowanej, długofalowej działalności "cywilizacyjnej". Wg zamierzeń władz, miała ona ułatwić Indianom szybsze włączenie się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego (prucha 1973: 1 - 10). Jednym z ważniejszych przedsięwzięć w tym zakresie była akcja dokonywania indywidualnych przydziałów ziemi na mocy GeneraL ALLotment Act z 1887 r. (GeneraL ALLotment Act ... 1969: 200 - 204). "Obdarzenie" Indian prywatną własnością miało ich zrównać pod względem ekonomicznym i społecznym z białą ludnością wiejską. Spodziewano się, że efektem tego przymusowego zerwania z tradycją tubylczego kolektywizmu będzie szybka akulturacja autochtonów, której oczekiwano już v: następnym pokoleniu. Motywem przewodnim tej polityki była chęć z;,symilcwania Indian jako poszczególnych osobników, a nie jako grupy społecznej. Przewidywano, że tubylczy farmerzy zajmą miejsca w obrębie klasy średniej, jeśli utrzymywać się będą z pracy na gospodarstwach rolnych o powierzchni 160 - 180 akrów (tj. ok. 65 - 73 ha) na y.odzinę (Lurie 1970: 71, 73, 77; Tyler 1973 : 95 - 97). U schyłku XIX w. szczególnie ostrą walkę z tradycjami kulturowymi Indian podjęło szkolnictwo zarówno misyjne, jak i świeckie, stając się najważniejszym narzędziem amerykanizacji tubylczych dzieci. Przymusowo wywożone do odległych od rezerwatów szkół poddawane były one przez kilka do kilkunastu lat intensywnej indoktrynacji, której ce}(,m było wykorzenienie wszelkich sentymentów dla rodzimych tradycji. Chodziło tu bowiem o radykalne zerwanie międzypokoleniowej transmisji kulturowej, które mogło zapewnić odizolowanie młodego pokolenia od jego środowiska rodzinnego i sąsiedzkiego (Gessner 1931 : 160 - 162). W akcję cywilizowania Indian włączyły się wszystkie bez wyjątku misje chrześcijańskie, dla których katechizacja oznaczała konieczność równoczesnego szerzenia euro-amerykańskich wzorów kulturowych. Dla misjonarzy chrześcijaństwo stanowiło nieodłączny element cywilizacji, którą wielu z nich zwykło określać mianem cywilizacjI chrześcijańskiej. Ow najwyższy stopień rozwoju społeczno-kulturowego, na który wzniosła się biała rasa, pojmowano nadto jako jedyną alternatywę kulturową dla wszystkich ludów świata. Ich akces do pełnoprawnego uczestnictwa w euro-amerykańskim dorobku cywilizacyjnym był zatem - w przekonaniu misjonarzy - tylko kwestią czasu potrzebnego na przeprowadzenie skutecznej katechizacji. W akcjach chrystianizacyjnych przeprowadza- �28 MIROSŁA WA POSERN -ZIELIŃSKA nych wśród Indian dominowało naturalnie zaszczepianie tubylczym neofitom amerykańskiego modelu cywilizacji, wypracowanego głównie w okresie dzielącym Wojnę o Niepodległość od Wojny Secesyjnej. Utożsamiając chrześcijaństwo z cywilizacją, misjonarze niejako automatycznie czuli się zobowiązani do ingerowania we wszystkie sfery tubylczego życia, przekształcając w ten sposób ośrodki misyjne w poważną agendę inspiracji i przyspieszania procesu zmian kulturowych wśród nawracanych społeczności. Swą działalnością nie tylko wywoływali radykalne przemiany w zakresie wierzeń, moralności i systemu uznawanych wartości, ale na wszystkie dostępne sobie sposoby starali się zaszczepić Indianom styl życia białych mieszkańców Ameryki. Wszelkie poczynania misji zdążały w kierunku uczynienia ze społeczności indiańskich żywej kopii społeczeństwa dominującego, by mogło ono - dzięki uprzedniej niwelacji różnic kulturowych tym łatwiej i szybciej zasymilować obcą etnicznie ludność (Berkhofer 1965: 5 - 15). Próby pozbawienia Indian ich rodzimej kultury nie były jednak w ówczesnej Ameryce przejawem szczególnej nietolerancji wobec ludności tubylczej. Stanowiły one efekt realizowania powszechnie akceptowanych haseł tzw. ruchu amerykanizacyjnego, który był zasadniczo zorientowany na asymilację rzesz imigrantów z Europy Środkowej i Wschodniej poprzez odcięcie ich od tradycji wyniesionych ze Starego Świata. Walka o szybką i pełną amerykanizację wszystkich nieanglosaskich grup etnicznych, w tym i Indian, trwała kilka dziesięcioleci na przełomie XIX i XX w., nasiliła się w okresie I wojny światowej, ale w pierwszych latach po jej zakończeniu zaczęła gwałtownie wygasać . .Jej miejsce zaczęła stopniowo zajmować bardziej liberalna koncepcja kształtowania się narodu i cywilizacji amerykańskiej - tzw. teoria tygla (melting-pot), która zaczęła rozwijać się u schyłku XIX w. Wizja ta zakładała powolne bezkonfliktowe stapianie się różnych grup etnicznych w jednorodny amalgamat rasowy i kulturowy. W procesie tym wszystkie grupy etniczne USA miały wnieść własny wkład do skarbca cywilizacji amerykańskiej, która dzięki temu stać się powinna syntezą najbardziej war'tościowych zdobyczy poszczególnych kultur etnicznych (Gordon 1970: 115 - 131). Teoria tygla, wsparta w latach 30- i 40-tych przez nurt psychologizmu i relatywizmu kulturowego w antropologii, stworzyła atmosferę tolerancji i życzliwego zainteresowania kulturową specyfiką poszczególnych zbiorowości etnicznych USA. Pod jej wpływem uległa zasadniczej reorganizacji polityka asymilacyjna, z której wykluczono szereg elementów przymusu ze względu na negatywne ich działanie w procesie adaptacji imigrantów do rzeczywistości amerykańskiej. Podjęto nawet organizacyjne wysiłki w celu utrwalenia szeregu wartości kulturo- �Między asymHacją a etnicznym odrodzeniem 29 wych przybyszów, którym towarzyszyła odtąd świadomość atrakcyjności własnego dziedzictwa kulturowego. Sytuacja ta sprzyjała bardziej harmonijnemu włączaniu się imigrantów do życia ogólnonarodowego. Mogąc zachować część swych tradycji, stawali się bardziej podatni na amerykanizację, która nie budziła w nich już tylu oporów wewnętrznych, frustracji i poczucia niższości co poprzednia jej wersja anglo-konformistyczna. Koncepcja tygla i wynikająca z niej praktyka społeczna należały więc nadal do arsenału środków asymilacji, którą zaczęto teraz pojmovvać jako proces krystalizacji nowej jakości socjo-kulturowej z różnorodnych elementów kultur etnicznych. Teoretycznie dorobek kulturowy ż;:;dnej z grup etnicznych USA nie otrzymał priorytetu; nie głoszono więc haseł całościowego zaakceptowania go i przyjęcia za własny przez pozostałe zbiorowości. Każda z nich miała prawo i obowiązek wnieść swój własny udział i wzbogacić w ten sposób cywilizacyjny dorobek amerykańskiego narodu. Z dzieła tego nie zostali wykluczeni również Indianie. W związku z tym, wraz ze zmianą orier.tacji ideologicznej i wynikających z niej działań praktycznych w ramach programu asymilacji imigrantów, uległa przekształceniu polityka USA wobec ludności tubylczej. Wyrazem liberalizacji stosunków amerykańsko-indiańskich w latach 20-tych był obszerny memoriał przygotowany na zlecenie władz feder<Jlnych przez Brookings Institution. Po raz pierwszy oficjalnie uznano w nim wkład Indian do kultury ogólnonarodowej i wskazano na walory czasowego zachowania przez nich własnej odrębności. We wspomnianym memoriale ujawniono mnóstwo wypaczeń polityki indiańskiej i krzywd wyrządzonych autochtonom przez społeczeń,stwo dominujące. Frzede wszystkim jednak wyraźnie zdyskredytowano bezkompromisowe działania na rzecz szybkiej asymilacji Indian 1, aczkolwiek w dalszym ciągu uważano ten proces za nieuchronny (Merriam and Associates 1969 : 243 - 246). Polityczne reperkusje słynnego Raportu Merriama były jednak o wiele skromniejsze niż powszechnie oczekiwano, a to ze względu na wielki kryzys gospodarczy, który wkrótce sparaliżował wszelkie inicjatywy zreformowania stosunków amerykańsko-indiańskich, co wymagało sporych nakładów finansowych. Korzystniejsze warunki dla bardziej samodzielnego rozwoju społeczności indiańskich, w tym i ich kultury, stworzone zostały dopiero w czasie prezydentury Franklina D. Roosevelta, który powierzył stanowisko Komisarza do Spraw Indiańskich cenionemu antropologowi i dzial Kryty.c'e poddano .głóWlll~e po:liiykę :indywidua'1Jnych nadań :lJiemi max system e<!uk,ocji indiań.stkJlch dzi,eoi 'W sZJkolalc'h z ilnternaltami z da,La od reZJerwart:ów. �30 MIIROSŁA'W A POSElRN -ZI,ELIŃSiKA łaczowi społecznemu, J. Collierowi. Jego zasługą było sformułowanie rewolucyjnego - jak na ówczesne czasy - programu nowej polityki indiańskiej, który administracja Roosevelta przedstawiła Kongresowi w 1934 r. w postaci tzw. Indian Reorganization Act. W dokumencie tym zaproponowano powołanie w rezerwatach nowoczesnych instytucji samorządowych w oparciu o tradycyjne formy władzy plemiennej; porus:.:ając kwestię edukacji Indian, zwrócono uwagę na konieczność odwołania się w programach szkolnych do naj cenniejszych wartości tubylczej kultury (m. in. do folkloru), aby udaremnić powszechne dotąd deprecjonowanie przez nauczycieli tubylczego stylu życia i całego bez wyjqtku indiańskiego dziedzictwa kulturowego. Proponowana reforma szkolnictWa dawała autochtonom nie tylko poważne oparcie prawne, ale i psychologiczne w ich walce o zachowanie własnej odrębności; w trosce o stworzenie indiańskim społecznościom właściwych podstaw gospodarczych IRA zakazywał dalszej parcelacji terytoriów plemiennych na indywidualne działki oraz zalecił przywrócenie poszczególnym plemionom tytułów własności do tych terytoriów, które przymusowo wykupiono z rąk tubylczych jako zbędne nadwyżki ziemi po dokonanej w przeszłosci parcelacji. Oczywiście dyrektywa ta dotyczyła wyłqcznie ziem dotychczas nie zasiedlonych (Deloria 1974: 194 - 197; Tyler 1973: 125 - 139). Położenie nacisku na restaurację plemiennej własności ziemi było poważnym ustępstwem władz federalnych na rzecz indiańskiego kolektywizmu, tak bardzo do tej pory zwalczanego, bowiem uważano go za jedną z ważniejszych przeszkód w procesie asymilacji autochtonów. Naród amerykański, do którego chciano ich włączyć, przeniknięty był przecież duchem indywidualizmu, gwarantującego jakoby postęp we wszystkich d".iedzinach życia. Działalność J. Colliera i jego współpracowników zerwała drastycznie z tradycjami anglo-konformistycznej polityki asymilacji Indian. IRA prawnie zagwarantował ludności alttochtonicznej dość swobodny rozwój własnej osobowości kulturowej w oparciu o zapewnienie korzystniejszych podstaw tubylczej ekonomice, o daleko posuniętą samorządność plemienną i zreformowane szkolnictwo. Nadmienić tu również trzeba, że za sprawą Colliera w 1938 r. przyznano Indianom po raz pierwszy w dziejach USA wolność religijną (Witt 1970: 104). Dzięki temu tubylcy mogli wreszcie ujawnić swoje prawdziwe przekonania religijne, organIzując otwarcie szereg tradycyjnych rytuałów. Ta liberalizacja w stosunkach między władzami federalnymi a Indianami była wyrazem nowego kursu w polityce asymilacyjnej. Położono w niej nacisk na stworzenie korzystnych warunków wszystkim grupom etnicznym o nieanglosaskim pochodzeniu dla selektywnego zacho- �Między asymiLacjq a etnicznym odrodzeniem 31 wania CZęSClwłasnego dziedzictwa kulturowego jako wartości wnoszonej dorobku cywilizacyjnego. Wysiłki administracji prezydenta F. D. Roosevelta w kierunku stworzenia Indianom korzystniejszych warunków życia i możliwości realizowania ich potrzeb kulturowych wynikały wprost z koncepcji daru kulturowego i asymilacyjnej teorii tygla. Poczynania te traktowano jako konieczny etap przejsciowy na drodze do póżniejszego, dobrowolnego włączania się Indian do głównego nurtu narodu amerykańskiego. Polityka ta zdawała się skuteczniej prowadzić do tego celu, a przy tym gwarantowała bardziej bezkonfliktowy, humanitarny przebieg procesu asymilacji. Ostatecznym celem procesów społeczno-kulturowych, sterowanych przez szereg instytucji amerykańskich, na których działalności zaciążyła teoria tygla, była powolna absorpcja wszystkich obcych żywiołów etnicznych przez istniejącą już "amerykańską" strukturę społeczną. Przewidywano, że absorpcji tej ulegać mogą tylko jednostki, a nie całe grupy etniczne (Gordon 1970: 132). Stąd też - podobnie jak w okresie ideologicznej dominacji anglo-konformizmu forsowano indywidualizm, ~przyjając rozpadowi społeczności opartych na więziach etnicznych. Indiańska polityka administracji Roosevelta była pozbawiona tego elementu, a nawet przeciwnie - w poważnej mierze reaktywowała oparte na tubylczych tradycjach formy życia społecznego 2. Działania te były bliższe założeniom kolejnej koncepcji asymilacji, rozwijającej się niemal równolegle z teorią tygla. Chodzi tu o tzw. pluralizm kulturowy, który począwszy od lat 2a-tych zaczął forsować pojmowanie narodu amerykańskiego jako "narodu narodów" (nation of nations), kładąc nacisk na zachowanie wspólnot etnicznych jako naturalnych ram realizowania przez ich członków własnej odrębności kulturowej. Wraz z upływem czasu odrębności te będą stopniowo traciły swą ostrość, prowadząc do dobrowolnego przyjmowania amerykańskich wzorów kultury przez kolejne generacje etników. Proces ten nie wymaga rozpadu wspólnot etnicznych, nsowych czy wyznaniowych, w ramach których jednostka realizuje swoje podstawowe potrzeby społeczne (Gordon 1970: 158 - 159). Natomiast ich istnienie zapobiega w ·dużym stopniu dezorganizacji społecznej, dotkliwej zarówno dla grup i jednostek asymilowanych, jak i asymilujących. Idee teorii tygla i kulturowego pluralizmu, przenikające politykę indiańską administracji prezydenta Roosevelta, stworzyły ludności tubylw darze do ogólnonarodowego 2 Prz.ede wszySltkiim wyidaltni,e w21mocIlIiła OJna Qr~a,ni'zację plemi'eT1ll1ą,obdarzając ją 'częściloJWą GiUJt0ll10lIllią (samorząd) or·az w ZIllaicZll1.y:m stopIlli.'U pil'zywróciła kolektywny typ włmsnvści, będą<:y ist0Jtll1ym eZYJl1ll111kieun spotSluośd iposZJc'zególnyc'h grup lind·iań·skkh. �32 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA c7.ej niezwykle korzystne warunki rozwoju. Atmosfera ta trwała jednak z8ledwie siedem lat, tj. do chwili wkroczenia USA na arenę II wOJny światowej. Problemy międzynarodowe i niezbędna w tej sytuacji mobilizacja całego narodu zepchnęły wówczas na plan dalszy wszystkie sprawy wewnętrzne, a w tym i etniczne problemy ludności autochtonicznej. W czasie wojny Indianie zaczęli masowo opuszczać rezerwaty, migrując do wielkich miast, gdzie ok. 40 000 osób znalazło zatrudnienie w przemyśle zbrojeniowym lub zaciągnęło się do służby wojskowej, w szeregach której znalazło się ok. 25000 osób (Fey and McNi,ckle 1970: 183). W'skutek tego rezerwaty poważnie wyludniły się i nawet po zakończeniu działań wojennych sytuacja ta nie uległa trwałej poprawie. Po krótkim okresie powrotów w rodzinne strony robotników i weteranów, nastąpiła druga fala migracji do ośrodków 'przemysłowych. Wywołała ją negatywna ocena warunków życia w rezerwatach, dok,onana przez ludzi obytych już z osiągnięciami cywilizacji technicznej i przyzwyczajonych do pewnego dobrobytu, jaki zapewniła im wojenna 'prosperity. Wszystkie te fakty stały się po wojnie pretekstem dla władz federctlnych, które próbowały rozwiązać problem indiaóski w USA poprzez całkowitą likwidację rezerwatów, wypłacenie z tego tytułu odszkodowail poszczególnym ich mieszkańcom i przymusowe przesiedlenie bezrolnych Indian do miast. Tzw. termination stało się odtąd wykładnią oficjalnej polityki rządu, która mimo ostrego jej skrytykowania zachowała swą aktualność do dziś (Tyler 1973: 151 - 188; Deloria 1970: 60 - 82). Akcja na rzecz likwidacji rezerwatów stanowiła wyraz ponownego zwrotu polityki asymilacyjnej ku indywidualizmowi, jaki charakterywwał głównie jej fazę anglo-konformistyczną. Powrócono więc znów do koncepcji rozbicia indiańskich społeczności plemiennych i przekształcen;a ich członków w amorficzną zbiorowość jednostek o indiańskim pochodzeniu, które pozbawione dawnych więzi społecznych i terytorialnych podstaw grupowej egzystencji będą łatwiej ulegać procesowi asymilacji. Realizacja polityki tennination oznacza bowiem dla Indian utratę resztek terytoriów plemiennych, które stanowią nadal główne oparcie dla kolektywnych form ich życia społecznego. Te zaś są jednym z ważniejszych kryteriów indiańskości. Ostateczne rozproszenie autochtonów, pozbawienie ich wła!Snego szkolnictwa i lecznictwa, podporządkowanie ogólnoamerykańskiemu systemowi sądowniczemu i uchylenie dotychczasowych ulg podatkowych ma na celu zrównanie ich w prawach j obowiązkach ze wszystkimi obywatelami USA. W ślad za tym jednak nieuchronnie postępować będzie proces amerykanizacji Indian, coraz bardziej niwelujący ich dotychczasową odrębność kulturową· * * * �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 33 Nakreślone powyżej w ogromnym skrócie podstawowe założenia trzech amerykańskich teorii asymilacji nie mogą oczywiście uwzględniać całego bogactwa i złożoności koncepcji, które często oscylowały pomiędzy jedną a drugą teorią, zacierając ostrość ich granic. Powyższe wypreparowanie klasycznych haseł poszczególnych teorii asymilacji miału na celu ukazanie źródeł zmian w indiańskiej polityce USA na szerszym tle etnicznym tego kraju. Często bowiem traktuje się problem indiański w izolacji, pomijając fakt, że ludność tubylcza jest przecież jedną z wielu grup etnicznych USA, wobec których realizowano te same założenia polityki asymilacyjnej. Poszczególne formy działalności asymilacyjnej ulegały niekiedy pewnym modyfikacjom w odniesieniu do Indian, głównie ze względu na ich specyficzną sytuację prawno-polityczną, w jakiej nie znajdowała się żadna z grup imigranckiego pochodzenia. Zasadniczo jednak programy asymilacji kulturowej i społecznej zarówno Indian, jak i ludności napływowej, były tożsame, mieszcząc się w tych samych nurtach etnicznej polityki USA obejmującej wszystkie grupy nie-anglosaskiego pochodzenia. Wszystkie przedstawione tu teorie asymilacji postulowały róźne, choć wzajemnie zazębiające się, warianty formowania amerykańskiego narodu i kultury. Choć wszystkie one zakładały ten sam cel, tj. pełną asymilację nie-anglosaskich grup i zbiorowości etnicznych USA, to jednak kaźdó z nich proponowała odmienny arsenał środków gwarantujących skuteczność tego procesu. Teorie te rzutowały na kształt praktyki społecznej, służąc poszczególnym ogniwom administracji państwowej i organizacjom społecznym wskazówkami w rozwiązywaniu szczegółowych problemów polityki etnicznej. W orbicie tego oddziaływania znajdowali się również Indianie. 2. Indiańskie organizacje wobec polityki asymilacyjnej Proces asymilacji Indian, podobnie jak wielu grup etnicznych o imigranckim rodowodzie, napotykał na szereg przeszkód, które - hamując jego skuteczność - skłaniały władze amerykańskie do wprowadzania kolejnych modyfikacji w realizowanej przez nie polityce etnicznej. Wszelkie wysiłki amerykanizacyjne budziły wśród społeczności tubylczych bardzo zróżnicowane reakcje obronne. Generalnie rzecz biorąc, po złamaniu indiańskiego oporu zbrojnego w okresie walk z napierającym na zachód białym osadnictwem, ludność tubylcza ograniczała się do spontanicznego, nie zorganizowanego, biernego przeciwstawiania się presji obcej cywilizacji. Wyraziło się to m. in. w pielęgnowaniu niektórych tradycji życia społecznego i duchowego, tworzeniu przez szereg grup plemien3 "Lud" - tom 63 �MIiRiOSŁAJWA POSERN -~lilill..• IŃSiKA 34 nych nowych ideologii religijnych na gruncie dawnych wierzeń, trwaniu przy własnym stylu życia i obronie ekonomicznych podstaw egzystencji indiańskich społeczności. Oporowi temu sprzyjała z pewnością dość znaczna izolacja Indian od społeczeństwa amerykańskiego, co stanowiło wynik istnienia rezerwatów i wyłączenia tubylców z kręgu obywateli USA 3. Z tej spontanicznej obrony indiańskości wyłoniły się z biegiem lat inne formy oporu. Powoli Indianie zaczęli tworzyć organizacje, których celem było prowadzenie walki z wszelkimi rodzajami represji społeczeństwa amerykańskiego wobec ludności tubylczej, w tym i z polityką asymilacyjną. Organizacje te, zakładane z inicjatywy samych Indian w celu reprezentowania przez nie i obrony interesów tubylczych w skali całego kraju, stanowiry nową, przyjętą od społeczeństwa amerykańskiego, formę aktywności społeczno-politycznej. Choć zrzeszały one stosunkowo niewielki odsetek ludności indiańskiej, to jednak poprzez swój ponadplemienny charakter (skład członkowski i zakres działania) miały duży wpływ na środowiska tubylcze, propagując wśród nich własne koncepcje rozwiązania problemu indiańskiego w USA. Powstanie tych stowarzyszeń było wyrazem przełomu w indiańskiej walce z asymilacyjnymi wysiłkami USA, w której zaczęto od tej pory coraz częściej sięgać do akceptowanych i sprawdzonych w społeczeństwie amerykańskim form walki politycznej jako bardziej skutecznych od stosowanego dotychczas biernego oporu. Oczywiście nie można przeceniać roli indiańskich organizacji i przyjmować ich programów ideowych oraz strategii walki jako wyrazu dążeń wszystkich Indian. Niemniej jednak stowarzyszenia te, skupiając najbardziej świadomych przedstawicieli społeczności tubylczych, którzy żywo reagowali na każdą próbę zagrożenia indiańskich interesów, budziły świadomość etniczną i solidarność rasową wśród Iszerokich kręgów niezrzeszonych Indian, kształtując ich postawy wobec asymilacyjnej polityki USA. Dlatego też organizacje indiańskie z całą różnorodnością ich orientacji, od antyasymilacyjnej do proasymilacyjnej, uznać można za 'probież nastrojów i lpoglądów nurtujących społeczność tubylczą· Pierwsze organizacje miały charakter bardzo umiarkowany, ograniczając się głównie do postulatów w zakresie poprawy warunków życia ludności tubylczej, otwarcia jej dostępu do edukacji i lecznictwa. Niektóre z nich akceptowały zasadniczo amerykanizacyjną politykę USA, zabiegając jedynie o złagodzenie jej negatywnych skutków społecznych. Sytuacja w tym względzie zaczęła ulegać zmianie dopiero w okresie powojennym. Powstające wówczas indiańskie organizacje i grupy nacisku 3 tAanerykańlslde w 1924 l". Oibywa,tellsltwo przyZi:lla1l1JO wsllystkJLm IndliJalIlom dopiero �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 35 zaczęły wypracowywać własne programy ideologiczne przesycone sporym łr,dunkiem radykalizmu. Listę ponadplemiennych organizacji indiańskich p-owego typu otwiera "Związek Północnoamerykańskich Indian", który założono już w 1911 r., inicjując w ten sposób ciąg wielu stowarzyszeń tubylczych o zróżnicowanym profilu działania (Deloria 1976: 776 - 777). VI poniższej prezentacji omówione zostaną jedynie organizacje najbardziej reprezentatywne dla poszczególnych orientacji z uwypukleniem narastających stopniowo zmian w formach ich aktywności. Wśród indiańskich stowarzyszeń zajmujących proasymilacyjne stanowisko należy wymienić "Ra'dę Tubylczą - Ogni,ska", powołaną do życia w latach 30-tych. Jej celem było z jednej strony popularyzowanie zarówno w środowiskach tubylczych, jak i poza nimi, romantycznego obrazu Indianina, a z drugiej - propagowanie wzoru Indianina odnoszącego sukces życiowy wg standardów amerykańskich. Jednym z najbardziej spektakularnych przedsięwzięć tej organizacji było coroczne przyznawanie nagrody wybitnemu Indianinowi, który osiągnął wYJSokąpozycję VI społeczeństwie amerykańskim. Taką drogę życiową jednostki uważano na gruncie "Rady Tubylczej - Ognisko" jako jedyną możliwość modernizacji społ'eczności indiańskich i ją 'też szeroko 'Propagowano. Nie czyniono natomiast nic w zakresie informowania opinii publicznej o rzeczywistych warunkach życia i problemach przytłaczającej większości Indian, którzy świadomie czy nieświadomie odrzucali alternatywę asymilacji społecznej i kulturowej. Organizacja ta, w ostatnich latach bardzo mało znacząca, nadal jeszcze istnieje, stanowiąc świadectwo uznania przez Indian swej integracji z narodem amerykańskim jako najkorzystniejszej drogi do politycznego, społeczno-ekonomicznego i kulturalnego awansu ludności tubylczej (Deloria 1976 : 778 - 779). Pierwsza, prawdziwie pan-indiańska organizacja o antyasymilacyjnej orientacji powstała dopiero w 1944 r. Mowa tu o bardzo wpływowym "Narodowym Kongresie Amerykańskich Indian" (National Congress of American Indians), który skoncentrował swą działalność na: 1) obserwacji i ingerowaniu w legislacyjną działalność Kongresu USA w odniesieniu do spraw tubylczych oraz 2) szerzeniu w społeczeństwie amerykańskim rzetelnej wiedzy o Indianach i ich życiowych problemach. Pierwszy kierunek aktywności doprowadził do utworzenia w Waszyngtonie proindiańskiego lobby, przeciw,gtawiając€go się uchwalaniu praw niekorzystnych dla ludności tubylczej. Osiągnięciem drugiego nurtu było wydawanie czasopisma 4, które udostępniało swe łamy Indianom z całego kraju, by mogli swobodnie wypowiadać własne opinie o problemie tubylczym w USA. 4 "NCAl SenrtiJnel". �36. MI:ROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W latach 50-tych do programu działalności "Kongresu Indian" włączono starania o wzmocnienie organizacji plemiennej poprzez podniesienie autorytetu i zwiększenie zakresu samodzielności władz plemiennych. Aktywność ta stanowiła niejako kontynuację i rozwinięcie inicjatywy Colliera, której prawnego poparcia udzielił w 1934 r. Indian Reorganization Act. Powrót w latach 50-tych do tego problemu stanowił reakcję na forsowaną przez władze federalne politykę termination. "Kongres Indian" podjął walkę o zwłokę w realizacji tej koncepcji, argumentując swą opozycję wobec projektów rządowych nieprzygotowaniem ówczesnych społeczności tubylczych do zmiany ich dotychczasowego statusu, z którym wiązał się szereg świadczeń państwa na rzecz ludności indiańskiej. Zmiana sytuacji prawnej Indian odcięłaby ich od tej pomocy. Działalność "Kongresu Indian" na tym polu uwieńczona zastała powodzeniem w połowie lat 50-tych, kiedy to w szeregu przypadków odroczono realizację programu termination. "Kongres Indian" nadal istnieje, choć jego działalność ogranicza się obecnie do organizowania dorocznych walnych zjazdów, stwarzających jedynie okazję do dyskusji i wymiany poglądów. Jego dawniejsze funkcje w zakresie obrony najszerzej pojmowanych interesów indiańskich przejęły inne, bardziej radykalne organizacje i ruchy społeczne powstałe w latach 60-tych i 70-tych (Deloria 1976: 779 - 780; Fey and McNickle 1970: 238 - 239; Witt 1970: 106; Spicer 1969: 143 - 144). Radykalizacja niektórych środowisk indiańskich nastąpiła w poważnym stopniu dzięki obserwacji, a później i bezpośredniemu poparciu murzyńskiego ruchu na rzecz praw obywatelskich. Choć zaangażowanie Indian w tym ruchu było minimalne ze względu na jego obcość ideologiczną, to jednak sukcesy zarówno umiarkowanych, jak i radykalnych nurtów walki Murzynów o emancypację społeczną wskazały tubylczym aktywistom odmienną od dotychczas stosowanej strategię obrony własnych interesów (Deloria 1974 : 23 - 25, 32 - 33). Jedną z pierwszych organizacji indiańskich, która zaadaptowała pewne hasła i formy walki ruchu na rzecz praw obywatelskich była "Narodowa Rada Młodzieży Indiańskiej" (National Indian Youth Council), utworzona w 1961 r. Organizacja ta stworzyła tubylczej młodzieży dogodne warunki dla dyskutowania metod walki z dyskryminacją i dominacją społeczeństwa amerykańskiego. Po raz pierwszy aktywnie włączyhe:. się ona do akcji protestu w 1964 r., organizując strajki okupacyjne Indian stanu Washington, którzy domagali się respektowania przez władze stanowe ich praw rybackich i myśliwskich zagwarantowanych w traktatach indiańsko-amerykańskich. Dla osiągnięcia większego rozgłosu i zwrócenia uwagi opinii publicznej na ten konflikt zaproszono do współpracy osobistości świata sztuki (Deloria 1974: 25 - 26; Witt 1970: �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 37 : 115- 116; Frey and McNickle 1970: 241 - 243). Mimo że "Narodowa Rada M.łodzieży Indiańskiej" iskoncentrowała się na aktywizacji społeczno-politycznej tylko niektórych indiańskich regionów USA 5, to jednak jej program ideowy 6 i formy działalności znalazły rzesze młodych sympatyków zarówno wśród mieszkańców rezerwatów, jak i miejskich gett (Deloria 1976: 780 - 781; Fay and McNickle 1970: 241 - 243; Witt 1970: 112 - 113, 115 - 116). Efektem tej popularności "Narodowej Rady Młodzieży Indiańskiej" w całym kraju była krytyka lokalnych warunków życia i dążenie do ich poprawy. W tej atmosferze zaczęły masowo powstawać drobne organizacje indiańskie powołane w celu usunięcia specyficznych dla danego rejenu niesprawiedliwości. W swej walce sięgały one już jednak do arsenału środków wypróbowanych przez NIYC jako bardziej skutecznych niż tradycyjne bojkotowanie i rezygnowanie ze stosowania wszelkich sposobów walki społecznej i politycznej tylko dlatego, że były one amerykańskiego pochodzenia. Od tej taktyki odeszła najpierw NIYC, a w ślad za nią większość nowopowstających organizacji indiańskich. (Deloria 1974 : 27 - 28). Radykalizacja tubylczych środowisk nasiliła się szczególnie w drugiej połowie lat 60-tych, obejmując głównie mieszkańców indiańskich dzielnic wielkich metropolii Zachodniego Wybrzeża. Ich hasłem stało się ,'ed power, wyrażające w lapidarny sposób polityczny program najbardziej bojowej organizacji tego obszaru o nazwie "Zjednoczeni Tubylczy Amerykanie" (United Native Americans). Wkrótce na tę samą drogę weszli aktywiści z miast Środkowego Zachodu. Tworząc w 1968 r. indiańskie patrole, które nadzor-owały i kontrolowały działalność amerykańskiej policji w indiańskiej dzielnicy Minneapolis, dali oni początek bar-dzo głośnej w latach 70-tych organizacji pod nazwą "Ruch Amerykańskich Indian" (American Indian Movement) (Deloria 1974: 34 - 36 League ... 1971 : 41 - 42). Te radykalne organizacje, utworzone z inicjatywy Indian miejskich, nawiązały żywe kontakty z młodzieżą zamieszkującą rezerwaty nie tylko w celu rozszerzenia swych Wlpływów na te konserwatywne, dotychczas politycznie bierne zbiorowości indiańskie, ale przede wszystkim z racji uznania ich za prawdziwych sukcesorów i kontynuatorów tubylczego dziedzictwa kulturowego (Deloria 1974: 40 - 41). Dialog nawiązany z ludźmi kultywującymi nadal szereg tradycji plemiennych stał się pożywką dla nowej dziedziny walki tubylczych radykałów, walki o kulturową od5 Pó1nl()C11o-·Za·chodmiieWj'lbr,zeŻre r(główl1Jie Sltalll WashiJ!1Jg1JOIll), a :póŹIlliej Południowy Zachód (,stallly: Ok1a'hoIffiGi Nowy Meksyk). 6 ZooiJał on pI"zedsttawiQ'llly w bardzo ipO'c~Y'tnejli !popula.rnej, szczególnie wśród :indl1ańskiej młodzieży, książce StraU1,aSteillle.ra, The New Indians. �38 M'IIROSŁA WA POSElRN -ZlBLIŃSKA nowę "wykorzenionych" Indian miejskich i przywrócenie im indiańskiej tożsamości etnicznej. W dążeniach tych przywódcy i ideologowie radykalnych organizacji zaczęli posługiwać się zmodernizowaną u schyłku lat 60-tych koncepcją trybalizmu. Ruch na rzecz obrony plemienia jako najwłaściwszej, usankcJonowanej przez tradycję formy indiańskiego życia społeczno-politycznego i organizacji zdolnej skutecznie strzec i bronić własnego dziedzictwa kulturowego stał się motywem przewodnim walki omawianych tu radykalnych organizacji indiańskich z asymilacyjnymi wysiłkami USA lat 60- i 70-tych. W związku z tym położono nacisk na rozbudzenie wśród poszczególnych plemiennych grup Indian świadomości etnicznej v" oparciu o wspólnotę ich terytorium, tradycji, wartości i interesów (Landy 1958: 251; Frisch 1970: 208). Do osiągnięcia tego celu zmierza się poprzez kładzenie nacisku na 1) rozwój współczesnej kultury plemiennej, która byłaby atrakcyjna dla wszystkich Indian bez względu na stopień ich zakulturowania; 2) wzmocnienie więzi społecznych pomiędzy członkami danego plemienia oraz powołanie do życia sprawnej organizacji plemiennej, zdolnej do walki o indiańskie ideały; 3) przejęcie władzy i kontroli nad własnym społeczeństwem zarówno w kategoriach społeczno-politycznych, jak i· ekonomicznych (White 1974: 289). Z owych podstawowych kierunków działania trybalizmu wyraźnie wyłania się wizja polifycznej, społeczno-kulturowej i ekonomicznej autonomii poszczególnych społeczności plemiennych USA w ramach społeczeństwa amerykańskiego. Rozwój nowoczesnej ideologii trybalistycznej jest dziełem młodych, wykształconych aktywistów indiańskich, rekrutujących się na ogół spośród Indian miejskich. Zaangażowani w radykalnych organizacjach zaczęli oni identyfikować się z mieszkańcami rezerwatów i ich życiowymi problemami. Mimo braku stałych kontaktów ze swym środowiskiem etnicznym (wychowywali się z dala od rezerwatów i plemiennych tradycji), podjęli trud opanowania języka własnego plemienia i szczegółowego poznania jego kultury z istniejących na ten temat publikacji antropologicznych. Ludzie ci, po odrzuceniu możliwości identyfikowawania się ze społeczeństwem amerykańskim, w pełni świadomie dopracowali się nowej tożsamości etnicznej poprzez powrót do swego kulturowego podłoża. Tę drogę przeobrażeń własnej świadomości starali się propagować w środowiskach Indian miejskich, odnosząc w tym względzie znaczny sukces. Poszukiwanie nowej świadomości etnicznej przez Indian miejskich było reakcją na dyskryminację i nie akceptowanie ich przez społeczeństwo dominujące, które stanowiło przecież jedyny układ odniesienia dla aspiracji ludzi wyrwanych we wczesnym dzieciństwie ze swego na- �Między asymilacjq a etnicz'nym odrodzeniem 39 turalnego środowiska społeczno-kulturowego. W poczuciu wyalienowania ze społeczeństwa amerykańskiego odrzucili oni jego wartości i styl życia. W tej sytuacji jedyną alternatywą było utożsamienie się z tą częścią mieszkańców rezerwatów, którzy zachowali jak najwięcej cech indiańskości. Zwracając się ku tubylczej kulturze, pragną ją jednak tak zmodernizować, aby zaspokajała ona wszystkie aktualne potrzeby swych nosicieli. Dlatego też odrzucają zarówno dysfunkcjonalną tradycyjną kulturę plemienną, jak i faktycznie amerykańską kulturę indiańskiej klasy średniej ubraną jedynie w fasadę tubylczości. Poszukiwanie sposo'bów stworzenia autentycznej współczesnej kultury indiańskiej trwa nadal, a celowi temu służyć ma w pierwszym rzędzie powołanie do życia nowych instytucji plemiennych, które realizowałyby postulat indiańskiej samorządności, uwolnionej wreszcie od uciążliwej kurateli społeczeństwa dominującego (Deloria 1974: 40 - 41; Mathur 1975: 457; White 1974: 285). Najmniej zainteresowania działalnością ruchu trybalistycznego jest indiańska klasa średnia, zorientowana zasadniczo proamerykańsko i stosunkowo dobrze zintegrowana ze społeczeństwem dominującym, aczkolwiek nie w pełni jeszcze przez nie akceptowana. Ludzie ci zerwali już z plemiennym kolektywizmem na rzecz zdobywania indywidualnego sukcesu. Pod względem ekonomicznym są reprezentantami amerykańskiej klasy średniej i swój akces do niej podkreślają również poprzez przyjęcie jej stylu życia. Brak całkowitej akceptacji 'tej grupy Indian przez społeczeństwo amerykańskie sprawia, że nie można tu jeszcze mówić o ich asymilacji, a jedynie o zaawansowanej akulturacji. Częściowe odrzucenie indiańskiej klasy średniej przez społeczeństwo dominujące skłania ją do utrzymywania jeszcze pewnych, choć już niezbyt ożywionych, kontaktów ze swymi współplemieńcami, którzy negują zdobywanie sukcesu wg standardów amerykańskich. Tubylczy przedstawiciele klasy średniej manifestują swoją indiańskość już tylko o'kazjonalnie w czysto spektakularnych zachowaniach (np. noszenie "indiańskiego" stroju w trakcie uroczystości plemiennych, zjazdów, narad, festiwali folklorystycznych itp.; bierne, a niekiedy i czynne uczestnictwo w niektórych obrzędach religijnych itd.), przy równoczesnym braku zainteresowania żywotnymi problemami indiańskiej społeczności i jej kultury. Ta obojętność dla spraw tubylczych tłumaczy nikłe poparcie, jakiego udziela klasa średnia ruchowi trybalistycznemu (White 1974: 286; Mathur 1975: 457 - 458; Kupferer 1970: 155 - 157). Rzecz charakterystyczna, że podobny stosunek do ruchu trybalistycznego wyrażają tzw. tradycjonaliści (zwani też konserwatystami). Są to zazwyczaj ludzie starzy, żyjący nadal w kręgu kultury rezerwatowej z lat 1900 - 1940. Brak jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych, �40 MIROSŁAWA POSBRN -ZIELIŃSKA połączony często z wtórnym analfabetyzmem oraz izolacją terytorialną, odciął ich od ściślejszych kontaktów ze społeczeństwem amerykańskim, ograniczając do minimum w tej grupie Indian efekty akulturacji. Zasklepieni w kultywowaniu plemiennych zwyczajów nie przejawiali żadnych zainteresowań sprawami ogólnoindiańskimi. Nic więc dziwnego, że nie udzielili poparcia również ruchowi trybalistycznemu, często nie orientując się w celach i istocie jego działania. Mimo to aktywiści tego ruchu identyfikują się z tą właśnie grupą Indian, widząc w niej dziedzica prawdziwej indiańskości, do której mogą odwoływać się autochtoni poszukujący utraconej niegdyś tożsamości kulturowej i etnicznej (Mathur 1975: 457 - 458; White 1974 : 285; Deloria 1974: 40; Kupferer 1970: 152 - 154). W obronie indiańskiej odrębności, uznanej za podstawę skutecznego przeciwstawiania się procesowi asymilacji, tubylczy aktywiści podejmują naj rozmaitsze formy walki: wytaczają procesy poszczególnym agendom rządowym, organizują strajki okupacyjne i marsze protestacyjne, obejmują ważne dla sprawy indiańskiej urzędy w strukturze vJładzy USA, tworzą proindiańskie lobby. Zwycięstwo w tym zakresie uzależniają oni przede wszystkim od powodzenia w walce o samostanowienie polityczne i ekonomiczne, należycie zorganizowane szkolnictwo i służbę zdrowia, likwidację uprzedzeń rasowych i tolerancję religijną. Dążenia na rzecz uzyskania niezależności politycznej przejawiają się zarówno w minimalistycznych żądaniach umożliwienia Indianom decydowania o własnych sprawach na szczeblu lokalnym poprzez uwolnienie się od uciążliwego i hańbiącego paternalizmu społeczeństwa amerykańskiego, jak i w maksymalistycznych propozycjach walki o uznanie na forum międzynarodowym indiańskich rezerwatów jako niezależnych, quasipaństwowych organizmów politycznych. Batalia o ekonomiczną niezależność ludności autochtonicznej koncentruje się głównie na wyegzekwowaniu amerykańskich zadłużeń wobec Indian z tytułu dawnych porozumień traktatowych; na uruchomieniu administrowanych przez Bureau of American Indians zasobów finansowych poszczególnych plemion zgodnie z ich życzeniami i potrzebami; na zdobyciu możliwości dyktowania nieindiańskim przedsiębiorstwom sprawiedliwych warunków ek1sploatacji rezerwatowych zasobów naturalnych; na maksymalnym ograniczeniu współczenych wywłaszczeń z racji aktualnych potrzeb gospodarczych czy komunikacyjnych USA, a w przypadku ich nieuchronności - na wywalczeniu godziwego ekwiwalentu za pozbawienie Indian ich dotychczasowych tytułów własności; wreszcie prowadzi się uporczywe starania o likwidację szczególnie dużego bezrobocia na terenie rezerwatów oraz o zdobycie intratniejszych stanowisk pracy dla Indian miejskich. �Między asymUacją a etnicznym od,rodzeniem 41 Równolegle prowadzona walka o szkolnictwo kładzie nacisk nie tylko na generalne udostępnienie młodzieży indiańskiej możliwości zdobycia wyższych kwalifikcji zawodowych, a w konsekwencji zajęcia przez nią korzystniejszych pozycji społecznych. Chodzi bowiem o to, aby system edukacji był dostosowany do potrzeb kulturowych ludności autochtonicznej; by w programach szkolnych połażono nacisk na naukę tubylczych języków i historii; by podkreślano wartość indiańskiej kultury; by w szkołach z mieszanym zespołem uczniów {białych i kolorowych) wpajano poszanowanie dla dziedzictwa kulturowego każdej z grup. Tylko tak zorientowane programy nauczania mogą być atrakcyjne ,dla indiańskiej młodzieży, która obecnie uchyla się ad obowiązku szkolnego, znajdując w szkołach dezaprobatę dla tradycji wyniesionych z rodzinnych domów i uznawanych przez nią wartości. Jednym z ważniejszych ogniw walki o zachowanie przez Indian odrębnego oblicza kulturowego 'były od wieków i są nadal ZJmagania o niezależność życia religijnego, o możliwość wyboru takich wierzeń, które najbardziej odpowiadają duchowym potrzebom autochtonów. Problem ten jest szczególnie skomplikowany ze względu na aktualną kompozycję wyznawanych przez Indian religii od naj rozmaitszych wyznań chrześcijańskich poczynając, poprzez religie synkretyczne do nieznacznie tylko zmodyfikowanych wierzeń i obrządków tradycyjnych. W walce o duchową niezależność Indian zainteresowani są obecnie przedstawiciele wszystkich trzech typów wyznań, upatrując w tubylczych sposobach realizacji życia religijnego swoistego wyznacznika swej odrębności kulturowej, s'tanowiącej podstawowy składnik tzw. indiańskiej et hnicity. 3. Indianie we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim: integracja z narodem - konsolidacja etniczna Mimo oporu Indian wobec asymilacyjnej działalności USA, postępująca ich amerykanizacja jest dziś procesem nieodwracalnym i nieuchronnym, a sama ludność tubylcza przekształca się stopniowo w jeden z wieluetnicznych segmentów pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego, włączając ;się w jego główny nurt w charakterze etników o tubylczym rodowodzie. Indianie nie tylko uczestniczą w tym nasilającym się obecnie procesie integracji ze społeczeństwem amerykańskim, ale r6wnocześnie ulegają procesowi, który będziemy tu określać mianem etnicznej konsolidacji. Polega on na kształtowaniu się grupy etnicznej rozumianej za B. Bilge jako community of people linked by common Identity rather, then by common residence (1974: 12), której zadaniem �42 MIiROSiŁAW A BOSERN -'ZIEll.IŃSKA jest funkcjonowanie ponad dotychczas istniejącymi grupami plemiennymi, rezerwatowymi i indiańskimi gettami miejISkimi. Proces ten jest ściśle sprzężony z integracją, stanowiąc formę obrony 'przed najgrożniejszą jej alternatywą, tj. amerykanizacją Indian połączoną z utratą ich własnej osobowości kulturowej. Konsolidacja etniczna Indian zapewnia im włączenie się do społeczeństwa amerykańskiego w charakterze grupy etnicznej dysponującej świadomością wspólnoty pochodzenia, dziejów, wartości, wzorów zachowań i ujednoliconej kultury. Tylko taka grupa jest bowiem zdolna do skuteczniej'szego przeciwstawienia się uniformizującym wpływom społeczeństwa amerykańskiego niż np. drobne, rozproszone, a nadto często wewnętrznie rozbite społeczności plemienne. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zjawiskiem nowym, bowiem jego korzenie tkwią w czasach tworzenia się wieloplemiennych aliansów politycznych dla obrony indiańskich terytoriów przed ekspansją białych oraz 'W :działaniach ponadplemiennych ruchów społeczno-religijnych, które z reguły na 'pewien czas likwidowały międzY'plemienne antagonizmy, skupiając sz.ereg grup indiańskich wokół wspólnego przywódcy charyzmatycznego (proroka, mesjasza) i jego ideologii. W ramach tych konfederacji i ruchów religijnych kształtowały się pierwsze więzi o panindiańskim charakterze (Nowicka 1975: 142 - 171). Po fazie konsolidacji Indian w krótkotrwałe związki polityczne i religijne nastąpiła już w okresie istnienia rezerwatów faza konsolidacji terytorialnej. Polegała ona na kształtowaniu się grupy terytorialnej, złożonej z kilku społeczności plemiennych osadzonych w jednym rezerwacie, w oparciu o więzy solidarności i identyfikowanie się poszczególnych osobników z grupą zamieszkującą dany rezerwat przy równoczesnym zachowaniu przez nich własnej tożsamości plemiennej. Podobny w swym charakterze proces konsolidacji przebiegał po II wojnie światowej w indiańskich gettach wielkomiejskich, które utworzyli Indianie o różnym pochodzeniu plemiennym rezerwatowym. Utożsamiając się w dalszym ciągu ze swym plemieniem i rezerwatem, z którego wyszli i do którego wracali w okresach świętecznych czy wakacyjnych, zaczęli również identyfikować się ze społecznością dzielnicy indianskiej w miejskiej metropolii. Kolejnym etapem omawianego tu procesu jest etniczna konsolidacja Indian, która - stanowiąc w prostej linii kontynuację poprzednich faz - natężyła się w okresie powojennym, a już szczególnemu przyspieszeniu uległa od schyłku lat GO-tych. Jej wyrazem jest masowe, wewnętrzne zaakceptowanie przez tubylców panindiańskiej identyfikacji etnicznej, którą próbowano im bezskutecznie narzucić od chwili zetknięcia się białych z tubylczą ludnością Ameryki. Należy bowiem pa- �Między asymilacjq a etni.cznym odrodzeniem 43 miętać, że pojęcie Indian jako ogólnej kategorii rasowo-etnicznej stworzone zostało przez społeczeństwo dominujące, służąc określaniu wielce zróżnicowanej antropologicznie, językowo, kulturowo i społecznie ludności tubylczej Nowego Świata. Nie stało się ono jednak aż do ostatnich dziesięcioleci powszechnie akceptowaną formą etnicznej identyfikacji tubylców, którzy przez całe stulecia trwali przy swej tożsamości plemiennej uzupełnionej w XIX w. dodatkowo o to~samość teryt(1rialną. Dopiero burzliwe zmiany w życiu społeczności indiańskich zainicjowane w latach II wojny światowej stworzyły sprzyjające warunki dla procesu ich etnicznej konsolidacji, której efektem jest nied'1\vne pojawienie się na arenie politycznej, ekonomicznej, społecznej i kulturowej USA etnicznej grupy Indian. Proces ten pozostaje w dialektycznym związku z integracją, stano\viąc wraz z nią dwie strony procesu modernizacji społeczności indiańskich, które włączając się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego przekształcają się w jedną z grup tzw. etników. Na takie właśnie miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim wskazuje ostatnio coraz powszechniejsze ich samookreślanie się jako Indian-Americans 7. Obok tej innowacji w środowiskach indiań!skich funkcjonują jednak nadal jeszcze inne, starsze warianty ich etnicznej identyfikacji. W związku z tym większość Indian wykazuje aktualnie potrójną tożsamość etniczną, określając siebie równocześnie jako np. 1) Sioux, 2) Indianin lub tubylec i 3) indiański lub tubylczy Amerykanin. O ile pierwsze samookreślenie stanowi ekspresję bardzo silnych ]f'szcze więzi plemiennych, o tyle drugie jest już przejawem myślenia w kategoriach ponadplemiennych, trzecie natomiast stanowi wyraz przyjęcia statusu etnika, którego "z innymi ethnics łączy [... l nie tylko wspólny los i doświadczenie, ale też wspólna otoczka kulturowa społeczeństwa amerykańskiego, dzieli [... l zaś to, co dla każdej z tych zbiorowości jest specyficzne - ich »etniczność« wywiedziona z kraju swego pochodzenia" (Pasem-Zieliński 1978: 106). Koncepcja ta zrywa definitywnie z tradycją sytuowania Indian poza nawiasem społeczeństwa amerykańskiego i stawia ich obok innych grup czy zbiorowości USA, takich jak Chicanos, Chinese-Americans, Polish-Americans itp., którzy wyróżniają się od WASP-ów (uosobienia amerykańskości) "pewną odrębnością cech wytłumaczalnych jedynie poprzez odwołanie się do et- 7 Znaleźć je moŻirua m. in. na łamaoh wiodących "na["lodowycl1" cza!SOpiJsm indbańskich: "AkwesaJSlnoe Notes", vol. 1: 1969 i nasJt., New York oro,z "Wasooja. A Na:tionla,} NcwSlpaip€'I' orf Indian Ameri,ca", vo!. 1: 1,973 l n'<łM., San Fil'anCJisoo. Na tc-mat współczesnej et!l1li.crzJnej ,ideru1:yfriJkacji Indian wlb. I3JuSlhnell 1968; Wax 1971; Bahr, Chadwick and Day 1972. �44 MIROSŁA WA :POSFJRN-ZIELIŃSKA nicznych rodowodów i tradycji tych grup i zbiorowości" (Pasern-Zieliński 1978: (106). Indiańska grupa etniczna zaczęła się formować w oparciu o świadomość odrębności tubylców od społeczeństwa dominującego oraz łączące ich poczucie wspólnoty pochodzen~a, dziejów i tradycji. Zarówno z refleksji nad własną odmiennością od białych i czarnych Amerykanów, jak i zachowań, pojawiło się poczucie bliskości i swojskości, które poczęło cementować wszystkich Indian bez względu na ich plemienną przynależność. Wyraziło się ono w stopniowym kształtowaniu się świadomości etnicznej, będącej już refleksyjnym pcczuciem wspólnoty z wszystkimi Indianami USA ow przeciwieństwie do uprzednio spontanicznie odczuwalnej własnej odrębności i swojskości csraniczonej głównie do plemienia czy grupy terytorialnej 8. Czynnikiem przyspieszającym etniczną konsolidację Indian była świadomość ubóstwa, jakie stało się udziałem niemal wszystkich społeczności tubylczych w efekcie politycznej i ekonomicznej dominacji społeczeństwa amerykańskiego. Nasilająca się szczególnie w okresie powojennym walka o polepszenie materialnych warunków życia zaczęła bardzo skutecznie jednoczyć Indian, sprzyjając krystalizowaniu się wśród nich poczucia wspólnoty tubylczych interesów. Znalazło to wyraz w angażowaniu się indiańskich aktywistów politycznych w walkę obcych im plemion o poprawę warunków codziennej egzystencji. Ta forma panindiańskiej solidarności, zrodzona ze zrozumienia ekonomicznych uwarunkowań wspólnoty losu Indian, przyczyniła się do poważnego wzmocnienia wśród nich więzi rasowo-etnicznych. A zatem ekonomiczna deprywacja Indian wraz z powszechnie odczuwaną przez nich dyskryminacją i wyzyskiem ze strony społeczeństwa dominującego stworzyły korzystną sytuację dla formowania się ponadlokalnej i ponadplemiennej świadomości, która konsolidowała rozproszone społeczności indiańskie. Rozpatrując proces etnicznej konsolidacji Indian USA należy zwrócić uwagę na fakt, że nie przebiega on w oparciu o takie czynniki, jak jeden język, jedna kultura i jedna religia podstawowe w kształtowaniu się świadomości etnicznej wielu środowisk imigracyjnych w Ameryce. Zróżnicowanie językowe, kulturowe i religijne wśród ludności autochtonicznej było bowiem ogromne już przed przybyciem Europejczyków. W tej sytuacji jednym z ważniejszych czynników etnicznej kon8 Zob. uwagli. na temat świadollTIości etnicznej w: Chilebowczyk 1975, s. 162. OdmieiITiITes1anJOlWisko ,reprezen:1Juje W'i.a:br 1969, s. 380, 'kltóry świadomość etn'iczną sytuuje w SipQll1rtanli.cwej,nieuśWJiadallTI'i'anej 5fe.rrz.e odczuć psychiC'Zll1yoh. Po,gląd ten nJi.e znajduje jednak po,twierd~enńJa w przypadku Indlian USA, którzy na ogół po6dadają red'leksyjną świladolIl1ość etll1icwą, nie będącą wszakże j&sz<:zcświadomością nall'odową. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 45 solidacji stała się świadomość historyczna, obejmująca zarówno "trady'cję, jak i pewne przynajmniej elementy naukowej «rekonstrukcji» przeszłości czy też elementy filozofii czasu i hilStorii" (Szacki 1971:248). Ona to miała istotny wpływ na kształtowanie się poczucia etnicznej odrębności Indian. Odwoływanie się ich do minionych dziejów przybiera często formę idealizacji przeszłości w imię kontynuowania bądź odrodzenia tubylczych wzorów życia i wartości duchowych. Odwołując się do przeszłości, Indianie poszukują w niej przede wszystkim płaszczy zr.y wzajemnego porozumienia się bez względu na 'swe plemienne pochodzenie. Odnaleźli ją głównie w dziejach tubylczych zmagań zbrojnych z białymi. Takie postacie, jak: Pontiac, Tecumseh, Sitting BulI, Crazy Horse, Geronimo, Osceola, czy Chief Joseph, obok wielu innych tubylczych przywódców, stały się uznanymi przez całą grupę symbolami dążeń Indian do wolności i kulturowej niezależności, sprzyjając narodzinom panindiańskiej solidarności i nowej etnicznej identyfikacji 9. W procesie formowania się grupy etnicznej istotną rolę odgrywa zawsze jej kultura. W przypadku Indian rola ta przypadła tzw. kulturze panindiańskiej, na którą złożyły się wyselekcjonowane elementy poszczególnych kultur plemiennych oraz pewne zaakceptowane wpływy euro-amerykańskie. Ona to poczęła pełnić funkcję kultury etnicznej, przyspieszając kształtowanie się nowej, ogólnoindiań'skiej tożsamości etnicznej (Thomas 1970: 129, 139; Newcomb 1955: 1041 - 1045). Panindiańska kultura zaczęła kształtować się wówczas, gdy szereg tubylczych społeczności utraciło już swą dawną plemienną orientację kulturową, a równocześnie odrzucało możliwość pełnego zaakceptowania i przejęcia kultury społeczeństwa dominującego. Jedyną alterna'tywą wypełnienia powstałej w ten sposób próżni było wyeksponowanie takich elementów kultur plemiennych, które mogłyby pełnić w nowych warunkach funkcję symboli indiańskości. One to, przekształcone w swoiste "etniczne sygnały", służą obecnie manifestacji, a równocześnie afirmacji indiańskiej ethnicity, stanowiąc zewnętrzny wyraz kulturowej odrE;bności Indian (Thomas 1970: 128 - 140; Newcomb 1956: 117 - 122; Gunther 1950: 174 - 180; Rhodes 1952: 127 - 132; Howard 1955: 215 - 220). Funkcje takie pełnią przede wszystkim aktualnie wyznawane przez ludność tubylczą religie, ale tylko te posiadające indiański rodowód. Mowa tu zarówno o "tradycyjnych" religiach plemiennych, które po długich latach utajenia lub rudymentarnego tylko funkcjonowania przeżywają obecnie renesans, jak i o religiach synkretycznych wyrosłych 9 O rolli 1or.adyJCj,i ~ 'hlisltorli:i w k.srz.1ałtow<mIDu świaJdloonośct etJIliC1IDej lub nacrodo1~75, s. 32 - 33, 2(}2; Wialtr 1969, s. 392 - 3·95; ,AssoiI'Odobraj 1967, s. 87; Szacki 1971, s. 246 - 248, 264. wej zob.: Chleibowczyik: �46 MIROSŁAW A POSEJRN -ZIELIŃSKA na tubylczym podłożu, a zatem uznanych również za własne, indiańskie, mimo znacznego udziału w nich elementów chrześcijańskich. Religie te funkcjonują jako ważny mechanizm obrony indiańskiego dziedzictwa kulturowego, który sprzyja zachowaniu jego ciągłości. Jest to szczególnie widoczne w przypadkach tych religii, które są silnie zintegrowane z życiem codziennym swych wyznawców i ich kulturą. Propagując własne, choć wyrosłe z lokalnych tradycji, systemy wartości i wzory zachowań (podporządkowanie się im stanowi przejaw religijności wiernych), utrwalają one zależność, na mocy której wyznawanie tubylczej religii oznacza zachowanie indiańskości. Bez względu na przyjętą strategię walki o kulturową odrębność tubylczych Amerykanów, indiańskie religie niewątpliwie wzmacniają odporność swych adherentów na wpływy obcej cywilizacji. Jest to efekt włączenia starań o zachowanie wyselekcjonowanych elementów tradycji do kręgu podstawowych dyrektyw ideologicznych. Równocześnie jednak wielość indiańskich religii oraz ograniczony zasięg społecznego oddziaływania każdej z nich (grupa wyznawców) sprawiają, że tubylcze religie bronią wyłącznie tej spuścizny kulturowej, z której one same wyrastają. W związku z 'tym nie mogą one w zasadniczy sposób wpływać na przebieg procesu etnicznej konsolidacji Indian, choć ich pośredni. wkład jest niezaprzeczalny i istotny. Polega on na skutecznej obronie pryncypiów indiańskości (np. kolektywizmu jako zasady współżycia społecznego, modelu wielkiej rodziny jako podstawowej komórki społecznej, głębokiego uwewnętrznienia doświadczeń religijnych, sakra~ lizacji związków człowieka z przyrodą itp.), które stanowią ważny składnik kształtującej się panindiańskiej etniczności. Tak więc religie o tubylczym rodowodzie, broniąc lokalnego dziedzictwa kulturowego w istocie rzeczy pośrednio przygotowują również grunt pod etniczną konsolidację Indian, choć z pozoru większość z nich proces ten zdaje się opóźniać. Ze względu na skuteczną obronę indiańskości, jako specyficznego stylu życia tubylców, religie te sprzyjają procesowi włączania się Indian w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego na podobnych warunkach, na jakich czyniły to np. etniczne grupy i zbiorowości imigrantów z Europy i Azji poprzez stworzenie kultur etnicznych w oparciu o tradycje krajów swego pochodzenia 10. Wśród czynników etnicznej konsolidacji Indian USA ważne miejsce zajmuje zjawisko społeczno-kulturowej marginalizacji, które stało się udziałem zarówno Indian zamieszkujących rezerwaty, jak i osiadłych w miastach, przy czym ci ostatni odczuli skutki jego działania w szczególnie dotkliwy sposób. Intensywne wojenne i powojenne migra10 SzczegółQwe rozwa&:ania na ten temat zob.: Posern-!Zieliń:ska, 1979. �Między asymiLacją a etnicznym odrodzeniem 47 cje ludności tubylczej z rezerwatów do wielkich ośrodków miejskich uczyniły z Indian swoistą grupę imigrantów wewnętrznych, przybywających z najbardziej zacofanych, wiejskich rejonów kraju do miejskich metropolii, w których los ich bardzo przypominał los imigrantów z Ameryki Łacińskiej czy Europy Środkowej i Ws~hodniej. Indianie opuścili swe wiejskie zaplecze jako przedstawiciele tzw. folk-group, w której stosunki międzyludzkie opierały się na kontaktach osobistych, a poszczególnych jej członków łączyły więzi emocjonalne. Tymczasem w nowych miejscach swego osiedlenia zetknęli się oni z miejskim społeczeństwem industrialnym, którego sprawne funkcjonowanie uzależnione jest głównie od współdziałania ze sobą ludzi obcych w imię łączących ich interesów. Miasta, mimo utworzenia w nich tubylczych gett, stały się terenem natężonych kontaktów interetnicznych i interkulturowych, w efekcie których Indianie poczęli ulegać coraz silniejszej amerykanizacji. Przekształcając się czy to w proletariat wielkoprzemysłowy, czy też w inteligencję, musieli zaakceptować obce im reguły organizacyjne społeczeństwa miejskiego. Zostali w ten sposób zobligowani do utożsamiania się z dwoma opozycyjnymi (folk-urban) systemami społecznymi, co pogłębiało ich marginalizację sprawiającą, że nie identyfikowali się w pełni z żadnym z nich. Zjawisko to wywołało poważne reperkusje psychiczne zarówno w życiu poszczególnych jednostek, jak i całych tubylczych zbiorowości miejskich. Rozdarci pomiędzy dwa światy wartości mieli do wyboru albo zamknięcie !Się w obrębie własnej grupy i jej systemu społeczno-kulturowego, skazując się na izolację społeczną, albo też czynne uczestnictwo w życiu obcego społeczeństwa. Z tą drugą jednak altE~rnatywą nieodłącznie związane było narastanie kompleksu niższości wobec społeczeństwa dominującego (miejskiego). Negatywna samoocena, jako skutek marginalizacji, wywołała wśród Indian zaJsadniczo dwa typy reakcji - albo lumpenproletaryzację i zasilanie przez nich marginesu społecznego 11, albo też chęć podniesienia statusu własnej grupy do standardów obowiązujących w społeczeństwie amerykańskim (miejskim). Zmiany w tym względzie nie były jednak łatwe do przeprowadzenia, 11 Ten typ Hlakcji lbył li [)Jada'l jeszcze j,est ItYlPOwy dwa: ,ty,oh I[)JdilaLl1,,krt;órzy za,S\i,kllirmiejosk.ie Qi)s,mry ubós1Jwa. WY'rwanJi re S1Weg<JroInriJCz€l~ środQwi!>!ro, lilie przy,gotowall1i do żyoia w wielkt1ch aigIomeracjaoh Iffii'ej~kidh, pOI'Z1bawienJi8'zemgu tuby.Iczyah da1Jsit)'ltU'cj,i społecznych li wy,z;wolenJi z ory.gorów s.polecmrej kJon'tro1i, u1egali tej ~31mej dezOl'galllli.-mcji tSq:>Oł€C7JIlej, j,aka 'z reguły s'taw,ala się UJdZliJałemiJrnigr3ll1!tów ·przylbył)"Ch do !almeryilmńskich miialsit Ż lll!ajrozrrnaliJtSlZyiClh wiejsikiiiCh rrejo. nów świa,ta. Przejawiała się ona w gwałtownym wzro,ście prrestępczości, al!koł1<>liźmie, l"OizpadZ'1errod1JiJny, ~tp. Zob.: Lealgtle ... 1971, 6. 39 - 43; BigOIly 197'1, s. 345 - 366; ThomalS 1974, s. 270 - 278. �MIROSŁA,w A f'OSERN -ZIELIŃSKA 48 trudności te pogłębiały jeszcze stereotypowo negatywne sądy białych Amerykanów o ludności tubylczej 12. Ten drugi typ zachowań był charakterystyczny dla młodego pokolenia Indian, które wzrastając w wielkich metropoliach miało o wiele większe szanse zdobycia wykształcenia średniego i wyższego niż ich rówieśnicy z rezerwatów. Zdobywając wysokie kwalifikacje zawodowe byli równocześnie z racji swego ;pochodzenia nieustannie narażeni na pejoratywne oceny społeczeństwa, w które pragnęli się włączyć. Doświadczając skutków tzw. rozbieżnoś,ciczynników statusu, właśnie ta grupa miejskich Indian "odkryła" ponownie - Jak już wspominaliśmy - tubylcze środowisko etniczne, które 'ostatecznie uznała za własne. Powrót ten został połączony z szeregiem zabiegów oczyszczających, których funkcję 'Pełniła wielkopłaszczyznowa, niezwykle ostra, często wręcz nie usprawiedliwiona krytyka zarówno samego społeczeństwa amerykań'Skiego, jak i jego kultury z jednej strony, a z drugiej - daleka idealizacja wa!<orówtubylczego społeczeństwa 13, opartego o więzi emocjonalne i kontakty osobiste, w efekcie czego uznano je za ucieleśnienie prawdziwie humanitarnych stosunków międzyludzkich oraz nosiciela najszczytniejszych ludzkich wartości i ideałów. Efektem tych poczynań było narodzenie się dumy z własnego pochodzenia oraz wysokiej oceny tubylczego dziedzictwa kulturowego 14, co znakomicie ułatwiało przezwyciężenie uczucia niższości Indian wobec społeczeństwa amerykańskiego i ułatwiło w latach 60-tych polityczną aktywizację tubylczej inteligencji, części wykwalifikowanego proletariatu i przywódców środowisk rezerwatowych. Ludzie ci, określani powszechnie mianem "Nowych Indian", powołali do życia szereg ponadplemiennych organizacji, które ze względu na zasięg swego oddziaływania stały się bardzo dogodnym kanałem szerokiego kolportowania "nacjonalistycznych" programów formułowanych przez indiańskich ideologów-aktywistów. Wspierane spektakularnymi akcjami walki oprawa Indian (n'P. inwazja Alcatraz w 1964 r., fish-yns na terenie stanu Washington, zorganizowanie karawany tzw. "Szlakiem Złamanych Traktatów", zakończonej okupacją gmachu BIA w Waszyngtonie w 1972 r., okU!pacja Wour~ded Knee w Południowej Dakocie w 1973 r. itp.) trafiały do rzesz tubylców, budząc wśród nich lub ewidentnie wzmacniając świadomość ich ,etnicznej odrębności i kształtując CI 12 13 s. Por. fa'Zy malI1gllnaliza'cji :ualIl'ald!:uowa.nepr':uez Wri,ght 10974, ,s, 96 - 103. Z<l.'cho'wait1i'a:te rpoJtwierdwją uogóLnienia .wwaTlte w 'pracy MaJcW1Sk~ego 1975, 450 - 457. 14 Niektórzy mdi,ańlSlcy id1lteil.elctiUlaJIiŚci i Iprzywódcy polJiityCZll1Ii ogłoszą n~wet, że war:tości i1ndLa'ńSlk'iej,kJulJtury, a 1P!':uooewszy:s,tk,Lm or,gaillli2lacji ,slpoleczmej, mogą być atra1kcyjne ;róWll1i€ż d:ia rpoq.dstałY'Oh Amffi"Y'kaillów: Por.: Delol"iia 1970, s. 222 - 238. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 49 poczucie panindiańskiej soHdarności nawet wówczas, gdy poszczególne akty protestu spotykały się z ostrą dezaprobatą \części Indian. Bardzo ważną funkcję w procesie konsolidacji Indian pełnią tubylcze wydawnictwa (książki, czasopisma i druki ulotne) oraz własnymi siłami organizowane na terenie wielkomiejskich gett ośrodki kultury indiańskiej, a także zakładane przy uniwersytetach przez tubylczych studentów kluby indiańskie. Ins'tytucje te, szerząc :informacje z zakresu historii północnoamerykańskich Indian, ich rodzimej kultury oraz dziejów stosunków interetnicznych, wzmacniają wśród sporej części Indian, głównie młodzieży, nastroje antyamerykańskie, sprzyjające krystalizacji poczucia przynależności do panindiańskiej wspólnoty. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zakończony i trwa nadal. Stopień jego zaawansowania uzależniony jest od takich czynników, jak klasowo-warstwowa dyferencjacja Indian, poziom ich wykształcenia, aktywność polityczna, miejsce osiedlenia, typy powiązań z zewnętrznym światem nieindiańskim itp. W związku z tym nie we wszystkich środowiskach tubylczych wykształciła się panindiańska świadomość etniczna, nie wszędzie osiągnęła ona refleksyjny poziom rozwoju. Istnieją bowiem jeszcze grupy Indian, które identyfikują się wyłącznie na podstawie kryteriów lokalno-plemiennych, posiadając bardzo nikłe informacje o innych społecznościach tubylczych żyjących z dala od ich najbliższego sąsiedztwa. Przedstawicieli tego typu grup cechuje z reguły izolacja terytorialna i społeczna, wywołana przez brak kwalifikacji zawodowych połączony często z analfabetyzmem i podeszłym wiekiem (Kupferer 1970: 143 - 159; Deloria 1970: 267 - 268). Czynniki te uniemożliwiają nawiązanie szerszych kontaktów ze światem zewnętrznym, pozostawiając takich osobników, lub tez całe ich grupy, poza nurtem procesu konsolidacyjnego. Przeciwległy biegun rozwoju panindiańskiej świadomości etnicznej reprezentują aktywiści współczesnych ruchów emancypacyjnych, którzy swą działalnością ideologiczną oraz codzienną praktyką społeczną .i polityką wkraczają często już na grunt indiańskiego nacjonalizmu. Znakomicie zorientowani w prawno-ustrojowych zasadach amerykańskiego życia społeczno-politycznego, próbują wykorżystać je w celu skuteczniejszej walki o prawa Indian do samostanowienia i kulturowej nie zalt~żności. Nie przeszkadza im to wszakże w werbalnym potępieniu cywilizacji amerykańskiej i negatywnym przeciw'stawianiu jej indiań'skim wartościom, zachowaniom i normom moralnym jako wyznacznikom ethnicity ludności autochtonicznej. Pragnąc uwolnić Indian od stygmatu pariasów w pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim, poszukują oni gorączkowo zadowalających rozwiązań dylematu zaspokojenia potrzeb społecznych i duchowych z jednej strony, a z drugiej - za4 "Lud" - tom 63 �50 . MIROSŁAWA POSERN-.zI:ELIŃSKA dośćuczynienia wymogom życia w kraju wysoce zindustrializowanym i zurbanizowanym (Steiner 1968: 124 - 135; Deloria 1970: 239 - 261; Burnette and Koster 1974). Wart~ jednak podkreślić, że nawet indiańska elita intelektualna i polityczna traktuje często swą działalność umacniającą świadomość panindiańską czysto instrumentalnie, jako posunięcia podyktowane regułami nowoczesnej strategii walki w obronie tubylczych interesów. W mniejszym natomiast zakresie kieruje 'się ona otwarcie hasłami etnicznej konsolidacji Indian, które tylko sporadycznie pojawiają się w formie explicite formułowanych programów. Jednak obiektywne fakty, takie, jak: każdorazowe zaangażowanie się przedstawicieli najrozmaitszych plemion w tubylcze akty protestu zorganizowane niekiedy w obronie interesów lokalnej grupy Indian, międzyplemienna wymiana doświadczeń politycznych, uczestnictwo w ponadplemiennych organizacjach społecznych i kulturalnych, czytelnictwo indiańskich czasopism "narodowych" obok lokalnych (plemiennych) gazet, tworzenie się amalgamatu kultury etnicznej z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji plemiennej itd., dowodzą coraz powszechniejszego kształtowania się wśród tubylczej ludności USA nowych, panindiańskich więzi etnicznych przy równoczesnym zachowaniu przez nią świadomości trybalistycznej. *** Asymilacyjna polityka USA wobec Indian, jako integralna część całej etnicznej polityki tego państwa, ulegała w ciągu dziejów przeobrażeniom, na które coraz żywiej i świadomiej reagowały tubylcze społeczności. Z biegiem lat wypracowały one duży zestaw metod samoobrony. Zmagania te przyczyniły się do wzrostu świadomości etnicznej, co sprzyjało powojennej politycznej aktywizacji Indian. U źródeł tego pl'ocesu tkwią z całą pewnością wojenne i powojenne migracje ludności tubylczej z rezerwatów do miast, które przełamały jej dotychczasową izolację terytorialną i społeczną. Migracje te umożliwiały Indianom z jednej strony szerszy niż dotychczas dostęp do edukacji, z drugiej do szczegółowego poznania istoty i form walki związków zawodowych oraz szeregu innych ruchów społecznych rozwijających swą działalność w wielkich miastach USA. W tych warunkach getta miejskich Indian stały się środowiskiem sprzyjającym radykalizacji poglądów i metod działania. W procesie tym dużą rolę odegrała obserwacja i ocena strategii walki z dyskryminacją rasową poszczególnych ugrupowań ruchu murzyńskiego. Z kolei rozbudzenie zainteresowań indiańlskiej młodzieży własnym dziedzictwem kulturowym nastąpiło w dużej mierze ~od wpływem z jednej strony ru- �Między asymilacją a etnicznym 51 odrodzeniem chów kontestacyjnych, ostro krytykujących amerykańską cywilizację i wysuwających propozycje młodzieżowej kontrkultury, a z drugiej strony - pod wpływem haseł rozwijającego się wówczas białego ruchu etnicznego, który podkreślał konieczność utrzymywania więzi amerykańskich etników z tradycjami krajów swego pochodzenia. Ze śledzenia ideologii i metod działania wszystkich tych ruchów oraz z wewnętrznego rozwoju samych społeczności tubylczych zrodził się radykalizm indiański drugiej połowy lat 60-tych, zorientowany na obronę własnej specyfiki kulturowej i odrębności rasowo-etnicznej oraz na przywrócenie tubylczej ludności USA autonomii politycznej i ekonomicznej. Współczesne emancypacyjne dążenia Indian są bardzo zróżnicowane zarówno co do stawianych sobie celów, jak i podejmowanych sposobów ich realizacji. Sytuacja ta wynika przede wszystkim z rozbieżności ideologicznych, które zawarte są pomiędzy realistycznymi ocenami aktualnego i przyszłego miejsca Indian w społeczeństwie amerykańskim, a utopijną wizją fizycznego uwolnienia się Indian od obecności jakichkolwiek obcych żywiołów etniczno-rasowych. Wszystkie nurty emancypacyjnego ruchu Indian, bez względu na ich ideologiczną orientację, mają ogromne zasługi w opóźnianiu procesu asymilacji poprzez budzenie zainteresowań indiańskim dziedzictwem kulturowym, likwidację poczucia niższości wobec społeczeństwa amerykańskiego, wyjaśnianie przyczyn nie równoprawnej sytuacji ludności tubylczej we współczesnej strukturze USA i prowadzenie nowoczesnej walki o zmianę tej sytuacji. Mimo to stopniowa amerykanizacja Indian i ich integracja ze społeczeństwem amerykańskim jest zjawiskiem zachodzącym obiektywnie i niezależnie od natężenia realizmu czy demagogii w indiańskich programach dalszego rozwoju własnych społeczności. Bezsprzeczną zasługą tych koncepcji jest natomiast wydatne przyspieszenie etnicznej konsolidacji Indian, dzięki której włączają się oni w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego jako grupa etników o tubylczym rodowodzie. BIBLIOGRAFIA Assorodobraj N. 1967 Rola niej, historii w narodzinach świadomości narodowej w Afryce "Studia Socjologiczne", nr 1 (24). Bahr H., B. A. Chadwick and R. C. Day (eds.) 1972 Native 4· Americans today: sociological perspectives, New York. Zachod- �52 MIROSŁAWA Berkhofer POSEIRN -ZIELIŃSKA R.F., Jr. 1965 SalvaNon rican Bigony B. A. 1974 Native and Indian the Americans migrants: savage. the An Detroit, ethnic Immigrants studies reader, and Chlebowczyk J. 1975 Procesy pitalizmu and migrants: ethnic the groups, Detroit Knee, narodotwórcze we schyłku XVIlI [w:] ethnic Har.bmall1 D. W. experience. Ethnic voL la, nr 2, 3, 4, Detr<Jiit, New York Indian to Indian' American: "AmeoriClaltV All1ltilirOlPO!ogislt", vol. 70: (od Ame- Ethnic American the Hupa, and Hall'tman [w:] experience. "Jol\lJnna.l of UniveiJ1sity Studies", s. la - 28. Burnette R. and J. Koster 1974 The road to Wounded Bushnell J. H. 1968 From missions D. W. (,cd.), Immigrants and stud·ies reader, "Journal vol. la, no 2, 3, 4, Detroit, s. 345 - 366. in Detroit od' University Sltudies", Bilge B. 1974 Toward a theoryof ethnicity (ed.), of protestant analysis 1787 - 1862, <'blm.w.). response, w?chodniej do the 'S. Europie początków changing identity of dobie ka- 1108 - 1116. Srodkowej XX w.), w Wa[1sz:awa-KraJków. Deloria V., J1'. 1970 Custer died for your sins. An Indian manifesto, New York. 1974 Behind the trail of broken treaties. An Indian declaration of independence, New York. 1976 Organizaciones nacionales de indiDs norteamericanos, "AJmerica Indigell1'a", vol. 36: 775 - 7'89, no. 4. Fey H. E. and D'A. McNickle 1970 Indians and other Americans. Two ways of life meet, New York-Evanstoll1. Frisch J.A. 1970 TribaUsm among the St. Regis Mohawks: a search for self-identity, "Anthropolo§iCla", vol. 12: 207 -219. General Allotment Act (Dawes Act) ". 1969 General Allotment Act (Dawes Act) of February 8, 1887 (24 Stat. L., 338), [w:] Spicer E. H., A short history of the Indians of the United States, New YOII"k:200 - 204. Gessner R. 1931 Massacre. A Survey of Today's American Indian, New York. Gordon M. M. 1970 Assimilation in American life. The role of race, religion and national origins, New York. Gunther E. 1950 The westward movement of some Plains traits, ",Almerican AnJthropologi!slt", vol.52: 174 - 180. Higham J. 1973 Strangers in the land. Pattern Of American nativism 1860 - 1925, New Yo<rk. Howard J. H. 1955 Pan-Indian 215 - 220. culture of Oklahoma, "The Scien:tific Monthly", November: �Między a etnicznym asymilacją 53 odrodzeniem Josephy A. M., Jr. 1972 Red power. Kupferer The 1970 The isoLated eastern The Amer,ican Landy American Indians fight for New Y\OI'1k. freedom, H. J. (w:) !Lev'IDe S. allld Ba};ti!mo.re: 143 - 1~9. Cherokee, Indian today, N. O. uUJr,ie (eds.), D. 1958 Tuscarora tribalism and nationaL "EthnohiJSItoiI'y", identity, vol. 5: 250- - 286, no 3. League of Women Voters 1971 Indians of Minnesota (ed.) St. Pa'ul. in Minnesota, Lurie N. O. 1970 Historical rican Malewski today, A. 1975 O zastosowaniach nauk Mathur [w:] LevLne S. <:Ind N. O. Lume (eds.), The AmeBalHmQre: 49 - 81. Background, Indian społecznych. teorii [w:] Malewsik,i A., O nowy W,al'sZJawa: 325 - 466. zachowania, Pisma zebrane, kształt M. E. F. third-generation movements: toward a universaL modeL, "Ourrent. AnthI'olpo'1ogy", vo-l. 16: 457 - 461, ino 3. Merriam L. C. and Associates 1969 The probLem of Indian administration: report on a survey made at the request of the HonourabLe Hubert Work, Secretary of the Interior, The'? Brookings Institution, Baltimore 1928, [w:] Spicer E. H., A short history of (,he Indians of the United States, New Yoiftk: 243 - 246 (oprzOOT.ukfra.g-' men,tów). Newcomb W. W., J1'. 1955 A note on Cherokee-DeLaware pan-indianism, "Am€'fLoan A'l'ltth:ropolog;ist", vol. 57: 1041 - 1045. 1956 The culture and accuLturation of the Delaware Indians, "Museum of An~ thropology, University (Jf Miehigan, Anthropolo!§ical Pa'pers",' vol. 10, Ann A rbo.r. 1975 On Nez D.M, 1968 New way, old way, [w:) SteiJner S., The new Indians, New YOlf'k: 131. Nowiek.a E. 1975 Więź ponadpLemienna wśród M. M. [ed.], Ameryka Posern-Zielińska M. 1979 Na,!Jiv-er,el:igi,onsaoo gia Poloni'a", vol. 5 Posern-Zieliński Ameryki Studia, Północnej, Warszawa: (w:) Drozdowski 142 - 171. 'othnidty of Amerilican Indian-s in the USA, "Etmolodruku). (w A. 1978 Ethnicity, the Indian Północna. ethnic example culture of Polonia and folk tradition coLlectivities in in the the USA), American society (on "EJt,ooologia Polana", vol. 4. Pratt R. H. of mingling Indians with Whites, [ipiI1zedruk z:] Official of the Nineteenth AnnuaL Conference of Charities and Correction, 1892: 46 - 59, [w:) Pmd1la F. P. (eel.), Americanizing the American Indians. Writings by the "Friends at the Indian", 1880 - 1900, C<:Imbilldge: 1'973 The advantages Report 260 - 271. �54 MIROSŁAWA Prucha F.P. 1973 Introduction, Writings [w:] PI'ucha by the "Friends Rhqdes W. 1952 Acculturation POSERN -ZIELIŃSKA F. P. Ced.), Americanizing the American of the Indian", 1880 - 1900, Cambridge: Indians. 1 - 10. American music, [w:] Tax S. (00.), Acculturation "P,pooeedill1~ all1.d Selected Pa'P~rs of the XXIXth IIl1t,ernaiti<JiIlaJlOongDe8'S 'Of Aimer,1ca:niSl1A<;·", OhiiJc:ago:127 - 132. Spicer E. H. 1969 A short history of the Indians of the United States, New York. Steiner S. 1968 The new Indians, New York . .szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, War.sZJawa. Thomas R. K. 1970 Pan-Indianism, [w:] Levine S. amd N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, BaJtimwe: 128 - 140. 1974 Colonialism: domestic and foreign, [w:] Hartman D. W. (ed.), Immigrants in the and in North Americas, migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "JoUl1l1al ()[ UnJ.'V~it.y Studies", vol. 10, no 2, 3, 4: 270 - 278. Tyler S. L. 1973 A history of Indian policy, WlflJShilll,gton,D. C. Wax M.L. 1971 Indian Americans: unity and diversity, Ell1:gleWQ'ooCliffs. \\ihite R. A. 1974 Value themes Of the native American tribalistic movement among the South Dakota Sioux, "OUJrrenlt AnJthropolQgy", VIOL 15: 284 - 289, no 3. Wiatr J.J. 1969 Naród i państwo, Wm'sZlawa. "'itt S. H. 1970 Nationalistic trends among American Indians, [w:] Le'Vilne S. all1.d N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, Ba1oUmore: 93 - 127. Wright R. H. 1974 Urban marginality: stages in the process of leaving a personal World, [w:] HlatrUmall1D. W. (00.), Immigrants and migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "Journail Oli Ull1iversi,ty Studies", vol. 10, 1l1'O 2, 3, 4, Detrodt: 90 - 105. MIROSŁAWA SOME POSERN-ZIELIŃSKA FROM ASSIMILATION TO ETHNIC REVIVAL. PROBLEMS OF AMERICANIZATION OF AMERICAiN IN THE UNITED STATES INDIANS (S um ma r y) This arbi,cle is q,ealing with the changes in the ,Indian (policy of the USA, at :the tbaoc:kgT'OUiIld ,of ,e1ohnli'C ipOI~iJcyatgainst aU other 'n<JiIl-An,g1o •..S\axQIl1groups of imrn'i,graroion ooigilll. These probI.erms were analysed :iIll khe OOIl1tes'tof ·three main �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 55 Amoocan ,theories of 'asromi'l'a'tiiJon: Afnglo-lOO!llfulnmfuty, a me1tlilIllg!pOt and culbuTal pluralrism. They determined ethnic !policy of the USA in certain historical periods, the integral part of whkh was also the Indian rprui'cy. Next Indian defence reaction against Americanization influences wa's discussed. The main emphasis was !put of descri:bing the essential forms of Indlian organlizationsa1ctiivli:ty, 't'rea'ting valfiety a:nd chalrlgea1biJlity (lf vTienta~ioltllS 1f€lPres1eltl1tJOO by the-m {[Irom ,J)1"OOJss'iJmli,ha'bive to anitiaISJ3Ii1mi1hat1mne) as the iillldlica100lI"s. ;of pubJilic f'ee1lings and views 'PelI"VadillllgIndian 'CIQlffiiffi'Uil1'itiels. The la,st part vf the alrtiele walS devotedto the analysis of a pQS1itiOl!lof Almerican lndualllS in the Ameri1can s<J>eiety, whikh is, '00 the one \hand, the !resultant of long'la:stlilng a'S's~l!l1ila,ttion IpI'leslSlU're aJnd, on 1Jhe olthelI"hand,a effoot of defence of theilr 'OWlllsooia1land ou.lbulTa,]indiV1idiutaMy. A pT10cess od' ,graduail tJranisd'onmati,OI!l of Indliams into ·one o.f many ethnk 'Segments ofplurali:sHc American society and their incorporativn into its malin strea1m as ethnics (lf native origin was shown here. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/668a25df4aad1cad8707d59f3e0e6725.pdf 95b17871cb2a159869c77734fde1293d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1636 Title A name given to the resource Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.93-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ BUCHOWSKI MODEL RELIGIJNOŚCI Lud, LUDOWEJ PRÓBA t. 63, 1979 KONSTRUKCJI Celem niniejszej pracy jest skonstruowanie możliwie uniwersalnego modelu tradycyjnej religijności ludowej, który mógłby być stosowany, oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji, do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie końcowej propozycji poprzedzone będzie przedstawieniem realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem w tym kontekście zakresu hadań etnograficznych i wreszcie - metodologiczną perspektywą budowania modeli w humanistyce. Przyjęcie takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia na całość tematu i pravvidłowego ulokowania zagadnienia w kontekście zjawisk kulturowych, a także uświadomienia sobie miejsca tej pracy w procedurze badawczej. Kultura i religia Problem określenia współzależności między religią a kulturą wzbudza \-,,"ciąż wiele zainteresowania i kontrowersji 1. Nie miejsce tu na spory dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując jednocześnie najbardziej ogólne, antropologiczne ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia oraz mentalności danej grupy ludzi" 2, "suma globalna" według Lowie i Lintona, czy Keesingowska "totalność"~. Takie holistyczne pojmowanie kultury umożliwia przedstawienie zależności między różnymi dziedzinami aktywności człowieka . .J eszczc większych trudności nastręcza zdefiniowanie pojęcia religii. .J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny bkt potwierdza w pewien sposób umieszczanie zjawisk religijnych we wszelkich inwentarzach składników kultury sporządzanych przez wielu wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją te.go może być a religia, Wa-rslww,a 1977. 2 L .. J. Luzbe4..ak, Kościół a kultury, 3 Tamże, s. 70. wydana W,ar.szawa osta1!nio praca 1972, s. 14. zbHlII'oWlu Kultura �94 MICHAŁ BUCHOWSKI dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-" nych przez człowieka jako członka społeczeństwa. Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności. Heligia znana jest we wszystkich społeczeństwach, aczkolwiek pojawiła się z pewnością na określonym etapie rozwoju ludzkiego. Wyraża się w kulturze techniczno-użytkowej, zachowaniach, etyce i moralności, wchodzi w interakcje z systemem rodzinnym, ekonomicznym, prawnym i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy, choć współczesna antropologia znalazła dziedziny nie podporządkowane prawom naturalnym 6. Obydwa wzajemnie przenikające się pojęcia nie mogą być analizowane w oderwaniu od społeczeństwa. Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót. Widać więc wyraźnie, źe fakt religijny jest strukturalnie złożony i wieloaspektowy oraz dialektycznie powiązany z kulturą i stosunkami społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek z systemów pociągają za sobą przekształcenie innych. Istnienie powyższych relacji nie jest chyba negowane. Sprzeczności narastają w momencie prób wyjaśniania zjawisk religijnych, prób zależnych najczęściej od stanowiska światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych dyscyplin badających religię. Według koncepcji marksistowskiej, religia podlega prawom powstania, rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych warunkach społeczno-ekonomicznych. Ideologia i związane z nią instytucje są wtórnymi w stosunku do form bytu człowieka, odzwierciedlając ekonomiczną strukturę społeczną 8. Obok społecznych, źródłem religii jest także psychika ludzka, która zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków społecznych. Następnym przyjmowanym powszechnie czynnikiem, przyczyniającym 4 5 Tamże, s. 326 - 329. A. de W,aal Malefi:jt, Religion of religion, and culture. An introduction to anthropo[oQ?j LoindOi!1 1968, s. 3. 6 Skrajne :stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii" i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii. Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65. 7 A. de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk, Pf'rspektywy interdyscyplinarnych badań etnologiczno-religioznawczyclt, "Euhemer. Przegłąd Religioznawczy" 1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch. Daws'Qln, Religia ... , s. 67 - 68. 8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16. �Model religijności 95 ludowej się do powstania wiary w nadprzyrodzone, jest lęk człowieka przed nie zbadanymi siłami przyrody 9. W koncepcji marksistowskiej wszystkie te czynniki traktuje się jako współwystępujące; religię rozpatruje się więc na tle sił społecznych w danym okresie historycznym i bada się czemu ona służy. Procedura ta nie może być jednak wulgaryzowana i konieczna jest interpretacja antropologiczna, uwzględniająca siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków biologicznych, społeczno-ekonomicznych i historycznych 10. W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa uznawali choćby H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13. Pojęcie religijności ludowej Wtórność zjawisk religijnych, nie oznaczająca wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa. Również religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo, a w nim katolicyzm, powstały w odpowiednich układach społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny wzór spotyka się bezustannie z różnorodną mozaiką kulturową i przystosowuje się do odmiennych grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym dochodzi jeszcze wyróżnik środowiskowy zależny od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie. W tej kategorii mieści się religijność ludowa środowiska wiejskiego. W tym 9 jóu; .J. Keller, religii, szawa 10 Religia (pojęcie, Warszawa 1976,s. 1969, s. 376. W. Pawl:uczuk, Swiatopogląd tradycyjnej, Warsza'wa 11 E. Ta1rkO'wsika, s, 71 - 79; A. de geneza, Waal jednostki Maleflij:t, Religion Swiatopogląd H. Ringgren, Ake 1975, s. 33. o powstaniu i upowsz:C'Clhni:ainiu 14 and universal V. Strom, religion, [w:] Mały w warunkach socjologii .. " struktura). Słownik [w:] Zarys Religioznawczy, rozpadu francuskiej, dzieWar- społeczności W,a'TSIZlawa 1974, s. 59. ... , s, 5. W. Pawluczuk, 1.3 Folk też 1972, s. 5 - 6. Ciągłość i zmiana 12 sza wa klasYfikacja, 19 - 21; zob. Religie w przeszłości i dobie slię r,EjJi,gili świa1towych Religion, culture and współczesnej, pisz,e society, G. New War- Merns'ohing, York 1964, s. 254 - 261. 15 culture G, Mensching, and society, The New masses, York folk belief 1964, s. 2,69. and universal religion, [w:] Religion, �96 MICHAŁ 'BUCHOWSKI momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi S'l dla nas propagowane i uznane za właściwe przez Kościół zachowania dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych, wzorami zaś są układy praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego. Zjawisko przekształcania religii katolickiej do poziomu poszczególnych społeczeństw jest nieuniknione 17, dlatego Kościół w swym programie akcji misyjnej zawsze uwzględniał konieczność przystosowania swojej doktryny do lokalnych warunków 18, o których decydowały układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe z całą gamą zwyczajów i norm. Srodowisko wiejskie stwarza specyficzne warunki egzystencji. Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych. Nie mogąc w sposób racjonalny opanować sił natury, ludność chłopska szuka innych sposobów zyskania ich przychylności. Utrzymywanie się takiego stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach świata ]E:st nadal wywołane zacofaniem cywilizacyjnym wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego rodzaju motywacji i inkorporować dawne podłoże kulturowe. Stąd znajdujemy w kulcie chrześcijańskim np. endemistyczne elementy magii, jak woda święcona, świece,dzwony, amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych czy Matki Boskiej 20. Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu racjonalnymi przesłankami, zmuszając przy tym wszystkich członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego. Wykazuje ona również dużą łatwowierność, podatność na fantastykę, tworząc legendy i mity wokół wyjątkowych zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna, akceptuje jednomyślnie sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości. Wykazuje dużą ambiwalencję, jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi wielką siłę opierającą się wszelkim innowacjom i przebrana w formy świętości wszelkie zmiany nakazuje traktować jako świętokradztwo. Swiatopogląd chłopski przeniknięty jest myśleniem magicznym, nierozb.lcznie związanym z wszelkimi wierzeniami religijnymi. Masy potrze- 16 A. Kł<Jsikow-5ka, Wzory i modele w socjologicznych badaniadt rod::iny, "Studlia SDcjG'lio'gi.czne" 19ti2, TIll' 2,5. 44. 17 E. Ci'll:pa;k, Kultura religijna wsi, Wail's.zawa 1961, s. 79; tegoż, j'arafianie. Warszaw.a 18 t 196'1. l, Wa,rs'zaw~ 19 20 IS. 38. S. Cw.'m-owSJIci, Kultura religijna 1956, s. 89; L. J. Luzbetaik, wiejskiego Kościół l1tdu polskiego, lw: IDziela, ... , s. 17. B. Gałęski, Wprowadzenie, "Roczmikli SQoc}olO'giJiWs'i" G. Mens-ching, The masses ... , s. 273. 1968, t. 8. S. 10. �Model religijności 97 ludowej bują także osoby, która umożliwi jej kontaktowanie się z siłami boskimi, kapłana będącego ich przedstawicielem 21. Te charakterystyczne cechy ludności wsi, wynikające przede wszystkim ze społeczno-ekonomicznych warunków i rozwóju historycznego, zdeterminowały z kolei kształt religijności, która na całym świecie wykazuje zdumiewające podobieństwo. Wiele cech katolicyzmu ludowego wypływa niemal bezpośrednio z omówionych powyżej cech charakteryzujących ludność rolniczą. Liczni badacze podają wiele spośród właściwości wyodrębniających religijność ludową od innych. Jedną z bardziej uporządkowanych i przemyślanych jest propozycja S. Czarnowskiego. Wymienia on m.in. tradycjonalizm wierzeń, ich sensualizm, partykularyzm, rytualizm, kolektywizm i przepojenie magią 22. Wierzenia tego rodzaju cechuje także ,,[... J łączenie religijności z innymi, niereligijnymi wartościami i wzorami, swoista selekcja treści doktrynalnych i dogmatycznych, pewien szczególny sposób identyfikowania się wiernych z ogólnym modelem katolicyzmu [... J oraz swoista postać 8wiadomości religijnej wyznawców, preferująca określone stereotypy światopoglądowe i moralne" 23. Te i wiele pomniejszych cech składa się z pewnością na zjawisko określane mianem religijności ludowej, lub często katolicyzmu ludowego, wyodrębnionego ze zjawisk religijnych na podstawie kryterium środowiskowego i poziomu kultury. Konieczne w tym miejscu wydaje się bliższe sformułowanie relacji między religijnością ludową a katolicyzmem ludowym. W pracy tej pragnę skonstruować model reli~ijności ludowej, wykształconej w obrębie oddziaływania katolicyzmu. W dotychczasowej literaturze zwykło się często terminy te stosować wymiennie. Moim zdaniem, termin katolicyzm ludowy winien odnosić się tylko do wpływu wierzeń ludowych na katolicyzm, zaś religijność ludowa, to wszelkie zachowania o charakterze religijnym, występujące także pozainstytucjonalnie (poza Kościołem). Religijność ludowa jest więc pojęciem szerszym od katolicyzmu ludowego i w ten sposób ją rozumiem. Zakres badań etnograficznych nad religijnością ludową Religijność ludowa jest więc wyodrębnioną kategorią badawczą ukształtowaną niejako na styku: model religijności propagowany - masy ludowe wsi. Pozostaje przedmiotem badań wielu dyscypUn naukowych, 21 Tamże, s. 269 - 270. S. Cza,rnowrsKi, Kultura ... , s. 90 - 107. 21l E. OVUlpaK, Katolicyzm ludowy w Polsce, WiarlSZoalWa 1973, iS. 32. 22 ., "Lud" - tom 63 �MICHAŁ BUCHOWSKI takich, jak: religioznawstwo, historia, socjologia, etnologia, czy nawet archeologia i inne pośrednio z religią związane dziedziny nauki. Traktują one interesujące nas zjawisko w różnych aspektach i na odmiennych płaszczyzach. Należy więc ustalić także zakres i cel analiz etnograficznych. Przyjmujemy zgodnie, że etnologia ujmuje kulturę w jej integralnej całości. Chcąc jednak uzyskać w naszej opinii społecznej miano nauki o kulturze i człowieku uwikłanych w historyczno-społeczny kontekst, trzeba owe teoretyczne założenia dokumentować w praktyce, przejawiającej się w pracy badawczej i publikacjach. Religia będąca ważnym składnikiem życia, co już starałem się pokazać w pierwszej części pracy, wchodzi więc również w skład problematyki naszej dyscypliny. By móc tę problematykę właściwie realizować, należy podjąć interdyscyplinarną współpracę. Nie może ona jednak polegać na prostym korzystaniu z osiągnięć pokrewnych dyscyplin, lecz na zrozumieniu ich podejścia do tematu, a dalej tworzeniu wspólnych teorii 24. O możliwoś~i pisania prac z pogranicza socjologii i etnografii przekonali nas choćby B. Malinowski, J. S. Bystroń, S. Czarnowski i in.25 I tak np. religioznawstwo oczekuje na antropologiczną interpretację faktów kulturowych, zaś etnologia na religioznawczą interpretację faktów etnograficznych 26. Nie zawsze jednakowo rozumie się istotę zagadnień etnoreligioznawczych, bardzo często ograniczając je tylko do kultur tzw. prymitywnych i studiów porównawczych nad nimi (przykładem definicja Ake Hultkrantza) 27. W wielu takich antropologicznych rozważaniach pomija się badania nad religijnością warstw chłopskich społeczeństw klasowych. Istnieje jednak szereg prac na gruncie polskim poświęconych temu zagadnieniu. Pierwszy ich etap, przypadający na początek XIX w., to laickie zainteresowania Słowiańszczyzną i jej wierzeniami, których pozostałości szukano wśród ludu. Głos w tej sprawie zabierali Lubicz-Czerwiński, Suu A. Bo'sem-z.ierilń\Slki, Interdyscyptinarna współpraca etnologów i religioznawców, "Eiud1emeT. przegląd Rel,igiOZJIJ.awczy" 1977, mr 3 (.105), s. 57 - 5·9. !5 K. DaJrCZoe'W!Slka,Religioznawstwo a badania etnosocjologiczne, "Euhemer. Prze~ląd Rel~iOlZIlJaWiCZY" 1977, II1Il'" 3 (105), s. 65. 2ll A. BooeXlIl.-Zie1liński, Interdyscyplinarna współpraca ... , IS. 57. 27 A. Hultkrantz, International d'ictionary of regional European ethnology and folklore. Vol. 1, General ethnological concepts, Oopenhagen 1960, s. 205. Definicja ta birmIlli następująco: ,,'ReUgian. eilin.ology - itlhe ,part olf ethlIlology whiich deałs with primitive J."'e'liigJi.'O'll, as weiJa tIbJat part olf l1Jhe ooi.€II1IOeof 'reiliJgion whiJOh studies primitive peoples. The comparative study of religions, «comparative religion», is a wid& field W1h1iciJ, how€'Ver lIlW.y am lbe &lI1lO1Jud€d ilI1 €Ifunology". W It·an sam spos6b2Jdaje się !I'02JUIffiKlIWIać A. de Waal Malef<ijt, pil'Izeds1tarwi,ając w swej pracy w tav.ech lI'IOZId~ałaloh IhiJsitoT'ię bada:'!. nad 'I'e1dJgią. A. de WaB,1 MiaJlefijlt, Ret,ig.ion ... , s. 16 - 103. .: �Model religijności ludowe; rowiecki, Wiesiołowski i in. W następnym okresie, związanym z powsta':' niem czasopism etnograficznych ("Wisła", "Lud", MAAE) pojawiłysi~ rozprawy analityczno-syntetyczne utrwalające materiał wierzeniowy; Lata międzywojenne, a zwłaszcza 1929 - 1932, to zbieranie materiału i powstanie syntetycznych prac A. Fischera, .T.S. Bystrorria, S. Poniatowskiego, przedstawiając)'lch całościową gamę 'ohrzędów, wierzeń, magii i wyohrażeń. W 'okresie powojennym w cieniu prac nard kulturą materialną rporu-' szano problemy praktyk. obrzędów i zwyczajów dorocznych, magii i czarów oraz mitologomi demonolog'ii. Dorobek naszego etnoreligioznawstwa koncetruje, się więc, w całym, przekroju, na magii ludowej, przesądach i czarach, demonologii, mitologii i wszelkiego rodzaju obrzędach. Badania skupiały się głównie na socjograficznym opisie, który następnie systematyzowano i porównywano, a w późniejszym okresie zestawiano z tradycyjnym wzorem. W toku tych badań starano się także zrozumieć mechanizmy działania i motywacji ludności wiejskiej 28. Dalsza kontynuacja studiów w tym kierunku prowadzi do zwiększania ilości materiału, nie wnosi jednak nic nowego do poznania istoty mechanizmów religii. Dlatego często zarzuca się etnografii socjografizm i traktowanie zjawiisk religijnych jako przekazu kulturowego, dziedziczonego przez określoną zbiorowość 29. Nie można rezygnować z tego typu badań, lecz należy chyba także szukać dróg przełamania tej sytuacji. Różne są postulaty w stosunku do etnografii w zakresie badań nad religijnością warstwy chłopskiej. Mówi się, że winna ona badać społeczne funkcje religijności tradycyjnej, tradycyjne wierzenia i obrzędy i ich związek z życiem społeczno-ekonomicznym w różnych okresach historycznych. W celu pogłębienia analiz teoretycznych mają być kontynuowane badania nad obrzędowością i zwyczajami ludowymi, które kształtowały się bardziej spontanicznie niż praktyki instytucjonalne 30. Najważniejszym jednak zadaniem w interesującym nas zakresie w obecnej chwili wydaje się zaobserwowanie procesu gwałtownych przemian. Pozwoli to w dalszym etapie na zbadanie mechanizmów zmian religijnych i ich powiązań z innymi dziedzinami życia. Zaistniała bardzo korzystna okazja umożliwiająca w perspektywie zrozumienie całokształtu zjawisk światopoglądowych i ich wyjaśnienie. Punktem odniesienia do badań zmian jest najczęściej tradycyjna religijność ludowa. Konieczne wydaje 28 H. Swienko, Etnologia reHgioznawcza, "Eu:hemer. iPrzegląd Re1Jigi:oznawczy" 1966, rnr 6 (55), IS. 49 - 56; t.egotż, Etnolog,ia i religioznawstwo, ,,:IDuhemer. f'rr7.egląd Re1iJgiOZJl1a.IW<:ZY" ,1977, rur 3 (105), s. 34 - 37. u E. CiiUJpak, Katolicyzm ... , 5. 10 - 11. 30 K. Darczewslro, Religioznawstwo ... , 5. 65. �100 MICHAL BUCHOWiSKI się więc zbudowanie w miarę uniwersalnego jej modelu. Możliwe to jest dzięki zebranym i opisanym przez etnografów materiałom. Wymagają one jednak uzupełnienia dalszymi badaniami w terenie, a ponadto zreinterpretowania na gruncie aktualnej metodologii. Konieczne jest także odpowiednie wykorzystanie wyników psychologii, socjologii i religioznawstwa. Etnologia, mając,a być kompleksową nauką o działalności ludzkiej, musi się podjąć zadania wyjaśniania zjawisk religijnych na tle społEczno-kulturowym, a w obrębie tych zjawisk religijności ludowej. Stworzenie modelu jej tradycyjnej formy na obszarze oddziaływania chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś katolicyzmu, jest więc wycinkiem całego problemu. Znaczenie i reguły modelowania o modelowaniu mówi się w naukach społecznych w ostatnich latach bardzo dużo. Różne są poglądy na temat jego roli w naukowym poznaniu rzeczywistości. Jednakże nie wszyscy chyba zdają sobie sprawę z miejsca modelowania w procedurze badawczej. Zanim więc przejdę do opisu modelu tradycyjnej religijności ludowej, postaram się pokrótce zarysować pewną perspektywę metodologiczną modełu w ogóle. Panuje powszechna zgoda co do tego, że celem nauki jest"wyjaśnianie i przewidywanie zjawisk. W okresie tzw. przedteoretycznym lub empiryczno-zbierackim rozwoju nauk empirycznych stosowarno metodę systematycznej obserwacji faktów i ich uogólniania. Podstawowymi założeniami tego okresu były: metoda indukcji, czyli obserwacji faktów i ich cech oraz teza fenomenalizmu, czyli twierdzenie, że prawdziwa wiedza oparta być może tylko na doświadczeniu zmysłowym (zdania bazowe). Jednakże to zdroworozsądkowe stanowisko doprowadziło do tego, że wyprowadzane generalizacje nie zawsze zgadzały się z obserwacjami. Gromadzono więc fakty, a nie potrafiono prawidłowo wyjaśniać zjawisk. Dlatego w niektórych naukach zmieniono sposób wyjaśniania, przyjmując założenie esencjalizmu 31, które dzieli aspekty zjawisk rzeczywistości na główne i uboczne (istotne i pozorne). Teorie buduje się metodą idealizacji 32,nakazującą pomijać cechy czy wpływy mniej ważne, a skoncentrować się na podstawowych; W'tensposób dochodzi się do istoty zjawisk nieuchwytnej w .zwykłej, bezpośredniej obserwacji. Drugi etap rozwoju nauki nosi nazwę teoretycznego lub teoretyczno-wyjaśniającego. Kolejność rozwoju jest nieodzowna - w pierwszym stadium dostarcza się materiału, zaś w drugim próbuje się go wyjaśnić. 31 L. Nowak, 32 Dokładnie Wstęp do idealizacyjnej o metl()ldrziie ideall~alcj[~ teorii nauki, trclmrhe, \S. 52 - 54. WaT'sZJlłw,a1977, s. 50- 52. �Model religijności Ludowej 101 Różne nauki empiryczne przechoClziły ten przełom w odmiennych okresach: fizyka w XVII w, (Newton), biologia i ekonomia w XIX w. (Darwin i Marks), językoznawstwo zaś obecnie (głównie prace N. Chomsky'ego) 33. Nie muszę chyba nadmieniać, że etnografia niestety ciągle znajduje się V! stadium przedteoretycznym. Z tego co wyżej powiedziano wynika, iż główną metodą naukowego poznania świata jest metoda idealizacji. Świadomie na gruncie nauk społecznych pierwszy zastosował ją K. Marks (najpełniej w Kapitale) 34. Punktem wyjściowym jego koncepcji jest stanowisko antyfenomenalistyczne i antyindukcyjne (tzw. zasada nomotetyzmu) oraz zasada realizmu, czyli antyinstrumentalizmu 3". Przeciwstawiając się więc pozytywistycznemu schematowi poznania, uznał go za niezdolny do wyjaśniania i wręcz ·deformujący wiedzę. Stosuje wobec tego wspomnianą metodę idealizacji (nazwaną przez niego metodą abstrakcji). Polega ona na wyróżnieniu czynników głównych i ubocznych. Następnie zjawiska rozpatruje się eliminując czynniki uboczne, a uznając za jedynie oddziaływujące główne. W ten sposób proponuje się hipotezę wyjściową (typ idealny), będący swego rodzaju abstrakcją 36. Następnie w stosunku ,,[... l do tych typów idealnych badacz formułuje twierdzenia, w tym najważniejsze spośród nich - prawa, które też siłą-rzeczy mają charakter abstrakcyjny, <:~ więc nie tylko nie fenomenalistyczny [... J, lecz nawet faktualny 37. Posługują się więc one idealizacjami. Idealizacje te polegają na użyciu terminów (lub pojęć) odnoszących się do typów idealnych, czyli - terminów (lub pojęć) idealizujących" 38. Prawa dotyczące tych typów idealnych są prawami idealizacyjnymi. Potem następuje konkretyzacja owych praw, poprzez znoszenie założeń idealizacyjnych 39, które z kolei powinny być takie, aby można je usunąć. W ten sposób następuje .przybliżenie praw idealizacyjnych do rzeczywistości 40. Abstrakcje są zdaniami o faktycznie istniejących zjawiskach lub pojęciami do konstruowania takich zadań hipotetycznych zbliżonych do realności 41. Procedura badawcza stosowana 'przez Marksa składa się więc gene33 Tarnż~, s. 60. 34 .T. 'I1opolski, Dyrektywa marksistowskiej metodologii formułowania humanistyki, praw ·Bo=ń idealizacyjnych, [w:] Elementy 1973,5.24. Tamże, s. 2'5. L. No w.ak , Wstęp ... , 5. 52 - 53. 37 Prawo faktua'!ne w 'Odróim~eni,u od feno1n'€il1IaliSltY'CZJl1iElgozawiera wyłącm:.ie założen1a reailis'tylczme, a;Je może być równlież fOI1mułoW<ln€ pcr:zy rpomocy tenmfunów teor.etyczlloych, L. Nowaik, Budowa prawa idealizacyjnego, Iw:] Elementy ... , s. 50. 38 .T. TOIpo'!Slki, Dyrektywa ... , s. 32. 39 L. Now.ak, Wstęp ... , 'S. 53. 40 .T. Topo1sikli, Dyrektywa ... , s. 34. 41 'I1a'mże, s. 34. 35 36 �102 . MIOHAŁ BUCHOWJSKI raInie z trzech etapów: 1) konstruowania typów idealnych (odwołania się do nomotetycznej wiedzy o rzeczywistości); 2) formułowania praw idealizacyjnych w odniesieniu do tych typów; 3) sprawdzenia tych praw drogą konkretyzacji 42. Konstrukcja modelu w dalszej części pracy będzie więc jedynie pierwszym etapem poprawnej procedury zmierzającej ogólnie do wyjaśnienia zjawisk religijności ludowej. Problem sprowadza się obecnie do nadania temu modelowi odpowiedniego statusu metodologicznego - realistycznego czy instrumentalistycznego. W tym momencie nie sposób pominąć typów idealnych w koncepcji Maxa Webera. Choć uważał on, że wyeksplikował to, co Marks i Engels stosowali w praktyce 43, stwierdzamy obecnie zasadnicze różnice w poglądach tych myślicieli. Dotyczą one dwóch zasadniczych spraw: 1) Weber nadał swym typom idealnym charakter instrumentalny, a nie realny, tak jak Marks; 2) w odróżnieniu od tego ostatniego uważał, że pojęcia typowo-idealne można stosować tylko w naukach humanistycznych (w naukach przyrodniczych stosuje się według Webera tzw. pojęcia gatunkowe) ".W kontekście naszych rozważań bardziej znacząca jest pierwsza z tych różnic. Funkcja instrumentu badawczego, którą ma spełniać weberowski typ idealny, została przez niego wyraźnie określona. Pełnią więc one jedynie rolę heurystyczną, tzn. dostarczają próbnych hipotez mogących sprawdzić problemy bardzo generalnie oraz funkcję taksonomiczną, czyli porządkującą intelektualnie dane empiryczne poprzez uwypuklenie odpowiednich elementów rzeczywistości 45. Natomiast abstrakcje mąrksowskie są momentem wyjściowym i niezbędnym w procedurze wyjaśniania 46. Większość konstruowanych modeli w naukach społecznych ma charakter typów idealnych M. Webera - a więc instrumentalny. Są one wówczas uproszczoną egzemplifikacją rozmaitych aspektów złożonej rzeczywistości. Odnośnie do pojęcia (terminu) "model" stworzono niezliczoną ilość definicji i ich podziałów. Znaczenie, jakie przypisuje się modelom, zależy także od stanowiska badawczego (metodologicznego) i dyscypliny naukowej 47. Chodzi o to, aby przedstawiony poniżej model spełniał warunki Ta'mż.e, s. 38. J. KIlllIiita, Typy ideaLne w koncepcji Maxa Webera, [w:] Elementy ... s. 36l. 44 J. ToipolJs;kji, Dyrektywa ... , s. 24; J. KJmiJta, Typy ... , IS. 350 - 354. 4li J. Km'ilta, Typy ... , s. 360; A. Bert=lI1d!t, Z. T. W,ier7Jbic:k~, SocjoLogia wsi .w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe, WcroiCbaw 1970, s'. 156- 157. 46 J. KJmi<ta, Typy ... , s. 360. 47 K. MiałkowSlke., Uwagi o modeLu, ,,EltI1JOigmfia PloJsika" 1969, t. 13, z. 1, li. 11 - 23. 42 4S �Model religijności 101 ludowe; WYJsclOwedo dalszej idealizacji i wyjaśniania, by był oparty o rzeczywistość pozbawioną jedynie niektórych elementów dla celów badawczych i aby mó,gł do tej rzeczywistości być skonkretyzowany, a nie tylko żeby "strukturalizował" badany materiał. Przy budowie modelu podstawową rolę pełni rodzaj wiedzy i jaką przystępuje się do jego konstrukcji. Decyduje ona o dalszym charakterze typu idealnego. Jednym z jej składników jest świadomość metodologiczna i wiedza o analizowanym zagadnieniu 48. Uściślenia wymaga także zakres tego modelu. Nie będzie on zbiorem twierdzeń odnośnie do typu idealnego, tylko ich częścią stanowiącą ich charakterystykę. Ma więc być modelem w znaczeniu węższym 49, wyróżnionym typem idealnym, ale takim, by mógł służyć do dalszych badań. Rola modelu rozumianego w tym duchu jest w nauce bardzo wielka. Pozwala on oderwać się od powierzchni zjawisk i dostrzec prawdziwą strukturę świata realnego, jego relacje i siły napędowe 50. Najbardziej znaną postacią, która na gruncie antropologii kulturowej prowadzi analizę o charakterze modelowym, jest C. Levi-Strauss. Według niego, na podstawie danych empirycznych buduje się model danej części rzeczywistości, utożsamiany też ze strukturą 51. Jego modele są jednak instrumentami. Dane empiryczne świadczą o uniwersaliach nie uświadamianych, których nie można, na obecnym etapie wiedzy, zbadać 52. Model tradycyjnej religijności ludowej Stwierdziliśmy już, że można wydzielić kategorię badawczą, taką jak religijność ludowa. Należy sobie jednak zdać sprawę z tego, iż nie ma konkretnego faktu denotującego zjawisko określane tym mianem. Marcin Czerwiński wyraża się, że wiele terminów (m.in. religijność) jest zbudowanych nie na drodze empirycznej. Pojęciem tym - jak pisze on dalej -- nie odpowiadają jednoznaczne wyróżniki empiryczne, ani kategorie zachowań. Dają się one odnieść do pewnych cech o zbieżności dla nas istotnej. Nie musimy więc rygorystycznie wyjaśniać problemu rzetelności wiedzy uprzedniej, wprowadzonej do badań, lecz ograniczyć się do kwestii jej operacyjności 53. 48 J. TopoJJskJi., Metoda modelowa w historii gospodarczej, [,w:) ELementy ... , s. 419 . • u T1aJmże, 's. 417 - 418. so T.amie, IS. 415 - 41<6. &1 &2 II C. Levi-Str<lJUSS, Antropologia strukturaLna, W<amsaJaiWa 1970, s. 370. J. 'I1op<.'1sk,j" Strukturalizm C. Levi-Straussa, [w:) ELementy ... , s. 274. M. 0<A"'''i.ńJskJi., Kultura i jej badanie, Wrocław 1971, s. 56. �104 MICHAL BUCHOWSKI Chcąc skonstruować definicję religijności, a następnie jej model środowiskowy, należy uwzględnić wszystkie uchwytne empiryczne jej przejawy. Dotychczas poszczególne szkoły zwracały uwagę na różne aspekty omawianego zjawiska, powodując jego ograniczenie lub deformację. Zjawiskowy i społeczny charakter religijności akcentował E. Durkheim. Pod wpływem jeg'o 'koncepcji znależli ,się wszyscy badacze tzw. "kośoielności", z Gabrielem Ie Bras na czele 54. Do grupy tej także zalicza się badających gł~wnie więzi członków wspólnoty z parafią. Jednakże religijność to nie tylko "religia zinstytucjonalizowana", "zrutynizowana", ale choćby również "zinterioryzowana", "wiara osobowo przeżyta" 5". Aby móc poprawnie pojmować religijność, należy przyjąć jej definicję rzeczową, uwzględniającą charakter instytucjonalny religijności, jej kontekst społeczno-kulturowy i odniesienie do świata pozaempirycznego :;6. Mając ten układ odniesienia należy określić parametry religijności. Winny być one dobrane tak, by kompleksowo ujęły całość zagadnienia 57. Wypracowanie ich odbywało się w nauce stopniowo. Np. G. Ie Bras, L. Dingemans i J. Remy uwzględniali trzy podstawowe elementy: wiarę, praktyki i moralność 58. J. Wach zwrócił ponadto uwagę na stosunek do grupy religijnej 59. Pełniejszą listę uwzględniają już Ch. Y. Glock, C. P. G. Tilanus 60. Szczegółowo kwestię tę omawia WI. Piwowarski, który w swych badaniach ujmuje siedem następujących parametrów relig:jności: 1. Globalny stosunek do wiary - uwzględnia związek wiary z innymi płaszczyznami religijności; nie tylko chodzi tu o autodeklarację, lecz także intensywność i stopień krytycznej refleksji nad własną religijnością; intensywność ~ wpływ wiary na religijność; krytyczna refleksja - odpowiedż na pytanie, czy wiara jest wynikiem własnych przemyśleń, czy też bagażem kulturowym (stopniem interioryzacji wiary). 2. Ideologia reli.gijna - rozumienie i akceptacja doktryny religijnej. 3. Wiedza religijna ~ związana z poprzednim parametrem; wiedza lJ religii i dążenie do poznania jej artykułów oraz faktów; odgrywa mniejszą rolę od innych parametrów. 54 W. Piw()wa'!~ski, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji, Biblioteka "Więzi", ,t. 34, W'ailcszaw,a 1971, s. 12 - 13. M Tamże, s. 13. PJ,erwszego i trZJeciego z tyoh termi'nów użył G. W, Al1port w pra-cy The nature of prejudice, Bo.soon 1954, s. 453, zaś terminy 2 i 4 R. W. Adorno w pra-cy The authorito~ian persona!-ity, New Y'Ol'k 1959, 5. 730. 56 W. Piwowa,rs:ki, Religijność miejska w procesie uprzemysławiania, Bib1i'otega "W,ięZJi", t. 41~ Wa,rs.zawa 1977, S. 16. S7 Thlmże, IS. 28 - 30. S8 W. Pti.,WQlWaJ."Siki, Religijność wiejska ... ', s. 13 - 14. S9 J. Waoh, Socjologia religii, Wall"'s7Jarwa1961, 's. 48 - 60. 60 W. Piwowa'fski, Religijność wiejska ... , s. 33 - 41. �Model reLigijności hidoWej 105 4. Doświadczenie religijne - przeżywanie ostatecznej rzeczywistości wyrażające się w formie potrzeby (wiara w byt nadnaturalny, pozwalejąca rozwiązać problemy), poznania (odczucie bliskości boskiego), zaufania (w Bogu znajduje się ocalenie). 5. Praktyki religijne faktyczne' iachowania reHgijne oficjalne prywatne, nie ich mo'tywa.cje i ·sens. 6. Wspólnota religijna - identyfikacja z grupą religijną. 7. Moralność religijna zachowanie będące konsekwencją internalizacji religijnych norm i wskazań etycznych. Parametry te operacjonalizuje się następnie konkretnymi wskaźnikami 61. Przy konstrukcji modelu religijności ludowej posłużę się właśnie tymi siedmioma parametrami, gdyż uważam, że w miarę w pełni oddają one całość zjawiska. Pragnę przy tym pozostać w zgodzie z założeniem, że ów typ idealny (detonuje on poprzednik prawa idealizacyjnego) jest warunkowanyobiektywną strukturą społeczno-ekonomiczną, działającą na świadomość społeczną poprzez praktykę 62, przy jednoczesnym uwzględnieniu tradycyjnych form świadomości społecznej, odpowiadających aktualnym warunkom obiektywnym 63. Przyjmuję, że zadaniem każdej religii jest przezwyciężenie alienacji społecznej, ekonomicznej i poznawczej. Założeniem wyjściowym jest fakt, iż religia jako forma świadomości, c7yli forma wtórna, jest odbiciem sytuacji społeczno-ekonomicznej. W traclycyjnej społeczności wiejskiej, która może być utożsamiana ze społecznością lokalną (pojęcie to jest także typem idealnym), cżłowiek był w dużej mierze zależny od sił przyrody. Mistyfikował więc on jej rzeczywisty charakter i próbował pozyskać w swej bezradności jej siły drogą wyimaginowanych koneksji. Jednocześnie zależny od warunków społecznych wyrażał układy te w religii. Członek środowiska wiejskiego był więc uzależniony od natury i od ludzkich wytworów. Przyjmuję ponadto przy budowie tego typu idealnego następujące cechy, pomijając inne, uboczne: 1) dominującym typem gospodarki w tradycyjnej społeczności wiejskiej jest prymitywne rolnictwo;2) gospodarstwa chłopskie są w dużej mierze samowystarczalne w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb; 3) sytuacja taka powoduje, że społeczność ta ma charakter grupy lokalnej w znacznym stopniu zamkniętej przed vv'pływami zewnętrznymi; 4) izolacja ta wywołuje powstanie jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego; 5) w środowisku tym istnieją przede wszystkim kontakty bezpośrednie, co prowadzi do .tradycjonalizmu dziaT~mże, s. 19- 21; W. Piwowarr'Siki, ReLigijność miejska ... , s. 33 - 41. oz O pojęcilu Ipmtkt)"ki: A. Ba~Uibicka, Orientacje epistemoLogiczne a rozwój nauki, Poznań 1977, 's. 1. 83 J. KJffii!ta, Wykłady z Logiki i metodoLogii nauk, 'Warsrz:awa 1975, s. 196. Gl �,106 MIOHA1. BUCHOWSKI łania i myślenia; 7) katolicyzm nałożył się na dawne wierzenia przedchrześcijańskie; 8) parafia stanowi ośrodek jednoczący grupę lokalną. Niektóre z powyższych cech same w sobie są typami idealnymi, zwłaszcza zaś pojęcia grupy lokalnej, jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego, .czy izolacji. Wszystkie występują w sytuacji niezbędnej do stworzenia się formy tradycyjnej religijności ludowej i są strukturami niezależnymi od świadomości ludzkiej. Założenia te powinny pozwolić obecnie na scharakteryzowanie interesującego nas modelu. 1. G lob a l n y s t o s u n e k d o w i ary. Parametr ten obejmuje głównie postawy katolików wobec religii i problem motywacji religijnych. W obrębie tradycyjnej społeczności lokalnej stwierdzamy bezwzględne podporządkowanie się powszechnemu w jej obrębie wzorowi katolicyzmu. Religijność nosi charakter kulturowy. Fakt urodzenia się w danej grupie nakazuje automatyczne podporządkowanie się jej normom, nie dając przy tym możliwości wyboru, zmiany tego typu sytuacji 64. Ponieważ religia należy do wzoru kultury, jej akceptacja i bezdyskusyjna realizacja przyjętych norm jest oczywista. Problem wobec tego sprowadza się do interioryzacji religii, do stopnia pogłębiania wiary. Tu z pewnością musimy zanotować tylko pobieżne przyjmowanie wiary. Wprawdzie religia przepaja całokształt życia - stąd pojęcie społeczeństwa sakralnego li Beckera 65 - lecz nosi ta religia charakter dziedzictwa kulturowego. Religijność zakorzeniona jest więc bardziej w środowisku niż w jednostkach ludzkich 66. W zakresie motywacji religijnych E. Pin wyróżnia trzy pierwotne i trzy wtórne pobudkri.·życia religijnego 67. Dla religijności ludności wiejskiej charakterystyczna jest głównie motywacja pierwotna, biologiczno-kosmologiczna. Wiąże się ona z niepewnością losu, niebezpieczeństwo usiłuje się zażegnać poprzez spełnianie czynności religijnych. Motywacja ta powoduje powstanie grona świętych, specjalistów w określonej dziedzinie. Kościół jest organizatorem kultu. Istotna w naszym przypadku jest także motywacja wiecznego zbawienia, wiążąca się z pragnieniem osiągnięcia wiecznego szczęścia, powoduje unikanie grzechu i piekła, co osiąga się poprzez odpowiednio zagwarantowane G4 F. HOIUItaOClt, E. Bin, Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Wm;SlZaWla 1972, s. 152 - 154. M A. BeI'!tfraoot, Z. WaerillbiiakIi, Socjologia wsi ... , s. 172. G6S. C='OWlSlki, Religijność ... , s. 90. G7W. PiwOWJalI"Ski, Relig,ijność wiejska ... , s. 111 - 120. Są .to IfUłJSltępujące m{)tywacje pienwutlne: Ipsyoho-!kosmolro@.czrul li .psycilo-hiolo,gic:zJl1Ja,motywacja w.iecznego zbawienia ,i weW1l1ęt=ej pnemii1arrlY. Motyw,alcje wtórne: motywacja wwturorwo-:spo.rutlamc:zJl1Ja (]udowa), slOcjo·4tultuI'ow,a (nICl1rodowa) i socjo-religijnlł (eklezjaloo). �Model 'Teligijnoiel ludowej 107 srodki, spowiedź, komunię itp. Uczestnictwo w źyciu religijnym ma na celu uwolnienie się od winy. Powyższe dwie motywacje mają charakter indywidualny i wypływają z ludzkiej psychiki. Stwierdzić naleiy, iż pierwsza z nich jest bardziej zależna od stopnia rozwoju spoleczno-gospodarczego, druga zaś w dużej mierz€ wynika z postawy wobec iprdblemów ostatecznych i mniej poddaje się warunkom obiektywnym. Motywacje wtórne, o charakterze społecznym występujące w tradycyjnej społeczności wiejskiej, to motywacje kulturowo-spontaniczne (ludowe). Wiążą się one z zasygnalizowanym już problemem religii jako elementem kultury. Przestrzega się praktyki religijne ze względu na presję wspólnoty. Tu także parafia i ksiądz są instytucjami należącymi do całej kultury grupy. Zbliżona do powyższej jest motywacja socjokulturowa, rozszerzona jest jednak na tradycje narodowe. Najważniejszym wnioskiem nasuwającym się w dotychczasowych rozważaniach jest to, że religijność ludowa ma charakter kulturowy, partykularny i sensualistyczny 68. 2. I d e o log i a r e l i g i j n a. Uniwersalna ideologia katolicka przystosowała się do kultur lokalnych. Doprowadziło to do rozbieżności między doktryną oficjalną a faktycznie przyjętą w grupach. W zakresie ideologii interesują nas przekonania religijne i stosunek do wartości religijnych. Mówiąc o przekonaniach, zastanawiamy się nad stopniem rze~ czywistej akceptacji prawd wiary. W społeczności tradycyjnej zauważamy brak refleksji nad dogmatami, zgłębiania ich treści, nie zauważamy wątpliwości religijnych. Wypływa to z ustabilizowanej hierarchii wartości narzucanej przez środowisko społeczne w procesie socjalizacji 69. Widać w tym wyraźny związek z izolacją wsi i jej jednorodnym obliczem społeczno-kulturowym. Przez wartości rozumiemy wszystko, co jest pożądne w grupach ludzkich. Wachlarz wartości religijno-moralnych jest bardzo szeroki. W społeczeństwie tradycyjnym występuje monolityczny ich system, determinowany kulturowo i społecznie, na straży którego stoi tradycja 70. Dominują wartości o charakterze sacrum - najwyższy cel tn zbawienie duszy, obowiązek bycia dobrym katolikiem itp. Sacrum rozumie się nie tylko jako cel jednostki, lecz także jako dobro społeczne. Przejawia się w tym identyfikacja z grupą lokalną, współodpowiedzialność za jej losy. Religijność ta stara się sprostać raczej wymaganiom lIB 69 70 Tamie, s. 126. W. Piwowa,rsiki, ReLigijność W. Piwowarski, Religijrność wiejska , s. '141- 141,!i 150 - 151. miejska , 's. 178. �MICHAŁ BUCHOWSKI 108 tradycji przekazywanej przez pokolenia, opartej na kulturze środowiska, niż oczekiwanej przez Kościół 71. Parametr ideologiczny charakteryzuje więc tradycjonalizm i monolityczność wynikające z homogeniczności środowiska i bezpośredniej transmisji kultury. 3. W i e d z a l' e l i g i j n a. W tym parametrze głównymi wskaźnikami są: znajomość prawd wiary i zainteresowanie religią. Obserwujemy tu dużą ignorancję religijną. Katolicyzm ludowy cechuje brak znajomości podstawowych dogmatów, o czym autor sam mógł się jeszcze dziś przekonać w trakcie badań terenowych. Charakterystyczna jest tu chyba [-,owszechna nobilitacja Matki Boskiej 72, często wymienianej jako jedna z osób boskich (to samo czyni' się niekiedy ze świętymi). Prawdy wiary pomieszane są z wierzeniami magicznymi, często o przedchrześcijańskim rodowodzie, tworząc nowe kategorie wiary. Znajomość credo katolickiego jest mała na rzecz tradycyjnej wiary wpajanej przez środowisko. Zain'teresowanie religią jest bardzo duże. M.iejscowy kościół jest często najważniejszym punktem życia społeczności i przedmiotem jej troski. Zainteresowania te rzadko jednak wychodzą poza wąski obszar terytorialny. 4. Doświadczenia r.eligijne. Jest to chyba najtrudniejszy do opisu składnik religijności. Wiąże się bowiem z indywidualnymi przeżyciami i potrzebami jednostki. Człowiek w środowisku wiejskim nie może rozwiązać wielu problemów, w związku z tym odczuwa potrzebę interwencji jakiejś nadnaturalnej siły, która byłaby w stanie to uczynić. W chwilac;h ciężkich (klęski żywiołowe, tragedie indywidualne) chce się zdać na łaskę czegoś stojącego ponad tym, co ziemskie, odczuwać obecność Boga. W przypadkach ostatecznych on właśnie pozostaje jedyną n8dzieją. Doświadczenie religijne tego typu nie jest właściwe tylko tradycyjnej religijności ludowej, lecz ze względu na prymitywny sposób zabezpieczenia. egzystencji częściej występują momenty pozwalające na pojawienie się takich potrzeb. Mimo indywidualnego charakteru źródeł tego typu zachowań, przyczyn ich należy szukać w obiektywnych zjawiskich, jak np. poziom sił wytwórczych, sprawy ostateczne - śmierć, choroba itp. 5. P l' a k t Y k i l' e l i g i j n e. Są najbardziej uchwytnym w badaniach elementem religijności. Obserwuje się udział w obrzędach religijnych i związanych z nimi pozareligijnych. W tradycyjnym środowisku wiejskim zauważamy powszechny udział w praktykach. Dotyczy to przede wszystkim tzw. obrzędów przejścia - chrzest, pierwsza komunia, 71 72 Tamże, s. 183. S. Czarnowski, Kultura ... , s. 96 - 97. �Mode~ religijności ~udowej 109 ślub, pogrzeb, a także obowiązków regularnych - uczestnictwo we mszy \V niedziele i święta. Jest to wynikiem kulturowej tradycji i presji społecznej, wykluczającej zachowania wyłamujące się poza przyjęty wzór, zinstytucjonalizowany schemat zachowań. Motywacje pni:ktyk rzadko mają charakter wewnętrzny. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem "kościeiności". Interesująca poznawczo jest kulturowa "oprawa", czyli uroczystości zewnętrzne, pozainstytucjonalne, o charakterze rodzinnym bądź lokalnym. Noszą one znamiona regionalne. Należy tutaj dostrzec niejako "sprzężenie zwrotne" - wpływ praktyk katolickich na obrzędy pozakościelne i wpływ wierzeń oraz zwyczajów lokalnych na przebieg uroczystości religijnych. Uwagę zwrócić trzeba także na rytualizm religijności wiejskiej, przywiązania do zewnętrznych przejawów i czynienia z nich najważniejszego wyróźnika przynależności do grupy religijnej. Katolicyzm zatopiony jest w obrzędowości, zwyczaju, gestach i to decyduje a jego powierzchowności n. Obrzędy związane są z przełomowymi momentami w życiu ludzkim oraz porami roku. Noszą charakter agrarny i ogólnoludzki, a Kościół jedynie dostosował się do nich przekształcając ich formę. W zakresie praktyk mieści się także pojęcie sensualizmu, oznaczające fakt czczenia przez chłopów konkretnych figur, obrazów i innych wizerunków sakralnych. Występuje niezdolność rozróżnienia rzeczy świętych ud ich wyrazu, czynności od wywołanego wzruszenia, symbolu od treści i wzoru u. Duży jest także stopień praktyk indywidualnych w obrębie omawianej społeczności. W zakresie praktyk mamy więc ich rytualistyczny, partykularny (związany z życiem), sensualistyczny charakter. O religijności decyduje wierność tradycji i kulturze, w której się wychowało, a nie Kościołowi. Korzeni tego typu zachowań także należy doszukiwać się w specyficznym środowisku ze swoimi cechami charakterystycznymi. 6. W s'P ó l n O t a re '1~g i j n a. J.estona jednym z elementów wspólnoty kulturowej. Instytucje religijne są w tradycyjnym społeczeństwie splecione ze świeckimi, co sprzyja ambiwalentnemu poczuciu przynależności społeczno-religijnej 75. Poczucie to kształtuje się głównie na płaszczyźnie kulturowo~połecznej. Układem odniesienia jest parafia, którą można identyfikować ze wspólnotą lokalną. Ważna w tej analizie jest rola kapłana jako przywódcy religijnego. W grupach lokalnych jest ona 73 Tamże, s. 105. K. Adamus-Dar<czewska, Aktywność społeczno-gospodarcza parafii w Polsce, "RocznikJi Socj<Jlogii Wsi" 1968, t. 8, s. 52. S. Cm'I1l1oWlSki, Kultura ... , s. 100. W. PiwowalI'Stki, Religijność miejska ... , s. 294. wiejskiej 74 75 �110 M[CHAŁ BUCHOWSKI uwarunkowana typem religijności, tak więc obowiązki księdza są szersze niż określają to przepi'sy k,ościelne. Angażuje się on często w zwyczaje lokalne, zacierając różnice między dwoma typami powinności. Religijność ma także charakter kolektywny, obejmując wzory zachowań zbiorowych, niwelujących indywidualne odchylenia. Podkreślić trzeba także, że w praktykach religijnych odbija się struktura społeczności, która je realizuje. Każdy ma określoną rolę i sprecyzowane funkcje uzależnione od miejsca w społeczeństwie 76. Wspólnotowy charakter wynika więc z idei identyfikowania się z grupą i jej strukturą. 7. M o r a l n ość r e l i g i j n a. Według oficjalnej nauki Kościoła, wzory moralnego zachowania się są ważniejsze niż zachowanie rytualne. Stworzył więc on kodeks postępowania etycznego, będący wzorem dla mas. Jednak w praktyce kładziono większy nacisk na praktyki religijne. Normatywno-instytucjonalny model moralności musiał ulec procesowi il1kulturacji, czyli przystosowania się do lokalnej kultury, powodując powstanie moralności instytucjonalno-środowiskowej, traktowanej jako obowiązkowa. Nakazywała ona przede wszystkim posłuszeństwo zwyczajom lokalnym i wiedzy ludzi starszych 77. Ponadto olbrzymią rolę w tym zakresie odgrywa koncepcja grzechu jako zła. Jest to wybitnie parametr konsekwencyjny, wskazujący jednocześnie na kulturowy charakter religijności. Przedstawiony powyżej model tradycyjnej religijności ludowej powinien w pełni oddawać to zjawisko, chociaż z pewnością znajdą się jeszcze nie zaakcentowane jego momenty, które ujawnią się w toku dalszych, szczegółowych badań. W nadziei autora model ten pozostaje choćby w części poprawną konstrukcją z metodologicznego punktu widzenia. MICHAŁ BUCHOWSKI ATTEMPT AT CREATING A MODEL OF !FOLK RELIGIOUS (ISumma INITERESTS ry) 'Dhis ar,tLcle aims at creatiJng modembely vematile model of jjolk rełJi,gi/OuSll1ess cor,respcm.dinJg to all tY'pes of Oatholidsm 'm the looUll1try. It is G.lSBlnnedthat relligion and forms, orf JcelJebra't101IlICOIlJt1ectedW\i.th tt ,M'e :iJn.tegml pa;rt of cuLture, so ethnology also deaJ.,s wilth it. Folk religiousness is a suhject of et!hnolo.gical inteS. OzJamlOwskii, Kultura ... , IS. 103 - 104. E. CJupak, Katolicyzm looowy --'- tendencja przemian współczesnych, ,,RoeznUci Socjo[oglti Wsm" 1968, t. 8, s. 19; tegoż, Katolicyzm ludoWll w Polsce, Warsmwa 1968, s. 38. 78 77 �MOdeL 1'eUgijno§ci Ludowe; Ul rests, not only compar'aJti'Ve aJIW.'ly1sesof p[iimit'ive peOlples' cr:eHgLOI1Is, which are frequently considered to be most Lmpołlta[])t. Dea~ia1:gwi,th the subj'eci of r,eligiOUiSn~ ethnognaJphy should ,!>har'ethe a'chiev,emeIl'ts od' o1;h'er di:sdpl:tIl'es SUtch a,s study of religion, sociology, psychology and history of iI'eHgion. Methodologicail. perspective of creating modeLs in the Arts follows 'cr,ea,Ung of a model. the mrt!hoiI"s optIl'ion this ,model 'Call1JIlJOlt be ideal W'eboc',s ty1pe ~imjjted ,to structure of sci'en,oe but it ffiUJSit be a stan1Jtng~po,imt (a moment ,od' 'idea1izaUon) of f'urrt'her 'explan:at,i,on CIf phen1omena from <the Marxist IpOint od' VIiew. A:s1suming the above statemenlts, 1Jheautlhorr t['ies to charalCterize the phenomellOlll of fQ[k iI'el1ilgi1oUJs'l1es IU'Sitrllg s seven paiI'armelters lbalsed on :Leigal[y valid cltiteT!ia and coeifk,ientes reS'pectively: g,enenal reIatibn to the beli:ef, T'elig1ioUJs/ideology, knowLedge, experience, pcracUoes, loommunity amd mornality. This ,article lis a s'tartirug-poiiltllt of fUil'theT sltudies. The aultholT hopes 1;h,at j,t served at least partially the aums given in a theoretical/introdudion. In 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f880f6a12f79d9ae7f1135fce2289ee1.pdf a3f60827a5961767afe07cf43f9f5898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Syberia - badacze polscy Kaukaz- badacze polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1639 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie etnografią Syberii i Kaukazu w XVIII wieku / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.159-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONI KUCZYŃSKI Lud, t. 63, 1979' POLSKIE ZAINTERESOWANIA ETNOGRAFIĄ SYBERII I KAUKAZU W XVIII WIEKU W dziejach rosyjskich wypraw geograficznych na obszary leżące za Uralem występują dwojakiego rodzaju przedsięwzięcia: odkrywcze i badawcze. Odkrywanie Syberii łączyło się z jej kolonizacją przez Rosjan. Przyjmując we władanie coraz nowe ziemie leżące za Uralem, podejmowali oni różnego rodzaju zabiegi administracyjne, np. przymusowe osadnictwo, mające dostarczyć mieszkańców rozległej Syberii. Historia odkryć tego obszaru Azji związana jest przede wszystkim z dziejami narodu rosyjskiego, chociaż w pewnym stopniu zaznacza się w niej udział Polaków, którzy począwszy od wojen Batorego z Moskwą zsyłani byli w głąb Rosji. Ludzie ci, służąc w oddziałach kozackich, wędrowali wraz. z nimi na podbój nowych ziem, leżących za skalistym progiem Uralu. Na Syberii zaś niektórzy z nich pełnili różne funkcje administracyjne i wojskowe, byli poborcami podatku, dowodzili oddziałami kozackimi, pracowali w urzędach gubernialnych itp., bądź w inny sposób związani byli z dziejami poznawania tych obszarów. W formie zorganizowanej wyprawy przeszli Rosjanie za Ural w 1483 r., kiedy to Fiodor Kurbski i Iwan Trawin Sałtyk, dowodząc niewielkim oddziałem, posuwając się wzdłuż Tury i Irtyszu, dopłynęli do Obu i jego biegiem aż do ujścia. Później podobną drogą dotarło tutaj parę innych wypraw rosyjskich, które nie odważyły się jednak zapuszczać dalej w nieznane strony "latem pełne błota, zimą mroźne i zasypane śniegiem". Dopiero zwycięski pochód Timofiejewicza Jermaka do zachodniej Syberii w latach 1581- 1584 i pokonanie przez niego miejscowych władców otworzył drogę dalszym pochodom w głąb Syberii. W 1607 r. Rosjanie znaleźli się w okohcach środkowego biegu Jeniseju, później opanowali obszary leżące przy jego ujściu, a następnie (1620) dopłynęli do wybrzeży Półwyspu Tajmyr oraz wzdłuż Dolnej Tunguski dotarli do Leny. Tak więc w początkach XVII stulecia wytyczyli oni szlaki dla innych przybyszów, ciągnących z Rosji za Ural. Wiodły one początkowo wzdłuż Jeniseju i górnej Leny, a strefa wpływów rosyjskich zaczęła się rozszerzać coraz dalej ku wschodowi. Założono szereg nowych miast Ketsk (1602), Jenisejsk (1619), Krasnojarsk (1628), Ilimsk (1630), Jakuck (1632), Zygańsk (1632) i inne - zasiedlanych w początkowym okresie przez oddziały kozackie i ludzi żądnych zysku. Południowe obszary Syberii leżące nad górnym Jenisejem, zasiedlone przez Kirgizów, oraz zie- �160 ANTONI KUCZYŃSKI mie nadbajkalskie, stanowiące krainę wojowniczych Buriatów, oparły się w początkach XVII stulecia rosyjskiemu władztwu. Opór plemion tubylczych skłonił do ekspansji w kierunku wschodnim, nad rzekę Lenę, gdzie w 1632 r. P. Bekietow założył na polecenie wojewody jenisejskiego miasto Jakuck. Z ośrodka w Jakucku wyruszali rosyjscy kupcy i żołnierze "'le wszystkie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się oni przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru - wyprawa W. Pojarkowa (1643 - 1645) Fotem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indygirkę i Kołymę, .a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. W dwa lata później (1648) garstka śmiałków pod dowództwem S. Dieżniewa 1 dotarła na,d Kołymę i Morze WschodniosyberyjskJie, a płynąc w~dłuż północnych wybrzeży Azji przedostała się przez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki (nazwaną później Cieśniną Beringa) do Ameryki. Wyprawa ta, jakkolwiek poniosła wielkie straty w ludziach i sprzęcie, doprowadziła jednak do zbadania północno-wschodniego krańca Azji. RówD0cześnie z penetracjami na obszarach północnych rozwijała się ekspansja w kierunku wschodnim i południowym. W latach trzydziestych XVII stulecia oddziały rosyjskich zdobywców dotarły do wybrzeży Morza Ochockiego, gdzie u ujścia rzeki Ochoty wybudowano stanicę ochocką (1647), którą w latach sześćdziesiątych XVII wieku zarządzał Polak B. Onochowski. Była ona głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zajęte jeszcze obszary Syberii i Kamczatkę, której włączenie Vi skład państwa rosyjskiego związane jest z W. Atłasowem, dowódcą rosyjskiej twierdzy Anadyrsk (1649)' na Półwyspie Czukockim 2. 1 wieku W pol9kiej Dyaryusz litera-turzepierwszym więzienia moskiewskiego opisem miast Syberii i miejsc jest pochodzący spisany przez z XVII Adama Ka- wydany w POZll1:aniuw 1874 roku. Opis'owi temu poświqcono ostatnio parę artykułów w ]:o1ski,ej i radz:i'ock,iej lit'eraJturze. Radziecki bioQ,graftej posta'ci, E. P. Polewoj z Leningmdu, <Jooa.lazł 'Szereg wartościowych archiwaliów rzueoającyc h nowe światłu na 'Syberyjs'k;i życioJ"ys Kamieńs!kli·ego. Wynika z niego, że nasz rodak przebywając TIJazesla:niu w Ja~ucku zetk,nął SJię taJm z S. Dieżllliewem i M. Stad·uchinem, ZlI1anymi ·pooS.ta<Ciami w hiJslorii rosyjs!ki·ch odkryć geograficznych na północno-wsoh<Jdnich krańca,ch Azji. Znajomość ta dostarczyła za'pewne Ka:mieńskiemu s'!=osobności do uzyslmnia pewny,ch ;illiol"macji o 'północoo-wschod:n<i-ej Azji, które naSitę.pnie zawarł w swolim Dyaryuszu... Z ważniejszych p'l1bLika'cji ]:0świf;'eonych Kamlień,skiemu, k,tóre ukawły się 'OIs.tal,ruio,wymienić należy: A. Kuczyńs:\.i, Pierwsza pclska relacja o ludach Syberii, "Etnografi,a Polska" 1968, t. 12; S. Kałużyń'ski, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szki·ce z dziejów "olskloejodentalistyki" 1969, t. 5; B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik svedienij po enografii Sibiri XVII 'l;eka. (O soctnienii Adama Kamienskogo-Dłuzika), "Sovietskaja Et'l1Jo,grafija" 1967, nr 5; tenże, Elice raz o Kamienskom-Dłuiike, tamże, 'mieńskiego, nr 1974, 6. Pr'oblematyka po=wania Syberii prZJez Roos}an posiada liczną litera,turę przedmiotu w języku rOoSyj.skIilffi. Wskond,enoowanej formie zawarta j€oSi ona w 2 �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 161 Już podczas służby w Jakucku słyszał Atłasowobogatej w futra Kamcz'ake, Przebywając więc w Ana,dyrsku postanowił za wszelką eenę dotrzeć do tej nieznanej jeszcze krainy, gdzie ludność tubylcza "w czasie podboju nie tylko nie sprzeciwiała się daninie w sobolach, lecz podrwiwała z Kozaków, gdy wymieniali nożyk na osiem, a siekierę na osiemnaście soboli". W styczniu 1697 r. wyruszył on na zdobycie nowej ziemi. Droga wiodła z twierdzy anadyrskiej ku rzece Penżynie, wpadającej do Morza Ochockiego, nad brzegami którego spotkano Koriaków, "którzy nie mają zarostu na brodzie, są smagli na twarzy i średniego wzrostu" - jak zanotował Atłasow. Wreszcie po wielu miesiącach wędrówki dov.'odzony przez niego oddział dotarł do doliny rzeki Kamczatki. W miejscu tym Atłasow, w celu upamiętnienia swojego pobytu, postawił na wyniosłym brzegu rzeki drewniaI).y krzyż, na którym wyrył napis: "W roku 205 dnia 18 czerwca postawił ten krzyż dziesiętnik Włodzimierz Atłasow z towarzyszami" 3. Latem 1699 r. powrócił on do Anadyrska i stamtąd przez Jakuck powędrował do Moskwy, gdzie w styczniu 1701 r. złożył hołd carowi Piotrowi I, który "za pozyskanie nowych ziem" nadał mu tytuł naczelnika kozackiego w Jakucku. W Moskwie spisana została także jego relacja o ludach Kamczatki, które przeżywały wówczas swój wiek kamienny. Siekiery, noże, oszczepy, strzały i igły wyrabiano z kamienia i kości. Z relacji tej dowiadujemy się, że "łuki mają z fiszbinu, strzały najnowszej publikacji pt. Istorija Sibirii, t. 2, pod red. A. P. Okładnikowa, Lemngrad 1968. W literaturze polskiej zob. A. Kuczyński, Syberyjskie szLaki, Wrocław 1972; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975. 3 W oprawie mi<;dzynarodowym istnieje instytucja zW~l'l1aprawem okupacji lub pra'wcm odk,rywcy. Polega ona na u~naniu objęcia we władanie p'rrez odkrywcę ziC'm ddąd niczy;ich. Odbywa ,siG to przez zaik.nięde flagi państwowej, postawienie krzyża z da·tą zaw!a'SzczjE'll1Jia lądu, słupa z emblema,tem pań;stwowym li. ogłD'szenie o wziG-eiu w posi:adanue i przyłączeniu do dane~o pal1s'twa nowo odkryty,ch obs,zarów. KolOll1ialiści angielscy i hli.'s'zpańs'cystosowa1i przy taki'ch okazjach "turf and twig ceremony", tj. ceremonię darni i różdżk,i, polegającą na 'PQbral1li:ugrudki ziemi i gałązki, jak,o symolu o.bjGoi.a'pańs,twowoś'cią odkrywcy nowo odkrytych ziem. Rosjanie w swych wyprawach za Ural zakopywali na Syber~i, Aleutaeh, K.amczatee i Sachalinie miedziane plakietk,i ,z wytło,czjonym herbem carskim lub wznosHi krzyże z datą, mająec świadczyć o wzięciu w posliaaan,ie nowych Ob"zaTÓW.Krzyż taki wystawi! właśnie zdobywca Kam'cwltki, W. AHaJsOIW, który wyrył JJJanJi,mda,tę "rO'k 205", tj. wodług sta'rOlT'OtSyjskie.go obliczeni'a ,rok 7205, ,czyli 1697. Instytucja prawa odkryw'cy mi,a!a powszechne zaostosoWlaIrJ,i,e w wieku XVIII i XIX, późllIiej natomiast, w miarG znikania ·bia!ych pilam na mapie, straciła ona swoje znaczenie. Jedynlie w XX w. Niemcy hit1e'TOwSikieus,iłowały w ,ten 'sposób objąć w 'pos'iadanie Ziemię Królowej MaJua na Anltarktydzie, ZTzu'c:ają'cna nią z samolotu w roku 1938 bl ąWwe tablkzkri oznajmiające o zajęciu jej ;przez Niemcy i nazwaniu Nową Szw0.'bią. 11 "Lud" - tom 63 �162 AlNTONI KUCZYŃSKI kamienne i kościane. Mieszkania ich zimowe są ziemne, letnie zaś drewniane, na palach wzniesionych nad powierzchnią ziem na trzy arszyny, zbudowane z desek, pokryte korzeniami jodłowymi; wchodzą do nich po schodach; takie mieszkania stawiają w bliskim z sobą sąsiedztwie; w jednym miejscu będzie ich po trzysta i czterysta. Kamczadałowie żywią się rybami surowymi i zwierzyną; zapasy ryb przechowują na zimę w taki sposób: świeże ryby składają do dołów i zasypują ziemią; te ryby gniją. Zimą wyjąwszy ryby, wkładają do naczyń, nalewają naczynia wodą, następnie wrzucają w nie rozpalone kamienie, wodę rozgrzewają, ryby w wodzie rozcierają i tak spożywają" 4. Włączenie Kamczatki w skład państwa rosyjskiego było prawie ostatnim akordem rozpoczętej przez T. Jermaka kolonizacji Syberii. Tereny nadbajkalskie opanowali Rosjanie w latach pięćdziesiątych XVII stulecia, a powstanie Irkucka (1661) i Nerczyń ska (1654) łączy się z poznawaniem ziem leżących nad Amurem. Z osobą Atłasov;a związane są losy Jana Kozyriewskiego, Polaka z pochodzenia, podróżnika i badacza północno-wschodnich krańców Azji, Kamczatki i Wysp Kurylskich. Był on informatorem znanego w historii odkryć geograficznych, wybitnego badacza, Witusa Beringa oraz uczestnikiem jego pierwszej wyprawy (1725 - 1730). W owym czasie rozległe obszary rozciągające się od Uralu aż do wschodnich wybrzeży Oceanu Spokojnego i od Oceanu Lodowatego aż do Jeziora Bajkał znajdowały się pod panowaniem rosyjskim. Administrowanie tymi ziemiami pociągało za sobą konieczność bliższego ich poznania. Stąd też w latach 1733 - 1745 Petersburska Akademia Nauk zorganizowała tzw. Wielką Północną Ekspedycję, w skład której weszło ponad 600 uczestników: przyrodników, geografów, kartografów, dokonujących żmudnych badarl i pomiarów. W skład tej ekspedycji wchodził również Witus Bering, któremu przypadło w udziale badanie północno-wschodnich mórz i oceanów. W wyprawie tej, zdaniem amerykańskiego historyka J. Bancrofta, brali udział trzej Polacy: cieśle okrętowi Andrzej Koźmian i Wilhelm Buczkowski oraz kadet, Andrzej Wielkopolski 5. 4 L Radimńslki, Przeszłość w teraźniejszości - zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, Wa.IisZJa'w.a 1901, t. 1, s. 259. 5 W. Słaibczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, WrursZJawa 1973, s. 50 i 413-- przypis 13. :Ponadto· według te-we> tClluro,r·aW'alTlto odnotować ,j€lslZcze i-edno- bezs:porrne polOJl'lJioum !Związane z wy;prn.w;arrn.i Bermga. Otl() '!=() zakl()ń'c'z,eni,u pierwslZ'ej wypmwy <O'PI'aoOWtClłB€'I1i.rugw MOISi~wie 12 ma'p rę·k,()Ip,iśJmi.eIl1:[1yc'h t€'renó<w badany'ch prrez niego w CZlalSliewY'!=r-awy. Jedn.ą z ty,ch malp car <QJllaroWtClłkró<lowi polskiemu (ZJaJP€'WineAUJgusitl()wi II Mocnemu), ktÓTy z koki O£i.aTO'wał ją j€~ui.ai.e, J. B. dJu Halde, ten za,śOIpubHIm-w.ał ją 'VI IV rtiomale .swego dzieła Description geographique, chronologique, polit-ique et physique d'Empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, wydall1Y'm w P.a'ryŻJu w 1735 roklU jako Carte dey Pays travers par Ie Cap. Beerings depuis la wiUe de Tobolsk jusqu'ci Kamtschatka 1732. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 163 Od czasu Wielkiej Ekspedycji można już mówić o zorganizowanych badaniach naukowych obszarów Syberii, które miały wypełnić dużą lukę \v znajomości tego rozległego kraju, pozostającego we władaniu Rosji. Badania te nasiliły się w XIX wieku, a wśród uczestników podejmowanych wtedy licznych wypraw nie brakło Polaków zesłanych na Syberię. Nazwiska takich badaczy, jak: Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Benedykt Dybowski, Wiktor Godlewski, Edward Piekarski, Bronisław Piłsudski, Wacław Sieroszewski i innych zrosły się na stałe z dziejami 1J0znania Syberii i kultury zamieszkujących ją ludów 6. Badania te, rzec można, o wymiarze osiągnięć naukowych w skali światowej, poprzedzone są skromnymi relacjami Polaków, którzy na przestrzeni XVIII wieku przebywali na terenach azjatyckiej i europejskiej części Rosji. Z publikowanych ostatnio w Związku Radzieckim materiałów wynika w sposób oczywisty, że przez cały wiek XVIII uczestniczyli Polacy w różny sposób w cywilizowaniu Syberii - zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, handlem, służyli w wojsku i administracji. Byli wśród nich i tacy, którzy na stale zrośli się z ziemią wygnania oraz tacy, którzy po powrocie do kraju spisali swoje wspomnienia zawierające wiele interesującego materiału z dziedziny historii tej krainy, jej geografii i etnografii. Jednym z nich był wspomniany już uprzednio Jan Kozyriewski, uczestnik pierwszej wyprawy Beringa (1725 - 1730), o którym przez dziesiątki lat w literaturze rosyjskiej i polskiej krążyły sprzeczne opinie na temat jego pochodzenia. Niektóre źródła przypisują mu narodowość polską, inne zaś - rosyjską lub w ogóle pomijają ten problem. Przykładowo podać należy, że geograf rosyjski, A. W. Jefimow, w książce pt. Iz istorii wielikich geograficzeskich otkritij (1949) pisze, że "odkrycie Ameryki przez Rosjan zaczyna się właściwie od podróży Kozyriewskiego i odkrycia przez niego Wysp Kurylskich w roku 1711" 7. Również w najnowszym dziele Istorija Sibiri (1968) znajduje się podobna wzmianka o tym, Że w zgromadzeniu "dokładnych wiadomości o Wyspach Kurylskich ważną rolę 'odegrał L P. Kozyriewski, który kierował dwi€ma pierwszymi rosyjskimi wyprawami morskimi do tych wysp 1711 - 1713" 8. O polskim pochodzeniu tego żeglarza i odkrywcy świadczą jednak według Polewoja 9 stare archiwalia rosyjskie. Odnalazł on bowiem ostatnio dokumenty, z których wynika, że pierwszy z tej zapisanej w dziejach Syberii Na ten ,temat IZIOib. A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki ... A. V. Jefimov, Iz istorii velikich geografićeskich otkritij, Moskvra 1949, s. 45. B Istorija Sibirii, op. cit., s. 161. 9 B. P. Polevoj, Kameatskije berestianyje jasaenyje knigi naeala XVIII v., [w:] Voprosy geografii Kameatki, t. 4, 1966,s. 124 - 126; Kozyrevskije na Kameatke, [w:] "KaJmcats,kaj.a Prawda" 4 ijuJ/~a 1962. 6 7 11· �164 ANrroNI KUCZYŃSKI polskiej rodziny, nazywający się Fiodor Kozyriewski, mieszkał w Jakucji w pięćdziesiątych latach XVII wieku. W roku 1668 na podstawie rozporządzenia carskiego (wydanego w związku z traktatem andruszowskim - 1667) znalazł się on z żoną oraz córką "w Moskwie potom u, czto on Poljak", jak informuje zapis w jakuckich dokumentach dotyczących zesłańców. Wraz z innymi przebywającymi wówczas w Moskwie Polakami, tj. Grzegorzem Mochnaczewskim i Piotrem Dębickim, zwrócił się on z prośbą o powrót nad Lenę. Po przyjęciu "na wiecznuju służbu w sibirskije goroda" wysłano do Jakucka raport, który zobowiązywał go "będąc na Syberii do służenia dla dobra wszystkich". Po przyjęciu prawosławia KGzyriewski służył przez wiele lat w Jakucku i innych twierdzach syberyjskich. Nie mogąc jednak spłacić zaciągniętych długów i będąc świadomym popełnienia innych przestępstw urzędniczych, skrył się w jednym z jakuckich klasztorów, w którym zmarł na przełomie XVII i XVIII wieku jako "brat Awraamiem". Wychowywaniem przyszłego odkrywcy i żeglarza, J. Kozyriewskiego, zajmował się początkowo dziadek Fiodor. Jednak z chwilą wstąpienia przez niego do klasztoru młody chłopak wrócił do domu rodzinnnego. Od 'tego momentu lasy Jana wyznaczał awanturniczy tryb życia jego ojca, Piotra Kozyriewskiego. Ten, nie stroniąc od alkoholu, często popadał w różne konflikty, również w domu rodzinnym. Podczas jednej ze sprzeczek jego żona Anna poniosła śmierć. Okoliczności te zmusiły Piotra Kozyriewskiego do ukrywania się. Przez parę lat tułał się w okolicach górnej Leny. Po przybyciu do Jakucka w 1700 r. został aresztowany i skazano go na karę chłosty oraz zesłanie na Kamczatkę. Pozostający pod opieką ojca Jan od dzieciństwa doświadczył twardego losu. Przy okazji poznał, wędrując z ojcem, szereg regionów północnej Jakucji i Kamczatki. Z pobytem Kozyriewskich na Kamczatce łączy się nazwa rzeki i osady na półwyspie oraz pierwsze w dziejach geografii wejście na szczyt słynnego do dzisiaj wulkanu zwanego "Kluczewskaja sopka". W 1704 r. w sprawach urzędowych udał się P. Kczyriewski do Jakucka. W drodze powrotnej został zabity (1707) przez Koriaków w północno-wschodniej części Kamczatki, przy ujściu rzeki Tymłan, podczas próby dopłynięcia do jednej z małych wysp Zalewu Karagińskiego. Póżniej zalew ten nazwano Wierchoturskim, na cześć zmarłego w tym rejonie Fiodora Wierchoturowa, dowódcy Piotra Kozyriewskiego 10. Miejsce zabitego ojca w oddziale penetrującym Kamczatkę zajął wyróżniający się zdolnośoiami organizacyjnymi i przedsiębiorczością młody, zaledwie piętnastoletni, Jan Kozyriewski. Służba ta okazała się począt10 B. P. Fołevoj, Kamcatskije ... , ·S. 125. Z:mieni'Olna !l1Iazwa nie weszła zeW1!1iidwagoograiiicznego tego ObSiroru. do na- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 165- kowo dla niego bardzo ciężka. Często popadał w konflikty ze zdemoralizowanymi i uznającymi zarządzanie 'siłą swoimi przełożonymi. Szczególnie surowo obchodził się z nim przybyły ponownie z Moskwy na Kamczatkę Atłasow. Często "nakładał on na jego ręce i nogi kajdany oraz trzymał pod strażą" - pisze Polewaj. Nie należy więc dziwić się, skoro w 1711 r. wybuchł bunt w ·dowodzonym przez Atłasowa oddziale Kozyriewski przystąpił do zbuntowanych Kozaków. W rezultacie został zamieszany w zabójstwo Atłasowa; zgodnie z życzeniem Kozaków objął dowództwo oddziału. Właśnie wówczas przebywając na Kamczatce odbył wspomnianą już wyprawę na Wyspy Kurylskie, dostarczając pierws~~ychw Rosji wiadomości o nowych ziemiach. Czynem tym okupił swój udział w buncie i w przeciwieństwie ·do współtowarzyszy nie był sądzony za wystąpienie ,,'przeciw władzy". W roku 1715 mianowano go natomiast jednym z zarządców Kamczatki, czyniąc odpowiedzialnym za zbiór jasaku. Z tego okresu pochodzi właśnie pisana po rosyjsku tzw. "brzozowa księga podatkowa" 11, czyli Księga wielkiego monarchy cara, lrzelkiego kniazia Piotra Aleksiejewicza całej wielkiej i małej Rosji, samowładcy dolnych i górnych kamczackich ostrogów i wielkiej rzeki, podatkowa księga rozpoczęta 715-go roku [1715 - A.K.) po przybyciu do kamczackich ostrogów urzędnika Jana Kozyriewskiego z oznaczeniem rzek, ostrogów i imion tubylców płacących podatek i nowych objętych podatkiem dla carskiej szkatuły. W księdze tej zapisano nazwy rzek na Kamczatce, w rejonie których zbierano podatek. Ponadto nazwy itelmeńskich i koriackich rodzin płacących podatek. Przy niektórych z nich zapisano również imiona członków tych rodzin. Wiadomości te rozpatrywane jednostkowo nie posiadają same w sobie większej wartości naukowej. W szerszym natomiast kontekście w zasadniczy sposób uzupełniają inne źródła rosyjskie doty'czące Kamczatki i jej mieszkańców. Są one· ważne zwłaszcza dla tych etnografów, którzy zajmują się rekonstrukcją dawnych układów plemiennych na tym półwyspie, zwłaszcza że materiałów z tego zakresu jest niezmiernie rpało 12. Mimo że w księgach tych brak jest szczegółowych relacji o kulturze tubylców, nabierają one \vspółcześnie wielkiego znaczenia, gdyż, oprócz ułatwienia rekonstrukcji dawnych układów plemiennych na Kamczatce, orientują również w przybliżeniu o liczebności Koriaków i ltelmenów, którzy w okresie późniejszym przeszli znaczny proces depopulacji. Zapisy Kozyriewskiego i in1l Na.zwa 'Pochodzi. od tego, że w XVIII stuJ.edu IpOlborcy podatku na Syberi.i używali ;niera,z ko·ry bfW7JOWejdo urzędowych ZJaJPi.sów,ze względu na brok papi.eru. 12 W lite.m1ur:ze .polsikliej .po""uadamy jesz<:ze ,ill1ne materiały diC)1;ycząceludów Kamcz,a,tki. Są ,nimi rełwcje J. Korpda, 'uczes,hrrika ,po\ViSltanJiak,ośdus'llkowsiki,ego" który 'przebywał na tj'lm 'półwyslPie jako zesłaniec, oraz .pochodzące z XIX wieku maJteriały pilSalne i kol>ekcje 'etr1o,gmii=e z.gflQlmad7JOnepa:-zez B. DyoowlsJkiegQ. �ANTONI KUCZYŃSKI 166 nych poborców podatków, stwierdza B. O. Dołgich 13, pozwalają na korektę liczebności tubylców podawanej w innych źródłach i ustalenie stopnia jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Często bowiem w literaturze dotyczącej historii Kamczatki stwierdzano, że liczebność Itelmenów i Koriaków zmniejszyła się w początkach XVIII stulecia bez mała dziesięciokrotnie. Dokładna natomiast analiza ksiąg podatkowych pozwoliła na ustalenie, że na przestrzeni lat 1697 - 1738 liczebność ta zmniejszyła się nie więcej niż o jedną trzecią, a jej bezpośrednim powodem były różnego rodzaju choroby epidemiczne 14. W tym niewielkim materiale źródłowym związanym z działalnością Kozyriewskiego na Kamczatce, kryje się również ważny materiał toponomastyczny. Wynika z niego jednoznacznie, że nazewnictwo geograficzne tego półwyspu związane jest z nazewnictwem rodów itelmeńskich i koriackich. W sumie jest to zespół materiałów ułatwiający poznanie złożonych realiów tubylczej kultury, której obraz rekonstruowany jest na podstawie fragmentarycznych źródeł. Na ten okres przypada także pobyt na Syberii Ludwika Sienickiego, jeńca z 1707 r., dysydenta i zwolennika króla Leszczyńskiego. W latach 1707 - 1722 przebywał on w niewoli, z tego około 13 lat w Jakucji. Wówczas miał możliwość poznać szereg ludów syberyjskich, naj dokładniej jednak Jakutów. Mieszkał bowiem w Jakucku dosyć długo, dlatego w pozostawionej relacji najwięcej wiadomości dotyczy tego ludu. A że Sienicki był wyczulony na kwestie wierzeń i wiary, stąd z tego zakresu zanotował stosunkowo dużo szczegółów. Po powrocie do kraju opisał swoje przeżycia i zgodnie z gustem epoki książce swej dał bardzo długi tytuł 15 liczący około 80 wyrazów, z wyodrębnieniem w nim faktu, że zawiera ona wiadomości o "mniej znanych Moskiewskiego Państwa krainach 13 B. O. Dołgich, Rodovoj i plemiennoj sostav narodov Sibirii w XVII wiek e, Moskva 1960, s. 57l. 14 B. P. Polevoj, Kamcatskije ... , s. 125. 15 O ma·tffi'iał~.ch etn'og.raf.icznych zawartyoh w ksiąke L. Sienti·ckliego zob. A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnaslou;iecznej relacji Ludwika Sienickego, "Etnoigrofi.a Polska" 1970, t. 14, z. 1; ty~ul tyoh wSIj:omn.ień jest następujący: Dokument Osobliwego Miłosierdzia Boskiego Cudownie z Kalwiliskiej Sekty Pewnego z wykła.dem szechnego ._~ .".,". Sługę y niektórych Chwalcę swego Kontrowersyi Katolickiego, a podaniem do Kościola Chrystusowego zachodzących wymyślonym między nauką rozumem Pociągajqcy, Kościoła ludzkim Kalwińskiey, Greckzey, y innych w te y Księdze wyrażonych y namienionych y z wspomneniem o mniey znanych Moskiewskiego Pailstwa krainach w skich od błędach jedności . domości jeszcze żyiących, . Wielebnych zostających, Powszechnego XX. w druku dla Kościoła pierwszy Franciszkanów Roku duchowego odpadłych, raz pożytku częścią wychodzący Pańskiego 1754. ludzi z uporu, w WiLnie .w różnych częścią Pou;- Luterskiey, Sekt; pogai,Sektach z niewia- w Drukarni J.K.M . �Polsk,ie zainteresowatnźa etnografią Syberźi i Kaukazu 167 w pogańskich błędach jeszcze zostających". Ukazała się ta książka w Wilnie w 1754 r. i jest pierwszą polską drukowaną relacją a Syberii, bowiem Dyaryusz Kamieńskiego-Dłużyka stanowi wprawdzie pierwszą relację pisaną, przeleżał on jednak aż dwieście lat w manuskrypcie, ale jakoś nie zaginął i wydobyty przypadkowo, opublikowany został pod koniec XIX stulecia. Szlak zesłańczej wędrówki Sienickiego wiódł przez Perm, Solikamsk, Wierchoturje do Tobolska. Wędrując z Tobolska rzeką Ob przez Surgut i Narym zetknął się autor Dokumentu z Chantarni, których byt i obyczaje skrótowo przedstawił w swej relacji. Ponadto na szlaku tym spotkał Nieńców, a począwszy od Jenisejska przejeżdżał przez osady plemion tunguskich. Następnie zatrzymał się Sienicki w Kańsku, w okolicach którego natknął się na Buriatów, którzy mają "język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów". Dalsza droga wiodła do Ilimska, a następnie Leną do Jakucka. Oto jakie są wrażenia autora z podróży tym szlakiem: "Z Ilimska spuścili nas statkami wodą, i rzeką bardzo wielką i szeloką, Lena nazwaną, ku morzu Lodowatemu do Jakucka; ten Jakucki naród odmienny jest i mową i ubiorem od wszystkich tamecznych narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś na kształt szwedzkiego, tylko wszystko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rozpory. a Jakubch tych powiadają, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a nie chcąc ciężarów znosić, które na nich Szwedzi nakładali, zebrawszy się i zbuntowawszy na statki wodne z żonami i z dziećmi powsiadawszy na morze puścili się, i wiatrami przyniesieni do Jakucka, wysiadłszy, Tunguzów, którzy na ten czas i Jakucką ziemię trzymali, wybiwszy i wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu, tam osiedli; bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samej udają się w głębokie puszcze i dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków [pieśców - A.K.], gronostajów, popielic, jeleni łosi [... ] i inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza, gdzie zabiją, tam jedzą, skóry wynosząc do domów, temi dań carowi płacą i co im trzeba kupują, pieniędzy nie mają, ale na każdą skórę wyłożyli cenę, popielica za kopiejkę, gronostay za pięć kopiejek [... l; i tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią się łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków i inszych nieczystych zwierząt, które za specjał wszyscy J akuci jedzą; latem zbier~ją jagody, porzeczki czerwone i czarne, czernice albo pijanice, brusznice, które w obfitości wielkiey tam się rodzą i ruskim ludziom wozami przedają, muroszki, które po mchach koło lodowatego morza znajdują się, kształt maliny mają, tylko większe, twardsze, żółtym kolorem jako wosk; na wiosnę kopią różne korzenia, gotując sobie na zimę dla wiktu, a najwięcej na wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną �ANiTOm KUCZYŃSKI 168 zrzynając odrzucają, a samą białą suszą i tłuką na mąkę, a potem z mej kaszą warzą i jedzą, w którą się najbarziej fundują i zapasają" (s. 11- 12) 16. Relacja ta w ogólnych zarysach orientuje o bogactwie realiów etnograficznych zawartych na kartach Dokumentu. W rzeczywistości są one o wiele ciekawsze. Dotyczą różnych ludów syberyjskich i odnoszą się do wielu zjawisk z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej. Z obszarami północno-wschodniej Azji związane są losy Dymitra Pawłuckiego, o którym Sieroszewski przywiózł wiadomość z Czukotki, ŻI~ "żyje on po dziś dzień w legendzie i pieśni tamtejszej ludności" li. Zdaniem rosyjskiego historyka etnografii, A. Pypina 18 i współczesnego etnografa radzieckiego, I. S. Gurwicza 19, był to potomek polskiego szlachcica zesłanego na Syberię w okresie wojen polsko-moskiewskich za Zygmunta III. Bliższych szczegółów biograficznych tej postaci nie zdołano ustalić. Wiadcmo jednak, jeśli idzie o epizod syberyjski tej biografii, że Pawłucki prowadził dwie wyprawy przeciw Czukczom. Pierwsza z nich trwała półtora roku - od wiosny 1731 do jesieni 1732. Brało w niej udział 215 Kozaków, 160 Koriaków i 60 Jukagirów. Skład oddziału potwierdza występujące w innych źródłach wiadomości, że kolonizatorzy rosyjscy często, chcąc skłócić sąsiadujące z sobą ludy, sami organizowali i inspirowali walki jednych przeciwko drugim. Dowodząc oddziałem dotarł Pawłucki do wybrzeży Morza Czukockiego. Rozbił tam osady czukockie, a potem przedarł się przez północno-wschodnie krańce Półwyspu Czukockiego i doszedł do Morza Beringa. Smutnym rezultatem tej wyprawy było zabicie około tysiąca Czukczów i zagarnięcie przeszło czterdzieści tysięcy reniferów. Podczas drugiej wyprawy w latach 1745 - 1747 Pawłucki dotarł również w te same okolice. Podobnie jak poprzednio, spustoszył osady czukockie i zagarnął wielkie stada reniferów liczące około dwudziestu tysięcy sztuk. W drodze powrotnej zdobycz ta przeszła v.; ręce Koriaków, którą potem wydarli im Czukcze. Podczas wyprawy cddział stracił wielu ludzi w licznych potyczkach z pacyfikowanymi przez siebie krajowcami, a Pawłucki został zabity 20. Obie te wyprawy łączyły 16 Strony 'Podane za cytoWlaltlym rbekJsltem odll1Joszą siG do źródła, ~kąd pochodzi tekst. 17 W. Podhóg-MalriltllQlwiski, Syberia [w:] PoLska i PoLacy w cywiLizacjach świata, Warszaw.a 1939, t. 1, z. 3, s. 235. 18 Py.pin, Istorija russkoj etnografii, t. 4, Pe1€lfsbiur.g 1892, s. 316. 19 IniolllTl'Kj,a ustn,a, 'przekamn.a ,au'torOlWi pr,acy przez L S. G'U1rwJ.cza,oparta na wiadomośoi,a'ch ze źródeł ZJlllajdujący,ch się w a;r,chiiwulITlj,akUlckJilffi. 20 L RadlińCSlki, Przeszłość w teraźniejszości. Zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, W'acr's'ZJaWla1901, t. 1, s. 273; L S. G'U1wie, Emieesklaoja i&Wnija ~ievero~V()stoka Sibirii, Moskva 1966, s. 113. WedłJu,g 'fIelacji L S. Gu:rwic:oa, prze- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 169" się z zamiarem podporządkowania Czukczów administracji rosyjskiej i objęcia ich jasakiem. Przez długie lata bowiem nie dali oni narzucić sobie rosyjskiego panowania. Trudno ich było ujarzmić, bowiem zawsze, ndwet w naj cięższych chwilach, zdolni byli do największych ofiar i poświęceń nie chCClCrezygnować z wolności. Po tych pierwszych, trwajClcych przez cały wiek :XVII i pierwszą połowę wieku XVIII, zesłaniach Polaków za Ural, nowe, znacznie większe fule tej kategorii kolonizatorów Syberii zaczęły napływać na jej teryturium po konfederacji barskiej. Na mocy zarządzenia Katarzyny II z dnia 29 maja 1768 r. wziętych do niewoli konfederatów zesłano na Syberię, z których część wcielono do garnizonów syberyjskich, resztę natumiast osiedlono w Orenburgu, Tobolsku, Ketsku i innych miejscowościach oddalonych od głównych traktów. Faktycznie jednak nie wiadoma ilu konfederatów zawędrowało wówczas w głąb Rosji. Pisali o tym w sposob bardzo niedokładny pod koniec XIX wieku Z. Librowicz 21 oraz A. Kraushar 22. W jednym z wydanych pod koniec XVIII wieku druków czytamy, że majątek konfederatów, ich dobra i ruchomości, "słowem cetla Polska na łup wydana została. Bez względu na różnicę stanu i poszanowania dla praw wojny wielka liczba szlachty, zabranych w nie'vvolę, pognaną została, aby wyginęli na Sybirze [... j. Pieszo, w głodzie i chłodzie, przez Polskę, własną swoją ojczyznę, pędzeni byli" 23. Przebywający wówczas na zesłaniu w Rosji uczestnik konfederacji barskiej, Karol Lubicz Chojecki, pisał po latach, że w Tobolsku, Kazaniu i innych okolicach "Polaków starych już mocno, w różnych tam stanach znajdujących się od kilkudziesięciu lat zabranych, którzy za rewolucji Stanisława króla Leszczyńskiego dostawszy się w niewolę, nie mieli już. swego wybawienia; przerażał nas strach niejednego, obawiając się podobnego niebezpieczeństwa" 24, a przy innej znowu okazji informował, że "dotychczas do 5000 Polaków tam się pozostało" 25. O losach tych zesłańców, z wyjątkiem paru nazwisk, nie posiadamy dokładnych wiado- kazanej .autorowi, zwl(Jikii Piawluckie.go zQJsrt;ałyipirZ1eWli'ez1,one010 JGilwckJa, gd.zJi·e p<Jchowano je w jednej z cerkwi tego rrni,a,s't.a. 21 Z. Lribrow.i.cz, Polacy w Syberii, K:.naików 1884. 22 A. Kraushar, Konfederaci barscy w Syberyi (1774), Kroków 1895. 23 Kuryer petersburski, czyli Intrygi moskiewskie od panowania Jana Olbrachta~ czyli Alberta, ciągnące się, a przerwane pod panowaniem Najj. StanisŁawa Augusta •. Warszawa 1791, dnia 3 maja. Cyitow1a1ne za: J,aIIliiik,op. cit., s. 50, rprzyp. 2. 24 Pamięć nego Karola 25 dziel Lubicz K. Chojecki, przedwnikami polskich, podróż Chojeckiego, Kopia listu Konstytucji sy~n. Oooo]i<I1€U'ffi103610. i niepomyślny sukces Wm152'JalWla1789, s. 85. istotnego do Przyjaciela Trzeciego Maja i nad samą Polaków pisanego Konstytucyą. przez urodzo- z uwagą nad s,t.aroQll'uik -- �:170 AiNTOiNII KUCZYŃSKI -mości; pewne jest tylko to, że masowo przydzielano ich do służby woj'Skowej. Początkowe lata tej zorganizowanej już na większą skalę de_portacji zbiegły się ze znanym w dziejach Rosji powstaniem Kozaków .1chłopów pod przywództwem słynnego Jemeliana Pugaczowa, straconego w Moskwie w 1755 r. Powstanie to nie miało nic wspólnego z ziemiami :syberyjskimi, bowiem rozgrywało się ono na terenach europejskiej części Hosji, jednak znaczna ilość wojska do walki z powstańcami ściągnięta -'Została z Syberii. W oddziałach tych było wielu Polaków. Część z nich zdezerterowała z wojsk rządowych i - jak podaje Z. Młynarski 26 walczyła razem z powstańcami, podobnie jak inni Polacy, którzy przedostali się do oddziałów Pugaczowa. Jednym z konfederatów barskich, którego zmuszono do walki przeciw powstańcom, był autor wspomnień syberyjskich, Karol Lubicz Chojecki. Po zmiennych kolejach losu udało mu się zbiec z niewoli. W roku 1776 powrócił do kraju, w którym "z pociechy dostąpienia żądanego skutku, o ośmioletnim w Moskwie zapomniałem smutku", pisał we wspomnieniach. Wspomnienia te zatytułowane Pamięć dziel polskich, podróż i niepomyślny sukces Polaków przez uroGzonego. '. (1789) - było też drugie wydanie - zawierają obraz syberyjskiej tułaczki autora oraz ważny materiał etnograficzny. Jest to jlOdno z głównych źródeł naszej wiedzy o Polakach zesłanych w okresie konfederacji barskiej. Ponadto Pamięć ... zawiera parę opisów ówczesnych miast syberyjskich, z których dowiadujemy się, że np. Omsk był miastem "drewnianych budynków, w których tylko sami mieszkali ko:zacy mający żony i domy swe własne, a tych było powinnością pilnować granic i wszelką wojskową odbywać powinność. Rzeka Om nazwana przez środek miasta płynie, na której most dość dobrą strukturą jest :zbudowany, a za miastem Irtysz rzeka dość wielka, k'tórąprzebywszy zaraz zaczyna się step pusty do Tatarów Kirgiskich należący" 27. Wspomnienia Lubicz Chojeckiego w jego intencji miały być zbiorem "nieszczęść narodu naszego" i ukazywać ówcześnie żyjącym "dokładną -wiadomość o tym", miały być wiernym i autentycznym obrazem wydarzeń dziejących się wokół osoby autora zamieszanej w burzliwe dzieje epoki. Przyjęcie takiego stanowiska w formie zapisu zmusiło autora do relacji z kolejnych wydarzeń - okresu walki w szeregach konfederacji, wędrówki zesłańczej, spotkania z rodakami i innych momentów z ży26 Z. MłYJ1Ja~srki, Konfederaci barscy w powstaniu Pugaczowa, "Kwarta~nik -Ins,tyturtu 801sko~Radzi'eoki€lg<J'' 19056, m: 3 - 4, s. 77 - 108. 27 Przekł,ad po1S1ki dI'u.k<JWlalIlybył w dodatku do lwowskiego "Dz,ienmika LiteI'ac:kieg>o". NalS'tępni'e ukazał się om w f oDmie klsiążkowej ja!k<J Dziennik oficera francuskiego ·na Sllbir, w służbie Lwów 1865. konfederacji barskiej, pojmanego przez Moskali, zesłanego �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 171 cia, doświadczonych na wygnaniu. Mówiąc o Pamięci ... nie można pominąć jednej jeszcze cechy, którą jest zespół realiów etnograficznych poświęconych w większości plemionom tatarskim, rozsiedlonym w czasach wędrówki autora między innymi w sąsiedztwie Omska, w którym przebywał on przez dłuższy okres zesłania. Ujęte bardzo lapidarnie spostrzeżenia z tego zakresu brzmią dla przykładu następująco: "Prowincja Tatarów Kirgiskich na mil sto z okładem ma swojej wszerz rozciągłości, ale wzdłuż większa; naród ten mieszka w stepie pustym bez żadnych budynków; chleba nie jedzą, ani żadnego rolnictwa nie znają, szczególnie tylko mlekiem i mięsem żyją; bydła mają aż nazbyt wielki dostatek, ponieważ gospodarz jeden może mieć 5000 baranów, 2GOO bydła rogatego, 1000 lub więcej koni, a 300 lub 400 wielbłądów; mieszkania ich 'per modum namiotów, z wojłokami nakrywane, mają takt)we płoty drewniane na sprężynach żelaznych składane, które dokoła stawiają a potem wojłokami okrywają, na wierzch zaś mają krokwie z żerdzi na sprężynach zrobione, które także wojłokiem nakrywają z ostawioną dziurą do wychodzenia dymu ogniowego, któren na środku p2lą; mają kotły, najwięcej żelazne, w których mięso gotują, i miseczki małe na podobieństwo filiżanek, drewniane chińskie, któremi, gdy się ugotuje mięso, rosół piją, a potem same mięso jedzą; niedługo oni na jednym mieszkają miejscu, gdyż bydła ich wielkość dla wypasienia trawy często potrzebuje przeprowadzeTIlia się, wtenczas dopiero, gdy się przeprowadzają, zbierają do niej swoje [rzeczy] i te na wielbłądy kładą i wynalazłszy o mil kilka lub kilkanaście dostatek trawy, na inne z bydkm swoim przeprowadzają się miejsce; gospodarów też nie mieszka w jednym miejscu nad sześciu lub siedmiu, gdyż ci wielką swą liczbę bydła na mil kilka zabiorą obszerności; pieniędzy żadnych nie znają ani ich biorą, gdyż wszystkie potrzebne sobie rzeczy za zamianę bydła swego rJnbywają" (s. 103 - 104). Do tego samego kręgu zesłańców zaliczyć należy dwu innych konfederatów, którzy pozostawili swe wspomnienia. Obcy są oni wprawdzie narodowo naszej ojczyźnie, podjęli się jednak walki w obronie jej niepodległości i za sprawą polską znaleźli się na Syberii. Już choćby z tego względu należy wspomnieć o tych postaciach, które historia związała z losami Polski. Pierwszą z nich jest oficer francuski, Franciszek August Thesby de Belcour, który w 1769 r. przyjechał z Francji do Polski i przystąpił do konfederatów. Wzięty do niewoli rosyjskiej zawędrował w 1770 r. aż do Tobolska, skąd powrócił po trzech latach. Zostawił on pamiętnik z pobytu na Syberii zatytułowany Journal d'un officier franr;ais au servivce e la Confederation de Pologne, pris par les f,'usses et relegue en Siberie, wydany w Amsterdamie w 1776 r. 27. Autor �172 A!N!TONI KUCZYŃSKI pamiętnika był postacią o burzliwym życiorysie, odróżniał się on jednak znacznie od pełnej meandrów biografii Maurycego Augusta Beniowskiego, również konfederata, który mocno tkwi w naszej historiografii. Z Polski dostał się on na Syberię, a ponadto z Polską związały go tradycje i z całą pewnością w dużym stopniu przyczyniły się do tego: poemat Juliusza Słowackiego oraz powieść historyczna Wacława Sieroszewskiego. Piszący o polskich podróżnikach i odkrywcach nie pomijają z reguły tej postaci, jest ona również prezentowana w Polskim Słowniku Biograficznym i na tej samej zasadzie wspominamy o niej tutaj. Był Beniowski poszukiwaczem przygód dużej miary i przez całe życie "z dużych rzeczy robił jeszcze większe. W fantazji i wyobraźni była jego słabość i siła zarazem, nie byłby tym, czym był, gdyby nie wyobrażał sobie, że był tym, czym nie był 28. Nie wchodząc jednak w skomplikowaną kwestię jego pochodzenia, podać należy, że anektują go jednocześnie aż trzy narody: Polacy, Słowacy i Węgrzy. Obecnie nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Beniowski urodził się na terenie Słowacji, która wówczas należała do Węgier, w rodzinie średniozamożnej szlachty, zapewne zmadziaryzowanej. Zdaniem niektórych badaczy, ten niepospolity poszukiwacz przygód i awanturnik najwyższej rangi, który służył lub ofiarowywał swe usługi wielu państwom i w wielu rejonach świata rozwijał swą działalność, nie był zapewne związany na stałe z jakimś narodem. Stąd też "twierdzenie o polskości naszego bohatera trzeba zdecydowanie odrzucić. Beniowski nie był Polakiem. Trudno także powiedzieć, żeby był Węgrem. Najprecyzyjniej można go określić jako szlachcica węgierskiego pochodzenia słowackiego, zresztą nie przywiązującego do swej narodowości większego znaczenia" 29. Pomijając sprawę rzeczywistego pochodzenia Beniowskiego, dowiedzione jest to, że brał on udział w konfederacji barskiej i, podobnie jak wielu innych, wzięty został do niewoli przez Rosjan. Odbył daleką drogę na zesłanie, na które przeznaczono mu odległą Kamczatkę. W 1770 r. znalazł się na tym półwyspie, a w rok póżniej zorganizował bunt zesłańców i z portu Bolszerieck odpłynął na zagarniętym statku. Pełną przygód podróż do Europy opisał w pamiętnikach, których pierwsze polskie wydanie ukazało się w roku 17973 Przy okazji należy wspomnieć, że to- °. 28 L. OrlowsIki, Maurycy August Beniowski, W,arSlZawa 1961, s. 242. 29 A. Sieroszewski, Maurycy Beniowski w literackiej legendzie, W'an;,zaw,a 1970, s. 6l. 3ll Pamiętll1'irk M. A. BeniowSlk:iiego doczek,ał ,się s,z:eregu wZll10wień :i obcojęzycznych HoUJmac.zeń. P~erwiS0e jego 'W)'ldlall1ie OpI"aIOOWan,e ZiOstaŁo -przez Ma-gellall1a ,i uk,azalo lSIię w P,ary:im 'W 1791 IlXlKJU 'pt. Voyage et merrwires de Maurice Auguste, com te: de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ... , Paris 1791. Póź- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii 173 i Kaukazu warzyszami zesłania Beniowskiego na Kamczatce byli dwaj Polacy L. Bielski i W. A. Straszewski 31, O losach Beniowskiego na Syberii dowiadujemy się z jego pamiętników, w których niewiele jest relacji etnograficznych. Autor opowiedział przede wszystkim a sobie, eksponując ucieczkę z niewoli, przygotowanie do buntu i żeglugę przez mało znane wówczas morza. O jego pobycie na Kamczatce wspomina polski zesłaniec z okresu powstania kościuszkowskiego, Józef Kopeć, informując, że od momentu, jak mieszkańcy półwyspu dowiedzieli się, "żem Polak, zaczęli mi opowiadać całą historyję naszego Beniowskiego, którego w tern miejscu nazywają Augustem Polakiem. Każdy tam mieszkaniec na pamięć mnie szczegóły tyczące rzeczonego Augusta opowiadał; sposób jego życia, przebywania i oddalania się były to przedmioty rozmowy mojej dziennej z mieszkańcami, którzy będąc naocznymi świadkami wszystkiego, co się w ową porę działo, wspierali się świadectwem dwóch Kamczanalów przy mnie na straży będących, których Beniowski dla niedostatku majtków z wielu innymi zabrawszy z 'Sobą, miał przy swym boku w czasie swojej podróży i w czasie pobytu w Paryżu, a którzy później powrócili do swojej ojczyzny" 32, Dalej podaje Kopeć realia związane niej ukazały s·iq tlu.mac?Jenia w jqzyku anJgielsik.inn,ni'emi'eck·im, s.?Jwedzkim, holenderskim, wqgiC'~slkimi slowa,ckim. Bo15ki przekład dokonany zOSltiałz f'mncUlskiej edy'cji Magellana i wydany ?Jos'tał w W'a:r:szawie w 1797 roku pod n:a'stępując)'1m tytułem: M. A. BenJi·owski, Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego, z francuskiego tłomaczona, Warszawa 1797, t. 1 - 4. Ostatnie skrócone polskie wydaniety'ch pamiętników ukazało się w 1898 f,oku w KrakoWlie jako Dziennik podróży hr. Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce, Kra'ków 1898. W wkou 1967 dok,olna,rlIo'z pamiętników Beniowskiego wyboru fragmontów dotyczących kcmfodeI"a,cji barskiej i ukazały Slię DIne joko M. Benlj·o'wski, Pamiętniki. Fragment konfederacki, Warszawa 1967. Dopełni'ając wjadamo~ki na temat pamiętników wSlpoolmniećnależy, ż,e ,iJnter€JSQwałsię nimi również Starliisław August, który 'nla wieść o Ii'c:huikaZJanil\1się 'O'baw,i.ałsię, że mogą one zawierać i-akieś s,z,c?Jegółydot)'1cząc,e j'ego OiSJOby.I'l1!f'Ormacj-aopoochodZiiz :piracy H. M. Małgowskiej, Sieroszewski i Syberia, T'ODUń1973, s. 194, 'przyp. 18. 31 W. Slabczyńskii, op. coit., s. 54. O W. A. S:trnszew:sikim z,najd'Uje się naS'tępująca notatka w ksiąiJce K. W. Wójoiokoiego, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą oraz cmentarze katolickie i innych wyznań pod Warszawq i w okolicach tegoż miasta, t. 1- 3, Warszawa 1855 - 1858: "UTioldzony w l'oku 1750 w dwudZlLes1t)'1m ro'ku życi.a stanął pod chorągwią Konfedoemc}i Barsk~ej, ,a służąc w OIC!dzLal'e jazdy słl3wn('g{) Ma'ury-eego Beniowskiego I1azem z nlim dos·tał się do nuewoli li towa'r.zy:s'Zył mu n". Kamczatce" - ,t. 2, 6. 66. POInadto w ścianie kościoła na Cz'enniakrowie pod Wa'rszawą Zlnajdowala 'się w roku 1863 tabbilca z następują'cym napisem: "Tu leży Walenty An-toni Str.:l's?JeWSk'1, rew,izooI'poli'cyi, były kaip~·tall"L w W·oj.srkJuPOJlsikti1m, wS1półtowarzys,z nJiewoli znanego Beniowsikiego w K<JJID:cza'tcew 1771 'I1Oku. Zył 1aft 72, umarł d. 2 maja 1822 rOKu". Zob. "Bivblioteka W'arszarwskoa" 1863, i. 3, s. 302. 32 Dziennik rywczych Józefa sporządzony, Kopcia, BeTHn Brygadjera 1873, 's. 110. wojsk Polskich, z rozmaitych nót do- �174 ANTONI KUCZYŃSKI z buntem zesłańców oraz różne trudności piętrzące się przed Beniowskim zanim "rozwinął żagle i puścił się w podróż, polecając się losowi". Według relacji przekazanych Kopciowi przez uczestników "wyprawy" Beniowskiego, których zabrał on z Kamczatki, podczas "tej okropnej i długiej żeglugi wiele napotykali wysp i nieznajomych ludów ... Beniowski różne czynił obserwacje i zapisywał wszystkie szczegóły" 33. Postępował więc on tak, jak wielu współczesnych mu żeglarzy, chcąc dostarczyć wiadomości geograficznych. Wiele szczegółów dotyczących tej podróży jest współcześnie kwestionowanych; udowodnione zostało, że przekazy Beniowskiego są w wielu m~ejscacł> fantastyczne i niewiarygodne 34. Budzą one różne wątpliwości, co tutaj nie należy do zasadniczego tematu. Warto natomiast wspomnieć, że bezsporną zasługą Beniowskiego było przeprowadzenie okrętu przez nieznane morza i szczęśliwe dotarcie do Europy. Jak na owe czasy, był to wyczyn nawigacyjny wielkiej miary. Po konfederacji barskiej możemy już mówić o ciągłych zsyłkach Polaków na Sybir. Szczególnie ,duża ich fala napłynęła tutaj po upadku powstania kościuszkowskiego. O losach ich nie posiadamy szczegółowych informacji, a i nazwisk wymienia się na ogół niewiele. Dużą sławę Vi grupie tych zesłańców zyskał sobie wspomniany już Kopeć, generał wojsk powstańczych, wzięty do niewoli pod Maciejowicami razem z Tadeuszem Kościuszką, Ursynem Niemcewiczem i innymi dowódcami tej batalii. Został on zesłany w 1795 r. początkowo do Irkucka, a następnie nu Kamczatkę. Smierć Katarzyny II i wstąpienie na tron jej syna, Pawła I, przyniosło wolność wielu jeńcom przebywającym wówczas w Rosji. Z amnestii tej skorzystał również Kopeć i w początkach XIX wieku powrócił do kraju. Tutaj napisał pamiętnik pt. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż [... l do niżnej Kamczatki, wydany już po śmierci autora we Wrocławiu w 1837 roku 3,;. Jest to jedna z bardziej cennych pozycji w naszej literaturze syberyjskiej. Dużą wartość mają zawarte w nim opisy Syberii i jej mieszkańców, ich obrzędów i obyczajów, sposobu mieszkania, odżywiania się, polowania i rybołówstwa. ... , op. cit., :s. 113 - 114. Zgoollll'adwlIle z ~i'elkliJm Ipieltyzrrne<IIlprzez L. OrIJoWlSkiego licZIIle świ<adec'twa i d.okulmeI1Jty sltawi<ają podzrmlbem z:apytalIlia lulb wręcz obaIają ~€le opiSlarnych przez BeniowSlk'iego szczegółów jegQ żeglugi, i odkryć - L. Ofł.owslci, op. cit.; Zob. też: S. Bemlaltt, Prawda o nawigacji Beniowskiego wzdŁuż brzegów Japonii, "PamiętnikarstwD Polsk'ie" 1972, nr 2; A. Kuczyński, O rzekomych odkrjJciach geograficznych Maurycego Augusta Beniowskiego, "Nautologia" 1977, nr 2, s. 53 - 57. 35 O treści E!'tJnogr:aticZIlJej Ziawa,rtej w Dzienniku ... Józef,a Kopci;a plisał A. Kuczyńskii w a11tykule pt. WkŁad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Etnogrod'ia Pol.ska" 1969, t. 13, z. 1. 33 34 Dziennik �PolsIcie zainteresowamia etnografią Syberii i Kaukazu 175· W sumie jest to wartościowy materiał etnograficzny i o tyle cenny w historii etnografii polskiej, gdyż dotyczy on końcowych lat XVIII stulecia. Ponadto powstał on przy braku orientacji autora o użyteczności takich obserwacji dla pogłębienia w Polsce refleksji nad stosunkiem własnej kultury do "egzotycznej". Przekazy takie były niezbędne na etapie kształtowania się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dzien· r..ika . .. są liczne opisy dotyczące Kamczadali, wśród których wypadło autorowi najdłużej mieszkać przez okres pobytu na zesłaniu. Relacje te stawiają Kopcia na jednym z pierwszych miejsc w grupie XVIII-wiecznych autcrów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii pc·lskiej możemy śmiało nazwać go prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tylu. zugadnień etnograficznych, co zdołał przedstawić autor Dziennika ... Mieszkając na Kamczatce przypatrywał się on zwyczajom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom ryb i soboli. W zdumienie wprawiały go ob-· rzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne przejawy miejscowej kultury. Przebywając na półwyspie nawiązał Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami administracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących tu wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Prezentując wycinek z różnorodnych informacji Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Itelmenów odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dcstarczała przeróżnych owoców, bulw i korzeni. Obiektem zbieraczy były także jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a takźe zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach. Już z nastaniem wiosny wyruszali tubylcy VI głąb lasów w celu zbierania pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor następująco: "Mieszkańce wychodzą z familijami do lasów, kopią różne korzenie, z;emne kartofle, które myszy dla siebie przysposobiają na zimę, zryv:ają różne pączki od drzew i kwiatów i za największy specjał jedzą [... lChodzą też na różne kępy blot, zbierają niezmierną mOlc jaj od różnych ptaków, jr.ko to: łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek morskich etc., i na tem czas jim schodzi. Te jaja jedzą nieustannie, a co jim od zbytku pozostaje, wrzucają w tłustość wielorybią i konserwują prawie rok cały [... l Gdy nastąpi zbieranie jagód różnych, na czem niemały czas trawią, wtedy rzucają swe mieszkania i przenoszą się familiami zupełnie. Najwięcej zbierają klukwy i brusznicy, które się konserwują przez zimę całą. Kobietom właściwie jest zostawione to zatrudnienie" (s. 88, 90 - 91). �176 ANII'ONI KUCZYNSKI Ponadto w Dzienniku... przytacza autor szereg informacji o polo. \vaniu na ptactwo wodne, łowieniu soboli i rybołówstwie. Relacje z tego zakresu wskazują, że zdołał on trafnie ocenić u opisywanego ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybołówstwa w systemie gospodarki kamczadalskiej. Kopcia uderzała olbrzymia ilość zwierząt na półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne . okresy masowego występowania wędrujących ławic ryb gatunku łososiowych. O ławicach takich m2my wiele wiadomości nie tylko z terenu Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wszystkie łowione gatunki ptaków, większość zwierząt, ryb i różnorodne rośliny odgrywały zasadniczą rolę w pożywieniu Itelmenów. WiaDomości z tego zakresu wplecione są luźno w tekst Dziennika... Tubylcy odżywiali się na ogół bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wodnego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się, np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które nabywali od Hosjan, "a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali". Często jednak gotowali Itelmeni za pomocą rozżarzonych kamieni, które wrzucano do drewnianych naczyń rcapełnionych wodą i mięsem. Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich trwał przez cały rok, niemniej jednak z relacji Kopcia dowiadujemy się, że znane były Itelmenom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymywanej ,,[ ... J z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i tą wodą zalewają głowy [ryby czawyczy - A. K.] do zasolenia. Kamczadale j drugie narody mało używają soli i wcale jej nie lubią". Hównie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, "które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Itelmenom przeważnie woda, często jednak, zwłaszcza w czasach późniejszych pod wpływem kontaktów z kupcami japońskimi oraz kolonizacji rosyjskiej, pojawiła się w itelmeńskim menu herbata, a także wódka. Chronologicznie bliskie wspomnieniom Kopcia są Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopisów przepisane i wydane przez J. I. Kraszewskiego, Wilno 1857. W pamiętnikach tych, będących niewątpliwie jednym z najlepszych źródeł do poznania życia polskiego w końcu XVIII w., zawarte są fragmenty wspomnień stryja autora, księdza opata Ochockiego. Włączając do tekstu swych pamiętników te fragmenty informuje autor, że skoro tylekroć wspominało się �Polskie zainteTesowania etnografią Syberii i Kaukazu 177 w nich "o stryju moim księdzu oparcie Ochockim, wreszcie o losie, jaki go spotkał w 1794 roku, że czytelnicy moi ciekawi są zapewne bliżej się o tyczących go wypadkach dowiedzieć. Było w naszej rodzinie zwyczajem niejako zapisywać godniejsze pamiątki zdarzenia. Dopełnił tego po powrocie ksiądz opat, z którego notat następujące wyjątki zająć powinny, jako obraz tamtej epoki i rys charakteru człowieka" (wydanie z roku 1905, t. 4, s. 117). Walory poznawcze notatek Ochockiego są o wiele skromniejsze od etnograficznych relacji Kopcia. Jest w nich jednak trochę interesujących opisów dotyczących ludności rosyjskiej na Syberii i mieszkających tam tubylców. Ponadto kreśli także Ochocki obrazy stosunków społeczno-gospodarczych panujących za Uralem, przybliża czytelnikowi atmosierę bogatych domów i nędzę biedoty. Są to spostrzeżenia, które poza walorem etnograficznym stanowią również źródło o charakterze historyczne-socjologicznym. Szkoda jednak, źe zarówno pod jednym, jak i drugim względem są one bardzo fragmentaryczne. Dla zainteresowanego dziejami Polaków na Syberii ważne są takźe występujące tam infcrmacje o naszych rodakach mieszkających pod koniec XVIII stulecia \v różnych miastach i osadach. "W całej bowiem Syberii - pisze Ochocki - nieiylko po miastach, ale po wsiach domy są o piętrze, porządne i ze smakiem stawione. Po większej części stawiali je tu wygnańcy, w różnych zesłani czasach za przestępstwa różne, a między nimi z naszych prowincji. Poznałem tu takich kilku, co się pożenili i całkowicie pozostali w tym kraju, jako to: Malinowskiego z młodu tu ożenionego, Łukaszewicza kilka tysięcy rubli mającego z handlu, Juchnowskiego, Brodowskiego, Piotrowskiego i wielu innych. Ci mają domy porządne Vi Tobolsku i kupiectwem się zajmują; więcej nierównie po innych \vsiach i miastach" (t. 4, s. 138). Jako miejsce zesłania wyznaczono Ochockiemu "Turyńsk w bok '1'0boIska, o czterysta sześćdziesiąt wiorst położony", gdzie dotarł on w kwietniu 1795 roku. Mieszkając tutaj poruszał się swobodnie po okolIcy, nawiązał szereg kontaktów z ludnością rosyjską, uczestniczył w jej świętach, był gościem bogatych i biednych. W miarę upływu czasu stabilizowało się życie Ochockiego na wygnaniu. Dzielił on czas między zajęcia domowe, czytanie książek i modlitwy, długie spacery i odwied;jny znajomych. "Godziny życia mojego ubiegały w zajęciu ciągłem i porządnym", a porządek ten wiele stanowił dla samotnika ~ wspomina w pamiętnikach Ochocki. Ten, który nie robi planu dziś jeszcze na CIąg spraw jutrzejszych nie żyje, ale wlecze za sobą ciężar życia, a dowodem tego, że ono jest brzemieniem dla niego, nieustanne narzekanie i stękanie, które mu towarzyszy" (t. 5, s. 3). Te uwagi Ochockiego o życiu na wygnaniu wiele razy powtarzają się w różnych sformułowaniach 12 "Lud" - tom 63 �178 AN'I'ONI KUCZYŃSKI w pamiętnikach późniejszych zesłańców, a znakomity rewolucjonista, proletariatczyk Feliks Kan, w sto lat później stwierdził, że tylko ci zes!ańcy, którym udało się znaleźć jakieś zajęcie na wygnaniu, obudzić w sobie jakieś zainteresowania geografią, kulturą, handlem, rzemiosłem lub innym jakimś pożytecznym zajęciem, nie popadali w obłęd, melancholię i przeświadczenie beznadziejności, pchające ich ku samobójstwu. Poruszając się swobodnie po Turyńsku i okolicy obserwował Ochocki ccdzienne życie mieszkających tu Rosjan. Przy pobieżnym charakteryzowaniu tej społeczności czyni uwagi o jej gospodarności, pracowitości, podkreśla religijność i pełne uprzejmości życie towarzyskie. "Obi<Jdy wielkie rzadko tu się trafiają pisze Ochocki; zaproszonym w takim razie nie brakuje jadła, ale mało w niem smaku. Wielcy nawet panowie nie trzymają kucharz ów, ale mają kobiety kucharki, a gotowanych potraw same gospodynie kosztują. Najwięcej do tego wprawiają włościanki poddane, które się tu zowią "powarkami". Po większej części, w piecach zalepionych, jak u nas Żydzi zwykli, jedzenie gotują. Gęś pieczona lub indyk, w pomniejszych domach po całych tygodniach trwa na stołach" (t. 5, s. 12). Zakres obserwacji kulturowych dokonanych przez Ochockiego wśród Rosjan osiedlonych w Turyńsku jest bardzo przemieszany. Nieraz są to jakieś obszerniejsze relacje dotyczące uroczystości pogrzebowych lub 'v"eselnych, innym znowu razem ledwie ułamkowe wiadomości o gospodarce, pozycji społecznej kobiet czy obrządkach religijnych. "Jest zwyczaj tutaj, że gdy kto umrze, śmierć najprzód obwieszczona bywa szlochami i wyciem najemnych płaczek; żal familii wzrasta równo z postępem ku grobowi; wtenczas obowiązkiem jest bab do tego stopnia posuwać żałość i rozpacz, że się stają podobne do wariatek. Widowisko to przypominało mi smutną scenę, na którą trafiłem w Trieście z Rzymu wracając, gdzie lat pięć dla wychowania bawiłem" (t. 4, s. 139 - 140). Obok różnorodnych wiadomości dotyczących rosyjskiej ludności Syberii poczynił również Ochocki pewne uwagi o miejscowej ludności, a naj obfitsze są relacje o Tatarach. Dotyczą one informacji o sposobie mieszkania, stroju, transporcie i komunikacji, polowaniu na sobole, pożywieniu itp. O polowaniu na sobole pisze on, że "zima, która trwa tu dziewięć miesięcy najprzyzwoitszą ku temu jest porą, a pies niezbędnym pomocnikiem do tych łowów. On siedzącego na drzewie sobola, który jest wielkości kota, przywącha z daleka. Wtenczas myśliwy przypatrując się, dopatrzy i wypuszcza strzałę z łuku, żeby hukiem ognistej strzelby nie płoszyć innych w bliskości znajdujących się soboli. Trafia się wszakże, że i ze strzelbą już to polowanie odbywają. Z zabitego sobola zdarta skóra idzie do torby, a mięso surowe żywi myśliwca i psa razem. Noce przepędzają oni razem z psami w lesie na grubych woj- �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii 179 i Kaukazu lokach. Zdaje się rzeczą nie do wiary, żeby nigdy przy tak wielkich mrozach ognia nie rozniecali, przecież to rzecz pewna, że się bez niego obchodzą. Niezmierne zaspy śniegowe, któreby odgrzebywać było potrzeba dla rozpalenia ogniska, czynią niepodobnem prawie rozgrzanie w ten sposób. Żywności też ugotowanej nigdy mieć nie mogą; wynoszą tylko z sobą tyle rybiego chleba, ile go spotrzebować mają przez zimę, a ten razem z mięsem sobola stanowi pożywienie Tatara. Po ukończeniu polowania, obciążeni skórami, w powrocie do swych nart [tj. domów A.K.] nie mają innego przewodnika wśród tak wielkich lasów, nad gwiazdy nocą, a w dzień znaki po drzewach. Całą tę podróż odbywają na rcdzaju łyżw sankawych. Powszechnie końcem polowania jest czas, gdy śnieg topnieje; wtenczas co najprędzej śpieszą do domu, aby w mięknących zaspach nie utonąć" (t. 5, s. 15 - 16). Zestawiając informacje etnograficzne Ochockiego ze współczesnymi mu autorami polskich opisów Syberii, podkreślić należy, że są one znae~nie skromniejsze od przekazów Kopcia, Ciecierskiego czy Chojeckiego. Ze względu jednak na fakt, że penetracja poznawcza Syberii wiąże się z dziejami Polaków za Uralem, warto tutaj choćby ze względów do-o kumentacyjnych wspomnieć, że pod koniec XVIII stulecia ksiądz opat Ochocki zanotował pewne 'szczegóły z życia tubylców syberyjskich. Z obszarem Syberii i etnografią Jakutów związana jest jeszcze jedna relacja, pcchodząca zdaniem Witolda Armona 36 od Polaka, o którym nic poza nazwiskiem oraz pewnymi szczegółami syberyjskiej biografii nie zdołano ustalić. Relacja ta pochodzi z 1785 r., a jej autorem jest Józef Matuszewski (albo Matuszewicz) pełniący wówczas funkcję ławnika sądu w Jakucku. Materiały te opublikował po raz pierwszy w 1948 reku A. P. Okładnikow 37, ostatnio natomiast zajął się nimi W. F. Iwanow 38. Obaj autorzy nie podali jednak szczegółów biograficznych Matuszewskiego, brak ich również w pracy Armona poświęconej polskim badaniom J akutów 39. Chociaż sprawa ta nie została jeszcze wyjaśniona, warto jedn<lk zwrócić uwagę na tę relację, której pochodzenie wiąże się z historią etnografii rosyjskiej i bardzo cienkimi nićmi biorąc pod uwagę opinię Armona łączy się ona być może z wkładem Polaków 36 W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, "MOl1JOigr.afiez Dziejów Nauki i Techniki", 1977, t. CXII, s. 24 - 25. Zoba'cz też Ireoenzję .tej ks.iążkli publikowaną na s. 268 - 274 D'in1iejSlz.c.g<J tOlmu "Ludu". 37 A. P. Okladnikov, K istorii etnograficeskogo izucenija Jakutii. Op·isanija by ta i nra'Oo'O narodo'O Sbornik 38 Jakutii, socinienyje Moskva 1974, s. 137, 140 - 146. 39 W. Armon, op. cit. 12· v g. Jakutske w 1768 - 1769 i 1785 gg., [w:] matcriaLo'O po etnografii Jakuto'O, Jakutsk 1948, s. 17 - 48. V. F. Ivanov, Istoriko-etnograficeskoje izucenije Jakutii XVII - XVIII '0'0., �180 AiNTONI KUCZYI\TSKI \v poznanie Syberii i jej ludów. W roku 1784 Katarzyna II wydała zarządzenie irkuckiemu namiestnikowi, generałowi-porucznikowi 1. W. Jakobiernu, zobowiązujące go do zgromadzenia wiadomości o tubylcach mieszkających na podległych mu obszarach. Wykonanie zadania powierzył on komendantowi jakuckiemu, A. O. Markłowskiemu, ten natomiast zlecił je Matuszewskiemu. Sporządzone przez niego Opisanie obitowszich w jakutskoj oblasti J akutach ... powstało w ten sposób, że odpowiedział on na 28 punktów zawartych w dostarczonym mu "kwestionariuszu". Całość odnosi się do szerokiego katalogu kulturowego i traktuje: 1. O pochodzeniu Jakutów; 2. O wierze; 3. O szacunku dla prawosławnej cerkwi, o chrzczeniu się; 4. O szamanizmie; 5. O obrzędowości weselnej; 6. O liczbie żon; 7. Posag żon; 8. O własności osobistej żony; ~J. O rozwodach; 10. O imionach dzieci; 11. O wychowaniu dzieci; 12. O kontaktach z Rosjanami; 13. O fizjonomii i budowie ciała; 14. O codziennych zajęciach; 15. Używanie tytoniu; 16. O ubiorze i czystości; 17. O skłonności do ciepłego i zimnego klimatu; 18. O osiedlach; 19. O hodowli zwierząt; 20. O zajęciach kobiet; 21. O śpiewaniu pieśni; 22. O podróżowaniu Jakutów; 23. O chorobie; 24. O obawianiu się chorych i zmarłych; 25. O pogrzebach ogólnych i szczególnie szamanów; 26. O pożywieniu; 27. Broil którą polują na zwierzęta; 28. O wesołych uroczystościach. Opracowane przez Matuszewskiego odpowiedzi o różnej objętości na poszczególne pytania przekazane zostały do Irkucka. Wykorzystano je w pracy zbiorowej o tubylcach gubernii jakuckiej pod redakcją radcy dworu F. Lengesa, której zaledwie fragmenty zamieszczone zostały w "Sybirskim Wiestniku" 40. Przytoczone przez Armona dowody mające świadczyć o polskim pochodzeniu Matuszewskiego są niestety bardzo wątłe. Według niego, że musiał on być Polakiem z pochodzenia świadczy przecież sama forma n2,zwiska - Matuszewski czy Matuszewicz. Zdaniem badaczy rosyjskich Koswiena i Okładnikowa, "jego nazwisko i imię były notowane w dokumentach w podwójnej formie, mianowicie: "Osip Matuszewskij (Josif Matuszewicz)", Oboczność zarówno imienia, jak i nazwiska świadczy, że: 1) prawdziwym jego imieniem był Józef (albowiem zwykle w ten sposób oddawano po rosyjsku to imię, np. jako Osip podpisywał się po rosyjsku nasz znany orientalista Józef Kowalewski, 2) chociaż nazywano go Matuszewskim, jednak dla identyfikacji dodawano także starszą 44J 1. S. Gurvic, Piervaja monograjija XVIII v. o narodach vostocnoj Sibirii. Sobranije izvestij o nacale i proischozdienii raz!icnych plemien inovercev, w Irkutskoj guberni proziwajusCich, socinennoe nadvornym sovietnikom Francem Langensom, [w:]Ocerki istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. 5, Moskva 1971, s. 5 - 14. �Polskie zainteresowania etnografią i Kaukazu Syberii 181 formę nazwiska" 41. Odnośnie zniekształceń nazwiska i imienia, to w dziejach Polaków na Syberii znane są tego typu przypadki, tak np. było z imieniem Kamieńskiego-Dłużyka, któremu imię Adam zmieniono na Grzegorz, na co zwrócił uwagę współczesny autor radziecki B. Polev,;oj, zajmujący się między innymi wkładem Polaków w poznanie Syb.'rii 42. Z rozważań tych należy wysnuć jeden pewny wniosek, że do czasu odnalezienia dokładnych materiałów dotyczących biografii Matuszewskiegr. formułowanie wiążących twierdzeń o jego polskości jest ryzykowne. Jakkolwiek teoretycznie biorąc mógł on być jeńcem z Polski np. z okresu konfederacji barskiej, których wielu zesłano na Sybir, to jednak argumentacja powyższa nie jest wystarczająca. Wyjaśnienie tej sprawy mogłoby zapewne nastąpić po gruntownym przebadaniu archiwów syberyjskich. Tego do tej pory jeszcze nie dokonano, a w opracowaniach poświęconych Matuszewskiemu brak jest informacji o jego pochodzeniu. Tragiczne losy powstania kościuszkowskiego nie zahamowały bynajmniej walki z zaborcą, a po trzecim rozbiorze sprawa odzyskania niepodległości stała się głównym celem konspiracyjnej działalności. W 1797 r. wykryto w Wilnie spisek przygotowujący powstanie, które miało ogarnąć wszystkie trzy zabory. W grupie aresztowanych patriotów znalazł się przeor dominikanów wileńskich ks. Faustyn Ciecierski. Sądzono go 2 grudnia 1797 roku i skazano na "knutowanie pod pręgierzem, ocechowanie lica, wydarcie nozdrzy i naj cięższe roboty w kopalniach syberyjskich". Car Paweł I złagodził ten wyrok tylko do katorgi. Wysłano więc Ciecierskiego do dalekiej Daurii, skąd po czterech latach powrócił do kraju. W wydanym po latach pamiętniku 43 zawarł wiele szczegółów o historii Syberii, jej gospodarce i etnografii. Te ostatnie, interesujące nas najbardziej, dotyczą wielu grup etnicznych i oprócz katalogu faktów kulturowych uwypuklają rolę bodźców zewnętrznych, tj. kultury rosyjskiej wpływającej na przekształcenia w obrębie kultury duchowej, społecznej i materialnej właściwej tubylcom syberyjskim. Obok refleksji społecznej nad położeniem ludów tubylczych prezentowany jest w pamiętniku nurt spraw społeczno-gospodarczych ówczesnej Syberii. U źródeł tych wielostronnych obserwacji leżało staranne wykształcenie Ciecierskiego, jakiego nikt z autorów wcześniej omawianych W. Anmon, op. cit., 's. 24. Zobacz w.cześniej -cytow,ane pro.oe B. Po,lewo·ja p!rZY okazj' ryusza A. Kami·eń!SkJiego-Dłl\lżyka. 41 42 43 jego 1865. Pamiętnik xiędza i towarzyszów jego Ciecierskiego, przygody przeora doznane dominikanów na Sybirze w omawialtlli:a Dya- wileńskich, latach zawierający 1797 - 1801, Lwów �182 ANTONI KUCZYŃSKI tu relacji nie posiadał. Ponadto wspomnienia swe pisał Ciecierski w po·czątkach XIX stulecia, a więc w okresie stale wzrastającego u nas zapotrzebowania społecznego na literaturę podróżniczą. Zjawisko to, sięgające swymi początkami do drugiej połowy XVIII wieku, należy wiązać z pierwszymi próbami naukowego podróżnictwa i łączącego się z nim gromadzenia terenowych materiałów geograficzno-etnograficznych 44. Nie należy wykluczać ewentualności, że twórczość tę dobrze znał wykształcony przecież autor wspomnień i pomogła mu ona w ustaleniu treści pamiętników. A ponadto wiemy ze źródeł, że wyczulony był on na sprawy krajoznawstwa oraz zabiegał a ochronę zabytków przeszłości Wileńs<:czyzny. Fakt ten wskazuje również na świadomość autora, że zawarte \V jego wspomnieniach relacje będą czynnikiem kształtującym społeczną wiedzę o Syberii i jej ludach. Jadąc na miejsce zesłania zetknął się np. Ciecierski w Kraju Zabajkalskim z Ewenkami, których byt i obyczaje opisuje następująco: "Tunguzy jest to naród błąkający się, stałego miejsca nie ma, pasterstwem i rybołówstwem bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buriatów i innych narodów po Azji rozsypanych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu :zwierza, i dlatego jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego, przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za naj mniejszym przedeptaniem różnią się od nie przedeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud nujcbojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają dziś jedzą. Dzielą się ostatkiem z podróżnym lub przyjacielem. Ci, co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są 'najotwartszymi, naj prostszymi ludżmi l.. ·l Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jllrt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty" (s. 80 - 84). Jest to zaledwie wyjątek z etnograficznych relacji Ciecierskiego o luA. Posleam-Zieliń'S'ki, Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej naukowej do 1939 T., [w:] HistoTia etnografii polskiej, 'Pod red. M. Terleckiiej, Wrocław - Wa.rsza.WJa - Kraków - Gdańsk 19'73,IS. 41. 44 ·dyscypliny �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 183 dach Rosji. Na ogół są one ciekawe i w znacznym stopniu uzupełniają inne opisy. Potwierdzają ich wiarygodność i są nieraz bardziej szczegółowe aniżeli opisy rosyjskich autorów z tego okresu. To czyni z nich vvażny dokument przy rekonstrukcji starego inwentarza kulturowego dotyczącego tubylców Syberii. W odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki należy wspomnieć, że właśnie rozwój myśli społecznej w Polsce okresu Oświecenia wpłynął znacznie na ożywienie zainteresowań "egzotyką" i geografią, co znalazło wyraz w ówczesnej literaturze 45, w której mniej było już bałamutnych wiadomości aniżeli w wydanych nieco wcześniej podręcznikach geografii 46 i encyklopediach 47. Sformułowane na przełomie XVIII i XIX wieku na gruncie historii pierwsze próby przyszłych badań "etnograficznych" umacniały zainteresowania egzotyką, co motywowało podróżników do opisu ziem, które poznali. Powstają w tym czasie nowe opisy muzułmańskiego Wschodu. Jednocześnie tłumaczy się opisy podróży autorów zachodnioeuropejskich, które publikowano w czasopismach popularnonaukowych. Były to materiały o Ameryce, Oceanii, Japonii, Chinach, Meksyku, mieszkańcach Syberii 48 i innych ludach. Ten często zapominany dzisiaj przez etnografów popularyzatorski dorobek tamtych lat był wcab poważny i dość podać, że w odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki obejmował on opisy różnych elementów kultury ludów mieszkających w granicach wielkiej Rosji. Wspomnieć np. należy, że na łamach "Magazynu Warszawskiego" znajdowały się informacje dotyczące ludów syberyjskich, przede wszystkim zaś ciekawe opisy sposobu polowania na wieloryby przez mieszkańców Kamczatki. Rzecz jasna, że do wychodzących wówczas czasopism dobierano spośród relacji te, które uderzały egzotyką i łatwymi sformułowaniami dostępnymi dla polskiego czytelnika. Najczęściej zaś były to tłumaczenia z czasopism niemieckich, francuskich i angielskich, które przybliżały polskiemu czytelnikowi obraz dalekich krajów, nie zawsze jednak wolny od pewnej fantazji, do- 4.1 A. W.oźmak, Zródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, "Et:nolg'mf!ia P()1silm" 1971, ot. 15, z. 2, s. 37 - 52. 46 W. Lubień'ski, Swiat we wszystkich swoich częściach geograficznie, chronotogicznie i historycznie określony, Wwclaw 1740; W. Bysi'rzoll1 olWlSiki, Informacja marematyczna, LubliLn 1743; P. Fischer, Geografia czyli opisanie czterech części świata, Wa·rszawa 1753; D. Radrz.iWliłł, Geografia polska wierszem ku łatwemu zapam.iętaniu zebrana, W,i!no 1766; E. Pa>pr'ooki, Europa w części świata najprzedniejsza, FOZll1ań 1766; K. Wyrwicz, Geografia czasów teraźniejszych, W.ar1sZlawa 1768 ,~ QIrIDe. 47 B. ChJmie!o,wsdci, Nowe Ateny, albo akademia wszelkich sciencyji pełna, Lwów 1755. 48 1. Tur.n:au, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach XVIII wieku, "Et!l1ografm FoI:s!m" 1962, i. 6, s. 291 - 301. l �184 ANTONI KUCZYŃSKI kładniejszy jednak od tego jaki przemawiał z Nowych Aten B. Chmielowskiego. Tak więc na uboczu zachodzących w Polsce wydarzeń politycznych i kulturalnych w XVIII stuleciu kształtowały się początki wiedzy etnograficznej. Jej oblicze podlegało w owym czasie różnorodnym czynnikom, wykraczającym nieraz daleko poza ramy kraju i było jak gdyby skromnym odbiciem tego, co w tym zakresie działo się na zachodzie Europy. Duży jednak wpływ na rozwój zainteresowania się ówczesnych czasopism polskich kulturą ludów egzotycznych wywarły tendencje oświeceniowe, które trafiły w Polsce na dość podatny grunt intelektualny. Dowodzą tego między innymi przedrukowywane powszechnie relacje różnych podróżników. Są to najczęściej wiadomości o charakterze geograficzno-etnograficznym, jakich wiele spotkać można w wychodzących wówczas w Polsce czasopismach 49. Po tych uwagach dotyczących pierwocin etnografii 50 wróćmy jeszcze raz do materiału źródłowego dotyczącego ludów Rosji. Szczególne miejsce przypada tutaj osobie Jana Potockiego, pisarza i podróżnika, określanego często prekursorem polskiej archeologii i etnografii historycznej. Kształtujące się w epoce Oświecenia zainteresowania Potockiego koncentrowały się nad "powieścią minionych lat" i obejmowały dzieje Słowiańszczyzny. W pracach na ten temat zawarł obfity materiał, na podstawie którego dokonał próby rekonstrukcji etnogenezy Słowian. Był pierwszym badaczem głoszącym teorię autochtonizmu Słowian, a w studiach swych opierał się na pracach autorów starożytnych, takich jak Herodot, Ptolemeusz, Lukian. Jego prace z tej dziedziny są wyjątkowe w polskiej historiografii końca XVIII stuJecia, a niewiele podobnych ujęć znajduje się w ówczesnej europejskiej literaturze historycznej :il. Wśród różnorodnych problemów badawczych Potockiego na szczególną 49 W wychodzącym w owym cZClJsie"Mag.a,zyn[€ W,arszawSlkj'm" ukazała się 11I]J. rozprawka pt. OsobLiwe zwyczaje i obyczaje niektórych narodów, w której przedstawiono zwyczaje towarzy:skie Laipończyków, Ka,łmuków, mh~szkań·ców Afryki i Kam cza'tki "Ma,gazylJ1.Walfszawski", 1774·, cz. l, s. 64 - 74. Ponadto są także inne ,artykuły, np. Dzieje polityczne różnych krajów. MOSlkwa, "Pam1ętil1Jik", Warszawa 1785, cz. 2, s. 949 - 952 czy Dalsze wiadomości a wielorybach - ich polowanie - używanie, "Magazyn Warszawski" 1785, nr 4, cz. l, s. 865 - 89u, które dotyczą obszarów Ro.sji i kultury mieszkających tam ludów, a także artykuły dotyczące poiWStałych regioQil1ówświ,ata. 50 A. PioiSlern-Z,ie,liooki,op. cit. Autor slZlczegółowtO omawia tę p'I'oblema!lykę. 51 J. Potockii, Essay sur rhistorie universeHe et recherches sur cel! de la Sarmatie, t. 1-3, W'<rr:sza'wa 1789; .t. 4, W:ar,szawa 1790; ,tenże, Chroniques, memoires et recherches pOur servir a rhistorie de tous les peuples slaves, WlalI's·zawa 1793; tenże, Frangmentes historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et les Slaves, Brunswkk 1796. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 18S uwagę zasługują komentarze do opisu Scytii Herodota. Połączył bowiem w nich badania nad przeszłością ze studiami nad teraźniejszością. Ponadto podczas swej podróży naukowej na południe Rosji badał rozmieszczenie ludów u stóp Kaukazu. Ustalał chronologiczne cechy kultury mieszkających tam plemion, sprawdzał geograficzną lokaliz<:\cję dawnych i nowych siedzib 52. Tym właśnie studiom zawdzięcza swe powstanie ksiqżka pt. Voyage dans les steps d' Astrakhan et de Caucase, vv'Ydana w Paryżu w 1829 r. Zawiera ona wiele interesującego materiału etnograficznego, który po raz pierwszy w naszej literaturze dotyczącej ludów Rcsji zgromadzony został nie przypadkowo. "Znamienne jest pisze J. Fabiański - iż w spostrzeżeniach Potockiego zawarte są prawie wszystkie ważniejsze i charakterystyczne dla tamtego regionu i okresu z.j2wiska dotyczqce kultury materialnej i duchowej, badane obecnie przez etnografów Związku Hadzieckiego" 53. Obejmują one wiele grup etnicznych i w ogólnych zarysach orientują o ich kulturze, chociaż są to informacje fragmentaryczne. Na kartach jego Podróży ... 'spotykamy np. bki opis domów mieszk.alnych Czerkiesów: "Mieszkania Czerkiesów nie są właściwie domami, są to raczej wielkie kosze starannie uplecione z gałęzi, otynkowane szczególnie gliną i pokryte trzcinowym dachem. Przedstawiają sobą ładny widok: są ustav;ione w równej linii, ogrodzone i zadbane. Istnieją również oddzielne budynki gościnne przeznaczone dla podróżnych. Wioska taka nie pozostaje na jednym miejscu dłużej niż cztery do pięciu lat. Książęta powaśniwszy się z sąsiadami, czy też nawiązawszy nowe przyjaźnie przenoS7ą się gdzie indziej, ziemia bowiem należy do całego narodu. Ten rodzaj koczowniczego życia był niegdyś rozpowszechniony wśród wszystkich niemal ludów barbarzyńskich, a historycy nie potrafili o nim wytworzyć sobie właściwego pojęcia, ponieważ znali go tylko ze słyszenia" (s. 372 - 373). Inne infcrmacje odnoszą się do takich elementów kultury, jak: odzież, broń, zemsta rodowa, gościnność, obrzędy pogrzebowe itp. Są one warte szczegółowej analizy etnograficznej, podobnie jak potrzebne jest szczegółowe opracowanie ukazujące Potockiego jako etnografa. To, co do tej pory napisano a tym badaczu, nie oddaje w pełni jego zasług na polu etnografii ,,4. Eył on bowiem pierwszym Polakiem, który udał się w re- 52 L. Kukuls!kli, Wstęp [W:] J. Potooki, Podróże, Wa['l5zawa 1959, IS. 7. J. Fabiań!5ki, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX w. w świetle relacji Jana Potockiego, "Etmog'mba PoLska" 1971, t. 15, z. 1, s. 25:6. 54 M. Ba 1ińs.ki, Jan Potocki, wędrownik, literat i dziejopis, [w:] Pisma wybrane,. t. 3, Warszawa 1843; H. Ul'as.zYl!1, O Janie Potockim i titeraturze Kaukazu, Wm'sZJawa 1902; J. F,abiańSJki, op. cit.; L. Ku~ulsikJi, op. cit. 5.1 �ANTONI KUlCZYŃSKI 186 jony Północnego Kaukazu, aby przeprowadzić tam badania terenowe, których wyniki miały przyczynić się do odnalezienia kolebki Słowian. Zamierzonego celu nie osiągnął, ale rezultaty tej zawczasu przygotowanej wyprawy dostarczyły wielu innych interesujących materiałów o kulturze Czeczeńców, Inguszów, Czerkiesów i są to spostrzeżenia, które "należą do najdonioślejszych naukowych osiągnięć z zakresu etnografii tego regionu" 55. ANTONi{ KUCZYŃSKI POLISH INTERESTS IN 'THE ETHNOGRAPHY OF SYBERl,A AND CAUCAS IN THE EIGHTEENTH CENTURY (S umma r y) The greates,t ac·hi,evements in ·the complex p,:t"ocessof exploring Syberia and the Caucas in iJhe e1ghteenth ,oentury ,ha"Vemade Russian scientists, added to whkh the Polish 6,cientistls oOlIl1nibuted iin'to i,t. They f,oUlnd themselves there mainly in n'sult of a politic ·situabOln, wihi'ch uniited oUlr oountry with <l history of Russ:ia. Polish-Russian wars f.requen,t in rtJhos.edays' and su'ch histori,oal events as Bar's confederat,ion and Koś,oiuszko's insurrediOlJ'l caused that ,many PoEs,h people had been taken 'prilS'Ol1€II". P.wrt ,of them was sen,t beyond the UJ'al-MoUlntains a.nd inoorpora·ted anto armed detaohm€ln:ts, which w€ll'e to oonquer a dis,trict of Syberia. Much information has been !preserved about that in Russian liour,ces. It is evident that some of these !pI'i.'so'n€Tsof w.ar perfor,med different admillliJstrartiiveand military func't:ioJls. Tihey were tax-galtherem, wocked in go,vernor's offioces, they were commanders of Ko:aak',s f,o['ces end oc,cU'pi,edlin tilling the Is·oil and handicraft or in some o.thel· ways contributed in acqualinbing themselves with a'nd managi'ng immense terriltQlries' of TflalilJs-Ural. P,art of these "travellens under obUgatiron" went home after few years. They wrote their memories poU"traying their adventures but .malinly life of many Syber;ian people. This lis a fiirst information about Itelman and KOlrialk :people lirom Kamcha,bka, Jakut, Ewell, Burjai, Ohal!1Jt,Mans people and other etihni.c groIllIps li'Ving there. The ,author,s' were foJl.owing: A. Kamieńsk'i-Dl:użyk, L. Sieruck<i, J. Kopeć, K. Lurbicz-Chojecki·, F. Ciecierski .;md ·others. Their memor1es are valurable ,ethn:o'~p;hic :materriaQ,whilch become SePiowi historical S'OUIDce in modern li'nlVestii'gationsof Sybe:rian people culture. Modern Rus'sian and PoJi,slh ethnograophern dealillllg with the ethnography 0.£ Syberia and CauCia'smclre fneąuem.ilyha'v,c beren ,using th€'m. 'Mol1eoy;ermany (JIther Po~isih being on duty in Ko.zak's forces were giving repoLfbs for Imany IgoV€DnOr'Soffices of that !lime lin Syberia. T.hey have g~ven su'Ch details aoS number 0.£ ·pa'rttcular native tribes, theiLf oustOIffi!Semd 'babi,ts, dlistricts of living, dothes and appe'D'rall1'c c etc. Because of the scarcity of ,in<iol1mation{)In.that !Subject, these a.re al'so valuable contribution to modern ethnro-lhisrtorical studlies 'of the SOVliete·thno,graphers. (;I; J. FalbiJańs'ki,op. cit., s. 280. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ee9c0002153088550d715de8a84f71a.pdf fcbb15426bcdee6264b9ce55136b9687 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:232 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.787-832 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 �788 . .. wszędzie. wnosI 'ł t ,\orczy .' ferm"nt kto' rv pchał go d, coraz mstytucJI ~, nowych sytuacji. Przeszedłszy na em2ryLurę był stałym gosclem. dZiesiątek biur, by przyn~sić w'ciąż nową radę. Słowem człowiek, ktory wyol • • _.. raźnie współtworzył nasze życie. .. . Przy tym wciąż chwytał za pióro, aby jak najrychlej uzupełmc naJpilniejszy brak. Tak wydaje pienvs7ą p:;wojenną publikację pt. .Z prze~ sz!ości Opolszczyzny, potem pisze kilka utworów o tematyce reglOnal?eJ dla teatralnych zespołów amatorskich. By zwrócić uwagę ~a l:ozbltą, a pełną ,vielkich pamiątek Nysę, ogłasza w prasie szereg opow.lad.an o Jej przeszłości. Na rocznicę powstań śląskich publikuje wspommema z I~I powstania pt. Pod Górą św. Anny. Swoje ustawiczne zaangazowa~le w akcjach społecznych popiera dziesiątkami arlyl<ułów ogłaszanych w roznych czasopismach, a zwłaszcza w Trybunie Robotniczej, Trybtlme Opolskiej i powstańclym Ogniwie. . .. \;I,"szechstronność jego nie miała jednak nic z nierzadkiego dZIS pokrzykiwania. Miał za sobą studia i miał czyny, które wyraźnie okre~lały jego postawę i miejsce. Działalność jego \V Opolu nie wynikła z pl'zypadku, chociaż urodził się w Solówce, w powiecie czortkowskim w ubiegłym wiel<u w roku 1893. W latach 1910-1914 studiował historię sztuki na wydziale' filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. By nie być zmobilizowanym przez zaborcę, zaciąga się do legionów. W czasie wojny dochod.zi do stopnia rotmistrza. W roku lfl21 jest czynny w przygotowywamu powstania na Slc)sku, w momencie jego wybuchu zostaje szefem grupy operacyjnej "Bogdan" i bierze ud;dał w walkach o Górę św. Anny. W okresie międzywojennym, kiedy Opolszczyzna nie była wolna, pracuje na drugim krailcu państwa, przez dłuższy czas w rozgłośni Polskiego Radia w Baranowiczach. Ale kiedy zmobilizowany w roku 193') dostaje się do niewoli, z obozu jenieckiego zaraz po jego wyzwoleniu spieszy do Opob. Nie nrzychodzi t"Jtaj z pustymi rękoma. Ma za sobq wydany w roku 1934 zbiÓr ,~ierszy żołnierskich Na kwatenwktl, późniejsze szkice W trzecim pou;.staniu oraz publikowane '·N różnych czasopismach artykuły krajoznawcze, ludoznawcze, historyczno-wspominkowe. Słowem dorobek, który potem \V Opolu kontynuuje. Wśród nas umiał nawiązać jak najbardziej bezpośredni stosunek z ludem ślą~kim, który był mu bliski :lie tylko przez wspólny powstańczy trud, ale przez swą odrębność kulturaln'1, która była dla niego tak cenna, bo prowokująca do najszlachet~iejSzyc~ o~ru~ chów serca i umysłu. Nic też dzhlinego, że na jeg.J pogrzebIe lHJclzlelmeJsl z tego ludu sta;lęli \V powstańczej gromadzie, nieśli jego odz'13czenia i• -, n" 'wYższym wzruszeniem żegnali człowieka, który złqczył nas wszyst~ "J •.. kich. W tym scaleniu. które t'.\'orzy nowe Opole, nową Opolszczyznę, żyje R o m a n H o r o s z k i e \\' i c z na za'lis:c. Czeslaw Kurek POŁWIECZNE CZŁONl':OST\VA .JANA CZEKANOWSKlEGO W POLSKIi\[ TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZY1\! W roku 1963 minela 50 l<:1tod czasu, kiedy J a n C z e k a n a ws k i został członkiem Towarzystwa, Od chwili wstąpienia był inicjatorem wielu pozytywnych poczynań w działalności Towarzystwa. Kiedy w 1913 1'. Jan Czekanowski po przeniC'sieniu się z Petersburga do Lwowa obejmuje Katedrę Antropoólogii i Etnologii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza po rezygnującym S t a n i s ł a w i e C i s z e w s k i m, Towarzystwo po okresie świetności za czasów prezesury An t o n i e g a K a l i n y było w stanie zupełnej martwoty, spowodowanej brakiem inicjatywy dwóch kolejnych prezesów: J ó z e f a Kall e n b a c h a l A d a m a A n t o n i e g o Kry ń s k i e g o, Swoją działalność na terenie Towarzyst\.va rozpoczął od zabezpieczenia i opieki nad cenną b~blioteką Towarzystwa, która została przeniesiona z szopy w pobliżu mieszkania A ci a m a F i s c h e r a do lokalu w Zakładzie Antropologicznym, gdzi.e pozostawClb pod Jego opieką aż do roku 1925 tj. do czasu powstania Zakładu Etnologicznego we Lwowie do którego została następnie przeniesiona. W roku 1916 C z e k a n o w s k i po dwuletniej nieobecności spowodowanej wypadkami woj-::nnymi wraca do Lwowa i wraz z A ci a m e m F i s c h e r e m reaktywuje nieistniejące już w zasadzie Towarzystwo. 30 czerwca 1917 r. na XVII Walnym Zgromadzeniu, a pierwszym po wojnie, zostaje C z e k a n o w s k i wybrany V-C2 Prezesem Towarzystwa. W 1921 r. wychodzi XXI kolejny tom "Ludu", który jest jednocześnie pierwszym tomem ,.Nowej Serii". Od tego tomu zmienia się zupełnie charakter "Ludu", Koncepcja nauk antropolo- �791 790 gicznych, której twórcą jest J d n C z e k a n o w s k i, znajduje pełny wyraz w tym właśnie tomie. W porównaniu z poprzednimi tomami wypełnionymi serwitutami polonistycznymi, na co wpływ mieli kolejni prezesi-poloniści, VI tomie tym zamieszczono szereg órtykułów teoretycznych i organizacyjno-informacyjnych. Od LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOLOGICZNEGO WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYST\VO LUDOZNAWCZE WE LWOWIE ORlii\1'ffi DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE Sf:.łł.JA It _ TOM I ROK lY'Zl o.CÓLNgGO ZBIORU - TOM XXI • • 1.rs••..A KOMI1'ET REDAKCYJNY "LUDU": J PROF. DR. WILHELM BRUCHNALSKI, PROf. DR. JAN ST. BYSTROŃ, PROF, DR. ADOLF CHYB1ŃSKl, PROf. DR. JAN CZEKANOWSKI, DOC. DR. ADAM FISCHER, DOC. DR. E~- ;:' GEN lUSZ FRANKOWSKI, PROF. DR. ANDRZEJ GAWRON. SKI, PROF. DR. LEON KOZŁOWSKI. -C" i~ ~; REDAKTOR NACZELNY: DOC, DR. ADA"'! FlSCHt:R .• ~ ", I \ .'. ',t ,__ •• t •• ~ud.r.ft.l'ł"l-.~'. ,- ·ł ... ·"l.~ ~ 'ydtt .•le ap.l.es •• ł.llty('znYII ł,.(lJ1'.f"l~ i'r.'" n"fH.1tJ~rj "'.l·r:l.r"~fo 1'. '.(naJ 1 "r •• t •• pll1' •• l" fefur:t" •. ·t'.-. d; 1f'].~tr-1 :!It.:r ł:":l.l ",7,.Ó. .• '.w.r&1!t~.Lud,z.'Ą~%. ~.~t ~t •• ~r11~tAnl~~ n.ll« •• e1t b.,1an1a:;,i .'n*p;r'łrt'"1n/.: •.l 1 .' r.., •. ·~"7-:nJ:l er.l j.utHl •.•... OJ" t'lt ••• pl.3ltl J,i.t. ""l.•ud"'. :a.d7HH .5'..l".rZ.f~"f1nt. ,fU Id•••• t. IS. ,:rS,ed •• Jn. Ił' ..••• 1••• "'.('nt::.r2.łct p.d •. ~.:,u:.tłr ••,.•• ~! ri.n.,~1 .l.dtl~, ••. ub'i»_. . , Z.r,za •." T.".r%.1:ttw" 1.".l'tIJ. ,1nZ.br.nl,""~ L." 11.tp.dł b.r .• alill tt4ryIUpl.~(.".n· J"!"lt yr1...,~.r."'t1z·.'11. ;:~.\i" 1! tt.·· łuet •• lleT_.!l(~St.łtut T"1"r;tl~'~" 'J'~" ,:',;,":;"'" '~. .,,~¥,.. ._~.t;'. 1.r..• :e Te'ftłrty"t \J';l t"l ,~,l.' �793 792 tego momentu "Lud" nosi charakter programowo-metodologiczny. 12 maja 1926 r., biorąc pod u''\"ag~ działalność i zasługi dla Towarzystwa, na XVIII Walnym Zgromadzeniu, zostaje C z e k an o w s k i wybrany Prezesem Towarzystwa Ludoznawczego. Dziewiętnastoletni okres prEc:zesury J a n a C z p k a n o ws k i e g o (1926-1945), to dla Towarzystwa okres ześrodlmwania uwagi na działalność wydavvniczą i gromadzenie zbiorów bibliotecznych. Jemu w szczególności zawdzięczać należy. że "Lud" oraz "Prace i Materiały Etnograficzne" zaczynają ukazywać się systematycznie i regularnie, co możliwe było jedynie przy ciągle napływających funduszach, o uzyskanie których starał si, osobiście. Z Jego inicjatywy rozpoczęto zakrojone na wielką skalę badawcze prace terenowe obejmujące swym zasięgiem całą Polske;. 22 listopada 1945 roku, po ogromie strat poniesionych przez Towarzystwo podczas wojny, z inicjatywy J a n a C z e k a n o w.~~k i e g 0, J ó z e f a G a j k a, L e o n a H a l b a n a i J a n a 2\1 y d l a r s k i e g o zostaje zwołane w Lublinie XXI Walne Zgrom8dzenie. Było ono jednocześni? uczczeniem pięćdziesięciolecin TOlwarzystwa, które powstało 9 lutego 1895 roku. Reaktywowane Towarzystwo było piel'wszym tovvarzystwem naukowym działającym po wojnie w wyz,wolonej Polsce. 2 czerwca 1960 roku w związku z obchodem uroczystości LXV-lecia i XV-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego VI Polsce Ludowej - Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym, z okazji XXXV Wnlnego Zgromadzenia w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi J~. n -o w i C z e k a n o w s k i e m u t y t u ł C z ł o n k a H o n o r o w e g o. J. fi. POLSKIEGO SPRAWOZDANIE Z CAŁOKSZTAŁTU PRAC TOWARZYSTWA L1.JDOZNAWCZEGO ZA ROK 1962 W roku sprawozdawczym głów'ny nurt prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego był skierowany na prace organizacyjne, naukowe, wydawnicze i n:1 zagadnienie uporządkowania i \vzmożenia prac w Bibliotece Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A. P r a c a Z a r z ą d u G łów n e g o. W roku 1962 zaszły następujące zmiany osobowe w skłar'.ie Zarządu Głównego: na Sekretarza Generalnego powołano doc. dra A. L. Godlewskiego (poprzednio był dr Bolesław Garyga), na V-ce Prn"'sa pc \Vołano prof. dra Stz,nisława Bąka (poprzednio był doc. dr A. L. Godlew,ki). Aktualny skład Prezydium Zarządu Głównego: Prezes PTL - Prof. dr Jan C z e k a n o w s ki, 3-ch V-ce Prezesów prof. dr Stanisław Bąk, prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z, prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Sekretarz Generalnydoc. dr A. L. G o d l e w s k i, Z-ca Sekretarza Generalnego - mgr Maria S u b o c z o w a, Skarbnik PTL - prof. dr Adam Wan k e, Z-ca Skarbnika - dr Tadeusz W rób l e w s k i. W tym okresie odbyło się 8 posiedzeń Zarządu Głównegof'olskiego Towarzystwa Ludoznawczego: 1) 17. II. 1962 we Wrocławiu, 2) 29. III. 1962 r. ,ve Wrocławiu, 3) 26. V. 1962 r. - posiedzenie nadzwyczajne, w składzie poszerzonym o przedstawicieli Partii, PAN i Komitetu Redakcyjnego DWOK we Wrocławiu, 4) 27. V. 1962 - we Wrocławiu, 5) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 6) 27. IX. 1962 w Łal1cucie, 7) 23-29. IX. 1962 XXXVII Walne Zgromadzenie PTL w Łańcucie, 8) 4. XI. 1962 we Wrocławiu . Głó,':na Ko:nisja REwizyjna przeprowadzila w 1962 r::ku 6 zebra:'!. a mianowicie: 1) 2. VI. 1962 we Wrocławiu, 2) 3. VI. 1962 we Wrocławiu. 3) 15. VI. 1962 we Wrocławiu, 4) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 5) 20. IX. 1962 w Poznaniu, 6) 29. IX. 1962 w Łańcucie, gdzie dokJn:mo zmiany w składzie osobowym Głównej Komisji Rewizyjnej. l';owy skład GKR: Przewodniczący - mgr Stanisław Badoń, Z-ca Przewodniczącego - dr Władysław Świrski, Sekretarz - dr \Valeri2in Sobisiak, członkowie: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Stanisław Błaszczyk. We wrześniu 1962 r. w Łań c u c i e na 'Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wniesiono p::prawkę do ~ 30. Statutu PTL. Statut z w/w poprawką został zatwierdzony przez Prezydium Rady Narodowej - Wydział Spraw Wewnętrznych \\'e Wrocławiu, dnia 14. XII. 62 roku Nr USW-S-13/119/G2. B. Dział n ak ow o -b a d a w c z y i p o p u l a r y z a c j a. Prace naukowo-badawcze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związan? były w roku sprawozdawczym z problematyką milenialną, a więc poszukiwaniami dotyczącymi: a) monografii regionalnych, prace te prowadziły poszczególn:: ośrodki naukowe przy Oddziałach PTL, b) prace przygoto\vawcze - referaty na V Kongres Sło-wianoznawczy w Sofii i VII Kongres l\Iiędzynarodowej Unii Nauk Antropol. i Etnograficznych w Moskwie, e) prace związane z Polskim Atlasem Etnografic?nym (w drobnym tylko zakresie), �T I 794 d) prace związanc z programem naukowym studiów etnograficznych (Etnografia Bułgarii). W dziale naukowo-popularyzacyjnym przygotowano program naukowy na XXXVII Walne Zgromadzenie w Łańcucie, które stało sil~ okazją dla podsumowania badań etnografi~znych i folklorystycznych na obszarze Rzeszowszczyzny, a w szczególności Ziemi Łańcuckiej. Obok tej nowej problematyki przygotowano i ostatecznie oddano do druku materiały naukowe, jakie pozostały po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej z 1960-1961 r. Ta część działalności PTL była zrealizowaniem uchwały dotyczącej skierowania aktywniejszej działalności naukowej na obszar Ziem Zachodnich. Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawc~ego postanowił włączyć się do VII Międzynarodowych Targów Książki przez wzięcie udziału i pokazanie dorobku Towarzystwa, w dniach 20-27. V. 1962 r. (Stoisko nr 126). Udział PTL na VII MTK był znacznym osiągnięciem Towarzystwa w porównaniu z latami poprzednimi. W tym samym czasie odbyla się na wyższych piętrach Pałacu Kultury w Warszawie wystawa dziesiĘciclecia działalności Polskiej Akademii Nauk. St3tystyCz.nc.: zestawienia i kartony wykazały działalność poszczególnych towarzystw naukowych w okresie 1952-1962, dotowanych przez Akademię. Należy stwierdzić, iż w zestawieniach ilu,trujących działalność wydawniczonauk::wą oraz wymianę ogólnopolskich wydawnictw - PTL zajęło jedno z pIerwszych miejsc. Należy również podkreślić zainteresowanie wydawnictwami PTL wśród pracowników naukowych, polskich i zagranicznych. Szczególnie atrakcyjny okazał się LUD, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Pieśni Ludu Polskiego Oskara Kolberga i inne wydawnictwa. W związku z wystawą - Towarzystwa wydało prospekty wydawnictw własnych w języku polskim i w językach obcych. W okresie sprawozdawczym wysłano na wymianę Lud, t. XLVI i t. XLVII do 287 instytucji zagranicznych, a także do instytuc li na ukowych polskich. . C. D z i a ł w y d a w n i c z y. Pracami wydawniczymi kierowały następujące Komitety Redakcyjne: "Lud" Redaktor Naczelny prof. dr Józef G a j e k, członkowie: prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, doc. dr A. L. Godlew-ki "Prace i Materiały Etnograficzne" _.. prof. dr Kazimiera Za~is~owiczAdamska, prof. dr Józef Gajek, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Szwengrub, ,.Atlas ~olskich Strojów Ludowych" Redaktor Naczelny dr Olga G a J k o w a, członkowie Komitetu Redakcyjnego: dr Longin l\-Ialicki mgr Maria Suboczowa, mgr E<"yta Starek, mgr Piotr Kaleciak, ' "Prace Etnologiczne" prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr J. Gajek, 795 ". doc. dr Andrzej kulski, "Biblioteka kowie, Waligorski, mgr Krzysztof MakuIski, Popularna" - Redaktor dr Anna Kowalska-L e w i c k a, członprof. dr Józef Gajek, doc. dr A. L. Godlewski, dr Tadeus:~ Delimat, ,.Literatura Ludowa" - Redaktor N<.czelny - prof. dr Julian K r z y ż an o w s k i, SekrE::tarz - dr Stanisław Świrko, c?łonkowie: prof. dr. Witold Doroszewski, prof. dr Józef Gajek, prof. dr Stanisław Pigoń,. prof. dr Tadeusz Seweryn, dr Wanda Pomianowska, mgr Jan Sadownik, l i "Dzieła wszystkie Oskara Kolberga" - Redaktor Naczelry prof. dr Józef B u r s z t a, Przewodniczący - prof. dr Julian K r z y ż a n a w s k i, członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jan Czekanowski, Stefan Dybowski, Józef Gajek (Redaktor Naczelny I tomu), Czesław Eernas, Helena Kapełuś, Tadeusz Ochlew~ki, Anna Kutrzeba-PojnarQwa, Maria Znamierowska-Priifferowa, Kazimierz Rusinek, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrz~wski. W dziale wydawniczym we Wrocławiu od VI 1962 pracuje Konrad Wypych, w Poznaniu - mgr Medard Tarko i m~r Agata Skrukwa. D o r o b e k \V Y d a w n i c z y P o l s k i e g o T o war z y s t waL ud o z n a w c z e g o z a r oj, 19 6 2 (plan zatwierdzony przez Polską Akademię Nauk), w którego skład wchodzi 9 tytułów wydawniczych, przedstawiał si ęnastępująco: 1. "Lud", rccznik - organ PTL, :;! "Prace Etnologiczne" - wydawnictwo seryjne, 3. "Prace i Materiały Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, 4. "Bibliotek':! Popularna" _. wydawnictwo seryjne, 5. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" - wydawnictwo seryjne, 6 .. "Archiwum Etnograficzne" - wydawnictwo powielaccowe, 7. "Literatura Ludowa" - kwartalnik, poświęcony folkl:Jrystyce, redagowany przez Kom. Redakcyjny w Warszawie, 8. ..Łódzkie Studia Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Oddział PTL w Łodzi, 9. "Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Komitet Redakcyjny. Redakcja w Poznaniu, druk fotooffsetowy w P. W. M. w Krakowie i L. S. W. w Warszawie P o z Y c j e w y d r u k o wan e i w d r u k u. IV 1962 roku wydrukowano 375.92 arkuszy wydawniczych: 1. ,.Lud'· - t. XLVII -19,75 ark. wyd 2. _,Literatura Ludowa" zeszyty 4-6/61, 1-2 62, i 362 3 ... Archiwum Etnograficzne" Nr 24 i Nr 23 4. "Ł6dzkie Studia Etnograficzne. t. IV Razem 2830,07 15122,82 �797 795 5. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) Tomy fotooffsetowe, Dzieła Wszystkie t. 1 "Pieśni Ludu Polskiego" t. 2 "Sandomierskie" t. 3 "Kujawy", cz. I t. 4 "Kuj a wy", cz. II t. 5 "Krakowskie", cz. I t. 7 "Krakowskie", cz. III t. 8 "Krakowskie", cz. IV t. 15 "Poznańskie", cz, VII t. 16 "Lubelskie", cz. I t. 17 "Lubelslde", cz, II t. 32 "Pokucie", cz. IV R a zem dzieła O,kara Kolberga: 26,5 ~O.8 24,6 25,5 20,5 21,5 19,5 21,9 15,8 19,- w produkcji pozycje: 3512- ark. wyd. 87.- ark. wyd. w- " vV porównaniu z planem wydawniczym, P81skic Towarzystwo Ludoznawcze zrealizowalo 9:'"/0. l'Jieznaczne opóźnienie powstało na skutek wycofania z wydawnict',va zgL:sz:mych poprzednio do druku, względnie złaź:nych prac (objętości 37 ark. wyd.), wyjątkowe trudności związane z tłumaczeniem Etnografii Bulgarii '. W sumie więc Dział Wydavvniczy przeprowadził łącznie do produkcji 375,92 arkmzy wydawniczych. Jcst to ogromne osiągnh;cie Towarzystwa, zważy\vszy, że w tym s3mym czasie inne n1ukuw0 instytucje, dysponujące znacznie \viększymi możliwościami, wykazały w rocznych sprawozdaniach: IHKM 2 Instytut Zachodni 3 Polskie To\varzystwo Ludoznawcze - prac w okresie sprawozdawczym w Bibliotece na- 1. IVycena i inwentaryzacja Biblioteki, 2. Przepisywanie inwentarza dzieł zwartych. 3. Porządkowanie magazynu po inwentaryzc:cji i wydanie, 4. Zakładanie kart akcesji dla czasopism, 5, Sprawa konserwacji książek, 6. Obsługa czytelni, 7. Prace inne. Na polecenie Polskiej Akademii Nauk w okresie 11. IX.-20. XII 62 r. została przeprowadzona całkowita wycena księgozbioru PTL: dzieł zwartych, czasopism, map, wycinków prasowych i dubletów. W wyniku tego otrzymano wartość księgozbioru PTL wyrażającą się w kwocie 1 141 7'19,2'3wartość dubletów 31 569 zł. 166,10 ark. wyd, O. Kolberga: W opracowaniu redakcyjnym z:1·,jdowały si<; trzy Prace Etnologiczne, t. VII Biblioteka Popularna, t. IV Prace i Materiały Etnograficzne, t. XXIII R a zem ark. wyd. 1,9,4 Do najważniejszych leżały: 481,05 ark. wyd. 311,20 ark. wyd. 375,92 ark. wyd. D. B i b l i o t e k a. \"1 reku 1962 do Biblioteki Towarzyótwa w)lyn~ło: z wymiany D07 vol., z zakupu 290 vol., dary i inne 37 vol. Razem 1134 vol. wartoi:ci 47204,81 zł oraz 82 paczki wycinków prasowych - wartości 3 000 zł. Wszystkie n"bytki zostały opracowanc, rozpisane, za!Jżono karty katalogowe. Karty dziel zwartych zostały włączone do katalogu alfabetycznego. l Dodać trzeb~. iż była prZ2'r\vć1 3 n1iesięczna \V z8truclnieniu nowego praco\vnikn \\'y(lGwniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze,e;o. , Sprawozdanie z rlziala!ności Instytutu Hi5t. Kult. Mat. Polsskiej Akademii Nauk za rok 1962. Maszynopis str. 2;. 'Sprawozdanie Władz Instytutu Zacl1odnie'"o 1. XI. 1~61-31. XrI. 1962, Poznat'" 1""3, str. 40-41. Do no\vego inwentarza zostaly przepisane następujące działy: bibliografia, historia, geografia, etnologia, literatura ludowa, :1auki przyrodnicze, statystyka, ekonomia, ubiór, "''.1zykologia, muzealnictwo, socjologia, kultury antyczne, archeologia, sztuka, językoznawstwo, encyklopedie, słowniki, razem 6900 tytułów, około ~!OOO vol. Ze zbiorów korzystało vV roku 1962 na miejscu 1400 osób (3100 vol.). Stosunkowo małe wykorzystanie czytelni podyktowane było koniecznością zamknięcia biblioteki całkowicie od 1. VII do 9. XII. 1962 r. w celu przeprowadzenia inwentaryzacji. Vol bibliotece PTL pracowały w roku sprawozdawczym Łyszcz- Wirpsza i od 15. IX. 1952 r. p. Helena Kooeć. W pracach biblioteki brali dorywczo wyższych Uniwersytetu Wrocławskiego, udział studenci mgr Anna etnografii lat To ogromne osiągnięcie Towarzystwa jest tym większe, że wszystkie swoje tytuły wydawnicze publikuje ono samodzielnie, tylko "Dzieła wszystkie Oskara Kclberga" są realizowane przez specjalne dwie instytucje wydawnicze, którymPTL zleciło prace wydawnicze (P, W. M. w Krakowi,: i S. L. W. w W8rszawie). 5. A r c h i w u m N a u k o w e P T L. PolgI.;:ie Towarzystwo Ludoznawcze posiada bogate 2trch\wum naukowe, (m. in. pisma związane z redakcją "Ludu" od roku 1895, a także maszynopisy prac już cpublikowanych). Największą wartość posiadają: 1. Niedl ukowane n:kopisy prac etn')graficznych, darowizny, wzgl~dnie złożone w depozyt, nabyte drogą 2. Materiały z badań terenowych, prO\vadzonych w ramach PTL w latach 1952-1956 i z jego funduszów finansowane, 3. ;\bteriały fDiograficzne - filmy, ~,...;l\.lWaIi. naukowych, zakupione PTL, depozyty i dary, błony i klisze - z bad,'ll lub wykonane w l'<}madl kupna, prac i po!:J'ac l �r . , '798 799 4. Rękopisy redakcyjne, 5. Waria - bibliografie l mne. Najważniejszy zrąb Archiwum stanowią: dary ,Jrof. dra Adam'. Fi.,chera, zakupione rękopisy po prof. drze Stanisławie Poniatowskim i prof. drze A. FischerZe, depozyty i dary prof. dra Józefa Gajka i innych, W roku 1962 zostały wykorzystane następujące pozycje arC'hiwalne: 1. materiały rękopiśmienne Oskara .Kolberga do reedycji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga"; 2. materiały rękopiśmienne Władysława Skierkowskiego (czę~ć etnograficzna w opracowaniu dr L. Marii Szwengrub. część muzyczna __ doc. Antonina Wozaczyńska); 3. materiały z wyprawy prof. dra Stanislawa Poniatowskiego do do Kraju Nadamurskiego (czę~ć antropologiczna prof. dr Franciszek Wokroj, część etnograficzna i dziennik podrÓŻy -- Barbara Heidenreich); 4. materiały rękopiśmienne Jana Swiętka "Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem", których druk przewidziany jest w planie wydawniczym; 5. praca Marii Henslowe.i - "R.ośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego", oparta w części na materiale rękopiśmiennym Archiwum PTL. Z Archiwum korzystają stale pracownicy naukowi, doktoranci i magistranci Uniwersytetu Wrocławskiego i innych ośrodków uniwersyteckich, o a także studenci. W Archiwum PTL w okresie od czerwca do września 1962 r. na pracach zleconych pracował mgr Janusz Bogdanowicz, a od 20. X. 1962 r. - Jan Heidenreich. Ilość pozycji Archiwum (rękopisów i maszynopisów) wzrosła z 1008 do 1410 pozycji. Jeżeli chodzi o zawartość działu Archiwum materiałów ilustracyjnych, aktualny ich stan w chwili obecnej wynosi 4745 pozycji. Kartoteka materiałów, fotografie, rysunki i teksty z badań terenowych, i inne, zawiera w okresie sprawozdawczym około 9000 pozycji. Dokumentacja Archiwum obejmuje księgę inwentarzową rękopisów i maszynopisów oraz klisz, błon i filmów, a także kartotekę materiałową. ' W okresie od X do 31. XII. 1962 r. w Archivlium wykonanI) następujące prace: a) uporządkowano wg systematyki etnograficznej karty materiałowe z badań nad rolnictwem i hodowlą w ilości około 800 szt., . b) naklejono i opisano około 251) szt. fotografii, c) uporządkowano dział rękopisów i maszynopisów wg numerów inwentarzowych, z ckreśleniem ilości stron każdej pozycji, d) zinwentaryzowano ponownie materialy już opublikowane. E. S p r a w y o I' g a n i z a c y j n e. Sekretariat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1962 r. prowadziła Teresa Zytowiecka. Rozległość tematyki korespondencji PTL ilustruje schemat registratorów Biura: I. Sekretariat: 1. Sprawy Naukowe, 2. Popularyzacja, 3. Zarząd Główny (2 reg.), 4. Sprawy Organizacyjne (3 reg.), 5. Komisja Rewizyjna, 6. Oddziały (5 reg.), 7. Deklaracje członkowskie (2 reg.). Sekretariat wykonuje całokształt zleceń wszystkich działów prac (naukowych i organizacyjnych) PTL. Niemały wysiłek poza korespondencją, skierowany jest na wprowadzenie uchwał Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej. Sekretariat PTL prowadzi sprawy członkowskie, które w roku sprawozdawczym zostały zaktualizowane zgodnie z zarządzeniem władz administracyjnych. Nowych deklaracji wpłynęło 477. W dziale tym jest prowadzona również specjalna księga protokołów, z posiedzeń Zarządu Głównego PTL. II. D:uiał wydawniczy: 1. Rada wydawnicza i Komitety Redakcyjne, 2. Lud, t. XLVII, t. XLVIII, t. XLIX (3 reg.), 3. Prace Etn.o1cgiczne, 4. Archiwum Wydawnicze, 5. Prace i Materiały Etnograficzne (4 reg.), 6. Papier, 7. Literatura Ludowa, 8. Biblioteka Popularna, 9. Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza, 10. Atlas Polskich Strojów Ludowych, 11. Plany i sprawozdania wydawnicze. III. Biblioteka i Archiwum: PTL: 1. Korespondencja Biblioteki, 2. Korespondencja Archiwum. IV. Sprzedaż i wymiana: 1. Sprzedaż wydawnictw PTL, 2. Wymiana wydawnictw PTL (4 reg.). Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga są wydzielone prowadzone przez Redakcję DWOK w Poznaniu. W roku sprawozdawczym do Sekretariatu PTL wpłynęło 4813 pism, wysłano 4253 odpowiedzi. W roku 1962 przeprowadzone były następujące kontrole w księgowości PTL: I. Przez inspektora finansowo-księgowego PAN ob. Alicję Nowicką, w kwietniu 1962 r. Kontrola obejmowała wyłącznie dokumentację finansowo-księgową wydawnictw Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. II. Przez kontrolera I. K. R. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu w dniach 10. V. 1962 r. do 31. V. 1962 r. Kontrola obejmowała całokształt działalności Towarzystwa. W księgowości są zatrudnieni mgr Antoni Nienartawicz główny księgowy, Danuta Tyszkowska st. ekonomista, ob. Cecylia Strzelczyk kasjerka. Dział wymiany prowadziła ob. Zofia Pawełczyk, magazyn -' od września 1962 r. - ob. Jerzy Rudnicki. Olga Gajkowa �801 800 B i l a n s Polskiego To\varzystwa Ludoznaw- c,-ego na dzić!'! 31. XII. lf!62 r. Pasywa Aktywa L p. I I 108722,36; . 2308441,14 , (wy-' Dłużnicy - współpracownicy -- Zarządu Gł6wnego - Komitetu KolbergGwski2go - instytucje Odbiercy -Zarządu Głównego - Komitetu Kclbcrgowskiego Rozrachunki publiczno-prawne I Inne rozrachuni(j - Zarządu Głównego -- Komitetu Kolbcrgowskiego 5 Materiały w msgazynle w przerobie 6 Drobne i krótkotrwałe VI użytkcwaniu 7 \vłasnym Środki 9 pcdst:ó.wowe - Zarządu Gl. - Oc'd.'iał FIL - Komitetu KoJbcrgowskiego =-_ I ~:u~:~_ a~~;:wa Wrocław, -I I 2625559,95 164,15 . 9805,19 426,54 l L. p. i ----~-------_._._ \,Vicr;;:'ciclc I I i ; : 2 I I . I 535861,741 121582,72 : 8841,80 • 130424,52 79 046,02 68 787,68 . Zarzą:::u I<:.crnitetu I (J) Z~rz~r'::;uGłÓ'V;1c:gO b) l(:)n'l~tctu 1<>:lb:.;rgov::J,:i(~f,o Gł. 3:i2 733,15 ' I 5809,27 4135,32 Z8.:~i··'1du G-~~)V\711E::go i i -.- inne rozrachunki a) Zarzqciu Głl)\Vncgo 9496,34 - 1300,- dochody Sumy do l'ozEczenia d~ wyj<J.Śni2ni:\ (K'Jm. Kolberg.)! Fundus,;c w lir: (5k".>::~~ podst'::"jo'.vych: a) Zanąctl Cl/;wnęgo b) Komitetu Koll)~rg(}wskic2(o 4 __ i i;rcdkach (lbrot0~xych a) Z2~';:ąc:u GJó\vncgo ~_ Kc mit et !.' Kolbergowskiego FUl1du.s?c \V 147833,70 ! I 11 I I 1 954918,18 2730,- i 10 139,30 .79?,8~ .:92e;},7;) I 3619 410,7D 12172 9.ll,OU I 5792321,76 3 13290-1,40 : 1 330 797,83 \ 12000,-29 203,75 ; l 372 003,58 ! S 122 023,52 \ ! .. __ .... ~~_a_Lc_n_l .:_a_5)_·'_\'2._' . skarbnik: Prof. clI' Adam 51 -- .. Luci -. t. XLIX Wanke I 1 372 003,58 I I '. i 3.:2 I Księgowy: Nienartowicz 523,- : r·ublh.:~:n0-p!'a\vne dna 31. XII. 1962 r. IIIfjr Antoni 2672,60 : 303196,- ]{~.:lb:~'rgov;.~skiego I 2917067,80 215 836,60 ~--------------~--- :/ (.J16· ..~;n'.;go 2) b) 8) Sumy zbiorcze T b) Kom! tE't u KGlb~,rgcwskicgo i I .._------- \V'5p0łpracov.:nic _. r(,.~rachunki 156900,451 141 650,49 165916,60 214,20 28659,46 199 277,33 143,6ł o Sumy jednostko Ć C' ~: -- cdr~iOl'cy - I 109937,85 46 962,60 T r 10,395,881 przedmioty Gotowe wydawnictwa - w magazynie wlasnym - w obcych magazynach 8 zbiorcze : 203396..45 . - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbprgow::,kiego Kcszty produkcji niewydzielonej c1awniczej w toku produkcji) - Z3rządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 3 4 Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbcrgowskiego Kasa 2 Sumy Sumy jednostk_ Treść i 8~22 02~~ : �r I 802 803 I I I ~ I +' ell "O >. s:: t:- 'O "'. N l:') ~ ~ ~ ,., ~ M CO ro EJ ;j C/) .-< .-< co ~ O ~ M .-< ,., '" ,., CO t:- co M O· M t:- .n "'~ C'"' O M o .-< ""' ""' Ln .'ł~ 'lo' Ol co ....• l~ .-< tj ~ ~ ~ ~ <:l .n "Cl •... ~ O ~ cq , .C) .C) ~ o +' ;j '8 [J:1 'UJ o '?li 'N "O >. I --- I Ol .-< ~ ;j G) ~ ~ '0 'Q? t...! '2'"' o. ~ ro "O o •... >. +' +' o '" ~ " UJ N C'l o en .~ ~ 'eJ C; ~ P:: E-< o ~ 'O ~, c1 <t: EJ N ;j I co" o O Z ..c: >< s:: ~ [J:1 ~ p :r: () <t: P:: [J:1 u 'if!. :§ 'T.l P:: E-< >. "O o ..c: OJ o Q '"' CJ 'O Ol :;;; UJ C) N >. '"O a ..c: u o ! Q EJ o ,.., '", '"' Q) N '2 N ;j >. ~ UJ ~" co 'O ~ oj b (':1 ;~ +' C/) I, o' o o o o .-< ~ M Ol (:') ,,., o o n.o c Q) :s ~ ;j :2 O CCJ o •... o. ;:l "D N u o Q +' Ol "O ,., >. ~ UJ ~ CJ' .~ EJ t', N Ol Q) P:: Ol 00 Ó '" O c, o a '''-:J~ O '"a Ln a .-< CJ ro c::l .-" M CD ',:"-") UJ [$ o n.o C" ,~ o en " h 'J ;S 8 .n "O ~ ;j Z ~ '8 p.; (l) es ,.J •... +' Ol ,) .. N ~ C ~ B 2 n o CJ u Q o «j a ~ '8 ;j N ;j +' ~ '8o o •... "D OS' N •... Ol 2 N ~ cel Ol ;;;; ;:o ~ B Q) N o 'O >. 'O o ..c: '"' O Q I O" "'> .-< ,., co l(;)" Ol ""' L'" co .-< o N U ~ G i2 ~ 'u o ..c: ;.g <li c w >. "O ~ "O OH OQ N >. N UJ ;j .~ '>.~"' " 'cw Ol 'O Ol N a ... o.. >. Q) ~ n.o ~ ~ .~ o ~ ~ (l) ~ o o.. o UJ N ~ .B ~ ..c: '>."' o .>:: Z (l) C/) ...:l E-< , ;.g o N c.-"~ u is Ol o a •... H •... '" ID M c,", ---' ~ OS' Ln" C/) s:: ;j "O 'n C'l L'" N P:: a n.o •... .n 'O £ ~ B .... I ~ O ~ ~ o ~ ...: UJ 'N >. "O UJ o(j'J. ro-t .~ ~ 2 .~ ~ U ,., o n.o ~ o ill NAUKOWA POŚWIĘCONA JOZEFOWI LO:.vrPIE CO. Ol M M SESJA '" 'O M t:-' N •... Ol Q) N P:: C) CJ ~ ';;;' N '>."' ~ N 'O Ol ~ >. u Q ~ >. .c O u •....• n o ~ u Q UJ ,.... ....; 'O ~ C)' .~ <'l C) N "O tl ..: 'O N OJ >. ... M2: ~ ~ .8 ~ :::OJ o .~ ';;;' >, "O o ..c: 'O >. ~ O s:: Q '"Ci ·S "O t:I o .~ '"' o "Cl "O EJ CJ N Ol P:: ;,' .8 u ...CJ is: ::: ~ .8 «:<= a ~... Q W dniach 29 i 30 marca 1963 r . odbyła się w O p o l u sesja naukowa poświęcon3 pionierowi odrodzenia narodowego na Śląsku Józefowi Lompie (1797-1863). Otwarcia sesji oraz powitania zebranych gości, przybyłych z tej okazji do opolskiego Ratusza . dokonał doc. dr Roman Lutman. W sesji wzięli udział uczestnicy ze Śląska Cpolskiego i Śląska Dolnego, licznie była reprezentowana młodzież szkół średnich Opola. Przed południem wysłuchano dwu referatów: dra T. G o s p o d a 1'k a, Walka o polszczyznę i narodowoś(~ polskq na Ślqsku w epoce J. Lompy oraz prof. dra B. Z a k l' Z e w s k i e g o, Warsztat folklorystyczny J. Lompy. Ta ostatnia praca spotkała się z dużym uznaniem słuchaczy, wygłoszony referat stał bowiem na wysokim poziomie naukowym. Prof. dr B. Zakrzewski podkreślił m. in., iz J. Lompa jesZi~ze przed O. Kolbergiem w sposób cenny dla etnografa zbierał i zapisywał pieśni. Przy większości z nich (na zebranych 454) dał 184 informacje, kto daną pieśń śpiewał, nazwisko informatora oraz okoliczności w jakich ją śpiewano. 138 pieśni posiada oryginalny zapis nutowy. Jak wartoś~iowe są rękopisy J. Lompy ocenić może każ.dy folklorysta, który zdaje sobie sprawę z tego, iż w pierwszej połowie XIX w" a nawet i póżniej zbieracze stosowali niedopuszczalne poprawianie utworu: "szlifowali" wyrażenia gwarowe, zastępowali nieparlamentarne (szczególnie w przyśpiewkach) obojętnymi lub je usuwali, "poprawiali" zapisy muzyczne. Rękopisy J. Lampy znajdują si~ dziś w Muzeum Etnograficznych W Krakowie, Cieszynie i u SS. Słulebniczek v\l Dębicy kiPo znania. O godz. 13-tej nastC)piło otwarcie wystawy w l\lh'zeum Śląska Opolskiego pL "Zycie i t1Nórczość J. Lompy". Zgromadzono tu publikacje, fotokopie rękopisów, fotografie z życia wytrwałego działacza polskiego oraz zgromadzono najnowlsze opracowania wydanych przez niego. Po południu mgr St. Wilczek wygłosił odczyt: "Józef Lompa jako publicysta", po czym odbyła się dy,kusja nad wszystkimi wysłuchanymi \V tym dniu referatami. W dniu 3D marca o godz. lO-tej prof. dr J. Madeja przedstawił zebranym Dzialalność pedagogicznq J. Lampy, następnie mgr .T. P o śP i e c h referował Bajki i podania J. Lompy. Praca ta została potraktowana od strony etnograficznej wnikliwie, autor starał się usystematyzować wybrany z rękopisów materiał wg podziału FFC. Równie interesującą okazała się praca dra J. Kopcia, Język J. Lapmy. Wybrane teksty poddał analizie, na podstawie której okaZdlo się, iż Lompa starał się używać \V swych ulotk:lch, artykułach i dziełkach poprawnej polszczyzny czasami tylko, w popularnych publikacjach (porady dla rolników) stosował dialektyzmy, aby być bardziej zrozumiałym dla nievvprawnego czytelnika. �303 80·! korrlu~ik~l,t: L'"JrnpCl t~c6rcą n()lt~(;CZ2SneurJ S~()""I'·.'·:I :"'1 '.'C:7(:.'";c~(I~"kip"'/O relc.cjc rC'icrer~t.} b,\'1y ci,~~),:a\vc i :.:!,{:·1;pu~~)tnC'. , ·-~~'·ci'.;sl;;)';:ii,· 1\'~:t;';;-~;"\~zi(:l:J udli:'; ok;io 10 05ó'o, sesje: zakończono p~ji~n~'~'np::j'):.::.ł·u.'~~nicn1:~Llffi::lrCd: '.";licczorerli L~cJJyła ;Si-~\I:i'2czvl'n~cJ. Ks. St. :\,18. z Gl k podał Henryka R0111Gl1ska STATUT pr'~'-\'iz()ryczr:y CIAP' 7aprop"nowany do wIlądu i aprobaty c!!onkO:1i Stowarzyszenia przez Komitet Reorg,mizacy.jny, wyznaczony w Brukseli 11 września i zgromadzony w Antwerpii l i 2 listopada 19G2 r. WSTĘP 11. l.1ic;clzynarJdowa Kcmisja do Spraw Folkloru (CIAP), jako międzynarGclowa organizacja naukowa zawclzic;cza swoje powstanie Mh;dzynarodo-~:(mu K::mg;'esowi do Spraw Folkloru, który się odbyt v\' Pradze w 19:3 r. pod protektoratem Międzynarodowego Instytutu Wspólpracy [ntde:<:luBlnej Ligi Narodowej '*. Na zaproszenie UNESCO Międzynarodowa Komisja do Spraw Folkloru CIAP wchodziła w skhd organizacji, które utworzyły siC; IV Bruks2·Ji dnia 21 stycznia 1949 r. - lVIiędzynarodowej Hndy Fllo.30fii i Nau~c Hu:nanistyez:1ych (CISH). Scisla Komi:;ja do spraw reforrny, wyłoniona na zebraniach praworn:cn:, ch CIAP w Oslo (w 1961 r.) i w Bruks2li (w 1Dfi2 r,) ninic'js,ym przed3t:Hvia zmodyfikowany statut, który miała opracować. 1, Cele i sposoby dziaŁalności Z:ld,\I1ia CIAP polegają na: 1) z.apewnieniu stałej łączności między instytucjami naukowymi l badacz;,mi w sprawach dotyczących folkloru, sztuki i obyczajów 1udo,-,,-ych eraz et:1:grafii regionalnEj, 2) przyczynianiu się' do wzajemnego zroztE11ienia narodów i do poznania czlcwieka w tych dziedzinach, popierając wspólpracę międzynarodov,'ą' w najsz~rszym zakresie. CO:11j"n:S.,;e:p. łIltel'naticjlale rie~ Arts et Tr'adition-; P0pulaire:,;. Przy p ~" \V !,"cn~rt:'c;!e t~-iTl brał udział prof. dr. Aclam Fischer i był JerJnyn11 ol< ze :ożycieli CIAP Przyp. Red. SpJ3::1Ly d.daL,lności CI.~P 50, na';tE;puji~C(;;: zach(:cc~nie do t'·,vorzenia i:1')LytU::,il, k::.J1nisjj: tov •.arzyst',~,-: archhvó\v i innych organizacji narodo\"oych i mic;dzynarodowych, 21 p:;budzać kocrdynować ankiet:; i badania, mające charakter międzynarodowy i pcrównawczy or~z czuwać nad ich publikacją, :3) pobudzac: i koordynowae: rozprzestrzenianie informacji dotyczących przedsię-,vziętych lub pui:;li'O\'/C1nych pr<lC, jak również wszelkich innych infor:nacji mogących służyć badaniom, 4) popierać spotkania mięc!zynar:x!..l\\·e i kongresy, sympozjony, zjazdy ekspertóvJ itd., .~) ws~:óldziC1łaĆ l. inn:-'mi orgi\i1izacjami zgrupowanymi \V CISI-! i w ogól':) z każdą organizacją mającą zWl'1zek z pokr21vnymi naukami. l) Reel ... czŁonko . SI<ŁAD 1. CIAP !:klada się z czlonków 3 kategorii: a) członkowie indywidualni (ciała fizyczne), b) członkowie-instytucje (ciała pr<;wne), c) członku·wie wspierający i członkowie honorowi. 2. Stać się członkiem indywiduałnym może każda osoba kwali[ikująca się swą pncą naukową. Prośba jej o przyjęcie musi być zgłoszona przez dwóch członków do Zarządu, który przedstawia ją do dyskusji Radzie Zarządu i do aprobaty Ogólnego Zebrania, 3. I\1cże stać się członkiem - ciałem prawnym, każda organizacja, główne czynności której poświęcone są folklorowi łub jednego z jego podziałów, pod warunkiem, że cieszy się pewnym autorytetem naukowym, jest w szerokiej mierze reprezentatywna, jest wyposażona w stałe organa zarządzające i wykonawcze i która wykonuje jedynie nynności, z których robi sprawozdanie ogółowi swych członków. Procedur'a przystąpienia będzie tal.<:a sama, jak w wypadku członków indywidualnych, z zastrzeżeniem, że jeden z członków wprO\vadzających powinien być ciałem prawnym (instytucją)· 4. Członkiem wspierającym może być każda osoba lub instytucja, która, nie stawiając wymagań, odda do dyspozycji CIAP jednorazowo lub rocznie, znaczniejszą sumę przeznaczoną na potrzeby tej ostatniej, Propozycja będzie przedstawiona przez Zarząd Hadzie Zarządu i do aprobaty Ogólnemu Zebraniu. 5. Członkiem honoro',vym może być mianowana każda osoba, która oddała wyjątkowe usługi CIAP. Propozycja w tej sprawie będzi? zgloszona przez Zarząd do dyskusji Radzie Zarządu i dD aprobaty Zebraniu Ogólnemu. �807 806 III. Siedz'ba, 1. Siedziba CIAP statut jest \vyznaczon::l Rady Zarządu. 2. CIAP przybiera warzy~zeń, jaka tego jest prau:ny, przez środki Ogólne Zebranie na wniosek rodzaju formę prawną międzynarodowych określana przez prawa kraju, w którym stoma swą siedzibę. 3. Środki finansowe CIAP składają się ze: aj ~kładek członJwwskich członków indywidualnych instythcji (ciał prawnych), wysokość których będzie ustalona przez Ogólne Zebranie na zalecenie Rady Zarządu, b) aport6w wpływających od czlonków wspierających, c) subwencji przyznawanych przez władze krajowe i instytucje międzynarodowe, d) dotacj-e osób trzecich. 4. Członkowie honorowi mogą być zwolnieni od opłat składek członkow- skich. 5. Niewpłacanie składek w ciągu 3-ch, kolejno następujących lat, pomimo upomnień, pc ciąga 7a sobą utratę ch::lrakteru członka, za wyjątkiem wypadków rJozostawionych do uznania Zarządu. IV. Organa Organami tariat. CIAP są: Ogólne Stowarzyszenia Zebranie, V. Ogólne Rada Zarządu, Zarząd, Sekre- Zebranie 1. Ogólne Zebranie ma prawo decyzji we wszystkich sprawach, dotyczących misji i działania CIAP. 2. Ogólne Zebranie składa się z wszystkich członków CIAP. 3. Każdy obecny indywidualny członek ma prawo do jednego głosu, każda instytucja (dało prawne) ma prawo do 2-u głosów. 4. Każdy członek, indywidualny, czy jako ciało prawne może być reprezentowany przez innego członka, który musi przedstawić formalne upoważnienie od mocodawcy. Jednakże żaden członek nie mOŻf' dysponować ilością głosów większą niż 5. 5. Ogólne Zebranie zwołuje się conajmniej co 3 lata na sesję zwyczajną· Może być zwołane na sesję nadzwyczajną przez Zarząd lub na prośbę 1/3 członków. 6. Porządek dzienny sesji zwyczajnych i nadzwyczajnych jest ustalony przez Zarząd. Porządek ten jest zakomunikowany członkom: a) co najmniej na dwa o sesje zwyczajne, b) co najmniej miesiąc nadzwyczajne. 7. Decyzje są powzięte reprezentowanych. Głos dziale głosów). VI. miesiące przed przed otrzymaniem otwarciem sesji, sesji, jeżeli chodzi jeżeli chodzi o sesje zwykłą większością członków obecnych przewodniczącego przeważa (przy równym Rada Zarzqdu lub po- i Zarzqd 1. Rada Zarządu prowadzi sprawy CIAP pomiędzy d\\loma posiedzeniami Ogólnego Zebrania. Jest przez nie wybierana na 3 lata. Członkowie nie mogą być wybierani więcej niż dwa razy z rzędu. 2. Rada Zarządu składa sill z 15-u członków. Wybiera ona ze swego łona Prezesa, drugiego Prez8sa, dwóch v-ce prezesów, j8dnego Sekretarza Generalnego, jednego Skarbnika i 9 członków. Nie może mieć więcej niż 2 członków jednej narodowości. Zbiera się obligatoryjnie przed każdym zgromadzeniem ogólnym. Atrybucje Rady Zarządu polegają na przedstawieniu nowych członków, proponowaniu wysokości składek i rozpatrywaniu kandydatur nowych członków. 3. Zarząd składa się z Prezesa, Sekretarza Generalnego i Skarbnika. Zarząd zbiera się conajmniej raz do roku. Zarządza on wydatkami. 4. Decyzje Zarządu i Rady Zarządu zapadają zwykłą większością obecnych członków. Głos Prezesa przeważa. 5. Zarząd sporządza każdego roku dla Rady Zarządu sprawozdanie ogólne i finansowe, sprawozdania te Rada Z,arządu przedstawia Ogólnemu. Zebraniu. 6. Jeżeli stanowisko Prezesa opróżnia się, drugi Prezes przejmuje funkcję Prezesa, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Jeżeli wolnymi stają się stanowiska Generalnego Sekretarza albo Skarbnika, Prezes po naradzeniu się z Radą Zarządu wyznacza jednego z członków Rady Zarządu do spełniania funkcji Sekretarza Generalnego albo Skarbnika, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Nieobecny Prezes jest reprezentowany przez drugiego Prezesa. VII. Sekretariat 1. Sekretariat jest organem wykonawczym CIAP pod dyrekcją odpJwiedzialnego Sekretarza Generalnego. 2. Sekretarz Generalny wysyła korespondencje, przygotowuje i rozdziela publikacje, dopilnowuje wykonania programu, organizuje zebrania, utrzymuje w porządku archiwum i listę członków, administruje środkami, przygotowuje i przedkłada każdego roku ogólne sprawozdanie do za twierdzenia przez Zarząd. �(j09 803 III. Wysoke,ść składek V II I. SieCi rbn)k 1. Skarbnik zajmuje się składkami, sub\\"encjami i innymi środkami, które wpływają do CIAP'u. On dokonuje 'wYDiat zarząd:onych przez Zarząd. Przygotowuje i przedkłada każdego roku sprawozda!iie fina:1sowe do aprobaty Zarządu. IX. Rozwiązanie Stowarzyszenia 1. Decyzja dotycząca rozwiązania Stowarzyszenia CIAP powinna być powzioo:ta przez Ogólne Zobranie, decyzją dwóch trzecich glosó\'.'. 2. 'V wypadku roz\,'iąnnia, Ogól n'" Zebranie wyznacza trzech l'k\vidatorów różnej narodo\vości. 3. :Vlajątek CIAP winien w6wczas być przekazany instytucjom naukowym podobnego rodzaju, wyznaczonym przez Ogólne Zebranie, X. ReguLamin. 1V2Lc'nĘtrzny l, Szczegóły zastosowania przepisów niniejszE'~a statutu przez regulamin wewnętrzny. 2. Regulamin viewnętrzny jest sporządzony przez Zanąd do aprobaty Zebraniu Ogólnemu przez Radę Zarządu. XI. Zmiana 1. Statut nie może być zmieniony Ogólnego większością głosów 2. :), Projekt Regulaminu są określane i przedłożony Statutil przed powzięciem Wewnt;tr:ćnego decyzji Zebrania CIAP 1. Siedziba Siec1:dbą Stowarzyszenia jest prowizorycznie cyzji przez Ogólne Zebranie w myśl artykułu II, Wybory Paryż, do powzi(;cia III Statutu. de- Hc:dy Zarządu 1. Zarząd sporządza listę kandydat>j·x, zał:"]nóljac jeden E':~zemph'rz przy zwoływaniu Ogólnego Zebrania. CZ!J:lko'·.vie \I'edłu:; swego uzna:lia zatwierdzają, zmieniają lub fp:)rządzają !:lm! listq. 2. \Vybory cz!cnków Rady Zarz~c1u doko":;',';:;ne są \1' gloscwaniu tajnym w trakcie Ogólnego Zebrania, px! nadzo,em d\\'óch kon trol ?rów \\,.'"znaczonych przez zgromac1z:?:1i'2. Z3rz"r.1 sta',\'j-; do c1\'sqClz:'~ji tych kontroleró\," listC; człemkó,." CrAP. \'. CDlu zap'ć'.':;;il'nia obliczer.ia glos·.)'.\·, l. Wysoko.;ć skb(kk mir.~mum 3 ('olary (alb:) ich równo·xar:,ość) dla człr;nków indywielu,llnych i minimum 10 dolar(Jw (albo r6WI18\\'artość) ella towarzystw, muzeólv i i:H~YC;1instytucji orn 30 (101:')ró\,' minimum dla to'.var7.yst\,· naroci::r·,I.'ych lu'J niędzyn"ro~loNych. 2. Zarząd może jednak przyznać zniżkę opiat mi(~dzynarodo\\'ym instytucjam pokre\vnym, które przyznaj a CIAP równoważny przywilej. Informacje dotyczelce dzialalności CIAP Dnia 26 majd 19D3 r. ze stał roz2s}a:1Y :! Antwerpii list, do w:izystkich członków CIAP (Commission lnternntiona!e des Arts et Traclitions POPII!cLires) w sprawie przygot.owywanych reform statutowych. List był podpisany przez Rogera Lecotte z Paryża, Rogera Pinon z Liege, K. C. Peetersa z Antwerpii, oraz przez R:)b2rta 'Wildhabera z Bazylei i zawierał prośbę a zgłaszanie nowy(:h Inndydatur do przyjęcia do CIAP. Jednccz2śnie ukazał się II felp ort dotyczący reorganizacji Komisji, ulożony na podstawie 45 listów z odpowiedziami dyskusyjnymi c7łonków 20 krajów. Jedenaście krajów opowiedzialo się za przyjęciem projektu nowego statutu; siedem wysunęło pewne sugestie co do zmiany nazwy Komisji, co do uproszczenia procedury przyjęcia nowych członków, co do stałej siedziby Komisji i zmiany miejsca odbywania się walnych zgromadzeń. W dyskusji zwrócono również uwagę na konieczność jeszcze ściślejszej wsp6łpracy ze wszystkimi krajami europejskimi. Ta ostatnia sugestia nie przedstawiała żadnej wątpliwości, z tym jednak zastrzeżeniem, że CIAP nie jest wyłącznie instytucją europejską, ale międzynarodową. Komisja Międzynarodowa Sztuki i Tradycji L!tclowych (CIAP) jest bowiem organizacją naukową, mającą za zadanie zapewnieni~ stałej łączności między badaczami folkloru rozmaitych krajów, jak i mającą przyczyniać się do wzajemnego zrozumienia się ludów, do wszechstronnego poznania członka, do jak najszerszego współdzialania naukowego. Dla zrealizowania tych celów CIAP zachęca do tworzenia na uniwersytetach katedr folklorystyki, formowani:') nowych instytutów, towarzystw naukowych, muzeów, bibliotek, archiwów, na własnym krajowym terenie i w skali międzynarodowej, Organizuje zjazdy, rozsyła ankiety dla celów porównawczych, porządkuje rnD.teriały i wydaje, Zachęca również do wzajemnego informowania się I) wykonywanych i wykonanych pracach, do urządzania spotka;'! i wysylania specjalistów, do współdzic:lania z innymi organizacjami, zajmującymi się pokrewną dziedziną wiedzy. Projekt statutu przewiduje, że członkiem CIAP zostać można indy",'.'idualnie, o ile posi:')d,1 się oc1pJwic'dnie kll'alifikacje nauko'.,"e, j;;k rów~ �81 () 811 mez może nim zostać każda instytucja zajmująca sę głównie folklorem, lub jednym z jego działów, pod warunkiem, że zgłaszająca się instytucja przedstawia pewną powagę naukową, jest reprezentatywna, ustalona, ma swój zarząd, a działalność jej podawana jest wszystkim członkom w sprawozdaniach. Wobec tego, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, odpowiada wszystkim tym warunkom, zostało dnia 2 lipca 1963 r. zgłoszone, ponownie jako instytucja na członka CIAP. Towarzystwo bowiem by~o od 1928 r. tj. od powstania Komisji - jej członkiem. Aleksander z robcczej Konferencji SPRA WOZDANIE Redakcji DEMOS w w Moskwie dniach Lech 9-14. Gesamtredaktion Konferenz in Brno redaktora, dra R. Weinholda z pracy redaktorskiej za okres 1962-1963 r. 2. rderal J. P. Tclst:;rwa o zadaniach "Demosu" ,vobec VII-go Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (1964 r.), 3. sprawozdania Komitetów Narodowych z udziału w pracach Redakcji l,Demosu", 4. omóv.·ienie prac radzieckich nad etnografią Europy, 5. referat S. A. Tokarewa i M. G. Rabinowicza "Stan i perspektywy prac nad historyczno-etnograficznym atlasem środkowej i wschodniej Europy", 6. narada robocza w sprawach Atlasu w Leningradzi2 (S. A. Tokarew, J. Gajek, J. Miartan, L. KUl1Z, B. Gunda, M. Pop). Sprawozdania z prac Redakcji "Demosu" - E. Weinholda, oraz przedstawicieli Komitetów Narodowych B. Bożikow3, B. Gundy, W. Jacobeit, A. Pojnarowej, J. Gajka, M. Popa, lVI. N. Terentiewej, i L. KUDza stworzyły podstawę do szerokiej, rzeczowej dyskusji. Szczególnie wyczerpująco przedstawiały się sprawozdania i informncje gospodarzy, zwłaszcza L. N, Terentiewej C. l. Bruka, K. W. Czisiol\va, W. K. Sokołowej, W. P. Aleksiejewa; m. inn. należaloby życzyć aby w polskiej etnografii w podobny sposób pogh)bily się studia nad folklorystyką, tak w sensie badań nad genezą literatury ludowej, jak też nad współczesnymi przejawami i przemianami w tej literaturze. Te ostatnie zagadnienia przedstawił interesująco Czistow, a pogłębił - M. Pop (Rumunia). Sprawozdanie dra Weinholda ujawniło wielkość wysiłku Redakcji "Demes" i udziału Komitetów Narodowych. Najlepiej zestawia to poniższa tabelka: Godlewski VI. 1963 r. Po konferencji redakcji czasopisma "DemJs" 17. XI. 1961 r. w B l' n i e 2, pod przewodnictwem prof. W. Steinitza, dra R. Weinholda, i dra L. Kunza, w ub. roku odbyło się zebranie w M o s k w i e w dniach 9 - 14 czerwca 1963 r. pod przewodnictwem S. P. Tołstowa i W. Steinitza. W konferencji wzięli udział: Prof. W. Steinitz (NRD) - główny Redaktor czasopisma, a dalej redaktorzy: dr R. Weinhold (NRD), dr L. Kunz (CSRS) oraz reprezentanci Komitetów Narodowych: dr. B. Bożikow (Bułgaria), prof. Bela Gunda (Węgry), prof. M. Pop (Rumunia), dr W. Jacobeit NRD, doe. A. Pojnarowa oraz prof. J. Gajek z Polski, członkowie kOl espondenci ZSRR: prof. S. P. Tolstow, prof. W. M. Żirmunski, prof. W. Propp, dr W. K. Sokołowa, kandydat nauk L. N. Terentiewa, dr J. Miartan z CSRS. Opróc.z wymienionych wzięli również udział z ZSRR dr Putilow, z Węgier zaś dr M. lsztwanowicz, oraz reprezentanci republik radzieckich, Estonii, Łotwy, Białorusi, Ukrainy, M<Jłdawii ,i Gruzji. Nieobecny z powodu złego stanu zdrowia prof. Chr. Wakarelski - nadesłał życzenia pomyślnych obrad. Obrady otworzył 10. VI. o godz. 12 - prof S. P. Tołstow. Referat wprowadzający wygłosił prof. W. Steinitz. Całokształt obrad i dyskusji toczył się wokół trzech spraw: 1) u s P l' a w n i e ni a i pogłębienia prac redaktorskich "Demosu", 2) p r z y g o t o wan i a Redakcji do VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3) na marginesie zaś prac "Demosu" i Kongresu - poruszono i omówiono szereg zagadnień związanych z środkowo-wschodnio-europejskim a t l as e m e t n o g r a f i c z n y m. Odbiciem tych zainteresowań był program Konferencji: 'R. Wei n !l o 1 d, Demos. DEYlOS. z. l, rok 1962, s. 119-121. 1. Sprawozdanie (17. XI. 1961), Rodzaje nad·?slanych materiałów Sprawozdanie komunikaty ._----_._ I ogólne _-_ .. .. kroniki, -----_. -_ - _;) __29 _ ..•.. _ .•. •.. 9 8 6 6 5 66 27 90 74 37 417 6811 - .. __ ._._._-_._-------- Recenzje i sprawozdania z książek - Recenzje i sprawozdania z artykułów 7 92 211 22 63 147 - 146 7 140 341 74 98 243 80 188 l Ii l .- Razem: 45 -_ .._~---- 101 43 _._._---_._----- �E12 VV z\viązku ze sprawo;:c1<lwczym r.harakterem ,.Demosu·' d"jc się odczuwać brak jednoiitcgo klucza dla porządkowania materiałów bibli'Jgraficzno-spr:.,'.\'ozdawczych .. Jest to zresztc: stały brak iJlbliografii etnogl'aficznycil (jak godzić :;przecznć)ści i trudności między u1daclem przestrzennym, et l'XCCi.O\"·ynl i ,i.::.k o~rf'ś.J.ać granice dls 113.t:.k pom:cniczych i pQsiłkuj:ący<.:h etncgrafię). Potrzeby te wyraziły sic; w referacie dra L. Kun?:?-, l('sysfemattce oiJSuhou;ego tricle;li ctnograjickych jolklorist:ckycil Ci pTac!. Dyskusja nad rL'feratami i sprawozdaniami wskazała na k:mieczność wyrównania poziomu sprawozdań i recenzji. Porus~ono rĆJwniE'Ż problem ,.v;yważe'1ia" proporcji miqd.,-y długimi sprawozdaniami z artykułów w stosunku do recenzji dzieł zwartycll. Wspomniany referat L, Kuma i dyskusja nad nim dotkn'~ła również zag2dnienia profilu czasopisma. Wi~kszość biorących udział w oyskusji podkreśliła konieczność dalszego po:::l~hienia jako~ci i formy informacji, z zachowaniem właśnie profilu informacyjno-naukowego. Dyskusja na temat systematyki materiałów nie zastała zakończona, postanowiono wrócić jeszcze do tego zagadnienia. Podkreślano jednak, że w zacadzie należy granice informacji raczej zacieśniać do problematyki ściśle etnosraficznej, falklorystycznej i antropologicznej. Obrady ściśle związane ze spra\vami "Demosu" \vskazały na potrzebę z'Niększenia aktywności Komitetów Narodowych w mobilizowaniu autoró\v, jak też - zwiększenia listy prenumeratorów. Powzięto też rezolucję następujqcej treści: 1. "Demos" jest organem sprawozdawczym dla etnograficznych rystycznych badań u; socjalist'yc;_Jlych ;'J:tństll;ach Eu1'opy. 2. Do karty Sic" u'prowadza 3. Kierownictwu sustematyki tetowi sk;de 4. mogą ctwem tytulowej Prace o znacuniu przekazane 'W wydawcy narodowych 6. Z ulfagi by 1964 rcdakc,;; redakcji projekt podcza~ dlcl w z clnia la. VI. 1%3 z kolegami na postęp uprasza informacyjnej się z orgCl'!omi sprawozdau;czymi - celem 7'.). kontaktu u; u; tedlnice Moskwie "De111osu" 31. I. 64 przygotowaniami 1'ozmóu; o udziale instytt!cji specjalistycznych, Narodolre () konsultowanie viczyc/! !ch k1'aj61c. w 1\10- za po.';redni- ich redakcji Kond- Kongresu Kongresu ustalenia ogólnej nowej Międzynarodowemu tL'ydrukou;uniem nawiązanie "Demo- pracach opracowała T. zurzqdov.:i (termin w (D. D. R.). posiedzeniu i uchwalić. pr,zed - 1il964 uchwaly i za7'ządowi słowiańskimi i j'lgosc01.riariskich się, przygotowawczym "Demosie" S. Na podstawie się zleca go do 31. III. ruwnież udział Demokratyczną aby 7n ogólnym przedyskutotcać zostać komitetów biorących Rep. Redakcji i przed/ożyta redakcyjnemu, można projekt zrejerowania instytucji się Niemiecką i jolklo- pracach 1'. zleca jugo- "Demosn" się Komitety 1i(wk przyrod- 7. Zleca się zarząclolci rcciCi)ccjL by zil;,,,trcua! styi v':Unwqu17.2jinjormacji. 8. tego VlZU1 •.,(l Sił~ cttjt-qd pocztcu:.yn1l -- nar:.;doLre I{cn1it~;tu d:J l'e2~i..t()C2r:.£f;J ich f<:fC!jĆŁL' Hl Eedckcyjils }Hl1t·jq.?~n1,~a o ll'1Jr(~:.cQd2.2Ttie lXJc's(:((:ie kOr!.Ll:ktn nDe(110SU~' idlku o ile - pTzljk/adóu; nie cIa uczyni-tu urządconi, z odnośnymi subskrlfpcj~ cza- s )jJLsrn, S. P. TotstOVl -- pr:~E:-'.,vJdnic·.<.;cy zobr;::.nia - H rÓ\\Tn~czcśnie pr2c\vodniczący E':srnit2tu Organiz~cyjn=;~() 'III 7i.Tiędzynaiodcv:;,~gJ Kongresu Nauk Antrop::Jłoglcz;lYC~ i Etn01ogi2zoych w 1\lo>:!cv,'ie, - wyczerpując:} przedsta\vi! zadania "D~:lnoSUn viłaśnie 'l'1 zVliC)zku z tym Kongresenl. ~:Demos" vlinien być: organem dobrzo inforiYHljącym o oprawach KC:1gresu. H6wnocześnie przyp:':Tll;l;.;no, że Komitety l\'arcclowe winny polo:iyć dui}' nacisk na przygotc'war.ie m:,teriaihv d:) 1 Zenyiu "Dem:!su" na rok 1934, VI którym n3 pLm pi"rw3z)' n?,Je:iy ,'.'ysuc.qć prob12TnatylH~ e t n o g l' a f i c z n y c h b a cl a ń nad w s pół c z e s n o ś c i ą, jak też pr:blematykę m e t od o log i c z n ą (ref. Czistowa). Obrac'Y 'N dniu 12 c'cerwca 1963 r. p:}';\viC;cono zagadnieniom historyczn:>-ctno:::;T:1±j.ez'.1.:;-,?:O atlasu śroc1kc)\A,,:e,i i \V'schodr:d.ej Europy. Pr~~c2 i tend2ncje zespołu !'adz;cch:iego przf.~dst<".\'iJi S. A. Tokar,,\\" i ~L G. Habinowicz ("Prec1.tL a :"'yteln yj PTcspeJ~! istol'iko-el1ulf) r;~[rC.ZfS;'::Crro Ci tle5a ,/\' arodl! i V/l'8~CC~llJj EOTOPY"). Vi! .p".•. -;:Jekci" Ccn- C;DiÓ\\'i:)!10: 1) zadania atlasu, 2) chronclr}~lczn'.: r,~my ~lUa3u. 3) r.2()grafjc'2"j~:: gJ"'(~:1ice atlasu 4) formę at133u, 5) z~I.\.v~rtG";ćtr2ś:~iG\v::;: t;) crr::~nll:-:I('.j~ pr,).r' D:lc1 atlasem. Oprócz t"i;P wymienieni ".utorzy przcclsbwilj projekt KW2stionariusz2, obejmu':~lc:",,) zar;adniE':1!.3 narzlldzi rolniczych w środkowej i wschodniej Europie w XIX i XX w. Zre~erow3no również problem bud:)\vnichv,~ \V farn1ie k~,\:E'stionHrius·z3. W dyskusji n:\d tym z3gadni2niem głos zC1bierali dr Jacobeit, prof. Pop, dr Kur:z, prof. I'Ji:lrtan, prof. Gajek. D?lszy ciql;( dyskusji w fermie swobodnej wyn:iany zda)) pro\vadzono w Leninc;radzie w dniu 16, VII. 196:3 r. W zwi;"z\u z przebiegiem dysl-;:usji nad słowiańskim wzp,l. śrcc1kolVowschoonie;-ellropejs!,im atłasem etnograficznym, n }leży przYPCl;nnicć, że konc:pcj" ta zostab wysu'1ipta już na IV Kongresie Slawi,tóv,' \v Moskwie w 19;;8 r. przez J. Gajka - w 2wi<]zJ<\1.z je~!,o rderatem na temat regionalizacji Polski w ~\Vietlc prac nad Pclski!TI Atlasi?11l Etnograi:icz'lym. By\' to zr2sztą jedvny' na tym Kongresie re~ent etnograficzny. Wniosek w spra-' wie kartsgraiii etncgnfkzncj u.qskal wtedy· pcparcie i znalazł się w uchwałach V Kongresu Slawistycznego w SofiJ. Fo dy~kus.'i na:1 prz2d,tawicnymi przez gc~podarzy pnjektami p:J\vzięto następujące \~:ytYCZ.1?: 1.'·'a1e;::)' przecly,kutcw8Ć calckszt'.1łt spraw poruszo:l~'ch w cZ8.sie V Kongresu Slawistów IV SoW(1963 f.) Dyskusja taka odbył" się !1'l Kongr2si~ Etnol:;giC?~ym w Budapeszcie (X 1963 r.) (1'alnoj l �814 b15 2. Przedstawiony i omówiony zakres i cel Atlasu Etnograficznego uznaje się za podstawę dalszych dyskusji. 3. Byłoby pożądanym i celowym przed Kongresem w Moskwie - rozstrzygnąć wszystkie wątpliwości metodyczne i organizacyjne i wystąpić z gotowym pLanem. Byłoby pożądane odbyć w półr0czU 1964 r. robccze Konferencje w Polsce, gdzie prace atlasowe znacznie postąpiły naprzód. Dyskusja nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" mogłaby stanowić punkt wyjścia dla ustalenia m e t o d i p .1' o g .1' a m u prac nad atlasem środkowo-wschodniej Europy 2. Konferencja zakończyła się zwiedzeniem Leningradu, wizytą w Instytucie Etnografii AN - ZSRR, zwiedzeniem Muzeum Etnografii Narodów ZSRR i wycieczką w okolice Leningradu. Józef zarządu redakcji SPRAWOZDANIE DEMOS z działalności za okres od konferencji Gajek w Brnie *. Na konferencji redakcji w Brnie zostały przedłożone: rocznik "Demosu" 1960, zeszyt 1/2; rocznik 1961, zeszyt 1. zeszyt 2 w korekcie. W roku 1962 wydan:J ;::cszyt 1/62; w 1963 r. (styczeń) 2/62. Uczestnikom konferencji przedkłada się zeszyt 1/63. Zgodnie z podjętymi uchwałami począwszy od zeszytu 1/62 wysyła się komitetom narodowym kopie manuskryptów do korekty i jednoczesnego zatwierdzenia do druku. System ten zdał egzamin i należałoby zachować go nadal. Zwraca się jednak ponownie uwagę na to, że odpowiedzialni redaktorzy komitetów narodo"wych powinni I:'rzeprowadzić korektę w ciągu m':!.ksymalnie 5-u dn.3 i (po otrzymaniu kopii) po czym materiały bezzwłooznie zwrócić. Zbyt czasopisma uległ w ubiegłym roku znacznej poprawie. Zostały dotąd sprzedane: zeszyt 1/62 w 90% (80"0 globalnego nakładu rozprowadza się wg danych Akademieverlag, wśród st'llych odborc5w), dowodzi. to, że DEMOS awansował do szeregu czawpism etnograficznych i folklorystycznych o międzynarodowym znaczeniu. Niemniej nie należy mieć złudzeń co do tego, że zwiększenie grona odbior;;ów może s)owodować podniesienie nakładu (większa ilość subskrybentó\v w krajach socjalistycznych istnieje tylko w NRD i ZSRR). Przy ostrożnej ocenie istnieje realna możliwość (w drodze subskrypcji za pośrednictwem poczty) poszerzenia grona subskryben tów. ~ Patr..::: T. D. F i l i m o n () w a. Razszyrenoje zasiedanije objedynneno'1 redkol~gii meżdunaroclnogo żurnala "Demos". Sow. Etn"grafija 1961 r. Nr 6 str. 142 i n. • Bench! cler ge3cłlaEtsfUhrenden Rpdaktion des DEMOS libel' die TiJtiJ'(keit seit ·der Redaktionskonferenz in Brno (\v maszynopisie) \v opracowaniu dr. R. Wein:101d. Po 5-cio letniej pracy (uwzględniając okres przygotowawczy od 1958 r.) i na podstawie dotąd wydanych lub przygotowanych 7 zeszytów, obejmujących 3,5 roczników, wydaje się celowym przeprowadzenie analizy statystyczmej, uwzględniającej także treść dostarczonych materiałów. Przez redakcje narodowe zostały doręczone i przez nas opublikowane (łącznie z zeszytem 1/63): 1171 referatów i sprawozdań (w tym 1105 referatów i 66 sprawozdań). Udział poszczególnych krajów kształtuje się następująco: Albania 7 referatów - sprawozdania, kroniki, komunikaty Bulgaria 137 3 NRD 6j 9 Czechoslowacja 213 29 Polska 90 8 Rumunia 237 6 Węgry 183 5 ZSRR 74 6 Podział ogólnego materiału (bez CZęSCl sprawozdawczej) na grupy tematyczne umożliwił nam wgląd w ilościową objętość poszczególnych tematów i tym samym w ogólne akcentowanie etnograficznej i folklorystycznej pracy w krajach członkowskich. W zakresie etnografii - czołowe miejsca 'Zajmują studia nad ubiorem i tekstyliami (114), po nich nastf;pują badania nad pracą i gospodarką (86) ordZ domami, osiedlami (67). Licznie reprezentow1ina jest n::dto cerami· ka (54). Względnie liczebne są grupy większe (B l), obejmujące studia :terytorialne 'wzgl. etniczne monografie (45). Pocieszająco wysoka jest także liczba studiów poświęconych robotnikom przemysłowym (44), do których większa część B 6 (pozostałe grupy) przynajmniej ubocznie mogłaby zostać zaliczona. Głównym tematem jest kultura górników. Niestety w dalszym ciągu jeszcze niska jest liczba studiów nad badaniami socjalistycznej wsi (8). Z zadowoleniem przyjąć należy także stosunko\voobfitą bibliografię (49), prac z zakresu teorii ·i metodologii (24) i historii n3uki (17). Grupa C 6-8, których przedmiotem są przede wszystkim tematy z zakresu nadbudowy, wykazują szczytowe zainteresowania w rozprawach nad wiarą ludową (41). W folklorystyce najliczebniejszą grupę stanowią studia nad pieśnią ludową (127). Po nich następują bajki i podania (73); pozostała twórczośc ludC'Wa (57), ogólne rozprawy (55). Także muzyka ludowa (łącznie z instrumentami) (38) i taniec ludowy (48) są opracowywane. Ten jednak dosyć samowolny wybór, p:>dejmowany przez poszczególne redakcje przy doręczaniu materiałów, nie pozwala zapewne wyciągać z przedłożonego sprawozdania wniosków o głównych zainteresowaniach �.,~ F17 816 eL1CJgraiów i [o;;';!orystuw \\" poszczególnych krajoch.~';ier.1nicj jednak mozna (;j:z'y~.ać, \':; czym tk\\"i telnatj"Czny p'.1nkt cic)ko~ci. W zy,ic:;/.ku z 'cym niedwj wolno bc;dzie przediożyć prcp:nycję wzgl. pro;i.;~; o przygot:'·J:,\'\·.a'·lie lM,(eriałó\,' szczególnie do następujących grup: B:3 (socjalistyczna \\'i2~), B 5 (robotnik przemysłowy), A :ja (tecnia i metoc!olCigia (A 1) bitlicgraU8), (Uaktywni:::nie informacyjnej treści 'N kierunku \v"pólc<esności i jej pctrzeb). Jdc]i się <ln"liLuje udzi"ł poszczególnych krajów w dostarczaniu rnateriałów do grup tematycznych (patrz tabela), ujawniaj,! się jednak slabe strony. C<:ech'JSlowacja: śmienity o[;0lnego np. IV udzialu), dobry udzicll, bkże dobry podział tematyczny, odniesieniu do robotnika przemysłowego (nieom~l Wy50":0 p~)clobnie Wc-;[::ry - względny i absolutnie ni1jwh:;kszy udział w badanbch s:Jcjologicznych i ideologicznych, , t3kźe R.umUl~i(( ogólnie bi:::rąe dCJbrze dostarc.ca materiał c10 poszczegolnych grup, Tu w odniesier-iu do organizacji pracy etnograficznej l folkbrystycznej przewagę mają grupy C 9 i C 10. '. Slaby j~st dotąd udział NRD (częściOWe) objektywnie U\\'arunkowany pozl1le.Jszym włącwniem się do pracy). Udział ten cbccnie stcpniowo uleRa . ~ poprawie. Szczególnie na ~ov:ie('ki(l.1 materiale i jego wielkim zróżnicowaniu w udziab pcszczególnych grup tematycznych (:licomal 600/0 folklorystyki) mazna, patrz2,C z specyficznego purddu widzenia, częściowo poznać także przyczyny bej nierówności (p3trz tabela), zreferowano 74 ksi8.żld lecz żadnych arykułów. . tucji danego kraju (ka:idoraz:)'",'O tytui IngI. obsz'lr - e\\'entuo.lnie w forn1~? haS2! - pod3ta\\~O\\'e i:lforrnacje o najistotniEjszym), Tu tkwiłaby możliwość k80rdyn?cji prac n3ukowo-r.ndawczych i podstawa ev.'e:ltuainej współpracy (z uply\vem czasu t"kże żródło dla historiQ2~afii etnogr2fii i folklory~tyki). N. '-Ówni j'o"n"tnv bYłb' .. sP;s (w zesz':cic 2.'52 ~8,początkowany), 1'0n:~:"~'\'C'11 '" "po'''~z"o~zp~";'ln':ch ·I<ro.·;.,'>ch prac d~ktcr:;kich i habilibcyjnych. -E.~-ol . " P03tE;~:;wanie takie odpowiadałoby recenzjom "Sowieckiej Etnografii" (tu ch j2 się w ogóle cenne wskazówki -- niestety bnl;, jeszcze dalszych re::e:uji 'N cZ8.sopismach facr.owych krajów sccjalistycznych. Byłyby bar..••'\.v .•.,-.!~'./... ~ L dzo potrzebne!). Sposoby popri\wy w strukturze DEM.OSU i ich e\':entualnq realizację zreferuje dr Kunz, Zarząd redakcji widzi r.,~jważniE::jsze zadania na lata 1963 i 1964: 1. w terminowej i dokładnej techniczno-organizacyjnej pracy (manuskr'lpt 2/63 jest kompletny, kopie do korekty i zatwierdzenia do druku z·o3taną do dnia 28, VI. 1963 r. doręczone rredakcjcm narodowym, że manuskrypt do dnia 1. VIII. 1963 r. rr;oże zostać; przekazany wydawcy). W ten spJsób nakład wyjdzie z końcem 1963 r, (jeżeli podpisane do druku korekty nadejdą do Drezna do 25. VII.), 2, w aktyv.mym udziale w pracach przygotowa'Nczych do M.iędzynarodev\'ego Kongresu Naut Antropologicznych i Etnologicznych w 1964 r. w M:cJskwie. O s'i:czegółach i roli, którą odgrywa DEivl0S w przygotowaniu t2gCJ nadzwyczaj ważnego kongresu poinformuje wnikliwie prof. Tołstow, przetłumaczył W ogólnym przekroju średnia wynosi ekolo 6'.1"/0 omówień artykułów i 40°'0 książek, Odwrotna sytuacja istnieje tylko w udziale .l\;'RD i ZSRR Albania ma za maly udział, by ją w ogóle uyvzględnić _ nowa przesyłka została zapowiedziana telegraficznie, ' ZAGADNIENIA ETNICZNE I ETNOGRAFICZNE V MIĘDZYl"ARODOWYM KONGRESIE SLAWISTOW 17--23. IX. 1963 r. vv tym \vłaśnie ujawnia się c.zęściowo pcwód p2wnego niedomagania: często bowiem zwłaszcza prace na temat sccjalistycznej wsi robotnika przemysłov,Te;::o, teoretycznych i metod:logicz.nych rozważań, ~ozpr()szone s'l pJ roznych czasopismach (właśni2 z powodu tego, że nie uczyniliśmy w tych t,em'.ltach. większych pcstępów), Należy więc omawiane artykuły refero\\'a(:, by mozna było udzielić zgodnej z pralvdą infc.rmacji. " Do ,p"J\~ie.k~zenia objętości d:dału informacyjnego winny siq przyczyl1\e tal;ze l1lektor'e środki prcp::mOW811e w phmL okólnym z dnia 9, II, 63 r. Dotyczą one technicznych uproszczet'l i ujednolicet'l (sposób cyto'vvania tvtułó\\" i r;odpisy\vania) jak ró\vnież ujednolicenia p~acy redakcji nar~dowych; ]ed2n raz w ci8gu reku (zeszyt 2, każdorazowo w części sprawo:~~a\\"cz('y ,sprawozdania z prowadz~)J1ych ważniejszych prac naukowych l bo.dan ter2l1owych vvszystkich etnograficznych i folklorystycznych in;ty- ~~ K. W. NA W SOFII M;edzvnarodowe Kongresy Slawistów są ważnymi wydarzeniami nauko\Vy~\, 'a posiadają swoją pJnad trzydziestoletnią tradycję *. Kongre.: w Sofii był powiązany z narodowymi uroczystościami bułgarskimi ku CZCl Cyryla i Metodego. Jeśli idzie o ilość uczestników i wygłoszonych referatów (ponad 500), a także o wachlarz tematyczny - był kongresem liczniejszym i bardziej bogatym od poprzednich, choć w porównaniu z kongresem w Moskwie - w referatach przeważała mikrografia, --'-);2~--Praga. \V Belgradzie; 52 - "Lud", HJ3J- t, XLIX 1934- \V'ar~zawa, i\"Ioskwa. 1963 - 1939. SofIa. wskutek wybUC~1l1 wojny nie odbył Sl~ �818 819 Zdawać by się mogło, że właśnie na kongresach slawistycznych rola etnografii winna być ,określona i ważna, Tradycyjnie jednak kongresy slawistyczne mają charakter językoznawczy, historyczno-literacki, a dopiero na marginesie tych nauk dochodzi czasem do głosu historia, antropologia, archeologia i etnografia. Przeważnie też tak pOszerzona slawistyka skupia główną uwagę na problemach etnogenetycznych. Etnografia dochodzi do głosu w zakresie badań nad ludową twórCliością literacką narodów słowiańskich, w komisjach i sekcjach folklorystycznych. Oczywiście _ problematyka etniczna tkwi w referatach językoznawczych i innych, nie mniej etnografia ma tu charakter marginesowy. Przyczyna tkwi _ być może, w braku 'zainteresowań etnografów studiami porównawczymi, które tak świetnie zainicjował K. Moszyński. Przerost badań terenowych typu regionalnego, ciekawy i ważny dla wzrostu zas'obów źródłowych, nie stanowi jednak szer'okiej podstawy dla slawistyk!i porównawczej. Nieobojętna dla etnografii problematyka na kongresie w Sofii dotyazyła wzajemnych związków pomiędzy językami słowiańskimi i niesłowiań,skimi, co szczególnie wyraźnie wystąpiło w związku z problemami południowo-słowiańskimi, gdy chodziło o zaleź;ności romańsko-greckie i madiarsko-słowiańskie w języku i w folklorze. Równie ciekawie rysowały się tematy bałtycko-słowiańskie 2. Zwłaszcza zagadnienia leksykalne raz po raz wchodziły w dziedzinę kultury i dotyczyły naj istotniejszych zagadnień etnografioznych (np. zagadnienie łaźni). Na V-ym Międzynarodowym Kongresie, niewiele się w tym zakresie zmienilo; jęzYkoznawcy zwłaszcza dialektologowie wnieśli wiele nowego materiału interesującego etnografów. Na szozególną uwagę zasługiwały referaty M. Karasia o elementa,ch słowack,ich w gwarach polskich; Z. Zagórskiego na temat zwią'zków językowych między Wiellkopolską, Krajną i Kaszubami; B. Moronia o języku przesiedleńców ukraińskich w woj. gdańStkim i olsztyńskim; H. Popowskiej-Tabor'skiej o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim; T. Zdancewicza a litewskich i ru.skich zasięgach słownikowych w Białostock,iem. Nie sposób zresztą wy,czerpać wszystkich referatów językoznawczych, ważnych dla etnografów interesujących się Słowiańszczyzną. Referaty St. Stojkovej o gwarach bułgarskich, H. Klagstada, E. H. Wortha, J. Vukowicia, R. Lotzschera i inny,ch wnosiły nowe oświetlenia dotyczące problemu s,tyków językowych, zwł. leksYkalnych na obszarze Słowiańszczyzny. I. Kniezsa ,i E. Petrovici oświetlili stosunki słowiańsko-węgierskie w zakresie toponomastyki i przebiegu izoglos słowiańskich na terenie Rumunii. Skądinąd zaś wiemy, że tego rodzaju powiązaniom jęzYkowym odpowiadają zasięgi różnych zjawisk kulturowych. Pod tym . interesujący l dem wzg ę, sjezd Slavistu re f era t U . Weinreicha, Geographic relations. f t P Kiralego Metodologicke ysluchano re era u , , w. tl su slovenskych narect v Ma. ho Jazykoveho a a d k' . vane problemy pnpravo .' F N. Filiny (ZSRR) oraz H. Horo ,~s lej darsku. Referat ten, podo~me Jak. . . d I dużą wagę dla dyskusJI nad Metody kartografii lingwtstyczneJ .~osla adY' chwaly powzięte jeszcze . tnografn Szko a, ze u . metodą kartograflczną we· k'" \:vs'kazuJ'ące na potnzebę powląza. SI 'tów w Mos WIe, . na IV KongresIe aWls , faktów kulturowych _ me . k l y ch z kartogramaml . nia skartowan leksy a n . Si ry ten postulat P. Gelgera 'eswOl') wyrazu, a . k walazły na tym ongresl ." l' t wem Skartowania etnografIczne l F. Mielkego, wciąż je~zcze .Je~: pa la y , .'). typem wytworu _ sądzę, 'ąZkl mlęd?:y nazwą, . h d ., nie dość uwzglę mają ZWl , . tl ' J'ę7ykowych i etnograflcznyc , że jeszcze Jest czas na poglęblenle a asow , . , 'IneJ' problematykl. przez powlązame wspo . I' referaty folklorystyczne _ ,. t- - f'c'zny charakter mla y . ! W"razme e nogra l ! .. k;ch pierwszej po owy J 'd' , litnratur s owwns , M Jakóbca U źrode! lu ,OWOSCL, k baJ'ki -polskiej M. Brauna Zur . , '" kiego S ystema,ty a , XIX w l J Krzyzo.l0WS ł ' O n;októrych cechach roz.. b 11 d W K Sako owej ,. serbokroatischen Yolks a a e: . . "loru C Stiefina O dawnych htstowoju historyczno-piosenkarsktego folK 'O 'starovolskiej pieśni ludowej, ' ., h skich Cz. Hernasa . . Ś k J r'ycznl ch ptesnwc ru, l k' .. B ZakrzewskIego lqs a t k bajki pos tej l , H. Kapełuś - Charakterys y a T matvkę folkloru wschod, 11 kresu romantvzmu. e Pieśń ludowa w zbwrac, z o Ul' refer,atach' K W. Czistow, . . k' porusza l w ' " niego i południowo-sloWlans .. lego - W L' tyr Cw Romanska, M. PoP. W E Gu~~ewa, N, . ·m , . N . I . Krawc,owa,. . . b -F' M Bos k OVIC"Stulll' ,. R Lalić " S Haltsonnen, • Chr, Wakarelskl, TvI'. Czu e lC, " R A hełowa E W, Harkins i inm. R Petrović V. Smolej, ,n ,. A, Schmaus,. , f ratów folklorystycznych~. W sumie wygłoszono 41 re e h na szczególną uwagę zasługiiwały W seri!i referatów etnogenetycznyTc t' kow'a S Bondarczuka, W. Mar.. k' go P N re la " referaty T. Lehr-Spławms, le , ' . -t' B Grafeanuera, J, Paulika, ., t' J W Broms ema, ' . tynowa, Kl'. M'IJa lewa, .' dia K istorii bani w swete se naimenowanYJ a zwłaszcza L Vah.rosa (Fmla; Łozińskiego Evidence historique pour w slowianskych Jazykach. '.: d K' Potoczyście brzmiał referat . d de ta ctte e Lev. . . ('origine Palt u nom . rodo'w zachodnio-słow,i,amklch. t k ltury muzycznej n.a ,J F. Belzy na terna u Moskwie i .sugestii wy' . " d chwal IV Kongresu w Nawiązano rowmez o u 'd nl'u Komitetu Redakcyjnego "De1963 l' na pOSle ze . suniętych w czerwcu '. b nl' roboczej, zainteresowane) o grupy ,. dbyło SIę ze ra ~ mos" - a mianowlroe o d' Europy środkowej i wschodniej 4. sprawą Etnograficznego Atlasu naro ow paradoxes in the , Ze szczegolną htstory of uwagą u J J' -4 Porównaj: B. H a v r a n e k, S. W o l l m a n n, V. Mezinarodnl Vestnik Ceskoslovenski Ak. Ved. rocz. 72. 1963. Nr 5. str. 646-651. 2 byl Slal:o-Jiddish CSRS-2, NRF-4, NRD-l, 'd'a-l Belgia-l. USA-l. ka;tografii etnograficznej r';:;~t; a ZSRR-B: Polska nia-I, Bulgana-4, Dania-l, Jugoslawia-13, Rumu" 'ki w sprawie EtnograI ~nIO~em J Gajka Znaczenia ficz~e~~s~~~~~u n~lo,1;iańskiegO bYI1tŚC~~I':v zr~'1:~I~e p~~~e :~~ kartografii etnograficzne} dLa slaw Y polskim Atlasem Etno- �820 821 W zebra~liu \\"li li ud'<J!: W. K. SJkolc',\'~, L. W. Markowa (ZS~R), W. GelSp:JrU:rJ":a i H. Hinkowa (CSRS), T. W. Czulnłycz, D. Bariakte;:ewicz, (Jugc;1a ..··i".\, '~'. St2initz (:--rRD). :\J. Pop ([łumu~ia), C:Jr. Gam12w, W. Bcżik::>w. Chr. W2k~relski, W. 1\Iarinow i inni. Czistow przedotawil d0cobek uc~:on.',·ch I;.l(l/ieck ch kLó:::-:y O~1·3C(nV81i \vst(~pny plan t3kiego atlasu Gkn.~_Hili ramy crJ-r::;n(Jogjczc~; i gEozrc-.~ficz!12, a taki,c:. tenlatykę i program peelCY. Pcdkrc·~lił on IY;C;--Z:':;ę n"danL1 zSc;Jcło,,\'i t!"wal3zych ram crgzwizacyjnych. ~' dalszej dy:'kusji rozpat!"ywano możli',\iokci zwołania spctka!,,\j~ w J3udalPszcie i War.,z21wie. p::-Ied IVIiędzynarc)clowym Kongresem Nauk Antr. i Etno!. w iv..oskwie w 1964 r. Podkreślono również koniecz:1::>ść j2.śniejszego sfc;--mulGwHnia str:my metodycznej i met()dolcgicznej historyczno-r'!:lOgra.ficznego ,'tl21sU (J. Gajek). Do tych wypowiedzi przyłączył ,h p"O£' E;teinitz pC)dkreślajb,c, że w atlasie na czoło zagadnień tnL]:;i V:y" ..,ną;': sh; etnograSia ujf;ta \Ii kartogramy, teksty ZHŚ winny być tylko ko~j2cznym dope!nieni,?m dokumentacji. Dyskutanci ekre<lali kobjno tTlcżliwości \vspółpracy. S,cL2gólnL? mocno akcent::J.w:.::no sprawę t2kiego d8boru temat6\\', aby aUn ukazywał nie tylko zrówn":;ni, kultur::;·'.ve Europy śrcdk.JVi2j i wscho'.lnie.:, lecz r6wnież podkreślał charakter,'istycz:J.e r]s)' p:·sz, ..~egóhych kultur naro::lov.'ych. (Chr. Wakarelski). Zwrócono uwagE; ca k~ni'2C'nc,ść przedyskutowania charakteru i zakre·su zasobów źródłowych, aby bkty omawbne tyły porównywalne - z drugiej zaś strony _ ty nie wtlacZJć indywidualnych faktów kulturowych z różnych stron Eu;--oPl w gotc,we systemy typ::>lc[;ic3ne, cp:ute niejednokrotnie na form::i;'H?;' c1l1alhie m<1teri,tlu. Atlas \V przekonaniu refere:1tów wini'en być nic tylkc prz'cstrzennym uporz;::dkowaniem inwE'ntarza kulturowego, lecz i kC'ntrolą dstycr.cz3sowcj typclogii. I'.limo drobnych różnic w poglądach wszyscy uznali, że at1:\s jest pilną kO:1iecznością naukową i że referaty Tckar2wz: i Rabinowk:,:] wygłoszo!1£' \V l\/105kw12 winny być podstawą dalsz~j dyskusji. Postanowiono, że trwalszy komitet atlasowy 5 do czasu k::mgresu powinien nad2shd; mat~riały [18 p:>dstawie których można by zorientować się które f"kty kulturowe nabiy uznać za najważniejsze dla poszczególnych nared"w Europy środl{owej i wschodniej. W su:nie należy uznać, że V Kongres Slawistyczny w Sofii posiadał p:wną v'!agę i dia etncgrafii, a referaty język:::z"awcze, folkbrystyczne, et:1S2'en2t::cme i etnograficzne wniosły nowe punl<ty widzenia i posu:lęly nieco naprzód sprawę atlasu ;'. ~3. koniec dcdać należy, że raz pn raz spotyk,J:1e \\' czasie wyciec.zek 1-:'m~resowy('h akcenty kultury blióokiego i środke,',"'ego orientu. oraz sll~e \'.':iaż ieszcze t(;hn:enie kla:;ycznego c.ntyku w kulturze bułgarskieJ, a tak.ze . '. - '.' l. s'el'dn~zn~':'ć go-p' darzy - pczostawiły niezJ.tarte wspommel1la. r-JSCEl.nO.,c ,_I..- F ... :::' _ ,.,... " l graficznYiTL 1.V_wa l!jSU. Pop, " Proi. Z str. Prof.: polskich Loli-2J2. stUdió\vSla\Vi~Lycznych. Tokare;.v, Rabino·· ... "li\:z. Gajek. PAN Filow3. Komitet Bratanić, SlovJianDZna\\'.-:;t\,-(} Bożikow, Peesch •. Gundd, Gancle'vv - prze\.vodniczył zebranJu grupy robOCZt:'j. t1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2L'takcento\\'alo swój udział w V . .l\f. Kon4 gresie Slawistóv..' przez wydanie "id tonlu LUDU, poŚ\viĘconego Kon.e;resowi SJf;jskiemu~ którego telnalyka. dotyczyła problemów Sło· ..viańszczyzny zaci1odn:ej_ Tom ten v\'zbu-dzH żywe zainter~sowałlie i był pilnie poszukiwany_ Jćzef WYCI.,\G Gajek Z PHOTCKCLU Z XXXVIII WALNEGO ZGROJ'JIADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZ:-JAWCZEGO z dnia 8. XI. 1963 r. w ratusze-wej sali Vi O P o l u * W XXXVIII Walnym ZgromRdzen!u wzięło udział 97 osób. Nieobecność usprawiedliwili, przysyłając rówllOczcśnie życzenia p:'m~ś~.nych obra~: P~'d. 'Pr~f. Jan Czekano\vski, Aleksander Godlewski, WlodzlmlerZ AntomewlCZ, Dobrowolski i dr Bolesław Garyga. , K'zimierz .~.. "ff Vlcepre Walne Zaromadzenie otworzyla prof. dr Maria Pru erowa .'" . ł d t ., r p3.rtii i stronl11etw zes PTL. Przew.odniczQca pOWIta a prze s aWlcl2 l.. , ' . plitvcznych, wladz tere71owych, woj('wódzkich i mieJsklch, POlSKlej Al:a',' 'l"~'n zebranych członkow d~' ;'.. N"uk gości zaaral1lcznych Olaz WSZ.fShl". . ;r~:';rzy~tw~ oraz po"'dziękowała g8spodarzom rvli3.sta .i .Vl0je:vó~zt\~a Ololskiego za umozliwienie odbycia Walner;o Zgromadzel1la l SesJI Naukowei w Opolu na prastarych Ziemiach Piastowskich. . '- BE'ZDośrednio po otwarciu XXXVIII Walncgc> Zgromadzema odbyło 'iif; uro~zvste przekazanie pamiqtkowych dyplomów członkost~ła ~ono~'owe~o pr~fesorowi Janowi Czekanowskiernu, Wiesławie Ci('h~\~ICZ l JUII.U'szo~vi Zborowskiemu. Zebrani uczcili pamięć Janusza ŚWlCzego chWIlą milcze"ia. . ',' 'h~d' SIRderat inauguracyjny pt. Rzut oka na zagtldn!e,ue pac. ,} zenw .0 wian wygłosił prof. dr Tadeusz Lelw-S p ł a w i it s ki.. W dyskusji nad referatem Z'lbierali głos: prof. dr. Stal1l~ła\V Bąk, prof. dr Kazimiera Zawistovvicz-Adamska, prof. dr Mana Prufferowa, prof. dr Józef Gajek, dr Tadeusz Wróblewsl~i,. oraz litera.t Rafa: Urb~n. n Prof. dr Bąk poruszył problem l'Llblezy etnograficznej l zap} tał pr _1_ genta o jego stanowisko co do I';eurów Herodota. naco prelegent ~(! vJ:cm odpowiedział. że lud ten nie został jeszcze zide,ntyfiko.wan.y. pro.~ dr '~~=l wistowi<:z-Adamska zwróciła uwag£; na trudnoscI,. Jakle SIę .PlętLą pr:._. badaczem. co do ustalenia chronoiogii na POdSlawlC nazeWl1lctw~" l za ,lę0_ �823 822 gów, gdyż nie wszystkie wytwory jednakowo się przenoszą, niektóre odrywają się od zespołów. Prof. dr Pri.ifferowa podkreśliła potrzebę ściślejszej współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. dr J. Gajek nawiązał do prac kartograficznych P. A. E. i podkreślił, że zawsze fakty kulturowe łączy się z na'zewnictwem. Zaznaczył też, że zapis zwyczaju, czy opis narzędzia bez związku z nazewnictwem bez lokalizacji i chronologizacji jest małowartościowy. Dr T. Wróblewski wskazał na zmienność tzw. rubieży etnograficznych. Prof. dr Lehr-Spławiński wyra'zil zadowolenie z pJwodu tak ożywionej dyskusji; stwierdził, że badania etnograficzne muszą być prowadzone kompleksowo w oparciu o s;zereg korelujących z sobą dyscyplin naukowych. Pan Rafał Urban wyraził radość, że na Zjazdach Pol. Tow. Lud. poznał wielu największych luminarzy nauki polskiej. Podał też, że zwyczaj palenia ognisk na miedzach na wiosnę uważa za tradycyjne wspomnienie dawnej gospodarki żarowej. Twierdz.ił również, że zachowane wśród tradycyjnych potraw wigilijnych tzw. simiotka i kluski z makiem miały stanowić narkotyki nastrajające lepiej do wies,zczych snów, których spodziewano się w okresie Godów. W przerwie uczestnicy Zjazdu zwiedzili Muz-eum Etnograficzne w Opolu. O godz. 16,00 rozpoczęto częsc organizacyjną Walnego Zgromadzenia. Przewodnictwo objął Viceprezes - prof. dr Stanisław Bąk. Przeczytał on nadesłane telegramy gratulacyjne, poczem przedstawił proponow8.ny porządek obrad. Przegłosowany jednomyślnie p::rfzc,dek obrad przedst,nvial się następująco: 1. Odczytanie protokołu z XXXVII Walnego Zgromadzenia w ŁU1icucie (i zatu:ierdzenie tegoż protokołn). 2. Wybór 3. komisji: mandatowej, Sprawozdanie Sekretarza 4. Sprawozdanie Skarbnika. 7. Sprawozciani,a Oddziałów. 8. spTawozdaniami. nad i wnioskowej. Generalnego. 5. Sprawozdanie G!ównej Komisji 6. Dyskusja nad sprawozdaniami. Dyskusja skrutacyjnej Rewizyjnej. przedstawionych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Protokół z XXXVII Walnego Zgromadzenia w Łańcucie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. W dyskusji nad protokołem zabierali głos: dr Malicki, dr Wróblewski, dr Jasiewicz. Dr l\hlicki zwrócił uwagę, że protokół jest zbyt szczegółowy; podkreślił, że oddsje wprawdzie dokładnie przebieg XXXVII Walnego Zgromadzenia, le2": zbyt wiele wypowiedzi przytacza nlemal dosłownie, a możnaby je streścić. uważa, że np. wypowiedż prof. dr Reinfu5sa o Oddziale Lubelskim możnaby 0puścić, albo bardziej uogólp.ić. Dr Wróblewski wypowiada się za pozostawieniem proto9. Uchu:alenieu:niosków kołu koły sany miast ,! i napisanego zbyt szczegółoowo - natomiast radzi, by przys~łe pro~były mniej drobiazgowe. Dr Jasiewicz uważa, ~e. prot~koł Jes,t napIstylem reportażowym i wnosi niekiedy wartosclOwame faktów, zapodawać same fakty. Prof. dr Bąk poddaje protokół pod głosowame. Protokół przyjęto i zatwierdzono jednomyślnie. . . Ad. 2. Do komisji mandatowej wybrano: dra Władysława Bahcklego, dr Annę Kowalską-Lewicką i dra Waleriana Sobisiaka. . Do komisji skrutacyjnej weszli: Jan Mic'ał - Kier. WydZIału Kultury w Łańcucie mgr Henryka Romańska z Wrocławia i mgr Leeh z Łod:d. Komisj~ wnioskową wybrano w nastĘPującym składzie: Dyrekt.or mgr Sbnislaw Badoń ze Szczecina, prof. dr Józef Gajek z :Vrocławla, mgr Jadwiga Klec'zkowska z Łańcuta, prof. dr Bolesław Olszewlcz z Wrocławia i prof. dr Francis,zek Wokroj z Poznania. . Ad. 3. Prof. dr Stanislaw Bąk przeczytał, w zastępstwIe prof. dra Aleksandra Godlewsldego, sprawozdanie Sekretarza Generalnego. Ad. 4. Sprawozdanie Skarbnika odczytał zastępca Skarbnika - dr Tadeusz Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rew-izyjnej pr,zeczytał prze- wodniczący Komisji - mgr Stanisław Badań. . A,d. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabierali głos: dr Longll1 Malicki, prof. dr St'misław Bąk, dr ,Tan Dekowski, prof. dr Prufferowa, prof. dr Józef Gajek i mgr Piotr Kaleciak. Dr Malicki podkreślił optymistyczny ton sprawozdań i dobrą .oce~ę prflcy Zarządu przez Głó'vvną Komisję Rewizyjną· ,Prof. dr Bąk dZlękUJ~ Głównej Komisji Rewizyjnej za wnikliwą pracę, klora pomogła zarz~dowl do wprowadzenia ulepszeń i do lEunięci9. usterek. Dr Jan Dekowskl wy'" 'd"z>Ie k' S·,u d'a wydawrazi! zdumie:lie, że GKa nazw" 'la ",-,o I ""tno<1raficzn~" <> ~ nictwem cbcym, skoro jest to nasze wydawnictwo i stawia v;niosek, by D ŁSE zostały prz~jęte przez PTL. Prof. dr J. Gajck informuje, że sprawa ta była przedmiotem obrad na ostatnim Dosiedzeniu Zarządu, na którym uzgodniono pewne założenia; zapadLi uch\~ala o finansowanie leg',) wydawnictwa jalw jednego z ośmiu tytukw wyda\'v'niczych PTL. Prof. dr NI. Prufferowa prosi, ~y d.r J. Dekawsk i wyc'Jfał S\vój wniosek, który w tych waru;1kach stał SIę nJeaktua~~ ny i zbyte;:z1l2, byłaby p,)no\vna dyskusja. Dr Gekov.:sld wycofał SW~J WniG52k. i\JIgr Piotr I{"lcciak zgłosił wniosek, by przcgłosO'N::lno p;·7.YJE:C!~ do wiadomości sprav.·ozdań Sb1rbniko. i S2kr.et9rB Geiler2.1nf:go i przYJęcie do vdadomości sprawozdania GKR w prlcdsta\\'irjnym bl"D1ieniu. Podeleny prZE'l prof. dra Bąka pod głosowanie wniosek mgra Kalec~aka p~ze~.z:,dł jeckomy,ilnie, w~,2ystkie spra;vozd'1nia zosbły przYjęte I zatwIerdzone. . Wobec tego przystąpiono ::lo sprawc.'zcifl!l z pracy poszczegolnych Oddziałó\\·. Sprawozdanie z Gdańska zlożył dr Longin :Vlalicki. Spra._~(1. 7. �821 wozdanie z Kielc, wobec braku przedstawiciela przeczytał prof. dr Stanisław Bąk. Również z Limano\vej brakło przedstawiciela, a sprawozdanie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. Sprawozdanie z Oddziału Lubelskiego złożył mgr .Janusz Optolowicz. Sprawozdanie z Łodzi przedstawiciel mgr Jan Lech. Spraw'ozdanie z J\!lszany Doln<;j złożył mgr Piotr Kaleciak. Za Oddział OlsztYlISki -- sprawozdanie Zł02ył prof. dr St. Bąk. Sprawozdanie z Poznania złożył mgr Stanisław Błaszczyk. Sprawozdanie z Przemyśla złożył mgr Stefan Lew. Z Torunia prof. dr Maria Prufferowa. Sytuację Od<l2ia1u Wars:?:w·slciego przedsbwiła doc. dr Anna Kutrzeba-Pc.jnaro·,va. Z Wrocławia z!oży! :-:pr"wozdanic pr::f. d'.' Belesław Ols2.e\\'icz, z Krakowa p. Eugenia Haj6wna, z Zakopanego p. Barbara Kcwalska, z Łańcuta mgr Jadwiga Kleczkowska i ze Szczecina mgr Stanisław Badoń. Ad. 8. Po z',kończe:liu sprawozdó'ń z dział::l1ności poszczególnych Oddziałów pro,f. dr Bąk otworzył dyskusję nad sprawozdaniami. Mgr Antoni Nienartowicz z'vrócił uwagl;, że w sprawozdaniu Oddziału Kieleckiego są pewne nieclokladno"ci, które mogą wprowadzić w błąd członków PTL (jakoby Zarząd Główny uniemożliwił Oddziałowi otrzymyw<~nie subwencji z WRN). Oddział z~rejestrowany był nieformnlnie jako ol'.g:mi.zacja regionalna. Tymczasem :laden Oddzia! PTL nio jest organizacją autonomiczną, lecz podlega Zarządowi Główpomu, jako Centrali Towarzystwa. Oddział może otrzyrnywać zlecenia z Prezydium WRN na kcnkretne zadania, l"cz z całości swej działalno§ci rozliczR sil:l nie tylk9 przed zleceniodawc,j, ale i przed Zarządem Głównym PTL. Pretensk Oddziału Kie1=ckiego są więc nieuzasadnione i wynikają z braku zrozumienia zRrządzeń P. A. N., o których wszystkie Oddziały były parckrotnie poinformowane. Prof. dr Stanisław Bąk zaznacza, że sprawa Oddziału Kieleckiego \vróci jeszf'ze na p)~.jecll1~nie Z3rządu GlóY\T';ego: fi p'""j~;ievlaż brak na Zjeździe przedstawi.cieh\ z Kielc, nie bęcl.ó2my dłużej zJjmować siQ szcz"gółami tego Oddziału. Prof. clI' :Maria PrUfferowa informuje o uchwale Zarządu Gł., że te Oddzh:lly. które mają samodzielnych pracov:ników nauki lub plany ustalone pE~Z samodzielnych pracownikflw nauki i prace przez nich oceniane, mogą o!rzymyv/nc także z Zarządu Głównego pomoc finansową na prowadZ·2nie lndań nauko\vych. Pnf. dr Józef Gajek p::Jdkreśb mocno odpowiedzialność za celowe \\·~.·korzystanie t,\'ch sv.b'i,vr:n~.~ji .i 7::1"!':n~1CZ3.: Ż2 b2Z (pi~1i'1 i oC2n:)~ IJr::;c przez samodzielnych pr:;:·.co\vnlkó\v n~.~.uki, Zar~ąc1 GłÓ\Vll.Y FI'L nie będ:d? mógł loclziela0 dDL1cji na pLice naukowe. Podkreślii. Ż2 wyniki i rnateri,lły z bad:1ń t2rencv'ych n1uszą \vejś0 c1:) ..'\rc~.l'.':um Naul\:c\'·egf) PTL i stHj'1 si:; whs!1o~t:i<l TO'.':arzyst\'·a. Ad. 9. C"c2€':-1.:1icy ~<X~'~III \V31neg,J Zgrc;-na(JJ:~nia \\. OpJlu z~bo ... \-iązujti Pr2z.ydiu111 Zarządu (:-::·łó\\-n('go do \vys!ania lIst.u z \\Y~T(.1Z:1;:li ~ł(:bo- 825 kiego szacunku, życzeniami zdrowia i długich lat dalszej owocnej pracy dla elobra nauki pol"ki~j ella Prezes:, Towarzyst\va - Hektora prof. dra Jana Cz~kano\vskiego. Wniosek zreferowany przez prof. dra Olszewicza przyjęto przez aklamację. Dr Wróblewski zreferował wniosek, by 'Nalne Zgro:nadzer::ie uchwaliło wybicie medalu pamiątkowego z okazji 50-letniego Jubileuszu działaln::>ści prof. dra Jana Czekan::>'.Vskiego \V Polskim Towarzystwie Ludoz:1awczym. Wnic32k przyjęto również przez "klamację. NastE;pnie Komisja Wniosko'.va przedstawiła wniosek Oddziału Łódzkiego, by Zarząd Główny wcześniej zatwierdzał preliminarze Oddziałów, który to wniosek uchwalono z klauwlą "VI miarę możności", gdyż wiadomo, że Zarząd Główny nie może zatwierdza<': preliminarzy \vcześniej niż uczyni to PAN dla całego Towarzystwa. Wniosek ograniczony klauzulą "w miarę możności", przegłosowano jednomyślnie. Kolejny wniosek dotyczył terminów Walnych Zgromadzeń i ich lcka1incji w najbliższych latach. Prof. dr Józef Caj2k poinformował zebranych, że poprzedniego dnia na zebraniu Zarządu Głównego podj<;to uchwałę, by w 1964 reku odbyć Walne Zgromadzenie we Wrocła·wiu. 'N 1965 roku na prośbę Zarządu Oddzi3.łu przemyskiego - \V Przemyślu, w 1966 roku na prośbę przedstawicieli Oddziału poznańskiego - w Poznaniu, w 1967 roku -- \V Ki2lcach, a w 1933 r. w Toruniu i postawił wniosek o zatwierdzer;ie tej uchwały przez 'Nalne Zgromadzenie. Prof. dr Maria Prilfferowa uważa, że byłoby lepiej, by terminów nie nakładać zbyt rygorystycznie, bo mogą jeszcze zajść jakieś zmiany, które trzeba będzie uwzględnić. Prof. dr J. Gajek uzasadnia jednak potrzebę planów długo-terminowych koniecznośch-j przygotowania odpowiednich materiałów i prac naukowych na sesje naukowe, uważa że korzystniej jE'st pcacować z dłuższym płanem i mieć przed sobą wyraźną perspektywę: co, gdzie i kiedy. Wobec tych argumentów prof. dra Gajka, prof. ar- 't·anisław Bąk poddaje w/w wniosek pod głosowanie. Przegłosowano jednomy~lnie; tą uchwałą zakończono organizacyjną część Walnego Zgromad!.enh. 9. XI. 1963 r. - Sesję Ignace~o Opolskim. drugidziel'l Sesja naukowa Walnego Zgrcma::lzenia Naukową rozpoczął \V dniu K u ż n i e w s k i e g o pL: Stall 9, XI. 1963 r. referat baelal! 11lc1oznau'czych Dyrektora JW Śląsk l! �826 Drugi referat pt.: Tysiąc lat śląskiej muzyki ludowej wygłosił dr Adolf D y g a c z. W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr S. Simonides, dr E. Kucharska, prof. dr J. Gajek, p. A. Oleszczuk, p. J. Koszyk, prof. dr S. Bąk, prof. dr M. Pri.ifferowa, mgr Cz. Białek, dr O. Gajkowa. Dr Simonides proponuje, by w ramach PTL stworzyć sekcję folklorystyczną i by stworzyć jakiś tytuł wydawniczy dla folklorystyki. Dr Kucharska relacjonuje o zdobytych przez siebie fotokopiach materiałówz podróży Srezmiewskiego (który w 1810 roku był 4 dni w Opolu). Są tam zapisy dotyczące m. in. stroju ludowego. Pmf. dr Gajek zaproponował, by materiały te zechciała opublikować w "Ludzie". Pan A. Oleszczuk mówił o trudnościach pracy etnografa i badacza kultury ludowej w terenie, o warunkach w czasie gdy eksplorator formułuje dokument naukowy. Pan Koszyk z Opola w niezmiernie żywym i interesującym wystąpieniu przedstawił, jak gwara śląska i pieśń ludowa pomogła w zachowaniu polskości na Sląsku, jakie prześladowania cierpiała ludność polska i język polski w naporze germanizacyjnym. Ile wysiłku kosztowało przetrwanie dzielnego ludu śląskiego przy staropolskim języku przez 600 lat niewoli. To napra\vdę tytuł do chwały i szacunku dla tego ludu. Prof. dr S. Bąk podkreślił również, że grawa śląska to mowa Reja i Kochanowskiego, a znajomość gwary pozwala lepiej rozumieć formy literacIde języka. Omawia też szczegółowo przykłady form archaicznych. Prof. dr M. Pri.ifferowa mówiła o Muzeum w Opolu i o mającym powstać Skansenie pod Opolem. Uważa, że przydałoby się i u nas Centralne Archiwum Folkorystyczne. Mgr Cz. Białek zwraca uwagę na fakt, że germanizatorzy zabraniali wydawania książek do nabożel1stwa w języku polskim, bo zdawali sobie sprawę, że mogą one podtrzymywać znajomość języka polskiego. Dr O. Gdjkowa uważa za słuszne, by programy studiów etnograficznyeh i Językoznawczych uwzględni;:)!y metodykę badania folkloru. Proponuje, by zebral1l2 pieśni i teksty kierować do Red9.kcji "Literatury Ludo\vej" w Warszawie. W czasie przerwy obiadowej członkowie Prezydium Zarządu Gł. zostali przyjęci przez Przewodniczącego l\IRN Opola - Ob. Musiała, który na pamia,tkę spotkania w Opolu wręczył cz~onkom Zarządu Album Opola. Obrady południowe otworzył referat dr J. P a \v ł o w s k i e j pt.: Przemiany społeczno-kulturowe w dol.ncśląskiej wsi Pracze pow. Milicz. Z kolei mgr l\I. S u b o c z o w a wygłosiła referat pt.: Procesy integracyjne w Opolskiem w świetle etnogrcfii. Po czym 'I,vywiązała się ożywiona dyskusja. W dyskusji nad referatami zabierali głos: D. Oleszczuk, prof. Zmarzłv. 827 prof. dr Gajek, p. Pszczyński, dr Jasiewicz, prof. Pri.ifferowa, dr Gajkowa. dr Wróblewski, p. Koszyk i prof. dr Bąk. P. Oleszczuk tłumaczył przyczyny występującej tendencji wśród młodzieży wiejskiej do ucieczki ze wsi do miasta, gdzie praca lżejsza, a życie nowoczesne i bardziej ciekawe. Prof. Zm·arz1y uważa, że terminy "Opolszczyzna", "autochton", i "integracja" mają coś pejoratywnego i niesympatycznego, radzi więc, by terminów tych nie używać. Prof. dr J. Gajek nie widzi w określeniu "autochton" czy "integracja" czegoś niewłaściwego, jako że są to terminy przyjęte w nauce, natomiast nazwę "Opolszczyzna" również uważa za niezbyt szczęśliwą. Pan K. Pszczyński wyraża przekonanie, że powLnniśmy unikać nazw i określel1, które dzielą i wywołują zadrażnienia, gdyż wszyscy jesteśmy Polakami, czy pochodzimy z tych, czy innychst.ron Polski. Dr Jasiewicz porusza problem wpływu środowiska geograficznego na zjawiska kulturowe oraz stawia propozycję, by na przyszłość uczestnicy Walnego Zgromadzenia, czy Sesji Naukowej otrzymywali tezy referatów lub nawet pełny tekst. Obrady powinny toczyć się w sekcjach, według indywidualnych zainteresowań, co byłoby praktyczniejsze. Prof. dr Pri.ifferowa popiera propozycję dra Jasiewicza i przypomina, że próby tego rodzaju rozwiązania w Zebraniach PTL już bywały oraz nadal będą. Dr Gajkowa uzasadnia, że zamiast słowa "autochton", należałoby o prastarych obywatelach ziemi opolskiej mówić "Opolanie", co byłoby i przyjemniejsze i historycznie bardziej uzasadnione, gdyż "Opolanie" to stare plemię p~)lskie, wymienione przez geografa Bawarskiego. Podkreśla też, że to co słyszeliśmy tu w referatach i przemówieniu Opolan p. Koszyka i innych -- to najżywotniejsza etnografia pisana krwią Polaków Śląskich. Dr \Vróblewski poruszył sprawę statystyki w opracowaniach etnograficznych. Pan Koszyk z Opola uważa, że stosowniej byłoby mówić zamiast "Opolszczyzna" - "Opolskie" lub ,,8ląsk Opolski". Na koniec gorącej dyskusji zabrała głos prof. dr M. Pri.ifferowa. Podzir;kowała prelegentom i dyskutantom, podkreślił9. duże korzyści poznawcze i moralne, jakie zdobyliśmy przez Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w Opolu. Szczególnie gorące podziękowanie skierowała do Komitetu Orga nizacyjnego, do Opolan, władz administracyjnych i politycznych tej prastarej Polskiej Ziemi, po czym zamknęła XXXVIII Walne Zgromadzenie \v Opolu. Następnego dnia, tj. lO. XI. 1963 r. odbyła się '\vspólna wycieczka dwoma 2utokarami trasą: Opole-Turowa-Olesno-Stare Olcsno-Dobrodzie1'l-Strzelce Opolskie-Zawadzkie-Góra Św. Anny-opole. Uczest- �828 823 nicy wycieczki zvv"iedzili ważniej3ze zabytki etnograficzne, architekt:::miczne i historYCl:le oraz uroczyście złożyli wieniec pod pomnikiem Powstańców 81<lskich na Górze Św. Anny. Protoko!o\',-C'.l Z DZIALALNOSCI KOl"GRESTJ NAUK SPRA WOZDANIE POLSKIEGO KOMITETU A.N'TlWPOLOGICZNYCH lVIIĘDZYNAR.ODOWEGO I ETNOGRAFICZNYCH Skład polskiego Komitetu Narodowego został ustalony na VI Kongresie w Paryż.u przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie Kongresu '. Zgodnie ze Statutem uchwalonym w Wiedniu w roku 1952~. Skład j",go przedstawia się nast<;pująco: Pl'~)f. P!'of. \V. Antonie\vicz, J. Czek8nowski, M. Ćwil'ko-Godycki, T. Dzierżykl'ilj-Rogalski, J. Gajek, K. Zawistowicz-Adamska. O ile do zadat'l Stałej Hady nal·cży organizowanie i przygotowywanie kongresów - funkcja Komitetów .N'arodowych ma tylko charakter pomocniczy, m. in. do zadat'l ich należy czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologi:::znych, na pogłębianiu koncepcji wspólpracy w zakresie nauk antropclogicznych oraz wspjłdziałanie w l'annc!l cr]:ani;:acyjnych Stalej Hady. Nil wniosek Vlydziilłu I i II Sekretariat Nauko.wy PAN afiliował Polsld Komitet Narcdowy przy Komitecie Antropologicznym PAN; w ten sposób Komitet Narodowy stał się w istocie Komisją Komitetu Antropologicznego przy II Wydziale PAN, z tym że w skład jej wchodzą zarówno przedstawiciele I j II Wydzialu PAN 3. Komitet Narodowy odbył posiedzenia w dniach 2. H. 1963 r., 25. II. 63, 23. IV. 63, 7. V. 63, 4. XII. 63. Na pierwszym posiedzeniu poslerzono skład Komitetu do 7-miu osób, wprowadzając Prof. Prof. K. Dobrowolskiego i A. Wankego. Przewod:1iczącym wybrano J. Czekanowskiego, sekretarzem J. Gajka i T. Rogalskiego. Omówiono również sprawę referatów naukowych na Kongres w Moskwie i roboczej konferencji p::>lsko-rosyjskiej. We \\'szj'stkich tych sprawach postanowiono porozumieć się z PAN i zgodnie z ustaleniami - przygotować odpowiednie wnioski personalne, które wymagają statutowego zatwierdzenia przez Stałą Hadę i \Valne zgromadzen ie '. " . l, '·1 c.":;n,9r~s ln',c,:.nlOlio/1f!.i (fes Scipi:ces 1~6~~t~1t~~5~_i;2(~Oll~ l'.jb.J. T, 1. R'.1port g2ner~1l Anrhrupologiqu.es .4nthn)poio,:}iF. et :.:Por ... Lue]" l. XLVIfI str. 5-ł~ i n. ::Irt. :1. -1". 5. prOtokołu z 2 lipca 1963 pkt. 6. 4 P.glrz Art. j SL.:lllltu Kongresu ... LucI" t. XLVIII el Er11'HJLogi1lLes, :\'lu~ee (ie l'Homrne. :' \VYC;<i.~ str. 5~5. Paris. Paris :'~a drugim posiedzeniu zarysowały się pewne rozbieżr:ości 'N p::>glądach co do skłc,du Komitetu N3.l'odcv,;e[';o, z·.v!aszcza jeśli chodzi o dzial etnografii, postano··.vion!J wiĘC przedsta\vić całck;:ztalt tych spre,\\' 82kret,,riato\vl V·,7ydzi8.łU I i JI" c21em uzgcdl1i:~ni~ różEic. \V okresie tym zleco'lo sekretariato'Ni Komitetu Narodowc;!o pro"vadzeni2 intens.I".vnej informacji wśród uczonych polskich o Kcngresi:c Organizaeyjnf:g::; Kcr.grE3u, który działa w Moskwie pod przewod:lictwem prof. S. P. To!stowa '. Na trzecim posiedzeniu VI dniu 20. IV. 1963 r. zreferowano członkom K07,itetu N:.:rodowego przebieg rozmów z prof. M"leckim, sek,etarzem PAN, stwierdzcno, że Komitet Narodowy istnieje zgodnie z zasadami uchwały PAN z dnia 30. IV. 1957 r. (nr 32), i będzie dziabł przy II Wydziale. V1 zwićlzku z tymi ustaleniarc:i emówiono również spraw(; składu Komitetu Narodowego po przejściu Prof. Prof. ,T. Czekc:nowskiego i W. Antoniewiez:) Vi stan spoczynku; postanowiono poszerzyć Kcmitet Narodowy i stworzyć. przy Kemitecie Antropologicznym - Komitet Krajowy, któryby czuwał n:od przygotowaniem do Kongresu. \V tyrn ckresie wysłano do ewen. uczestnikó\v Kongre,:u specjalne pisma i informacje zawiadamiające, że kC'.żdy uczestnik może zgłosić tylko jed2n reIer:;t, a dalej - że referaty muszą się mieścić w tematyce VII-go KOllgre~u, kt:Ji'cgo ram ~wy program zatwierd:dła Stała .Rada (Conseui.l. PeTmanent) w Pnc1ze 'W roku 1962~. Podkreśl'1l1o żc referaty nie mogą mieć charaktc:ru sl~rawoz.dawcza-planl1.jąceso ani za wężcnego do tematów mikrograficzDych, czy też regionalnych. Zwrócono przy tym uwC'ge, że referaty muszą być wygłoszone osobiście, a winny nawet być wydrukowane przed Kongresem np. \v "Przeglądzlc: Antrop", "Etnografii Pelskiej" lub "Ludzie". \v ten sposćh autorzy, którzy nie wzięli.by bezpośrednio udziału w Kongresie byliby reprezentowani na nim przez swoje prace w wydawnictwach. W pismach rozesłanych przez sekretariat Komitetu Naro-do'wego do placówek naukowych uniwersyteckich, i PAN zVvTóeono uwagę, na wszystkie \v/w momenty równocześnie podkreślając, że Komitet nie jest n t o n i e \\' i c z, ZjazJ St:aej R:lCly Międzynarodot1.:ej Unii Nc.uk Antr0p. tv 1962 r. "Lud" t. XLVI!'I s~r. 54j i n. Por5'xn~j te:~ K. W. Jak i mo\va. Tretijc z::sedunije rauac:"::cf!a Komitetu ViI ,llźeżclunarodnoho l<o;lgresa A71trop. i EtnogTC1jicz.cskich l".,TG.u!". So\'.;ictskn,iFl Etnogr.:J£ija 1963. Nr 4' str. 174. --a \vspomnjan~nn posiedz'C'niu w ktÓr+(n1 ucze . .;tniczvli h. Leroi-G,)uran, W. Steinilz - S. P. Tolsto\v poinformov./3ł z za~ranicy \vpły~~łO do Komitetu. 60a zgłoszeli temató\v ~tno~raficznyc;'1 i 2ClO - 8Dtropologir::Zl1YC:1. Tu też ogloszo:'l.8 pro?,ra.tn zjazc\u. Patrz też J. R. G r y .'!. ul e w y c z, D. A. O l ci e r o g e. T. A. T r o f l 11'.o.w a, Sessja Postoj:wnollO K'Jmitet:1 lUe:ciun.1ro~llli~h Kongres:.)tc antrOp:Jłogic--:eskich i etnotogiczeskich (etnograflczes\.ich) HelU':". Sowiel3k8ja Etnógra(ij~ 1~6:ł. Nr l str. 131-133. ~ Patrz K .. ,,/. Jak; m o \v a. C;:;ctu;ertyje zasedanije rcbqC'zeho, orgkomiteta VII iWei:dullafOdlloho Kongress."! Ano·op. i EtnoyrJ.jicz;eskkh nauk. Sowietskaja EtnoI;:rafija 1953. _.1' ') str. 13~-135. oraz Nr 4/1963 s. 17~· i n. I j vn. EtnoL.u.: A Pradze iz �830 831 ciałem ustalającym skład delegacji, pełni tylko funkcje doradcze i informujące. Na posiedzeniu v; dniu 7. V. 1963 r. zostały omówione napływające zgłoszenia i korespondencja, zwłaszcza list prof. dra K. Dobrowolskiego do prof. dra W. Antoniewicza. Sekretariat stwierdził, że rozesłano pisma i deklaracje zgłoszeń na Kongres do wszystkich placówek, a w świetle "1adesłanych zgłoszeń i tematów okazało się, że nadeszło 13 referatów z zakresu antropologii i 26 referatów z zakresu etnologii i etnografii. W rozbiciu na poszczególne sekcje: Antropologia Antropologia fizyc!zna ,Somatologia człowieka Antropologia anatomiczna An tropologia etniczna Paleoantr. i antropogeneza Etnogeneza Słowian Etnologia i etn'ografia S e kc ja: geogr.-etnic'zna muzeologiczna etnografia regionalna Arktyka Amerykantstyka Eurapa .sympozjum: metodologiczna folklor i sztuka ludowa muzyka ludowa tańce ludowe -religioznawstwo i mitolog. ·etnologia stos'owana 4 referaty 3 1 3 1 1 2 referaty 2 2 1 1 4 1 6 1 1 1 wysłane mu materiały - rozesłał biuletyn informacyjny Nr 1 zavllierający szczegółowe informacje o kongresie 3 i formalne deklaracje zgłoszeń. Od tej pory Komitet Organizacyjny w Moskwie przejął inicjatywę w swoje ręce nawiązując bezpośrednio kontakt z tymi, którzy zgłosili udział w Kongresie, wszystkie zaś inne czynności związane z ew. wyjazdem - pracownicy naukowi załatwiają drogą służbową4. W związku z działalnością Polskiego Komitetu Narodowego do redakcji "Ludu" napływały zapytania, jaki jest stosunek Unii do organizacji Kongresu. Redakcja, po przewertowaniu żródeł dotyczących tego zagadnienia, zwróciła się ostatecznie do prof. H· V. Vallois i dra L. Kradera z prośbą o wyjaśnienie tych zawiłości, które ,nigdzie nie były jasno sformułowane przez władze obu instytucji, (co z'resztą spowodowało, że i w artykule o kongresie wkłada się do XLVIII tomu "Ludu" pewna nieśoisłoŚć). Przeprowadzona korespondencja prowadzi do następującego stwierdzenia: 1. Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wraz ze Stałą Radą Kongresu i Komitetami Narodowymi (a więc rC-AES International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences) jest odrębną organizacją w stosunku do Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych ;i Etnologicznych (a więc HJ-AES, International Union of Anthropological and Ethnologioal Sciences). 2. We władzach Unii (IU-AES) zasiada większość tych samych osób, co i w Kongres-ie (IC-AES), jednakże władze U.nii - to Komitet dyrekcyjny (Commite directeur), którego pI'zewodniczącym jest właśnie prof. H. V. Vallois. Głównym zadaniem Unii afiliowanej przy UNESCO jest organizacyjne związanie w skali międzynarodowej towarzystw naukowych, instytutów oj muzeów antropologicznych w najszerszym - a więc i etnologicznych - tego słowa znaczeniu. Składka członkowska wynosi 2 dol., a organem ma być biuletyn. Komitet dyrektorów M. U. NAE (IU-AES) odbywa swoje zebrania w okresie zebrań Stałej Rady (Conseuil Permanent), względnie na kongresach AES. T,ak też było w czerwcu 1962 roku w Pradze· 3. Nie mn~ej - ~omitet dyrektorów wraz z jej ,prrzewodniczącym H. VaHois :zdaje sobie -sprawę, że stosunek ,organizacyjny obu instytucji jes,t zbyt lużny i nie 'Odpowiada potrzebom a-ntropologii li.etnologii. Wybrano więc Komitet którego zadaniem jest ścisłe powiązanie Unii i Kongresu. Do tego komitetu należą: J. Olivier (Francja), A. Christie (Anglia), Zgłosili: T. Bielicki, M. ĆwirkoGodycki, J. Czekanowski, T. Rogalski, S. Górny, W. Łosiński, 1. Michalski, B· Rosiński, E. Stołyhwo, P. Sikora, A. Wanke, A. Wierciński, F. Wckroj. Zgłos-ili: W. Antoniewicz, B. Baranowski, J. Bohdanowicz, J. Burszta, A. Czekanowska, D. Dobrowolska, K. Dobrowols,ki, M. F'rankowska. J. Gajek, B. Gałęski, B. Garyga, A. L. GoClewski, B. Kopczyńska, A. Lewicka, A. Kuczyński, A. Pojnarowa, R. Lange, J. Olędzki, E. Pietraszek, M. Pri.ifferowa, M. Sobieski, Z· Sokolewicz, N. Szunke, S. Świrko, K. Zawistowicz. 1 3 Po dyskusji Komitet Narodowy przyjął zgłoszone referaty samodzielnych pracowników naukowych. oraz referaty T. Bielickiego, P. Sikory, W. WiefC!ińskiego; zlecono też sekretariatowi zwrócić się do -samodzielnych pracowników naukowych o opinie o referatach pomocniczych pra'cowników naukowych. Ilość i jakość otrzymanych zgłoszeń świadczyła o tym, jak poważną -siłą mobilizującą są właśnie kongresy naukowe a w szczególności Kongres Nauk Antropologicznyc:l i Etnologicznych. Wy'kaz zgoszonych tematów, a zarazem uczestników i autorów zakomunikowano P,olskiej Akademii Nauk oraz przekazano Komitetowi Organizacyjnemu w Moskwie. Komitet Organizacyjny zaś - w oparciu o te i inne 1 • Mieżdunarodnyj Kongress Antrop. I Etnol. Nauk. Moskwa 3-10 august 19~4. Informacjonnyje pismo . • Porównaj Georg N e 11 e m a n n Newsletter No 11, August 1963. International Secretariat for research on the hlstorll of agricultural Implements Nattonal Museum. Copenhagen K. Denmark. �832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a11afa531df16c7a62d26bc4fb10c66.pdf adb3120c9c33f6005d15f2447b929073 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:233 Title A name given to the resource Różne / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.833-890 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- �835 834 B cTau,IWHapHbIX HCCJle;J,OIJaJn1iIXnpH:vtemL111 B ilonHoli TO;J,a IICCJIen;OBaHHH:Ha6moJl,emle BceMlI pbr6aKaMH C06paHHblll crpllpyI<mIJ{x: li paccnpOCbr, Mcpe ilBa OCHOBHblX ~le· XpllCTOcjJOP MUTepHu,r 6b1.'Tpa3pa6oraH B <jJopMe ra6.rHU, HJlJllO- rOBlly::a npocjJeCCIIOHaiJbHbIC 6110rpa<jJIHl OTJJ:eJlbflblX pb16aKOB, HCTOplllO OTue!!b- HLIX KOJUleKTHBOB,a TaKiKe llJlll 1I1BCCTHoro nCpHOJIa Hcropmo pbl60JlOBCTBa B Hccne- '1ro KOnJleKTHllHOCpbl60nOBcrBO Bpe~'lSl rJlaBHblM 06pa30M MpOHrOBIlYC Ił 06meCTBO nepllll (aprenell, pbl6a'lal..Ll,llx C nO)lKI!. Bo BpeMlI IlCCnc):{oBallJ'lH 6b!nll pbl6a'lal..Ll,HX OCo6h1MlI cerllMIl-JKaKa~m), oco6eHHocTII B KaTlly61111 BhlcTync.eT HeBO,1lHbIXMaUlOnepl1i1 li aponpe)lenCHb! pa3HIllla KacanaCb opraHH1alll10HHblX rJlaBHblM 06pa30M .lCOJJJJeKTRBa, opraHH30BaHHoro npmn.IHnOB :HHX KonneKTIlBOB ;J,OJliKHOCTIlIUKHncpa (T. ecrb JJ:nll YJlOBa), Bep60BKH nOKa3aJlIl, 'ITO opraHH3allHlI B 06CTOllTeJJbCTBax. Bcex pbl6a'lamllX KOnJJeKTHBOB :no pbl6a'laWllX JleHIlli ;J,pyrolf ManeHbKall rroTpe6HocTH, B JIO,l('3H onpOBeprJlll KOnneKTI1BM COCTaBHall '1aCTb 3 'lenOBeK. pacnpOCTpaHeHHoe xapaKTepe Ha3b!BaeMall TOHb) li 06mee COBMeCTHo 3KcnnoaTllpycMall BJla,1leHlle lIml 06ulee II He:lpO'lHOCTI! Teppl!TOpllll yrroTpe6JleHlle yJlOBa (TaK opy,l(lIH: phI60noBcrBa npll6epeJKHOrO pbI60nOBCTBa npOI!CXO;J,lIT B HaCTO- llmee BpeMlI rro;J, BJllłllHl!eM pa3BHTlł1l ,1laJlbHeMOpCKoro KaTcpHOro ITpoUecc H3MeHeHIlK HapymaeT KaUly60B. pbl5Horo rrpOMbICJla. OCHOBHhle OpraHH'3allHOHHb!C YCTOl! KonneKTIIBOB, In- MeHlIeT IlX CTpyKTypy Ił <jJyHKUIllO,COxpaHlIl! 0,1HaKO nOKa HCKOTopble ,1laBHlte <jJOpMbl B HacTollmeK I. I CKoro onHcaHHe 'lero B 1826 rO~Y B XPI1CTOC1>OPOM HaUlloHanhHble PAHOHE CJIynCKA' MPOHrOBI1YCOM CO)lepJKaHlle II KyJJbTypHble np06neMhI BeKa. YCIłJleHlle npouecca repMaHI!3aUlll! COTpyn;IłIl- II ero B KOHUC XVIII KOTopble B Te BpeMeHa COCTaBnllJJH nonbITKa Tpy,LIbl no 06mall oueHKa KOHonnll npll,1leHlle BOJlOKHa. Ił pa'3Be.I\eHIf;M OBeą 3aKnlO'IellHe no cpaB:łeHHIO IlX C nOJlOJKeHHeM B CTpaHax lllTeHli) Ił ~aIlIlIl' .3Ha'lllTeJlbHoi1 KaK B 06nacrll AHaJll!3 aBTop II CyKOHHblX MaTepHaJlOB. II JIHTBe, 6accellHa BapMI!H, TaK KaK 3ana;J,Hoe TeppHTopHlł, CbJpbll, 3aTeM CJleA)'e1 TKaUKIlX np06rreM repMaHI1l! IloMophC 3Toro 6acceHlia (!\1eKJleH6ypr lIBrrlleTClI cBoero xapaKTepY3YlOmel1ClI npOA)'KUHH Cblpbll TaK l! nepepa60TKH Ilocne 3aHHMaeTClI MeTO;J,aMII paHoHa EanTl1llCKOrO UlBCl.{IłIl, <I>HHJlllH,LIIlH, B COBCTCKIIXpccrry6mlKax B Ma30BHIl, Ea.nurlf:· BorrOKHHCTblX paCTCHHll II lllCpCTI!. B npc.!I- Opy;J,IlK H TKallKolt lIBnlllOTClI np06neMbl TKaHHlI norrOTHa MOplI, T. e. B HopBenlll, CHHrerll'leCKOrO npoH3Bo,UcTBeHHblx no cpaBHeHHIO C ,npyrHMIl crpaHaMI! 3CTOHIlH, li UlJ1e1Bllr-ronb- pOLla oTpe3KoM MHOrHMJI 06mHMII 60JJee rrpli'3HaKaMlI, l! npOH3BO,1lCTBarOTOBblX npoLlyK- TOB. HaCTOllmee BpeMlI TKallKoe peMeCJIO B 3ana;J,HO\1 IloMopbe BepeTeHa, EanTHllCKoro npllnKI! 6bIJlO Il TKallKlle MaCTepclme, He BJllłlllOmlłe HO ~TO nl!Wb nOJlOJKeHlłe Hapo)UłOro TKa'leCTBa. B Koe-r;J,e pa60TalOT 060c06neHHble, Ha 6hICTPO pa3BIIB:llOml!llCll IlCXO,LIHbIMMOMeHTOM ,LIJJllnpOIl3Be;J,elł.HbIX B :Hoił HacTollw.ee l! B OCTaJlbHblX CTpa- MOpll HaXO,LIHTClIB CTa,LIIIH3aMlIpaHIllI. npouecc IICKJlIO- JlHKBlI,LIallJlH. CTaTbe yM03aKnlO'IeHlłił ;J,anbHeHmell nocne;J,OBaTenb- ROCTIł Ol1liCaHbl npeJKIlHe COl.{lIa.nbHO-3KOHONIR'ICCKHe <POpMb!. aHa.nll3a lIIeHll1! npOIl3BO;J,CTBa OTJlll'laeTClI 60JlbllllłM B 3ana,l(HOM ITOMopbe Kawy60B, JIopeK CO.!lepiKaHHC pa3Bl1THlI Pe3YJlbTaTOM npOll3Be;J,eHHoro KpaTKoe MpOH- ,nl1anCKTax . 6hIJl npoll3Be;J,cH Il03TOMY KYJIbTYPE J{ KpaTKIlM 06pa30M rrp06JleM rrpC;J,BapIlTC.1bHOll o6pa60TKl1 'IlITeJlbHb!e npJlMepbl, EEHbKOBCKI1 ITP0I13BE~EHHbIE CTaTbe onHcaHa npe;J,cTaBneHO ewe HAPO~HOH IlaCTOp noe3;J,Klł MpoHroBHyca. KynbTypc CB1I3aHHble C KyJlbTIłBlłpOBaHlleM JlbHa, B ITO 1I0 BpCMlI nyreUlccrBHlI MOplI. l1CXO.!lHbIM MOMeHTOM B ,LIOKnall.e aBTopa Hax 6acceHHa llCCJIE~OBAHł1K II 3Ha'leHl!e no Kamy6cKoll. TeXHHKIl B 3anaJJ:HOM 110Mopbe KOJlneKTHBHoro TpY;J,a. BECJIAB Pe3ynbTaTbl CTaBJleHHlI BaiKHe!lmllX JIaTBIlH (JlO;J,KI!, HeBo;J,b!). 113MeHeHI!ll B OpraHll3au,HR KynbType II K06epUlTaHHOM. KpaTKoe BO Bcex KOJlJleKTHBOB,TaK KaK Ha lIX npO'IHOCTh ,1laJKeB Te'leHHe HeCKonbKHX nOKO- BJll-!lIJlH Y3bl pO,l(CrBa, IlepcnHCKa Ha3brBaeMOH B Te BpCMeHa "Ka6aTKH". JIopel<OM Tpy;J,OB !\1poHroBllyca O'lCHb :maCTłI'lHa Hepa3;J,enbHall y6eiK;J,eHl-!e O ce30HIIOM HCTOPIiI! B UlreTlIHC. A. <jJOH3aKOM, B lIHBapC 1926 rO;J,a. PYKOBO,1lI1TeJlll 3KI!naiK o;J,Holf nO,1lKIł, COCTOlllllHll 1!3 I1ccne,1l0BaHHlI ł1HcTHTYTa 3THorpa<jJI!H B 3THorpa<jJH'IeCKoll. mlTepaType xapaKrep. pl1rOpHCUI'IeCKH npl1MeHlIeMblMn 3aBl1CIlMOCTIl OT TOH lInH COe,1lIlHlIlOrclI. CaMall 3THorpa<jJlill Ma- 1825) l! B rCpMaHHH. HCCnell.OBaHIIH: n;Cpe9!-1HIJ,eueHoBO II LrYB'fI1Ue (B palfOHe CJlyncKa), KaUly6cKoH rpynnoll, '1eCTBO C naCTopaMH B 'mCTO MPOH- Ilc'IaTHbJc I1cC,'IC,1l0BaHI111,KpOMe KOJlnCKTHBHoro pbl60nOBCTBa 'H He PYKOBO,1lIlTClICyXIlMll npe,1lnllcaHHlIMH, .pa3,1leJJlIlOTClI lInH HaceneHHble KaUly6cKoH Hay'lHall Hape'lHlI. PYMlIHueB - li ~pe:JHc}j .J{ HmlllllaTHBa rOJJ:a. '1neHOB KOnJICKTI1Ba, llX npaB H 06113aHHOCTelf, a TaKJKC npHHllHnOB pa3,1lCneHl1113apa60TKOB. 'Toro, TeppHTopHlI HeKOrOpbl;) .phI6au,KHX ;J,epeBHlIX li B ;J,cpeBHlIX, lIMelOmHX 3eMJle;J,enb'leCKo-phl6allKHH: .3Ta nCJlarOlH'IeCKall Kawy6cKoro J{ npOBHIlUHI1, H. HCCne,l(OBaHHH no JleTOM 1826 rOBllyca, ::JIHX KOJlJleKrl1BOB Il KOllCTaTHpOBaHO HaJlH'IHe cymecTBeH- .HbIX pa1HHLI, B npeLlenax ero CbICKOB, H. 110MopcKoi1 C ry6epHaTopOM ITporpaMMa .B <jJopMe TaK lIa3blBae:-1LIX iKUKOBblXMawo- TeneH, 'xapaKTepHb!e 3TIlX Tpyn;OB B POCCHIi (A. MpollroBHyca I1cCJle,1l0BaHIl1l nOKa3aJlIl, (1764-1855), MpoHroBHyc B IlCCneLlOBaHl-IHHapO,l(Holf KyJlbTypbl "repl1allbl A)'eMhlX JJ:epeBHlIX. .B HacrOllmee IJ,e,re::TllH ,l(ClIrCJlbHOCrh (neKCI!KOrpacjJlI'ICCKlle li rpaMMaTI1'fCCKIIC TpYJlbr). ,'laHHOH: ;J,cpeBllH. TaKli M 06pa1o:-1 II IlX TCppl1TOpHlI ÓKOJlO 1800 rOLla. 60JJbUlIIHCTBO HaCeJleHlIlI. KOJ1lI'leCTBO Kamy60B npH'IC:vt nOC!ICllHHe npOIl3BO,!\iCrH CO 6blJl BbIBO,LI,'ITO TKaUKoe peMeCJlO BOTHaKOHCepBarI!3MOM, npl!MepOM '1ero MoryT cnYiKllTb, KaK YiKe 6bWO CKa3aHO, apXaH'IeCKIle 0PYll.l!lI Tpyn;a I! npllMIlTHBHble cnoc06h1 o3pa60TKIl, npllMeHlIeMble ;J,OceroIJ;HlIlllHerO BpeMeHI1. 3TI! Opy;J,Hll rrpHMCHlIJlII C O,1lHO~ �836 837 CTOpOHbl H3-3a npHBSl3aHHOCTH K HH:V·f,C npyroii 6blJJO ynoTpc6JJeHHC 06yC.l0BJlCHO CTOpOHbl BC,lcnCTBHC Toro, CyWCCTBylOllHlMH 'ITO HK COI.\I1<LlbHO-JKOHOMH'lCCKI1MtI IlOJlB.l11lOl1IlfCCJlB pa3HbIX HCTOpn'lCCKHX ncpnonax Hnp. npHlHaKII B o6.1aCTH npOIllBO!lCTBCHHbIX cpenCTB (npliMCHeHlie npSlJJKII, JleHTO'lHOrO MOTOBII.la) BHcnplJnliCb, CTHoro HaCe:IeHI111 JlHllJb C 60JlbWliM TCXHHKll 3ana)lHOrO HaMH 6accciiHa Ha CCBep mm SlB.1CHHiI: 1) npHcaocHHc 2) BBCJlCHHC pa3HblMH yCJJOBHHMH. rpccca, paKTCpHblX IloMophSl B 06paTHOM CTBOBaJJIi IOJKHble paiiOHbl, Hbte OC06CHHOCTH, 06umc rpe6Hll- aHaJIln TKaUKQK nyTllMll npOHllKaJIll C lOra BOl,!\CI1- npHHM'lHBbIC JJlI'lHOCTH, 'lTI1 BnOCJJC.:ICTBHlfB:II!SlJJOHa illlHaMHlM 6blTa )H!." 60Jlee po)].a (TaK Ha1blBaCMble paHOHOB, a TaKiKC Ha cnellll<IJH'lCCKOC npOTCKaHHC LlCevlOrpaq)}l'lCCKHX npOI.\CCCOB, DblpalKalOWHXCll 3Al1CJlAB międlke H cierce), TpCrraJla, COUHAJlbHO-3KOHOMI14ECKOE ll.\CTKJoI AJllI npllJKJoIJolTKaHci{ CTaJlIf B Ha- TC3HCb[ 2. PhI6aKH, CHla, 3ArIAAHOM npellCTaB~lllCT JlOBlIWI1X pbl6y lil Cl(y)lHOCTH CBSl3CiiB npOwnOM PC3IOMC Ha OTBoeBaHHbIX B Ilo'l,[laMcKOM ABTOp palJlI1'laeT ąl1X Ha r.PI1HYL\lueJlbHbIX pa60Tax ncpeCCJleHUeB 11'3 6blBWIIX rrOrpaHIi'lHblX naTpOHaTOB. 3aypllnHoro rTllOHepa, BCTpe'laeMOrO OTBOCBaHHblX :'CMJlSlX. BTOPbIM 1136paHHble 06weCTBCHHble CJIcL\YlOllIHe rpyrrnhl aBrycTa 06pa3CU) 1945 r. Imo- li ,[IOKyMcHTal.\l111 MaXJlHHKH) - L\CneraTOll Jol OpraHJoI3aUl1l1 re,l11) B nyuKoii B MllrpaI.\JoIOHHO-IIOCCJJeH'leCKllXKaMIIaHllllX aHanHla 6hIJlIi cneUH<lJI1'lCCKl1eyCJlOBlIll Tpyna laBC)lCHllSl, a TaKJKCy'lpeJKL\CHHSl BHIIMaHI1C Ha ABa xa.- OHH COCTaBJ111IOT98-100% rnc KOJJI1'lCCTBO:noro rrOCeJlCHUbl COCTaBJJlllOT 87,5o,~ Hacenemlll. yCllla rIYUK) npOJKIIBalOT (Ja BCCX phl6aKoB, HCKJlIO'leHJ1eM nOBllll\llX pbl6y pO)la pbl6aKOB OrpaHH'lCIłO (5), CxmKHe UH<lJPbI aBTOp nOJJy'lHJI JlaHHblX lID;llllOTCll IłCCJJenOBaIHlSl,KaCalOUll1eCR KOTOpbIC nOKa3aJlll, 'lTO 98,7o,~ pbl6aKOB (B no- npCL\CTaB.lllIOT nocToSlHHylo 6) paBHblM 06paloM Horo npH51CTap- (64,7-100~:)). ,LlononHCHI1CM .JJlll BblweyKalaHHblx 35,5°~) If npo- H BOlpacTHoi{ BeCb, KapBSl, CBaiKeBO, OCJJOlłllHO, (Ha TCppllTOpl1H ccro,LlHllWHero MCCTOiKHTC,lhCTBapbI6aKOB B 1939 rony, Ił Tpy)lOBbIC Y'lpeJKn.CHllll). ABTOp YKa3bIBaeT 3THX yąpeA<JlCHlIii, o6pawaH BJJanbICJlaBOBO, Be;lhKa npOHCXOlK.JCHHll; B nOCCJlKaX IlO,lyocTpoBa 6yxTe .!J.,lll KaTcpHblX pbr6aKoB CC.1KCfenb TCppHTOpHaJlMIOrO npUWCJJ K CJlC.i\YIOll.\HMBblBon.aM: C J10n.OK; TOJJbKO B nOCC.1Ke fe.lb, CntpblC H3 orpaJlH'lCHHOCTlt H npOlłlBO):;CTBeHHbIX rro- H npOlł3Be)].elłHblX palBe,i:(OK B pllile nOCeJIKOB (feJlh, a) Ha CTapOM n06epelKbH aBTOXTOHHoro a,!\MlIHllCTpaUIłI1, 6ClonaCHOCTIł I{ nOJJI1TI1'lCCKO- (npC)lnpIUITliJl aBTOp phl6aKH rrpe,!lMCTOM COUI10J10fH'leCKOrO pe;l-lCCJJy H noCe!lK)', npOHCXOJKL\CHHll,MHrpal.\HOHHHOH npo6.1CMbl HlI-OYP, KY'3HI1ua, X,Llynbl, " C Hlt)l(CC.1CL\YIOWi'lMH 06- lJO.10;KeHHlI IIX MCCTOJKHTeJJb- TaKJKe Hl CneUlJ(pH'lCCKHX 06bI'IaCB Ha)lJJeJKHOCTHpb16aHOB, - nHOHepOB: pa60- KOJIII- B rrpH6epC)I(HOM pbI60JlOBCTBe. C TCppl1TOpJolIł rCpMaHI1H, SlB,~llCTCSlO)lHOBpCMCHHO npe,JlCTaBHCHI1CM ro ynpaBJJCHlIll, BOCnl1TaTCJJbHble 11 06palOBaTCHhHble ell 2 rpynny OCHOBalłHH lICCJlCL\OBaHHii, KacaIOWHXClI: - $cccHOHaJJbHoro y'lpeJK,!lCHlili. KOTOphIC Ha'laJJI1 CBOIO L\CllTeJlbHOCTh B III{O- HCpCKIfHnepHOJl KaK Hanpl1MCp: opralIbl )1.;QIlOMI1'leCKOrOxapancpa OT TOrL\aIlJHlISl rrpecca paHOHOB, rpynnbI XapaKTepl1CTJoIKa )TlIX rpynrr Tlma LlorOBOpc 11miU, BOlBpallIalOwHxCll 3. Ha opraHlłlaUIłOHHo-no- XpHCTaJJJJHlOBaJlaCh MOL\CJJh (lIn.caJJhHhIH OTBOCBaHHhlX 3e~:CII.h, KOTOpyIO 3aKpCmrna 06UlCCTBCHHblX opraHlIlaUHH. Ha Tpc6HOCTeii rrepBhIC MeCllUhl 3CMJJllX, npCJlWCcTBylOII\JoIX<jJopMaJJhHOii ncpc,!\a'le JTHX 3CMCJlh lIO,[I nOJlhCKOC ynpaBJlcIII1e OneTJJIIBO aBTOp C Ca:vlb[M 60JIhWHM C JKI1TC.l11:'vIH 6JlIIlKJiiWIIX H 60JJce OTn.aJ1CHHbIX OKpCCTIlOCTCH, Hl npI1BlI'3aHHOCTII K cBoeMy IlOMOPbE TCppllTOplllO BbITeKalOll.\HMH 113: ItlOJll1pOBJHIIOrO lIX CTpaHCTBOBaIHlH, a IlIłOHCPCKJoIM rrepJolo)].OM HalhlBaCT c060i{ C J10,!lOK. COCTaBnmOWHe npo¢eCCHOHaJlblIYIO llIHMI1 'lepTaMI{, HA Pb160JlOBCTBE Chlphll. 3. AY JlbtIEBCKI1 IlEPHO,Ll B KAWY6CKOM rIOJlO)l{EHHE IlPI16EPE)l{HOM B HOBbIX co- 1. IlYUKHH yelp ncpl10Jl BbICOKO:VleCTCCTDeHHOM npHpOCTe 6ATOPOBl14 'lCCTBOM pbl6al(OB, B :nOT D IICK.llO'llne.lI>HO HaCCJlCHHH. OTn.aJleJłJłbIX OT MOpli rrpllCJlHUbI If BepCTCHa C YTOJJll.\CJłI1CMBHlny. Ul1aJJbHO-3KOHOMłI'lCCKllXycnoBJoIllx npCJKHHCrrpO)lyucHTbI Hepa MOJIO,LlbIC H npcf-(- COUHa;lbHo-Ky.lI>TyP· 11J11fCKaMeC'lHl>rCKapL\O'lCCaTCJlbHble YCTpoii- CTOllll.\ee BpCMll nO'lTJoI yCKJlIO'lJolTCnbHOnpO)lyucHTaMi'I CCJJCH'lCCKHX pa60T HC' xapaKTepHbl COBCpWCHHOHOBOH npo<IJcccHH Ha OT- BOCBaHHblX nCMJlSlx). Ha pHCK iKH3Hfl nJ10Hepa W.1H f.laBHbI:V' 06palO\f Horo 3aHllTHii, ncpHOlla B HClHa'lIITCJlbHOii CTerreHI1 L\c<lJop- Ha BCCH JoICCJJeL\yeMoJłTCppI1TOpJHI, 0PY,!\HllM rrp0I13BO)lCTBa CJlCL\YCTOTHCCTllnaJlbueBblC Ill10HEPCKl1l1 ilo6aBO'lHb1X ,Ll.1SlJToro B He~f COXpaHHJJI1Ch HCKOTOpblC cncUIf<IJI1'leCKI1CKyJJhTyp6aJlTlfHCKnM CTpaHaM, TCppl1TOpl1ii. K 06WeyrroTpe6HTC,%HbIM 'JCCaHHll JlbHa, 060'!\0'lHbJC TaKiKC 'laCTbl,) ncpCMCHbl npo<IJecclHI (Hl6paJlHC HCCMOTpll Ha TO, 'lTO Ha IlOMophe Ml1pOBaHHblC BJll1l1HHlIMH, pacnpOCTpaHllIOll.\HMJoICSl In CTBa, MlIJlKH palHoro lKC,lelHoro o6HapyJKHJl ee Ky.lhTypHblC CBlllll C OCTaJlbHblMll paHO- HanpaB,lCHHI1. HX Hop:V1a.lbHoił ilellTC.lbHOCTI1 H KOMncTeHuHIf, :VIHorHX pa3HoponHblx :SlBJlSlIOII\HXCSl HX \lPSlMOii C.1YiKc6Ho~r 06SllaHHoCTblO. CpaBHlneJlbHbli'\ baJJTHHCKOro ~10pSl; CB1l3HJTll palmt'lHbIMH opraHa'H1 TCXHH'ICCKOronpo· rrOJTOMy, B rrOBCe,!l.HCBHblii06llXO,!\ MC- onOlnaHllC'.1. pa3Hbl:VHf y'lpC:-KilCHHSl:VlH:vlHOfHX 3aMCHSllOWHX $YHKUl1ii HCBXO,LlSlWliXB nporpaMMy KopeHHylO rpynny HaccnCHHll. npC.i\CTaB.lllIOTCll UH<lJPbr, KOTopble KacalOTCR TeppllTOpHaJlh- npOHCXO)l(.i\CHlUlOTUOB CerO,[lHSlWlll{XpbI6aKoB, pbI6a'lall.\lIx C .10L\OK (88-10J~'~ �••• 838 839 pO lll'l.1HCb B .)CrC 3HHX, B KOTOphIX ;KIlByT CCr01l,H51I1X CbIHOBbn); COOTBeTCTBYfOUil~e llH<PPbl, OTHOCHlI\:IeC51 K KarcpHbl:\1 66,3%, 72,6(;;" B KlanbIc:raBoBc Ha pbJ6aKaM - 91,6-100(>~, clcnylOwl1e: 75% B KapBH OCHOB:1fIHHl1CCnC,'IOB:ne.lbCKIIX MaTepllanOB, MMKonAM ,1JITYX BHEIllHI1E MI1rPAUI1I1 Ha fe.le COÓpaliJlblX Ha :\,:e:lTe, a TaK;Ke COITYTCTBYłOIUI1E corn aCHO 3anHCK'1,'! 1l 1C\1C.lbHbIX Ka)laCTpUX MO;KHO onpe1l,CJIJHb, 'lTO nt:eDf:1l CCrO,'lHHU1HliX KaWYÓCKHXpbI6aKOB HOBbIC npl1WeJlblJhl npO;KIlBanH B 'JTOM pai10Hc CO£J1EHrUI BCTpC'łaIOTC5I pe)lKO. ABTOp paCOlBTpI1BaeT lfBJJllCTC5Inc~n! npaBHJlo:vr (87,5-100%); 'ITO KUCaCTC5IKaTCpJlblX pb16aKOB, TO HYiKHO30IV.eTl1Tb, 'ITO 3nCCb nO.10- iKeHlle llpyroc, TaK KaK 60.lec nO;lOBHHbl pbl6aKOB :no l) CTpyKTypy rpynn B noccnKax UI1<!JPbl1l00nllhl nOJlyocTpoBa B rCnb CCJlbllHlHCTBO iKCHIl'I1H rC,c,CM 111 pbI6a'łbllX nOCCJlKaX, KOTOpblC He COCT05lTI1CKJlIO'll1TCJlbHO113 pbl6al;OB B OCT<lJ1bHbIXpbI6a'lbl1X MHrpaUH51 lla6!1I0,!laJlaCb c) Ha nOCeJlClIl1iiX H pelKC H KaCaJlaCb, r;oce:lCJlHllX nr;CiK.n:e BcerC', CI\:CJlJumcro liqbrEa'lbhX pbl6a'IbCH rpynnbl, O CC 60raThlX Tpa,!lHU,H5IXH ropHBH-' ,!la 30 JleT). J1y'lwc 4. lIeoc06clUIO YJla'lHO (liJ 06CTOHT Bonpoc B03paCTHblM rpynna:Vl -- po.n:a rM6HOM pbJ60JiOllCTBa npOI\Lb!Cne li cnCUI1!jlH- 6. npo<!JCCCJ:OHanbHYIO CTpyKTypy D Mope npOnInaIlH51, oc06eHHO npI1BJlCKaTeJ1bHOCTb JIO,lIO'lHOrO pbr60JlOBCTBa pbl6aKOB, paHbWC H Tenepb. x0351ikrBa. r) CTupwcro 10 nCT, apTCJleH - 63,3~':' Pbl60JlOBCTBC - TOJlbKO 25,5~~ B .~O.rrO'JHOM BonpOCbl, np0l13BeCTlI TCopCTl1'rccKylO H rrpaKTlI'IecKylO "MawoncpHW' npOó:leMu, (OT rO.TLlaH,'\CKoro c.rIOBa "rnatschapir' OllCHKy- pbl6a'lbHX 06weCTBO) (a CBH3H c npOnCTapl13aUHeH HOn Ha Me.1KOM KamITa.10BJ10)j(eIlHH) D OTKpblTO\l :\10pc. B npll6cpClKHOM TO, 'ITO IlCTOpl151 CYW.CCTJ3YIOIIl,cli B HaCTOilwo;:e lraCCneHII5I 3ana.n:Horo flpH:\lOpb51 - 3TO B TO ;KC BpCM5I HCTOpH5I 1950 ro,L\y 2/3 }E\CCJlCHHiICOCTaB.15lJlI1Jll0.n:Il, HhIe )j(HTCJlI1- li3 3apy6c)I(IIbIX JlHIllb Bcc 3TIl rpynfJbI B 6%. 061J.(CCTBO- 3TO npH6bJB- IJCpCHCCCJlHblC 1I3 .n:P:THX Boe- CTpaH DMCCTCC pC1:\1I1rpaHTaMlI - 28%, MeCT- OTJlH'IaJllICb ,!lpyr OT .n:pyra KUKJ\CMorpaqll1'1CCKoi1, TaK II COUHanb- 1950-J 955 IT. BblcTyna.l HeKOTophlli 3acTof! a ncpCCCnCH'ieCKOM llBH1955-1959 rI'. CHJJbHCenp05lallJlOCb JlBH)j(eHlIe BHCllIHCii i\.mrpaUIUi. no KOJUI- nCplIO,L\ rKCHIlH.B '(eCTlly OHO KOMnCHCl1pOBaJJOCbII JJI1LUb TCII,!lCI1Il,HHnoccncHl1ii rpaUHlI npOI'IXCOL\ll;1<\3a c'Jcr C CO- II Ma.lbIX 11 <!JOPMOHXO'JHfICTBa, OCJIOJ3aIfpl>16o),IOBCTBeII pbl60JlOBCTBe 6blJJH ,!lpyniC. Bb1C1;:(a 113 ,!lepenCHb 11 D CBocii Macce KaCanaCb 3MH"aKI(Hlł COC;:\lUlClIll51CC~,1CHCTE". B f10:IblllY. OIB! Ha 3ana;U-lOe IlpHMopbC npllBJleKJJa 3a):lep;Kam1Cb npC;KJ\C Bccro 3aTC:\! aBTOp ncpcxo.n:Wf K rpynne AllTOp B OKO.10 ropo.n:ax 17% BCCXrrepeCe:JCHHblX li rrOCC"-Il<ax, nOCJlCJ,lIHXHM.lIIirpaHTOB B 3ana.n:HOC npIl'\10pbC, ,'\acT IlX ;:\el\lOrpacjJłI'JccKylO H npocjJeCC][OHanbHylo Bee wlcTymlllllJHc KacalOUlaRCH 113:\1CHCHH51 MCTO,!lOBnpO,!lYKUI1HB 60nbWHX KO.l.leKTIlIlHbIX rpynnax ITPHMOpb51 J1 penaTpJ1allTOJ3, CB5I3aHllble C penaTpaUHei1, 06palJ.(UCT BHJlMaHI1e lIa H:\BmrpaUH51 pbIOO- UHUJlbJIOti Jl 3KOHOMl1'lCCI<OnTO'lKJI lpeHH5I. 8. ,L\pymc lilHC JlIO.n:H.B 11 l\'IOJlO):lOro KO,lJlCKTI1BHOrOTpY,!la B TCXHH'JeCKOMpa3BI1THH npl16epe;KHoro JlOnCTna. nOnbITKa pcnaTpHaH- HX CIl5l3HC pO)lHbIM KpaCM H 3apy6cl[(HbIMII ncpeCeJJCH'ICCKOrO nBI1)j(eHI1Jl Ha 3THX 3CMJJHX. HaCTORwec pbI60JlOBCTBC. POJlb ncpeCCJleH'ICCTBa lIo-npo<!JeCCIIOHa.Tlblloi1 CTpyKTypoif, OTXOJl pbl6aKOB-JlOJlO'lIlHKOB K JlPyrHI\! OTpaCJl5lM MOpCKO- Y'IaCTI1C MOJlO,lIe)j(H B JlO.n:O'IHOMIf KaTcpllOM npHHH:\1aCT y'lacTHC B J10,!lO'f}fOMH KaTepllOM pbI60nOBCTBe, 7, rI'. a TaK;Ke COUllaJlbHO-fJpcqJeCCllOHanblla51 CTpyKTypa li ec H3Mel1eHI151Ha 3TIIX ABTop HaCCJlCIIH51pbI6a',bllX B nOCJlell.HHe ,lIJliI 01'- nOKOJleIlH51H 'ICM OHa 06b5lCIl5leTC5I; npOllCIITHOC COOTlIowellHC KaTepHbIX 11 JlOllO'lllbIX ro CTpaJIaMlI, BOJ~CTB,perraTpl1allTbI 5, BnJ1i1Hl1e pa311blX 06CTOnTe;TbcTB, npClKJlC BCerO pa3DI1TI1C pbl60JlOBCTBa B lia 113 npouCCCOB, no B03pacTY Ii nO;1Y HaCeJlCJIH5I3anaJ\Horo BpCM5I CTpyKTyphl 'leCKliMII COUHaJlbHblMI1 npH'IJmaMIl, n.JflIOlJ\i),; 1955-1958 paCC!vlOTpCH rrOCJle.n:lll1i1113 BbiWC- I1MemlO: a) CTpyKTyP[' CCMCHCTB penaTpHaHToB, 9,7°;, C B03paCTOM KaTcpHblX pbl6aKoB. 06bilCH::ICTC5I MeJ\JlCHHblM Te.\1nOM pa3BHTI1i1 :noro KpblTOM Mope, a TaK;Ke npH6blBWI1X B nepHo,r( 06CT051TCJlhCTBa, BblTeKalOwHe 6) pa3łUlua CorJlaCJlO' pbf6aKOB B B03r;acTC CBbIlL;e 60 nCT, HeH3MCHHlOlJ.(eeC5I nOJJO)j(CIIHe B .n:aBHI1WHCI'.1nOLrO'mOM J\epeBCHb,J\o6blBalOwero npH 3CMH5IX, )j() paCnpe,!lCIlCHHC pbI6aKOB-JJC',!lO'lHlfKOB no 1959 ro.n:a a rr., Ha 3ana)lHOC HaCCJlCHII5I1950 rO)la. nepemłCH rOB H HX cnOC06110CTJI OCHOaaHI151HOBOH cpeJ\hl, CCI\:ei't, 3aHHOCTH K CBOCMy peMCCJlY. ,!laHHbIM a) OCHOB:mHH BblWeH3JlO)l(CHllblX <!JaKTOB MO)j(HO rOBOpl1Tb O 3a,1KHyTOCTI1 li O):lHOpOJl,HOCTHKawy6cKoif Bcco6weii B HaCT()}IlJ.(eli CTaTbe [\BTOpOM npeiK.n:e Bccro YKa3aHHbIX nonpOCOB, B HH)j(eC.le,!lYJOweM nOp5lJlKe onpOCOB, npOBe,!leHHhlX l1HCTI1TyTo;vl 06w:eCTBCHllOrO X0351llCTBa cpe.n:11 penaTpHaHToa, ,3TH I1H)j(e 110 I1HTeHCHBHoe. rO,QAX npl1CrrO- CPE,QE HaCCJ1eHH51,npH6blBwero 2) nepCCCJJCH'łeCKOe ,ll,BII)j(CHHeB 1955-1959 ;1l0LlH, '1b51 npc<jJeCCI151He HacneLl- ):I) nOCJlC DOHHLI MI1rpa1ll10HIIoe ,'lBI1)l(eHl1e B BJJa.n:lIc.laBOBe 11rCJlC 6bIJlO ilOIlC.~bTlma, I1M}\[paUHoHHylO np06JJeMy 3) HCKOTopl.:e pC3ynbTaTbl (80-97,7'}~». BOnpOCbl K HOBOM TPMAHTOB MHrpauHolllloro MOpbC, Ha OCHOBaHl1l1Marepl1a"OB CTB~ i -{1~I. r) PErrA B 1955-1959 npl1MOPhE M HEKOTOPbIE y)/(C D IipCW.~()M CTOneTI111. D) TY3e\1HOe npOI1CXO;KLlCJlI1Cpbl6aKOB-C10)l0'lHI1KOB ceMei1 B 3AITA,QHOM MM flEPEMEHbI xapaKTepHCT/iKy, liC'IlICJliler 3-,\CCbIn~.'CHeHHH BC.1C-,\CTBHC p:r1EllDaKlweHC5I aKKO:\lOJJ,alIIUl !, HOBOi1 CpeLlC. BbfBO;:ILl aBTopa npOBC;~CHJ(bl:\I C lPHUC, CTaprapJ BbITeKal0r II3 PC3Y:lbTarOB, lIo,ly'lemlbIX 6clarOll,ap51 onpOca\!, 1097 CC;vlciiCTllaMII Il 179 a.J,MIIJ·i\ICTpaTllllllbIX nyHKTax WClIlIHCKH, WellllllCl< II C.'yncK. pal1oHoB: fpll- �840 841 B CTaTbe OCBeweHbl Te BonpOCbl, CywCCTBeHHbl~H H,lSl npoueccSl KOTOpbIC, no ~-1HCHfIIOaBTopa HHTcrpaUl1H, 13. npCIł3BClLlCTBO KOp3HH - SlB:JlIIOTCSlca~lblMU []PH'łC~1 ,eL1Sl nOC.leilHlfX pcnaTpHaHTOB CTB)'lOwHe OHH :HIWb Ha'łaJlHCu. AHKeTHblC 14. TKaUKoe CBe,i:CcllJSI JlOKa3bIBaIOT, OUCHHBalOT HaCTOSlwce BblBOllbl aBTopa nOCC,lCHlle li 'ITO 60,lbWHHCTBO He Cc~rCHCTB n01l0;ł<HTC,lbHO npOSlBIISlIOT )ł(eJlaHIISl )'e3n<aTb OCHOBaHbl Ha 60raTO"vl KYL1a-:JH60. CTo'JHoll COCTOSlHliSi HapOnHOf! l. - M. cpeAa MCCTHOCTH. 3THI1'leCKHe 365). (I1CTOpHSI. C06HpaTerrbcTBo Te.%HbIX n.'101l0B, 3nlOrpa<!Jml "HJlIC- KOTOpblC ewc yueJleml OxoTa B paMO- KOJlOHH3aUHOHHblC - rpe6HSl K. P. KYKep (CTp. 3(1). 11 opy,!!UlI (CnCD,bl 60pTHIt'lCCTBa, 20. KpaHHbl - P. KYKCP ,lOR). ,uJlll c06HpaHl151 lIro,u, Co6HpaHHc c06HpallHe paCTll- 9. PacreHeBoAcTBO M. 3HaMcpoBcKa-OpfO<p<!Jep pbI60noBcTBa, K. ,JoD). (fJpHMHTHBHbIC KOHCTpyKuHIl cwe CYIllCCTBYIOIllH~ rrollPo6HOCTI1 yTBapb, - M. B oc06eHHOCTIl 3Ha'l.1epOBCKa- pacnHcHblc CyH- P. KYKep (erp. - BeHua Ha 400). (npOucAypa, CBSl3aHHaSl C pOlK- OT 3J1a). cBlAe6HblH: 402). (CBaToBcTBO, IOpSlA, BblcTynJleHIHI nHpUlecTBo, ucpe~lOHHlI C pe- HaKna- [OJlOBy HeaecTbl). 06bl'łaH - M. (CTp. 407). fJcTIOKeBH'I (raA<\l{HC, ll,yWH YMCP- Jol T. ,U.). 06bI'IaH H elKerO,UHbIC 06pJIn:bI (ElKero,!!HIIH: 06PSl,'lHblH UUKJl. ranaHHe 21. TaHUbl - P. JlaHre CSI Tpa,!!HUHU. HapOAHaSl - K. CKnOAOBCKa-AHTOHOBII'l H Maru'łeCKHe 4 12). (TaHUbl, (erp. Kane.',"Ia 410). (eTp. npHe"vlbl): H3BeCTHblC 6"aron:apSl eoxpaHHBIllCH.· Ii MY3bIKaJTbHblC I1HcTpYMeHTbI). OXOTHl1'lbl! conOMeHHble - M. 113BeCTHblC no npHMeHlICMb1C B HaCTOSlwee M. 3HaMepoBcKa-ITploljJljJep 3 7 ~). (crp. nltlllH 37H). (TpaAHI.\HOHHaSl TCXHHKa pa- - M. fJOJlSlKeBH'I (crp. 382). Ha OTKpblTOM orHe, KOTopalI B 30.le, <!JOpMbI MacneHoK.) - (,JJ:aBHSlSI3arrpSllKKa 11 Tpa,!!I1I.\HOHHble CpcllcTBa K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBII'ł TpaHcnopra, B 60IIbUlHH- ClBC C.1Y'laeB ylKe HecyweerBylOwHe). np06neM lleno - M. COBcpweHHOC I1C'łC3HOBeHHe rrpl1T\II1THBHbIXMaCTepcKHx. MaClepCKaSl B 3JTO'łYBC). fJo"S1KeBU'ł (CTp. CywecTByeT ewe :H\~)). TIoMopbe TO;]b' 2 B pe3y"bTaTe B. Eopxcpc, H HHlKHee noce,leHueB. Ky"brypbl AO peK" Teppl1TOpHH: pbl6a'łaSl MO)ł(HO rOBopHTb K. KaH3ep fJoMoPbe, 3arra,uHoro BKpbl Ha6JllOrrCllHe OOMOpbSl 11 )KapoBbl, .uo peKU Jle6bl. Clle:TaJl B. noSlc OBU pa3pa60' OOMopbe, AO peKH TpU 30Hbl MOlKHO pa3lleJll1Tb JI BH)'TpeHHHH nOllc. BO BTOpOM 3eM,leAe,lb'łeCKaSl. o KyJIbTypHb{}( paH:OHax. neccep, pa3;re,lSleTCSI Ha Tpl1 30Hbl: lleHTpa,lbHoe Bce OAHI1M H3 BaA<- I;YWCCTBOBaHI1S1BeCKOJlbKlIX li IIp. Bce fJo~IOPbe npu6epelKHblH. KyJIbTypa, Ha BO- IIci1.cTBI1TenbHOCTb, nOC5TeBOCHHOfl rrO,lbCKOH. KUJ10HI11aUHH 11 KynbTyprpyrrrr AOCTHlKeHHH. SlB.'1S1eTClI06HapylKeHue 3a OtlepOM, IllHpOTHblC o6na.uaeT pa3HbIX TeppHTOpUH. Ii paWOHOS. 3TO Tan <1>.rOJlCTeH, ABC OTllerrbHblC np06JI~MhI: OCTaTKH KOTOPOM cywecTBylOr 2) COBpe:l<1eHHall 3THorpaljJl1'IeCKaSl n:aBHef! HaporlHOH Hei1UlH:X Hay'lHblx ITapceHTbl 12. KOJlCCHOe npOH3BOACTBO H 60HLIapCKoe KO Tpa,LIuuUOHHaSl 60H;rapHaSl C03AaeTClI Ky.'lbTypHbrx co06lUcmuI OO,,",OpbSl MOlKHO paJ,lH'łI1Tb OOMOpbSl; npHcrroc06neHl1Sl l'h (TpallHUlloll- ne'łeillle COAeplKaHIle KOMnnCKC AaBHHIllHeH. aBTOXTOHHOfl KynbTypbl, CTO'lHbIX py6elKax HaCJlblWKC. BapelIHC cpcnCTBa 3arraAHoro I1CCJlE,JJ:OBAHHJI1: fJOMOPbE KpaTKoe TpaAI1UI1OHH<lll YJ1bSl). (CTp. 3THOrPA<1>114ECKI1X 3AfJA,Ll.HOM BpC"vlSl. il72). B 3THorpa¢HlI - OeTIOKCBIt'ł H cyxonyTHble 11 OEPCfJEKH1BbI B Horo 11. TpaHcrropT (nO'lTlI llpynlc II P. KYKCP (erp. cro KopTelK, 37fi). ITPHMHTHDHbTe crroc06l>[ (erp. CKJlOAOBCKa-AHTOHOBl1'I (erp. 10. ITpHroTOBJleHI1C 11 xpaHeHHe 387). :H):l). (CTpomwbHble (CTp. nTH'lbHK cTeHeBoAcTBa). (erp. WHX, npOlllaHHe 11 C03bIBaHl1e lKHBOTHbIX. pa3Hopo.uHblC 06bl'ł.au ,ublBaHHSI cBaAc6Horo OE30P - EOPTHH'ICCTBO 11 n'łeJlOBO.llCTBO Hble 6J1loAa, BTOpOH: 'I.1I1POBOH:BOH.Hbl. Ha- Ha 3aCOB H ilPyme) H HapO:lHaSl H oxpaHCHlICM 18. CBaAe6HbIc H COUHaJlbHO-3KOHOMH'leCKUe npoueccbI). CKJTOAODCKa-AHTOHOBH'I (CTp. 7. )K"BOTHOBOACTBO - 8. :1(11). (Tpa.JHUIlIł MHKy.10BCKa (erp. Ha'łana 103E<1> EYPlllTA - 6. Pbl60rroBcTBO nacTb6a (Cywe- 11 T. )l.). llrpywKH '1blO IIPYlKeK, cBallc6Hblfl rpynnbl. 3rroToBcKoil: K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBI1'l (erp. C npHMeHcHHcM - OPYll.HSI). pbl6a'leHHSI <1>. KnoHoBcKII (Me6c;Tb 19. fJorpe6anbHble 11 3THorpaqm'IccKHe TeppHTopHH r. i10 (1amlpalOWHCClI yCTpOHCTBO H36bl 307). ACHHeM pe6CHKa YHI1BepCH- MaTepl1aJlbl, JIliU 1! T. A.). 5. - 17. 06bl'l<UI rrpH pO)ł(lIeHHIl - KOJlJlCKTI1B Hay'lHblX B paMoHe TepPHTOpl1H 3J10TOBCKOHKpaHHbl 3. ,JJ:eMorpaljJl1'lCCKI1C np06J1CMbl 4. ,!!YKH, pe3U6a, npOI.\eCC CHJIbHOM yp6aHlnawm. reorpaljJl1'lCCKaSl TonOrpaQlHSI (CTp. c06paJII1 MaTepHa;loB. TIplO<!J<pep (CTp. B 1960 r.) MY3eSl B TOPYHC 11 Ka<!Jenpa B 1960 rony UeHTpa"bHo-BO- (pe1lOMe 3£511). (erp. OCTaTKI1 naMSlTHHKOB HapO,1(HOH KyJlbTypbl, nepCTepnCBweM 2. HaCeJleHHlI KOWaJ1liHCKOro BceBoAcTBa 3HaMepoBcKa-ITplOljJ<!Jcp 11M. M. KOnCpHI1Ka B TopYHe erpHpylOume He, 15. CTpoHTe.lbcTBO 16. BHyTpcHHcc KopellHoro Ha OCHOBaHl1H KOrrJlCKTHBHOHpa3BeL[KI1 B paHoHe BCTynJleHl1e p<:60THI1KOB 3THorpa<!JI1'JeCKOrO Tcra CyWCCTB)'IOWlle 39fl). (erp. npoIBBoncTBa). B paHoHe). cOnCpA<aHHC KyJlbTypb[ 'łaCTH 3J10TOBCKoro nOBeTa, c06paHHblX npOlBBOLICTBO H onen<L1a - npOH3BOllCTBa, Jol nOCTpOHKH Ha CTO;16ax, KpaTKoe 3Ha"vlepOBCKa-OplO¢¢cp KOp3HHO'łHOrO pOJ.HblH KOCTIO"vlCOBCpWCHHO I1C'iC1). .~laTepJotanC, rrpenCTaB,lCHHO"vl B CTaTllerH- 'JCCKHX Ta6JII1uax. 0630p T KaUKorO M. <!JOp.~lbl TpanHuHoHHoro B nepBoM B rrperreJ,ax B03HHK.1U B pe3y,1bTaTC Ha npe- 3TUX 30H pa3,111'łHbIX �842 843 ljJaKTOpOB: reorpaqlJ1'leCKI1X, X0311HCTBeHHbIX(PbI60;WBCTBO H 3eMne,[le,1I1e), 1l0Ce:ll)iI- 'leCKI1X (Bnl111Hl1epa3HllWI1XCll B 3THI1'leCKOM OTHOIlleHlfIf rpyrrn nOCCneHUeB), COl\l1anh;) IIoxon<lfe TYT 51BJICHl-lllcywecTDyToT TaKJKC, Hap5lny HO-1KOHOMI1'lCCKOrOnOnOlKCHHll (MOHaCTblpCKIfe ,[lepeRHH H ,[lepeBHH, npI1Ha,[lnelKaBIllII- H CTH;len (cpeil.HCBeKOBaR, peHcccaHca, K phIUapCKOtl yca,ll,h6e) CKlie )TllOrpacPU'IeCKv.c HeMeuKlfe Ha :ny M T. ,ll,. Y'leHble, KaK npaBJUIO, perl1oHanbHylO He 3a""le'lanlI BnlIllHIfll cnaBllHCKoro ,[l1i<jJ<jJepeUl\l1aUMIO.IIonhcKaR l-iayKa CTapaeTCll ):IeHCTBHe Bcex <jJaKTopOB, B TOM 'lMC!!e TaKn<e 3Ha'leHMe nonbCKoro BblXOL(IIT Ta)(lKe M3 )lpyrOH: TO'lKIi 3peHHR Ha CYWHOCTh npouecca B033peHI111 Ha :ny np06ne.'Vly ,ll,aBHIiWHIIXHCMel]KI1Xy'leHbIX. Ha C)(all HayKa npOJnBO,ll,I1T nO)lp06Hble CTpOR M npOl\eCca CnJl:lBllHCKOro, AP06HblM repMaHl13aUl1l1. r. Jla6YAbl, K. C.l11CKoro M ,ll,p. IIoJlhcKaR HCCneL(OBaHHCM OT,ll,CJJhHhIXEy:rbTypHblX onpe,ll,e,lllTb cy6cTpaTa. 'leM 3TOM OCHOBaHl1l1nonbnneMeHHoro HCCne,ll,OBaHMRT. Jlep- 3THorpacPMll 3aHMMaeTCR no- llB:reHlIll, 1I3 (POPMbl OT- 'IT06bl ,ll,eJJbHblXJneMeHTOD, H1lOrpa In HeMHorllX coxpaHHBIllIfXClI peJ/IiKTOB, CAenaTb BhIBO,[lLI KUKO CJIaBllHCKOHKynbType JTOrO pallona TaK, nOJTOMY, HCCnC,ll,OnaHHll B 06'laCTH Diclenhaus), tore B no6cpelKHOH nmOB Hapon,Horo 'faK Ha3hIBaCMoro 30He, nma, ABOpOM (Vicrkanthof) li cnaBilHCKoro ,ll,OMa. HeMel\l<l1e y'leHblC (A. ,Q06pOBo,lbcKa, b. CTCTlbMaXOBcKa, 3. Paf\<luKll li T. Bpy6.~eBcKl1) BI1,ll,llTTaK)l(e lIBCTBeHHOCrOJI:raH,1cKo-ljJpH3cKoe H CJlOB5IHCKO-nOJTb- CKOCDJIi1mme. aH~1 YTBeplKA~HOT,'ITO THnbl AOMOB, BCTpe'laeME.1X B 3anaAlwM m3n5ll0TC51 nlmlMH, o6pa30BaBwHMHclI apXl1'reKTOHH'leCKHX KOHuenulllf, na MccTe, B TO~1 'mcne BCJ1CX\CTBHC cnflilHIiR T<IK)KeH cTapeJ1wclf - pO,ll,HMOii, cnaBilH- CKOH. 3dnallHo-no.\lOpCKOM lK<Iml TOnl>KO Te nlflbl HapOilHoIH )loro Hoii cTpoHTe.1bcTlle 6aii,QapOK .'10,ll,OK,KOTOPb!C cyuleCTBoBanH KOHCTUTHpOBaHO, 'ITO coopyTaY! cw,e B cnaBllHCKHH nepHOil. KOCTIOM 6blJl T:lK)l(C ,ll,llljJtjJepC]{l\~lpOBaHKaK II CTpOI1TeJlbCTBO, y KalK- paHOHa 61>iH, TaK CKa'3aTb, cBOll co6CTBellH:bli{ CTHJlb (nblplKl1l\Klti{, ilMHeHcKlli1, Kawy6cnti1). TO.lbKO B omra"'l HCMcuKalI KdWy6cKO:\1 1>. CTC.ll>,~taXOBCKOi1H oco6eHIlO JTHOrpaljJHll npJ!3IlaD<I,la KOCTJOMC. nO:JbCKaR pyrl1llcKliiL C:1aBilHCKlie JneMeHThl JTHOrpatjJHII A. Llo6pOBO_lbCK0i1) 06HapylKll.1a (IfccnC.'J,OBaHI111 B OTlIe;lbHblX pai1o- a T(I}:A<eB C60pHliKax 06Hapy;loIBaHlllo OÓ30P l\!eCTHblX HCCJJc;:IOBaJlllii itBTOXTOHHl'fI Ky.lbTypbl KpblBa.l0 C rO.lODHbTM YKpaWCHllC~I (czółko) gębnik) pym1H n.-laTKa, py6axy. KOTopyłO HOClUlI H nOB1I3KOll non KOTOpblii HOCIl.ll[ 110-,\ ,.Ha DulrIyCK·'. 3nl ,\lbllllKOIl nOA60pOAKOM (pod- (Regenrolle) pC.1UKThl HaXOI(T1.11!Ha KOTopalI COOTBeTCTllOBaJla JOHC pacnpOCTpaHCHllll CTByłOT O C.laBp.!lCKO.\l n.-1I1il[[T11!Ha OilClKil.Y)TOn TeppllTOpJU!. KpOIOTClI TPY::l no nOKal;,IBaeT, IfX 'ITO OHlI ][ npOJ1:lJJO:JIUJHCbC'fapiU-TI'illMHpa3HblX l\CHTpOB. HaH60Jlce Kynb7ypy aKT.1B- HccnCnOnaJla, CJIOBUHUC,>H K<IliJy60D. IIOJICBblC JlCCJIC;.(OBaHlHT lIpmnD UiTe",-;lHC BC,l Hccne.J,OBaJ-11l5l,KacalOlIUIC{:H cpCgCTB 3Hf!~~eHoucl\ofi·f1plO(I)(I:ep, B 3"0TODClCOM YC3nc. Ka¢e.lpa BC.o.CTW:CJlc.non<IH!llI !lO HCKOTOpblM BO- ap'<HTcKTypbl Jl nnaHHpOBKH gcpcncHb rn<lHh- CKoro f10JlHTCxHHKyMa npOH'lBO}lH'f D;OKY~:C[(T<llllIIO HapOJJ.Horo CTpOIfTC:rbCTB::tHa TeppliTOpl1H Bcera fIo\\opL5T. f1<'j(hCKOC 3T:-lOrpa(tJll'ICCKCe aGw.ccma npOH3BoAHT TaM Cl!CTC_.\taTJi',eCKJ.IC lICCJ:.CiIOBaHll11,CBfnallHhlC c f10JlbCKIIM 3THOrpa(pH'lCCKl-l""I ATJlaCOi\I. B TICC,lC;:IHCC BpeM5I Ha'!<łm{ npoTnDonHTb KOMI1JlCKTCa:JTHorpa<]ni'lCCI(I'IX np06JleM Hl{e, D pCly ..lbTa":e caCTCM3TI1'1CCKl1enCC..le1l0naHJ11I npyroro 3ana,1:wro 11OCJlCBCCH.Hoi1 nO.%cKoil f10.~lOpblf, a V.~CHHO: B03HHKHOUC- KO;ll)HH3aW1H, HODO~! KynbTyp£'1 ::ICpenHH B,aH~11I0rr nplicnoco6m;eMCCTi1 pa"lllOpO;lJ-lbIX rpYl1n J.1 pyl(OBOIlH, 'JbIX CJICLIOBaH1HIX, oprałiH30B~tHHbr;( aOIlICCTU'l n nporpaJ\lMe 3TjIOrp<,!pI1~ccKoro l-13pOJ11!OTO COBl:Ta B KOLlianHHe. f1P'iWiJ10 y';<ICT:-:C13 ":cneBeK. CTal\I10HapHblc ..J.OBaJnHi~npo ..'10.1/:{''-B:!.HICC5lUC.lh!il CKO~l nOBeTC. Kar.c:w ..Sł lU }-t-HX nCl:eileHb cTpyKTYPoli. Hanplly.cp, 111 JlKl6.'1HHCJ>:cro 11BeHTJ1HC In He lEv:CJ-()T .i\-:CC5E.!: oxn:~ r!.JtBU.l!l B "3e~L'H!: B 5I\llIC 8cpnlWC3C. TaK JH13bIBHC:..•lhIC rpatPll'leCKOH TeppHTopflH, pOBKa l3 npCJC:ia.x c rpyKTypOH. L'1C..JYIOUHI.\1 oóp:rJo!''''l: HCC,'C- llepCBeHb B KOlll(\.:lMH- HHOH 3THorpaqnflłecKoH j"lcTHuax 1:1 nOllH1HbCKoro LC;:CB':.'ca KaKoE-.'lH50 ficpece.lcHUbI. H ł:Y'.lbTypHcn.1 B B()CBO,UCTB3, rpynnhI CU511Ji c nocc:rCHOTHOWeHHJ1 palHolf o6pa'311~1 Oflpe,c:.C:lllIOTC>JKy"lbTypHalI OT;:re_1bHhI.X..Jepc.oCHI> --- B Ca\!O\1 60.1bUIO\1 cOKpallcclIIlll HeCt\O~'IbKO ł3 KO.;111\.:C::TBC;H\O~1 .• 1ZtÓYiKCł\!1C·· paJ;II;'1Hhl~l 6 paHoH BccnonCKoro npO:'KIlBJ.IOT npCH~1YU1CCTBCl!HO I1cpcce:reHllbl H KC~leUI~oro 80C:1()llC'd~~ B BC.r1łOllCKott nO,1 [!CI;pOBlnCII>CTllO'.1 0T_'1IP'I~~CTC~ l3 ilej:'CJJIC Jla6y~u 1C1MC'--IaC-,C5T, 1aTO nepCECC II nOCC1CHIlcn. B 11C- npoQ1 . .np 5f. bypurrOJ1 nO,lbCKOfO U MylKCKyfO il.peBHHX C.laBill-! U OHI! CBTlI(eTe.lb- IIoMopbii, TaM npol]J. np E. CTeilh.\1a;,;ollcKa (Yi\u:pnf! D 1956 rO}ly). aHa M. npo¢eccvpa npocaM lien no- Bccro TpaHCnOpTi! r; C,-pOI(TeJlbCTBa, 3"HOrpa(IJI1lJeCKHi1 My"x'li B TOPYHe, nOA pyKOBOAcTBOM Tophle TpaypHoc ntnepaTypbI JI TOnKOD<lJlIiIO. 6blJJJ! palHOpO)lHbI B nOjIOTHllHOe 6enoe Haponnoi1 pa3Hb!C C;12BlIH'.:KI1CMOTHDb!. B )TOM C.1Y'laC y'fCHblX OlKli,ll,aeT 60.1bIllOH lIax AaBHHe, MeCTHbTCTHflbl KOCTIOMOBCJlaB5IHCKOrOnpOHCXO;.KgCHHiI,a TaK)Ke HeKOpenHKTbl B lKCHCKOM 11 MyA<CKOMJiaplIlle: J1i1TepaTYPY, K<I- TCppHTOpJ1H IlpH3HaCT I1X C.lallilHCKCC npOHCXOlK,:JeHJ:e. Mey.CilY TC;,', B HpaBax H 06bl'lalIX, B npOl:ecce B 60,lhWYIO HereH,U, f!OCJ10BI1il, TaHI.(CB ł! HapoLlHoi1 My3bTKlI, O).lHaKO peaKO If TO TOJlhKO B BOCTO'l- IIoMopbe HeCKOJlhKHX JTOrO TaK lKe calOlI.lyloclI 06bi'l<lCB, CCMCHJlb[X[1 Llpyrllx elKcronHblX 06pil,ll,OB, CKa30K, f10BeCTBOBaHHH:, BO}lH;1Jl Tf!K)'{e _\IY3CIl. MY-len BbIBO,ll,lllllCrOCll OT H11/1meCaKCOHCKoro aHaJlOrlill np06.1C!\1bI - B nOJlbCKOH TrHOrpaljJIfIf l\!a:lO HCC.le- .nOBaH. HC'VICUKall JTHOrpa<jJi111HaKOflH.,a B :Hoi{ OTpacml [JJaBJlbIM 06pa10;vl, (mar- J110X Tpe6YlOT ClUC .Ja,lhHei:fWI1X IIccne,r:IOBaHHH CTpOlITCnhCTBa )(,:.caIOTCR npli)l.ep)KHB::tIOTCll MHCHll11O llCKJIIO'IHTenbHO HCMeUKO~1npOllCXO)K.'J,eHIIHJTIiX J(OMOB. IIOJlbcKlie I1CC,leLlOBaHlHl OTKpblBalOT pm!, Ky.lhTypHblX nblp)KI1UKOro TJma BCTpC'laCTCll TaK)Ke Y3KoqJaca.'J,HbIHAOM co CBOL('1aTOHraJ1J1epeeK. y'leHblc Ha no- IIO~lOphil. IfCTOpWlecKHx 6apOKKO) MCWaJlCKof! If BoeHHof! MO:lhI, nO.lb- CeKTOp COUHaJlhHOlf H l.lyXOBHOi1j;y.lbTyphl !lO pa60Tana H lIIHpOKo<paCa,ll,HOrO C Ilp5lMoyronbHoIM Ha nO~10pblI cy6cTpaTa. rCI-!C3IiC<l HCCKonbKłlX TlmOB ,ll,0!\10/l kisches OCa,ll,eBlIIIfXHa TeppHTopHH BJJJlllHTlllMH pa3J1Ii'lHblX CJ1aBllłlCI(\(MH H nO;lbCKI1.\1H paH:OHaMH. 3Tli KaK H npcnblLlYll.lHe .- TaK li o JTHH'leCKOM npolicXOlKAeHl11i OT,ll,enb- HblX MHrpaUIfOHHblX BO.~H nepcce:reHueB, 'lUC cnaDllHCKoro paH:OHa C npynl!\'!H aHa repMaHl13al\HI1, I1CCne,ll,OBaHI111 ,ll,aBHero C,laBllHCKoro 3,ll,eCb Cne,ll,yeT ynoMllHyTh cy6CTpaT:l B HapOnHO;.\1 HCKyCCTBC3ana.QHoro C pa3HOpOllHhL~lJl CDoero p('Ja ~lOJKHO pe3y.1bT'P:" JTllOrpaqlll'lCCKHK 3THO- HIfBe.1HCIlHTe1. HCC.1C..J.OlliHlIlf! n('cncTaBIITb �845 844 1) npouecc COW1aJJbHOi1 HHTCrpaUHH y;Ke HOBall 06wHHa, n.l0CKOCTlIX: CBlIlaHHall Bblpa60TKa 06WCCTBCHHall HOBoro H coccnCKall TliDa CBlIlb, pa60Tbl npl1 :vlOB, B01HHKWHX KOnalHlIl BHa'£a.le xopowcro WHnaHHe nyxa, K Cpe;:lHeMY 2) CHJlbHO pa3BHTblii. 'JelHOBCHHJl 3THX <POpM H 06bl'laCB), 06weCrBeHHoii. Hy)f(HbIMH B CCMeHHblX npOHCXO)f(AeHHlI H KyJlbrypHoro 06bl\fallX opy,'HH (Hnp. n '£acTcii. npeJKHHX cB:ln,e6HbIX HaplILl,a 11 HC'IelHOBeHlIll pllJm HOBblX C KaraHY1eM Ha calIlIX ,1leCTBa, pll)f(ellbe CTax (opynIlH, nCpCHI1MaHHC H 6blJlH 3JJeVleH'TOB, npl13HaHHblX norpC6aJ1bHbIX), - (Józef y, 3nCMeHTOB ·11 B031lHKHOBCIHle HOBblX nJJaTKa ,!IpyrHX 11 T. A. <pOpM, Króle, 06pll,1lbl, 4) Wig'liarzc) C)f(CrOL(Hi,IX rOJJOBe), II B CBlIlaHHblC Hnp. C npalUHHKoM CHnbHOC 3aKopeHeHHC Marll'leCKHX yJKC C HOBbl"! '£1'0 6C)lHhle, CTBe - )l,OJJ)KHbl 6blJlll ;VleTOM I1HTepcca, rOBopllTb B !'taCTepa, O yMepwlIx 3aHHMaJJIlCb OnHaKO, '!TO 31'0 yMeHHe 06pal0M /I Ha TaK KaK BblWllBaTb nO'!TH BMeCTC co CTapOI! nonOMy CerO,llHlI npCnTPYi1HO O HX MaCTCpCKI1X. OCHouallllll KpenocTlloi1 BbIWHnaJ1H 06pa3uaMfl yMena KOpO- nOBHHHOCTH L1J1l1no- C06CTBCHH0i1 ,LlCpeBHH 6bl.10 Ka)f(,UaSI KpCCTbllHKa TeXHIlKOH, H3BeCTHO, 'tTO )THM TaK)f(C lKeHWHHbl. B paMKax B nOJlb3Y npCiIaHliH 11.111 cneI:JoIa,lbHbIC BbIWHBaTb, 11 cnoc06aMI1 )KeHll{HH B nO)l,60pe KpeCTHKOM caMbl~l Bnepen, nO'lT1I Ha'laJJaCb nporpaMMe HaH60nee KOTOpoii BbIWI1BanblUHubl Ha y'leHHe J1MeK>T TaK)Ke Kpl!6blJ1\! J1 MOHa- H, KpOMe Toro, <paKT, nOMOWHHUaMY1 B X0311H- nOilXOAlIll{ci1 pa60Toii 6blelO cnOC06Hb[e, B Ka)KLlOli 'ITO TaM BblWI1BaHlIH rJ1aBHblM 06pal0M BHlIX 'lalUe !UHHbl. BpeMeHa, npe)l,nHCaHI1H BbIWHBan.blUHU cep60a, n0J1b30BaJlllCb non.b30BaTbClI UBCTHbIC. BbIWHBalOT npH60pOB, na- nOJJb30BaJJI1Cb npOllBJlSIn.l1 c06CTBeHH"rc KpeCTlIKOM, TKaHlIMH c pa3Bl1Tl1eM TOnll{HHbI; npH orpa- 11 TBOP- o6Hapy)f(l1Tb B TpaLlliuHH. 11)KeHll{I1!f, 60nrap HaCTOllwce YMelO!Ul1x BblWlfBaTb CYLllecTBylOT CneuHa!Jll- nOnO)KeHHe xopBaToB, <pa6pH'IHbIMlI KpOMe J1 3aKOHOM on,I1HaKOBOC, C TOri Jol CJ10BaKoB) coxpaHlt- BblWHBaHl1l1. ł\cerll,a TO.ąbKO B 3TOM OTHOWCHlm, ,D,pyrHx y 06bl'laeB !fHTKI1 H nOJ101JlO onpe,1leJleHHoii. UlfpOBaHa B HaWII CJJaBlIHCKHX CTpaHax (Hnp. H3 JlbHa. Tpa,'lHUl1ci1 CJ1en,SI3a HCii. MO)f(HO O,UHaKO, OT )l,pyrllx Tpan,I1UHOHHbIX npli llIa6JJOHaMH, B pa3BIITHJ1 KOHuenUHH O,1lHaKO, He Bce JKeHll{HHhl r)l.e BCTpe'£aCTClI lllHThe V1 B 06JJacnl. 60nbwe Bce oc06eHHO 111BeCTHblX lIMeH TCppI1TOpHH, B X03SIHCTBell- rrOJlb30BaJJIICb HapHCOBaHHbIMJ1 OCBlIll{eHHble CBOIO HCTOpllK>, HeOTKJlOHlIJOll{HeClI, nOTOM npenllTCTBHeM wa6n.OHaMll: I1MeeTClI J\tHoro a Hn.11nOMOll{blO LlJ1l1ce611. OHIi H1BeCTHble paJ\,U<1ITBOp'leCKY1X B03MOJKHOCTeH f{ 0651- 111MCHeHI1SIB BbIWHBKax. 60n.ec HaTypoii BblWHBano MOTI1BOB. 6b[JJIi l1AeanbHblM Toro nOMOllll! nOBI1,LlI1MOMY. He If HHTRMH CaMO,'lenbHOli npOMbllllJ1eHHOCTH TOBapaMI{. 60nee HOBall KpeCTHKll I1rOnKl1, OLlHaKO, BCCr,'la BblWHBKa pa60Tb!, Ha'£aJ1H B )l.epc- 60JJce nO,'l6HpaJJl1 )l.11<p(jJepeH- 60JJbWC Y1 OHI1 '1aCTO HCp~BHble, npeIlMyll{eCTBeHHO ynoTpe6JllllOT, Cpe)lHel1 TO,l- )l.aJKe HOJKHl1Ubl He HMelOT 3Ha'£eHH5I. KaK Bcerna BH,lIHO 111CTaTbll, TeXHI1'1ecKHe npH60pbl '1CM-TO HenonJle)f(alllHM Bocnpe- n03HUHlI nOToMy H 3Ha '1eHIIC. 111MCHlIJlClI HlrOTOBJlCHHSI B He MOrJ1H 6bITb )KHTb, nonoMy panJJeJJbHO fl)lyll{IIC a HIITKH 3aHliMaJ1I1Cb pa6bl yCTHblX BpCMeH a KpeCThllllKH BblWllBOK KOTopble CHa'£aJJa BbIWi1BHb[MH, npaBI1J10 illa6JJOHb[ nOCb HapOLlHblX rJ1aB- OT 6a6ywKH, npOABllraeTCSI npo<peCCHOHan.bHble npel1MYlUeCTBeHHO MHoro łlHn,HBHll,yaJJH3Ma. TaK KaK HC 'ICJ1onCK 6bm np0l13BeLleHllll. BeKax BbllUHBaHHeM B uexax. OKalbIBaeTCiT, I1X TBopUaM, cro nJlaTHJlH O)l,JlaKO, 'leCKOrO npl1 J1CCJlCIl,OBaHHlIX H OnJ1CaHlIlIX C HelanaMlITHblX MewallKH, ycaLlb6bl, nop BhlWI1Ban.bWlluax 06bCL(IIHeHHble )lBOpllHKH, I\lelllll'£bei1 weHO. HO rJ1aBHblM Il,peBHOCTH H B cpenHHX peMeCJlO'vl "leBhl, n,o CllX HI1KaKOrO BHII,"laHHlI C '{erO-TO cneUl1aJlbHhlMH, 3aTe"1bHOe !l. KPECTYf KOM BbIWHBa!ll1 CTpO'lKH cno060- ,!IJlSI HHX BbIWHBaHHe. 11 V1X OPY,D,V15I TPY,D,A npOH3Be,'lCJlHbIX ropO,Llax 60JJC1HeHHble H xpOMble, CTKH B )Toii. BbIWYfBOK BpeMlI ceroLlHlI BblWlIBaJlbWHUbl WKOJJa, nlO,LlH OTjI,aBaJ1H ,Llo'lcpeii Ha HOBblX MC- :\':CCTOM. 3TOMY B TOJJbKO palHflueii., B npO<pCCCHSI ll,epeBeHCKOH 3a)KHTO'lHble BhlWliBaHlill T. npHMCHeHI1H pyKon,eJlHIO, HH'IeHHlI II n,nll lapa60TKa. nOTOM BblWHBKa no :nOM EA3EJIl.1X He nOCB5I.lUCHO nO'lTH BeKa PO)f(- 06pll!lOB npH TKaHH - KOTopoe Y'lI1JlHCh OT CTapWHX - Kyll,a _ XY,D,O)l(ECTBEHHbIX naCCHHH. HlnOK n[larOnpl1l1TCTBOBaJJI1 3a BblwHBaHHC 11-.leHHHHble L1eBywKlI CTblpl1, BpeMlI npO,D,YLI,EHTbI npll npH'£eM 3aHlITHlI KOHUenuHI1, ];API>APA XIX KOHeu HblX pa60Tax. pacnpOCTpaHCHIIH B KpcnOCTHoe MeXaHH'ICCKIl. 06pllJlax, <POpMbl, B cnoc06c 06pllnllblX npe,'lpaCCYLlKOB, 3J1CMCHTOB, CBlIlaHHblX 3JleMCHTOB 06JJaCTH, pa60TalOlllylo KOTOpblC COCTaBJJlIaH, TaK CKalaTb, 6bITOBblX 3R'v10ii. (kulig), BepOnaHI1i1, Ha B: a) HC- HCraTI1BHOii HeKOTopblX B noii. HJJI1 OT nOLlpyrH noll, OLle)tCJ.bl, 06pllLlHblX npcn,MeTOM OT .apyra (Ilnp. MaTCpl1 nonOMy B ,1lepCBHe HCH1BeCTHO KaK nOHlITHe, OCCHbK>H lHMOH, BaJKHblM SIBJllleTClI paC'IeT OT:1H'IHlI, OH Ha6n.IO.aaCTClI 6blJ10 CneUHaJlHCTKy CTaJJJJH30BaTbClI. HHBCHTapll, npyr H CO- aHrarOJlln- 06paluy. KyJ1bTYPHOi1 ananraUHl1. 3Ha'laeT HblM 06pal0'vl y .1eMKOB) npllHopOBIHb- H nCKCI1Ke, r.ae n06C)f(L1aIOT ueHTpanbHO-nOJlbCKHe B01HIIKHOBeHI1C 06pll,'lbr laMeTHalI CJJHWKOM ornl1'£a;lIICb Hnp. CKOTa, 06bl'laii. C YHaCJ1e.aOBaHHoii. Tpa,LlHUHeii.. BO BblWHBaJJblllHua naTpHOTH1~1, HC'IelHOBCHHe OUCHKII; 6) B 06MCHe CO,LlCpJKaHHlIlI KyJlbTypHblX HOWCHl1l1 HeKOTophlX HeKOTopblX Bblnac OHI1 npH06peTanli B palHblX BlaH~lonO.\lOWH laTCM cOUHa.ąbHO:\1y 3,lCMeHTOB KOTopble 11 n0J1e3HbIMH, n HOMcHKnaType 3) npouecc Ky,lbTypHblX npOllB.ll1CTClI <pop Max 06WHH n.), KOpHCnJlo.aOB 11 T. Ha nO'£Ee palHoro OTHoweHHlIX 'uCpCBHC o6pal0Ba,lacb MC:THbIH B palHblX a TaK)I(C CIIJlbHO Bblpa)f(eHHa51. TeHLlCHU.HlI (OC06CHliO {;1I BO Bcex KailCIOH XOll1Hlla, Ha6J11o'uaeMall (O'lCpt:LJ.HOCTb B BblTICKaHHH xJJc6a, B'vlecTHoii. B laBcpWCH. co CBOIlM MeCTO)f(HTCnbCTBOM, 'no 6bL1H a.IJb>1O ilPyroii. H3MeHlIIOWHMClI 3JJeMeHTOM: TaK)I(C c HaM JIII'l110CTbJO. H caMO yMeHHe 113MeJleHI1K>; 3aTO Bblp~)I(eHllble H3MeHlIIJaCb MaCTep, KOTOpblit LlcnaTb HX <popMa, 6blJ! CTe)f(KH 6b1"'H HJ111 MOTHBbl H KOH- UBeT, npl!MeHeHl1e KaJK,Ublli pa3 l1H,'lHBllJlY- �846 847 BAH,QA HOCT li nepeMeH, KaKHC npOH10WJTIł D 3TOll c<pcpc Ha npOTlllKCHHH B CBOCMCTaThC nplłHllJT BO BHIiMaHIiC He TOJThKOnpOIIecc MATEPMAJlhI rIO BODPOCY KPECTh5IHCKOro HA'3bIBAEMOM X035I11CTBA "bOPhI B PA110HE, Ha TCppHTOpHH ClB<:po-1ana,!\Horo DOJ(raJlbSl KyJIbTyphI AepCBHłI Dpa'Ic, li BCPXHCM OpaBbl 3<lJlClKlI, no1;;;"'HbIC Jlyra, npocTHpacTclI B COCTaB JICC, Y'mCTKH naXOTHblX nOJlCH łI 3CMJlłI, HCrO,Ll,llUlcl1ClI ,!J;Jlll 06pa60TKIf. TCMOH HaCTOllUlCIł CTaTbH lIBJIllCTClI KpCCThSlHCK<lll3KOHOMHKa l3 "Dopax", OpaBa. B 06CHX ynoMllHyTblX HOCTbIO. 3a J(epeBHllX - <jJOpMbl nOCJTC BTOpOM MJolpOBOH.BoiiHbI bOpbI Ii 1:- r llBJIlllOTCll KOJIJTeKTHBHOH c06cTBeH- C06CTBCHHOCTIi Ka3Hbl - C06CTBCHHOCTblOTaK Ha3blBaCMblX "yp6apon", I 1848 HOCTH oCBo6olKAeHHbIX B co6cpBeHHOCTh. rOAY KpcnOCTHbIX KpCCThllH. KpoMc łlMeeTCll KOJIJIeKTłlBHall co6cTBeHHocTb (J>łl3Horpa<jJWlecKłlM xapaKTep BaHHlI OTACJlbHbIMH 3eMJlebHblMH Y'IaCTKaMli B bopax. nOJlb30- 1. 4. I1CpBhlX pOAa X031IikTBa. 3KCI1JTOa;au:III Top<pa, JTCCHOeX0111IłCTBO. Ha OCflOBaHIHl apXHBa (JTHTCpaTypa no 3TOMY rrpcAMeTy nO'ITH HC CYUICCTBYCT) 11 nOJTCBhIXpa3BCAOK aBTOp cxapaKTcp1130BaJT TCXHHKypa60T MHoro TaKlKC HHAłlBłlAyaJIb- BJIlUlHHe Ha cnoco6 nacTywccKO-3CMJle,llCJTb'ICCKOCX0311llCTBO, 3. BhllIac OBCll, CTaThH lIBJllllOTCll Tpl! co6llBJTll- B HX llpe,!J;e,lax BeAyTcll HJII1 BCJlHCb B HCA:··JlCKOMnpOWJTOM CJTCAylOUII!CBHAhI X0311i1cTBa: TeMoli yp6apcKoit OT,!J;eJTbHblX llawcH, H cnCUH¢H\ICCI\l1e OC06C~HOCTH, KOTophle CB:3 ~HhI C co6CTBeHHOCTblO HMCIOT pCIllalOUlce yp6apoB pc. lIBJlSlIOTClI T. CCTh X0311licTBeHHblx TOBapłlweCTB, IOUlI1XCll caMOCTOllTeJlbHhfMI1 X01JlHCTBeHHhIMlł eAJolHllilaMH, a 2. DOPbl B HaCTOllWee BpeMll B Ka'IecTBe rrpOJ(OJIlKCHłlllKOJTJTCKTHBHOIł c06CTBeH- CTBeHHOCTHB bopax Hall Haxo- ,!\CpCBCHbJI6J10HKa H XłllKHC, B npOBHHUlfl1 HCKJTIO'IeHJoleM He6oJThIllOM, B03HJolKllIerl JIJollllb BCJTC,!\CTBHe arpapHOM cywecTBylOwłlX MeCTa I! IOpHAH'ICCKHCHOpMhI 3KCI1JTOaTaUHHTOp¢:t. rrOCBllwCHO naCTbIpCKO-3eMJTCACJThąCCKOMY X0311lrCTBYB £'opax, pCCHOMy C TO'lKH 3peHłllI BhlweynoMllHyToil: coxpaHHBllIHXClI TCppHTOpHIł. Dpo6JTeMa B CB1I311C ,!J;eMorpa<plł'leCKIłMH 4laKTopaMI! HHTC- apxaHąCCKHX CHCTCM X0311HHHąaHHlI Ha ncpCMCUlCHlIll rpaHHUbl CeJTbCKOro X0311IłCTBa B npOBHHUHIł OpaBa, OTC'ynJTCHlrc ero pacnpocTpaHcHilll C B!.I,!\BliHYTbIXn03HUIlH COCTaBJIlICToCllomIylO 3a,ll3'1Y ynOMlIHyTolł TeppHTOpHli. JI,QBHrA TIABHOBCKA COIU1AHhHO-KYHhTYPHhIE B DPAt-IE HaCTOlIWall DEPEMEHbI MHHMl(KOM CTaTblI DOBETE B HH)KHECJ1HE3CK0I1 B 1945-1960 llBJTlleTCs! KpaTKHM COAeplK'lHlleM r. r. o6WllpHoro )J.eCKoro Tpy,!\a rrOA Ha3BaHHCM "HHlKHCCHJTe3CKaSl,!\epCBHll Dpaąe, 'Ie, B 1945-1960 r. r.", a)lanTal\HH nOCDllUlcHHOro cOBoKynHocTłI HO TaKlKC H npOl\ecc aBTOp npC)lCTaBłlJI Becb MeXaHJol3MrrcpeMCH, BMeCTCC <\JaKTO- ,QEPEBHE 3THorpaljJlł- B MJiJlHIIKOM yC3- npOOJTeM KyJTbTypbl AcpeBHIl H HHTerpaIIHH 6blcrpee Bccro npOllBJTlIJTClIB 06.laCTlI MaTepHaJlbHOM KyJTb- TYPbl, B CB1I3Hc 3KOH0!\1Ił'leCKIiMHHylKAaMłI ncpeCeJleHIICB, a 3Ha'I1UCJTbHO MC;:rJTCHHC6 B 06JIaCTH COl\J-laJlbHOIł J-l ,nyXOBOMKyJlbTyphl, CTpOro ,!J;llUlllXClll3 a,Ll,MHHHcTpaTHBHbIXrpaHHuax 3KOHOMlI'IeCKOIłH KyJlbTYPHOH cpe)le, paMH, KOTOpbIMJ-l3TH ncpeMCHb[ 6hlJTll 06yCJlOD.1CHbf. OH KOHCTaTHpOBaJT,'ITO npouecc KOMnJlCKCyro,!\HH, Jla3hlBaCMblX MCCTHblMłl lKłlTCJIllMłl "bOpbl", KOTOpblX BXO,Ll,llTTOP¢/IHblC r. r. ABTop HHTcrpaUHH, KOTOphlH CUle npO)lO.lfKaeTClI. KpOMe O11l1CaHHlICOBpCMCHHoro COCTOllHłlll OPABCKE" KpaTKOC cOJ(Cp)f\UHHC 06WHpHblli CCJTCHHlIK reorpa¢liąeCKOH, J 945--1960 npHMcHcHHlI rrpJ1lW10rO Ha- nplłcnOC06JlCHHll nepece.~eHueB rAe HC 6bl.10 K HOBOH cpe)lc. HC06XO)lIłMOCTH TaK 6b{- �849 848 JADWIGA KCCHARSKA RESEARCHES 0:;-; COASTAL COLLECTIVE KASHUBIAN PROVINCE FISHING IN THE ?>Iethods and results of investigations. The ethnographic literature, both Polish and German one, was dealing in the XIX th and in the £irst quarter o'f the XX th century with the problems of collective fishing only on marge of a historic~l and economic or ethnographic and geographic set of problems. Witness to that bear the works of H. Golębiowski, F. Lorentz, A. Fischer, T. LehrSplawiński, J. Seeger, Girth, A. SelL H. WUnsche, S. RUhle and B. BeneckL Above works take account at most of one of the forms 'of collective fishing -the so called mashoperie (Dutch: matschapij _ society, company) passing over in silence the question of collective boat fishing. What is more, we find in those works erroneous ideas about mashoperies which are considered as communistic associations, hardened in their organization form. Research works initiated by Łódź ethnographers in 1947-1960 aimed to learn the fundamental organization prineiples applied in coastal fishing frem the end of the XIX th century to the present tine. The methods and the range of ethnographic researches were undergoing numerous modifications as the region was becoming better known. The. investigations embraced the Baltic coast from Gdańsk up to Łeba, speCIal attention being paid to the peninsula of Hel. For comparative purposes investigations have been carried out in 1960 on the island of Rugia. Penetration researches have determined the contemporary range of mashoperies and the general set of research problems, which was afterwards widened during stationary investigations carried out in Karwia, Kuźnica, Chałupy, Rewa and Chłapowo. The problems of stationary investigations were adapted to concrete economic and social conditions of particular hamlets. In Karwia, for instance, which is a mixed village ·)f fishermen and farmers, the researches concerned the economic collabc,ration between fishermen and farmers and the queestion of mashoperies fishing by means of trail nets. In Kuźnica, on the peninsula of Hel. the history of mashoperies fishing eals has been studied. In addition to problems characteristic for a certain hamlet, in all villages investigations were carried out concerning organization pdnciples of collective fishing, on base of the same question sheet. Instationary re5earch work two basic investigation metods were fully applied: observation, the latter being carried out with all fisher- men of a given village. The material collected in this way has been elaborated and made apparent in tables ilustrating: professional Curricula of particular fisherman, history of particular collectives and for a certain period-history of fishing in villages where inwestigation have been carried out. The researches revealed that the collective fishing in the Kashubian Province makes its appearance at presel1t time mainly in form of mashaperies for fishing by means of nets called żaki, trail nets, and for boat fishing. During the investigations scmecharacteristic features of these teams have been determined; it has beenalso stated that then here are eSsential differences as to organization principles of those teams from fishermen's villages. Above differences concern mainly the status of the skipper i. e. the chief of the fishing team, the recruitment of the merabers of the team, their rights and duties, as well as the principles of the partition of the gain. The researches revealed furthermore that the organization of collective· fishing is very elastic and does not have strict rules rigorously applied in all circumstances. When necessary, the fishing teams unite or part. The smallest indivisible component part of all fishing teams is a three-hand-crew of a boat. The researches of the Etnography Department in Lodź refuted the very popular view in the ethnographic Iiteratureas to the 'seasonal and unstable character of the fishing teams, because the question of their durability even for several generations was influenced by kinship Jinks, common exploitation ci the fishing ar€a (called ton) and fishing tackle possessed or used in common (boats and nets). Changes in the organization of the inshore fishery take place now under the influence of the developing deep-sea cutter fishing. The process of modifications affects thee basic organization principles of the teams, changes their structure and function keeping in the meanwhile some ancient forms of collective work. WIESŁAW STUDIES BIEŃKOWSKI OF FOLK CULTURE IN THE REGION OF SŁUPSK BY CHRISTOPHER MRONGOVIUS IN 1826, The national and culturd problems in West Pomerania at the end of the XVIII th century. The increasing Germaniz,ation of the Cashubians, who at that time constituted the majority of the population. The number and territory ci the Cashub:ans about 1800. Christopher Celestin Mrongovius (1764-1855), his pedagogic and scientific activity (1exicor:raphic and grammatic works). Mrongovius initiative on investigations 51 - ..Lud". t. XLIX �850 ·851 of folk culture and Cashubian dialect. The copy-print of these i!1vestigations in Russia (A. Syskoff N. Rumianceff 1825) and in Germany. Mrongovius and the Society for Pomeranian's and the Antiquity's History at Szczecin. Mrongovius corresondence with the President of the Province J. A. v. Sack in January 1826. The programme of investigations on Cashubians' culture during Mrongovius' travel in Summer 1826. The area of the investigations: the villages Cecenowo and Główczyce (in the region of Słupsk), inhabited by the Cashubian group named at that time "Kabatki". The collaboration with the pastors Lorek and Koberstein. Pastor Lorek and his work upon the ethnography of the Cashubians. The results and the significance of Mrongovius' journey. The general evaluation of Mrongovius' works upon the Cashubian culture and dialect. WALERY SOBISIAK SUMMARY The author of the present paper tried to make a brief synthesis of the most important problems concerning the development of teals and of weaving technique in Western Pomerania in comparison with other countries of the Baltic sea basin. The point of issue in the author's report is the problem of raw materials connected with the cultivation of flax and hem and raising of sheep. Next comes the description of the preliminary treatment of fibriform plants and wool. After this, the author deals with the problem of spinning and finaliy with the weaving of linen and cloth. The analysis of weaving problems of that region has been carried out in comparison with the situation in countries of the Baltic sea basin, i. e. in Norway, Sweden, Finland, in the Soviet Republics of Estonia, Latvia and Lithuanb, in Mazovia, Warmia, Germany (Mecklenburg and Schleswig-Holstein) and Denmark because Western Pomerania is a kind of section of a more vast territory characterized by numerous common features, both in the line of cultivation and in processing and production of ready-made articles. At the present moment the weaving in Western Pomerania and in the remaining countries of the Baltic sea basin is in process of extinction. Hand spindles, spinning wheels and weaving workshops are still working' here and there but those are only sporadic isolated cases Which have no influence upon the quickly progressing decay. That is ",hy the base for conclusions in this paper was the present state of folk weaving. In further sequence previous social and economic conditions have been dealt with. As result of the analysis made it has been stated that the weaving handicraft is very conservative in respect of production, the example of it being, as already mentioned, archaic tools and primitive means of working applied up to the ores nt day. These to o Is arc being used first thing because their usage was conditioned by the existing social and economic situation. Signs of technical progress stated in various historical periods e. g. in the domain of production means (application of an iro:1 comb, spinning wheel, reel etc), penetrated in the everyday practice of the rural population with great delay. A compJrative analysis of the weaving technique in Western Pomerania has revealed its cultural links with the remaining cf the Baltic sea basin; above links penetrated by d~fferent routes £rem south to n8rth or vice versa. In spite of the fact that Pomerania has been influenced by southern regions, some specific cultural features, common with Baltic countries, remained b. the province, being only slightly deformed by inf1u~nces coming from territories more distant from the sea. Among tools which are commonly used all over the territory investigated, the following ought to be ranked: brakes, scutchers, swingIes, brushes for hackling flax, hand and bench cards, distaffs, and spindle whorls, spinning g:ars with a tuldg,? at the bottom part. In new economic and social cOI:;ditions the former producers of yarn and textiles turned at the present time almost exlusively to raw material manuf'lcturing. I i i '. THE PIO::\EEH PERIOD IN WEST POMERANIA Summary The pi:necr period is the name giVen by the authon:ss tJ tł:e first m:mths of crf.·anizatien settlement work; in the ale1 of RecJn1uered territ[:ries before that area has passed ur.der the Polish administratbn ar;~orJing ts the P.:tsdam treaty from the 2 nd August 1945. During that time the distinct model (an ideal sam)le) of a pioneer of the Reco!lquered territul-ies has bC2n formed: furthermore, ab8ve m8cel has b cen determined and fixed by the press ci that time and by the documentati Jn of th0 sscLl1 organiz.stions. The authoress differentiates the following pioneer groups: workmen of forced labour and persons returning from the GermaIl Reich, settlers from the previous b::rder areas, teams of delegates and patron'lge teams. The ehan:.cteristie features ef tEase gLUpS are at the same time a dem :;nstrati:m er an average m Jcel of a pion2er enc Juntcred in migration and settlement campains on the Reconquered Tcrrit~ries_. �852 853 Another subject of sociologic analysis were the chosen s::lcial institutions which have begun their activities in. the pioneer period, for instance: administrative bodies, security and political agencies, educational and scholarly institutions and establishments with an ec :nomic character (enterprises, plants). The authoress p:ints to the specific work conditions of those institutions and emphasizes two charac:eristic phen:mena: l) adoption by many an instituUcn of such various functions which are not in the program of their normal activities and cJmpetence, 2) initiation by particular bodies of many various additional occupations which did not belong to their official duties. Very typical for that period were aIs) frequent changes of professians (taking on work in the above provinces in quite a different line than the learnt profession). The risk of venturin~ pioneer life wes mainly taken by young people with initiative, this having had 13ter an influence up:n the dyn3mism of the social and cultur3l life in that area and aIs:> up~n the specific demographic pr,)cess with its exceptionally high increase of ;:lopulation. ZDZISLA W BATOROWICZ DIE SOZIAL-WIRTSCHAFTLICHE LAGE IN DER KASCHUBISCHEN KUSTENFISCHEREI T h ee s e n. 1. Der Kreis Puck ste11t ein Gebiet mit der grossten Anzahl von Kahnfischern dar. 2. Die Fischer aIs Berufsgruppe mit folgenden gemeinsame\1 Merkmalen, die sich aus Folgendem ergeben: aus der isolierten Lage ihrer Wohnstatten, aus dem Mangel an Kontakten in der Vergangenheit mit der Bevolkerung des naheren und weiteren Hinterlandes, aus der Anhanglicheit an ihren Beruf und inrer Siedlungsstetigkeit,aus del' geringen Wanderbewegung sowie au~ den spezifischen Sitten-und Produktionsgebrauchen in der Klistenfischerei. 3. Auf Grund von Untersuchungen hinsichWch: der territorialen und beruflichen Herkunft;·· der ...Migrationen und des Alters der ,Fischer, die in einer Reihe von Dorfern (Hel, Jastarnia-Bór, Kuźnica, Chałupy, Władysławowo (Wielka Wieś), Karwia, Swarzewo, Osłonino, Machlniki) unternommen wurden, wurde folgendes festgestellt: a) an der AltkUste (ir.:n Gebiete des helltigen Kreises. Puck) leben Fischer autochthonischer Herkunft; in den -Dorfern der Halbinsel (mit Ausnal.1me von Hel) und an der Pucker Bucht machen sie 98--100% a11eI' Ka!lnfischer ans; nul' in Hel, wo die Zahl del' Kahnfischer gering ist (5). machen die alten Siedler 87,5% aU5. Ahnliche Ziffern erhalten wir fUr die Kutterfischer (64,7-100%). Eine Erganzung obgenannter Angaben bilden die Untersuchungen liber die Wohnorte del' Fischer im Jahre 1939, die zeigten, dass 98,7°/. der Fischer (in Hel 35,5%) eine standige ortsgebundene Gruppe darstellen. b) Ahnlich lauten die Ziffern, die die territoriale Herkunft del' Vat e r der jetzigen Kahnfischer betreffen (B8-l000/0 wurden in den Dorfern geboren, die heute von den Sahnen bewohnt sind); die gegenstandlichen Ziffern der Kutterfischer lauten 91,6-100%, auf Hel 66,3%, in Władysławowo 72,6%, in Karwia 75%. Nach Felderhebungen, sowie der Grundblicher kann man feststellen, dass die Vorfahren der heutigen kaschubischen Fischer schon im 'lorigen Jahrhundert in diesem Gebiete sesshaft waren. Neuankammlinge sind selten. c) Die einheimische Herkunft der Kahnfischer ist einheitlich (87,::-100%). Bei den Kutternfischern ist die Situation anders, fast liber die Ha1fte der Fischer stammt aus anderen Berufen. d) In den Darfern der Halbinsel Hel stammen die meisten Fischerfrauen aus Fischerfami1ien (80-87,7"/0). In Siedlungen, die nicht ausse:hlies[,lich Fischersiedlungen sind, sind die Ziffern niedriger. e) Nach dem Kriege waren Migrationsbewegungen in Władysławowo und Hel ziemlich haufig. In den librigen Fischersiedlungen und Siedlungen gemischten Charakters waren die Migrationen geringer und betrafen 'lor allem nicht Fischerfamilien. f) Nach dem Obengenannten konnen wir von einer Geschlossenheit und Einheitlichkeit der kaschubischen Fischergruppe, von ihrer reichkaltigen Tradition und Berufsliebe sprechen. g) Die Altersstufe der Kahnfischer nach dem Stande 1959 gestaltet sich nicht besonders gUnstig (l/a liber 60 Jahre, 9,7% bis 30 Jahre). Glinstiger gestaltet sich die Alterstufe bei den Kultterfischern. 4. Die gleichbleibende Produktionslage der frliheren Kahnfischerei ist ein Resultat des langsamen Entwicklungstempos der Technik und der s.pezifischen sozialen Verhaltnisse. 5. Der Einfluss verschiedener Umstande, 'lor aIlem die Entwicklung der Hochseefischerei auf die berufliche Struktur del' am Meere lebenden Bevolkerung - der Fischerdbrfer, 'lor aIlem in den letzten 10 Jahren. 6. Das Anziehende der Kahnfischerei bei der alteren wie jlingeren Generation und ihre Ursachen; das prozentuelle Verhaltnis der Kutterund Kahnfischer frliher und jetzt, der Abfluss der Kahnfischer in andere Gebiete der Seewirtschaft. Anteil der Jugend an der Kahn-und Kutterfischerei (63,3Ih nimmt Anteil an der Kahnu n d Kutterfischerei, nur (25,6% an der Kahnfischerei). 7. Die Rolle der kollektiven Zusammenarbeit in der technischen �f 854 855 Entwicklung del' Ki.istenfischerei. Ein Versuch auf pheoretischem und praktischen Wege eine Beurteilung der Maschoperie vom sozialen und wirtschaftlichen Punkte a us gesehen zu geben. 8. Probleme betreffend den Wcchsel von Produktionsmethoden in kleinen und grossen kollektiven Gruppen von der Proletar.'qierung und Kleinkapitalwirtschaft der Kiistenund Hochseefischerel aus gesehen. MIKOŁAJ LATUCH EXTERIOR MIGRATIONS IN POMORZE ZACHODNIE IN 1955-1959, CHANGES BOUNDED WITH IT AND SOME PROBLEMS OF ADAPTATION OF REPATRIANTS TO NEW CONDITIONS The authel' begins with the thesis that the history of the actualpopulation 1) structure of the groups of population settled in Pomorze Zachodnie. 2) Migration movements in the p=riod of 1955-1959. 3) Some results of the enquire investigations provided by the Institute for Social Economy (Instytut Gospodarstwa Społecznego) from the period of 1955-1958. As a basis for the actual analysis, the latter results were mainly taken, and in particular, the problems as follows: a) factors ;01' migra tionprocesses of repatriant and of their accOmodation to the new environment, b) differences in the age and sex structure of the pepulation in Pomorze Zachodnie and of the repatriants in particular, c) structure of the repatriants' families, their links with the native and foreign countries as well as the social and professional structures taken with the changes registered after settlement in Pomorze Zachodnie, d) other problems of the repatriation. ThE author begins with the thesis that the history of the actu3l p:Jpulatien ill Pomorze Z2chodnie is a result of the migntien movements related to this region. The actu3.1 population there, is of migration origin. It consists of the following proportions: 210 are people resettled from the other regions, 28 per cent - repatriants coming from territories outside the Polish borders, reemigrants including, and, 6 per cent only the native population. Each of these groups was of different demographic, social and professional structure. It is elear from the analysis, that in 1950-1955 only a vo.ry little m!'gration movement could b= stated. A greater exterior migration movement has takcn place in 1955-1959. As tJ its qU:J.ntity there was a full compensation, but the tendencies of settlement \vere opposite one to another. The emigration was carried out at the expense of leaving villages and its basic purpose was the "action to unite families". The emigration on that territory has touched about 17 per cent of the total amount of he repatriants who have come to Poland. The greatest part of the settlement action was registered in cities and small towns. Furthermore, the author deals with he last wave of immigrants who have settled in Pomorze Zachodnie. The article gives characteristics of such immigration movement, and of its demographic and professional structure. All relative changes are also described in the paper as well as processes of accomodation to the new environment. The conclusions are based on the results of the enquiry investigations covering 1097 families in 179 administrative localities in the following regions: Gryfice, Stargard Szczeciński, Szczecinek and Słupsk. In the present article all problems are dealt with that, according to the author's opinion, are connected with the integration processes, Of course, the integration of the last part of immigrants has begun but very recently. The analysis of enquiries has proved that the majority of the families considers its 'settlement in Pomorze Zachodnie to be a satisfactory and the immigrants do not want to change the place. The analysis made by he author is based on a considerable quantity ·01' statistical tables. SUMMARY Outline of the folk culture state of the native population in the c('nl.1'"I-( astern part of the Zlotow district, Province of Koszalin. (Recapitulation of the material gathered on base of a collective investigation l. Intrcduction - 1\1. Znamierowska Priifferowa (p. 359). The collective of workers of the Ethnographic Museum in Toruń and the chair of Ethnography, N. Copernicus University in Toruń, have gathered in 1960 in the area materials illustrating the remaining relics of LIk culture still preserved in the territory which passed considerable urbanization). 2. Geographic environment of the Krajna Złotowska District Ił. Kukicr (p. 361). Topography of the territory. Ethnic and ethnonimie groups). 3. Some demographic preblems of the Krajna Zlotowska District :-1. Kukier (p. 365). (History. Colonization and social-economic precesses). 4. Gathering K. Sklodowska-Antcniewicz (p. 368). Collection of �856 vegetable collection 857 crops with application of bird eggs etc). 5. Hunting tools). - of a comb K. Skłcdowska-Antoniewicz tool for gathering (p. 369). Primitive berries, game 6. Fishing - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 370). Primitive means of fishing and contemporary fishing tools). 7. Raising of cattele - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 372). Traditional shepherding and animal calls). 8. Wild bees' honey collection and apiculture - M. ZnamierowskaPrUfferowa (p. 374). Traces of beekeeping, str,aw beehives. 9. Raising of crops - M. Pieciukiewicz (p. 376). (Traditional technique of cultivation). 10. Food preparation and its keeping. tional dishes known within living memory. in ashes, various characteristic forms of 11. Transport and land communication (p. 387). (Old team and traditionalmeans non-existing any longer). 12. Wheelwrite craft and cooperage a total decay of the primitive workshops. cooper's workshop in Złoczow). M. Polakiewicz (p. 382). (TradiCooking on open fire, backing butter-dishes). - K. Skłodowska Antonowicz of transport for the most part M. Polak:ewicz (p. 389). (Almost There still exists a traditional 13. Basketry. - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 390). (Existing forms of traditional basketry). 14. Weaving and folk costume - H. Mikułowsk:t (p. 391). (Wea';;in<; traditions existing up to the last war, The folk costume quite disapeared). 1.'1. Architecture - F. Klonowski (p. 393). Rafter con;tructions and buildings on pillars (with door-bolts and others, still existing in the region). 16. Miscellanea (Interior of a hutch and other items). M. Znamie1'0wska-PrUfferowa (p. 397). (Furniture and folk household effects, especiallv painted trunks, carvings toys, etc). 17. Rites by child-birth - R. Kukier (p. 400). (Treatment c:mnected with the birth of a child and protection against evil). 18. Wedding customs - R. Kukier (p. 402). IMatchcnaking, groomsmen's speeches, wedding train, wedding dress, wedding feast, ceremony of putting the cap on the bride at her wedding). 19. Funerary rites - M. Pieciukiewicz (p. 407). Presages, souls of the dead, farewell ceremonies etc). 20. Annual ordinances and rites - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 410). (Annual ceremony cycle. Forebodings and magic practices). 21. Dances - R. Lange (p. 412). (Dances known by hearsay. Musie band and instruments). JOZEF BURSZTA SURVEY AND PROSPECTS OF ETHNOGRAPHIC IN WESTERN POMERANIA INVESTIGATIONS SUMMARY There are two different problems in the ethnography of Western P:>merania one of them being the complex of the ancient autochtonie folk cultu;e, the relics of which are still existing in the eastern confines of Pomerania, and the second one, the modern ethnographic reality developing in result of post-war Polish colonization and cultural adaptation of various groups of settlers. Out of the problems of the ancient folk culture in Western Pomerania one of the most important scientific achievements is the stated fact of existance of several territories and cultural regions. This has been observed by W. Pessler and worked out by R. Holsten, W. Borchers, K. Kaiser and 'others. The whole Pomerania is composed of three zones: Pomerania beyond the river OdeI', up to the river Wkra and Zarowa (former German term- Vorpo.mmern) Middle Pomerania up io the river Parsęta and Lower Pomerania up te Łeba. Above thres zones can be in their turn divided into two latitudinal areas: a coastal belt (Klistengebiet) end an inner belt (Binn'enland). In the first one piscatoriel culture prevails, in the second agriculture has the upper hand. Within the range of those zones one can speak of cultural regions. They came into being as result of various factors: geographic, economic (fisheryand agriculture), of settlement (influence of ethnically different groups of settlers) of different social and economic position (monastic and knight's fee villages) etc. German scientists as a rule did not notice the influence of the Slav substratum upon those regional diffErentiations. Polish science aims to take into account the acting of all factors and among others also the importance of the Slav substratum, and evaluates in a different way the essence of the Germanization process than it has been preached by oldtime German scholars. On this base the Polish science has carried out detailed investigations of the ancient Slav tribal system and of the Germanization process. Here ought to be quoted research works of 'l'. LehrSpławiński, G. Labuda, K. Slaski and alii. The Polish Ethnography has initiated minute investigations of particular cultural phenomena in order to draw conclusions from the form of separate elements (which are often but scarce relics) as to the Slav culture of that region and as to the ethnic origin of separate waves of settlers which took up their quarters in Pomerania on a Slav suostratum. �858 Thus, the researches in the line of folk architecture concern the genesis of several types of houses: the "pyrzycki" house (markisches Dielenhaus) in the coastal belt a type originating from the Lower Saxon house, the house with a wide frontal part and a rectangular yard, and the Slovinian house. In the south we find also a narrow-faced house with a porch. The German scientists claim an exclusive German genesis of these types of houses. Polish scholars (A. Dobrowolska, B. Stelmachowska, Z. Radacki and T. Wróblewski) see in them also distinct Dutch Friesic and Slav-Polish influence. They pay attentioll to the fo.ct that the type of houses found in Western Pomerania are types produced on place by combining several architectionic conceptions, among others also the oldest one- the native Slav. In West-Pomeranian schooner building (works of T. Delimat and H. Wilczewski) one can state the appearanceof such bOClts only, which existed in that land already in the Slav period. The national dress has been also differentiated in the same way as architecture, every region having practically its own costume (the Pyrzyce, Rugia, Jamno and Kashubian dress). The German ethr!Ography admitted the existance of Slav elements only in the Kashubian dress. Polish ethnography (researches of B. Stelmachowska and especially of A. Dobrowolska) has discovered in different regions ancient, lOcal types of dresses of Slav origin and some relics in the women's an j men's garments (linen white mourning shcet with heed- gear called czołko and podgębnik, a kerchief roll carried under the arm (Regenrolle) as well as a man's shirt worn as a blouse "na wypust"). The territorial range of those garments was practically similar to the ancient range of Slav colonization which is a proof of the Slav influence upon the dresses in that area. The same phenomena exist in the folklore of Western Pomerania. Here also, together with various influences of different epJchs and historical styles (Middle Ages, Renaissance, Baroque), middle-class and military fashion, Polish ethnographic investigations reveal quite ;,J. number of cultural analogies of this territory with other Slav and Polish regions. This problem, same as problems previously mentioned requests further examination. The section of social and spiritual culture is not sufficieniJy investigated by the Polish ethnography. The German ethnography has accumulated in this question a vast literature concerning habits and family rites, annual ordinances, fairy tal'2.'>, stories, leger-ds, proverbs, dances and folk music but has seldom acknowledged their Slav origin and, what is more, only if this influence cOl1cerned the eastern area, whereas in the customs and habits and in the collections of folk literature of the whole Pomerania, numerous Slav clues are met with. Scholars have T 85~ here a vast field of work to reveal and to interpret above material.. A survey of field investigations having respect to aute,chton culture shows that they are various and they originate from different centres. Most actively worked in this domain prof. dr B. Stelmachow,ka who died in 1956. She investigated mainly the culture of Slovinians and Kashubians. Field investigations are also carried out by museums. The Museum of Szczecin made researches on means of transport and architecture. The Ethnographic Museum in Toruń, chief prof. dr Znamierow-ska-Pri.ifferowa, is carrying investigations in the district of Zlotów, which ;:oncern several problems_ The chair of Architecture and Country planning, Polytechnical School in Gdańsk, makes documentation for folk building in the territory of the whole Pomerania. The Polish Ethnographic Society carries out systematic investigations for the Polish Ethnographic Atlas. Lately, systematic investigations have been initiated. They concerned the second set of eth :1ographic problems of Western Pomerania, viz, the fcrmation, as result of Polish post-war colonization, of a new culture in the country, generated in processes of mutual adaptation of various groups of settlers. In researches organized and directed by prof. dr J. Burszta, on behalf of the Polish Ethnographic Society aEcI under the patronage of the National Council of the Koszalin Province, 13 participants have been contributing their share to the work. Stationary investigations lasting a whole month covered six villages in the district of Koszalin. Each of those villages has a different ethnographic :,tructure. In the village Labusz, for instance, there prevail settlers from the Lublin and Kielce areas, in the village Mscice settlers from the province of Poznań, in Iwięcin from the district of Wieluń, whereas in Jamno no prevalence whatsoever could be stated; as to the village of Wierciszewo, the most numerous pnd cultural settlers are immigrants from territories across the river Bug. In connection with such various. ethnographic structure the cultural levelling within the range of particular villages mentioned above has also various forms presenting a kind of ethnographic The results would synthesis. oi' investigations formulated in a most concise "ummary be as follows: 1) The process of social intesration has been already completely achieved. Each village has a new country society with strong loc:ll bonds constituted in many spheres: influence of the new type of a good farmer local patriotism, social bonds, neighbourly link3 noticeable in various forms of mutual help (such as backing bred b/ turns, fe:1th2r pluckinc;, common cattle pasture, customary collaboration by digging of potatoes etc.), vanishing of antagonisms which have initially arisen on base of different provenance and cultural distinctness: and finally a strong �860 861 tendency (most visible in the population of the Lemki) to adapt oneself in every re£pect to an average social type. 2) A very advanced process (,f cultural adaptation. It is visible: a) in a vanishing of those cultural elements {tools, inventory, dresses, ritual and customary forms) which were catching too much attention and became the object of a negative social opinion; b) in a mutual exchange of the ·c.ontentand cultural elements Tec-ognized as necessary and useful, e. g. mutual adoption of some elements in family rites (like, for instance, wedding and funerary ones) annual ordinances, in terminology and vocabulary where Central Polish forms are prevailing, in the way of wearing some parts of garments (e. g. head kerchiefs) popularization of some tools and decline of some others, etc. 3) Generation of ·some new forms 'of customs and rites viz. the ISO oalled "kuNgs" - namesday sledge parties, Xmas ordinances (the so called "Józef y" "Króle" "Wigilia,rze" etc.). 4) A very strong tendency of old beliefs to take root in new place:; in a form of creeds, superstitions, magic practices etc. and generation of new cla5s already linked with the dwelling. BARBARA BAZIELICH MANUFACTURERS OF CROSS WORKING EMBROIDERIES TOOLS AND THEIR SUMMARY In the research works and monographs on embroideries carried out so far hardly any attention was paid to their makers, because it was not the man who was the subjectof interest for the investigators but mainly his products. That is why it is difficult to speak today about the embroideresses and about their workshops. In antiquity and in Middle Ages embroideries were manufactured by serfs or by special master workers associated in guilds. Yet, on base of oral tradition it is known that women were also occupied te make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women were also occupied to make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women (within the framework of their duties towards the landlord because they could not work on their own account), all were embroidering. As to the latter, it was found that almost every peasant woman knew to embroider, this being so because they acquired that capacity together with the old technique, samples and means of manufacture by way of inherited tradition. That is why during the period of serfage the word embroideress, by which we understand today a specialist working to earn cne's living, was unknown in the country. Embroideries were manufactured mainly in automn and in winter, it being known that the girls learned from the elders: frem their gmndmother, mother or girl - friend during pasturage. When canted cressstitch is applied the main thing is to calculate the threads of the tissuethen the sewing goes on, almost mechanically. Toward the end of the XX th century the profession of the conutry embroideress began to crystallize. Of great helJp were the school 'Where fancy-w.)rk has been launched, professional embroideresse5 working in towns and convents where rich people have sent their daughters to get instructions as well as the fact that poor, weak and lime women, unfit for housework 'had to make their living somehow, the manufacturing of embroideries being for them the best work. It was paid for fancy-woork, mainly in kind or by helping in housework, though many women embroidered for their own use. They applied special embroidery patterns or stencils which were so to say a certain kind of framework for their creative possibilities and an obligatory canon in the assortment of motifs. Such restraint in the art of embroidery, sanctified by tradition and law was an ideal hinderance in the development of conception and creative individuality. The patterns have also their history, by watching it one can also observe changes in embroideries developin; paraJlelly. Yet, not all the women made use of patterns. The more capable of them, especially in modem times, had their own conceptilOn,although within the limits of tradition. At the present time we know the names of many embroideresses and women which can embroider - every region where cross-stitch embroydery is met with has its own set of specialists in this line. Even in other Slav countries the situation is the same, with the only exception that there (e. g. among the. Serbians, Croatians, Bulgarians and Slovaks) much traditional embroidery customs 'have been conserved. At embroidery work home made tissues and threads, mainly linen ones were always used. It was not until the development of industry that une began to make an increasing usage of factory goods. Yet, one has always chosen the adequate thickness of threads and linen. Mor~ modern embroideries are more differentiated in this respect, besides th Ol crossstich is bigger and often uneven and the threads are multicoloured. One is working by means of a needle, usually of medi\lm thickness. 0ther tools a~e' seldom used, even hiid.ssors have no application. - The present paper shows that technical utensils and the art to make the stitches were ::lways somethin~ unchan~eable, whereas the mJtif5 and the composition were elements subject to changes: their form, �863 862 colo'ur; application and meaning changed. each time a different individuality. WANDA Also the maker changed being JOST MATERIALS CONCERNING THE PROBLEM OF PEASA:'iT ECONOMY IN THE REGION BORY ORA WSKIE SUMMARY On the territory of north-western Podhale and Górna Orawa a vast complex is stretching called by the local population "Bory", above complex being composed of peateries, soaked grounds, woods, sectors of arable fields and barrens. The subject matter of the present paper is the peasant eC':Jnomy in the Bory lying within the administrative confines of the hamlets Jabłonka and Chyżne in the area of Orava. In both mentioned haml2ts the Bory Domplex is ,collective property. Except a small part, which came into being not until the end of World War II, as result of c;grarian reform, and which is the property of the fisc -- the Bory complex is the property of so called "urbary", i. e. economic societies existing now a continuation of a collective property of serfs to whom land was granted in 18'18. Besides this property of the urbary, there exists L1 the Bory region a collective property of particul:u fields, as independent economic units, and individual property. Both the physiographic character and the specific peculiarities connected with property have a aeCISIve influence upon the way in which separate earth sectors are beineg used in Bory. In this complex the following kinds of economy are met with or were met with till recently: 1. output of peat 2. shepherding and agricultural economy 3. pasturage of sheep 4. forestry. The subject matter of that work are the three first kinds of economy. On base of archival material of the urbary (the literature of that . problem is rather non-existing) 'and of field investig"tions the author has given a characteristic of the \vork technique and the legai regulations connected with the output of peat. Much place has been devoted to shepherding and agricultural economy in the region of BOfy, interesting because of the preserved archaic systems of economy b the ab:Jve mentioned area. The problem of the displacemen t of the rural economy range in the province of Orava, the withdrawing of the agriculture .frOm positions exposed in connection with demographic factors compose the maindilemma of the aforesaid territory. ' JADWIGA PAWŁOWSKA SOCIAL AND CULTURAL CHANGES IN THE LOWER SILESIAN VILLAGE PRACZE, DISTRICT OF MILICZ IN 1945---1960 The present work is a summary of a big ethnographic research work entitled "Lower Silesian" village Pracze, District of Milicz in 1945~1960" dealing with all the problems of the culture in the country and with changes which occured in this line during 1945-1960. The authoress took into account not only the adaptation process of the immigrated settlers in respect to the geographic, social an cultural environment but also the process of integration which keeps going on. Together with a description of the contemporary culture of the village of Pracze, the authoress reveals the whole mechanism of changes, quoting the factors which have influenced above transformations. She states that the process of adaptation and integration took the quickest course in the domain of material culture due to the ~~"'n()mic necessities of the immigrants and was much slower in the sphere of social and spiritual culture because here there was no immediate necessity of quick adaptation to the new environment. �I:\DEKS Aam;:: :\. 68:5 A1eksanclrowa W .. -\. OSOBOWY Anonim Baity E. Ch. Ba11net B. Baranowski Chaloupecky Chału!::>iński Chamisso 701 696 Chmielewska Chmielewski Chmielińska 751 C~~SClS 700 Z. T. 75;, 752 284 B. 142 S. 685 A. 500 D. 77, 81, 102 Chcdowiecki Chybillski J. B. leI Batcrowicz J. 789 V. 553 A. 108 1. 759. I'3::;rt.olo~~~ de l~ Basedow "LuDC' t. Ciszewski fió2 W. 7ei!, no Antoniewicz Aztek XLIX A. 759, 760 M. 107 Csaplovies J. 353 Czekano\Vski J. 760, 769, 770, Collin 171-·227 Bazielich B. 451-497 Bc,clkowski L. 231, 239 Behreda P. 231 Bernadzikowska B. 498 789-792 Delimat Bernal Diaz del Castillo 698-701 Bielcnsiein il... 07, li2, 693 T. 41-9, 431, 433, Bruk J. T. 657 Buko',vski A. 237, 283 Eurszta J. 417-~-44. 74:3 E:'ik550n Buschan B"stroń 108, 110 St. (H4. 682. 684 Fenikowski F. 230 Fi,~chc:: A. 22, 49, 230, 287, 6H, ,S.:;. 804 786, SO. FL'ndorIlc;r F. Frr'nt':o\\-~ki E. M. Eogucka 226 M. Bohdanowicz Bolduan T. 108, 111 733 DUllarc Bonno\v H. 446 BcrdErs W. 90, 92, 9ti, 100, 105. 112. 422, Branisch 424, 431, 432, 435. G. 230, 42:1. 4,17 437, 446 ~r. ,j. Ceclerbhm C?'nć)Wd i;) - .Lud·· F. t. 91. 229 XLIX. 1il7 675 DunduJene P. 688 D:vakowski Dziko\v5t:i 3. 231 3ru~kner,'193 G. 428, 445, Dujczewski Z. 115-145 Du.nn L. C. 733 J. 380. 388 289. 735, 420, 448 Dolgich B. O. 654 Drewniak B. 443 434, W. 65-73 Bieńkowski A. H5 430, Biskup ])el:!r('wolsb B. 768 :.vr. Fdll:c\\-:;;,i 100. 107. 112 ,J. 691 lOS ~ln~ 6S1 �36G S67 Gajek J. 445, 448, 677- -684, 73;), 792, 810--814 Gajkowa O. 792-799 Geijer A. lG8 Gerig 84 Gerlach A. 419, i4j Glapa A. 744 Glaser 0, <147 G lemżajte M. M, 108 Gloger Z, 551 Godlewski A. L. 810 Goehrtz E. 429, 448 Gohrbandt E. 429, 447 Golczewski K. 115, 117, 119, 141 Golębiewski H. 21, 22, 49, 224 Gosieniecki W. 738 Gottschalk J. J. 642 Gra'sse Th, 284 Gr'iekow B. D, 691 Grimm H. 712, 713 Gulgow-ski L 230, 284, 289 Gunda B. 674, 675 Guorffy G. 553 Gustawicz B, 512, 546, 553 Gutkowski, 99, 112 Guttówna T, 22, 49 Haas A. 289, 231, 306, 421, 437, 445 Haber1andt G. 84, 90, 110 Havemann G, 23 Heidenreich J. 789-792 Heyke L, 230 Hildebrand B. 109 Hilferding A. 229, 286, 294 Hirsch Ch. 9-19 Holsche A. C. 108 Holsten R. '122, 447 Hołowkiewicz E. 513. 547, 553 Hołub-Pacewiczo\va Z. 553 Horoszkiew'icz R. 787-788 .lahn C. 231. 28:J. H1.137 Jankowska-Polal1ska .\. 222 Janos J. 769 Jarmula S. 643 Jarosz S. ~,49 Jasiewicz Z. 74-\ Jerzmanowski J. 513, 547 JirlO'.v R. gó, 91, 93, 11') Jodełko T. 231 Johansson S. 107, 111 Johansson E. 10;; Josiowa W. 503-552, 751-769, Jurginis J. M. 683, 693 S. W. 665 Jacobeit W. 6-1, 110 283, 295, Kozłow W. L 657 Krajewski K. 448 Kraszennikow S. P. 660, 671 296, 306, 759 Kubin,vi ;VI. 333 Kucharska ]. 21-34, 225, 71:3--718 Kukier R. 107, 361-367, 4UO-407, 4'15 771 Kaiser W. 422, 43'i. 445 Kaleclak P. 328 Kalina A. 7(39 Kallenbach J. 789 Kamil1ska J. 11?, 501 Kamil1ska-Rzetelska E. 234 Kapełuś H. 231 Kaukonen T. J. 107 Kavuljak A. 549 Kaznowska-J a,recka B. 500 Kersten K. 117, 119, 141 Klineberg 0, 733 Klonowski F, 393--397 KI uge K. 6·'12 Kluk, 99, 112 Kłoskowska A. 141 Knoop 0, 289, 231, 284. 421. 437, 445 Kocian A. 553 Kohuth J. 553 Kojdecka A. 653-673 Kotula F. 786 Konieczny J. 142 Korosadowicz Z. 769, 771 Kosil1ski L. 142 Kostrzewski J. 108, l];l Kowalska-Lewicka A. 696-698, 698-7Gl Iwanow Krus~ J. 718-721 Kryński A. 789 Krywie]2w L A. 636 Krzyżanowska 1. 230, 283 Krzyżanowski J. 231, 238. 28:3, 284, Kuraszkiewicz W. 644 Kurek Cz. 7S7-8 Kuryłowicz J. 288 Kwaśnie\vski K. 448 Kwilecki A. 142 Labuda G. lOS. H7 Lange R. '112-·13 Latuch liT. 168. 307--358 L2hr-Spłavviński T. 22, 49, 230, 287, 446 Lesoiński H. 443 Leszczycki S. 549 Levi-Strauss C. 733 Lew S. 777-786 Lingis J. 693 Lips E. 697 Lompa J. 803-4 Lorentz F. 223. 230, 287 Łepkowski ,T, 513, 547 Łomonosow M. W. 660, 671 Łęga W. 108, 231, 283, 285 Łęgowski J. 229, 287 Majkowski A. 230 Malanowski J. 144 Malicki L. 453. 498, 735 Manninen. 97 Mal1ko\vski W. 223, 224 Markowski F. 420, 735, 738 Mesaros J. 553 Mienicki fi. 108. 109 ;Vliezencewa G. G. 736 ~vlięcl!.ybi:'::·l(i B. 6-i3 :'>1ikkola .J. 286 :"Iikłu~h::<vraklaj :\, :\. 666. 667 :'vlikulowska H. :391-393 . lI1ile',',ski T. 446, 701 ;Vlilewski \Ii. 771 ::Ylitzka 'N. 431 :Ylłodziejowsi.ci J. 771 :\~oszYl1skl K. 90. 92, 108, 112, 686, 690, 318 Mrongowiusz K. C. 6E--73 Mydhlrski ]. 792 ?--<."hlikA. 112, 113, 301 N ecer ,), 222 Niederle L. 433 l':itsch K. 6H 02zapowski, 84, 108, 109 Ogier K. 677-685 . Około-Kułek S. 149, 168 Olesiejuk F. 643-632 Olszański J. 644 Ortowicz M. 554 PacewiczolVa Z. 760 Parczewski A. 28'1 Paryski W. 772 Patock J. 234 Pawlak D. 415 Pawliko'Nski J. G, 772 Pawłowska J. 563-642 Peesch R. 49, 55-64 Pessler W. 422, 443 Piaścik F. 693-696 Pieciukiewicz M. 407-410 Pieńkowska H. 769 Pietkiewicz K. 735-739 Piłsudski B. 756, 768, 772 Piwocki K. 739 Pleszczyński A. 643, 647, 649 Podlewski O. 744 ?ohlhausen H. 713-713 Pohoski 1\1. 168 �868 369 Staszic :VI. 685-693 Pokrcpek Stecki Pol IV, 113 Polakiewicz :'vI. 382-386, Pontanus :;Vf. Popow A, A. PotepOW Potkański 389-390 290 113, 653 A. 759 :vr. 374-376, 359-360, 390-391, M. 739 431, 433, 445, 737 W. Z. Ramułt Sveton Slaski 287 230 Rospond Rudni,cki S. 283 M. 287 RusiiJski W. Schmidt Semkowicz Serzputc'.vsky Seweryn T. Sędzicki Sikora F. M.. 547, 554, A. 693 500, 760 SkarżYl1ski 372---374, Slaski SmolarEk S:-nólsKi B, 387-388. K. 368-370, 410-412 223 P. 431 G. 230 Sobleraj,k! L. 238 S'1ti;i,~k S:,',r:k \V. 75-113. Świeży J. 645 E. 7G?, t73 B. 690 L. 283, 290 Zborowski 768 Wierczyński S. 556 Viilczcwski Wossidło H. 432, R. 9, 19 430, 438, L. 554 Zelenin Zmorski D. 693 R. 237 1. A. 663 Zołotarie\vskaja L. 283 227 751-76t, 774--776 Zejszner 419, K. ,J. V-XVII, 769, 448 108, 724-726. 817 Zaremba P. 142 Zawistowicz-Adamska 554 Żdanko W. 562 W. F. INDEKS T. A. 658 N. 431, 446 S. A. 696 Inkowie, 698 667 Nowa 562 :VI. 147-- Turn2u 724--726 92, 107, 111, 669 Basen wlorza Bojki, Hueuiy, Buk pod Bułgaria, Gwinea, 666 Litvva, 88 Izrael, 717 67:3 Lwów, Łotwa, 777 88 Niemcy, Ncrwegia, 724-726 Kamczatka. Podole, 672 Karakałpacy, 658 Kazachy. 658 Lapotlczycy, Koriacy, 717 :\Io!'dwinl Sc~·t 0\1.'ie S.,-bel'ia, Samojedzi, 654 665 lscy, 657 9--19 NRD, NRF, 91-100 312 777 Słowacja, Słowianie 470 ostatni. Słowianie Zachodni, Szwecja. 91, Dalgard, Prz~·ara 429 '/14 :.vreekłenbur,6ia, Czukcze, ltclmenL 106 87 Karelia, 89 Lapoilczyey, 726-727 75, 777 ')79 Finlandia, i Oceania Bałtyckiego, Bnlinem, 47d Chorwacja, Azja D. D. 666, 6ti7 L. 100, 102, 109, 112 :VI. Owaherero, 702·-703 Indonezja, S. :55;;--562 L ·T·13 TurnO\';::ky-Pi1ner Ameryka Australia 226 K. Herero, Kolumbia, J. 142 Tekarew Europa Hotentoci, 660 28G, 423, A. Tumarkin Turkcm'ski ETNOGRAFICZNY Afryka Toc-ncz'ak 112 Z. 721---723. 726--727, Zaborski Zabrocki "''I'alterstorff E. 103, 104, ł13 WeInhold R. 64 1. 548, H. 224 K. J. 453, 498 Vaclavik A. ·4::19 VaIlinhl'imo V. 87-90. 74-1 (K. W.) IVrzeszcz-Krakowiecka Tełstow S. P. 652, E57 Tr3wi(]:;ka-Kw<lśniewskR --169. 6.\3-696 723--735 S!dcrlowska-Antonowicz :;VI. 726-727 Wróblewski T. 416, 711-743 446 M. 768 Tokarzówna 231 103 T. 438, Świerz Tokarz 737 Wunsche Wypyc:h J. 735, 739 Tetzner E. 447 Siuts 693 Tomaszewski W. Vesper 675 R. 702 Weyberg Thiele J. C. 512, 546 Tierentiewa L. N. 653 Tłccze;c 1. 693-696 108 L. vVellmann 234 TatiszcZ2w F. 223 A. 2;, Vargyas Velasghez J. 229-305 Tas'zycki 225 A. Schulz Seliga L M. L. 718-721 [;wią tkow::ka H. 803-804 L. K. Świderski Reycbman J. 673-677 Roberts H. H. 723 Romańska A. Ślizil1ski A. 554 R. 735, 739, 786 Roppel 703-71 J. 549 Szw2ngrub Ściebor A. 428, 430 S. 229, Rehman Reinfuss 702--705, StiebET Z. 288 Stopa R. 730 Szelinsky Z. 230, 283, 285 Radacki B. 108. 111. 288, 41£1, Sychta B. 234, 238, 283 Szarewskaja B. 1. 668 397-400 Rabska ni 711-713 PrUffer-Znamiero\',;ska Przeżdziecka K. Steimitz W. Stelmdc{wwska 430, 745-750 370-372, 5-1?, 546 Stęślicka L. P. 670 K. 554 Preissner S. 23t. 286 433 IDO, Dabrna. 110 epplancl. 100 t.:z!lam. Wolin. 430 Wileńszczyzna, 88, 100, 442 S3. 87, �T! 870 Wcl:;nianie. -H2, 777 Zabużanie, J-lO Polska Bojarzy :vliędzyrzeccy, 643 B6r, 33, 175-227 Bukowo, Gardno, Jamno. Łebsko. Żarnowieckie, 79 Bytów, 98, 109, 252 Cecenowo, 67 Chałupy, Chlapowo, 27, 33 Gard:,a Wielka, 67, 293, 297 Gdańsk, 181, 677-684 Główczyce, G7 Górale Beskidowi, 459 Hel, 171--227 'Istebna, 453, 461 Izbica, 293 Jamno, 84, 96, 423 Jastarnia, 22, 33 Jaworzynka, 466 Kabatki, 68-70 Kartuzy, 235 Karwia, 24, 45 Kaszubi, 21-48, 65-72, 135, 171-227, 229-305, 365 - nadłebsc,\', 423 Kielecczan ie, 440 Kołobrzeg, 128 Koszalin, 12B Krajna Nakielska, Złotowska 361-354 Krajniacy. 365 Kuleszów', 97 K użnica, 27, 33, 42 Litwacy, 651 Lublinia<lie, 440 Łemkowie, 440 j\ic1zurz~', 65, 737 iVlyślibórz, 126 Nowogrodzkie. 109 J\"o\V~'Targ, 505 Orc1\\'Cl.503-552 Pr;mc:rz<.1 skład etniczny: ';°2;:; 371 Pomorze. 9-19, 21-29 - Gdańskie, 26, 101, 10:3 -- )Jiemieekie, 55-64 - Zachodnie, 75-113, 115-145, 147-169. 307-·358. 417-444 Po\viat: -- Puck. 175-227 Radzyń, 643-652 Słupsk, 423 Szczecinek, 149 Walcz, 149 - Zlotów, 359--413, 373 Półwysep Helski, 22 Pracze, pow. lVlilicz, 503-642 PrzylEp Stary. 90, 92 Pyrzyce, 90, 98, 105, 423 Rewa, 27 Rowy pomorskie, 67 Rzeki: dcpływy Noteci, 362, 363 Skórzewo, 67 Słowińcy, 237, 738, 306 Słupsk, 65-73, 128 Smołdzino, 67 Stalamowa Góra nad J. Żarnowic;ckim, 254 Stojęcino, 67 SWCJTneg<:lcie,266 Szaflary , 503 \/i.'oj. Koszalin, Szczeci~1, 307--358 Ś!C1sk CieszYllski, 499, 745-750 - Dolny, 563-642 Ślązacy, 65 Świecie, 229 Toń Bridka, 35 -- Mewia Rewa. 38, 42 Tuszkowy, 276 Warmia. 737 Wejherowo, 242. 258, 283 Wielka Wieś, 44 Wielunianie, -142 -Woj. stanis!awo\\'skie, 567 lwowskie. 569 - łódzkie. 369 -- poznal1skie, 569 - :1owogródzkie, 567 Żelazne-Kluki, 288, 293, 303 Zatoka gdO!ńska, 23 - puckO!, 4U ZiemiO! kaszubska, 738 - łańcucka, 794 - łuk0\\'ska, 6-16 Ziemia przemyska, 781--787 Ziemie Odzyskane, 116-145 Ziemie Zachodnie, 794 Zubrzyca Górna, 555-562 I."JDEKS RZECZOWY Adaptacja, 637-6~O - gospodarcza, 440 - otoczenia, 577 Administracyjny padzial Z. Z., 143 Afryki nowe ,państwa, 657 Akcja opcyjna, :366 Alamański cmentarz, 722 Ankieta repatriacy j·na, 354-356 Ankietowe materiały, 104 Antropologia, 712 Archeologia, 721-723 Architektura ludowa, 738 Archiwalne materi'ały, 96 Asymilacja kulturowa Pomorza, 422 Autochtoni Z. Z., 160-163 Autorytet szypra, 216 Atlas Etnograficzny 5Tod.-wsch, Europy, 810-11, 814, 819-820 Atlas kultury lud:>wej Pomorza, 422 Atlas Polski Etnograficzny, 420, 431, 439, 4.45, 691, 785 Atlas der Pommerschen Volkskunde. 426 Badania ankietovie, 31·l, -- dialektologiczne, 65--73 - etnograficzne, 445 na Pomorzu, 113 na Pomorzu Zach., 417-444 pow. Złotów, 360 ZSRR, 670, 671 et:-Josocjo!ogiczne, 172 Katedry Architektury Plano- wania \\'si Politechniki Gdańskie j, 420 kultury tradycyjnej, 436--438 - ludoznawcze Mrongowiusza, 65-73 monograficzne, 358 muzealne, 435 nad budownictwem, 430 - nad haftem ludowym, 4G9 - nad rybołówstwem, 21-2'9 nad strukturą rodziny wiejskiej, 358 nad włókiennictwem. 75, 76 nad ws<półczesnością, 438--444 na Rugii, 27, 55-64 Oceanii w ZSRR, 666 - penetracyjne, 27 --- pow. radzyńskiego, 643-652 ---- stacjonarne, 27, 45 - socjologiczne, 145 imigrantów Izraela, 724-726 radzieckie, 662 środo Azji, 653 terenowe, 221 -- - Ivoj. koszalif1skie, 149 -- w Jamnie, III Bajarze, 676 Bajki ludowe, 9-19 Bartnictwo, pszczelnichvo, 37-1-376 Baśnie czarodziejskie, 614 - kaszubskie. 237 Bat drużby, --l03 Bednarstwo. 389--390 Bibliogr<lfia. 7:~2 �872 g73 - sztuki Słowińców, 7:38 Biuro Etnologii Ameryl(arlskiej, 723 Bory, 503-552 Brona beleczkowa, 378 - drewnian2, 585 Bydło, 372 - małe, 717 - rogate, 717 - wypas. 523-524 Budownid'.vo ludowe, 393-397 - Pracz, 575 - ryg:lo\"c, 575, 576 - Slowińców, 431 Budownictwo węgier~kie, 675 - \viejskie, 693 Budynki pasterskie, sZDłasy, 525-527 Cech h2.fciarski,ł98 - rybacki, 23 Cepów wiązanie, :380 Cepy, 586 Chałupa podcieniowa, 396 - ryglowa, 576 szeroko- i \vąskofrontowa, 395 - złotowska, 394 - z przyłapem, 394--396 Chata kaszubska, 2iJ8 łużycka, 'j31 - rybacka, 263 - \vnętrze, 397-400 Chleb, 383 - owocowy, 1576 Chłopi-rolnicy, 139 Chlopó',\l wyksztaice,de, 163--167 Chodzenie :~ kozą, 410 Chusta, poc1gębnik, 680 C. 1. A. P. Comrr,'-ssinn na.le ell'S Arts pulaires, 804 lntenwlio- et Tr(lclitions CierEce, 83 Czar'.'wnica. 402 Czaroi':nicc·. 718-121 Czasopismo Chiicz. Grd, 230-~31 .Po- Ka:-zi'be. Czaszki Dajak6w. 703 - uszkodzenia. 706 Czela.dnicy rybacc.\·, ~.2 Czerpak zgrzeb10v/a ty: ::;S8 Dach dwuspadowy, :1::15 Demografia Krajny, 36:J, 365-367 Demograficzne proce~:;, 138 - struktura, 315 Demos. 810-817 Deseczka tkacka, 105 Diabelskie skrzypce, 233, 413 Diabły lokalne, 232 Dom dolnosaski, 422, 429 -- kultury łużyckiej, 429 - mieszkanie, 158·-163 - pyrzycki (Weizl1ckerhI1Hs), 428 - wąsko i szerokofrontowy, 430 Drużbc}wie ''<''eselni, 403 Dusza zmarleg,o, 408 Dwór :Yluniaków, 555 Dziedziczenie stano-wis'!;a, 33, 35 Dziennik Ogiera, 677-- 684 Dziel'! Zadusz!1Y, 41(1 DZlerżgoIl do lnu, 381 Dzwonki dla krów, 373 Dzwo:lnice, 4:35 Ek2·1ogia, 712 Ekspedy:?j.a do A:l'ykL 708 -. Tu\vil1ska, 662 Ekspoz:,rcja muz(:alna~ 782 Emigracja na Or8wic, 543-5 .•5 - Pomorza Zc!:·h~d:Jieg'.1. 311 Etniczne prz('r~~i~ny~427 -- zagadnienia. 817 Etnikony, 643 Etno} ogi2, 7~~2 Etnografia .A.fr....ki, niemie<:kCl. 421 - PO\\'szech:'"i8. - radzje{'~;:~L --- Rusin6\\·. - 3o'.\-i2Cka 733 6~1 giO C~9'-()50 G;\:!.--.(;:71 - L-krainy, 777-736 Węgier, 673-677 Etnogr"ficz:,,<; podręcznik, 711 badaniOl '1ad '.vspólczesno,;cią, 81:3 in wentaryzacja, 55-·64 Ety;-l101cJgia nazw, 298, 299 Ewakuacja, 122 _o. Farbowanie, 491-493, 497 Figle gburóv;, 234 Folklor brabancki, 727-728 - Kolumbii, 702-705 Folkloru zmiany, 443 Folkloryści kaszubscy, 237 Folklorystyka, 811 kaszubskie, 736 400 Ge'ograiia wyrazów, 422 Germanizacja, 67, 426, 427 Gosp:;·darka chłopska, 152 -- w Borach, 503-552 -- pasten:ko-rolna, 522-536 - reniferowa, 717 .-< t~ójpolowa, 377 Gospodarki formy, 581 Gospodarstwa rolne indywidualne, 331 Gotowanie na ogniu, 383 Grt~ple, grE;plo'A"anie, 88, 89 Gręplar~lie mechaniczne, 90 Gręplarskie smyki, 89, 90 Grupa krewniacza, 30, 38, 4U - osiedleńcza, 307 Grupy poJcwowe, 210 Gvvara ruska, 648 Grzebienie Jo lnu, 87 Grzebień dzierż goń, 82 - do zbierania jagód, :368 - kolrJrowy, 472 krzyżyko'.vy, 451-502 liczony, 'łó2 łowicki, 47'ł na koszuli, 468--469 opoczyński, 473 rav,;ski, ·172 Slowian, 478 Haftu nauka, 456 - przemiany, 483 Hafty \vczesnośredniowieczne, - wielokolorowe, 457 Herody, 615 Higiena wsi, 600--601 Historia etnografii rosyjskiej, Hodowla renów, 713, 714 - zwierząt, 372--374, 587 480 660 Garncarstwo c; arncarz, Hafciarki, 433 I-Iafciarst."'vvo, 737 Haft kc..:-:zubsld, 7;:";6 Igllce na jastrz~bie, Igjy, 369 493 Imion wybór, 102 Inf0rmato~zy, 413--415 Instytucje morsbe, 135 - spolecz;1e, 131-137 Instrumenty kolumbijskie, 703 Integracja, 637, 640 Inwentaryzacja budynkóvl, 694, na Inwentarza zdobywanie, 125 Inwentarze dóbr starostw, 108 Izba hu.-:ulska, 778 - podolska, 779 - rozplanowanie, 580 J a.ki, s trój złotovls;;:i, 392 Jama n'a ziemniaki, 579 .Jarzma przyrożne, 379 - ramowate, 388 .Język Bagnos?an i Litwaków, 651 Jurta, 658 Kamosa. p. l",hioda, Kanc.junod. 65 Kapde złotow,kie. 413 !{artcgr8fia ('tr!ic:na~ 657 �375 874 Kaszuba, Kądziel. Kult, 2:33 kl,dziel, 90 Kibuce, Kwucoty, Ki,janka, KI uski 84 iGczmienne, Kłonic' C'zerpakowata, Kłusownictwo, Kobiety Kolcniści 724-725 369, - 371 582 455 fryzyjscy, 397 22, 654, - w Filadelfii, oriental. w - Paryżu, slawistów - ugrofil1ski, Konopie, Konstrukcja zrębowa, 784 371, Koziy do Krosna - - wątki: suszeni",-. części, błędne ogniki, - - 393 poziome; 577, 390--391 .586 pojęcie, fU!1kcje, - sp~łe:zn,a 406 ] 20-123 308 :VIagiczne terytorial- zdbiegi. :VIałże:'ls\'wO_ 411 szkle, 157 znak zlctowskim, 60 ł 73'7, 738 53 385 819 suszenie, 318, 319 Zachodniego, 375 379 :Vloty\\-.v roślinne. haf:u. -Hi7 676 728 helskie, nazewnictwa, nieckowate, 377 ludności 444 4'12 Nowiny, Obróbka lnu, wełny, 388 słowiańskiej, ławko- go, Obrzędy Oczepiny, 470 konopi, 434 2'1, 81, 392 392 Obrzędo\\'ośĆ stojakowe, 29, 39, 45 22, 23 371 kulturowa, Nosidła -- 461, sieci, 113 ='Jiewody Oazy 472 459. 107 549 małe Obiad mały, duży, 405 Obmann starszy maszop, 586 r<{rzne. 381 292 N et y, mance, - podbieranie, 385 lnu, 377, 378 włó!,ien:1i:ze, ról, 556 słowińskie, Niewód, Niwelac.ia 133 wzornik, obróbki chłopa, Nicielnice. 316, MotowidIo dwukorzystkowe, \\'C', 29, 100 - pracy do 688 Nici farbowane, 491 do haftu, 488 115-145, repatriantów, :VIotowidło 89-100 -- - MO:1grafia wsi, 563 wsi HeL 22- .. -24 369 orne, 665 Nazw pochodzenie, 247 N8.zwy bagien, 648 31 Pomarz,u, 663 663 663 - -- topograficzne, Migranci Pomorza 120-12:3 !VI ody, .- 25, 26 421, 731 668 Bliskiego Wschodu. 663 i narodcwości soc.i'cllistyczne, rolnicze, Naze''vnictw() 333, 386 786 własności, badań, Młócka, 582 :VIa jenie kró\\', :VLtlarstwo na 48, Młyny brabanc.kie, :VIodernizacja, 169 103 387 35, cisżynki, IVIłócC':lie cepami, lnu, 81 390 3::)9 w pow. 33, kartograficzna, Międlica, 83, 81 Miodu Mleko, i Oceanii, Narzędzia Mątewki, kozie:ek, :Vleblars\.wo ludowe, Metody 663 Australii Kaukazu. Syb2rii. 23, 24 663, Ameryki. 211--213 dział'ollność, rada, Afryki. 235 214-227 715 ludowej - 45 Maślni:c, Milicja, 673 Ława bcdenarska, Łowieckie doły, Łowiectwo 102. 248 633 Zachodniego, Łowiectwo, 104 siła pociągowa, pochodzenia 19-1-197 żakowe, - :VIigracie 2:32, 248 o niedźwiedziu, o śmierci, 702 Pomnrza Ludu 232 Mikołaju, 23, 24. Migracje na 307-35:8 683 2;57--259 B. Swarzev,'ska, kaszubskich, Mięsa przE'::hcw,Ywanie, wędzenie, 335 300 683 --- o św. 784-5 p. po- 32 411 - j1,lerk- 229-305 z Tuszkawych, krasnoludki, legenda M. ln2 pionowe. norweskie, Krowy j"ko słowińska, jaskółki, 390 390-391 domow'e, Kr.,·terium nego, dania kaszubska, 817-821 368, AtripleJ:", 606-608 o zabójstwie, Ludność pogranicza, Koszykarz, 391 Koszów wyplatanie, 375 368 diabeł, 300-305 czarownicy, 260-262, 379 Kosze. 368, Kos;~ykarstwo, kamosa, wiejskie, - 730 przysłupowa, - obada, Lecznictwo 78 - pszczół, 168 hortense, 654 394 3,94 697 ="arody 65~ partu, dialektów ;VIaszoperie, 563-642 7H, :YIuzyka 33. 42 :vIaszkary, 671 \vsi, Ameryki, głupi 730 Sofii, w współczesna Len, 78, 79, 83, 381 Literatura ludowa, 610-615 i Etnogra- 730 Meskwie, ryglowa, wieńcowa, Kosy, 563 729, 663 076, socjalistyczna, - czc;ść 'Wonclelnik, Mapa :Vlyśliwi, 625 137 porywa:lie, lVIunclel 741-743 616-620 - Lebioda, 23 Komunikacjs, 173 Kongres Atropo1ogiczny ficzny, społeczna, przez l\tIaswpi, do spraw osieclI2:1ia, filmu et:lOgralicwego, rybackie, - 571-601 Kurza u.:ka, podkurzanie 389-390 730 Kompanje Wielkopolski, Kwestionariusz, Kolowrotek, 96-99 KOP.'lin, czarna kuchnia, Komisja Kcmitet - Kultury ,125 Kołodziejstwo, miesz;me, na Z. Z., 704 - -' materialna, 405 p~zycja, 442, holenderscy, zmarłych, Kultur" duchowa, 601-616 ludo'xa, złoto\vska, 359-413 Pomorza 442 pogrzebowe, !eczepiny, Zachodnie702, 703 406 Odwiedzcll1ie matki, 401 Ogródki przy domu. 400 Okreś!e:lia gru;lOwe. 364 01C',ie. olejarnie, 385--386 �876 Opowiadania kaszubskie, 234 Oracje drużby, 403 Organiz&cja zespołów, H, 46 Orka U' skilIcI i w roznutkę, 378 Ornament geometryczny, zwierzqcy, 436 - prześlic, - roślinny, Osadnictwo, - Pomorza - Z. Z., 92 398 128 Zachodniego, 313 142 Osadnicy polscy, 116, 123, 566, Osadników praca, 172 Osady Olędrów, 225 Oswojenie zwierzą t, 716 Osiedla fryderycjQnki, 365 Ostrewki do siana, 379 Ości, 371 Owczarze, 80, 109 Owiec hodowla, 80 567 Palenie ognisk świętojańskich, 412 - torfo-wisk, 546 Pamiqtnil Kraszennikowa, 671-672 - żołnierza Korteza, 698-701 Pal1stwowe Gc'spodar:;two Rolne, 151, 162, 331, 353 Part, udział w maszoperii, 31, 32, 52 Pasterski odpust, 529 Pasterstwo, 713, 710 w Rumunii, 671 Pasterze, 372, 529, 530 Patronat Gniezna, 129 Piec, piekarski, 573-579 - części: tło, lcicrzchou:anie, ki, rZlJpioch. 384 Piec piekarski, 334 - poleski, 139 Pieczywo obrzędo\ve, 41 a - świątecZ'l? 384 Pieśni obr~d()we, 60ł - złotowskic. 412. n5 Pionieró'x modeL 11a - dź,cir- Pionierski okres. ] 15--145 P;smo rongo-ronr;CJ, 668 - węzłov;e quipu, 698 Placki aszebak, 383 Plecenie, 675 Płachta biała, '133 Płatnicy, 400 PJodozmian \\. Borach, 532 Pochodzerlie ludności Pracz, 568 Podbój Indian amerykańskich, 699 Podania: Antychryst, 273 p. literatura 1. -- Babiny, -- CZ;Jrny - Di,dJ2ł. Duchy. 267 pies, 272 2GB, 270, 271, 278 strachy, 2G5, 266 Eriicht błędne ognie, 267 o Francuzach, 24.7 o Gnieżdżewie, 279-281 - Hel zatopiony, 240 - Kalwaria wejherowska, 242 - kaszubskie, 239-285 - kościół w Żarnowcu, 240, 241 o dwu narz.eczonych, 248 Panna wodna, 233 Pastuszka, 253 o rybach, 231, 285 Smątel:, SJ]wntek, 259 o Sobieskim, 243 Sołtys w Tuszkowie, 273 StoJim, 255, 257 - Sz\;vedzi, 244-246 - Tuszkowy, 273-·Z77 --- 'vVdzydżana, 25:3 - Wieszczy, upiór. st.rach, 262-264 - V\'ilk morski, :2'11 Podania: zaklęta księżniczka, 251 - zamek - - - w BytowiC', 2,51 Żzr:l0\\·CU. Z50 złoto zakopane. 2ói o znakClch. 2~9-26(l w Podpalan porl\'.'2.1iny ie \\TZOS0Wisk, ći.re!e. 39j 5:l2 Pogrzeb murzyl1ski, 7e3 - samobójców, 409 Połowy łódk::Jwe, 25, 39·-49 Popularyzacja wiedzy, 785 Pota)'czy1iy, poprawiny, 407 Potr,nvy, 386 - weselne, 405, 406 - wigilijne, 384 Pożywienie, 368, 332-386, 589-592 _. mięs:le, 334, 385 Półpartnicy, 33 Prace b:łdawcze, 783, 793 - z2~:pcło\ve, Praw:, 4t)4 pJsiadania inwentarza, 354, 355 Z\\'yczajo\ve, 25 ProiJlematyk,,spDłeczna. 148-169 Procesy konsclidacji, 655 -. niwełacyjne, 166 Produkcja tkanil1, 100-106 Prządka, £3, 94 Przebier311cy v/eselni, m.aszki, 407 Przechowywanie ziarna, 386, 587 Przemiany społeczne, 563-642 Przemysl domowy, 592-5'95 PrLepowi,~denie pogody, 605 Przezwiska, 623 Przędzy wyrób, !Ja-IDO Przę"Jica, 90--S3 Przydonlki gór81i, 555--562 - - o.::limicnn:~, - p:zez\viskov.'e. 5Gl przy!Y}i8~~:('. 558 5j7--·-558 -- sytuacY,iri2. 559-561 - tc~ograficzne, 561 ppyclcmki zawodowe, 559 Frzyr~rnek, 473, 475 Pr7yrust lid turaln~·, 133 Przysro'.~>-i:::t ci::::szyns.kie. 7~5--750 Przy,to'oc-,v,'nie do środ:Jwiska, 3~'3--32± :lOC. 386, 407 Pytel, wzornik, 467 Radłu, rec1!o, 378, 726 Raki do chodzenia po lodzie, 372 - i.. łbki do wcirapy\vania się 374 Raubriterzy, 297 Regionalizacja Pomorza Zach. 425 Regresja rolnictwa, 541-545 Repa trianci, 307-358, 567 struktura społeczno - zawodO\va. :334, :34?..--350 - struktura rodzinna, 333---342 -. struktura wieku i pJci, 334-338 Repatriantów mieszkania, 351-353 Repolonizacja, 1:34 Retrogresja historyczna, 433 Robotnicy przymusowi, 119 Rodzina, 630-634 Rodzice k7'Z(lstni, 402 - model, 147-169 - ryba~ka, 23, 33, 204. 205 Rodzin łącznie, 310, 311 Rclnictwo dolnośląskie, 583-587 - w Borach, :S31 Rosz8.rnia. 29 Roszenie lnu, 82 Rośliny barwia,ce, 501 -- lecznicze, 582 _. uprawne, 381 R uch ludnoki, 145, 569 Huchy wędrówko,\72, 31(1 HtEk~e szycie, 477 Hybacki? narzędzia, 55-64 Rybacy łodziowi. 179 -- p2.ństwowi. 185 R:"!:aków grupa, li7, 182-227 jednolitość etniczr:a, 205 0jcowie. 198. 109 Sk~lpi2nie, 17·1 s~::~o\vic. ]90. PSY pastsrskie. Psz2zół 372 podkur7:ln~e. PUł2:Jki na l:s~,,·.. Pust,·] j~J 37.) stclt:\·st~·:!-(c.. zatru:-i:)i~!:ip. żo:"!;;. :~O) r11. 192 :2[3 175----:227 �878 Rybołówstwo, 370-372 - - bałtyckie, 23 - dalekcmorskie, 48 - kaszubskie, 171-227 - kutrowe, 24. 46, 18'1 - łodziowe, 221 pn;ybl'Ze7:11e, 211 - spółdzieiczc=, 188--189 - udziałowe Anteiljischerei, --- zespołowl~, 21-48 Rybolówcy Aralu. 658 RzeźbCl Ałtajczyków, 666 Buriatów, 666 czukockCl, 665 J'Clkutów, 665 ludowa, 7:37 Rzemiosłc rybackic=, 207 -- wic=jskie, 593 Rzeźbiarze złotowscy, 399 S:lo\\'c:dło, 23 skrzynia na ryby, 372 Sagi pomorskie, 9-19 Samołówki, 583 Samorząd rybacki, 36 Sanico ciOjt7'y, 388 - smyki, 596 Sc=sja naukow,C1 pomorska, 287 Sery, 385 Sieci niewodowe, 31 - włoki, 371 Sidła na ptaki, 369 Sień p:Jprzeczna Achterhaus, 429 Sierpy fabrycz.ne, 379 Skład ludności Pracz, 570 - maszoperii, 29-33 - narodów Syberii. 654 Skrzynie złotowskie, 398 Slawistyka, 818 Sieci, sŁęp, drygawica, 371 Słownik kaszubski, 69, 72, 229 nazw gwarowych, 549-552 - narzecza słowińskiego, 287 _ szałaśnlctwa karpackiego, 674 Sno?o\\·iązałki. 125 Sadz, 101 Sochy z",si(;g, 635 Sek z brzo:ćy. 386 Sombrero, 704 Sól św. Agaty, 402 Spółdzielnia lniarska, 78 - Samcpomocy Ch!., 126 Spis powszechny, 193 Spółka gos;Jcdarcza, 25, 547, 548 Sprzęt plor~ó\"', 535 -- przy wypieku chleba, 383 Sprzęty: lwlibki, kołyski, kreder.sy, ławy, półki, ryczki. skrzynie, zydle, 397, 393 Stosunki produkcyjne, 207 -- rodzinne, 155-153 Strachy, 443 Strefy i reglony Pomorza, 421--425 Stroje ludowe, 432-434 - Pomorza, 424, 432-434 Strój pasterzy orawskich, 541 - polski, 392 - weselny, 404, 405 Strój złotowski, 391--393 - żałobny, 409 Struktura wieku rybaków, 184, 185 -- własności, 510-512 Studnie, 382 StYP3, 409, 410 Suszarnie Di.irrst Hoe, 11O Swat, swok, wacman, '102, 403 Szałas pasterzy, 539 Szczotki do lnu, 36; 87 Szyper, szepe~ 27, 30, 47 Szkoła na Z. Z., 134 Szkutnictwo pomorskie, 419, 431 Szopy fińskie, 675 Sztecla, toń, 32, 45, 52 Sztuka ludowa, 734-7;39 - Kaszubów. 736 - Pomorza. 434-436 -- Syberii. 664 - Fkrainy. 779 Sztuka plastyczna. 615 Szufle do &b:;ża. :3il() Ścieg: janina, Qcc1ka. 1,fZyżykovvy, zakcpiański, 432--458 Środowisko geogra[iczr,2, 361--364 Świątki ludowe. i37 Św. Jan na Orawie. 529 Tanie-c na len~ o\vles: :::yto: 411 na przadci, 413 - indo~ezyjskie, 727 - złotowskie, 412-413 Technika batiku. 726 haftoo-'Nania, 494 - połowu, 2;3 -- upra-wy, 533. 584 Teksty pomorskie, 287 -- słowi11skie. 284 Tkactwo, 77, 391-3. 675 Tkackie sploty, 104-105 Toń, 32, 35, 37, 49, 52 Toponomastyka Borów, 505-510, 513 Torfo\Niska orawskie, 513-522 '-,-'ransport i komunikacja, 387-388, 395 Trumny Truwla, wynoszenie, 403, 409 skrzynia, 459 Trzebież, 377 Trzepaczka do włókna, 84,. 85 Typologia, 713 Typy budownictwa, 423-431 - gospodarki, 717 Ubiór kobiecy, 659 - ludowy, 680 - wsi Pracze, 598-600 Udział w połowie, 23 Układ Poczdamski (2. VIII. 116 Ule, 375 Uprawa ikr::ycy, 532 chemiczna, 377 - roślin, 376 1945), Cst9-\\'y bucio\\-lan:.',4;}i) -- o \\'olnym C"strój -lI rybcló··Yst\".·i~: mcL:;~o:Jerii. ?4. 34 25; 33. pa triarchClln o-rcd::J\\\-Afryki. Epoj('Czny C\Iela:18zji. 667 34. 66S Walka z przć:źytk;-;mi. 65(, W'ltki p. litcntura luciem-a. 233. 2% Warsztat kołodziejski, 389 Wełna potna, 81, 87 Wiadro, 388, 390 Węgiel chaty, 394 Wiara w czary, 719 Wieczerza wigilijna, 411 Wiedza ludu, 605 Wierzenia ludowe. 682, 683 Wicś koszalińska, szczecińska, 150--169 Wieszczy, Więcierze, Widły, 371 Wigilia B. - Z. Św., 429 371 N., 410 3;4 Wino gęEi,e, 406 Własność i:1dywidualna, 32, 35 Włókiennictwo, 75-113 Włóki, szlcpy, 387, 388 Woda wielkanocna, 411 - z trupa, 408 Woły, siła poeiągowa, 378, 379 Wosk, 376 Wozy, 388, 596 - na drewnianych osiach, 388 Wróżby, 443 Wsie rybClckie, 25-39 Wsi charakterystyka. 564-612 - nazwy, 366, 5C5, 570, 645 opis, 678 \Vspółdziałanie, 227, 626--630 -- gospodarcze, 25 Współżycie mi(;dzygruprm'e. 620___ o -63ł �880 881 V;yda',n:ict\l:a U~ESCO, 732, 3 Wy;)as owiec, 531:1 Wystawy, 734 Wyszy\vaczki. śląskie, 470 W;'w8r z roślin, 421 \\'::'.\·iady terenowe, 28 \Yz(xniki, pL/te;, I1wciy, '159-488 Zacuwa pasterzy, 374 Z"bawek wyrób, 400 ZabiEgi magiczne, 40.~, 479, 528 Z"kaz haftu, 452, 460 -- zabijania pszczół, 376 Zawol:il!."lia ni?, zwier~(;ta, 373-:3"14 Z,cpisy t(';kstć,w, 234 Zz,przęg Vi szle, 388 Zbieraet'vvo, 581 _... I': pow. ZłotÓVi, 368 Zb~ór si(;!1a, 5~i3 Zbo?a miary, 380 -- siemie, 339 Zderze'lic kultur, 424 Zd')cnictwo '';'i drzewie, 737 Zespoły łódkowe, 29, 33·-48 Zlel':Jne Ś\vięta. 530 Ziemi uŻ:itko\vanie, 182 vVYKAZ Biuro S:udió"· .. Budownict'.va Wiejskiego Pc.litechniki WarszawsJdej, 168 GeseJls,:haH fl.ir pom l1ersche Geschicl~te u. Altertumsk., 421 Inst)·tui Allti'C'~c;ogH w Rzymie, 705 _ .. ClIiw. Humbcldta \v Berlinie, T 711 Bałtycki, Etn:-:graiii 237 A. X. - ZSRR, 632·- ·t5'? Gospodarstw:" społecznego, 314 Przemysłu Włókien Łykowych. 103 ZtYE:".rh:>go Znachorka, Znak \\·yp~)::;(.~i:~ "R,' bab')l' ~ Etnograf.iczne Leningradzie, Etnograficzne 40B ,·~i)1 p. \\'zorniki Znaleziska \\·c:'.esnohistcryczne, 403 Z'vvii?,cek Zc;wodowy Rybakó',v, 48 Z\':}Tzaj majenia, 374 otar\cowania, 41:3 dorocZll8, -tl0-412, 681 i obrzędy, 635-637 pogrzebowe, 407-410 przy sianiu lnu, 79 tow3n.yskie, 620 urodzinowe, 400-402 wes2lne, 402-407 - wiosenne, 411 -- żni\vne, 412 Żc.ki, 32 1.'~8ro\vanie, 377 Żelaza na lisy, 370 Żniw d r:iżowe, 726 Żona dobra, 156 - czarownika, p. podanie o czarowni.kach Żvcic religijne, 603-610 Życiorysy rybaków, 28 Źróddłautrzymania, 175 l"arodóv,; w Toruniu, .. :\Iazowieckie Historii wsi w Olsztynie, 419 w Lubeni Wielkiej, 781 ludoznawcze w iVloskwie. 670 Śląska w Opolu, 80:3 twórczości ludowej Hucułów w Koł·omyi, 777 w Jarosławiu, 782 w Przemyślu, 781 w Słupsku, 107 w Sogn, 97 Tatrzańskie, 751-767. 769 C\ordiska Museet, 91, 97 O.śro::1ek Badania Opinii Publicznej, 150, 154 Polska Partia Robotnicza, 122, 124, 141 140 OśrG:ie:< Ochron~' Zabytków, 731 Unia N2.uk Antro- \\'l' L'\\ c\'.·ie. 777---';'81 ~Il;-- .. Lud'· 7. XLIX Towarzystwo 439, Ludoznav,;cze, 789-792 - Oddział w Opolu, 737 Polski Związek Zachodni. 122, 128 141 Pracownia Ustroju i Organizacji Szkol'1ictwa PAN, 1(,9 Towarzystwo Dziejów i Starożytności Pomorskiej, 68 - S02jclogiczne Radzieckie, 662 U~ESCO, 723 Węgierskie Towarzystwo Etnograficzne, 673 Wydział Kultury WRN Koszalin, 439 Zes,pół Etnograficzny IHKl\1 -- P AN \V Toruniu, 360 Zakład Etnografii Uniwer3ytptu Łódzkiego, 25, 45 Zwią.zek Polaków w Niemczech, 366 pcl:Jgiczny i Etnologicznych, 729 :YluCicc d'.' r.:Tcmme \'.' P<lryżu, 730 ::':Iuze\';r!1 w Bcr8s, 97 Etnogra1'icz!'lC i Przem~':słu i\:-t,V.:;iyc_?~1eg9 Polskie +20, 35D, +19 Kut;:dra Architektury i Planow<lnia "\Vs·i Politechniki Warszawskiej, 683 Etnografii w Toruniu, 359 ;VliE;dzynaroclowy i Restaurac.ii :Ylic-;dzynarodowa w 665 INSTYTUCJI -- Sztuki PAN, 735 -- -- Sekcja Socjograf., ZS:łR �::;PIS RYCIN Prof. JUliUS3 ZbJr:;wski :\luzeum TatrzaI1skic \v Zakopanem (fot. K. Gorazdowska) Ryc. 1. Portret Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza (l764-1855) Ryc. 2. P'Jrtret pastora Michała lVIostnika-Pont"nusa (1583-1654) Ryc. 1. Nfłócenie kijanką Ryc. 2. Grzebień - dzieżqol1 do obrywania nasion Ryc. 3. Międlica Ryc. 4. Rzeźbiony trzepak dwunożny z początku XX w. Hyc. 5. Trzepaczka i trzepak Ryc. 6. Szczotki do czesania lnu z drugiej połowy XIX w. Ryc. 7. Szczotka szczecinowa Ryc. 8. Ręczne gręplowanie, w Finlandii Ryc. 9. Grępla ławkowa Ryc. 10. Smyki gręplarskie Ryc. 11. Przymocowanie kądzieli do przęślicy łopatkowej Ryc. 12. Rrzeżbione przęślice krążołkowe z Przylepu starego i Stróżewa, pow. Pyrzyce Ryc. 13. Przęślice krążołkowe Ryc. 14. Szwedzkie i fińskie przęślice widełkowe Ryc. 15. Współczesne przędzenie przy pomocy przys~adkowej przęślicy krążołkowej na Pomorzu Zachodnim Ryc. 16. Wyciąganie pasemek włókien czesanych, współcześnie stosowane na Pomorzu Zachodnim Ryc. 17. Wspólczesne przędzenie włókna na wrzecionie, moment skręcania. Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 18. Nawijanie uprzędzonej nitki na wrzecionie, Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 19. Współcześnie używany na Pomorzu Zachodnim kołowrotek skośny zwany polskim Ryc 20. Kołowrotek prosty zwany także franc/Lskim Ryc. 21. Rzeźbione motowidło stojakowe z drugiej poł. XIX w. Ryc. 22. Współczesne motowidło stojakowe z Pomorza Zachodniego Ryc. 23. Motowidła Ryc. 24. Snucie przędzy Ryc. 25. Schemat krosna szwedzkiego l XII 6u 7l 81 82 83 85 83 86 87 88 89 89 iH 92 92 93 93 95 95 96 97 98 98 99 100 101 102 �885 384 59. Hyc. 4. Narzc,dzia 30. Ryc. 26. ~orweskie 31. 32. Hyc. 27. Deseczka Ryc. l. Struktura morskich 33. Ryc. 2. Ilość krosno pionowe z drugiej tkacka z XIX w. zatrudnienia iudności rybaków w wioskach połowy kaszubskich nadmorskich XIX wsi pow. w. nad- puckiego w latach 1872-1959 34. Ryc. 3. Liczba rybaków łodziowych na tle ogółu zatrudnionych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego 35. Ryc. 4. Liczba rybaków łodziowych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego w latach 1951-1960 . 36. 37. . 38. 39. 40. 41. Rvc. 5. Struktura wieku rybaków morskich (stan z r. 1959) R~c. 6. Żatrudnienie synów rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) Ryc. 7. Pochodzenie terytorialne rybaków kutrowych indywidualnych i łodziowych (stan z r. 1959) Ryc. 8. Pochodzenie terytorialne i zawodowe dwóch generacji rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) . Ryc. 9. Pochodzenie zawodowe i terytorialne rybaków łodziowych i kutrowych indywidualnych (stan z r. 1959) . Ryc. 10. Występowanie maszoperii rybackich w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego Ryc. 11. Trwałość maszoperii szprotowych (KarwLa 1949) Ryc. l. Kaszuba z Wejherowa w stroju regionalnym ze skrzypcami diabelskimi (fot. J. Śliziński) 44. Ryc. 2. Kalwaria w Wejherowie (fot. J. ŚlizillSki) 45. Ryc. 3. Bytów, zamek (fot. J. Śliziński) 46. Ryc. 4. Stalamowa Góra nad jeziorem Żarnowieckim (fot. J. Śli- 42. 43. 47. 48. ziński) Ryc. 5. Jezioro Wdzydze (fot. J. Śliziński) Ryc. 6. Stara chata kaszubska na rynku w Wejherowie 54. 55. 56. 57. 58. (fot. 178 180 65. 66. Ryc. 10. Wiadro drewniane Ryc. 11. Bednarz - Piotr (Zlutów) 67. Ryc. 12. Koszykarz - Wojciech prL:" wyplat!o1niu koszvk!o1 103 176 183 185 190 196 197 (fot. lnu 381 381 38e± ::85 ([{udna, pow. 387 (Złslów) Włoszczyński 388 przy wyrobie klepek 389 Piech z Rudnej, pow. Złotów 391 13. Wt;giel chaty lWers, pow. Zlot6w) 14. Chalupa 1',r 98 z "przylapem" 7C St. Świętej, pow. Zlotów 15. Chalupa podcienio'vva z Trudnej, pow. Złotów, 16. Skrzynia malowana (Bucek Wielki, pow. Złotów) l. Pytel, zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiaJadwigi Fizek (Istebna-Andriolówka, pow. Cieszyn) H.yc. ~? PyteL uproszc.'~ony, przekaz rodzinny w posiadaniu wigi Fizek (Istebna-Andriołówka, pow. Cieszyn) . 212 74. 216 75. 7ti. 242 242 78. 252 79. 80. 254 81. 82. Ryc. 3. Janina Bury przy wyszywaniu przodu koszuli męskiej Ryc. 4. Nowoe7.esna bluzka kcbieca z tradycyjnym haftem Ryc .. 5. Kcszula męska, wyszywała Maria lVIdłyjurek w 19'20 r. Ryc. 6. Zbiór motywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" Ryc. 7. Przyramek, wyszywała w 1896 r. Nonkowa Ryc 8. Przyramek koszuli kobiecej, z 1905 r. Ryc. 9. Mankiet koszuli kobi cej, wyszywała Rozalia Buczkowska Ryc. 10. "Znak" do koszuli męskiej, Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem "Janina" Ryc. 13. Haft wykonany wif;kszymi krzyżykami Ryc. 14. Haft na przodzie koszuli męskiej, wykonówy Ini'.ll1ymi nićmi, przędzionymi i farbowanymi w domu oraz bawełną 200 77. 83. 258 276 Wielka R~'c. Ryc. 70. Ryc. 71. Ryc. 72. Ryc. daniu 68. 69. 380 D:.:ien::qoi" narzędzie do cbrywan'a t'Jr2bek I\arz<;dzia do 1rzepan~a lnu Piec piekarski \volnosts.iący ;\b.sieinica (Głom3k, p:1W. Złot:;w) Sz!cpa do przewożenia narzĘdzi rolnict.ych 7n. 263 266 J. Śliziński) Ryc. 11. Na przystani rybackiej w Klukach i widok n') Je'dom Łebskie (fot. J. Śli<:iński) Ryc. 12. Diabelski KamiE:!l koło Gardny Wiclkie j (fot .. J. Ś1Li:'1ski) Ryc. 13. Chaty rybackie. Kluki Żelazne (fot. J. Ślizi!'1ski) . Ryc. l. Grzebień do zbierania ja~ód (Rudna. pow. Zlotów) R~T. 2. Powrót z pastwiska (Rudna, pow. Zlotów) Ryc. 3. Wiązania cepów gospodarskie 60. Hyc. 5. 61. Ryc. 6. 62. Ryc. 7. 63. Ryc. 8. 64. Ryc. 9. Zlotów) 256 J. Śliziński) 49. Ryc. 7. Hel, chata rybacka (fot. J. Śliziński) 50. Ryc. 8. Swornegacie (fot. J. Śliziński) 51. Ryc. 9. Sianokosy w Tuszkowach (fot. J. Śliziński) 52. Ryc. la. Karol Judaszke, rolnik ze wsi Gardna 53. 104 297 298 29~ 30:3 368 373 380 84. 85. Ryc. 87. Ryc. 88. Ryc. 89. Ryc. ligą" 86. Ryc. 91. Ryc. 92. Ryc. (fot. 90. l. Odbiór wydobytych cegieł torfu (fort. Wł. Werner) 2. Praca w podciekłym wodą dole (fot. WL Werner) 3. Załadunek torfu na wóz konny (fot. Wł. Werner) . 4. Transport cegieł torfu przy pomocy wózka, zwanego (fot. Wł. Werner) 39'1 395 39CJ 393 461 Jad463 466 468 469 ,172 47:l 47;) 476 482 48·1 48,1. 485 490 514 516 518 '"ta- 5. "Buda", służąca do wypasu jałowizny (fot. Wł. Werner) 6. Wnętrze izdebki mieszkalnej w ..budzie" (fot. Wł. Werna) 7. Podpalony przed rokiem odłóg, zarastający roślinnością WL Werner) 519 526 527 532 �886 93. 9~. 95. 96. 97. 98. 99. :387 Ryc. W!. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Hyc. Ryc. 8. Szalas pasterzy owiec na ,.Cie:lcowskich szałasach" (fot. Werner) 1. Chalupa ryglowa (fot. .J. Pawłowska) 2. Stodoła ryglow'a (fot . .J. Pawłowska) 3. Sterly słomy (fot. J. Pa\vłowska) . 4. Kozioł do suszenia siana (£ot . .J. Pawłowska) 5. ".Jama" na ziemniaki (fot. J. Pawłowska) 6. Ubiór kobiecy (Bryńce Zagórne. pow. Bóbrka) fot .. J. Paw- lowska 100. Ryc. 7. Ubiór dziewczyny (Bryńce Zagórne. pow. BćbTka);ot. .J. Pawłowska 101. Ryc. 1. Reman Horoszkiewicz (Fot. Tadeusz Horoszkiewicz) 102. Karta tytułowa XXI tomu ,.Lu~ln . 10:3. Skład Komitetu HeJc:kcyjnego "Ludu" 104. Ryc. 1. Hekonstruowane wnętrze: izby huculskiej z okolic '1'10- 539 576 576 577 577 TABL 579 rochty Broszczowa lOu. Pismo do Urzędu wnętrza Wojewódzkiego izby pcdolskiej w Lublinie z okolic z dnia 16. X. 1943 r. About Juliusz 599 78il 790 779 791 TabL L Piece piekarskie 2, TabL II. Narzqdzia do obróbki :3. 'rabl. III. Narzędzia transportu "I'AELIe J. ziemi 578 585 597 SPIS MAP 1. 2. 3. 4. Mapa Mapa Mapa Mapa 5. :Vlapa 6. Mapa 7. ;Vlapa 1. 1. 1. 1. 1. Rybołówstwo zespołowe na Kaszubach Komunikacja na terenie powiatu puc:k;('£o Zasięg zwartego obszaru dialektów kaszt.:bskich Środowisko geograficzne i demografia Krajny Zlotowski.e.i Bory w granicach .Jabłonki i Chyżnego 1. Plan gromady Pracze pow. :VIilicz 2. Pochodzenie ludności wsi Pracze 26 173 235 363 506 5u4 568 CONTENS Zborowski (Włodzimierz Antoniewicz) I Dissertations 790 .: SPIS or P a.r t I 599 778 10:5. Ryc. 2. Rekonstrukcja Ę C h a r l Cl t t e H i r s c h, Social critique in the Mecklenburg and Pomerania folk saga of the 19 tll century. ,J a d w i g a K u c h a r s k a, Offshore collective fishery in the Kashubian land (summary in Russian page 833, summary in English page 848) . R e i n h a r d P e e sc h, The folk art, steck-taking of fishing tools and fishing boats on the German sea coast . W i e s l a w B i e ń k a w s k i, Stucliesof folk culture in the region of Słupsk in 1826 by Christopher :vIrongovius (summary in Russian page 834, summary in English page 849) . Wal e r i a n S a b i s i a k, Researches on textile industry in West Pomerania on ground of the Baltic historical and ,cultural territory (summary in Russian page 835, summary in English 850) Z Y g m u n t D u l c z e w s k i, The pioneer period in West Pomerania (summary in Russian page 836, summary in English page 851) lvI a r i a T r a w i ń s k a, Cha'nges if'. the modtl of peasant family in recaptured territories of West Pomerania . Z d z i s ł a w B a t a r a w i c z, Social and economic relations in the Kashubian coastal fishery (summary in Russian page 837. summary in German page łl52) .J e r z y Ś l i z i ń s k i, From the Kashubian and Slovinian folk literature :\1 i koł a j L a t u c h, External relations in West Pomerania in 1951~-1959: connected change's and some problems of repatriated peopl'? adaptation to a new environment (summary in Russian page 839, summary in English page 854) . C o 11 e c t i v e war k, Outline of the folk culture of 3. native popula tion in the middle-eastern part of the Zlotów district, \'c,ivodeshi.p of Koszalin (summary in Russian page 840. summar~' in English page 855) . 9 21 55 65 7:i 115 147 171 229 307 :359 �883 J ó f B u r s z t a, Survey and perspsctive's tigations in West Pomerania (summary summary in E:1gli.sb page E57) . Z ": Part of ethnogr~ph;c in Russian in'i2sp3.se S41, 417 II da B a r b a r a B a z i c l i o h, ::Vlanufadurers of cross embroideries and their \\'orking tools (summm'y in Russian page 844, summary in English pag'e 860) . IN a n d a J o s t o w a, Materials concerning the problem of peasant leonomy in the region of Bory Oraw5kie (summary in Russian page 840, summary in English page 862) . S t a n i s ł a w T a kar z, By-names of mountaineers from Zubrzyca Górna and Dolna (under the Babia Góra mountain) . ..r8. d w i g a P a w ł o w s k a, Social and cultural changes in th(? Lower Silesia village Pracze, district of lVIilicz in 1945-1960 (summary in Russian page 846, summary in Eng-ish page 853) . F e l i k s O l e s i e juk, A contribution to the investigations of ethnographic groups in the northern part of the district of Radzyń, voivodeship of Lublin II SOVIET part Reviews ETHNOGRAPHY, 2, part 3, part Anna Periodical Clnd 451 rad 503 553 563 Stęślicka) Wypych) POLISH Soci:=ty, 1962 (Jan 653 ReJjch- 673 man) FOLK ART., XVI th year, 1862, nr 3 (Kazimierz a lOg i e r, A travel journey to Poland 1635-1636. part I, Gdańsk 1953 (Józef Grljek) . S t e f a n C h m i e l e w s k i, Changes in the western fron~ier of the wooden plough range in Europe in the light of historic, s:Jcial and economic sources, vol. XXIII, 1961, Poznań 1962. pages 51-In (M. Pokropek) . . F. P i a .ś c i k, 1. T ł a c z e k, Housing architecture in the country. OneL,mily house, Warsaw 1961 (M. Trav:ińska) . E l i z a b e t h C h e s l e y B a i t y. America before Columbus. Warsaw 1962 (Anna Kowalska-Lewicka) . B e r n a l D i a z d e l C a s t i 11 o, Diary of a Cortez soldier or a genuine history of New-Spain conquest, Warsaw 1962 In the matter of review (T. Wróblewski) . Answer of the reviewer (frena T1Lrnau) . Some notices about proverbs and charaiCteristk Cie~zyn Silesia (Alojzy Preissner) . Kar (Annl! REVIEW lickrl) KOlca/ska-Lewicka) OF FOLKLORE Bogota . 1961 (Wam/fi III 077 685 693 695 698 . IN COLCMBIA. 713 718 721 SEVENTY-EIGHTH ANNUAL REPORT, of the Bureau of American Ethnology 1960-1961, Washington 1962 (K. W.) . THE SECOND GENERATION OF lVIIDDLE-EUROPEAN SETTLERS IN ISRAEL, Ti.ibingen 1962 (K. W.) . Tv1 a r l e n e V 6' S P e r, Tho'mand isles - Orle state (K. W.) . THE BRABANT FOLKLORE, Brussels 1962 (Tomasz Skarżyński) . ETHNOGRAPHY IN THE UNESCO WORKS, 1960-1962 (Tomasz Skarżyński) 6+3 708 723 724 725 727 728 735 Pietkiewicz) Pol~mics Kojdecka) Ethnographic 705 711 H a n s P a l h a u s e n, Wandering shepherds and t:,eir aboriginal traces, Braunschweig 1954 (Jaclwiga Kucharska) . .J a h a n n K r u s e, Witches among us? Magics and creeds of om time, Hamburg 1951 (LiIi Maria Szwengrub) . BADEN DISCOVERY REPORTS, Freiburg-Karlsruhe 'l!}62 (Kon- reports Academy of Sciences USSl, ;VIC3COW 1961, 4, part 6; Moscow 1962, purt I, part 2 of the Hungarian REVIEW ON ANTHROPOLOGY, Rome 1Z61 (Wanoa Stęślicku! . R. G a i re, Teuton :3.nd Slaven the Polish frontier, LO;ldon 1944, (Wanda StęWcka) H a n s G r i m m, Introduction to anthropology, Jena 1951 (Wan- C. Stęś702 The Museum Ethnography Ethnography 741 743 folk sayings in Museums of the Tatry Mountains (Wanda Jostowa) in the Ukrainian Mmeums (Stefan Lew) in the Museum oE Przemyśl (Stefan Lew) IV 745 751 777 781 Chronicle ?Temories conne'cted with Roman Horos2lkiewicz (Czesław Kurek) . Half a century of Jan Czekanowski's membership in the Polis~ Ethnographic Society (J. H.). . . . . Report. of the wrcle werk of the Polish Eth~cg;ap~ic 'Society durll1g 1962 (O. G.) . Scientific session devotcd to Józef Le:m:pa (Henryka Romańska) . 787 789 792 803 �Provisional statute of the CIAP. Information concerning the activity of CIAP (Aleksander Lech Goclleu:ski) . Proceedings of the working Conference of the Demos Redactio~. Mos2ow 9-14. VI. 196:~ (Józef Gujek) . Proceeding of the Demos Governing Body on the activity during the period since the conference of the r2dactiol in Br~J Ethnic and ethnogra:phic problems at the Vth International Congress of Slavists in Sofia 17-·-23. IX. 1963 (J ózej Gajek) . Extract from the protocolof the }:XXVIIl th Ge.neral Assembly, Polish Ethnographic Society, dated 8. XI. 1963 in Opo·le . Report on the a·ctivity of the Polish Committee at the International Congress of Anthropologic and Ethnographic Sciences (J. Gajek) 809 810 814 817 821 828 V Miscellanea Summaries in English, German a,nd Russian languages Jeleniewski) Index of the XLIX th vol. of the "Lud" List of illustrations and maps Table of contents in English . (Eugenius~ 833 (O. G.) 865 81\3 887 �ATLAS POLSKICH LUDOWYCH STROJOW cena zl CZĘŚĆ I POMORZE I WAR:'UA 1. Agnieszka D:..br'Jwolska Strój pyrzycki, 2. Bożena ,;telmaC!10Wska Strój kaszubski, 3. FranclSze:< Klonowski Strój warmiński, CZĘŚĆ 1. 2. :J. '. 22.29.27.- 1955 1959 1~60 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY Aclam Glnpa - Strój sznmotulski, 1951 (wyczerpany) Adam Glapa Strój dZierżacki, 1953 Acla.l1 Glapa Strój lubuski, 1956 HaHn" Mikulow,;ka Strój kujawski, 1953 CZĘŚĆ III ŚLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pog6rze), 2. SŁ8nisla\v P rOl1lCZ Strój pszczyński, lS51' 3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 CZĘŚĆ IV MAZOWS:t.'E 1950 (wyczerpany) 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowskI Puszczy Białej, 1~32 (wyczerpany) Jadwiga SwiątkClw3:<a - Str;,j łowicki, lJ53 3. Jan j __ ~iotr Del<Qwskl Strój piotrkoW3ki, 1954 4. JanU3z Ś,'/leży S~r' j pOćllaski, 1358 o. Jan Piotr De:<ow.;ki - Str,6j sieradzki, L5) U. Jan'n'! Kraj .'wska - Strój o;>oczyń~ki, !J;3 7. Allam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 V 16,50 25,27.- 28.28.27,32.- MAŁOPOLSKA 1. H:>11an Reinluss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) F •.onei ;zek Kotu!a Strój rzeszowski. 1951 (wyczerpany) :l. Janl~z ŚWie;y Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edy.a Stcr~k Strój spiski, 1154 ';z2k Kotula Strój łańcucki, 1955 S 'ba ;~;an Fliza" Strój Zagórzan. 1956 I. ['ncbara Kaznowska-Jarecka Strój bilgorajski, 1958 8. Janusz Kamocki - Strój sandomierski, 1957 9. Tadeusz Seweryn Stdj Krakowiaków wsc:lOdnich. 1960 10. J. i i\1. Kamoccy - Strój Świętokrzyski 1901 l!. Edyta Starel, Strój orawski (w druku) ~"."L. LITERATURA 13.5U 29.30.'- I SIERADZKIE 2, CZ.:;3.': 16,50 27.29.25.- 13.5~ 16.5J 26.27.26.2J.26.32.30.- LUDOVVA poświęcony sprawon1 literatury iudo\V2j, p::>ci reel. J. Krzyżanow· S. Świrki. Zeszyly: podhalati:;ki, kielecki, rzeszo\vsld, cieszyński, dolno~ śląski. g_~rnoslą· ..;:;.o-opolsl<i. ka5zubski. warmiński, lubelski, mazurski, podlaski. pornorski, lubuski, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczycki, piotrkowski. Prenu~n2rata r:J:,zna 48.-. Zamó\vienia przyjmuje Redakcja. \\'"arszawa, Nowy Świat n. pokój 121. Konto czekowe 1-7-1IUO;0 lub Oddzialy Rucł1u. Dwumies;p,cznil< ski?go i �Cena z1 100,- A :\r nc 9. L-=.)pol=l 7'1r 10. WI~dy.;la·'! 1'r I\. Nr 12. Nr 13, 1\'1' 17, Nl' J8. H I \\' L \1 E T :\ \'i(;f;rlyn)'.~·icz :~ien'a:j;i - 10JDE:i:<3 oGH "qRLEJ.O :.;ATE:UAL Y D.> "% L"T J I ...., '36"3 LUDO'.VEJ 1?'18-18jJ, 1:::J5j • H,din<l Bittner MATERIAŁY DO CI2LIJ I. POLSKIEJ CZl.ONKON P.T.L., 1)53 \Vie:;law Bicókowsld P-:J~:...tl7.E:JNICY C3:<AR.-\ Y~OLSE:l::;A NA POL,] BADA?~ LUDJZNAV,'CZYCH W POLS:E, 19;6 H, l), 13, Pra"a zbiorowa E1ULETYN INj,'ORM.ACYJKY P.JL,KIEGO TOWARZYSTWA LUD:JZNAWCZEGO Nr l, 2, 3, 4, (wyozer)anJ' Wikt"" Sc:'",;mm - Ll'D:J\VE 0.JR3c;DY WESELNE WE WSIAC:H D::JL!NY bOC,-EWK! I TAHNAWKI Z!E.\fI SAN..lCKIEJ, 1J58 (wy:z.) S~an'ci<lw BGk -- WESELE L1JDJWE W GJq ';O'NiE SAN;:).1MIEHSK!E Nr 1.1. Olga Gajko\va - JAN KAR,,-:JWICZ i LUD',VIK KRZYWICKI I'll' 23. Anno Ły,zoz·Wirpczowa NA=YTKI BIBLIOTE:n P.T,L. W LAT "CH IJ53-1!;5J Nr 21. JĆ'zof Bab:cl - N.,,"UKA O LUD.,,"CI FRYDEHYKA IL\TZLA 1.•1' 25. Maria Hen3!o'.Va R::~LINY DZIKO ROSNĄCE W KULT'UR:<E LT';DU P.:JLSKIEGO Nr 27. J5zef Gaje:, WYBRANE. LUDOWA Kwes\ionariusz Jifr Nr Nr KO\VALS1'V,'A Reec.IY2ja m"nog1'a:ii et:10g1'aficznych. etn.:>graCczne. Tw6rczo:ć muzyzzna, ~5 2).- ZJ.25.- 3).25.ZO2).- LUDY:;EGO ZAGADNIEN:A 30.- POPULAnNA 1. Józef Eurszta. 00 OSADY SŁOWIAŃSKIEJ D.J WSI W3PÓŁCZE3NEJ (wyczcrpa :lny) 2. Alfred ZarGba, P£tACA DIALEKTOLOGA VI TERENIE 3, Adam Ciapa i Alf.:m; Kowalski TAŃCE I ZABAWY WIELK:JPOLSKIE 4. Aleksander L~ch G()~lewc:,i D:1:JGI SYNO .;/ SL:J::'JCA... OSKAR KOLBERG, 2).- ZO.- KULTURA MATE:11ALI':." Nr 6 dla ce15w. P. A. E. BIBLIOTEI{A Nr DJ 13.- JAK,] REPHEZENTi.NCI DWU NURTOW W ETN:JLOCII PJLSKIEJ (wyoz=rp.) Ni' 20, Julia" Barty.' i Ir~n3 Turnau - MATERIAŁY DJ HISTORII ODZIEZY LUD:JWEj PL-\':SCriD. WJELKOPOLS:(l K1' 21. T'2reS3 Si:Jdow.;;ka-Myzyk - BARTNICTWO \'l PŁN.-WS~H. EURJ?IE ZE SZCZEGOLNY1>1 UWZ::;U;D;:.J'rENIEM POLSKI Nr 22. Józef Gajek TRAN3POR1' I K..J:'>lUNIKACJA L,\D:JWA k'Nestionariu3z Nr :3 dla C:215w Pols:{iego Atlasu Etno,1ra!:CZ112.10 (\vyczerpany) r;r 23. Janmz Eo!,d,:n:J\vicz - MATERIAŁY POŁUDNI:JWEJ KIELECCZYZNY €h.2 3).SO.10.45.- 3).- DZIELA \NSZYSTKIE In2dita. Materialy S~udia, materiały doku:nenta~yjn:;! Zam6wienia nadsyłać n:J. adres: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NA":KERA 4 i przY2zyn~d pomo~n:zze. i. I l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26c1ededa0bd9d61c9eb3b59e3d22e5a.pdf ee9991071a78b0a4e48d99db1e7412f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:231 Title A name given to the resource Muzea/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.751-786 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach �752 753 lub gotówce dwicście lub p:mad dwieście złotych austriackich, członków J'Zeczywistych opłacających corocznie dziesięć złotych austriackich i korzystających wraz z rodziną z bezpłatnego wstępu do Muwum oraz członków honorowych nie wncszących żadnych epłat i korzystających z prawa bezpłatnego wstępu do Muzeum ". Członkowie założyciele wybierali z pomiędzy siebie Komitet składający się z pięciu osób, stanowiący zarząd Towarzystwa. Następny wybór miał się cdbyć l września 1889 r. i w tymże terminie corocznie 5. Do eb:Jwiązków zarządu należało: "a. Wyszukiwanie środków i sposobów urządzenia i rozwoju Muzeum. b. Rozkład zajęć w Muzeum pomiędzy cdonków Komitetu oraz zaproszonych cdonków hon::>rowych, rzeczywi. stych jako też osoby p:::stronne. c. Mianowanie lub zapraszanie na urzędy: Kustcsza, Podskarbiego, Gospodarza, Konserwatora i innych osób ::nających c bsługiwać Muzeum, craz ułeżenie instrukcii dla tychże i postanowienie prawideł określających sposób korzystania z Muzeum. d. Układanie katalogów objaśniających przedmioty um'eszczone w Muzeum. e. Sporządzanie corocznego sprawozdania oraz przedstawianie dorocznemu zgromadzeniu Członków Założycieli budżetu dochodu i wydatków. f. Komunikowanie się z instytucjami i csebami, których współudział może się okazać potrzebnym i p::>żytecznym dla rozwoju Muzeum". St2.tut przewidywał powołanie kustcsza mianowanego lub "uproszonego przez Komitet z pomiędzy osób posiadających ku temu cdpowiednie uzdolnienie". Ob::>wiązki jego określa § 11. "Kustosz ma bezpośredni nadzór nad p:rządkiem w Muzeum, odpowiada za c2łość zbiorów, przedstawia Komitetowi wnioski dotyczące potrzeb Muz um w razie gdy te przekn:czają granicę władzy, nadanej mu pnez Kemitet, układa corocznie projekt budietu wydatków niezbędnych na p::>l11ieszczenie i utrzymanie zbioróVI Muzeum, jakoteż sprawozdani~ zC" swej ddałaln::>ści" 6. Towarzystwo Muzeum Tatrz"ńskiego liczyło w roku 1888/9 - 48 czło:1ków, w roku 1889/90 - 26 członków, w roku 1890/1 - 34 c:'.łonk6w 7. Działajacy na podstawie powyższego statutu z,Hząd Towarzystwa w',najął pomieszczenie na Muzeum w domu Krzeptowskich przy ul. Kr~pówki, w miejscu, w którym obecnie znajduje się Bank Narodowy Polski. Pcmieszczenie składało się z dwu większych i dwu małych izb. Pierwsze zbiory zgromadzone zostały drogą darów i kupna całych kclekcji z rClk prywatnych zbieraczy. Po roku pracy organizacyjnej nastąpiło otwarcie ••_U_O,,1':.:, "cs~(:_o VI becnosci ara T. Chałubi!1skiego, (który w kilka miesiĘCY p6źniej umiera) Najstarsze zbiory pozyskane w początkach istnienia Muzeum skladają się z kolekcji botanicznej i ge:logicznej, ofiarowane nowo powsta~ącej placówce przez Chałubińskiego. Stanowią je: zbior mchow tatrzanskich zebranych i opracowanych wraz z preparatami mikroskopowymi dotyczącymi budowy morfologicznej około 400 gatunków ziełnik t:trzańskich re·ślin jawno-kwiatowych (około 1300 gatunków). P~nadto L :VIuzeum ot;-zyn13ło kolckcjl'; geologicznq tatrzańską (320 okazów). Dar Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności obejmował zielnik roślin tatrzańskich obejmujący około 900 gatunkó\v roślin. Podstawę zbiorów zoologIcznych stanowił" zakupiona od Antoniego Kocjana. leśniczego z Zuberca na Orawie, kolekcja ssaków i ptaków w ilości 500 okazów. Por;adto przejęto bądż ]{upiono mniejsl.e kolekcje mineralogiczne i zoologicz:·'l-. Dział etnografii inicjo\\"a:o .5~ yozycjl i,nwenl8.rzo\\'~·ch ofiaro\\',,:l?ch pn:cz Drohojowskicgc' z Czorsztyna. )la bibliotckt; ~kłada!c się 279 pLlZYC~j książeK i map ", Ten skromny zaczątek \Tuzeum przetrwal na Krupówkach d:J roku 1892, Frckv':cncja Ó\"czcsnego Muzeum w 1891 r, \\'~'ncsiła .50J osjb. Od roku 18!H po ustąpieniu z prezesury Towarzystwa hr. E. Raczynski'ego bowi'IZki prezes:, obj,jl dr \Vl<'.~:y>h;w Fj(!~kit'wi('z, pozosta:,ący :',,; tym st,!l1()WI,:~~Udo 19U2 roku. Za Jego p.-zcw:::dnictwa zostalo :',[llzeum przenie~ione do własnego 10kc.lu. Przeniesienie to ul11::>żliwila darowizna parceii z przeznaczeniem na budowę '\l11zeum, dokonana przez córkĘ Jddwigę z Chałubińskich Surzyckq i ~yna Lud\,'ika Chałubińskiego. Kosztem 5 799 złr zbudowano parterowy drewniany dom. w którym rolę sal wystawowych pełniły dwie duże czterookienl~e izby i przedsionek. \". izbic na lewo od wejścia pomieszczono Lbiory geol"Jgic:zne, b::>taniczne i zo::>logiczne, \V izbic na prawo zbiór mineralogiczny, resztę przyrodniczych zbiorów oraz zbiory etnograficzne 9. Izba w tyle budynku oraz dwie izdebki na poddaszu służyły początk::>wo jako mies:kanic kustcs::a, Z czasem prywa Lne jego mieszkanie przeniesiono dCl budynku. który \vybudowano poza Muzeum, zaś użytkowane przez niego poprzednio izby zuźyto na pomieszczenie biblioteki i pracowni. Sale muzedne były w ZImie nieopalane, dopiero w roku 1904 doczekało się Muzeum instalacji piccow, Przy Muzeum znajdowała się stacja meteorologiczna. pomieszczenie dl::\ niej z (;!asem stanowił strych w domu mieszkalnym. OboI'.riązki pierwszego kustosza Mu'~eul11 pelnił Walenty Staszel, miejscowy nauczyciel. Lcsy TOW'1fZ,\stwa .\1\.izeum Tatrzal\skiego były podobne do losó", ~vszystkich to,van:ystw. Gd~" budYJlEk :Vluzeum st2.nął, Lbiory zostały przenipsione, linba członków TJwarzystwa zaczęła sil'; zmniejszać, co w skutkach podągnęło obniżenie funduszów Ii tak skr: mnych) na organizacje: l\luzeum '0. Dalsze dzieje :Muzeum Tatrza!'1skiego w cstatnich latach XIX \~'. i w pierwszych XX w. zdają się b,-ć okresem zmniejs-:enia intensywności pracy nad organizacjq piacówki, o czym ~wiaduy. brak artykułów \\Zmicl1(K o ;\Tuzcum oraz o działalności Towarzystwa w okresie :kuj-) o~miu i 't. (1802-'000). W miarę skromnych środków oraz w wyniku d',rowi%n powil;kszaja ,.i<; ni~c,-· :'oi(,r~ J\'!uz,·'nm. W roku 189i opraco'.var;,' I)~WY sralUI 'lowarzystwa. wpro\\'<ldzaiący nową kategorię członkó\\' Z'N)'"zajn~'Cf', placqc.''Ch roc ....n[e 2 złr. ", Stull i:Wl"Cji :v1uzeum zaczął oko!) rOk:l ,.L;,(\" l, XLIX �755 754 1900 budzić poważne wątpliwości, o czym świadczą artykuły w "Przeglądzie Zakopiallskim" :~, "Kurjerze Warszawskim", "Wiśle" 13, przy czym szczególnie krytykuje się dział etnografii, na którym w roku 1900 składało się około 100 pozycji inwentarzowych. Jednakże sprawozdania z Walnego Zgromadzenia Towarzystwa w dniu 22 sierpnia 1900 dowiadujemy się, że Towarzystwo liczyło w owym czasie 72 członków wszystkich kategorii i że finanse jego przedstawiały się nicżle, gdyż pozostałość z ubiegłego rOJ<u wynosiła 640 złr. minus dług bankowy 300 z!r. za budowę domku mieszkalnego dla kustosza 14. W 1901 r. pojawia się jako cdbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", wydany nakładem "Związku Przyjaciół Zakopanego" a opracowany prwz Bohdana Dyakowskiego przewodnik po dziale przyrodniczym Muzeum 15. Wymieniony przewodnik i artykuł Dyakowskiego w "Przeglądzie Zakopiańskim" I~ oraz artykuły Weyberga w "Wiśle" 17 i "Przeglądzie Zakopiańskim" 13 odtwarzają obraz ówczesnej ekspozycji Muzeum wraz z całokształtem pracy placówki. Z wymienionych publikacji wynika, że wśród działów reprezentGwanych w Muzeum najwyższy poziom osiągnął dział geologii. Wystawę zebranych okazów, opracował Mieczysław Limanowski, późniejszy geolog i pro·· fesor Uniwersytetów w Wilnie i Toruniu. O pracy Limanowskiego wyraza się Z. Weyberg: "w zbiorach Limanowskiego widzimy szer:;ką kulturę muzealną, widzimy uczynienie zbiorów żywemi, informacjami i nauczającemi". Najsłabszą stronę Muzeum stanowił dział etnograficzny, który razil ubóstwem, przypadkowością doboru zbiorów i brakiem wszelkiej pomyslowości w ekspozycji. Już w 1901 r. Weyberg podnosi "larum" nad zmniejszaniem się bazy materiałowej etnografii Podhala: "pod brutalnem tchnieniem szarej kultury wszecheuropejskiej w oczach nikną prześliczne pierwiastki twórczości góralskiej. Periculum in mora". Nawołując do organizacji działu etnografii i biblioteki, jako podstawy pracy naukowej apeluj~ do Towarzystwa Tatrzańskiego, o przejęcie i zabezpieczenie Muzeum Tatrzańskiego w nowo Powst£ljącym budynku. Dalsza działalność Muzeum w latach przed pierwszą wojną światową rozwijała się w dwu kierunkach: gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych na budowę murowanego gmachu muzealnego oraz powiększania zbiorów muzealnych, jakkolwiek jeszcze skromnych lecz już wymienianych w publikacjach naukowych. Koszt budowy gmachu muzealnego obliczano pierwotnie na 70 000-80 000 kor., w latach zaś bezpośrednio poprzedzających pierw~zą wojnę światową na 120000 kor. Fundusz Towarzystwa w owym czasie wyrażał się kwotą: w roku 1909 - 26000 kor.19, w roku 1911 - 47 000 kor. 20. Środki finansowe wzrastały dzięki ofiarnym zapisom społeczeństwa, z których wymienię kilka najpoważniejszych: zapis Zygmunta Gnatowskiego prezesa Towarzystwa w latach 1902-1906, w kwocie lO 000 kor., zapis dra Władyslawa Florkiewicza z 1902 r. w kwo- ~ , I , de 4640 ker. zapis Jarnus,kiewiclOwcj w kw:cie ;; 0)0 kor., dr Kazimierza Dłuskiego i 'jego żony Bronisław] w kw:cie 4.500 kor. i wielu innyc:1. C. k. Ministerstwo Oświaty przyczynił') się d) budowy Muzeum Jedyme jednorazową subwencją w kwocie 1 000 kcr. ,J<.:kkolwiek śr~dki finans~w~ w 3rastały iąC:en z l.arządów nie przystf;p:wal d) budowy. ogoln:1 kwota 00Niem była niEwystarczająca. Równ:::le:;ne z gromadzeniEm środków finan.s')wych prowadzono prace nad projektem [machu muzealnego. Dr D:us.k~, prezes Towarzystwa w latach bezpcśrednio poprzedzających w.oJnę SWlcltewą pewien y! (pracowanie Stanisławowi Witk:ewiclOwi, tworcy "stylu 7.; kopiańsld'2r:o". Do współpracy 7. nim p:w::>hno 7awodowego prchitekta inż. Franciszka Mączyńskiego, W"półpraca obu projektantów dla spraw artystycznych i technicznych nie kszt"łtowała się pomyślnie. W projekcie 'VIuzeum Tatrzańskiego Witkiewicz zrealizował przeniesienie zasadniczych idei "tylu, wyrosłego z tradycyjnego, budownictwa górals'kiego. Pracujący w Towarzy::twie Muzeum Tatrzańskiego, Bronisław Piłsudski, etnograf, świetny znawca ludów północnej Azji, z którymi zetknął się w c~asie z'2słania na Sybir, reprezentcwał stanowisko muzeologa. ZWYCIężyło jednakże stanowisko artystyczne i gmach otrzymał swa obecną postać. Decyzja budowy Muzeum zapadła ·dzięki energicznemu stan?wisku prezesa Dłuskiego i jego żony na posiedzeniu Towarzystwa w dmu 29. IV. 1913 r. Zarząd rozpatrzył 'Sprawę zakupu parceli o pow. około 800 m", położonej w centrum miasta przy ul Krupówki, obok gmachu Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, stanowiącej własność Towarzystwa Tatrzańskiego, tej na której obecnie stei budynek Muzeum. Zakup został zaakceptowany. Równocześnie rozpatrzono projekt budynku i upoważniono Zarząd do rozpoczęcia budowy 21. Równoc3eśnie Zarząd Dóbr Kużnickich otworzył kredyt na budowę gmachu na kwotę 20000 k:·r. w materiałach budowlanych. Dnia 3 sierpnia 1913 r. ,odbyła się w Zakopanem uroczystość peświęcenia kamienia węgielnego pod nowy gmach mu:ealny. Prezes Towarzystwa dr. Dłuski w przemówieniu podkreślił zasłu:;i założycieli, func~atorów oraz kolekcjonerów, którzy cenne swe zbiory ofiarowali l\'iuzeum. W uroczystości wzięli udział prze:istawici€le uc:elni, muzeÓw, Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i miejscowego społeczeństwa. Kwota zebrana na budowę Muzeum w czasie obchodu wyniosła 1420 ker. \Vmurowanie:n pt;s~k: p,miątk: wej z pergaminem ~akońcył się pierwszy etap budowy Mu' cum 22. Wraz z przystąpieniem do budowy gmachu rozp~c£;ł'y się tr~dności finansowe. Zarząd odwołuje się do ofiarności publicznej, rozsyłając odezwę pióra Kazimierza Tetmajera "". Rozpoczętą budowę gmachu przerwał wybuch wojny światowej ~'. Równole.!;!e z ,-keją budowy nowego gmachu Muzeum prowadzono prace nad powiększeniem zasobu zbiorów muzealnych. W stanie zbiorów etnograficznych należy zanotować poprawę. W roku 1906 l'vIu-cum przejęło w drodze zapisu cenną kolekcję Zygmunta Gnatowskiego, w i1Jści �,57 756 pozycji inwentarzolvy(;[l. złeżoną ze staryci, (·ksponatów. wkrótce je::::' zuppInie nieosiągalnych: obrazków na szkle-. łyżników, czc·rpak6w, spinek do koszul, mebli. Katalog zbiorów t'tnogr3ficznych Muzeum z roku 190':" wykazuje 757 poz~'(;ji imvcntarzov,:ych ". Wśród innvcr. kolekcii. które przejęto w owym c/.asie wymienić należy zbiory Br~nislawy KondratC'wil:wwej, Wojciecha Brzegi, Stanisława Witkiewicza. Muzeum jako inst'·, tucj~ nie prowadziło w tym czasie żadnych prac nauk:wych. perscmel je~' .. bowiem składał się z jednej osoby, zajętej czynnościami administracyjnymi, jedynie Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego uozie!alo subwencii n" bad~nia w Tatrach! na Podhalu. W f'Gku 1903 np. udzieliło ich Zygrnunt.oWI Wcyberg0wi na badania petrografiCZnE' i I\'Iieczyslawowi Limanowskiemu na badania geo!ogicwe. Przystąpieeie do budowy gmachu muzc:"lncgo spowodowalo dysk li> 1f, nad strukturą Muzeum Tatrzańskie!?o IV C"ólnośd Projekt Org~nil"~'; działu elnograJiezncgo. Muzeum opr:cował ~rO:1iSła'\V Piłsudski ~~i ~-r'~~~ swoj,ą rozpoc.;:.\·na uzasadnie:licrn p:.Jtrzeby ~tworz('nia ..poiężnej i żywej placowkl 11'.1 Podhalu. ktora utrwaliłaby II' LbL)rach i eks:Jozyeji ca:o':szlalt kultu:'y ludcw(-j Podhala, a l13wet nie 1 vlko dzi<i~is'" <>0'0 Pod I)"c...lc '. ale t"KżC s'lsicdnich krain Spisza i Orawy". należCjcych polilvclni w owym ccasie do Węgier. lecz złączonych więz<lmi etnicznymi z [;OohaI~m. Zadania dzi,'du ujmuje B. Piłsud,.ki"" spasób niejednokrotnie wpe!nle . ,nowoczes'~v st'II\"aJ'''c rn ln. . • .. • < ,q '. po t rze b ę ,.systematyczme ' pracujaec"g(· dZlaiLI nauk()wt~g(). i instytucji oświato\vej", Poprzez omówienie pO~:Jl:Y' naukcw.\ch teC'hlllkl pracy etnografa. sp;sob6w ma~azynowania i kons~rW~CJI zb.lorow. docl1c(i;:i do zakresu i rodzajów działania w pJSLczc"ólnvch d~lałac!l pracy. d,jżąC'cj do utrwalenia kultury ludowej regionu. n;zwa'żama zam:.ka slll'i<'rd7.cni~m lwniE'czności współpracy iVluzcum z s,"ere""ic:!i ll1S1ytUCJI l organi'·.8C'ji na terenie Podhala. "Vśród roZWaŻ,lI1 nc:d strul~'~'Jr<. M.uzcum wymicni(' !laIdy gks ;\1icczysiawa Swierza wysuwaj<,:cego pro_o .leKt utw:lrZCnia 1'.- Muzeum Tatrzańskim dzi,J!u poświE;conl'p'O turvs·,·c' . ""1 ~ •. c. ..~1a wzor "',llzeum Al!)ejskiego w Monachium "', ' \'v rck u 1918 ~\'luzeum Tatrzańskie D'n1'o<zc"0"(' J'es"('z" n ~d'"ul \V d a"\\'n::m budynKU, .pn.y .dmclze do KUŻ,lic ·dost:aj" ;:i"; po·d o",ie'kę władz poiSJuch, Jakkcl\l:lCk nK z'_'5talo uparisiwmvione. niemniej ctrzymuje aż o:) wybuCh,U drugJcj I\'ojny światowej subwcnejc P3I1st\l/owe. llil'jedl;okrom:'c d.o.kliwle obeinanL' lub otrzvl11Vwan" ninr""u'"'rlll'" Z CJ1"'I'lą wysunlęcl<': .. ' '. ,a ZE; stron~ p.CJlsklC')ros:;,czen do Soi'za i Or'"\\'v " H' -ze' ·e".o'lno'c· , . . • .~ u. S I po aecvzJ: R~dY i\mbasadorow w Paryżu w roku 1920. na m::icy której Państwo Poiskle o'DJęło sw:;mi grHr,icami dwadzieścia cztEry wioski spiskie i oraw'ski~ pOWIĘkszy! SI<; zasięg dLlalalnośei Muzeum. Po u'·'·'niu Q'zl',olan'IVa'lcnnvcr;. ~lo:~'_arzystwo prz.'·s:ępuj~ nadal do budowy gma(;hu l\Iuo:cum, lecz ~v .iakz:'· .J.ęZ'dch . 1'.'<:'~u:lk:-,c!1.Truun<: ~ytuacja gospodar('za kraju zniszCI.O:lcg( \\ .')n". lll'W:1.!U'](',!" stanuwia . ist::l!nic ))Ol"~z'nó trudno""'c" I)'rac~ prowau,,:' . '.u c' 300 • _ •.•. '-oJ' - ••...':1 l ~ . '. _ • . ..'" _., .'- .. ' :.. 'b .. <C. <1 ., U CI. ~ ,,~ ",I. .•• ~'- . ~ '" (;l . <c nadal korzy'stając z pomocy Rządu. Samorządu. a przede wszystkim fiarn2ści społecznej. \\' tymże czasie· Bronisława Dłuska ofiarowała \!u,:cum 100000 i\'Ikp. oraz parcelę o pow, l iDO m'. przylegającą bezpoś~cdnio do tej. na której budowano CI'Iuzcum z myślą o rozbudowie plaC'ówki. poszczególnych dlarodawców wyiTIi~ni.;l czasopismo "Zakopane" 'Jr"z .,Gazeta Zakopiańska" w rubryce .,kronika·· ;:'. Wymienię jedynie dar Ig:1acego Baranows.kiegu \1 kwocie .) 000 rubli, dar Polaków z Ameryki 'x kwocie 140 GOO l\'Ikp. oraz i\-lariana Lindego IV kwocie l 000000 Mkp. Budvnek Muzeum ukoiJczony' ::ostal w reku 192f) IV tym stopniu. że przeniesienie do niego zbiorów było możliwe. Przez przeciąg jednakż~ H120-1922 r. Muzeum bylo zamknięte ,d.la publiczności. W latach zamknięcia r)rowadzon') nadal nietylko prace budowlane ale także (użyję tutaj słów Juliusza Zborowskiego) "wc\vnętrzne życic i;lstytucji stawało się coraz ż.~'wsz" Z')iory zwla.szcza etnof,;raficzne wzrosły poważnie na skutek prze· .'~cia '~i1ku kolekcji. \\. szczegó;noścj kolekcji Dernbo\\'skich. w ilośe( :ć . d\T. 90nad ,':00 pozycji in wentarzov.'ych ,\1'. \V prawym skrzydle sa.li 'pDmies7;czono v:nętrzc chaty góralskiej. Crząd-~enie czarnej izby. izby bialej oraz sieni opracowano starannie operując cennymi zbiorami Muzeum. Lewe skrzydło sali 'zajęły usystematyzowane kolekcje łyżników. IJbrazkÓ\\i na s.zkle. ins!rumentóv,' m'uzycznych. sprzętów !)d.sterskich i gospodar-czych. ceramiki. wyrobów metałowych, stroju i odzie'~v chlopskiej oraz mieszczal1skiej, nowotarskie,i poda~le zgodnie z ólvcześnie obo,;viązującymi w muzealnict,wie zasadami. Salę na pierwszym piętrze t)oświęcono ekspozycji przyrody Tatr i Podhala. Operując analogiczną zdsadą zwiększania powierzchni ekspozycyjnej pomieszczono tutaj: dzia! ~eologiczny. w uj(~ciu stra.tygraficznym oraz działy zoologiczny i bc,taniczny w kcmbinowan yrn układzie syslematycz!1o-środowiskowym. W reku 1921 Towarz,'stlvo ogłosi.Jo konkurs na stanowisko kicro','inika \'[uzeum, W wynj.l{u konkursu obejmuje kierownicle stanowisko oraz kustoszem dział.u etnografii zost3ł Juliusz Z b o r o w s k i świetny znawca glvary podhalańskiej i kultury ludowej Podhala. pracujący od dwu Lit w Towarzystwiel\1uzeum TatrzaI1s-kiego. Stanowisko ku:;tosza dział~ przyrody objąl dl' 1(on;;tat~t\· Steck!, obecnie profe:;or Uniwersytetu Po/.,:a:1skiegu. Nowy uchwalony'.': roku 1912 statut rozszerzył zadania Towarzystwa. Postanowił on prowadzenie Cl\I"Udziałów: etl~ogrdficzncgo i przyrodniczego. \\'edług statutu, członl·:arni c;;ynnymi z glosem di:'cydującym na puledzcniaeh mogą być tylko osoby pracując0 tIa poiu naukovvym lub szczec;óhic zasłużone dla rozwoju :\Iu:eum. Xa cwk' I\Iuzeum ustanowion" Kuratorium Naukowe. Rówllocze';ni", powoiano organ wykonawczy Dy:'ekcję zlożoną z trzech Kuratorium i dwu kU5tOSZYl\iluzewn;l1 Pierwszym Kuratorem do roku 1926 b\'ł prl)f. dc' Władysław Szafer drugim -- pro!'. '.:~ St"ni~la\\- Sokołowski. �759 758 Muzeum nawiązało kontakty z uniwersyteckimi ośrodkami naukowymi. Dysponując lokalem, zapewniało badaczom pomieszczenie w Zakopanem, oddając im w sezonie letnim pokoje na II i III piętrze. Uroczyste otwarcie Muzeum odbyło się 23 lipca 1922 r.32• . Ohvarcie Muzeum w roku 1922 nie oznaczało zakończenia trosk. Lata międzywoJenne,. to ,nieustający ciąg wysiłków związanych z instalacją elektryczną, WOdOClągOW. budową pieców, uporządkowaniem terenu otaczaJąc:gO ~uzeu~, które t? inwestycje na 'tle braku stałego budżetu i zbyt S:C,,"UPłY.Ch,.meregularme napływających dotacji cbciążają niezmierniekle~own:k~ mstytucji, jedynego stałego pracJwnika Muzeum, oprócz waż· nycn, gayz na opłacanie etatu przyrodnika cc:ęsto brakow~ło kredytów. Dotacje Samorządu były bardzo niskie 33, Trudności prac:, w tych warunkach charakteryzuje Zelechowski. "Mówiąc o Muzeum Tatrzańskim trudnJ byłoby nie mówić o jego administratorze i kustoszu działu etnograficznego prof: Juliuszu Z b o r o w s k i m, Profesor Zborowski 'umie robić rzeczy ~zlwne. Muzeum trzeba tu wyznać, nie posiada żadnych stałych dochodo~. Czasem dostanie zapomogę rządową, lub też znajdzie się szl3.~he~n~ ~flarodawca i złoży pewną kwotę na bieżące wydatki. Trzeb3- umieć Istmec I opędzać bieżące potrzeby z prob1ematyc3nego CLęStO budżetu. W tych to warunkach umie prof. Zborowski znależć zawsze wyjście ":' o~resjac~ f~nansow~ch, to ;wydawnictwem, to sprzedawanymi fotograilaml, ~oplaml lub tez ad hoc wymyślonymi, a sprężyście wykonanymi planamI. SwoJe osobiste sprawy podporządkowując zawsze interesowi M~zeum umiał ten świetny ltUstosz wzbogacić i pomnoży6 kilkakrotnie Z~lOry, Godnego współpracownika w dziale przyrodniczym znalazł w osobl,e p~of. Kons.tantego S t e c k i eg o" 34, Celem zilustrowania stanu dcchodow mstytucJJ podaje się, że w roku 1923 wyniosły one 52 290 000 Mkp oraz 2.0 ~3 .drzewa opałowego ofiarowanego przez Dyrekcję Zarządu Dóbl~ Z~koPlansklch: W roku 1926 budżet Towarzystwa Muzeum wynosił 20 000 zł. NI~Jedn~krotme ~ latach miedzywojennych powstawała sytuacja, w rezult~cle ~tore) ,:",y~!ata pensji dyrektora Zborowskiego zalegała przez przeClą~ kll~U mieSIęcy a na. ~okryCie potrzeb Muzeum trzeba było zaciągać pozyczk! wekslowe. Na)Clęzszy kryzys finansowy przeżyło Muzeum w latach 1925-1926, r Pomim? je~n~kże tych ~asadnic~ych trudności postępowało naprzód g omadzeme zblOrow etnografIcznych 1 przyrodniczych oraz zasobów bibliote.c~ych. Biblioteka IMuzeum, która liczyła w roku 1918 zaledwie 400 volum~no~' rozrosła się w ciągu jego pracy na stanowisku kierowniczym do rozml,arow pokaź~ej biblioteki naukowej, liczy bowiem obecnie ponad 12 000 vOl~ml~o,:. (N~e posiadam danych dotyczących poszczególnych etapów roz~O)~ bl~lIotekl z lat międzywojennych). Zaznaczyć należy. że zakupy do biblIotekI prowadzone byly i są osobiście przez dyr. Zb:>rowskiego ze szcze- , " gólną starannością mającą na uwadze dobranie publikacH współcześnie wydanych oraz antykwarycznie dostępnych, odnoszących się tematycznie bądź to do regionu Podhala, Spisza, Orawy i Gorców oraz peryferycznych obszarów, bądź też do pozycji ogólniejszych, krajowych i zagranicznych. Wśród tych ostatnich uwzględniono specjalnie literaturę doŁyczącą Karpat, jako całości i krajów w ich zasięgu leżących, w szczególności Słowacji, związanej ścisłymi powiązaniami kulturalnymi z Podhalem. Nie brak też wśród pozycji inwentarzowych literatury węgierskiej :Z czasów, gdy Spisz i Orawa wchodziły w skład węgierskiego organizmu politycznego. Do biblioteki Muzeum włączony został na podstawie darów prywatny księgozoiór dyr. Zborowskiego, bibliofila z zamiłowania. Niezmiernie cenną pozycję stanowi zbiór lokalnej pr<lsy zakQpańskiej, podhalańskiej i słowackiej. Przedmiotem osobistej, niezmiernie troskliwie i z własnych prywatnych funduszÓw prowadzonej pracy jest zbiór wycinków prasowych w ilości kilkudziesięciu tysięcy (nieopracowany). Cenną pozycję stanowi archiwum, na które składa się około 500 rękopisów. Przedmiotem osobistej troski dyr. Z bo r o w s k i e g o są również zbiory specjalne nut, klisz, filmów li fotografii. Przy Muzeum Tatrzańskim istniała założona jeszcze przed rokiem 1880 Stacja Meteorologiczna, do której instrumenty ofiarował prof. Ignacy B a r a n o w s k i. Stacja Meteorologiczma I rzędu pomieszczona w nowym budynku Muzeum i wyposażona w nowoczesne aparaty otrzymała poparcie Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej, która wstawiła ,w swój budżet etat obserwatora. Stanowisko to objął obecny kierownik stacji PIM w Zakopanem - Józef Fedorowicz. \Vspomnieć jeszcze należy o alpinarium "wtgetującym" Muzeum. Obecnie dzięki pracy kustosza prof, Steckiego przy dawnym osiągnęło ono właściwy poziom naukowo-dydaktyczny. W trudnych warunkach materialnych pracujące Muzeum, istotnie osiągnęło poziom instytutu regionalnego. Świadczy o tym wysoki poziom wydawnictw, 1914-1921 które Rocznik wymienię: Podhalański (projektowany jako wydawnictwo perio- 1926 dyczne). Konstanty S t e c k i Ludowe ob7'azy nct szkle, Odbitka z Rocznika Podhalańskiego. Konrad Gór s k i - Tatry i Podhale w twórczości Jana Ka- 1927 Adolf Ch y b iń sk i - 1927 Julian K r z y ż a n ow sk i - 1914-1921 sprowicza. " 1!J28 nej nędzy. T. E. M o d e 1s k i - krakowskiej od strony O muzyce Spory Spisza. górali Pieśniarz podhalańskich. krainy o południowe kęp i wiecz- granice djecezji �1 760 \~ładysław .s e m k a II; i c z - ,11ateriaiy źródio/.l-·e do d.liewa Górnej Orawy. Cz. I. Jan i Stefan R e y c h m a n o o,. . . ,. l. e - Przemysł (CleJski na Podhalu. JOU' 1937 7151 ::,leży: 1. organizacjE; działu turY5tyki, 2. organizację skansenu dla regionu ?0dhala, 3. budoWE; bądż rozbudowę gmachu, 4. organizacj(; muzealnej stacji naukowej tatrzańskiej w górach. Pomysł ten zdawał się być bliskim ~~dlizacji na skutek daru parceli na polanie Palenłca, przy drodze do \lorskiego Oka. ofiarowanej przez Sronisławę i Kazimierza Dluskich przeznaczeniem na budowę odpO\\'iednio zaprojektowanego budynku Stacji '''. Trudne \\"arunki finansowe uniemożliwiły realizację tych nadal osadnict WładYSlaw "' . '., .s c m ; . ~ a w l c Z Jlateriai1,iródlo;xe do d.~i<?Gorliej Orawy. Cz. II. .Ponadto w:,dano popularno-naukowe prace: ,.Z Tatr i PodhaL!·· 1930 Mar'an S l) koł ' k' - . 1936 ' .',.', o \\. S I Swta roślinna Tatr Polskich. StClnJ~ław S o koł o w ~ k i La" Tat 'k' J ' r.zans 'I. ,G!.<\: Ivy•.;:azuJE' J. C-z e k a l" o'" - l-; ,,,, "" I' . 19?0-19:ł0 b'ł ,,' ." ~" , ,.1•..zea mctwo ,pols:ne w latach \~,-, ." ~~~ l o "mInImalne postępy. Jakkolwiek Polska posiadała . ' o Nym cza~Ie dose duzo wartościowych zbiorów nic b,",y onc jednak ~J]ę:e, w ramy ,wspołezesnej organizacji muzealnej. Instvtu'ej'(' te I" wipk' ~zosel wypadkow nie rozporząd ~l' d ,. ..' '<i techn' '... . .. Za} O powlednim personelem nauko\vYn\ braku rP)Ol~I~ladaIY, oparcia w stałych budżetach. Dowodziło' t(J muzeow przez owczcsne \ . tym t' t -. l _. . czynni. 'Jn. ,';:Ierownicze Na Ie au or . t aC.!1 " Muzeów r,:cgionalnych przeL . , M . , mowl ' . o,." pięknej. r eprczcn ,uzeum Tatl zan:;kle Analogicznie prcf Wł d" . ' w i c z sta\via Muzeum Tatrzańskie; '" ~ Zlmlerz A n t a n l e, 1 a 'lIZOl' Innvm muzeom l' . ),a nym w Polsce "';. Zd"nie '" .-.;hCrlF'V-'C"a ,\ , '. . eglo'" 111 ;vluzeum ' ł 5zy poziom d 'k' , t ' . ~ '. - ~ oSlągn~ a powvżswego d ' ł z:ę I, za,s Osowatllll następujących zasad: 1. ustalenia obsz~rLt Z13 ama l konsekwentnego opr" . wych granic szczegółowych ogólnie wyró::;~:ma n~ podstawach .naukoE'kazów muzealnych (\\':;1)0 ,;,' " '.,C ~ go regIOnu, 2,systematyzacji " . m1.. (0 . dca' n,uez'\' O kolek'" 't ' muzvczn I'ch dobran ., . :' , . CJI 111Srumento'Ą "O . ora; o 'k I k "eJ kIoprac~waneJ przez prof, Adolfa C h y b i ń s k i e"Zofię P a c . o" e CJl e " sponatow daty'· . cząc;.c, l1 pasterstwa zebranych przez l \\ l C Z a \~ ą), .'l, na stworZE:niu inst t t b' d go obszaru dZI'. ł ' 4. '. y u u a awczego dla swea_ama " na pos'a\'ITIel'i ,. ' dvd kt.". C. LI ZOlOrow na wysokim poziomi . a, }CZIl}m, .J. na stworzeniu b'bl' t l'" ( ułatwianiu naukowej prac\' bad ,I 10 e \1 na~kowcJ regionalnej, G, n:; lania, 7. na podjeciu akcji w ;wcz~J, na tercl1le własnego obszaru ri:dClz zakresu proble~atYki regiOn~. aWl1lczeJ. 8. na popularyzacji zagadnic!1 1939 • JI)1), 'J.,adlnctwa I . - .:ldualnych pri)jektó\\'. Po ~zczegolnie ciężkich latach 192,3-1926. \\' któr~'ch dzięki wysiłkom dyr. Zborowskiego ,.Muzeum nie rozlaLło się" i których atmosferę oddaje parodiCl pióra Orkana 3e nastąpi! według \"yrażenia dyr. Zborowskiego ..rok tłusty" 1927/1928, Muzeum ,;piaciwszyokolo 50"/" długu bankoweg,-' zdołało uzyskać powiększenie i stabilizacj~ zasilkaw wpłacanych przez Departament Nauki Mini·sterstwa Oświaty oraz subwencję z Funduszu Kultury Narodowej, W 1928 r. zos,td obsadzony etat kustosza działu ;przy~cdniczego. Stanowisko to objął prof. Janusz D a ma n i e \V s k i. były ku"tosz Państwowego Muzeum Prz;:rodniczego \1' \;Varszawie. Pracowai do roku 1930 po czym pracę objqla dr Irena D o m a n i e w s k ,\ zajmu;aca się uprzednio alpinarium li (lbionuni bot<Jnicznymi. Wraz z pomyśh~iejszą sytuacją finansową .Muzeum wiąre się poważny wzrost zbiorów zarówno etnograficznych, ja,k .przyrodniczych i bibliotecznych "'. DziałalnoŚl' :\'Iuzeum w latach międzywojennych objęła ·oprócz opisanych uprzedni~-' 'viele różnorodnych akcji. 'wśród nich \V,spomnieĆ' jeszcze należy ,o przejeeiu pod opiekę w roku 1937 przyszłego Muzeum regionalnego orawskiego \\- dworze Moniaków Vi Zubrzycy Górnej. Rolę oświatową Muzeum ilustrują c:rfry dot~'czące frek\\"encji. W rnk;;,; " :~~~~I:;C~;~ J y\, Glosy uznania Idla naukowe"o. -,; • . ' d~lebst\l-ęm, Istotnie .pełn;/o o pO~,o,nu :\luzeu:l1 me byly czczym po. ,ono role In5t\·tutu Nauko" nalnego, utrzymywało ż w' k t ;, . ',_, '.'.ego Regiopracowało z państwow: ~ad onoakht z Za"ładaml Umwersyteckimi. wspól, ą c ronI' Przyrody z 1,,yo' .' d k' • dem Konserwatorskim. z Pol k' T' -, Je\\O z 'lm Urzę,s. lm owarz\'stwem T t 'k' ności z Sekcja Ochrony Tat " ,' a rzans 'lm. W szczegól, . • I' oraz mnyml muzeami Ku t ' Muzeum współpracował przy o '. . .. . s os:~ owczesneg(l wych (np. Kong'res Geografów iri~~~~o;~'~~~,'-ls~Jaz.dó,w kongresów naukodydaktyczna znalazła wyra' v; or' , " oWIanskich \\. r. 1927). Praca tatrzaliskiej i be."idzki~J' -, ; 926gamZCiCJl wysta\I' np, wystaw'y fotografi: • . -.... '10\-. r, DYr. Zborowski w - , K . );auKowI'm I\\'orzl'/i orojekt\' . l . . raL. z uratonun~ , '.. • . oa szeJ rozbudow." Muzeum, Tutaj wymienic 192223 zwiedziło Muzeum 13289 oSc)b .~Okres okupacj: przeszedł dla :\Iuzcum Tatrzailskiego stosunkowo pomyślnie. Ocz:rwiście o jakimkelwid.;: rozwoju placówki nic mogło by':' mowy _ jednakże ~\luzeum straciło jed,l-nie nieliczne' pozycje inwentarzowe \\' zbiorach i archiwum, Pozostający \\' tym czasie nada l na stanowisku kierowniczym dyr, Zborowski zdola! pomim~ ::rozumialych trudnOŚCI l)owiększyć niceo zbiory bibliot~czl1C o publikacje dotyczacc' Pcdhab, wydane przez istniejący w Krakowie hitlerowski. p~elldonaukowy .,Institllt :ur Ostarbeit". Ponadto zgromadził cenny zbiór !okalnei pr:lsy podziemne.' 'Jowiększył zbior wycinkóv, praso\vych i materiałów archiwal1:ych dot:,-cz<\- ! l', I \ L'\-ch okresu okupacji. \V okresie organizowania \vladz polskich \\. roku 1915 c\Iiniswrstwc' Kultury i Sztuki przyszło natychmiast ",ruzeum z pomocą w postaci staiyct! "ubwencji. Muzeum w wymienionym okresie nosiło nadal charakter instytucji prywatnej opartej o Towarzystwu I\luzeum Tatrzallskiego. W owyn1 czasie pGwiększa się personel :\'Iuzcum o drugi etat ctnograf:l. 'IV rok;" 194<' 'i'o\varzyst \\'0 ~Vluz('um Tatrzd1'lski. ..:·go !ć.)cz;y 5i~ z To\\·arl:·~t '.t,r,,_,-:", T;:~~"7:!. ~"~- �762 I I I· I skim, zachowując stanowiska samodzielnej jedncstki tegoż Towarzystwa. Wraz z ogólnym upaństwowieniem muzeów krajowych w roku 1950 mającym 'swe żródło we właściwej ocenie roli społecznej muzeów. M~zeum Tatrzańskie zostało upaństwowione. Odtąd Muzeum otrzymało stały budżet. W rezultacie upaństwowienia następuje znaczne powiększenie etatów. Obecnie skład personalny Muzeum przedstawia się następująco: etat dvrektor~ s.amodzielnego pracownika naukowego w stopniu profesor~; etat klerownI:ka działu etnografii w stopniu adiunkta; etat praktykanta muzealnego sIły pomocniczej w dziale etnografii; etat kierownika działu przyrody w stopniu adiunkta; etat kierownika biblioteki w stopniu kustosza; etat siły pomocniczej \V bibliotece w stopniu asystenta; etat kierownika Park~ Etnograficznego wspólny z etatem kierownika biblioteki; półetat techl1lka muzealnego, siły pomocniczej w pracach nad organizacją skal1senu; etat konserwatora w stopniu asystenta; etat pracownika oświatowego w :~topniu asystenckim; półetat pracownika oświatowego w stopniu as:vs~~ncklm; etat dyspozytora muzealnego. Omawiając pracę działu etnografII wsp::;mnieć naleiy, że w latach 1950 - 195.5 pracJwała w Muzeum Tatrzańskim w charaktErze asystenta Helena Roj - Kozłowska zmarła w roku 1955, gó.ralka, świetna znawczyni kultury ludowej Podhal'a, artystka ludo.wa. ktora wielce zasłużyła się w pracy nad organizacją dziaJu etnografIcznego. . Ustabilizowanym i polepszonym znacznie warunko:n finansowym odpJwI~daJą nowe inwestycje: częściowa przebudowa wnętrza, w rezultacie ktorej uz.yskan:> salę na pomieszczenie biblio:eki, instalacja cetralnego ogrzewanIa. Zwiększony znacznie zespół muzealny pod sprężystym kierownictwem d 'rektora Zborowskiego przystąpił do ważkich zadań opracowania zbioro.w. ZblO~y Muzeum ze względu na minimalną obsadę personalną w latach mlędzywoJ_en~yCh przetrwały do końca drugiej wojny światowej nieoprac~wane. W pIerwszych latach !poslugiwano się prowizorycznymi katalogamI. Praca ~becn.a ~Iuzeum od szeregu lat polega na odrabianiu zaległości. ~pracowanIe zblOrow etnograficznych przedstawia się następująco: wszystkIe eksponaty w liczbie 5530 (stan z dnia 31. XII. 1961 r.) są zarejestrowane około połowa z nich została zinwentaryzowana. W opracowaniu pozostaj~ ~artoteka rzeczow~ i topograficzna. Opracowanie biblioteki polega na ~lI1w~ntaryzowal1lu I skatalogowaniu alfabetycznym i działowym. 8467 ksiązek I b:oszur oraz. 760 tytułów wydawniczych czasopism. Pozostaje 111 tytUł~w wydawl1lczych czasopism nieopracowanych. Również nieopracowany J:~t OkOło..trz~?zieści kilka tysięcy liczący zbiór wycinków prasowych. ZblOr 'archlwallOw opraCOwano w połowie. Zbiory kartograficzne oprac.o,,;ane są w całości. Wymienione prace obciążają niezmiernie praCO~l1lko~v Muzeum, .ut~udniając im pracę .nad badaniem regionu, niemnIeJ Jednak odrabIanIe tych wieloletnich zaległości jest podstawą d:) 7 I~ 763 panowania nad cennymi zbiorc:mi, gromadzonymi pieczołowicie przez dyrektora Zborowskiego w ciągu czterdziestu pięciu lat pr~cy. . Oprócz wymienionych uprzednio zapisów wymienić nalezy dra Jozefa Lesieckiego z roku 1920 'obejmujący około 200 eksponatów, dar Komitetu Plebiscytowego Spisko-Orawskiego z roku 1920, dla którego gromadził zbiory dyrektor Zborowski, dar Ksawerego Prausa, Mieczysława Jeromina, Bronisławy Kondratowiczowej, Stanislawa i IgnacegoWitkiewicza, Wojciecha Brzegi, Juliusza Zborowskiego, Adama Krasińskiego, Bronisławy Giżyckiej. Kilkadziesiąt wytworów współczesnych twórców ludowych ofiarowało w roku 1951 Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprócz wymienionych uprzednio darów - Muzeum zakupiło zbiory Konstantego Steckiego, Stanisława Barabasza, Adama Liberaka oraz Wojciecha Brzegi. Pozostaje jeszcze do wymienienia cenny zapis dokonany już po drugiej wojnie światowej przez dra Stefana, Tadeusza i Janinę Szymańskich, na który składa się parcela o pow. 1 ha, położona na Bystrem u s,tóp Nosala oraz wyposażeni2 wnętrza zabytkowej chaty złożone z 259 eksponatów. Wymieniony obiekt jest oddziałem Muzeum i miniaturą skansenu. Charakterystyka zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego sprawdza się do oceny wartości, j2ką zwykle posiadają zbiory stare i pochodzące w dużej mierze z kolekcji prywatnych. Stanowią one niezwykle cenna dokumentację sztuki ludowej Podhala, natomiast wykazują ]:;raki \V ~?kresie kultury materialnej. Eksploratorzy, dyletanci zainteresowani ur~kiem ludowej sztuki podhalańskiej główny nacisk położyli na ten dział kultury. Specjalnie cenną pozycję w zbiorach Muzeum przedstawia zbiór obrazów na szkle; jest to 549 obiektów, 'Spinek i klamer góralskich, Wymienione kolekcje stanowią poważne materiały do pracy naukowej. Obecne zakupy materiału dotyczą m. in. współczesnegio malarstwa na szkle, zdobionych wyrobów metalowych, haftów itp. Ponadto ponieważ, kultura materialna jest słabo reprezentowana w zbiorach Muzeum prowadzi się zakupy Imające na celu wzbogacenie działu rolnictwa, komunikacji i transportu. Niewystarczająco jest reprezentowany gospodarczy s'przęt kuchenny. Praca nad problematyką różnych <działów rzemiosła i Iprzemysłu, tak charakterystyc.znego dla Podhala, Orawy i Spisza w okresie samowystarczalności gospodarki wiejskiej napotkałaby na trudności ,w postaci braku dostatecznych materiałów w zbiorach l\Iuzeum. Uzupełnia się !również zasoby obiektów związanych z obrzędowością j folklorem. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego pochodzą przeważnie 'ze Skalnego Podhala. Nowotarszczyzna, Spisz, Orawa południowe Gorce wymagają wytężonej pracy eksploratorskiej. Wspomnieć tutaj należy, że Orawa posiada zbiory etnograficzne i ,to pomieszczone w uroczym, naturalnym swoim środowisku, 18-wiecznym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej. Zbiory Muze'um w Zubrzycy Górnej jakkolwiek nieliczne (o 359 pozycji inwen tarzowych),stanowią jednak dzięki koszystnym warunkom, jakie daje im środowisko, zorganizowane w postaci" �705 764 Parku Etnograficzn~go, dobrą ze stclil0wiska dydaktycznego reprezentacjq .kultury ludowej Orawy, Sprawa własności mienia muzealnego, ze stanov.riska społecznego nie jest sprawą zasadniczą, Zbiory \\" Zubrzycy Górnej sCi ,;\'lasnośclą PTTK, Muzeum Tatrzańskie zaś sprawuje nad iVTuzeum Orawskim patronat i kieruje stroną merytoryczną, przy ·,'.:s~óipracy ·Z Podhala11~ką Komisją Opieki nad Zabytkami. Oddziału PTTK Zakopanem, W .poI,vyższej sytuacji Muzeum postanowiło skierować swoje wysiłki na Spisz' oraz zagrożone zalaniem tereny wschodniej ;\i'owct"rszczy,my, I.••.• rvluzeum Tat.rzańskie jest placówką o te;o rodzaju usytuowaniu gco~:'a.ficzn,\'m, które z natury rzeczy -,':,':suwa postulat silnego ośrodk~ muzeal):eg(), Do k011sumowania dóbr kultli!'y trzeba dysponować wC'ln~'m et.<iscm, Wypoczynkowy cllarakter ZClkopanego narzuca myśl o rOibudowic: :\Iuzeum Tatrzańskiego, st,jd też Ustawa o rozwoj u Zakopanego i Okrę~u 'i'atrzańskiego z roku 19.i8 uchwalJna przez Prezydium HZc!du s:worZ\~ci realne \\'arunki do urzeczywistnienia idei podhalańskiego skansenu, pr~(;z wstawienie budowy Podhałal'1skiego Parku EtnograficZI"cgO. jako jedncj z inwestycji, w ogólny program rozwoju Zakopanego, W ten sp:s6b \VI'marzona myś~ dyrektora Zborowskiego, inicjat.ora idei Parku Etnografic;'ncgo dia regionu Podhala znalazła rcdne m:>żliwości, li'iuzeum, wśród ogromnych trudności związanych z !okallzacia Podhaiariskiego Parku Etnograficznego pracuje nad or"'anizacia n ~we~'o dZl'''łu b J. ::;)' a Hez:llt~tem tej akcji 'N dziedzinie wzbogacenia zbioró\v jest zaku~ urządzen kilku chlopsl.;:ich zakładów przemysIowych t.j, browaru, mlyna, olc,iarni i folusza wraz z budynkiem, Wymienione obiekty zestaly rozebrane i znalazły pcmicszczcnie w prowizorycznym b:J.r2.ku w Kuźnicach, Stale rozwijające się Muzeum odczuwa brak magazynów, Obecnie prz,' z\~'iękS'Zonych etatach równolegle z pracą nad inwentaryzacją, katalogo,.l'a'n~em i powiększaniem zasobu .zbioró'.,,: przystąpiono do 'organizacji magazynaw muzea.lnych, Wzorowy projekt. magazynó\v, budzący uznanie w krajl: I za granIcą opraccwał nieźyjący już starszy konserwator Muzeum inż, Jar', :Ylarksen. pod którego kierunkiem przeprowadzono realiza<:ję koncepcji .\Iagazyn:l· Muzeum znajdują się 1A' budynku muzeaLn,vm w Oddziale Muzeum" \\' willi :pcd Jedlami, i w innych pomieszczeniach paza Muzeum, \\' ktorych prowizorycznie ulokowano eksponaty ,nie znajdujące miejSCa w magazynach właściwych, VI budynku Muzeum magazyny zajmują dwie ,;ale, Podst.awowy magazyn znajduje się na drugim piętrze :.vluzeum, lirządze:1ie magazynu złożone ze specjalnie skonstruowanych, stelaży, :'egalol\' I odpowiednlo dostosowcmYC;1 szaf umożliwiło maksymalne wykol'zyst;lnie przestrzeni magazynowej, lJoz\\'oliło na rozmieszczenie eksp~natO\\' według podziału rzeczowego. przy zachowaniu zasady dostępu de Pl'szczególnych obiektów, Orientację \'. magazynie ułatwia .specjalnie opraCO\\'aI1Y sv tern k"rtote-k topograficznych oraz plan sytU:H:,vjny. Drug-ie po- . mieszczenie magazynowe znajduje się n2. drugim piętrz.e :VIuzeum, w ścięte: . "'l' ~rl' '''l;e~cl' Sl'ę tu kolekcja. kilkuset łyżników ""ustawionych " m. ~d I pvudasza, ,v. ~ stelażach, Trzeci magazyn, przeznaczony na pomieszczeme mebu I WIęKszych sprzętów gospodarczych znajduje się l\' willi pod Jedlami. czwarty \\' prowizorycznym baraku w Kużnicach, Pomimo zaabsorbowania pncov.;nikó\\' prac,] iJnventaryzacyjna, katalogowaniem i pcv-:if,k3zaniem zbiora"'; ",luzeum Tatrzańskie prowadz' prace terenowe, którymi kieruje osobiścit' dyrektor Zborowski. W, rok,l' 1953 i 1959 pracownicy Muzeum przeprowadzili akcję inwentaryzacJI ponhalaI'1skieg.o budow:1ictwa mieszkalnego i gospo<:larczego, spisano 198 zabytk:>wych zagród. Wyniki w postaci systematyzacji bud~wnictwa zostały opublikowane", Ponadb oprac()wano dokumentację pomIarową 43 zab~'tkowych zagród, l piwniczki. 2-ch bram 'wjazdowych, lO-u chłopsklen icakiadów przemysłowych 9-u dawnych typów pieców oraz zgr?mad~Ono 800 zdję:: felogr;1ficz:1yc:h zabytt<:owego budownictwa, Poniewaz buetov.;nictwo pastcr,kie w Tatrach <.ostal0 nadzwyczaj. starannie opraco\VanE' oxl kieru:1kie:n uro£. Włodzimierza Antonie\Vicza'2. Muzeum T8tTzansklE :v reku 1960 op;'acc.\vało wstępną inwentaryZflcję opi.sową budownictw,,: pa,ster,;kiego w G.or:::Cl!ch, Na materiały uzyskane z badań składają się opisy budynków oraz inwentaryzacje pomiarowe lO-u obiektów, Ró\\'nG,cze~niEo w reku 1960 i 1962 j\>iuzeum Tatrzańskie p:-owadzn, .•, : bc.;'dzie kO'1tynttO\\'ai: !1<ldal, prace ')[:0. inwentaryzacją opisową chłopskiej-: Lakladów prZEmysłowych w pcw, nc.v,'otarskirn. Pcwyźs.a akcja prowadzona przy współpracy z Muzeum Techniki NOT w Wa:szawic oraz PodhaJat'lska ILmisja Opieki nad Zabytkami, Ocld'.idu P, T, T. K. w Zakopanem ma' do)row2dzii: do opracowania Kat<41'Jgu Zabytków budownictw., przemysłow~~O w pJW, nowotarskim. jak:) jednc~o tomu katalogu obejm\;.' .iące:;o cał<l Polsk~ '0, \\' roku 1961 Muzeum prGwadziło i będzie prowadzit nadal przy w,;pó!pracy z Oddzialem PTL 1\ Zakopanem ill'vventaryzac.l(; i{apliczek, dZ-""'C:111ici fig·ur kamiennych, Oprócz prac il;-,,\'('ntaryzacyjnych prowadwno badania terenowe n"d n"'~ stępującymi zolgddnieniami specjalnymi: strojem~piskim, zdobnictwem metalow'.'m,:1ad rzeźba fi.guralną i dekoracyjnej. nad malarstwem na szk1[·. prow~dzi prac,," hist'ory~zno-archiwa1r;e o tematyce: Historyczne POdUI1'" góralskie i ich edbicie 'x piśmiennictwie XIX i XX w, Dzieje badań etn'.'graficzc1y-eh na Podhalu, Dzieje :YIuzeum Tatrzailsidegc ". W ramach wsp6łpracy naukowej dyrektor Juliusz Zbore\\'skl ki~rUJe badaniami terenowymi i archiwalnymi Jlad dziejami dawnego gc,;'nictws i hutnictwa tatrzaliskiegc. prowadzollymi z kredytów Zskiad, Historii Nauki i Techniki PA:\', Równ:czl'Śnie "-1uzeum Tatrzanskie bil'''',' udzia: \\' pracach Komisji Badar'1 KuHur~' Karpackipj PAN, opracow,,:,;;' aktualn," stan pastersl .•'.'a na Orawie i Spiszu �767 766 \\'śród pn.c polegających na zbieraniu dokumentów do dziejów Podhala wymienię ciekawą akcję podjętą przez Muzeum w roku 1958 i 1959, przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Na Spiszu w tamtejszych majątkach wielkiej własności przetrwały do lat międzywojennych relikty pańszczyzny, które zniesi~ne zostały dopiero uchwała sejmu w roku 1932. Muzeum korzystając z okoliczności, że we wsiach spi~ skich, w szczególności w Niedzicy i Falsztynie żyje kilkanaście osób d3.wnych "żelarzy" czyli pcddanych tamtejszej wielkiej własności o~łosiło konkurs z nagrodami na pamiętniki tychże. Wynikiem konkursu było d~i~więć pamiętników oraz dziewięć odpowiedzi na kwestionariusz, uzupełmaJących swobodnie spisane wspomnienia .• Jeden z pamiętników zostal cpublikowany 4'. Muzeum Tatrzańskie przystąpiło do własnych wydawnictw, publikując pr.lew~dniki: po stałej wystawie kultury ludowej Podhala "\ po wystawie geo10g1cznej ~7, ,oraz kilkujęzyczny w związku z organizacją Międzynarodowych Zawodów Narciarskich FIS w Zakopanem ~8. Ponadto Muzeum za?o.czątkowało serię wydawnictw popularno-naukowych. Serię inicjuje kSIązeczka Hanny Pieńkowskiej pt. "Podtatrzańskie obrazy na szkle" .1". W opracowaniu pozostaje przewodnik po Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie. O żywotności pracy Muzeum Tatrzańskiego pod sprężystem kierownictwe~ dyrektora Zborowskiego świadczy poważna ilJŚĆ konsultacji. Dyrek'~~r Zboro",:ski, świetny. znawca literatury dotyczącej Tatr i otaczających atry kram, prowadzI n:estrudzenie dział kwerend bibliografic.n ycn l archiwalnych, udzielanych ustnie lub pisemnie zainteresowanym badaczom w kraju i zagranicą. R.ównolegle z ~romadzeniem materiałów, działalnością naukową i wyda~V'mc;1:ą,postępuje praca dydaktyczna. Muzeum Tatrzańskie nie dysponUJe korzystnymi warunkami dla ekspozycji oraz organizacji ruchu zwiedzających. Dwie duże sale na ,parter,ze i pierwszym piętrze odgrywają rolę sal wystawow~ch. Na pa~terze mieści ,się stała wystawa kultury ludowej Podhala, na pIerwszym pIętrze stała wystawa przyrody regionu. Obydwie wystawy uległ~ w latach po drugiej wojnie światowej przerobieniu. Wystawa :tn~gr.af.Iczna została dwukrotnie przerobicma, przy czym jednakże zasad~~czeJ Jej postaci nie zmieniono, dział przyrodniczy z wyjątkiem zoologu został podany w nowym układzie; brak pomieszczenia na wystawy ozasowe. Mimo tych trudności odbyły się następujące wystawy: "W~stawa meblarstwa witkiewiczowskiego" zorganiz<Y\'1ana w roku 1953 w OddZIale Muzeum w "willi pod Jedlami". "Pokaz współczesnej sztuki ludowej" pokaz prac twórców ludonych, uczniów szkół zawodowych l spółdzielni .artystycznych 19-5 r ~. N d . ;) . Oze aro zel1le w sztuce ludowej i obrzędach pod Tatrami w 195iJ r. "Biały haft podhalański" wg sceniariusza dr Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1957 r. Malarstwo na szkle" Scenariusz wystawy zestawiał w układzie history~znym 19-wieczne m;larstwo na Podhalu oraz uwzględniał twórczość współczesną w tej dziedzinie. Wystawa została zorganizowana przez Muzeum Tatrzańskie wspólnie z Centralnym Biurem Wystaw Artystycznych w sali C. B. W. A. w Zakopanem w roku 1960. "lVIalarstwo Nikifora", pokaz wybranych prac Nikifora znajdujących się w zbiorach Muzeum w Nowym Sączu, eksponowany w hallu Muzeum w roku 1961. Lata powojenne przyniosły pokażny wzrost frekwencji muzealnej. Cyfra zwiedzających Muzeum przekracza w ostatnich latach 90000 osób rocznie, przy czym 75/'/0 stanowią turyści zwiedzający wystawy grupowO. W tej sytuacji zaistniała konieczność odpowiedniego ustawienia działu oświatowego, aby podołać zadaniom dydaktycznym. Pracownicy oświatowi Muzeum są wyrobionymi popularyzatorami. Władają również biegle kilkoma językami obcymi, co pozwala lm na oprowadzanie coraz liczniej napływających wycieczek zagranicznych bez pośrednictwa tłumaczy. ? N' Przypisy l Statut Towarzystwa Chalubińskiego 2 3 4 5 Statut... Statut... Statut... Slósa lubińskiego Muzeum w Zakopanem, j. w. j. w. j. w. r s k i Antoni, w 6 Statut... 7 Muzeum Zakopanem, Tatrzańskiego (Kraków, Muzeum Kraków, imienia Dra Tytusa 1888). TatrzaiLskie imienia Dra Tytusa Cha- 1891. j. w. Tatrzal'tskie imienia Dra Tytusa pane", Zakopane, 1891, Nr 3. B S l ó s a r s k i A. ... op. cit. • (B ę d z i k i e w i c z Sebastian), b, Muzeum lubi1'tskiego w Zakopanem, "Kurier Zakopial1ski" Chalubińskiego, Tatrzaliskie Zakopane 1892 r. l" (B e k Dionizy), t Dr. Wladyslaw piańskl", Zakopane, IV, Nr 34 s. 323-324. Florkiewicz, Tytt!sa "Zako- Cha- z dnia 22 lipca "Przegląd Zako- �769 Muzeum 30 :: St.atut T0i(:(lr=y~,lC:! iilllcnia Dni Tl'til:,(l u; Zak()pc- C;w!uhi'lsklepu KrClkóv.'. 189i. '" Prz. O ~.lu:cli;n Tfltrzrlilsk1m 'nr,u" parę. "Przeglqc) ZakopiL'nski Z<lkopanc, II, HIOD. :';r ~'ti.s. 331. " We y b c r g Z~'grnunt. ,"\'1ilZ('ilHl Tatr:al'tskie im. Clw!ubiJ't::;1,:ir,):,. ., Wis/a", X'V, 1901 (przedruk z .,Kurie!'" Warszawskiego" 1901. Nr 2. G:. ',; W,.s.S" iW u::eu m Tar.rzn liski" 'm. Tut ~l!'[( Cha: ubi ńsk lego, . "Prz?gląC: Zakopiański", ZakOpcil1e. II. 1900, Nr 36. ". 363. IS D y a k o w s k i Bohdan, Muzeum Tutrwiiskie. Dzia! PrzyroclniC:li. Odbitka z "Przeglądu Zakopialiskiego". Kraków. 1901. ' I" D yak o w s ki Bobdan, W sprflwic Muzeum Tfll.rz(I'''18kic(jo .. ,przegląd Zakopianskj", Zakopane. V. 1903. Kr 15. ". 10fj-llO. " W e y b e r g Zygmunt. op. ci\. J3 We ..•.b c r g Zygmunt. Towarzystt~·() Tatr:a)'lskie i ;l,luZCIl'll im. CI1HI1I.bIiLskie(jo u; ZakOpallClil. (Przedruk z \\'szcchswidta" 1901) .. PEcgl<' •..: Zakopial1ski. Zakopanl, III, 1901. Nr 52. s. 51~-51f). '" 'vV'E.'.v b (' r g Zygmunt. T()lrar::ustu;o Tat.,·zańskie i ,vluz.elL!It im. Cllall/.bUl.~kił!Uo u: Zakopanem ... Przegląd Zakopianski", Zakopane IV. !iW:!. Nr l, s. :'i-ii, Nt· 2. ~. 14-15. Nr 3, s. 27-28. Nr 4. s. 37·-;30. Nr;) s. 48-·HL Nr 6. ~. 5i--59. Nr 7. s. 'iS-if). . lOa \i\1U::CL:m Tatrzańskiu ... Znkopant'·. Zakopane. 11. J90n. 21 kL11:. "" (i\Ill7.~um Tatn:anskic), ,.Zakopam'''. Zakopane, IV. 1911, Nr 20. " Muzeum im. Dra T. CllalubiJ'lskicgo .. Zakopane", ZakopanC'. R \'1. un:!, Nr 9. z dnia 16 rnaj", 1913. :," MU.zeum Ta(,rzllIl.skie nn. Dm Tyli/sa Ciw/ubi./"tskicgo w Zakopane:,.;. PC'8więcenie kamienia wfi9ielneqc, pod i:Olqi [1JJ1nc/l IIlIL:;;e.11ny l!' dnill .'ierpnia UIL 1'. Zakopane. "' (Tl':tma.j(·r Kazimierz). Ode:'~:·(l .. ,zllk opa li e". Zakcpa:'lc. VI. 1912. b. nem, -" Statu/. !.;u,,)(lnern. :1; tt:~a 1'(I'((:o1':::U51.1CI: Kraków. ChałubiJisi<:iego ::" :\ll1~'e,nrt Cl1a/.u/)l1iskie;lo CllH;(/ro.fic.:·'QiCIi. :\·luzC'um Tatrl.aJi~kir ';'nlr.:'or'j"kic ... r1rzt'~2'};:1ci '- Bwnisla\\·. Zakopanem. im. Dr. T:" Z(tt':.(:piań~ki··, Zakopane, I(r,,].;ow, 181.'1. c·, S w i l r z :\l;cczysi;,w H. \'L, . Tctr:all.skic Jl'tZCUIIl Zac/oHin i sposoby imienw prowadz'enia T. CIl(i- Dra Dziofu LLldo:- '1(1'!'C~('rJl;. : ::;·:cksjil ... Taternik', tV .'n"(lI.,;ie ;:><.1!'" <L::ia/!/ Zakopane. .,. i~\!l17.('un) Kraków. tntcTl!icki('i/O '>.1112('110: uipcjskie 'vlI. s. 103-113. IHl:J /l: ,'HIl:eltlll im. w jYICJIlllC!lilll'H. Tatrzcn1skic). .:Zak.(lp~i!)l··. Z;:.;kopanc. IKilK:. Ś \\. i L' r z :\liecl\'sia'.':. Cilall1bi1\sldcoo VII. 191-+. 1 192], 1 "Nauka .. .'Z(Lkc" i\r :~. Polska", Muzeum 32 Nr 30. 33 T. Cha!ubińskiego, s. 59-60. Muzeum Warszawa, Tatrzańskiego Zb or ow sk i Dra im. Kraków, "Taternik", T. Chałubińskiego, IV, 1923, s. 399. "Gazeta Tatrzańskie, Juliusz, R. XIV, 1929, Nr 11. 34 Ż e l e c h o w s k i Zakopiańska", Przegląd Władysław, Zakopane, Muzealny, Placówka "Orli lot", Kraków, R. 4, 1923, s. 139-142. 35 C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje "Ziemia", naukowa II, Warszawa, u stóp "Nauka muzeologiczne, 1922, Tatr, Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 36 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego w Polsce (Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem), "Ziemia", Warszawa, R, 11, 1926. 37 Z. Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XIV, 1929, Nr 2. 38 Or k a n Władysław, w O kołtunie i kołtunach o dwóch albo "Wierchy", Kraków, II, 1924. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie, muzeach Zakopanem, 39 R. 5, 1927. 39. Z b o r o w s k i Juliusz, przyszłość, ,,'Wierchy", Muzeum 40 Muzeum Kraków, Tatrza·ński.e Tatrzańskie. "Wierchy", Kraków, R. 1928/29 plany Kronika w Zakopanem, Muzealna, budownictwa "Przemysł, podhalańskiego, "Etnografia Polska", Wroclaw, Warszawa, Kraków, V, 1961. 42 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, (red.) Pasterstwo Tatr i Podhala, T. I, II, III, Wrocław, 1959, 1960, 1961. 43 Katalog zabytków budownictwa przemyslowego H Zbor ow sk i Z dzialalności w Zakopanem, "Etnegra-fia T. Chalubińskiego na R. 7, 1929. Rzemiosło, Sztuka", R. IV, 1924, Nr 4. 41 J o s t o w a Wanda, Z zagadnie7i u; 7.(1. w Zakopanc:n. " P i ł s u ci ~ ki te TY/lisa " 1~FL=). ~~r 10. s. 7.j-r(i, il:li'r,,.,sk'<'fJ'; DHI HIll. zi)iorólc K:J.ta[og J\-1l1zeum nn. 31 im. Tatrzańskie 1922, Nr 3-4, Towarzystwo R. IX, Juliusz, w Polsce, Muzeum Polska", Kraków, V, 1961. 45 J a n o s Jan, Pamiętnik żelarza, "Wierchy", 46 S t a rek Edyta, Przewodnik po dziale kultury Polskich T. L z. 1, Tatrzańskiego im. Wroclaw- Warszawa, Kraków, T. 30, 1961. materialnej Podhala, Zakopane, 1953. 47 Kor o s a d o w i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje. Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego, w Zakopanem, Zakopane 1955. 48 pane, Tatrzańskie im. Tytusa Cha!ubińskiego Zakopane, Zaku- 1962. 49 szawa, 49- Muzeum P ien kow sk a 1961. "Lud". t. XL!X Hanna, Podtatrzańskie obrazy na szkle, War- �770 171 LITERATURA 1. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego Tatrzańskie w Zakopanem). 5. B e k Dionizy, t Dr. Władysław Zakopane, IV, 1902, s. 323-324. 6. B ę d z i k i e w i c z Sebastian, tusa Cha!ubińskiego Ftorkiewicz. "Ziemia", w Pol- r. 11, 1926, nr 11. 2. A. Ch., W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. "Wierchy", Kraków, II, 1924. 3. B. J. M. Muzeum Tatrzańskie im. Cha!ubińskiego w Zakopanem. "Wierchy", Kraków, R. 17, 1947. 4. B. M. Z przeszłości Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. ,,'Wierchy", Kraków, R. 22, 1950-1951. sce. (Muzeum Warszawa, "Przegląd Zakopiański", Stanisław, Muzeum Tatrzańskie Ty"Kurier Zakopiański", Zakopane, w Zakopanem, 1892, Nr 2. i-I " :': il,:] !i ;:-1 !:"! .1 t-i 7. "Biuletyn Informacyjny Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków" (później) "Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, r. 1955, Nr 1, str. 7, str. 10-11, str. 11, Nr 2, str. 2, r. 1956, Nr 3-4, str. 12, str. 16, Nr 5, str. 4, str. 7, str. 15, str. 29, Nr 6, str. 6, str. 24, str. 36, Nr 7, str. 24-25, str. 33, 1957, Nr 10, str. 22-23, Nr 12, str. 19, 24, 36, 52, Nr 14, str. 20, 23, 55, 1960, Nr 30, str. 42-43, 1961, Nr 33, str. 3D, Nr 34, str. 17, 41, 42, Nr 36, str. 20, Nr 37, str. 62. 8. B o h u s Ivan, Na navśteve v Zakopanom, "Pamiatky a muzea", Bratislava, IV, 1935, C. 2, s. 83-85. 9. B o h u s Ivan, V depozitaroch Muzeum Tatrzańskieho v Zakopanom. "Muzeum", 1955, nr 4. 10. C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje muzeologiczne, "Nauka Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 11. (D ą b l' o W s k i Zdzisław), 25-lecie Muzeum Tatrzańskiego w Zako"Taternik", Warszawa, R. XXII, 1937/38, z. 6. 12. D yak o w s k i Bohdan, Muzeum Tatrzańskie. Dzia! Przyrodniczy. Odbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", Kraków, 1901. 13. D yak o w s k i Bohdan, W sprawie Muzeum Tatrzańskiego, Przegląd Zakopiański", Zakopane, V, 1903, Nr 15, s. 109-110. 14. "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, 1921, I, Nr 3, s. 3, Nr 6, s. 3, Nr 8, s. 3, Nr 10, s. 3, 1922, II, Nr 19, s. 3, Nr 23, s. 3, Nr 24, s. 3, Nr 27, s. 3, Nr 30, s. 3, 1923, III, Nr 49, s. 5. 15. "Giewont", Zakopane, R. I, 1902, Nr 7, s. 11, Nr 8, s. 12, Nr 9, s. 11. 16. "Giewont", Zakopane, R. I, 1924, s. 29-30. panem. 17. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. II, 1924, ~r 2. s. 4, Nr 2'4, s. 5, Nr 9, s. 3, R. IV, 1926, Nr 12, s. 3, Nr 23, s. 2. 18. (G o e t e l Walery), W. G., Muzeum Tatrzańskie im. dr. T. Cha!ubińskiego. Z życia instytucyj zakopiańskich. "Wierchy", Kraków, R. 4, 1926. 19. G l' Z e g o l' z e w s k i Jan, M'lzeum Tatrzań,kie, .,Wędro\viec". XXI, ser. IV, t. 42-43, s. 674-676, t. 44, s. 689-691. 'W.. J o s t o w a Wanda, Organisatiansarbeiten ube', die Grundung der Freilichtmuseen cwf dem Gebiete von Orawa, Podhale und Spis,? "Rocenka Moravskeho iVlusea v Brne", Brno, 1959, Nr 1. 21. .J o s t o w a Wanda, Praca nad organizc!cjq Podhalańskiego Parku Skansenowsldef]o,' ,,'Wierchy", Kraków, XXVIII, 1959. 22. J o s t o w a Wanda, Sl,an prac 01'az zalożenia metodologiczne Podhalaitskiego Parku Etnograficznego. "Biul2tyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, 1960, Nr 31. 23. KatCllog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie im. prof. dra Tytusa Cha!ubi1'tskiego w Zakopanem. Kraków, 1908. 24. Katalog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie". rec. "Na ziemi naszej", I, 1909, Nr 18. '25. K o l' o s a d ow i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje", Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chalubińskiego. Zakopane, 1953. 26. L i m a n o w s k i Mieczysław, List otwarty do Przewodniczącego Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem p. dr. Florkiewicza. "Przegląd Zakopane, III, 1901, Nr 39, s. 374-377, 27. L i t y ń s k i Alfred, Zjazd Muzeów Polskich, "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 7. 28. L u t o s ł a w s k a lVI. J., Czterdziestolecie Muzeum Tatrzańskiego. "Tęcza", Poznań, R. II, 1928, Nr 2. 29. M i l e w s k i Witold, 50-lecie Muzeum Tatrza7l.skiego. "Wierchy", Kraków, r. 16, 1938. Witold, Dzial Turystyczny w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, ".Jedziemy na FIS", \Varszawa, 1939, Nr 23. M i s z e w s k i Piotr, Lubicz, O zagrożony byt poważnej placówki, "Gles Zakopiański", Zakopane, R. I, 1923, Nr 10, s. 1-2. M ł a d z i e j ()w s ki .Jerzy, Muzeum Tatrzańskie, Odbitka z "Tęczy" Poznań, 1938, Nr 9. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T." (maszynopis powielany), 'Warszawa, l, 1946. Nr 1. Muzeum Tatrzańskie, '"Gazeta Pcdhalańska", Nowy Targ, R. I, 1913, Nr 45. 30. 1\1 i l e w s k i 31. 32. 33. 34. �773 772 ~ 35. 36. 37. 3B. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. im. dra Tytusa Chalubińskiego "Kurier Lwowski", Lwów, R. VI, 1888, s. 260-261. Muzeum Tatrzańskie, "Kurier Zakopiański", Zakopane, 1892, Nr 1. s. 2, Nr 4,5, s. 4-5. Muzeum Tatrzańskie, "Kuźnica", Warsrawa, I, 1945, Nr l. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Muzeum", Vol. XI, 1958, Nr 3. XI, 1958, Nr 3. Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytuw Clwlubińskiego. "Nauka Polska", Warszawa, V. 1925, s. 450. Muzeum Tatrzańskie im dra Tytusa Chalubińskiego, "Nauka Polska", Warszawa, VII, 1927, s. 160-161. Muzeum Tatrzańskie, "Przegląd Muzealny", Poznań, 1920, Nr 4. s. 64. Muzeum Tatrzańskie im Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 75. Muzeum Tatrzańskie, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, Nr 18, s. 2-4. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, XV, 1930, s. 381-382. Mu:<eum Tatrzańskie, "Ziemia", Warszawa, XXX, 1946, 6. Mu:<eum 46. Muzeum Tatrzańskie Tatrzańskie Poświęcenie 3 sierpnia im. kamienia dra Tytusa węgielnego Chałubińskiego pod nowy gmach w Zakopanem. muzealny w dniu .':;' li ;li ';": .)) 'j' ':t,. 'I bińskiego Zadania i sposoby prowadzenia Dzia/u Lu- doznawczego. Kraków, 1915. parę uwag. "Przegląd Zakopiański", 58. p l' z., O Muzeum Tatrzańskim Zakopane, II, 1900, Nr 36, s. 331. .j9. "Przegląd Zakopiat'tski", Zakopane, I, 1899, Nr 3, s. 3, Nr 5, s. 8, Nr 6, s. 7; II, 1900, Nr 43, s. 405; IV, 1902, Nr 14, s. 133, Nr 28, s. 250-251, Nr 35, s. 241, Nr 38, s. 373; R. V, 1903, Nr 4, s. 30, Nr 8, s. 61; R. VII, 1905, Nr 19/20, s. 159, Nr 15, s. 122, Nr 10, s. 75-76. i Przewodnik Turystyczny", Kraków, 60. "Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy XII, 1913, Nr 3, s. 10-11, Nr 9, s. 14-15. z Przeglądu Zakopiańskiego, "Głos Wolny", Paryź, 1899, 61. Ro;,maito~ci R. I, 5 września, s. 7. imieniaDra Tytusa Cha62. Ś l ó s a r s k i Antoni, Muzeum Tatrzańskie lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1891. Edyta, Przewodnik po dziaLe kultury materialnej PodhaLa, 63. S t a rek (Muzeum Tatrzailskie im. T. Chałubińskiego), Zakopane, 1953. Tatrzańskie im dra T. Chalubińskiego 64. S t a l' e k Edyta, Muzeum w Zakopanem, "Lud", T. XLII, Cz. 2, s. 846-851, Wrocław, 1956. Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha65. Statut Towal'zystwa lubińskiego w Zakopanem. (z r. 1888), Kraków, (druk). 66. Statut 1913, Zakopane. w Zakopanem, Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha- dra Władysława Florkiewicza, "Giewont", Zakopane, 1902, 7. 48. N u c k a w s k i Jan ks., Malpoczlowiek w Zakopanem, "Przegląd Powszechny", LXXI, 1901, s. 434-442. lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1897. Muzeum im. Dra Tytusa 67. Statut Towarzystwa panem, Kraków, 1911. 49. (Kilka ref68. S w i e r z Mieczysław, Muzeum alpejskie w Monachium. leksji). "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 108-113. W sprawie działu taternickiego w Muzeum 69. Ś w i e r z Mieczyslaw, im. Chałubińskiego, (z dopiskiem redakcji). "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 16. Kazimierz), Odezwa, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, 70. (T e t m a jer 47. Śmierć (Odezwa Mu:<eum TatrzaiLskiego w sprawie funduszów na budowę Od Zarzqdu Muzeum im. Chałubhl.skiego w Zakopanem otrzymaliśmy, "Ziemia", Warszawa, IV, 1913, s. 466-467. 50. Or k a n Władysław, O kołtunie i kołtunach albo o dwóch muzeach w Zakopanem, "Wierchy", Kraków, II, 1924. 51. Otwarcie Muzeum TatrzaiLskiego w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, VII, 1922, s. 255. 52. Ogród roślin tatrzańskich Instytutu Ochrony Przyrody P. A. N. (przy Muzeum im. T. ChalubiIlskiego w Zakopanem), Kraków, 1'. 1955. 53. Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XXX, 1946, z. 1/2. 54. P a w l i k o w s kiJ. G., Reorganizacja Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. I, 1923. 55. (P a r y s k i Witold), W i P a r. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T.", I, 1946, 5/6. 56. P i I s u d s k i Bronisław, W sprawach Muzeum Tatrzańskiego. "Rocznik Podhalański", Zakopane, I, 1921 s. 147-188. 57. P i ł s u d s k i Bronislaw, Muzeum Tatrzańskie imienia Dra T. ChalumUTowanego gmachu). Chałubińskiego w Zako- Nr 12. Muzeum Tatrzaliskiego im. dra Cha/ubińskiego w Zako71. Towarzystwo panem, "Nauka Polska", Warszawa, IV, 1923, s. 399. "Muzeum Ta.trzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego tV Za~ 72. "Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", 'Warszawa, VII, 1927, s. 424-425. "Muzeum Tatrzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego w Za73. Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", Warszawa, XII, 1930, s. 291-292. im. Tytusa Cha/ubińskiego. "Przegląd 74. W. S. S., Muzeum Tatrzańskie Zakopiański". Zakopane, II, 1900, Nr 39, s. 368. Muzeum Tatrzańskie im. dra T. Cha/u75. War g o w s k i Mieczysław, bińskiego w Zakopanem, "Kurier Literacko-Naukowy", dod. IKC, Kraków. VI, 1929, Nr 19. �774 775 76. We s o ł o w s k i Eugeniusz, (Muzeum Tatrzańskie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, I, 1921, Nr 10. 77. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie u' chwili obecnej "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 35, s. 333-334, Nr 36, s.344-345. 78. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie im. Chalubińskiego .,Wisła'·, War5zawa T. XV, 1901, (pr,zedruk z Kuriera Warsz~l\vskiego), 1901, Nr 2, r. 6, s. 613-116. 79. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Chalubińskiego w Zakopanem, (Przedruk z "Wszechświata", 1901) "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 52, s. 517-519. 80. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Ch9.lubińskiego w Zakopanem, "Przegląd Zakopiański", Zakopane IV, 1902, Nr l, s. 5-6, Nr 2, s. 14-15, Nr 3, s. 27--28, Nr 4, s. 37-39, Nr 5, s. 48--49, Nr 6, s. 57-59, Nr 7, s. 78-79. 81. (W i g i l e w Borys), W., Muzeum Tatrzańskie, "Echo Tatrzańskie" Zakopane - Nowy Targ, II, 1919, Nr 6, s. 6. 82. t Wladyslaw Florkiewicz, "Biblioteka Warszawska", \Varszawa, IV, 1902, s. 409-410. 83. W ó j c i k "Taternik", Zbigniew, Warszawa, O taternicki dzial w Muzeum Tatrzańskim, R. 35, 1960, z. 2, s. 30-31. 84. Wystawa malarstwa na szkle, Katalog, Zakopane, 1960. 85. "Zakopane", Czasopismo poświęcone sprawom Zakopanego, Zakopane, I, 1908, Nr 24, s. 10; II, 1909, Nr 19, s. 4, Nr 21, s. 5-6; III, 1910, Nr 15, s. 5-6, Nr 16, s. 2-3, Nr 22, s. 5; IV, 1911, Nr 18, s. 4; Nr 20, s. 3--4; V, 1912, Nr 21, s. 1-2; VI, 1913, Nr 8, s. 4, Nr 9, s. 2, Nr 21, s. 5-6, Nr 23, s. 5-6; VII, 1914, Nr 7, s. 5. Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", VII, 1922, s. 254. 87. \Z b o r o w s k i Juliusz), Badania Naukowe Tatr i Podhala, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 4, kron. 88. (Z b o r o w s k i Juliusz), Cenny zapis ella Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 234-236. 89. Z b o r o w s k i Juliusz, Dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie własnością Państwa, "Ziemia", Warszawa, XXVII, 1937, s. 223. 90. Z b o r o w s k i Juliusz, Kronika etnograficzna z Podhala, "Lud", XXI, 1922, s. 77-80. 91. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzal1skie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R.!., 1921, Nr 2, s. 4, Nr 4, s. 3, Nr 6, s. 3-4, Nr 8, s. 3, Nr 15, s. 3; II, 1922, Nr 16, s. 4, Nr li, s. 3, Nr 18, s. 2, Nr 19, s. 3, Nr 21, s. 3, Nr 23, s. 3, kron. 92. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzańskie), "Głos Zakopiański", 86. Zarząd. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. Zakopane, II, 1924, kron. Nr 2, s. 4, Nr 3/4, s. 5, Nr 6, s. 3, Nr 9/10, s. 5, Nr 11, s. 4, Nr 32, s. 9, Nr 37, s. 4. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i Ochrona Przyrody Tatr, "Ochrona Przyrody", Kraków, V. 1925, s. 20-33. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/1929 i plany na przyszlość, "Wierchy", Kraków, R. 7, 1929, s. 154-169 . (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, (w dziale Kronika Muzealna), "Przemysł, Rrzemiosło, Sztuka", Kraków, IV, 1924, z. 4, s. 98. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzai~skie, "Wierchy", Kraków, R. 5, 1927, s. 185-192. (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie im. dra Chalubińskiego, "Wierchy", Kraków, II, 1923, s. 288-289. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, IX, 1922, s. 59-60. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie a ochrona przyrody tatrzańskiej, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, s. 127. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i jego współpraca z P. R. O. P., Sprawozdanie za czas od 1. VII. 1925 do lO. VI. 1926, "Ochrona Przyrody", Kraków, VI, 1926, s. 144-145. (Z b o r o w s k i Juliusz), Z. Z., Nowy gmach Muzeum Tatrzai~skiego, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 3, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), Ochrona przyrody a konferencje międzysekcyjne w Zakopanem, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, S. 127. (Z b o r o w s k i Juliusz), Odczyt Dra Wład. Szafera, "Głos Zakopiallski", Zakopane, IV, 1926, 16, s. 2. (Z b o ro w s k i Juliusz), J. Zb., Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R. II, 1922, Nr 30, s. 3-4. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa. XIV, 1929, Nr 8, s. 123-124. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", 'Varszawa. XIV ,1929, Nr 11, s. 184-185. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 15-16, s: 283. (Z b o r o w s k i Juliusz), A. B., Siedziba malarska, "Przegląd Turystyczny", Kraków, R. III, 1927, z. 5/6, s. 43-44. (Z b o r o w s k i Juliusz), Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 2, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), W sprawie Muzeum Tatrzallskiego. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. I. 1923, NI' 17, S. 2. (Z b o r o .,.;s k i Juliusz), W sprJwi<: oyrodu tatrzailskiego, "Gazeta Zakopia!'Jska", R. II, 1922, Nr 24 s. 2. �.77 776 112. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zb. Wystawy czasowe Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 236. 113. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zakopane, Muzeum Tatrzańskie, Komunikat Związku Muzeów Polskich. "Rzeczy Piękne", R. 10, 1931, z. l, 2, 3, s. 3, kron. 114. Z b o l' o W s k i Juliusz, Z Muzeum Tatrzańskiego, "Przegląd Turystyczny", Kraków, III, 1927, z. 5/6, s. 33-35, kron. 115. Z b o r o w s k i Juliusz, Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. "Etnografia Polska", T. V, 1961. 116. Ż e l e c h o w s k i Władysław, Placówka naukowa u stóp Tatr, "Orli lot", Kraków, 1923, s. 139-142. 117. Ż y c h o ń Józef, D i e h l Józef, Pamięci Bronisławy Dłuskiej, "Zakopane", Zakopane, R. XII, (2), 1939, Nr 10, s. 1-3. 118. (Ż y c h o ri Józef), Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, "Zakopane", Zakopane, R. IV, 1911, Nr 20, s. 3. I" .'., STEFAN LEW ETNOGRAFIA W MUZEACH UKRAINY Poszukiwania za materiałami interesującymi młodego etn :Jgrafa z Polski na terenie Ukrainy rozpoczE;ły się dość nieoczekiwanie i atrakcyjnie. Lwów, taksówka z dworca do hotelu "Inturista", ("To panie dawny George"; uprzejmi lwowianie czują się jakby w obowiązku informować o daw-nych, przebrzmialych nazwach przyjezdnego Polaka). W registr,,-cji prcszą poczekać "cdnu minutku". Wychodzę na przylegający plac. Kieruję się w pierwszą lepszą ulicę, kilka przecznic i przy trzeciej z kolei podnoszę przypadkowo wzrok na okazały narożny portal. Napis na tablicy, przymocowanej d) grubej, kutej kraty głosi wszem wobec, że wnętrze dużego dwupiętrowego, secesyjnego gmachu (dawna siedziba Galicyjskiej Kasy Oszczędności, informowano mnie póżniej) przy Prospekcie Lenina, mieści Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Tak nastąpiło moje pierwsze zetknięcie z muzealnictwem radzieckim i przy tym z ukraińskim muzealnictwem etnograficznym na samym początku. Muzea Ukrainy, podobnie zresztą jak i na całym obszarze ZSRR dzielą się na kilka zasadniczych typów, zależnie od swego charakteru oraz posiadanych i eksponowanych zbiorów. Są to więc Muzea: historyczne, artystyczne, lieracko-pamiątkowe, poświęcone wybitnym .postaciom historycznym, przyrodnicze, krajoznawcze i tzw. zapowiedniki - pomniki architektury l. Muzeom, a może lepiej będzie powiedzieć zbiorom etnograficznym, przypadło w udziale zająć miejsce wśród grupy muzeów artystycznych. Chociaż, jak się póżniej przekonamy, eksponaty etnograficzne znależe można i VJ \nnego typu muzeach, zwłaszcza w historycznych, jak też w krajoznawczych. Całą półnccno-zachodnią l UkraL1i; 2 a więc Bojków, Huculów, Podole, Wołyń i Polesie po Prypeć z wyłączeniem Kijowszczyzny i Połtawszczyzny, reprezentuje Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego A. N. U. S. R. R. we Lwowie, zwane dalej Muzeum Etnografic:nym w,~ Lwowie. Zważywszy zaś, że poza regionalnym Muzeum Twórcz:ości Ludowej Hucułów w Kołomyi, nawet Kijów czy Charków nie posiadają odrębnych muzeów etnograficznych, można śmiało powiedzieć, iż w chwili obecnej Muzeum Etnograficzm~ we L\vowie jako jedyne reprezentuje ukrairiski �779· 1',8 folklor i etnografię. Powstało ono w 1951 r. na mocy decyzji Rady Ministrów USRR i KC KP Ukrainy 3. Podstawą stały się połączone zbiory :\Iuzeum Towarzystwa Szewczenki (zai. w 1895 r.) i Miejskiego Ivluzeum Przemysłowego (zał. z inicjatywy rzemieślników lwowskich w 1873 r.) 4. Muzeum Towarzystwa Szewczenki, podobnie zresztą jak i późniejsze Ukrańskie Muzeum Narodowe (zał. w 1912 r.) 5 powstało z inicjatywy i dzięki pracy tak zasłuźonych ludzi dla etnografii ukraińskiej i kultury ukraińskiej wogóle, jak 1. Franko, F. Kołes czy W. Hnatiuk 6. '; rybołówstwo i narzędziu do obróbki surowców, naczynia, stroje i ubiory' ludowe, tkaniny wzorzyste i wyszywane, ceramika i artystyc;,na obróbka metali. Uwagę zwracają unikalne prymitywy z zakresu kultury m3.terialnej, jak czółno-dłubanka z Polesia, a J=.rzede wszystkim ogromny dział przebogatych strojów i ubiorów, przy czym reprezentowane są prawie wszystkie regiony kcstiumologiczne Zc:chodniej Ukrainy. Urzekają swym piĘknem artystyczne wyroby huculskie: biźuteria mct"l:;wa, ceramika, snycerka (naczynia drewniane, skrzynie wianne). Postarano się również odtworzyć wnętrza izb wiejskich z dwu odrębnych regionów: huculskiego i podolskiego (por. ilustr.). Dalszy ciąg ekspozycji stanowią na I i II p. dwie. wystawy stałe: 1) ukraińskiego i rosyjskiego rzemiosła artystycznego XVI-XIX w., 2) radzieckiej sztuki ludowej i sztuki stosowanej. Wystawa sztuki ludowej i sztuki stosowanej radzieckiej Ukrainy to raczej zbiory (szkło, ceramika, tekstylia itp.) repre::entujące osiągnięcia przemysłu radzieckiego, którego wzornictwo czerpie ogromną ilość wątków artystycznych z tradycyjnych motywów ludowych. Tutaj należy podkreślić, źe radzieckie wzornictwo przemysłowe jest ściśle powiązane ze sztuką ludową narodów i p:Jszczególnych grup etnicznych. Tak więc muzea, a w tym Ryc. 1. Rekonstruowane wnętrze izby huculskiej z okolic Woroch~Y. Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we LwowIe. (Fot. ze zbiorów Ukr. Muzeum Etnograf. i Przem. Artyst. we Lwowie). 'W w\'niku intensywnych prac penetracyjno-badawczych w terenie, prowadzo'nYCh w ciąg~ ostatnich lat przez pracowników Muzeum EtnOgr~~ Hcznego we Lwowie, zbiory ogromnie zostały powiększone, tak, ze w ChWIli obecnej sięgają około 70 tys. eksponatów. Stałą ekspozycję ści~le et~ograficzną, urządzoną na parterze gm3chu, stanowią kultura matcnalna l sztuka ludowa, a szczególnie bogato reprezentowane zbieractwo, łowiectwo, Ryc. 2. Rekonstrukcja wnętrza izby podolskiej (Fot. jak ryc. l). z okolic Borszczowa. �781 780 .: wypadku szczegól:1i~ muzea etnograficzne, współdziałają i są silnie powiązane z instytutami wzornictwa przemysłowego. We Lwowie z braku katedry czy instytutu etnogr8fii ciężar prac badawczych w tym zakresie spoczywa na barkach Muzeum Etnograficznego. Prace działu naukowego, który z kolei rozpada się jeszcze na oddział wystaw i cddział magazynów (fondy), oprócz działalności o charakterze ściśle muzealnym (przygotowywanie wystaw, pozyskiwanie nowych eksponatów, opracowywanie zbiorów), koncentrują się również wokół :lbierania, opracowywania i publikowania materiałów z zakresu tradycyjnej kultury wiejskiej i współczesnych przemian na wsi w okresie władzy radzieckiej. W zasięgu zainteresowałl etnografów radzieckich, a etnografowie lwowscy nie stancwią wyjątku, znajdują się również zagadnienia związane z życiem i kulturą klasy robotniczej. Dla zobrazowania przemian społecznych w opracowaniach bierze się pod uwagę zarówno okres kapitalistyczny jak i epokę władzy radzieckiej. stan taki wynika raczej z założeń metodologicznych etnografii radzieckiej, wlączającej problemy kultury klasy rob::>tniczej w orbitę zainteresowań etnografów, potraktowanej jako jeden z działów kultury ogólnonarcdowej. Z drugiej strony nie wyodrębnia się sflcjologii jako takiej (brak ka:edr socjołogii na Uniwersytetach), tym samym poszerzona zcstaje etnograficzna problem "tyka badawcza a zagadnienia kulturowe i socjalno-bytowe klasy robotniczej. wypadają czasami z zasięgu zainteresowań twórców ekspozycji problemy sztuki, a więc stylu i klimatu danej epoki w rozumieniu artystycznym. Zbiory etnograficzne jako materiał pomccnic~y wystawiane są również w muzeach krajoznawczych (krajewiedeczeskieje muzieji), w przybliżeniu b~dących odp8wiednikiem naszych muzeów regionalnych. Służą tu z reguły d8 zobrazoVl.-ania życia chłopstwa okresu przedrewolucyjnego. Wreszcie rozwinięta sieć muzealnictwa radzieckiego dotarła również do wsi kołchozowych. Siłą rzeczy w muzeach tego typu, w mniejszym lub większym stopniu, zależnie od posiadanych zbiorów posłużono się td eksponatami etnograficznymi. Etnografia podobnie jak w muzeach krajoznawczych, znalazła tu zastosowanie w ciągu eksp:)Zycyjnym poświęconym historii wsi okresu przedrewolucyjnego. Przykładem niech będzie otwarte przed paru laty Muzeum Historii W~i w Lubeni Wielkiej pod Lwowem 7, W przeciwieństwie do Lwowa, Kijów nie posiada odrębnego muzeum etnograficznego. Niewielkie grupy eksponatów Etnograficznych wystawiono w Muzeum Historycznym, gdzie stanowią materiał pomocniczy dla zobrazowania epoki feudalizmu (radła, pługi, brony, stępy i tp.). Tutaj też po raz drugi - pierwszy raz w Muzeum Historycznym we Lwowie - spotkałem odtwarzanie i z·estawianie epok historycznych na zasadzie kontrastów. Oto np. sala ekspozycyjna jakby podzielona po przekątnej na dwie części, na dwa światy. W jednym rogu świat zbytku i przepychu - ,stylowy salon arystokratyczny, w drugim rogu nędza i ubóstwo - odtworzone realistycznie wnętrze izby wiejskiej, to świat chłopa pańszczyźnianego. Przy odtwarzaniu wnętrz izb chłopskich oparto się na materiałach etnograficznych z końca XIX aub początku XX w. Niekiedy jednak zbyt rażąco wypadają zestawienia kontrastów obrazujących różnice klasowe w danej epoce historycznej, w danej formacji społecznej i gdy w lVIuzeum Historycznym we Lwowie tego rodzaju zestawienia zostały skonstruowane z pewnym umiarem, to do form naturalistycznych zostały sprowadzone w Kijowskim Muzeum Historycznym. Można też mieć pewne zastrzeżenia przy rozpatrywaniu układu ciągu ekspozycyjnego wystaw, gdzie za podstawę bierze się podział według następujących po sobie formacji społecznych, a eksponaty często są mechanicznie wtłaczane w zgary założone ramy. Przy tego rodzaju układzie a zwłaszcza wskutek rygflfystycznego jego przestrzegania, ZBIORY, PRACE NAUKOWO-BADAWCZE I POPULARYZACJA WIEDZY DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO MUZEUM W PRZEMY3LU W LATACH 1958-1962 W tym miejscu chciałbym szczególnie serdecznie podziękować ws·zystkim kolegom pracownikom muzeów Lwowa, KijQwa i Moskwy za niezwykle serdeczne przyjęcie i nie szczędzenie czasu przy wprowadzaniu mnie i zapoznawaniu z przebogatymi zbiorami i problemami badawczymi muzealnictwa radzieckiego. .' W wielodziałowym Muzeum w P r z e m y ś l u na czoło wybija się ekspozycja etnograficzna, zarówno rozmiarami jak bogactwem i różnorodnością nagromadzonych obiektów. Zasięg terytorialny ziem, które znalazły się w ,orbicie zainteresowań Muzeum Przemyski'ego mają swoją dawną historię. Muzeum Ziemi PDzemyskiej przemianow.ane później na Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, a obecnie (od r. 1950) Muzeum w Przemyślu, powstało z inicjatywy założonego w 1909 roku Towarzystwa Przyjaciół Nauk Etnografia w owym ckresie nie stanowiła zresztą podstawy zbiorów, lecz nie była też całkowitym kopciuszkiem. Dość p'owiedzieć, że większa część eksponatów, a w niektórych wypadkach i całość kolekcji np. druków na płótnie, desek do druku płótna, ceramiki pisanek czy malarstwa na szkle została skompletowana w tym pierwszym pionierskim okresie, lub w czasie pózniejszego rozwoju, kończącego się wybuchem II wojny światowej. W latach 20 i 3D-tych powstają; w sąsiedztwie nowe placówki muzealne (Rzeszów, Jarosław, Sanok). Niektóre z nich, jak n:J. Rzeszów, za cel wyrażnie stawiają sobie, ob:>k innych oczywiście działów, szczególnie rozbudowę etnogirafii. Następuje już wówczas pewien podział kompetencji �783 782 ogólnej ekspozycji pod I13.ZWą "X wieków Przemyśla". Wystawa działu etnograficznego, wg scenariusza autora, pomyślana jest jako problemowa, obrazują.ca wybrane zagadnienia z Z[,kresu ,kultury materialnej i sztuki ludowej pogranicza polsko-ukraińskiego w południJwo-wschJdniej Polsce. Wystawa obejmuje zasadniczo 7 głó\':nych zagadnień (podaję wg układu ekspozy.cyjnego): rybołówstwo, obróbka roślin włóknistych i tkactwo, narzędzia rolnicze, przygotowywanie pożywienia, pszczelarstwo, stroje i ubiory oraz sztuka ludowa. Ekspozycja ponadto bogato uzupełniona jest materiałami ikonograficznymi, kartogramami występowania przestrzennego różnych zjawisk kulturowych na terenach obecnego w::>j, rzeszowskiego oraz napisami informacyjn>wprowadzającymi.. Dużą trudność sprawiał) rozmieszczenie odpowiednie eksponatów, wg właściwej kolejności poszc ególnych poddziałów kultury materialnej przy istniejących warunkach lokalowych (układ sal). Na podkreślenie zasługuje fakt umieszczenia na wystawie wielu nowych eksponatów, czy to wydobytych z magazynów, czy też świeżo pozyskanych w czasie penetracyjnych badań terenowych (narzędzia rybackie, stroje, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu i konopii i inne), Znaczne pcstępy poczynione zestały w dziedzinie inwentaryzacji i katałogowania zbiorów. W chwili cbecnej zinwentaryzowane są wszystkie eksp:maty, prowadzi się natomiast k;;.talogowanie, które zostało wykonane dla około 1/3 zbiorów. terytorialnych, który wyrażnie zaznaczył się p::>1945 r. Ooecnie w ogólnym zarysie teren pow. pow. przemyskiego, jare sławskiego i lubaczowskiego stanowi bazę penetracji i eksploracji eksponatów etnograficznych oraz prac terenowych i badawczych Muzeum Przemyskiego. Nie znaczy to wcale, że prace naukowo-badawcze prowadzone przez dział etnograficz.ny sprowadzają się do tego wąskiego kręgu terytorialnego, wręcz przeciwnie, obejmują swym zasięgiem znacznie większy obszar obecnej Rzeszowszczyzny, wkraczając na teren Rrz.es~owiaków, Las:.wiak6vv, Pcdgórzan czy Bojków. !vluzeum w Jar o s ł a w i u, to muzeum historii kultury mieszczar'lskiej teren pow. jarosławskiego znalnł się więc w ścisłej sferze 'zainteresoWal') dz.iału etnograficznego Mm.eum w PrzE:myślu. Doprowad.wno poniekąd do dużego zawężenia terytorialnego w porównaniu z okresem poprzednim, co jednak wcale nie wpłyn~ło ujemnie na samą ekspnycję i jakość zbiorów. Nastąpiło b:.wiem za\vężenie do pewne g::> określone.;'::> regionu etnograficznego, a w pewnym sensie i etnicznego, regionu CJ prawda o cechach odciętego kadłubka, który przyjęło się ostatnio ekre3lać może niec::> przydługą nazwą "Dawne pogranicze etniczne pdsko-ruskie" 8, Jeśli jeanak cebwe jest rozgranic"anie terytoriów p::>d kątem penetracji i eksploracji nastawionej na pozyskiwanie nowych eksponatów, zupełnie niecelowe li błędne wydaje się stwarzanie barier wyznaczających granice zasięgu badań naukowych zespołom czy pojedyr'lczym pracownikom, a takie tendencje niestety czasami są forsowane, Oczywista nie może być i pod tym względem zupełnej anarchii, gdyż dużą rolę odgrywa tzw, "zamówienie społeczne" czy potrzeby lokalne, dyktujące w pierwszym rzędzie uporządko\vanie spraw własnego pcdwórka. Nic zaw .. sze jednak opracowanie przestrzenne będzie się pokrywać z kompetencjami terytorialnymi danego muzeum, .często wykracza iPoza jego ,ramy, a już choćby poszukiwanie etnogrnficznych materiałów porównawczych na terenach sąsiednich jest równie nieodzowne. Odbiegłem tu może nieco od .zasadniczego tematu, łecz postawienie tego problemu było konieczne przy dalszym omawianiu zagadnień bezpośrednio związanych 7. działalnością działu etnograficz.nego Muzeum w :Przemyślu, w okresie ostatnich paru lat, przy tym może stanowić przyczynek w toczącej się dyskusji na temat celów i zadań muzealnidwa regionalnego w Polsce. " Ir I;: I E k s P o z Y c j a i z b i o r y m li z e a l n e. N a czoło :prac wewną trzmuzealnych, wystawieniczych wysunęła się organizacja nowej ekspozycji stałej ped nazwą "Kultura materialna i sztuka wsi regionu przemyskiego". Organizacja i otwarcie wystawy zbiegła się z obchcdami Tysiąclecia Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w czerwcu 1961 r., przy czym stanowi ona część 7 ", P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Wśród indywidualnie Iprowadzoprac naukowo-badawczych na czoło wysuwają się badania zmierzające do opracowania b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o w d o r z e c z u g ó rn e g o i ś r e d n i e g o S a n u. Należy liczyć się z tym, że jest to tymczasowy temat roboczy, podobnie i zasięg przestrzenny prowadzonych badań może ulec poszerzeniu względnie przesunięciom. Podkreślić należy, iż mimo stosunkowo dużej ilości materiałów i rozrzuconych publikacji, żaden 'z regionów etnograficznych czy fizjograficznych Rzeszowsz.czyzny nie doczekał się jeszcze wyczerpującego opracowania monograficznego w tym względzie, Tu wyłania się problem metodyki opracowywania omawianych zagadnier'l. Czy brać na warsztat poszczególne grupy etnograficzne lub etniczne, a więc dla przykładu pogranicze polsko-ukrair'lskie, takie jak Rzeszowiaków, Podgórzan itp., czy też kryterium ,podziału stanowić mają odrębne typy budownictwa, występujące na interesującym nas terytorium. Typy budownictwa nie zawsze pokrywają się z regionsmi etnograficznymi, natomiast zdradzają dużą więź z regionami fizjograficznymi. Jedynie swego rodzajl.l osobliwością jest wypadek wyrażnego dysonansu między typem zabudowy a otaczającym środowiskiem geograficznym, mam tu na myśli system budowy (konstrukcja ścian) panujący w okolicy Przemyśla. Otóż rozpatrując konstrukcję ścian budynków we wsiach środkowego biegu Sanu, należ y pCldkreślić ogremną przewagę nie:.cwykle tandetnej na tym terenie kon- �784 735 strukcji sumikowo-łątkowej, będącej w zupełnym kontraście z bogactwem budulca (stosunkowo duże zalesienie). Sytuacja byłaby częścioWJ wytłumaczalna w strefie dawnej twierdzy przemyskiej (granice strefy biegną średnio w promieniu 10-15 km od Przemyś13.), gdzie nastąpiło prawie 100% zniszczenie wsi w okresie walk 1914/15, Drugim zaś kataklizmem dziejowym w okresie zaledwie kilkudziesięciu lat była równająca z ziemią całe ~ołacle tych terenów niszczycielska ddałalność band UPA \V latach 1944-1917. Licząc się jednak z dawnymi nawykami ludności ni0 mogła nastąpić zupełna zmiana upodobań nawet w obliczu konieczności szybkiej i natychmiastowej odbudowy, kosztem gorszej jakości budulcr\ i solidności konstrukcji. Zresztą sami informatorzy - autochtoni (nie zapominajmy, że mamy do czynienia z dużym nasyceniem elementu napływowego po II wojnie światowej), przyznają, że sumik-łątka jest konstrukcją powszechnie stosowaną od tak zwanych "niepamiętnych" czasów. Sytuacja zaczyna ulegać zmianie, gdy przekroczymy na półn:cy prawy dopływ Wiszni rzekę Szkło, zaś na południu środkowy Wiar, prawy dopływ Sanu. W obu wypadkach rozpoczyna się pow~lna lecz ciągła przewaga zrębówki, która przechodzi do absolutnej przewagi od północnego zachodu na pogranic'zu z Lasowiakarni w rejonie Sieniawy 9, a .od północy ,na pograniczu administracyjnym rzeszowsko-lubelskim. Na południu konstrukcja zrębowa zaczyna być dominująca na linii Rybotyc~e - Bircza, zdobywając sobie bezwzględną przewagę w strefie pogranicznej z Bojkowszc~yzną· Na zachód przewaga zr~bówki rozpoczyna się za linią Bircza - Pruchnik - Jarosław, Zresztą w lapidarny sposób wyraził się inform.,tor w jednej z podprzemyskich wsi (Kruhel Wielki): We wuhla budujut Mazury, tam pid Babicami, Dubieckom. Odrębny problem czekający omówienia, stanowi z a s i ę g p r z estrzenny i geneza ibudownictwa przysłupowego i to zarówno tej znanej grupy r.zeszowsko-przeworskiej, jak i ,niewzmiankowanej dotychczas nigdzie grupy w trójkącie PrzemyślRybotycze - DobromillO. Ostatnie fOI'poczty budownictwa przys~upowego grupy rzeszowskoprzeworskiej sięgają na południowy wschód w rejon Przewo.rska i Kańczugi, brak go już pod Dynowem czy Dubieckiem. Zwarty zasięg grupy budowinktwa przysłupowego rpod 'Przemyślem da się schematycznie ująć w granicach trójkąta, którego wierzchołki stanowią PrzemyślRybotycze - Dobromil, z najlepiej do dziś zachowaną enklawą w Kalwarii Pacławskiej i najbliższej okolicy. Przemysko-rybotycka grupa, (nazwijmy ją tak dla odróżnienia od rzeszowsko~przeworskiej) ma wiele cech wspólnych z tą ostatnia, lecz i różni s'ię (pod wieloma względami, których nie sposób omawiać bez przedłożenia matedału ilustracyjnego. Budynek przysłupowy gru,py rprzemysko-rybotyckiej zespolił w sobie wyrażnie cechy dwu a może -i więcej odrębnych typów budownictwa. Zaznacza się to szczególnie jaskrawo przy rozpatrywaniu rozplanowania wnętrza. Chałupa jest tu z reguły słuPo,wa w spółwystępujo z cało~ci::: bucty'nku, zdarza si i.., ~1 7C Z częSC18 gosp~dornza p~d ""l' . ę ,o_no ..;:,~,~ wyst,,wspc :Jym Gachem prz" , !" ' ' puje tylko w związku' ". ,y cz}m ;:onsLrul.;:cJJ,przyZ CZęSClą mieszkalną (sień - izba lk' '-Le, o~'u ,"~~ d' ~~r d' .. " , a lerz), a nad _.~_,! :lcn opiera Się na ści~n~"1 '..- "'" \" ' . czy będzie wspomniec" o bard?o . k ' .0<, _,.1 ". ~,~u. ,reS::212 nle od 1'ze- Cle aweJ mfor ... k nikach pod Kalwarią Pacławska; w t.ż maCJl: Ja ą u~ysk.a~o w Huw1 "'/ •. 1 ~\"i""" hL -'J l..JU""\-iu " "',, "g eJ oe ' . miały tu, lstmee do czasu .•. p ... ·.c.j.SiU1J ¥rI. z chrustu oblepiona gliną) I' ,. c: ~,Cl"llaCl1ry&10wych (pieeicnk..l . \.weSlla gen czy budo 't· na omawianych terenach J'e~t 'd l t' . Wl1lC wa przysłupowego _ .. na a o ,warta l w"mag , b d . omowienia, OSJbnogo omo' . . J ac ę Zle osobnego Wlel1la wymagalby rów " bl niektórych rozplanowań wnetr h ł mez pro em zasięgu ·(staJnia , ' za c a uny zwłaszcza' ' . ch 'ew) p d' • , .. Z CZęSClą gospodarczą , l, o wspolnym dachom \Vs ') .. . ... ludności p:lskiej WSi nads' ' k' h : p,mnę tylko, ze w sWla:1cmości _ • ans lC kOJarzą S1" one z l -' . Procz prac naj budo . t ,.," e emen;ern ruskim, wmc wem wleJ-klm p""wad ' nia nad strojem lud~wvrr ' -. lu lOne są rownież b)d~l' I pogranlcza PJISKO-ul ,'" k' '. mysko-jaroslawsl-'im wzhJg , t. u:nns lego w reJonIe prze" . aCJne os atmo mnteri"łam' b kwerendy prowadzoneJ.' , a .1 ze ranymi w czasie , w magazynach l arc'-i h ' I kijowskich. I, wac muzeow lwowskich , .. c,', , .. - ol <od J ~ , •• , , u , .~ .. ••••..••..•.•.. .l J 'J J CI 'Wreszcie skiego Aitasu - rok rocznie prowadzone s t t .ą prace badawcze dla potrzeb Po/' os a mo nad transDo t . k zagadnieniami innymi. • r ~m lomunikOleją Etnograf'icznego " . " .. l c;dową l mektorymi ,,,:'~ ..pula.ryzacja wiedzy. W dziedzin'c n ' taj. ~l"eu. ':y 1111,"1l1'~ rnoill ~'o y'" P" "n ' L, p_czynan" populs,ryzav;:, v!Plc,2t~ Z p·t·.",.~" "I., . ....~,' . Szowsklmi", gdzie publikowane' t k - ....., •.......""..., -. "c-, JW!"lULll 1.Z2ą Rozwinięta jest również akcJo sd art y uły o. charakterze ludoznawczym. · , . a a czy owa zarowno w P .. 'l' . Cle, Jak l w inn"ch ml'ast"C!l or az WSlac . h' rLeemyS u l powle, J c .", d , wspJłpraca nawiązana zastal a z ob -d w~J.e,;:o ztwa., W ~rzemyślu stala tową, z Towarzystwem Wied P y wu ~:bllotekaml MlCjską i PowiaS ł zy owszechneJ U'kraiń-k' T po cczno-Kulturalnym Pol k' ,~lm owarzystwem , s lm Towarzystwem Tur" t ...., czym i Wojewódzkim Ot.'rodk· S. ys yczno-KraJoznawlem portu l T t' wygłaszane są C7f'sto prelek' . 'urys yln, w dwu ostatnich . , -, cJe l pogadanki dla uc"est 'k' wo' d l1lkow turystycznych. W 1961 . nI ow r.ur50W prz"" rzystwem \Viedzy Po _ h '. roku nawlązany został kontakt z To'..va, w~zec neJ l Referatem K lt P" Cc) ooprowadziło do wygłos eni k'lk . u ury PRf~ w Łailcucie " ' ., a l u OdC7yiow dla l h ' we . h s ue aczy Uniwersyt erow Powszechnych ,_, WSlac pow lańcuck' g N' . mOZllwe jest zorganizowanie prelekc'; ,J.e o. 112 zawsze jednak przyczyn składa się na t . "J' a tematyce lud~znawczi2j. Kille , '., o, m. m. tematyka arch ol " ' LllaJQ\,.e więcej chqin\'ch Slo ... ~ ,_, e oglczna, lub hIstoryczna . .UCl1",CZ}, 1 ewną r,l" cd-t~ spo ł cczne dużej częś-i mies' k ". -, ywa pochodzeni,' · '- . z ancow mIast wOJ' SIę ze wsi któ~?\' w\'k'-~u' J ' rzeszowskIego wywod ących · _ ' <... • "'~ ją zupe.nv brak zai', .-. SIę rownie:~ zauważ\" pe .. , ... ,. .herosowan kUlturą wsi. Da;' J -. '\',one Opozmel1lC w publii, , " . LeUi_c.ny brak wyd-wnict t' -,O,V_I1lU, U. często wręc? wenograficznych o charakterze popularno-na u: l","!·," CI l. ' 7 =.. 7 .. J- h CI 50 -- "Luci", t, XLIX �787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fad8e4b96471eb79ec689a97df88bdf9.pdf 23965e21380d4cb1bac94a64b10857e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:267 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Poniatowski, Stanisław (1884-1945) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:236 Title A name given to the resource Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów )/ LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.7-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r ,j l t ':. .... r~ > "Z. 1:9.)yarZJ~stwalud , Pl~~~te.mieaię~~e li l lt1doz1!a\Ycze~(), odbylf! (t 1,ł(ld6w g-cogralIczny<)ltna dlli!o dQM znaeztl~H\lzbę .t\złont.6;,/ 40 os6b). Zgl'iJtrllMli:f'lde Kri.lin:1 kt'ótką llrY-clnO\'llh w zgromu;l,;otiyeh zda!, RI;r:li'l'lę r, czynuolHll Zf41'zllr~a, le;)%c Uk:(l!tH\f(Ue )~OZI)f)01;a-ł ra.;~nie dzi:uah1o§:ć e:¢!efu (lzł~~k6;V i w ty.m cela p:t':t.yg.o~r#ał pi:mn~ po polsku i po. lUi>kuj k~~¥Ał¥ cznl;w r07.e~(t(ją. bęrble 1'0 zgłOllił:;, sir:. doty('hczas 80, wy en. (~e!etn z()r~aniZo,vIUlja Ę~l1e.V' u:a<1. ll¢h)\~;.li~U kon,~(ytll()W\\61'e!'\lj(l1 ~:l..rm()\~l\łj'P~;WIItIMkQwą,k.I\;i<1a ". Vi n{)t.yi:!h()~II$··· •.•·••. 11Bt~nóWi()lJ,Q .•.•...... S()1ięj\~ jJt~oWocl{I[(~~;;.(\rm . VrzQw., J:!XI~\;JJ;~!lq;~ll~~!t1r., •tusto!l\lJ:lIU..l. ·!,~Skl!ll. rg I 1.11 I ';vą> DZIENNIK WYPRAWY (DO KRAJU GOLDOW Wstępem i OROCZONOW zaopatrzyła w 1914 ROKU) B. HEIDENREICH'" Spis rzeczy: I. Wst~p od Redakcji, życiorys, opis i zawartość dziennika, historia i cele wyprawy, kalendarz wyprawy. II. Dziennik wyprawy: 1. Wstęp S. Poniatowskiego, 2. Dziennik wyprawy (od lO.V.-31.VIIL19H r.), 3. Dodatek, II redakcja dziennika od lO.V.-16.VLl914 r., III. Słownik Goldów . .orof;łt~ ;:')1"J5f(z ST ANISŁA W FONIATOWSKI źpt L Wstęp tl~em Biege c:':.. by wedłtl~ uJló ~'ekcY.i, kt.óh~\y tliJ' salll(Jj. . lJ().;i..e~jZI0td'a.. /o-i .\.7itiltQplU)Q o ilC'ty bt. dr., 'YŚ\,Mfl·ZQ3Pyd,., t:i¢r~~o;kj'Ch~V h1g.cil.K 1',~Y,J'l\l}jK;}rOI' od Redakcji .li P)·7.~IV\ . IIw, tit",!;!, Redakcja "Ludu" od lat nosiła się z myślą wydania dziennika podróży S. Poniatowskiego oraz luźnych materiałów zebranych w terenie (a więc r.otatki, szkice rysunkowe, fotografie). Materiały te są ściśle związane z dziennikiem - jest on w dużym stopniu jedynym kluczem do zrozumienia rysunków i fotografii, te zaś z kolei umożliwiają zrozumienie skrótowego tekstu dziennika. Materiał sam w sobie ze względu na autentyczność i niepowtarzalność posiada dużą wartość naukową. Autor przed wybuchem drugiej wojny światowej rozpoczął porządkować materbły i redagować dziennik. Między skrótowymi zapisami w dzienniku, a tekstem opracowanym na czysto zachodzą pewne różnice treściowe; autor w oparciu o anamnezę interpolował dziennik, czasem opuszczał fakty znajdujące się w autentycznym dzienniku. Redakcja postanowiła wydać całość autentycznego dziennika, późniejsze zaś opracowanie załączyć jako dodatek. Opuszczenia i interpolacje S. Poniatowskiego wynikały z tego faktu, że badania terenowe wypadły w innej epoce, a porządko- .Ę(lha.l'tllt;f!v!,~y ~p~iwb( 1.1 !i!;91,Y'.~>~nk.~·<1S 'tf\i ii+1U, ,( tyP:(i 'ui:lp!~I'>~\?l,sJnęi.ale .TL"Y{~~ eię ",ilQ~Y je'!YJ1iQ, byixJ,etodr ic();~ri<;jw Jednym dualc" ilif} (h;ilth~}!.~dLl" \:'olli:c()~nll; jSiri;) );0 pO>Y7di1p~d, !;ntlt~ 8iJh~a.l, terllli«){Y;l,iJQ~lłtlist7t~~t\(ł' 'lL syU'llh)1F ")·e.Y;llt) o1)s~etuiei Hl'i.j~r:J.cyjH\~":Jd$~t,\r;~9zn'J: ,".":"'::""".. '," ,'.,,~ ią') k,~(\dllj z,lli"h' <,wielki,," z~~h'gi. (,k,('!O , }t.;(L')~,~,n~~t1!'7,nv~t', ~it~rtr:)1'~'Vlli{},~'~o'iTJl3,vJ'!1l',.zai<l·esl~, i "'\"YJj!~ain,:i!!\j}'i,dr, jakisi\? 01J()<}lĄjO •••D.lifJdzJ niemi ,tl.)e~'y",j:;tk ..~~,skuto,k l'd~6rz;n0ani3 tllettHlyantroplJ"" l(,,&;,'~,z'nt~j,~:r'l?tio~h:.inę,~kt6r:1 mU.:~i badauit\ hil:Jt")l;r~1ZiHj ...~it.e'i'd,cldemu.· v7Y8tu.nhali. ..,:d,~;~"y~il z~ ;"'leicka.n.iem j pn~lo~gQt~.~n: o... ldaJk,tmi. ~)ye;;u:tji n<\~ ~)yl:~.~ - Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa 28 II 1895 r. (Korekta w szpalcie, Arch. PTL, • * Pracę wykonano \dan Ludoznawczego nr inw. 496). z dnia we Wrocławiu na Seminarium pod kier. prof. w Katedrze J. Gajka. Etnografii Ogólnej i Sło- �8 wanie w innej. Sprawy i ludzie odpłynęli, to zaś co było ważne, obowiązujące, stało się błar..e i nieistotne. Właśnie to przesunięcie dwu epok widoczne jest w dwu wersjach dziennika. Materiał ilustracyj:::y z9.warty w "L'zie~'mik:J wypraw" przekalkowano i wedle oryginalr:ego wzorca oddano do druku, pomniejszając lub powiększając rysunki. Pc prawki wprowa::lzono jedynie w tym wypadku gdy zauważanJ błędy perspektywiczne. Wydani::: dziennika jest dalszym ciągiem USHOWR1'l Redakcji wydania pozostałych materiałów po S. Poniatowskim (poza wydrukowanymi w XXXVI, XXXVII, XXXVIII tomach Ludu). Zamierzenie to wydaje się koniecznością de wymagającą dalszego uzasadnienia. J. G. Stanisław Poniatowski urodził się 6. IX. 1884 r. w Ceranowie na Po::llasiu. W roku 1894/95 - zaczął uczęszczać do Szkoły Realnej na Nowym Zajeździe w Warszawie. Po ukończeniu szkoły średniej w' 1902 r. studiował nauki matematyczno-fizyczne i techniczne na Wydziale Mechaniczpym Politechniki Warszawskiej. W latach 1904-1905 jako członek PPS brał czynny udział w życiu politycznym, kierował biblioteczką dla agitatorów. Rozdawał bibułę na wiecach, oraz uczestniczył w zebraniach i wiecach organizowanych przez tzw. grupę "Kuźnicy". Działalność polityczna i studiowanie literatury filozoficznej i spolecznej skierowały zainteresowania Poniatowskiego na inne tory. Przerwawszy studia na skutek strajku szkolnego w 1905 r. wyjechał S. Poniatowski w 1906 r. do Szwajcarii, by wstąpić na Wydział Filozoficzny uniwersytetu Zuryskiego na studia antropologiczne. W tym okresie zuryski ośrodek antropologiczny przeżywał okres odrodzenia, po kryzy<:ie jaki panował w tej dziedzinie nauki w Eur~~,pie. Główna pIL:yczyna tego kryzysu leżała w metodologii, w niemożliwości rozwiązania zagadnienia określeni"" przynależności rasowej. Właśnie w Zurychu Rudolf Martin dał podst!lwy pod metodologię antropologii. Martin zajmo\vał się też ctn:,'gn:iią o czym ś,via:lczy jego dzieło Die Inlandsstamme der Mahyisch::m Halbim;el wyd,am: w Jenie w 1905 r. W tym właśnie okresie S. Po- \ fi ! ; : "i'I. 'i I 'l , l '1 ~ " l J niatowski rozpaczyna studia antropologiczne pod kierunkiem Martina, zaś studia etnograficzne w Katedrze Geografii, gdzie profc;sorami byli StolI i Heierlie. Mniej więcej w tym samym okresie odbywali w Zurychu studia J. Czekanowski, E. Loth i M. Reicher - późniejszy profesor anatomii Uniwer3ytetu Stefana Batorego i Akademii Medycznej w Gdańsku, T. Woyno - późniejszy profewr Politechniki Warszawskiej, W. Gondzikiewicz - późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego a później Poznańskiego oraz A. Wrzosek - późniejszy profewr Uniwersytetu Poznańsldego. W takim środowisku studiował S. Poniatowski od 1905 r. do 1911 r., ukończył studia stopniem doktora filozofii z najwyższym odznaczeniem. Po powrocie do kraju pracował w latach 1912 do 1913 jako asystent Pracowni Antropologicznej w Warszawie. W 1914 r. zakłada Pracownię Etnologiczną przy zbiorach etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w 'Warszawie. W maju tegoż roku wyjeżdża na wyprawę naukową do kraju Nadamurskiego. Gdy w je~ieni 1915 r. otworzono pC'llownie Uniwersytet Wanzawski został mianowany dyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej. Na tym st3.nowisku pozostał do 1919 r. poczym zrezygnował z zajmowanego stanowiska, prace bowiem bibliotekarskie pozostawialy zbyt mało czasu na pracę naukową. Jeszcze w roku 1916 objął katedrę etnografii na Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Od 1921 1'. wydawał wspólnie z K. 8tołyhwą Archiwum Nauk AntTOpologicznych, był redaktorem działu etnologicznego. W 1934 r. został miarnowany profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii ogólnej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Wybuch II wojny światowej zastał Poniatowskiego w Warszawie; od tej chwili z'O'częły się tragiczne losy profesora i jego rodziny. W pierwszych tygodniach wojny zginął jedyny jego syn Andrzej, a w 1943 r. umiera żem .. Mimo tych przeżyć S. Poniatowski pro\vadził potajemnie semim,ria dla studentów aż do 10. XI. 1942 r., kiedy to został aresztowany przez Gestapo i uwięziony na PawiGku, a nast'~r;nie przewieziony do J\Iajdanka stamtąd do Litomierzy c - oonu w Sudetach, gdzie zmarł 5. VI. 1944 r. �10 Zmienne koleje losu przechodziły prace i materiały naukowe profesora Poniatowskiego. Po aresztowaniu wszystkie książki i l'ękopisy uległy ni~zczycielskiej rewizji hitlerowców i tylko dzięki prof. W. Antoniewiczowi udało się urabwać z zapieczętowanego mieszkania prace, książki i kartoteki profesora. Uratowane materiały umieściły szwagierki profesora Poniatowskiego - panie Lubeckie w Bibliotece Uniwersyteckiej, tam przetrwały do końca wojny. Po wyzwoleniu uczeń rofesora - ks. dr Edward Bulanda został powiadomiony przez panią Lubecką o życzeniu profesora, aby zajął się wydaniem pozostawionych prac. 12 listopada 1945 r. w obecnoici Zofii Lubeckiej, K. Zawistowicz i J. Świątkowskiej - uczennic profesora oraz profesora Borowego przekazano E. Bulandzie rękopisy S. Poniatowskiego. Prace, materiały i kartoteki zostały najpierw umie~zczone w bibliotece przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, zaś w 1946 r. przekazane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W przekazanej Towarzystwu spuściźnie znajduje się "Dziennik wyprawy S. Poniatowskiego do kraju Goldów i Orocz~nów". Materiały te stanowią dotąd rękopis i znajdują się w ArchIwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu (nr inw. 293-295, patrz Aneksy). Analizując dziennik podróży trzeba zaznaczyć, że część dziellnika, którą autor przepisał na czysto przed 1920 r. różni się od za~ pisu dokonanego w terenie, jest to różnica objętościowa, gdyz 34 stronom czystopisu odpowiada 7 stron brudnopisu. Zostały włączone do drugiego tekstu rysunki, których nie ma w dzienniku terenowym. Jak z tego wynika druga wersja dziennika została rozbudowana informacjami o celu wyprawy i jej inicjatorach, o przygotowaniach do wyprawy, objt;ła opisy wrażeń z podróży i opisy życia przyjaciół poznanych w Petersburgu i Chabarowsku. Zapis dziennika prowadzony jest w formie sprawozdań i spostrzeżeń z każdego dnia wyprawy. Dla opracowującego materiały największą trudność stanowiło odczytanie samego tekstu, spisanego przez badacza w różnych warunkach obozowego życia (i przy różnym oświetleniu). Zapis dziennika sporządzony był na żywo, na kolanie, przy kolyszącej 11 I ·1 I się łodzi, musiało się więc to odbić na jego czytelności. Większość stron pisana jest ołówkiem, a po upływie pięćdziesięcio-Ietniego okresu czasu i różnych kolei losu dziennika, zapis niejednokrotnie stał się nieczytelny. Odczytanie zwrotów i nazw miejscowości zapisanych przez badacza w języku rosyjskim stanowiło dodatkową trudność. Przypisy autora umieszczone zostały pod tekstem na danej stronie. Ilustracje włączono w tekst tak, jak to ma miejsce w dzienniku, w celu zachowania jak największego autentyzmu. Niektóre nieodczytane zwroty lub wyrazy umieszczono w navIiasach klamrowych. W nawiasach kwadratowych umieszczono uzupełnienia opisów niepełnych, w wypadku zaś stosowania przez autora skrótowych znakówpodano całe brzmienie skrótu. Pisownię dostosowano do wymogów obecnych. Na wyprawę antropologiczno-etnograficzną do kraju Nadamurskiego we Wschodniej Syberii do Goldów nad dolnym Amurem i Oroczonów nad Chungari wyjechał Stanisław Poniatowski z ramienia Unitet States National Muzeum w Waszyngtonie z początkiem maja 1914 roku. Inicjatorem wyprawy był profesor Ales Hrdlicka, działający z ramienia Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która wyprawę finansowała. W 1912 r. A. Hrdlicka udając się na wyprawę do Syberii, przebywał krótko w Warszawie i wtedy zaproponował S. Poniatowskiemu badania we Wschodniej Syberii. Termin wyprawy ustalono na rok 1913, jednakże z powodu opóźnienia korespondencji z A. Hrdlicką jak i z powodu żądania by Poniatowski udal się- do prof. Matieski w Pradze, w celu poznania metody robienia odlewów masek -termin wyprawy uległ zmianie. Ostatecznie termin ustalono na na wiosnę 1914 r. Celem wyprawy do kraju Nadamurskiego miało być "odszukanie pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych pokrewnych Indianom amerykańskim"l. Ponieważ badania przeprowadzone wśród niektórych ludów Wschodniej Syberii mianowicie wśród Czukczów jeszcze przez W. Bogorsza w 1909 r. oraz Korial St. Poniatowski, Dziennik wyprawy II, 1914 r., s. 1. �12 ków przez W. Jochelsona w 1906 r., a Indianami północno-zachodniej Ameryki wykazały wiele związków kulturowych, wysunięto hipotezę o azjatyckim pochodzeniu Indian amerykańskich. Przypuszczalna jedność obu kontynentów mogła umożlhvić rozprzestrzenianie się człowieka w Ameryce, w wypadku zaś gdyby kontynenty nie miały być złączone prawdopodobieństwo żeglugi na łodziach przez Cieśninę Beringa zdawało się możliwe. Pierwsze wędrówki na kontynent ameryl<:ański datowano na młodszą epokę kamienną· Jednakże same tylko związki kulturowe nie mogły być llW3ża" ne za wystarczające poparcie powyższej hipotezy ze względu na możliwo~ć zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczarni i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludów do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indisnami amerykań~kimi a ludami syberyjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi"2. . . W celu wykrycia pokrewieństwa fizycznego między IndIanamI amerykańskimi a ludami zamieszkałymi w Środkowej Syberii, zwolennik hipotezy azjatyckiego pochodzenia Indian Ales Hrdlicka udał się w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię przy czym dotarł do Mongolii. Ten sam cel miała wyprawa Stołyhwy nad Jenisej. Badania S. Poniatowskiego ograniczone co do terenu według Smithsonian Ir:stitution w Waszyngtonie, miały objąć dalsze grupy ludności Syberii tj. Goldów, Oroczonów, Giljaków i Olczów, w nawiązaniu do związków kulturowych pomiędzy ludami Amery:d i Azji. Czas trwania wyprawy miał obGjmować okres od półtora do dwóch miesięcy, na zbdani2 każdej grupy etnicznej przez'c:acZ:lno 3 tygodnie. ~ 1. c. , 'j I l J 13 10 maja 1914 r. wyjeżdża Stanisław Poniatowski z Warszawy pociągiem do Petersburga, gdzie zatrzymuje się przez okres jednego tygodnia wypełnionego naj pilniejszymi zakupami, nawiązariem znajomości z Sternbergiem i Piekarskim oraz czekaniem na zezwolenie na pobyt w Kraju Nadamurskim. Ostateczni2 13 maja badacz zaopatrzony w list polecający od Sternberga do Arsenjewa wyjeżdża z Petersburga do Chabarowska przez Wiatkę, Perm, Czelabińsk, Omsk, Krasnojarsk, Irkuck, Władywostok i Nikolsk Ussuryjski. Podróż w rezultacie trwała prawie dwa tygodnie. Nazajutrz po przybyciu do Chabarowska 3 czerwca 1914 r. składa Poniatowski wizytę Arsenjewowi dyrektorowi miejscowego Muzeum im. Gro:1kowa, gdzie poznaje Łopatino. - tamtejszego nauczyciela i etnografa, który wraz z żoną będzie mu później towarzyszył i pomagał w nawiązaniu stosunków z tubylcami. Przygotowania do badań terenowych zajęły dwa tygodnie, dopiero 15 czerwca na wypożyczonej motorówce Poniatowski wraz z Łopatinem i jego żoną oraz trzema ich uczniami Gryszą Strzyżewskim, Kolą Delle i Zenią Woropajewem dotarli do pierwszej osady goldzkiej - Sakaczialan. Od tej pory zaczynają się systematyczne badania trwające do 8 sierpnia 1914 r. Badania przeprowadzono w następujących miejscowościach: Sakaczialan 16.VI-4.VII Niźni Mari 4.VII-9.V II Muchu 9.VII-ll.VII Dade 12.VII-14.VII Dajerga 14.VII-15.VII Najche 15.VII-17.VII Targon 17.VII-29.VII Troickoje 20.VII-21.VII Barkas bo acan 21.VII Manga 22.VII-26.VII Chungaria 26.TI badania penetra2yjne w osadach oroczońskich nad rzeką Chungarią 27.VII-31.VII Wniczenskoje l.VIII-2.VIII Srednoje Tambowskoje 5.VIII-7.VII Badania zakończono S.VIII.1914 r. Wybuch I wojny światowej przerwał badania Stanisława niatowskiego i zmusił go do powrotu do Warszawy. Barbara Po- Heiden reich �15 mE 1 MAPA (Z objaśnieniami I 2!:;:;':\iq:1 I I II •• 3 '." (") 6_ 1 1 5 7 ::t: - b []]] . r- :;e ~ t=:=J ---~---~ 7/)C TS ETNOGRAFICZNA SO l' C lO"km Mapa etnograficzna Kraju Ussuryjskiego. KRAJU USSURY.JSKIEGO dla Stanisława W. ARSENIEWA Poniatowskiego z 1906-1912 r. w 1914 r.) 1. Giliacy. 2. Ludność mieszana: Olczy i Giliacy. 3. Olczy (Ulga) - Mandżury. 4. Tunguzi przechodzący na brzeg morza z lewego brzegu Amuru. 5. Oroczy - Gawani. Różnią się językiem od ude(he). Noszą jeden warkocz Odzież mężczyzn bez ornamentów, nie ma barwności. Trochę inna konstrukcja kołyski. Morska łódż, żagiel ze skóry rybiej. Kobiety nie noszą kolczyka w nosie. Inna forma namiotu. W zimie mieszkają w domach drewnianych. Doskonali żeglarze morscy. Narty krótsze i szersze. Trzymają dużo psów. Sanie pasażerskie innej konstrukcji. Brak burc/wnów. Inna ornamentacja niż u ude(he). Na czapce nie noszą ogona bielicy. 6. Goldowie Amurscy. 7. Ude(he) właściwi. Najliczniejsi 1110 głów. Prosto wyszywane kostiumy. Zamiłowanie do ornamentyki. Kobiety noszą w nosie kolczyki. Doskonale wyprawiają skórę rybią. Pierścienie, bransolety. W uszach mężczyzn niekiedy kolczyki. Kostiumy z rybiej skóry. Świetni narciarze. Pływają w omoroczkach po wartkich rzekach. Mieszkają wyłącznie w namiotach. Na polowcnia wyruszają z rodzinami. Mówią po oroczońsku, po chińsku umieją tylko rachować i znają oddzielne słowa. Włosy zdobią muszelkami, guzami i paciorkami, uCzesani są w dwa warkocze. 8. Oroczoni właściwi ude(he). Ani słowa nie umieją po chińsku, mówią tylko po oroczońsku, ale znają wiele słów z języka oroczi-gawani tak, że mogą dość dobrze się z nimi porozumieć. Sposób życia, odzież itd. jak u Oroczonów, 9. Gołdowie Ussuryjscy. 10. Tazy mniej podlegali wpływom chińsldm. Ubiór jest mieszaniną odzieży chińskiej ioroczońskiej. Znają poszczególne wyrazy oroczońskie, mówią jednak po chińsku. Starcy umieją jeszcze jako tako robić łodzie, ale pływać po rzekach (górskich) już nie potrafią. Mieszkają w fanzach. Trudnią się rolnictwem. Noszą jeden warkocz. (Liczebność w 1914 r. 39 głów). 11. Oroczoni - oroczi, którzy nazywają siebie ude(he). Mają odzież narodową, noszą dwa warkocze. Mówią po chińsku, a gdy chcą, aby ich nie zrozumiano, mówią wówczas po oroczońsku. W zimie mieszkają w fanzach, w lecie w namiotach. Mają ogrody, obrabiane przez wynajmowanych Chińczyków. Rolnictwem się nie zajmują. Większą część czasu zajmuje im polowanie i rybołówstwo. Nie mają ani koni ani bydła. (W roku 1911 niektórzy zaczynali trzymać konie). W zimie przewożą ciężary na saniach, zaprzęgają się do nich wraz ze swymi psami. Budują łodzie, dobre, zręcznie pływają po rzekach. Robią narty. Robią zapasy juko/y. (Liczebność 301 osób około 1914). Ornamentyka na brzoście. Magazyny palowe. Wyprawiają skórę rybią tylko starcy. Używają samostrzałów. Polują na sobole po oroczońsku. 12. Tazy czyli Da-czi. Są to Oracze ude(he) zupełnie zchinizowani. Zajmują się rolnictwem, mówią tylko po chińsku, mieszkają w fanzacll. Nie używają nart, nie robią łodzi i nie potrafią pływać po górskich rzekach. Ubierają się po chińsku. Noszą jeden warkocz. Jedyna cecha - obecność kobiet i dzieci. (Liczebność 165 głów). Chińczycy zowią ich Cżagubaj. 13. Ludność mieszana. Wyłącznie Rosjanie, Chińczycy i Koreańczycy. Ślady pobytu tubylców w latach 1850-1870. �16 II. DZIENNIK 1. wstęp WYPRAWY S. Poniatowskiegol. Zadaniem wyprawy do Kraju Nadamurskiego było odszdmnie rośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych, pokrewEych Indianom amerykańskim. Nieliczne badania etnograficz.ne w północno-wschodniej Syberii, a mianowicie Bogoraza wśród Czulegów i Jcc':elsona wśró:1. Ko,:-jaków wykazały liczne związki kulturalne między powyższymi ludami syberyjskimi a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. Stąd łatwo nasuwa się wniosek, postawiony zresztą już dawniej jako hipoteza o azjatyckim pochodzeniu Indian. Jednakże same tylko kulturalne związki nie mogły być uważane za wystal'czające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrcwienstwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczami i Korjakami z jednej strony a Indi:J.nami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnymi argumentami wobec możliwo~1ci (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludóv; do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejó:zym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi, a ludami syberyjskimi, możliwie daleko od nich zamieszkałymi. \'! celu zoriento\'.1ania się na terenie badań w Syberii, mogących . zucić światło na omówione kwestie zwolennik hipotezy azjfltycbego pochodzenia Indian amerykańskich Dr. Ales Hrdlicka udał się tam w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię, przy czym ciotarł do . . . . . . . . . . . . . . w Mongolii. Rezultatem krótka broszura "Remains in northern Asia of the Race that peopled America", w której wyraża swe przekonanie a syberyjskim pochodzeniu Indian amerykańskich i o potrzebie badań antropologicznych wśród niektórych dotąd mało poznanych ludów syberyjskich. Po drodze na Syberię Hrdlicka zaproponował w Warszawie Stołyhwie wyprawę do jaskiń nad Jenisejem i za l Wstęp ten wyjęto z drugiej redakcji dziennika. Informuje on o przygotowaniach wyprawy GO dnia 10 maja 1914. Jest to 1-4 str. 2 redakcji. pośrednictwem Stołyhwy mnie wyprawę do Wschodniej Syberii. Stołyhwa udał się nad Jenisej do ujścia rzeki Abakanu (kilkadziesiąt wiorst od Krasnojarska) w lecie 1913 r. Moja wyprawa uległa zwłoce do roku następnego zarówno z powodu opóźnienia w korespondencji z Hrdlicką, który w pierwszej połowie 1913 r. był na wyprawie w Ameryce Południowej jak i z powodu żądania jego, bym udał się przed wyprawą do prof. Matieski w Pradze Czeskiej w celu zapoznania się z jego metodą robienia masek z otwartymi oczami. W końcu grudnia wyjechałem do Krakowa, stąd po paru dniach do Lwowa, a stamtąd via Kraków do Pragi. W Krakowie poznałem Piłsudskiego, ale skąpe wiadomości od niego otrzymane nie na wiele się przydały. W ciągu tygodnia pobytu w Pradze nauczyłem się robić maski. Wróciłem stamtąd wraz z instrumentami, przysłanymi tam dla mnie przez HrdliCkę. W kwietniu przysłane zostały" ", na których mam odbyć wyprawę, a następnie $ 1 000 = 1943 rb. 63 kop., co wraz z 25,85 pozostałymi ze 100 rb. przysłanych mi na drogę do Pragi, dało 1969 rb. 48 kop. jako sumę ogólną na koszta wyprawy. Sądziłem, że suma ta starczy na 1112-2 miesięcy podróży wraz z 2 tygodniami pobytu we Władywostoku, skąd miałem wysłać do Waszyngtonu schematy, klisze i zbiory po ich uporządkowaniu, oraz na zbadanie 4 grup, a mianowicie Goldów, Olczów, Gilaków i Oraczonów, rachując 3 tygodnie na każdą grupę. Plan bliższy miał być ułożony w Petersburgu, dokąd miałem wstąpić po drodze. W marcu rozpocząłem zakupy do wyprawy, ukończone przed wyjazdem. Naturalnie kupionych zostało sporo rzeczy, które okazały się później nieprzydatnymi, natomiast wyekwipowanie naukowe było b. celowe. Oprócz instrumentów antropologicznych Hrdlicki wziąłem własne instrumentaryum martinowskie i oprócz aparatu amerykańsk· lego 5" X 7" z 1 : 6,3 i 7 = 13 aparat z Pracowni Etnologicznej 13 X 18 cm. z Doppel 1 : 6,3 i 7 = 21,5. Klisz Agfa 40 tuzinów o rozmiarach 12 X 16,5 cm. 2 �18 19 i 13 X 18 i 3 tuziny błon Bruna. Oprócz tego chemikalia fotograficzne, ciemniec do zmiany klisz i ciemny namiot, zajmujący połowę namiotu zwykłego, nabytego w Petersburgu. Praca organizacyjna w założonej na początku 1914 r. Pracowni Etnologicznej przy M.P. i R. oraz inne zajęcia zarówno przeszkadzały przygotować się do drogi jak i wpływały na opóźnienie wyjazdu. . . Po parokrotnych odkładaniach wyjechałem nareSZCIe 10 maja o 5 pp. pociągiem pośpiesznym do Petersburga, dokąd przybyłem następnego dnia w poniedziałek koło południa. 2. Dziennik wyprawy od 10.V.-31.V. 1914 r. Wyjazd z Warszawy 10.V. o 5 pp. pospiesznym. Przyjazd do Petersburga w poniedziałek 11. V. o 12 pp. Petersburg od 11 do 18 maja, pokoje umeblowane "Anglia", róg Władimirskiego i Newskiego. Tegoż dnia (11) wieczorem byłem u Piekarskiego w mieszkaniu. Wtorek 12.V. Z rana na pocztę, gdzie karta od Jasi, potem T.owarzystwo Geograficzne: Szokalski, po południu Wasiljew w ~uzeum Aleksandra III. Wieczorem do sklepu Kebbego na Sadowe). Sroda 13.V. Rano tramwajem do fabryki Kebbego, po czym do Muzeum Etnograficznego Akademii, gdzie rozmowa z Sternbergiem, Piekarskim, Lemieszewskim. Wieczorem w Górniczym Instytucie po adres . . . . . . . . . Czwartek 14.V. Kupowanie map w sztabie na Newskim i książek u Rikkera. Kupowanie książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie obejrzałem mapę Amuru i wziąłem do domu Szrenka., . Piątek 15.V. Wysyłam książki do Warszawy, byłem w MmIsterium Komunikacji, a później u Hjina po mapę. Później pojechałem do Muzeum Etnograficznego Akademii. Oddałem broszurę Ster nbergowi i moje prace, prosiłem o przysłanie wydaw~ietw dla pracowni i wziąłem:onpoCHbIJlJ1CTKI1: 162, 163, 164. Widziałem SIę w Muzeum z Piekarskim, Lemieszewskim, Petrim, ten obiecał postarać się o mapę. Sobota 16. V. Odebranie schematów od Hrdlicki, kupno Potkanowa W Towarzystwie Geograficznym i oddanie tamże Szrenka. Obiad, jak zawsze w kawiarni polskiej na Michajłowskiej (60 kop. za 4 dania). Kupno biletu na poniedziałek 18.V. Wizyta u Wasiljewa i Wołkowa. Drobne sprawunki przed wieczorem i kupno butów. Wieczór u Piekarskich: między innymi sprawa A. Szymańskiego. Piekarski opowiada swoje dzieje i życie wśród Jakutów. Niedziela 17.V. Kościół, Ermitaż, Muzeum Aleksandra III, obiad, pakowanie, ostrzyżenie. Poniedziałek 18.V. Wyjazd z Petersburga a 10 rano. Wagon bez przesiadania do Irkucka. 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24 droga do Irkucka. Za Czelabińskiem poznaję się z A. O. rOpHaMlI, ekspedycją norweską, oraz gleboznawcą N.N. 25. poniedziałek 2 godziny w Irkucku, po czym dostaję przedział wspólny z rOpHaMH do Mandżurii. Koło 12 spędzamy nieoczekiwanie 2 godziny nad Bajkałem wskutek zasypania szyn. 26. V. Droga ładna doliną Ingody za Czytą. 27. V. Mandżuria: od rana step i tak 2 dni aż do Charbina. Od Mandżurii do Nikolska Ussuryjskiego. Jadę z oficerem artylerzystą z Nikolska. Step - pustynia - step. Za Charbinem: sopki, urże chińskie, masa zieleni. Piątek 29.V. Dowiaduję się w Nikolsku, 5 pp. o Gondattim i jadę do Władywostoku, dokąd przyjeżdżam o 12 w nocy i staję w hoteliku "Ermitaż" i na ,,1 morskiej". Sobota 30. V. Zamawiam rano bilety wizytO\ve, odbieram na poczcie list od Hrdlicki, oglądam Muzeum, gdzie dowiaduję się a Łopatinie i robię spis zebranych przez niego "burchanów Goldów". Popołudniu chodzę po mieście: morze. Niedziela 31.V. Kościół katolicki i ewangelicki w 3 językach. Obiad na stacji: krab (niech go!), chodzę po mieście, szukając cukru. Banany. Wieczorem choroba z rygą. Poniedziałek 1.VI. Rano Gondatti, potem konsulat Amerykań- �20 ski, potem siatka od komarów u Kunsta i Albersa, gdzie spotykam brata Stołyhwy. Odprowadza mnie do hotelu i z rana a 12 wyjeżdżam do Chabarowska. W przedziale ze mną typ a'la . . . . ., mam podejrzenia względem niego całą noc i nie śpię, trzymając rewolwer na pogotowiu. Nad ranem a 4 "typ" wychodzi w Ussuri i jadę do Chabarowska. Wtorek 2.VI. Śliczna droga do Chabarowska. Wspaniałe i coraz inne widoki; tajga raczej zapuszczony park niż las. Wieczorem przyjeżdżam i staję w najszykowniejszym hotelu "Esplanadzie" . Środa 3.VI. Rano idę do kancelarii jenerał-gubernatora, gdzie widzę się Z BH.TarrH.M ArreKCaH,lIpOBIPleM 3aKpeBCKHM. Potem na pocztę, nic. Potem obiad. Potem do Arsenjewa do Muzeum a 3112. Siedzę w Muzeum do 71/2 i poznaję też Dombrowskiego. Czwartek 4.VI. O 12 idziemy z Arsenjewem i Dombrowskim kopać kości: błędne informacje, spotykamy za to Oraczów i Arsenjew zamawia ich na rano następnego dnia do Muzeum. Potem obiad z Arsenjewem i siedzi u mnie do 5 pp., po czym jedziemy z nim do Łopatinych. U Łopatinych 11/2-2 godzin, po czym ArsenjEw stawia kinomatograf wieczorem. Piątek 5.VI. Z rana szukam po mieście gipsu, potem idę z instrumentami do Muzeum. Oracze nie przyszli, ale robię odlew ucznia dla demonstracji, pokazuję następnie Arsenjewowi, Łopatinym i Dombrowskiemu, pomiary i moje instrumenty. Po obiedzie zajmuję się pakowaniem i trochę się przeziębiam, ale maść Burgeta i spocenie się pod grubą kołdrą w nocy pomaga. Sobota 6.VI. Poczta: list od konsula amerykańskiego; potem YnpaBrreHHe BO,llHbIX ITyTel1: gdzie dowiaduję się o mapę· Potem do domu gdzie spisuję obecny dziennik od samego początku aż dotąd. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla, umawiamy się a 5 do Łopatinych. Idę na obiad, potem po sklepach chińskich, ale kołder nie mają. O 6 pp. idziemy z Arsenjewem do Łopatinych, gdzie trochę gramofonu, a potem z nimi za miasto do 21 czasowego mieszkania Arsenjewa, gdzie aż do 11 oglądamy mapy Amuru i mapy Arsenjewa. Kapitalne dzienniki Arsenjewa! Niedziela 7.VI. O 101/2śniadanie, po czym jadę do kościoła: bieda, rosyjskie dzwony, procesja: Japończyk niesie baldachim, Moskale i Chińczyki na ulicy zdejmują czapki. Obiad, potem pisanie listu do Hrdlićki aż do 71/2 wieczorem, wysyłam list, kolacja, list do Janki. Poniedziałek 8.VI. Idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi odlew Arsenjewa pod moim kierunkiem, później omawiamy wyprawę. Obiad, po obiedzie czytam Arsenjewa: MaTepHaJIhI itd. Przychodzi on sam i opowiada przygody ze swych podróży: Stary Dersu, purga przy ujściu Lifu, napad tygrysów, etyka mieszkańców tajgi, wdzięczność Dersu i jego śmierć; poszukiwacz żeńszenia, 46 lat bez ludzi na puszczy, nocleg Arsenjewa i śmierć Chińczyka; animizm Dersu itd. itd. Kończę szyć siatkę. Herbata w domu. Wtorek g.VI. Gwoździe w butach, próby usunięcia. a 111/2 idę do Banku, gdzie odbieram 1 000 rb. i w tym 207 drobnymi, siedzę w Banku do 2. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że jest Orocz. O 3 idę do Muzeum. Oracz z nad Onuja: suchoty, pluje krwią, już nie ma siły do ciężkiej pracy. Opowiada: w zeszłym roku wszyscy jego wymarli na czerwone plamy (ospa?), 6 osób: y MeRn H 6a6YIlJl<a (żona) H .L\eTH Hen,. W całym "cTorr6YIIIY" został sam z bratem. Ubranie już obce, również włosy nie plecione, lecz puszczone swobodnie, twarz typowa; 38 lat, bardzo miły, spokojny człowiek. Za mierzenie He Ha,110,lIeHer Przyprowadził starego chorego na oczy. Oglądanie Muzeum z Oraczonem. Po obiedzie układanie ruloników z drobnymi. Środa 10.VI. Notuję w sobotę wieczór: nie było kiedy. Rano mierzę Oracza, robię z niego zdjęcia (nagi). Później zakupuję prowiant u Kunsta i Albersa, tamże naczynia kuchenne. Arsenjew dostaje odmowną odpowiedź w sprawie svvej wyprawy. �23 l Strzyżewski jedzie ze mną kupujemy dla niego płaszcz i buty. Po Kunscie i Albersie znów Muzeum, stamtąd wieczorem do domu, gdzie przynoszą 3 paki z prowiantem. Czwartek l1.VI. Rano robimy w Muzeum odlew Orocza. Kupujemy jeszcze prowiant: mleko, masło i gips (140 [funtów]) oraz latarki i łopatę. Pakowanie. Wieczorem składam kartę u rOpHa i wizyta pożegnalna u Łopatinych. Piątek 12.VI. List od Jasi. Kupujemy wojłok, papier, worki itd. Pakowanie, żeby zdążyć na wieczór. Po obiedzie przychodzi rOpHa. Nie zdążyliśmy się zapakować, zostajemy. Strzyżewski znakomicie mi pomagał. W Muzeum zostawiłem Dombrowskiemu 15 rb. (Brun) na wysłanie zbiorów do Warszawy. Sobota 13.VI. Rano pakowanie. Później do Muzeum. 9 listów. Po obiedzie strzyżenie włosów. Jadę do Arsenjewa, chlop czyta mi wyjątki ze swych dzienników, idziemy do Łopatinych, umówić się co do ewent[ualnegol wspólnego wyjazdu. Wieczorem piszę dziennik i listy. Niedziela 14.VI. Rano listy, potem 11-121/2 kościół, potem obiad i listy. O 5 wizyta u Strzyżewskich: całkiem zruszczały Polak, żona Rosjanka, 6 dzieci, bieda. Chmurzy się, żeby nie było źle na jutro. Wieczorem listy do Janki, później przyszedł Strzyżewski z wiadomością o wyjeździe jutro i pił ze mną herbatę. Chłopak ma chęć do nauki. Poniedziałek 15.VI. Rano deszcz. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny pojadą. Wyjeżdżamy o 21/2 na motorówce danej przez p. P. J. DelIe. Motorówka spora (mały "KaTcp") Z kajutą. Rzeczy mamy masę, więc cała kajutka zapchana. Dwóch maszynistów, nas 6: Łopatin z żoną i dwoma uczniami DelIe i Woropajew oraz ja i Grysza. Motorówka pędzi całkiem prędko i w ciągu 4 godzin przyjeżdżamy do Sakaczialanu. Jazda Amurem pyszna. Cały czas stoję z tyłu na burcie, trzymając się ramki przy daszku. Rzeka wspaniała, mnóstwo zielonych wysp z zaroślami i lasami i ,! '.:1' ~I .1 , I , I ", .. I 23 (uba) wprost nie do przebycia. Mijamy dziesiątki wysp, niektóre po kilka wiorst długości i więcej. Jedziemy bądź głównym łożyskiem, bądź czasem tzw. "rrpOTOKaMIi" tj. między wyspami. Pogoda: chmury, wiatr, chwilami deszcz, chłodno, ale powietrze czyste i brzegi widać dobrze. Nie spotykamy statków, ni rybaków. Przegryzamy wędlinę, później suszone owoce, ogórki, rzodkiewkę. Pośpiewujemy, wszyscy w wesołych humorach, chłopcy bawią się obchodzeniem kajutki po burcie na dziób łodzi. Woda w Amurze brudna, miejscami spieniona, bo przybór na fale, ale nasza motorówka nie buja i jazda ,odbywa się pomyślnie. Po 6 spostrzegamy w oddali na prawym brzegu Sakaczialan. Podjeżdżamy, wzywając świstami Goldów. Motorówka siada na mieliznę, podjeżdżają Goldy, przechodzimy na ich łódź i wychodzimy na brzeg, witamy się z Goldami. Jest między nimi znajomy Łopatinych Gawriła, u którego mieszkali w zeszłym roku oraz drugi znajomy Dmitrij. Idziemy do Gawriły, ale buduje fanzę, więc u niego nie można i idziemy do Dmitrija, u którego wybieramy miejsce koło domu i zabudowań nad zejściem do wody. Chłopcy jadą po rzeczy, reszta z paroma Goldami bierze si~ do łopat i oczyszcza miejsoe, na którym staną namioty. Przywożą w łodziach część rzeczy, resztę przywozi motorówka, którą udało się zepchnąć z mielizny. Rzeczy nasze ciężkie i sporo ich więc długo i z trudem odbywa się wnoszenie ich na brzeg wysoki na 30 kroków nad przystanią z łodziami. Chłopaki bardzo silne i sami wnoszą walizy i kufry, zdarza się jednak Gryszy wywrócić kozła i moja wielka waliza leci z góry na łeb, na szczęście po rozmiękłym, oślizgłym, gliniastym gruncie. Rozbijanie namiotów zabiera sporo czasu, chłopcy z Goldami przygotowują drągi, naciągają, przywiązują do palików. Ciemno, deszcz, robota przy latarniach. Nareszcie pałatki gotowe. Łopatina robi nam zupę z baraniny i herbatę, której wypijam coś 5 czy 6 szklanek. Zapraszamy na herbatę Dmitrija i jego gościa Golda, który przyjechał go odwiedzić w jakieś kilkadziesiąt wiorst. �Goldowie w ogóle bardzo lubią się odwiedzać i często to czynią. Dmitrij człek lat 38, był za młodu 8 lat na służbie jako lokaj u naczelnika powiatu, więc dobrze mówi po rosyjsku, ale nie umie czytać. Mówi jednak, że lepiej mu się żyje między swymi niż w mieście. Zona ty od 3 lat, żona 20 lat, dzieci nie mają. Mieszka z nimi jego babka przeszło 80 letnia, szamanka oraz ciotka. Ma oprócz fanzy 3 aM6ap~HKH i stajnię na konia, którego kupił za 70 rb. w Chabarowsku przed 8 laty. Dmitrij nosi nóż, który sam zrobił ze starego pilnika, oprawa drewniana, pociągnięta skórą kety. Kolacja przeciąga się do U-tej, po czym spanie. Pada deszcz. Całą noc nie mogę spać. Grysza wstaje o 31/2 i razem z drugimi chłopcami jadą łodzią na polowanie. Grysza dostał z Muzeum dubeltówkę, Kola Delle ma trójrurkę, a Zenia Woropajew rna pancoltę. Po wyjściu Gryszy ledwo się zdrzemnąłem, ale o 6 obudził mnie silny deszcz. Pałatka nasza bardzo dobra, nie przecieka. Lopatiny mają bardzo dużą pałatkę, ale cienką i przeciekającą. Wtorek 16. VI. Wstałem, umyłem się na dworze. Wracają chłopcy, str:z;elalisporo, ale bez skutku, zabili tylko słowika do wypchania (okazał się zbyt pokiereszowany), ale za to przywieźli wiadomości o rysunkach na skałach nad rzeką niedaleko ode wsi. Przychodzi Dmitrij, który z rana coraz to siada na łódź i przegląda swój "nepeMeTl,": sznur z wędkami na mniejsze ryby. Pytam Dmitrija o rysunki na skałach, opowiada: dawno bardzo kiedy jeszcze były 3 słońca na niebie, woda była bardzo gorąca i kamienie w wodzie były tak miękkie, że ludzie mogli z nich robić różne figury, ale nie byli to Goldowie tylko inni ludzie. Dmitrija interesują strzelby, strzela do pala na rzece. Trafia bardzo celnie. Później rozpalają chłopcy ogień, gotujemy wodę na kakao, ja piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Przychodzi sporo Goldów. Daję papier: rysują. Na stronie 10 i 13 rysunki 12 letniego Szurki (Aleksandra) Onenki. Daję im cukierki, papierosy, później oglądam splichlerz Dmitrija, próbuję kupić skrzynkę z kory brzozowej, ale 6a6yllIKa chce za nią rubla, więc daję pokój. Widzimy tamże burchany 2 m. dachu "solbony". Dmitrij daje mi kilka solbonów:"solbon-buczon" z 9 gałązek, zakończony burchanami. Szamanka kładzie choremu na głowę i zdejmuje przez nogi, przy czym chory rozrywa łyczko, którym jest solbon przewiązany .. Tt> ~ cD CA' mi+1D WJIW Rysował Szurki, 12 lat, był w szkole 1 dzień, "Mać nie puskała". sander Onenko). (Alek- Oprócz tego podarował mi Dmitrij 2 gjazda, które używa szamanka przy komłanieniu, kładąc sobie na głowę. Byłem u Dmitrlja w domu. Ma sporo burchanów. W domu względnie czysto, na narach każdy ma swoje miejsce, w głowach porządnie złożona pościel. Obiad dyżurny Lopatin, pomocnik Woropajew. Ucha z kasatek po tym ryż na mleku, kompot i herbata. Po obiedzie jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na lewym brzegu powyżej Sakaczialanu a 11/2 wiorsty. Ogromne kamienie, dość miękkie. Ornamenty na wielu z nich, parę rysunków zrobiłem z ornamentów w formie twarzy ludzkiej. Pojechał z nami Dmitrij i Michajił, który sam wziął miękki kamień i zaczął rysować na skałach. �27 26 Mówili, że kiedy były 3 słońca za dawnych czasów to kamienie kipiały w wodzie i ludzie Goldowie (rano mówili, że nie Goldowie) rysowali te figury kijami (fotografia). Cokolwiek dalej ma być miejsce, gdzie tych zdobionych kamieni jest znacznie więcej i mają być rysunki, przedstawiające zwierzęta. Ładny był spacer na brzegu· gęste zarośla i ogromn3 trawa, w której miejscami człowiek się prawie chował. Chłopcy strzelali i zabili 2 mewy. Po powrocie poszedłem rąbać pałki do namiotu i przysiadłem się na łódkę do 3 małych Goldziąt (8-12 lat), którzy z jednym starszym (18 lat Mitrafim) pojechali zdejmować kasatki z "peremeta". Złapali 4 kasatki, założyli świeże robaki, a później zrąbali mi malcy drążki. Tłumaczyłem im po co mierzę Goldów. Mitrofin skarżył się na szubrawca nauczyciela: Mitrofin chodził 3 lata do szkoły i nawet się czytać nie nauczył, choć inteligentny chłopak. Przyszliśmy wszyscy do namiotów. U Łopatinych w namiocie pełno: stara Goldka opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy, Łopatin zapisuje, kupa starych i młodych Goldów usiadła w kucki koło starej i ciekawie przysłuchują się. Pod wieczór pogoda ładna, słońce, ale silny ostry wiatr. Siadłem na deski pisać. Dmitrij jadł z nami obiad, b[ardzo] delikatny chłop: wymawiał się i dziękował. Wtorek 16. VI. Zaledwie zacząłem pisać zebrało się sporo dzieci i kilka starszych. Dałem ołówek i kajet. Trofim zrobił 2 górne rysunki na str. 14, po czym gość Dmitrija zrobił dalszy rysunek lewą ręką w ciągu bardzo krótkiego czasu oraz niedźwiedzia na str. 15, później rysował Nikołaj na str. 16 i 17. W czasie rysowania inni przyglądali się, robią uwagi i śmieją się, dają swoje rady, czym rysujący bynajmniej się nie miesza.* Pod wieczór robi się zimno, chmurno. Ściemnia się, zapóźniliśmy * Dotąd przepisałem przed 1920 r. się z kolacją. Pomagamy wszyscy (w paltach) rozpalić ognisko. Zenia robi kluski. Z chaty Dmitrija słyszymy uderzenia szamańskiego bębna. Rzucamy gotowanie kolacji i idziemy do fanzy. Na narach siedzi gość - szaman z bębnem i robi tzw. "małe kamłanienie" . Śpiewa cicho, smętnym przeciągłym tonem, od czasu do czasu bije (takt ?) to słabiej to mocniej w bęben. Skupiliśmy się w milczeniu przy drzwiach, Goldowie leżą lub siedzą na narach, stara szamanka leży z fajką w ustach i spluwa od czasu do czasu w kubek. Szamanienie trwało koło pół godziny, w celu poprawienia zdrowia jednej kobiecie chorej na rękę. Siedziała ona z boku spuściwszy głowę, przysłuchując się szamanowi. Niektórzy Goldowie słuchają w skupieniu, inni przechodzą po izbie i rozmawiają. W końcu szamanienia głos coraz smętniejszy przechodzi w szlochanie. Wrażenie czegoś poważnego. Po szamanieniu kolacja, po czym Łopatin idzie do fanzy, gdzie ma dopisać do końca bajkę, a ja z Gryszą idziemy koło 101/2 spać. Noc ciemna, błyska się silnie na zachodzie. Zasnęliśmy dość szybko. O pierwszej w nocy obudziła nas ogromna burza. Pioruny walą jeden za drugim coraz bliżej, w pałatkach prawie wciąż widno od błyskawic, deszcz coraz mocniejszy. Szybko kombinujemy, że niebezpiecznie zostać w naszych namiotach, rozbitych na otwartym miejscu i mających metalowe ostrza ra drągach. Ubieramy się pośpiesznie. Deszcz wali. coraz mocniejszy, pioruny, błyskawice bez przerwy. Zarzucam z Gryszą komarnik na nasz namiot i razem z Łopatinami i ich chłopcami idziemy do spichlerza Dmitrija. W fanzie Dmitrija goście i inni domownicy, więc on z żoną śpi w spichlerzu. Wpuszcza nas, siedzimy u niego koło 2 godzin w paltach i płaszczach deszczowych. Tymczasem burza wściekle huczy i miejscami w spichlerzu przecieka przez słomianą strzechę. Siedzimy w milczeniu, rozmowa się nie klei. Pytam Dmitrija a burzę. Mówi: że Goldowie mówią, że burzę wywołuje wielka żmija (czy smok), rzucająca błyskawice. �29 28 Dmitrij w ogóle i inni niechętnie opowiadają o swych wierzeniach, podejrzewając, że wywoła to śmiech i uwagi krytyczne. Potem Dmitrij opowiada jak podobna burza zastała go raz na rzece. Przystał do brzegu, przewrócił w górę dnem omoroczonkę i przespał się pod nią. Burza trochę przeszła, ale deszcz pada. Pałatka chłopców całkiem przemokła, u Łopatinów sucho tylko pod komarnikiem. "Anban" Ze swej pałatki zanosimy do "ambara" kufry, aparat i trochę drobiazgów. Próbuję robić porządek, ale chaos u nas w pałatce szalony, Grysza przeziębiony, mnie i Łopatina bolą głowy. Po śniadaniu robię rysunki paru Goldziaków, wywołuje to ogromną wesołość. Każdy chce być portretowany. Rozdaję im papier i ołówki, "Olgomi" Rysował: Dwa górne rysował Trofim, lat 19. Onenko. W szkole był. Dwa (rysunki - dod. red.) obok rysował lewą ręką Kaja z NIuchu .. lat 45-50. Rysował Koja BeIda, szaman, lat 37, starosta, stolbiszcza NIuchu, Pożehoj wołosti, gość Dmitrija. Łopatiny idą do siebie, bierzemy chłopców do nas i kładziemy się w czwórkę, kropnąwszy porządnie rumu na rozgrzewkę, bośmy wszyscy przeziębli. Koło 8 budzę się, czuję że z prawej strony przecieka i kołdra i prześcieradło porządnie zamokło. Wstajemy. Zimno, chmurno od czasu do czasu deszcz. Fatalna pogoda. Robimy śniadanie, po czym Łopatiny i chłopcy przenoszą się do śpichlerza, który Dmitrij bardzo wygodnie przygotował, wynosząc swoje rzeczy i rozkładając na podłodze n'.aty, bardzo starannie plecione. Nikołaj Aktenko, 17 lat, Sakaczialan ani razu nie był. 15. VI. 1914 r., w szkole idą robić rysunki. Później idę pisać dziennik w "ambarczyku", Dmitrij podarowuje mi koszyczek podwójny. Szaman Koja przynosi narysowane prz:ez niego burchany, mówi że go boli głowa, wypytuję go a zdrowie i obiecuję dać lekarstwo po obiedzie. Łopatin z Kolą szykują obiad, deszcz idzie coraz mocniejszy. Ba zapomniałem: zaraz po wstaniu byłem w fanzie Dmitrija "kamłaniła" stara szamanka, żeby zażegnać silny wiatr, miała też i tańczyć, ale wicher był mniejszy, więc do tego nie doszło. Stara szamanka babka Dmitrija ma sławę bardzo wielkiej szamanki. Jeździ na gościnne występy do odległych wsi. Obiad robią Łopatin i Kola. Po obiedzie idę z Kolą na kaczki nad jezioro, ale kaczek nie ma i mokro, wracamy z niczym. Czatuję na mewy, zabijam "stryża", wielkości gołębia po czym daję razem z Dmitrijem cały szereg pudeł. �30 Deszcz coraz większy. Daję szamanowi aspirynę na głowę, pomaga mu. Kolacja, idziemy koło 9 spać. W stodole szpary w ścianach, ciągnie, komarów też wlazło. Środa 17. VI. Dyżur mój i Gryszy. Deszcz pada cały dzier't bez przerwy, błoto okropne, wilgoć, zimno, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci zwłaszcza papiery. Wstaję a 8, po czym Grysza i ja rozpalamy ogień. Po śniadaniu oglądam czoło szamana: blizna od uderzenia siekierą, smaruję mu jodyną, również i twarz Gryszy, który dostał f1ukcji w zęby. Potem idę z Żenią i Gryszą po wsi. Odwiedzamy trzy fanzy, oglądając i rozpytując a różne rzeczy. Dostaję "pacza" (pudełka z kory) i próbkę z lipowego łyka. U Gawriła oglądam chorą rękę i bolące oko córki. Obiad: ciężka niemiła robota w błocie. Grysza rozpala ogień i gotuje, ja z Żenią oprawiałem kasatki, wczoraj wieczór złowione przez chłopców. Po obiedzie deszcz jeszcze większy. Siedzimy w stodole, przychodzą Goldy. Młody Michaił opowiada bajkę, którą zapisuje Zenia, ja nastawiam z powodzeniem palec Gawriłowi, potem rozmawiamy sobie. Przychodzi jeszcze paru, zbiera się ich koło dziesięciu, pokazujemy parę sztuk, co ich bardzo bawi. Po kolacji idziemy wcześnie spać i długo gadamy, śpiewamy, deklamacja, chłopcy robią sobie kawały itd. Namioty zamykamy szczelnie na noc przed psami. Dmitrij ma ich 4, czy 5, inni mają po więcej. Dmitrij karmi psy co drugi dzień, inni co dwa dni, bo ryby suszonej (jukoły) zostały małe zapasy. Psy wobec tego są bardzo głodne i zjadają co znajdą. Przed wieczorem ukradły nam rondel, który pięknie wylizany znalazł się a kilkadziesiąt kroków na dole poniżej naszej górki. Po obiedzie szaman przyniósł 15 burchanów, objaśnił który na co pomaga, dałem 40 kopiejek (Brun). Czwartek 18. VI. Deszcz od samego rana, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci, zwłaszcza papiery, dobrze, że klisze w blaszankach. 31 Myjemy się w Amurze; wygodnie stojąc na kamieniach. Po śniadaniu robimy porządek w szopie, po czym piszę dzienr.ik, karty do domu, które Grysza ma zawieźć do Wiatskowo, jadąc tam z Goldami. WczorajsZ€ fanzy: Afanasij wybudował sobie dom, który obecnie wykańcza. Do budowy domów wynajmuje Chińczyków cieśli. Afanasij zapłacił za swój 140 rb., dając swoje drzewo. Dom Gawriła będzie droższy: 400 rb. Afanasij wykleja sufit i ściany tapetami, jedna ściana tymczasowo wyklejona przez dzieci papierkami od karmelków. Chodził z nami Nikołaj, chłopiec lat 17, dobrze mówiący po rosyjsku. Pokazywał nam i objaśniał różne rzeczy. Przechodziliśmy koło fanzy Jakowa, Nikołaj mówi, że do niego Goldy nie chodzą i on nikogo nie odwiedza: lubi wypić i wówczas w całej wsi robi awantury. Goldowie bardzo lubią dzieci, Dimitrij nie mając własnych, nosi często na rękach cudze. Wyrostki wcale się nie wstydzą bawić z małymi chłopcami, jeżdżą z nimi na rzekę i pokazują jak łapać ryby. Bawią się w łapanie wiązki trawy na rozczapierzone na końcach tyczki i długości 11/2-2 metrów. Ojciec Nikołaja ma w swym domu gramofon. W każdym domu jest fuzja tzw.: ..f''i'OHif:;a'' lub rzadziej coś lepszego np. winchester. Idąc na polowanie biorą zawsze podpórkę pod fuzję. �32 33 Nikołaj pokazywał nam jak zakłada samostrzał na sobola. W zimie noszą na spodniach drugie ze skóry "kety", takie spodnie starczą na jedną zimę, podczas gdy butów ze skóry linka wychodzi 30 par na zimę. W fanzach sporo chińszczyzny np: kufry, ale są i szafki czysto goldzkiej roboty z ładnymi ornamentami. Chińczyków robotników dawniej było dużo, obecnie Moskale ich puszczają bardzo mało i każdorazowo też z oddzielnym pozwoleniem. Tabaczniki::'=====~i I duże płaskie owalne pudełka na tytoń w liściach czasem z ornamentami. W fanzie u Dimitrija stoi "fania" zmarłego. pod nią ubranie Przed "fanią", stawia się jedzenie i wtyka w nią fajkę. Eola chciał rysować, ale zasłonili. U Afanasija ciekawe ornamentowane drewka do podnoszenia kotła. Łopata oprawiona tyka jako mo- Wi03ło zwykle Piątek 19. VI. Przed południem przyjechał leśniczy Winogradow po drodze z Wiatskoje. Po obiedze zaczęło się przejaśniać niebo, zapowiadając pogodę, tymczasem koło 6 przyjechał Kłoczko i zaszła awantura: trwała 6-8. O 8 Żenia z Dimitrijem pojechali po motorówkę, ja z Łopatinem zaczęliśmy się zbierać do drogi. Sobota 20. VI. Z rana przyszła motorówka z Winogradowym. O 12 pojechaliśmy z Łop[atinem] do Chab[arowska], dokąd przybyli o 81/2 i wieczorem byli u Arsenjewa, nie zastawszy pp. Delle w domu. Niedziela 21. VI. Z rana u Della, później u naczelników akcyzy, potem przyszedł Arsenjew, potem obiad u Della, potem byłem u roplloa potem wieczorem pisanie raportu. Poniedziałek 22. VI. Odnosimy raport do Zakrzewskiego. O pierws:rej w południe wyjeżdżamy na motorówce razem z rewizorem akcyzy Pawłowskim i pomocnikiem naczelnika powiatu Machniborołowem. Przyjeżdżamy o 5, herbata i obiad, Machniborołow zapisywał zeznania Goldów. Wtorek 23. VI. Rano: mycie brezentowej podłogi. Obiad. Przygotowanie rzeczy. Zdejmuję Dmitrija i Fi1emona. Przygotowuję filmy do fotografii. Środa 24. VI. Nasz dyżur. Śniadanie. Fi1emon przynosi wycinanki, piszę dziennik od 19. VI. Przed obiadem kąpiel z łódki, woda daleko nas znosi. Dużo czasu idzie na powrót, bo woda ciągle znosi łódkę. Obiad późno, po czym rozbijamy naszą pałatkę i urządzamy wnętrze. Ko~o 5 nasi jadą fotografować kamienie, ja z Kolą zostajemy pisać nasze protokóły. Robię zdjęcie dżonki na Amurze. Śpimy w pałatce, nie dają nam spać psy, które całą noc robią piekło. Dmitrij ma 5 psów, tanie 3-5 rubli sztuka, na Torgonie Goldowie mają psy dobre, płacą za psa po 15 rubli. Czwartek 25. VI. Rano mierzę trzech Goldów, przyjeżdża Machniborołow utonął Chińczyk. Szukali go sieciami, ale nie znaleźli ciała. Obiad, nieudana próba lemoniady. Zmierzyłem 8 Goldów. Foto 1 Aleksieja Onenko (stajbiszcze Susu, Wyższe Torgana 3 wiorsty). Foto posłać obiecałem na ręce Dmitrija w Sakaczialanie. Grupę robiłem, posłać parę foto na ręce Dmitrija. Potem jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Długa pyszna kąpiel. Wracając przejeżdżamy się trochę. Kolacja. Pokazuję gwiazdozbiory. �34 Piątek 26. VI. Po śniadaniu wyjmuję klisze w namiociku: do luftu. Przychodzi Kłoczko prosić przebaczenia, Mierzę dzieci. Obiad spóźniony. Po obiedze zawijam \V papier zbiory, pomaga mi mały Fiodor. Obok siedzi Łopatin i wypytuje a zabawy dzieci. Kupka Goldziąd urządza nam demonstracje sv'1,vch zabaw: 1. zabawa w tygrysa, 2. w skakanie dłuższym krokiem, 3. w skakanie nad obracanym sznurkiem itd. Goldowie b[ardzo] lubią dzieci, sympatyczny stosunek starszy-ch do małych dzieci. Dzieciaki śmiałe, nas się nie boją i przychodzą do nas kupami. Potem mierzę, ale słychać śpiew w fanzie i Dmitrij uprzedza, że będą "upominki" po zmarłym. Obok naszych namiotów rozkładają ogień, przed nim kładą mat<=:. W izbie przed "fanią" stoją rzeczy zmarłego oraz rozmaite potrawy i sm~kołyki w ładnym koszyczku. Częstują się obficie wódką, ale w swoim kółku, sąsiadów tylko paru co byli z nami i jak my nie biorą udziału. Nastrój dość obojętny. Wychodzą z fanzy, stawiają "fanię" przed ogniem, baby siadają, inni stoją, piją ciągle wódkę, przed "fanią" stawiają jedzenie, potem powoli jedno za drugim rzucają w ogień, ciastka z całym koszykiem. Rzucają też tytoń, butelkę wódki i niektóre drobne rzeczy zmarłego. "Fanta" pali fajkę. O kilka kroków nasza paczka i kupka widzów. Robimy z Łopatinem zdjęcia, co uczestnikom wcale nie przeszkadza. Wieczorem zakładanie klisz do kaset w namiocie do 11. "Pominki" co miesiąc robią. Sobota 27. VI. Wstajemy późno a 9--91/2, śniadanie po 10. Przyczyną tego długie siedzenie w nocy, bo trzeba czekać aż stanie się ciemno do fotografii. Nasz dyżur. Przed obiadem pomiary. Po obiedzie wszyscy pierzemy bieliznę do 51/2 pp., później mierzę parę dzieciaków. Wieczorem zakładam klisze. Spać a 12. Niedziela 28. VI. Wstajemy a 9. Rano robię parę pomiarów. PÓŹniej fotografuję "ambar" Wasilja z burchanami. Burchany stoją z tyłu "ambara". Małe leżą w pudełkach brzozowych. Niektóre na 35· ~tAVO) /.,:/ I ~;; i~ • " ,-~" . ',./ f' l·.J,l.,'t.~..c.... . 3 ••.. 71---..,-, :Jy r. •... ~" , i' t ~fI./ ziemi poniszczone. Wasilij daje mi kupę bur chanów za co jemu 0,50 kop. Robię kilka zdjęć. Wasilij buduje nowy dom, rodzice jego przenieśli się do letniku (2 zdjęcia), on zaś z żoną i córką mieszka w szopie (zdjęcie). Szaman polecił zrobić 2 burchany eJ' i S? (stoją na foto u dołu szopy), za co po wybudowaniu domu dostanie 1 rb. srebrem, oprócz tego zabiją świnię i będzie uczta, na którą zaproszą i szamana. Małe szamaństwa robią z lada powodu np. dziś szamanił jeden stary Gold, bo mu zginęła {. . . . . . . . . .). Zarówno do burchanów jak i do szamaństw odnoszą się bez większej powagi a często z kpinami. �37 36 Mierzyłem Koję i robiłem z niego foto z "gjazda" i bębnem. Burchan "Ogena" (malutki) na brzuch. Drugi "ogena" (świnia) z gjazdą też od choroby brzucha, przyniósł je Grysza. Grysza przyniósł strzały 9 sztuk, dziecinne (laka). Szurka pokazywał jak się strzela. Główka strzały dość tępa (laka), ale dzieciaki zabijają nimi ptaki. Samostrzał (marali) na chulu od szamanki dostał za niego 35 kop. z Bruna. Wieczorem stara robiła duże szamaństwo, tańczyła. Kobieta z chorym dzieckiem siedziała w izbie. Stara główną część odegrała w sieni po ciemku przy zamkniętych drzwiach. Szamaniła bardzo długo 11/2-2 godzin, nad ranem w dalszym ciągu. Blisko 90 lat. Poniedziałek 29. VI. Rana Żenia jeździł do Wiatskowa, dałem mu list do Janki, list do Zakrzewskiego w sprawie Kłaczka i kartę do Mamy. Potem poszliśmy z Gryszą na wieś. Naprzód mierzenie rodziny Gawriła. Gawrił buduje dom. Od żony jego kupiłem worek sazana dla Bruna. Potem z St:mką dalej do Semena i Marka. Mark pyszny typ: Indianin. Zmierzyliśmy obu z żoną Semena. U Semena 4 lisy w jamie w ziemi przykrytej deskami, chce za nie wziąć w zimie 500 rb., obok lisów drzewo, na którym czaszka niedźwiedzia, pod drzewem szopa z dużymi burchanami, obok na ziemi masa małych starych burchanów. Semen dał mi 50 burchanów. Obiad, potem mycie burchanów w Amurze, potem foto Semena, Gawriła i żony tegoż z córką, potem a 71/2 jedziemy z Żenią, Gryszą i Filemonczikiem do petroglifów, odkąd płyniemy za łódką aż do końca wsi. Wieczorem późno kolacja, po czym do pierwszej w nocy siedzę w ciemni. W nocy pchły, nie możemy spać, a 3 wszczyna się burza. Nie śpimy, czekając, że trzeba będzie wychodzić z namiotu. Śpimy do 101/2 rano. Wtorek 30. VI. Nasz dyżur. Śniadanie a 12. Czytamy gazety, przywiezione przez Żenię. Chmurno, wilgotno, meszki, komary kąsają, musimy ciągle palić papierosy. Piszę dziennik. Zdjąłem 2 małe szopy: a następnie babę z dzieckiem przed małą fanzą z zielenią na dachu. Po obiedzie jazda łodzią wszyscy do petroglifów, robię parę zdjęć. Jedziemy w stronę Małyszewskowo lewym skalistym brzegiem, na którym pyszna tajga. l ·1 i " Wracamy, Żenia z Gryszą, później i ja z Gendzu, płyniemy kawał drogi za łodzią. Woda dość zimna, a nad nią wprost gęsty śnieg motyli {(" ")}. Sroda 1. VII. Rano idziemy z Gryszą mierzyć do domu Afanasja. Jego nie było ale mierzymy tam staruszka Iwana, Semena (brata Michaiła) i Leontija. Później robię zdjęcia, na filmach Semena, Nikołaja, Michailę i 2 grupy. Namawiam Semena na odlew; ojciec mu nie pozwala (17 lat). Michaił mówi, że do maski w Muzeum będzie przychodził w nocy czort (amba); Michał sam już dwa razy widział cZJorta,raz w nocy podobny był do psa, a drugi raz we śnie. Czortów jest bardzlo dużo i pełno ich w nocy w lesie. Tygrysa ("amba") Goldowi zabijać nie wolno, bo to czort. Po obiedzie przychodzą Goldowie, umawiamy się z dwoma starcami co do odwiezienia nas do Marina w piątek rano. Łopatiny ze swoimi chłopakami pakują się i odjeżdżają a 7 wieczorem. Robimy porządek w szopie Dmitrija wnosimy się do niej. Noc zimna, wiatr, deszcz. Śpimy w komarniku. Czwartek 2. VII. Wstaję a 9. Zimno: 12° R., ale bardzo silny wiatr, więc całkiem zimno. Po śniadaniu piszemy dzienniki ja od początku obecnej strony. Wczoraj rano Konstantin przyniósł mi 2 łuki i 9 strzał, dostał 30 kop. Łopatin strasznie przepłacał w zeszłym roku: bęben szamański 15 rb. pas z brzękadłem 17 rb. Targowałem wczoraj łódź od Wasilja, ojciec jego chce 35 rb. Poszanowanie dla rodziców i starszych bardzo wielkie. Jeden z naszych sąsiadów lat blisko 50 ma 2 żony, jedna stara a drugą kupił za 100 rb. przed 2 laty. Młoda Orinka pracuje na oboje. Obie żony żyją w zgodzie. Kałym za żonę wypłacają ratami np. Filemończyk winien jeszcze 40 rb., a żonę dostają po wypłacie kałymu. Na tle kałymu różne �38 39 ~ I {), 5a 5b 6 U 7 Burchany: 1. Caania, pomocnicy Dugdermari; 2. Dante-pukani - kiedy serce boli; 3. Man(g)ja - kiedy brzuch boli; 4. POkOl'i - kiedy brzuch boli dziecko, to kładzie się go głową w ogień, bo kąsa dziecko w brzuch. Głowa opalona; 5a i 5b. Echchenungnuni - główny drewniany burchan (widok z przodu i z profilu). 2 dzieci jego wieszają mu na szyję, u rodziny Semena są te dzieci ze srebra; 6 i 7. Kałgama: para. Na drzewo wieszają: 1 główny, 2 dzieci, innych po 9 albo po 9 X 9, "innych 9 raz 9 dełaj"; 8. Odźha hazarku człowiek z kryljami w rodzie angieła, 9 X 9; 9. Olgia - świnia; 10. More(n) - (koń); 11. Mu(c)ha - (mucha), zwierzę symboliczne w nocy może przejść parę tysięcy wiorst ,...; 12. Dugdermari glówny szamański burchan (dod. wy jaś. autora - u góry - oczołani, prostokąt na tułowiu - skrzydła); 13. Fuuntiłka - jeż. sprawy np. Arsenjew l'ozpowiada taką: żona umarła kiedy mąż wiózł ją do domu po zapłaceniu ostatniej raty. Filemończyk 23 lata dowcipniś, przy tym jąkała. Wielu z nich jąka się mówiąc po rosyjsku. l l ! c.~ 10 20 Rurchany: la i lb. Dante - lakani - brzuch boli, ryba łaka; 2a i 2b. Chawa - brzuch boli (z boku i od dołu); 3a i 3b. Łaka (z boku i od dołu); 4:> i 4b. Gasa (utka) - (kaczka), 9 X 9; 5. Kaila - żółw, Dante i jego rebjata; 6. Kutu - żaba (chara); 7. Naadzeni ... Pijaństwo ogromne, zwłaszcza na weselach "nI1KJT CTHXaHHO" a potem po pijanemu bójki. Dmitrij do spółki z drugim najęli Chińczyka, który zasadził i uprawia małe sady przy domach, za co na jesieni otrzyma połowę zbiorów. W ten sposób Chińczycy wprowadzają ich na wyższy stopień kultury. Domy też budują Chińczycy. Goldowie bardzo słabi, licho ale zręcznie zbudowani, do ciężkiej pracy nie zdolni. Każda rodzina ma w Sakaczialanie obecnie po 15 dziesięcin ziemi. Piątek 3. VII. Klasyfikujemy burchany. Semen opowiada o swym domu: raz do roku na jesieni święto: na drzewo wieszają burchany, zabijają świnię, modlą się. Mają dużo burchanów w skrzyni w domu ale nie wolno ich ruszać i pokazywać. Dawniej wyrzucali burchany, zaczęli chorować, szaman kazał zrobić dwa srebrne burchanczki, wieszają je na szyi starszemu burchanowi, który jest "car" dla innych burchanów. A więc dwie grupy burchanów: jedne mają znaczenie religijne, drugie lekarskie. Pakujemy się pogoda zła, zimno. Wieczorem odwiedzamy chorych i żonę Iwana (40 oC), matkę Iwana i ojca. Zona Gawriła bie- �41 40 rze papier na ornamenty. Wracając do chorych rozmawiam z "batiuszką", który raz na rok wizytuje i obecnie wracając z wizytacji wstąpił po { }. Głupia pałka, żałuje, że nie biorą Goldów do wojska. Stosunek do popów: poprzednik jeszcze gorszy, odbierał bębny szamańskie, burchany itp. Obecny spokojniejszy. Wieczorem herbata u nas z Semenem (Gendzu = "bałownik"), Dmitrijem i Filemończykiem. Spać a 11. Sobota 4. VII. Rano do chorych i żegnamy się. Zona Gawriła daje mi ornamenty do kostiumu goldzkiego, oraz skrobacz kościany do skóry sazana, drugi kupuję dla Bruna za 20 kop. Pakowanie, wszyscy znajomi Goldowie pomagają. Rozdajemy podarunki, Filemończyk przynosi róg do przywoływania izjubra. Dmitrij dostaje 5 rb., stara 0,50, Iwan 11 lat co nam pomaga 26 kop. Wyjeżdżamy 21/4. Wiatr dobry. Dzień śliczny. Brzegi przepyszne lasy. Do Wiatskowo a 5. Robimy sprawunki i wysyłamy skrzynkę Nr 1. Wyjeżdżam a 4112, piszę w łodzi dziennik. Zaczyna zbierać się na burzę· Na rzece podnosi się fala, przelewając się od czasu do czasu przez burty głęboko zanurzonej łodzi. Na wyspie spostrzegamy ludzi, przystajemy do brzegu, kobieta ucieka, Gendzu idzie do nich, są 2 bałagany, na drugim brzegu, odjeżdżamy. Zagiel niesie nas bardzo prędko, bez wioseł. Mijamy ogromne stada mew, siedzących na mieliznach. Od czasu do czasu przelatują kaczki, czaple, jastrzębie "Boenb". Próbujemy strzelać ale bez skutku. Gendzu cały czas steruje i kieruje żaglem. Zjadam "byczki" i zgęszczone mleko. Wiatr mocniejszy chmury coraz bliżej, obawiamy się burzy, ale wkrótce widzimy, że przeszła ona bokiem. O 8 przyjeżdżamy do Niżnowo Mari. Wychodzi ślepy starowina, potem drugi, dzieci i zaczyna się wyładowywanie z łodzi. Rozbijamy namiot wewnątrz budującego się domu u braci: Sergieja, Nikołaja, Alel<sandra i Timofieja Paskar. Pałatka stoi pysznie, na ziemi słoma, spanie zapowiadało się dobrze, tymczasem straszne wycie psów a w drugiej połowie nocy niedźwiadka nie dawała spać. Niedziela 5. VII. Po śniadaniu oglądam chore dziecko Nikołaja, daję leki, piszę dziennik. Niedźwiadek (mafa) ogromnie zabawny, jest u nich już 4 miesiące. Dają mu ryby, ale psy kradną mu jego porcje. Z psami żyje w zgodzie i bawi się z szczeniętami. Ssie dany mu palec i bardzo to lubi. Dali mu na obiad zająca. Goldowie lubią trzymać dzikie zwierzęta: sąsiad Dmitrija miał małego borsuka, Dmitrij (pentcha = "n~TyxaH") miał w ostatnich dniach malutką dziką kaczkę; trzymają też dziki i ptaki. Zwierzęta domowe: psy, koty, (wszystkie ryże) świnie i koni.e. Zmierzyłem przed obiadem 6, po obiedzie zaczęło się zbierać na burzę, poszedłem spać. Lunął ogromny deszcz, podmoczyło pałatkę mimo, że staliśmy pod dachem. Suszenie. Wieczorem zimno. Gendzu miał 3 żony: pierwszą 11 letnią kupił mu ojciec, kiedy Gendzu miał 14 lat. Po 2 latach wygnał ją, bo mu się nie podobała. Drugą kupili mu za 160 rb., kiedy miał 18 lat, ale po roku i tę wygnał. Oddali mu BO rb. Niedawno (rok temu) wybrał sobie sam żonę, ma ona obecnie 15 lat. Gendzu zamierza kupić jeszcze drugą żonę, bo roboty dużo, a Moskale nie pozwalają brać robotników Chińczyków. Gendzu opowiada skąd się wziął jego ród Aktenko: żona jednego Golda poszła do lasu i tam porwał ją tygrys, który wziął ją do swego domu i żył z nią. Kiedy po pewnym czasie kobieta wróciła do domu, narodził się syn i od nazwy ojca (amba = tygrys) nazwano go Aktenko. Goldowie nie zabijają nigdy tygrysa, bo to wielki grzech. Jeśli w nocy myśliwy weźmie tygrysa za inne zwierze i przypadkiem zabije, to musi potem postawić różne towary i jadła i butelkę wódki w lesie w miejsce, które wskaże mu tygrys we śnie, i tygrys przyjdzie i weźmie to sobie i wówczas już nie będzie karać Golda za zabicie. Zdarzyło się bardzo dawno, że myśliwy Gold usłyszał w lesie ryk tygrysa, poszedł w to miejsce i zobaczył jak ogromny wąż z rogami na głowie (obecnie już takich nie ma) owinął się około ., l i ;i �43 42 nóg tygrysa. Gold złapał nóż i przeciąl węża na kilka cześci. Uwolni:ny tygrys upadł przed nim na kolana, ukłonił mu si~ trzy razy na podziękowanie i odszedł w las. Jeżeli tygrys walczy w lesie z niedźwiedziem, Gold pomaga tygrysowi. Tygrys nigdy nie napada na Goldów, bo zna swoich ludzi. Niegdyś bardzo dawno poszedł Gold do lasu daleko i spotkał ludzi bez głowy, mających oczy w piersiach. Zląkł się, ale oni mu nic nie zrobili i zaprowadzili do swego miasta, gdzie WSZyscytacy i bardzo małego wzrostu. . Dawniej rody Goldów ciągle ze sobą walczyły, dopiero Rosjanie zaprowadzili porządek. Noc zimna: "Bia" (księżyc), czyste niebo z "ose kta" (gwiazdy). Poniedziałek 6. VII. Zakładałem klisze, wczoraj nie mogłem, bo skaleczona ręka. Nikołaj robi ściany domu, koń kopnął świnię. Armatnia kula na ziemi. Mafa wrzeszczy wody. Zimno. Psy kradną wszystko - jedzą świece, mydło, a nawet trzeba przed nimi chować kalosze i płaszcz gumowy. Wczoraj skradły nam rybę, co była kupiona za 10 kop. na kolację. Wtorek 7. VII. Rano mierzę. Sergiej pijany daje mi "fangafu" burchan, pokazujący wszystko co daleko, mówi mi co robią znajomi w Sakaczialanie. Wczoraj mierzyłem, leczyłem staremu oczy, robiłem zdjęcia. Jeden bardzo stary, siwe rozczochrane włosy, bardzo wygląda na Ajna. Zdejmowałem Nikołaja, 2 starych i 1 <j? [kobietę]. Dziś od rana mierzę. Sergiej pijany daje "fangafa" : nikomu tego nie daje i nie sprzedaje. Obiad. Ładna pogoda. Grysza zapisuje "onpocTHblli JII1CTOK" Siedzi koło nas kupa Goldów, dzieciaki zbierają owady itd. Po obiedzie mierzę. Wieczorem 5 zdjęć: 2 grupy i 5 foto szamana Siergieja. Siergiej mały szaman nie ma czapki. Wieczorem jedziemy na drugi brzeg kąpać się. Zbiera się na burzę. Zimno. Okopujemy pałatkę po kolacji. Błyska się ciągle, ale przeszła bokiem. Nikołaj pije z nami kakao. Zaczynam notować słownik ze słów Gendzu. Dmitrij, który dyktował Łopatinowi przyszedł z dołu, ma język zepsuty golaskim i mówi dialektem "niżowym". Po południu uporządkowałem schematy z pomiarami. Gendzu podyktował mi tablicę genealogiczną Aktenków. W nocy koło Ph budzą nas krzyki, po czym Gendzu, który spał w bałaganie przychodzi, mówiąc że Sergiej z Aleksandrem i Timoszką biją się· Bójka trwa około :3/4 godziny, Gendzu siedzi w namiocie. Zapalamy latarnię, Gendzu opowiada jak Dmitrij opowiadał ludziom, a szlwrlliwości powtórnych pomiarów i a tym, że człowiek, z którego zdejmą maskę umiera po 2 latach. Rozmawiamy z Gendzu, opowiadam a Indianach. Między innymi zaprz.€cza istnienie u Goldów gościnnej prostytucji. Mówi a wielkiej wstydliwości kobiet, d' [mężczyźni] też są bardzo powściągliwi, myśliwy jadąc na parę miesięcy z domu nie utrzymuje stosunków płciowych, bo to zaszkodziłoby powodzeniu na polowaniu. Sroda 8. VII. Rano pakujemy się. Zakładam klisze do kaset, z czym zawsze dużo roboty. Wkładki do kaset Hrdlicki bardzo niewygodne. Obiad na prędce. Żegnamy się. Żonie Nikołaja 1 rb., szamanowi Sergiejowi 30 kop. za "fangafu" (Brun). Chadan za noszenie lO kop. i Chińczykowi też 10 kop., dzieciom 4 kop. i cukierki. Odjeżdżamy a 2. Droga bardzo ładna, lekki wiatr a 71/2 przystajemy do wyspy, szukamy jaj czajek, łapiemy małe czajki (mewy) i kuliki, ale puszczamy wolno. Na wyspie około godziny. Nocujemy na pobliskiej wyspie. :Namiot na piasku 30 kroków od brzegu. Ogniska. Łódź do połowy wyciągamy na brzeg, rZECZyczęściowo do namiotu. Gotujemy kolację, Gendzu robi "lepiszki", coś w rodzaju racuchów. Spać a 11. Czwartek 9.VII. Gendzu i Grysza o 41/4 na polowanie, ja wstaję a 5. Polowanie bez rezultatu. Śniadanie o 5112. Odjeżdżamy po 6. Przyjeżdżamy do Muchu o 71/2, Stawiamy namiot bardzo wygodnie koło domu Gawriła Onenko, brata Jefy, żony Gawriła ze Sakaczialanu. Gawriła bardzo "c/ooll1peHHbllł 'JenoBeK" daje nam kupę burchanów słomianych, wyrzuconych przed dom. W izbie Gawriła maSa tandetnych portretów cesarskiego domu i extra komicznych w swej prymitywności obrazków w rodzaju "OXOTa Ha KaGaHa", "Cl.(eHa BO 3arOpO):lHOM peCTopaHe" �45 44 Po drodze do Muchu Gawriła opowiada bajkę "Mopra 11 cTapyxa" bajka bardzo długa, nie kończy. Opowiada pysznym językiem. Wczoraj rano opowiadał 'podania: 1) o tym jak Gold Mandzu podbił Chiny, 2) jak przyjechali do Goldów ludzie z olbrzymimi nosami*, którzy łapali Goldów i piekli na rożnach jak ptaki (prawdopodobnie podanie o pierwszym przybyciu Rosjan), 3) jak jego dziad ocalił tonącego Murawjewa-Amurskiego. Oglądam chore dziecko Gawriła, zapisuję dziennik, przychodzą Goldowie, zabieram się do pomiarów. Mierzę 3, potem obiad, po obiedzie znów mierzę. Oglądam i daję lel{arstwa 3 olej rycynowy w oko, liszaje, wrzody, chora baba z wrzodem w ustach, chłopak prawdopodobnie z tyfusem, dzieciak z trądem czy coś w tym rodzaju, chłopak z wrzodem na łokciu, chłopak z liszajem na twarzy itd. Brud w niektórych fanzach okropny, rany utrzymują strasznie brudno. Za lekarstwa i rady nie dziękują, odchodzącego nie żegnają. Wieczorem zdjęcia foto (2 grupy, 2 Abia), potem w łódkę i 3 małych bąków 10-12 lat wiezie nas na drugi brzeg do kąpieli. "Garmokła" kąsa co nie miara, więc się myję z łódki, inni i malcy lezą w wodę. Wracamy o 9, "ucha" z kasa tek, złowionych przez Gryszę, herbata. Ładna księżycowa noc. W domu Gawriła gaszą światła i wypędzają diabła z chorego dziecka. Dużo ludzi w izbie wołają "amba parde-ani ga" czort wyłaź precz, a głównie "ga, ga". Trwa to około godziny. Gendzu idzie pomagać drze się ile wlezie. Śmieją się przy tym i wogóle nastrój bardzo mieszany. Czort ten był mały, więc się go nie boją. Spać po 11. Piątek 10.VII. Wstajemy a 8. Śniadanie. Dzień gorący. Piszę dziennik, potem odszedłszy w krzaki spostrzegam ciekawe burchan y na sąsiednioh szopach, idę wzdłuż tyłów wsi. Masa cieka* Nanośnik do chełmów. wych rzeczy. Bierze ochota przyjechać na dłużej dla etnografii: wziąć a canto od paru muzeów po kilkaset blatów i gotowe. Daję lekarstwa, sprawdzam małego Dihę z wrzodami na plecach. Gendzu tłumaczy. W paru domach mają dzikie gąsięta w prymitywnych klatkach. Koło domu Gawriła w lesie o 50-40 kroków na drzewie nisko skrzynka "MaJleHKa", bardzo prymitywna, otwarta, w niej obrazek chiński: Anduri z 2 pomocnikami (Gendzu). Modlą się rzadko, raz - dwa do roku. Kupują obrazki te u Chińczyków w Chabarawsku za 2 rb., to straszne zdzierstwo, ale dla nich całkiem jasne, że bóg musi być droższy od zwykłego obrazka. Piszę dziennik, 11112, Grysza jedzie z malcami łowić owady, ja piszę, Gendzu bierze się do gotowania obiadu: amur, kasza i herbata. Wiatr, kurz zasypuje kajet i stół, komary i meszka kąsa, koło nas wciąż pełno dzieciaków, chodzą za nami pomagają i dobrze się bawią naszą obecnością. Starsi przeciwnie nie zwracają na nas uwagi, z wyjątkiem pierwszych godzin po przybyciu: tak wymaga ich dobre wychowanie. Po obiedzie mierzymy, w tym celu idziemy do domu Uan£o. Mieszka tam córka jego, wdowa Duba z 2 synami, z których starszy Piotr chłopak 11 letni ma żonę 15 letnią Dankę (mierzona). Duba sympatyczna kobiecina, twarz indiańska, tylko oczy bardzo chińskie. O 10-15 kroków od domu znajduje się grób, ogl'lOdzony kratką drewnianą, bez krzyża (jak w Sakaczialanie). Na drzewie koło grobu wiszą niektóre przedmioty zmarłego. Jeszcze prymitywniejszy grób znajduje się przy chacie na końcu wsi za domem Duby. Na drzewie koło grobu wisi skóra łosia, kocioł, czajnik, ubranie zmarłego, narty itd. Później idziemy do domu Fady ("Indianka"). Baba lat 40, bardzo wesołe cygańskie oczy, typowa Indianka, zrobiłem z niej tegoż dnia 4 foto: 2 en face, profil i %. U Fady mierzymy jej syna, 9 jeszcze znajomych i synową Bajdę. Wracamy, robimy zdjęcia: Gawril, Duba, Fada i Fada z rodziną. Bajda nie chce zdejmować się bez męża. �47 46 Po kolacji odbywa się gonienie czorta w sąsiedniej fanzie, gd1.ie chora starowina i jej syn. Grvsz:l i Gendw idą pomagać. 'Wrzeszczą \'" niebogIosy, co 'xywołu:ie wielką wesołość u Goldów, mówią im po 1/2 godziny, że czort już uciekł, ale potem gonią go w dalszym ciągu, p8 ich wyjściu. Ładna księżycowa noc. Patrzymy przez lunetę r.a księżyc. Gendzu widzi tam człowieka. Sobota 11.VII. Pakujemy się, po czym robię maskę z Abia. Pół wsi przypatruje się z wielką wesołością, ale żaden nie chce poddać się tej operacji, choć Abia dostał 2 rb. Abia siedział bardzo spokojnie, wyrwałem mu sporo włosów, wskutek rza::lkości wąsów i brody, oraz długich rozczochranych włosów. Obiad na prędce, robię zdjęcia Bajdy z jej d" [mężem] i jedziemy. Droga rękawem dość wąskim, brzegi zarosłe, gorąco, vviatr bardzo słaby, potem cichnie. Jedziemy parę godzin, pa drodz2 zatrzymując się celem obejrzenia domu opuszczonego przez Danfu, co teraz w Muehu. Zabieramy z szopy 3 burchany i chanie. Meszka i komary bardzo dokucza. Pod wieczór Grysza chybia do orła, patem przejeżdżamy koło palącej się trawy. Koło 8 widzimy "bałagan" rybacki. Podjeżdżamy, wszyscy uciekają, co Gendzu bardzo nie daje spokoju, i ciągle do tego wraca. Noc w kiepskim miejscu, masa meszki i komarów. 2 ogniska, lepiszki i herbata. Siedzimy długo przy ognisku, czyste gwiaździste niebo. Gendzu opowiada a łajdactwach, jakich dopuszczali się na Oraczach i Goldach dwaj bracia Onenko Sergiej i Semen, zamieszkali w Chabarowsku. Dobrzy Goldowie idą po śmierci "do buni", która jest w dole (pod ziemią) i tam żyją sobie tak jak na ziemi, ale czortów już taLU nie ma. Zli zostają zatrzymani po drodze. Stryjecznemu bratu Gendzu Igorowi włożono do trumny 1000 rb. w złocie i papierkach. Pogrzeb trwa tydzień i na ucztę prz:'chodzi nie tylko swoja wieś, ale i sąsiednie. W nocy kąsają komary i nie dają spać. Gendzu ma pyS'l:ny moskiewski język np.: "Jefim acta" ojciec Jefima, My;KHK" niedźwiedź samiec, ",lIonS! HnYT" ktoś idzie, felczer itd, itd. Niedziela l2.VII. Nad ranem niE.: śpię, Gcndzu krzyczy przez sen, budzę go, opowiada, że śniło mu się, że Goldowie, którzy uciekli przed nami, chcieli go zabić. Sen ten bardzo go przejmuj",. Po śniadaniu droga bardzo wolna, bez wiatru, żar wściekły. Jedziemy do 11, trafiamy na 6 bałaganów. Przybijamy do brzegu. Jedni zwijają bałagan, zdążam zmierzyć 1 d' [mężczyznę] inni boją się i chowają przed nami. Jeden d" [mężczyzna] :31y czas .śpi w komarniku (zrobiłem foto) czy też udaje, że śpi. Zal' okropny, wychodzi nam cukier. Obiad, parę zdjęć, jazda 2 godziny dalej. Wolno, wolno, upał szalony. Owijamy głowy ręcznikami, które co parę minut maczamy w wodzie. Było chyba 40° R, bo a 6 kiedy wyjmowałem bieliznę z walizki, na termometrze w bieliźnie było "cjJcpaJe;lb" "MCABcnb = 24° R. Przyjeżdżamy do Dada. Szukamy u kogo stanąć. Ludzie wyszli na rybę zostały Q [kobiety] i dzieci. Znajdujemy czysty ~om, gdz~e pozwalają zostać i dają nam wygodną ~~nar, z czystyml dywamkami, po których uwija się jednak sporo francuzów. Dają na~ t~·ochę cukru, pijemy herbatę, po czym idzi2my do 2 oroczonEklch 1:ałaganów, gdzie chore dziecko i chłopak na suchoty. Wypakowanie, kąpiel. Plan sytuacyjny wnętrza "bałaganu" oroczońskiego: 1. Chory, 2. Małe ognisko. 3. Dzieciak śpi. 4. Dziewczyna siedzi. 5. Kaila - Słup. 6. Szamanka. 7. Ojciec oracz. 8. Gendzu. £l. Grysza. 11). Ja. 11. Świeca. Potem do domu, porządki w walizach, tłukę latarkq (w Muchu zapomnieliśmy łopatkę), wieczór, piszę dziennik do 10, po czym rzucam pióro, bo ryba na stole. J eden z bałaganów oroczońskich zupełny wigwam z kory b:-zozowej i po części z tkanin. Wewnątrz bardzo biednie. Po kolacji �48 49 .~ , idziemy do Oraczów, początkowo czekamy przed drzwiami, przez ten czas chory chłopak zapalał chińską świeczkę i robił pokłony. Wch,odzimy. Szamanka śpiewa, w bałaganie ciasno, bo nie większy od naszej pałatki 3 X 3 arszyny, a jest nas 8 osób. Szamanka"kobiecina lat 45 z bardzo dobrą sympatyczną twarzą. Spiew trwał 30-40 minut, chory twarzą do ściany, trząsł się w febrze, płakał, kaszlał. Oglądając go przedtem, radziłem koniecznie jechać do miasta, stary odpowiedział, że nie może. Dziecko też trzebaby do miasta. Wychudłe okropnie, ślepe od urodzenia i chore. Brud większy niż u Goldów, koło chorych stoi { } woda. Wachlują się ogromnymi skrzydłami orlimi, z lekka oprawionymi u dołu w skórę. Orocz ten przyszedł ze swoją rodziną z Oniuja i wskutek choroby został tu, Goldowie nie robili mu żadnej opozycji, Gendzu umie trochę po oroczsku, bo jeździł do Oroczów kupować futra z Igorem. Dom z sienią i izbą. Ściany i sufit wyklejone tapetami. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Ognisko. 4 Stół. 5. Szafka. 6. Słup. U naszych gospodarzy dom bardzo czysty. Na ścianach masa okropnych obrazków wielkości lI:! m2 albo i więcej. Poniedziałek 13.VII. Wstajemy o 8. Gorąco, meszka. Piszę dziennik w izbie, przychodzi Gekta Beldy trędowata. Starowina lat 50, rany otwarte na lewej ręce, palec wskazujący odpadł bez bólu, rany też nie bolą. Siedzi w izbie. Zapisuję nazwisko, żeby dać znać do gminy, mówię, żeby byli z nią ostrożni, bo choroba nieuleczalna. Smieją się, siedzi sobie obok kobiet, dzieci bawią się, łapiąc ją za ręce, a potem drapiąc się po swych głowach z liszajami, lub raną za uchem (jedna mała dziewczynka). Trąd w górze rzeki. W Sakaczialanie był jeden trędowaty z domu Dmitrija, żył oddzielnie na wyspie. W Łamani jest obecnie dwoje trędowatych, żyją we wsi. Idziemy po wsi mierzyć. Ludzi w domach bardzo mało, niektóre domy puste, w innych kobiety, lub starcy i dzieci. Wielu zwłaszcza kobiety nie dają się mierzyć. Umawiam się a kupno 2 kaftanów ze skóry sazana. Kąpiel przed obiadem. Próbuję płynąć na wyspę. Po obiedzie znów mierzymy, kupujemy parę rzeczy: ryba, chonia, silczu itd. Gorąco bardzo. Pod wieczór przynoszą parę rzeczy do domu na sprzedaż Noc pełna komarów i meszki Wtorek 14.VII. Mierzę trzech, robię 4 zdjęcia. Zbieramy się i jedziemy. Wiatr silny niesie nas bardzo szybko. Wyjechaliśmy 12 i 112 byliśmy w Dajerga przed Ph Zatrzymujemy się przy domu starosty, nie rożumiejącego po rosyjsku. Dom spory, ale bardzo prymitywny. 1 2 3 4 1. Dom Wasilja Onenko w Sakaczialanie, zburzył go przy nas. Sam dach. 2. Dom ze ścian i dachu ale bez sufitu. 3 Dom z sufitem ale dach nie ma bocznych ścian (w szczycie - dod. red.) i przewiewny. 4. Dom z sufitem i bocznymi ścianami do szczytu ale bez podziału wewnątrz. 5. (Brak ryc. 5. dod. red.): Dom z podziałem na sień i izbę. przyczym ogni8ko w sieni. Ściany drewniane. 6. (bez ryciny - dod. red.). Dom z 2 izb i rozdzielającej ich sieni z ogniskiem. Np. u rodziców Gendzu. �51 50 Wiatr, niebo pokryte chmurami. Niezliczone masy meszki obsiadają nas i namiot, zapisuję dziennik, Gendzu robi obiad. Dziś rano zacząłem pisać list do mamy. Typy domów stałych, zimowych: Jako przykład może służyć ,,3eMJUlHKa" np. w Niżnom Mari, gdzie mieszkał czasowo Nikołaj. Letnie bałagany budują obecnie przeważnie tylko wówczas jeżeli osiadają w lesie na innym miejscu, żeby łowić ryby. Orocze i zimą mieszkają w bałaganach. Po obiedzie mierzymy w domu starosty jego, jego brata ich ~r9C- ~? m'~- ! : 'f Plan domu starosty w Dajerga: typ 2. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Barjerka. 4. Piec-kocioł. 5. Szafka. 6. Słup. I ~ ~ ~IG " maty ~. ~ , ~ k?:'SJ =5 5 ~6 żony. ~tJ--; ~ r. \ I I 1__ v \ , Bałagan: plan (obj. wg St. Poniatowskiego - red.). Naprzeciw drzwi - małe ognisko. Po bokach maty. Przy ścianie przeciwległej drzwiom, ławka a raczej półka '- Ryc. obok przedstawia usytuowanie pieca (4) oraz słupa (6) z planu domu starosty(wyjaśn. red.). Słupy podtrzymują belkę poprzeczną; jest to zaczątek ściany, która odgrodzi w typie wyższym sień od izby. Szopy: 2 1. Typ prymitywniejszy dnie i to na słupkach. bez baniek od nafty. Niższy typ. 2. Bez nóżek na Np. u Dmitrija. Wprost na ziemi: budowali taką w Muchu. Podłoga 3 Piwnice (ładownie) zapożyczyli od Rosjan, w Sakaczialanie jest kilka. pleciona, tylko w najwyższych pach 2 ty- ..Starosta ~ brat typy indiańskie. Uszy u typów indiańskich praWie zupełme bez lobulus'a. Ręce i nogi bardziej mwskuliste niż u typów chińskich. Już na zasadzie obserwacji widać różnice w obu typach. �52 53 Typ indiański chiński prosty albo haczykowaty wklęsły malars bardzo duże duże ręce mus kuliste bardzo wzrost wyższy niższy ! włosy dark brown lub czarne z rdzawym odcieniem czarne i ( l oczy i I-b-rw-i---·I I lusz:r. __ I ust~ __ " ! Typ nos charakter !----- ------.-----lub duże I I prawie )'.. ~ Mi. b. nieznaczI na lub wcale nie ma duże cieńsze spokojny, ściągnięte I skóra b. jasno I włosy cieńsze brązowa .-1 wargi grubsze, dolna wysuniętaj ruchliwy, leniwy Abia Indianin starosta w Dajerga itp. Poza przy robocie sieci (po lewej złożona pościel, po prawej tabacznik - wyjaśn. autora). czoło· prostel słabe z lobulusem I przykłady I oczy wąskie Mf. b. duże skośne . bez lobulusa wargi .... _ .... - i -------------1 czoło po- I nie ma lub b. słabe b. słabo pochyłe lub średnie chyle ---- cienkie Potem Gendzu zaczyna o 10 robić obiad, my z Gryszą idziemy do lasu, dzieciaki z nami. W lesie o 150-200 kroków od domu stoją liczne miao" niektóre stare leżą na ziemi. Na sąsiednich drzewach '~viszą 'kości w koszykach. Zrobiłem foto 1 "miao", potem do domu i dziennik. I pracowity Filernon biało-płowa lub żółtawo-płowa grubsze , i ! i I l ! Od starosty idziemy z nim do sąsiedniego domu, gdzie mierzę [mężczyznę] i ~ [kobietę], Colo i jego ~ [żonę] i kupuję koszyczek za 15 kp. Wracamy do domu. Przenosimy się spać do fanzy. Ó' Zaczyna padać deszcz. Nocujemy w fanzie, podścielają nam na maty dywany. Pchły. Noc nie bardzo spokojna. Sroda 15.VII. Wstajemy o 7. Herbata, potem robię zdjęcia 4 Ó' [mężczyzn] w domu Colo, w tej liczbie ojca Colo, starca prze;:;zło 90 letniego. Trzyma się bardzo dobrze, ale męczy go kaszel. Twarz typowa Indianina. Proponuję staroście i jego bratu maski, ale nie chcą o tym słyszeć. Pakujemy się, robię foto brata, starca ojca Colo i wyjeżdżamy o 2. Wiatr b[ardzo] dobry w ciągu godziny dojeżdżamy do Najche. Najche duża wieś około 20 domów. Parę domów krytych cynkiem. Jest szkoła misjonarska rosyjska, 2 klasy, dwóch nauczycieli, 16 pensjonariuszy, otrzymujący wszystko bezpłatnie. Tylko paru Goldów i to w niższej klasie, reszta Korejcy, przewożący swe dzieci czasem o 500 wiorst do szkoły. Zatrzymujemy się u Aleksandra, pośrodku wsi. Komary i meszka największa jaka kiedykolwiek bywa. Najche i Dajerga mają pod tym względem najgorszą opinię. Dom Aleksandra dość czysty, izba mała. Dają nam jedną ścianę, ~z~czy stawiamy przy drugiej, dla domowych zostaje tylko jedna snana. �55 54 W domu: matka, Aleksander lat 25 z żoną lat 8-9, żona 35 lat brata Aleksandra (nieobecny) i tegoż troje dzieci. Kolacja przy gramofonie, który Aleksander kupił za 16 rb. w Troickom. Kładziemy się spać a 11, ale słychać bęben. Gendzu i Grysza idą naprzód, mnie się nie chce, ale później wstaję i idę na koniec wsi na szamaństwo. Szamani młoda kobieta (żona Andreja, któremu oglądałem plecy, dobrze mówi po ros[yjsku], Indianin). Nieduża izba, ciemno, przed burchanami pali się chińska świeczka. Szamanka śpiewa i tańczy ale początkowo tylko na miejscu. Chora przyjechała z mężem z Targanu, bolał ją brzuch, leżała koło nas na narach. Gendzu opowiada nam na drugi dzień: Szamanka posłała swego Ajami, ażeby szukał duszy chorej, Którą porwał czort. Ajami poszedł daleko w górę rzeki i zobaczył wysoką górę, na niej były trzy drzewa, a u każdego trzy dziury nad ziemią. Ajami bał się tam wejść i stał przy drzewach. Zobaczył jak z jednego drzewa wychodziła dusza, ale nie chorej a innego człowieka, więc jej nie ruszał, z drugiego to samo, z trzeciego wyszła dusza chorej i wówczas Ajami zaczął ją gonić do domu. Szamaństwo trwało bardzo długo z przerwami, bo szamanka karmiła dziecko. Tańczyła też na narach koło chorej i parę razy dookoła izby. Wróciliśmy późno do domu. Czwartek 16.VII. Chodzimy po domach po śniadaniu. Zbieramy statystykę i mierzymy. I jedno i drugie idzie b[ardzo] ciężko. Boją się, rozeszła się bowiem wersja, że z pośród zmierzonych przez nas w Sakaczialanie 10 ludzi biorą do wojska. Kupuję parę rzeczy. Koło 1 idziemy do szkoły, gdzie bawimy koło 11h-2 godzin. po czym obiad w domu (kasza bez cukru) i idziemy mierzyć w górę. wsi. Mierzenie idzie jeszcze gorzej niż wczoraj. Przychodzimy do domu rodziców wczorajszej chorej. Świątecznie ubrana odprawia ona dziękczynne tańce przed 3 burchanami, naokoło (wewnątrz) swego domu, a potem idzie do sąsiednich do- mów. Tańczą i inni, zwłaszcza jeden d' [mężczyzna] bardzo umiejętnie. Gendzu mówi, że kiedy tańczy duży szaman, to razem z nim i wielu mężczyzn. Kupujemy małą kaługę (9 [funtów] na kolację 80 kop.), po czym gramofon z płytek z sąsiedniego domu i potem znów na szamaństwa, dalszy ciąg dziennego, ale już mało ciekawe i po 112 godziny - wracamy do domu. Piątek 17.VII. Dwie strzały Z żelaznymi ostrzami. Gendzu': ,,cTapUKU y Hac CKa3YTb "dzabdo" a Mb! "niaro", w Targanie mówią wszyscy "dzabdo". Jedna z tych strzał od Aleksandra. Pakujemy się, Aleksandrowi 3 rb. przyjeżdżamy do Targanu. Stajemy w szkole, gdzie są Łopatiny i ich uczniaki. Nauczyciel YrrrrapMoHb MUarrOBU'lb prosty chłop, ale niczego sobie. Dzieciak ich 31/2 lat bardzo rozwinięty. Kąpiel. Herbat~. Jedziemv z Gendzu do wsi, kupujemy parę rzeczy, pytamy a Oraczów i ()1czów: po powrocie porządkujemy w kufrach, Grysza na polowanie Iwan Aleksierin chory. Porządki długo. Śpię w komarniku, ale kiepsko. Sobota 18.VII. Rano do obiadu kończę pakować rzeczy, potem mierzę 2 ludzi, piszę list. Gendzu kupuje dla mnie różne drobi~zgi. Niedziela 19.VII. Mieliśmy jechać, ale za silny wiatr, przy tym poczta i urząd gminny (Gendzu) w Troickim zamknięte z powodu niedzieli, więc zostajemy do jutra. Rano piszę list do Hrdlicki. Pożyczyłem Łopatinom 25 rb., mają odesłać do Władywostoku. Obiad, strzelanie do celu. Po obiedzie zakładam klisze i mierzę l d' [mężczyznę]. List do Janikowskiego. Wykaz przedmiotów posłanych w skrzynce N. l do Muzeum w Chabarowsku dla Warszawy z Wiatskowo. Burchany: 5 koni-moren 5 gasa 2 kryłatyje ludzi I chawa 2 małe kałgama 3 czopki I caania l donte z "koczki" 2 olgia 16 3 1 1 burchanów od Koja enchenunguni pokori muxa �56 57 2 małe kaila 1 duże kaila 1 duży składany dante 1 dante lakami Inne rzeczy: 1 woreczek-potsa 1 giazda 1 pacza Razem 51 sztuk. Listy wieczorem Erch, Brun itd. Poniedziałek 20.VII. Silny wiatr z dołu, decydujemy się jechać. Bierzemy 1 łódź (podwoda), na którą część bagażu, reszta na naszej łodzi. Na goldzkiej łodzi 2 baby, 1 chłopak i 2 starszych mężczyzn. Nas trzech. Wyjeżdżamy o lI. Fatalna przeprawa przez rękaw Najchiński P/2 wiorsty szeroki: fale co chwila zalewają łódkę. Semen z Gryszą u wioseł, ja steruję. Potem prawym brzegiem Amuru 25 wiorst do Troiekiego jedziemy 6 godzin. Silny wiatr przeciwny. Najgorsze tzw. "nepeKaTbl" W Troiekim stajemy na tzw. "ziemskiej kwatirze", gdzie już są dr Koppel, lekarz powiatowy Chabarowski i starszy Stancza Pristaw - felczer weterynarski, daje nam swój pokój na mieszkanie. Dostaję dla Gendzu kartkę z Wołostnom Uprawlenii, na poczcie telegram od Czernyszewa, potem przychodzi do mnie jego żona z prośbą o wstawiennictwo. Poznaję się z Kopplem i Pristawem. Koppel obiecuje dać znać { } i opowiada a mogile w Średni Tambowskom, Pristaw proponuje mi jechać z nimi na Gorczeń. Przenosimy rzeczy z łodzi do szopy. Grysza z Gendzu idą do wsi goldzkiej. Wtorek 21.VII. Wyjeżdżamy o 10 z Troickowo, zrobiwszy zakupy. Słaby wiatr przeciwny. Jedziemy ogromnie wolno. Spiekota, coraz to rzucamy wiosła i ster, oddając łódkę na prąd. Gendzu źle znosi gorąco, robi mu się !).iedobrze, pomaga sobie szczypaniem szyi. Mijamy Sławienkę. Koło 1/2 6 przyjeżdżamy do wyspy "Barkas boacam", na której nocujemy przy wsi goldzkiej. Stawiamy przy brzegu namiot, Goldowie przenoszą nam rzeczy, dzieciaki pomagają. Kupujemy ogromnego amura za 30 kop., Gendzu go czyścił i zo- stawił przy namiocie, pies porwał uciekł z rybą. Kupujemy 112 za 16 kop. Dużo meszki. Środa 22.VII. Kąpiel, śniadanie. Oglądam starą omoroczkę z kory brzozowej do pół zasypaną piaskiem. W Barkas boacam już tylko ta, w Sakaczialanie tylko jedna, wychodzą całkiem z użycia. Waga 40-50 [funtów]. Wewnątrz z deseczek. Oglądaliśmy wieś, b[ardzo] biedna, nie do kupienia. Droga znów pod wiatr z dołu, gorąco. Jedziemy bardzo wolno. Obiad w Djuda niedaleko od Małmyża. Po czym z żaglem do Małmyża, gdzie pytam czy Koppel nie zostawił czego dla mnie. Nie. Jazda dalej. Niebo zaciąga się ogromną czarną chmurą. Trudny przejazd około wysokiej skały, bo akurat silne fale od statku. Dalej widzimy na Amurze kaczkę, gonimy, znika, ale nie może latać, bo widać raniona. Grysza pudłuje. Kaczka w górę rzeki my za nią, Gendzu zabija. Trzeba nocować, wiatr z dołu coraz mocniejszy, nigdzie dobrego miejsca. Przejeżdżamy na drugą stronę, bo Gendzu boi się Moskali. Amur szeroki na 21/2-3 wiorsty, długa przeprawa. Ściemnia się, wicher, jedziemy wzdłuż wyspy, ale nigdzie nie można przystać. Położenie zaczyna być groźne, podnoszą się fale, ciemnieje, trzeba przystać do brzegu bo nas wywróci. Naciągamy żagiel i w mały rękaw oddzielający dwie wyspy, w górę. Jedziemy 1/4 wiorsty 20 minut. Gendzu wjeżdża w trawy przy wyspie i przejeżdżamy kawałek po trawach do twardej ziemi. Daleko od łódki stawiamy namiot. Masa meszki i komarów. Część l"Zeczy (2 żółte kufry, gips itd.) zostaje w łódce. Gotujemy zabitą kaczkę, a 11 spać. Budzę się o 5 słyszę ogromny deszcz. Budzę ich. Gendzu zaciąga komarnik na namiot, po czym idziemy z nim do łodzi i przynosimy oba żółte kufry. Przemakamy do szczętu. Trwa to godzinę. O 6 rano zdejmujemy zupełnie mokre ubrania i bieliznę i wpakowawszy wszystkie rzeczy do namiotu kładziemy się spać. Położenie fatalne, deszcz i wiatr silny mogą potrwać długo, parę dni. Do ludzi 6-8 wiorst, prowiant minimalny. Podnoszę ich a 10. Śniadanie, deszcz trochę ustał, a 1 wyjeżdżamy i wleczemy się na wiosłach contra wiatr z dołu wzdłuż wyspy, po czym pod żaglem na drugą stronę Amuru. �58 O 6 przejeżdżamy do Chari i do leżącej blisko (na drugim brzegu) wsi Manga, gdzie spotykamy Oraczonów. Stajemy u Golda, rzeczy do fanzy, namiot przy niej. Obiad: herbata i kasza. Głodnym porządnie. Mierzę 2 Oraczów, ściemnia się, siedzimy w fanzie, gramy z Oroczonami i Goldami w karty (dureń i 66), potem piszę dziennik 9 wieczorem. Deszcz pada od przyjazdu. Czwartek 23.VII. Deszcz od rana. Śniadanie zając za 50 kop. Potem do fanzy, gdzie piszę list do Janki: Oracze robią dla mnie rysunki. Stary Mafa wyrzyna z kory brzozowej i obwodzi później ołówkiem. Oracz N 2, szaman, ma bęben ale bez rysunków. Mieszka na Chorze, przyszedł na Chungari z wizytą. Miał młodą żonę, 25 lat, która uciekła z młodym Oraczem lat 24. Rodzice i mąż szukali pół roku, ale nigdzie śladu. Teraz mówią, że młodzi mieszkają koło Nikołajewska. Na ten temat rozmowa z Gendzu a kobietach. Mówimy a poj~dynkach, praktykowanych na zachodzie. Gendzuz pogardą mówi: "EMO Hapo~ :no m'pe'lb! KaKJIll y6HBaTb~pyroro" Samobójstw u Goldów nie znają. 121/2 gotujemy ryż, ryby nie ma, jeść się chce mocno, zmierzyłem jednego Orocza i dwóch Goldów. Potem zapisuję na czysto 11 kartek dla Hrdlicki. Wieczorem Gendzu zapytany a swe prawosławie i co wie o Chrystusie opowiada*: A w jakim celu was chrzczą { } Burchany szamana Orocza N 4. II I III 1. Burchan szamana oroczońskiego w rodzaju ajanu u goldzkich szamanów. Bo(H) godziani. 1. Gasa. 2. Pandzia. 3. Dzeli. 4. Ngala. 5. Pandzia (dwa). 6. Bagdi. II. Burchan Gajagdziani ~. 1. Niukta (warkocz). 2. Ngala. 3. Gaja-gasa. 4. Toga-rubaszka. 5. Amugda-brzuch. 6. Bagdi. III. Izubr (nie burchan). Ni ~. Kiania (Orocz) - boća. Bogodziani. 1. Fui - pas szamański. 2. Gaja. 3. Je-giarda. 4. Usta 5. Amma (kolo pyska). 6. Gilne (kołatuszka). 7. Bagdi. (Pomiędzy 3 i 4 - dili (głowa), pomiędzy 5 i 6-untu (bęben). Nazwy oroczskie. Robota Orocza. Gospodarz Mieczka * Brak rosyjskiego opowiadania. �60 61 Orocz też ochrzczony, a niczym nie mają. stary nosi nawet krzyżyk, ale pojęcia Spaliśmy w domu, bo deszcz. Pchły wściekłe, 1/2 nocy albo i dłużej nie dały mi spać. Pieski proszek nic nie pomaga. Maok dobry, ale już się nam skończył. ,::::=o===o===o===o===o===o===o=:::~~::: Sobota 24.VII. Deszcz od rana. Wstajemy i herbata. Po śniadaniu zapisuję gramatykę dzu, a potem według { .. 'cm ~- •. _- 1 o 8112. Śniadanie: ryż goldzką ze słów Gen} 2 O ---l -----'-- .3Dem IH'~ I T10t:m '-- ~--+r-----;f1(m 1ltOcm ~ I ,-- - J 2 ;<1 "'cm dno łodzi: .. po goJcfzku:"kiconi .•• (JO oroczSku: II chof'll Wiosła do aana. 1. Wiosła do wiosłowania. Zrobili tylko dla Amuru, przybijając z boków koło z każdej strony giauukeni. 2 i 5. Pałka długości 49 cm, szerokości po środku 5 cm, przybita dwoma gwoździami, przytrzymuje pręcik długości 17 cm., na którym opiera się wiosło gian (po goldzku giecol). 3. Sterowane wiosło do aana - sieu. 4. Wiosło przednie. ~.------590 ,m _ I Łódź Oroczów aana, wydłubana w całości z amigda. Każden Oracz umie ją zrobić, kosztuje 15rb., służy na 3-4 lata. Może jechać 10-12 ludzi. 1. Prze}:rój podłużny. 3-4 ludzi robią 2112 dnia taką łódkę. Zaczynają robotę od środka, a potem stronę zewnętrzną. Drągi szesty, któremi się odpychają nazywają się gan i mają 31/2 5 m długości, grubość nieduża 3-4 cm. w średnicy. Są i większe do 6 sążni długości. 2. Spód łodzi (dod. wyjaśn. autora: ana ch(o)oni - dno, po goldzku kieoni), aana - po goldzku bierolni. 3. Widok z góry: pręt poprzeczny ukini po goldzku solha. (Pręty) mało wystają na 1 cm, grubość prętu 3 cm. Wszystkie pałki okrągłe z wyjątkiem ostatniej, która z ornamentem. Najszersze miejsce zewnątrz na 85 wewnątrz 80. I I Omaroczka po oroczsku utunge - po goldzku dziai. �62 63 Kupujemy amura za 40 kop. Gendzu gotuje obiad. Gospodarz wraca pijany z wesela i zaczynają pić w domu. Piją spirytus zmieszany z wodą. Przychodzi kilku Goldów, piją wszyscy, gospodarz b[bardzo) wesoły i pijany ciągle nas zaprasza, po czym kładzie się spać, ale wkrótce jedzie do rygi. Po obiedzie Oracz szaman nazywa mi wycinanki (następne strony), potem idę z Gendzu po domach. Kupuję "enchenunguni" na stołku z 4 nóżkami za 10 kop., potem mierzę oroczską "Aana" i jestem na "upominkach" od razu za 7 "fań". Sobota 25.VII. Piątek gdzieś mi się zapodział. Byliśmy w każdym razie u Monga. Noc ze środy na czwartek 'N pałatce, z czwartku na piątek w domu, a z piątku na sobotę znów w pałatce. Niedziela 26.VII. Rano wstajemy a 6, pogoda ale wiatr z dołu. Oracze wyjeżdżają naprzód, my później. Jedziemy prawym brzegiem, po 3 godzinach przystajemy do brzegu przy ujściu "rapYHa", Upominki, ~ I ue ~ =r::1 CbID' c:=J \ o o, plan: \ \ \t3 /fl I 0 l! Q t o O -fc.n;e ~ _ uczestnicy 6 _szaman O wog"isi<O E?1 ~ . . _ jedzenie ~ -ryba c:J - u6fanie 6) /' / zm wódka / Nastrój bardzo rozmaity, dość wesoły. Wśród widzów jeden z nich wybiera drugiemu wszy z głowy. Piją: obchodzi i nalewa w 1 kieliszek młody chłopak (A), macza usta i podaje komuś (B), ten macza i podaje dającemu (A), który znów macza usta i podaje temu komuś (B), ten macza i podaje któremuś z obecnych (e), który macza usta i podaje (B) i dopiero (B) wypija od razu wówczas. gdzie nasi Oracze momentalnie zbudowali wigwam dla żon i dzieci. Bata nie ma żony, za to szaman jego stryj (N 4) ma 2 żony, starą i młodą. Stara ma 2 dzieci: Burchi lat 9 b[ardzo] żywy chłopaczyr.a (Burchatik), drugi mały 2-3 lata zezowaty, brudny, pełzający po ziemi. Zony i dzieci zostały w tym wigwamie. W trakcie rozpalania przez nich ognia naprędce pomierzyłem obie kobiety i pojechaliśmy dalej .. We wsi Chungari na chwilę do brzegu, gdzie był Orocz z żoną, po czym dalej do Wniczenskowo. Po drodze dogonili nas nasi Oracze. W Wniczenskim o 2,40 idę na pocztę, 2 listy od Janki, list od Mamy, potem do szpitala. Felczer bierze mnie za lekarza, nadzwyczajnie ujrzejmy. Pokazuje mi szpital: 2 pokoiki, 1 apteka i jego mieszkanie. Budżet roczny 400 rb. przychodzą tylko bardzo ciężko chorzy po to by umierać. Leży latarnik chory na szkorbut, straszny wygląd, jęczy że chce coprędzej umierać. U felczera herbata, potem z nim do domu starosty, gdzie chłopak chory ma dezynterię. Potem znów felczer, zostawiamy u niego nasze rzeczy. Piszę kartę do domu. Kupuję prowiant u Chińczyków, a potem u Moskala. Dwa parostatki, po czym późno wieczorem podjeżdżamy na łodzi Oraczów do Chungari na kijach. Jazda 40 minut, po drodze Moskale daj~ nam gratis jesiotra, nie chcę darmo, daję 60 kop., dokładają drugiego. a lO w nocy przybijamy do brzegu. Ładna noc, ognisko, herbata. Stawiamy namiot, śpimy od 12 do 7. Poniedziałek 27.VII. Wstajemy a 7. Sniadanie z jesiotra. Bierzemy dwie podwody (80 kop.) do ujścia Chungari. Fatalna droga \V 3 łodzie, bo silny wiatr z góry. Łodzie zalewają fale. Ja z 2 Goldarni w najgorszej, łamie się wiosło, jedziemy a jednym i na kijach. Koło 10 jesteśmy w ujściu, przenosimy rzeczy do łodzi Oraczów i szybka jazda na kijach. Prąd ogromnie bystry, mnóstwo zakrętów, na których zwały drzew. Jazda około }112 godziny do Stołbiszcze, gdzie 5 wigwamów. Wychodzimy na brzeg, suszymy rzeczy, obiad, piszę dziennik, �64 zgubiłem piątek 24. VII. 1914 r. i nie mogę go znaleźć. Grysza się trzęsie. Obiad, po czym całe popołudnie 3-81/2 mierzenie, 9 osób. Pomiary idą łatwo, płacę po 10 kop. Nastrój wesoły. Wigwamy bardzo prymitywne. Mieszkają tu po raz pierwszy, byli w Sakaczialanie, przyszli z góry. Ubranie wszystko z materii kupowanych, ale znacznie więcej ornamentów niż u Goldów, za to ornamenty prymitywniejsze. Włosy w dwa lub jeden warkocz [zaplecione]. W wigwamach tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Wtorek 28.VII. Pogoda zła, rano był deszcz, pochmurno. Nie śpię od 5. Śniadanie, rachunki, dziennik. Potem mierzę dwie kobiety i jedną małą. Komary okropne, przy mierzeniu kąsają, a to nie można się ruszać. Potem zaczyna się deszcz, drobny, całe niebo obłożone chmurami. Oracze mówią, że komary kończą się w początku września, biorąc i inne rzeczy pod uwagę widać, że najlepsza pora na wyprawę: jesień - zima - wiosna; latem przeszkody: 1) wielu nie ma w domach, 2) komary, meszka i gnus, 3) deszcze, 4) komunikacja tylko po rzekach i to nie wszystkich. Zimą jazda na psach znacznie szybsza i mniej zależna od pogody. Zimą prowiant latwiejszy, bo: 1) polowanie, 2) wszędzie duże zapasy ryby z końca lata i jesieni. Poczta po Amurze zimą codzień, latem tylko na parowcach co 2-3 dni. Do przeszkód letnich dołączają się: wielu inoradców najmuje się Moskalom do sianokosu, a potem jako robotnicy na rybałki, przy tym w końcu lata idzie ryba i sami są zbyt zajęci, by ich badać. Obiad, potem szybkie pakowanie i a 2 wyruszamy. Jazda b[ardzo] wolna, prąd b[ardzo] szybki, brzegi coraz to inne, są i skały z lasem cedrowym u góry, pod wieczór wjeżdżamy w długie jeziorko. Oracze próbują łapać ryby siecią, przegradzając nią w poprzek jeziorka, ale bez powodzenia. W trawach na brzegach jeziorka wielokrotnie widzimy tzw. drogę niedźwiedzia. Bata bez powodzenia bije ryby ostrogą. Pogoda, ale pochmurno i zimno, podnosi się zimna mgła i staje nad rzeczką. Przystajemy do brzegu, gdzie miliony komarów, wię- 65 cej niż w Najche. Stawiamy namiot. Kolacja: lepiszki, ryż. Herbatę trzeba pić w siatce na głowie, wprowadzając pod nią czarkę. Noc kiepska, bo w namiocie ogromnie gorąco i pełno śpiewających bez ustanku komarów, włażących nawet pod komarniki. Wstajemy a 7. Sroda 29.VII. Śniadanie, wyjazd a 8. Jedziemy przeważnie bocznymi ramionami, parę trudnych miejsc: trzy przejazdy pod zwalonymi pniami, przegradzającymi w poprzek rzekę, w jednym miejscu my na brzegu a Bata i Mafa sami taszczą łódkę w cieśnince o szerokości 4 kroków przez 50-60 kroków długości, w innym znów trzeba odrąbać gałąź zwieszającą się nad wodą· Przyjeźdżamy do miejsca zamieszkania naszych Oroczów o 12. Stoją tam dwa wigwamy i jeden pusty (naszego Mafy). Stawiamy namiot, kąpiel, obiad, po czym foto Bata (3), Mafa (2), Kiła (2) i Daniela (2) od 3 do 5. Potem mierzę dwóch mężczyzn i wcześnie idziemy spać. Rozmawiamy z Gendzu o położeniu kobiety u Goldów. Mąż ją bije bo "takoj zakon". Dziewczynki mogą się bawić z chłopcami do 10-12 lat, potem zabawy wspólne (właściwie rozmowy wesołe, śmiech) tylko przy starszych. Również zamężne kobiety mogą rozmawiać dla zabawy z innymi cI' [mężczyznami] tylko przy swoich mężach. Ciąża według Goldów trwa 10 miesięcy. Na 3 miesiąoe przed i w czasie 3 miesięcy po porodzie coitus jest niedozwolony. Dla rodzącej kobiety robią osobny bałagan, pomagają jej inne kobiety. Specjalistek babek nie ma. Kuwady również nie ma. Pożądani są chłopcy, za chłopca cI' [mąż] mówi ~ [żonie] cnaclł60 (nat[uralnie] po goldzku). Dzieci kalekie ojciec może zabić. Podanie o olbrzymach. W dawnych czasach po Amurze chodzili "kalgama", mali niewidzialni dla zwykłych ludzi (sewo - duchy), którzy rozpalali wieczorem na wyspach ogniska. Ogniska te było widać ale samych kalgama nie. Niektórzy Goldowie chcieli ilpaKaTb Z tymi kalgama. Jeden odważny Gold ubrał się w mocne grube ubranie, obwiązał wszystko u dołu rzemieniami i skórą i poszedł wieczorem na wyspę, gdzie było ognisko. Kalgama zawołał 5 �66 67 Zaczęli się mocować. Gold kalgama nie widział,. ale czuł pod rękami. W czasie walki Gold namacał "sileczu" , złapał go, oberwał schował do kieszeni i porwał do domu. Przez trzy lata kalgama ciągle szeptał mu do ucha "oddaj sileczu", ale Gold nie dawał. Wówczas kalgama stał się b. dużą kobietą i Gold się z nią ożenił, ale prosiła ona męża, żeby nigdy nie zdejmował czapki, którą ciągle miała na głowie. Gold miał z nią dwóch synów olbrzymów, każdy po 40 arszynów wysokości. Kiedy starszy chłopak miał 10 lat pytał ojca, dlaczego matka zawsze chodzi w czapce. Ojcie powiedział, że jak zdjąć matce czapkę to umrze. Chłopak nie uwierzył i kiedy matka zasnęła zdjął jej czapkę. Pod czapką była w głowie duża dziura. Matka obudziła się i zaraz zmarła. Chłopcy wyrośli na znakomitych myśliwych. Jak wracał z polowania do domu to tak prędko, że kiedy on przyszedł w ciągu jednego dnia, to pies przyleciał do domu dopiero po tygodniu. Młodszego olbrzyma złapali raz ludzie na cudzołóstwie i zabili, wówczas starszy wziął łuk i zabił od razu strzałą 7 ludzi. Raz poszedł starszy do lasu ze sługą i kazał mu zawołać sobie starszą żonę (miał 2). Przyszła młodsza. Stał się wypadek i zabił ją, potem wrócił do domu, żył jeszcze długo ze starszą żoną, ale dzieci nie mieli. Potem Gendzu opowiada a { . . . . . . . . . .} i polowaniach na "żywkij zwer" Oracze: burchany = Pudanhu, robi je szaman z siana kiedy człowiek jest chory. Czwartek 3D.VII. Narysował Bata, który rysował w czasie zapisywania przeze mnie podania a olbrzymach. ,1J,aBaH co MHOił ,1J,paKaTb. Rysował Bata. Pudanhu - Ni Pudanhu kuti, bui albo kuti - amba. Przychodzi Mafa i całe audytorium. Mafa mówi a burchanach. "Bogodziani" są to burchany szamana w rodzaju "ajami" u Goldów. Modlą się tylko do chińskich anduri, burchanów innych oprócz medycznych nie ma. Poród: ¥ [kobiecie] budują odd:uielny mały wigwam, w którym leży 10 dni, rodzi sama, tylko zaraz po urodzeniu ci' [mąż] i inni ludzie przychodzą zobaczyć dziecko. Jeżeli ojciec nie popatrzy na dziecko, to bedzie mu się źle żyło i nawet umrze; po porodzie kobieta leży przez 5 dni w drugim osobno w tym celu zbudowanym wigwamie i dopiero po 15 dniach wraca do swego wigwamu. Foto: jak mierzę. Potem mierzę Daniela i 3 ¥ [kobiety] (po 10 kop.). Koło 1. godz. jadę na drugi brzeg, skąd robię 4 zdjęcia. Obiad, po nim podjeżdżają 2 łodzie z dwoma rodzinami, udającymi się w górę rzeki. Jednego mężczyznę mierzę, ale żona jego i druga uciekają, mówiąc Gendzu, że nie dadzą się zmierzyć, choćbyśmy ich chcieli zabić. Robię parę zdjęć = 3 ¥ [kobiety] miejscowe, (środkowa trzyma kołyskę z dzieckiem tej co stoi z lewej strony od siebie, od widza z prawej), 2 razy łodzie i ludzie przy nich. Zrywa się silny wiatr. Daję perorę Gryszy. Jadę z Gendzu, Daniel i Chongro (10 lat) na polowanie. Daniel na przodzie, za nim Gendzu, potem ja siedzę z wiosłem. Chongro steruje. Jedziemy po jezior~e zabijają kijami małą kaczkę, pudłują do dużych, szukamy zajęczych śladów na brzegu, wracamy kiedy już ciemno po 9 do domu. Wiadomości a łosiu, Gendzu ma jechać na niego jutro z miejscowymi mężczyznami. Piątek 31.VII. Gendzu wstaje przed 5 i jedzie na polowanie. My z Gryszą wstajemy a 7. Śniadanie. Strugam 4 ramki. Przyjeżdżają 4 łodzie z dołu ze starym Mafą i jego synem, szamanem (foto) i jego bratem. Fotografuję Mafę (78 lat) oczy kiepskie i b[ardzo] zmrużone, prawym nie widzi, cały ogromnie pomarszczony. Następnie zdejmuję Dangdzielu - syna Mafy. (Mierzymy w Chungari 1). Potem zakładam klisze do kaset. �68 69 Koło 1 przyjeżdżają z polowania, szli za łosiem 1a wiorst, wczoraj ranionym przez Nikołaja, w końcu zgubili ślad. Na obiad 2 kaczki kupione za 2 [funty] cukru. Przed obiadem puszczam Gryszę z Batą i Oroczami na dalsze szukanie wczorajszego łosia. Po obiedzie porządek w namiocie, po czym reperuję ubranie, po czym piszę dziennik. Przychodzi Gendzu i Mafa (N 4). Zapomniałem: wczoraj wieczorem nasz Mafa opowiadał: "dawniej było b[ardzo] dużo Oroczów, ale była też taka wielka woda (..60JlbWoe TOnJleHl1e") że wszystko zalała i ludzie i zwierzęta zginęli. Tylko na jednej górze został brat z siostrą i zwierzęta. Zyli oni tam długo, ale chcieli dowiedzieć się; czy są inni ludzie i wysłali w świat wronę i kazali jej przyjść po 7 latach. Czekali 7 lat i 10 i dłużej, ale wrona nie wracała, a wówczas posłali w świat kruka i znów na 7 lat. Przeszło 7 lat i 10 i nie wracał, ale potem wrócił i powiedział, że ludzi nigdzie nie ma i tylko w jednym miejscu leży dużo zepsutych ciał ludzkich i poprzed1nio wysłana wrona je zjada. Widząc, że nie znajdą ludzi i nudząc się tak żyć jak dotąd i zaczęli żyć jak mąż z żoną i mieli syna i córkę. Dzieci te poszły na jedną rzekę i tam mieli syna i córkę. Ta para poszła znów żyć na drugą rzekę itd., itd. i w ten sposób na każdej rzece powstał jeden ród Oroczów. W obrębie jednego rodu żenić się nie można. Siedzimy w namiocie: Gendzu, Mafa i ja. Wypytuję ich o różne rzeczy. rają i idą do nieba "Boa" i tam żyją razem z Anduri i karmi ich Boa-mamani, a po pewnym czasie spuszcza ich napowrót na ziemię, gdzie stają się ludźmi lub zwierzętami lub roślinami. Źli ludzie zostają za karę świniami lub psami, głupcy suchymi pałkami. Tygrys ma takie oczy, że w każdym zwierzęciu od razu pozna jaki człowiek w nim żyje. A dlaczegoż zjadacie zwierzęta, kiedy w nich siedzi człowiek? Dagama Oroczonów. na zewnątrz. Pałki poziome Wigwam. Belka szczytowa od wewnątrz, sposób jej podparcia. f Senge - Mafa = And uri. sekani setani mama = żona Anduri Sekani setani aniga = matka. Oracze l Goldy {Boa lBoa Anduri mama ni = żona Anduri Orocze (od lVIa fy (N.4' via Genzu)). "Buni" i u Goldów i u Oroczów znajduje się pod ziemią, lepiej żyć na ziemi niż tam, choć jeden dzień. W "buni" ludzie umierają po pewnym, ale długim czasie i wówczas idą do "jetao", gdzie żyją krócej niż w buni, tam umie- Wyższy typ dagama. Dwie palki poziome przywiązane są nie bezpośrednio do 4 pałek nośnych ale leżą na widełkach, którymi kończą się 4 nóżki pianowe przywiązane u góry do pałek narożnych. �70 3aKoH" (Ger-dzu). U Goldów też te same wierzenia. Jako potwierdzenie ich podają, że często u małych dzieci lub nowonarodzonych są znaki i z ich przeszłego życia np. u jednego chłopca było 5 dziurek w uchu, a więc w poprzednim życiu był on Cfl [kobietą] i nosił kolczyki, inne znów dzieci mają znaki na rękach lub ciele w miejscach, gdzie były dawniej zranione itd., itd. 7 wieczór, niebo całe pokryte chmurami, bardzo silny wiatr z dołu. Polowanie na łosia znów było bez skutku. Przed obiadem chodziłem do lasu, gdzie Grysza znalazł szopę "TaKoM 71 Ruszczyzna Gendzu, próbki: "Zwer spriatiłsia". HcrryraTb" zawsze bez "CH" np. JI CTOJIbKO HcrryraJI "TIyraTb, 1. Płaski chiński kocioł używany przez Oraczów i Goldów. 2. Łóżko z kory 2 dla małych dzieci. Sobota: 1. VIII. Rano deszcz, potem rysuję dagama, robię foto Nikambu (2 osoby), 1 dzali i 1 dagoma (isolaI' (12 X 15), pakujemy się o 12 w drogę. a 41/4 jesteśmy już o 100 kroków od Chungari. Po drodze dowiaduję się, że zmierzyłem Kekarów (Bikin, Iman, Char), a nie Oraczów, którzy jednak przychodzą z góry Chungari nad Amur, ale mało ich i rzadko. na palach tzw. "dzali", gd.ZIe dobytek jakiegoś Oracza. Dzali z grubej kory, robota bardzo prymitywna. Zamiast baniek od nafty są u góry umieszczone poprzednio kawałki kory. Takie "dzali" budują zawsze w lesie w pewnej odległości od wigwamu. Zostawionych rzeczy nikt nigdy nie ruszy, choć wejścia otwarte i wewnątrz rzeczy dla Oracza dość cenne; strzelba, piła, narzędzia, ubranie itd., itd. Mafa opowiadał dziś Gendzu, że mężczyzna, który wczoraj jechał w górę i nie dał się mierzyć bardzo wymyślał Oracza, że nas tu przywieźli i groził, że nas zabije, jeżeli sami pojedziemy w górę rzeki. Wczoraj wieczorem Gendzu opowiadał, gdyśmy się położyli o polowaniach na "żykij zwer". 10 letni Czoko Onenko ze Sakaczialanu zabił niedźwiedzia, komiczna historia a tym, jak polował na niedźwiedzia Pentcha (Dmitrij) itd., itd. ("Serc = lIJepCT, zwer = 3Bep ale równie i ,,6Bep", "Kypa" lIJKypa). Przyrząd do obrabiania skór. Zimno, wiatr silny z dołu, pod Chungari do brzegu, bo wały na AmuTZ€ i jechać na {. . . . . . . . . . . .} nie można. Idę z Siemionem do wsi, bierzemy dwie podwody i jedziemy do Wniczenskowo przez 2 godziny 4 wiorsty. Droga fatalna, fale ogromne, zalewają łodzie, moczą Goldów i bagaż. W Wniczenskom jemy* kolację u felczera, potem z pościelą na ziemskaju kwartiru. * Jedzą chińskimi pałeczkami lub z bardzo prymitywnemi. lub własnej roboty z kości, bez rysunków �72 Na ziemskoj kwartirze czytam o wojnie. Niedziela: 2. VIII. Śniadanie, chcemy iść do cerkwi, ale zamknięta, bo pop z dziakiem wyjechali w dół. Popem jest Olcza, ojciec Nikita, miał pierwszą żonę Rosjankę, po jej śmierci trzyma ekonomkę, młodą Rosjankę, z którą ma 3 dzieci. Obiad u felczerów, potem piszę list, kolacja nocujemy na ziemskoj kwatirze. Poniedziałek: 3. VIII. Mamy jechać parostatkiem i rzucić łódkę, ale ostatecznie decyduję się jechać dalej na niej, najmując wioślarzy. Rano starosta prosi mnie, bym zbadał jego chore dziecko,. ano badałem. Obiad u felczera, pakowanie, wyjeżdżamy o 2112, po 40 minutach zmieniamy wioślarzy Rosjan z 2 Goldami. Jedziemy bez wiatru na wiosłach do wsi rosyjskiej Orłowsko je (16 wiorst), po czym zostawiamy Goldów i bierzemy Moskala z chłopcem, którzy nas wiozą do wsi goldzkiej Choni (21 wiorst). Moskale w Wniczenskim i Orłowskim i wielu innych wsiach tzw. staroziły mówią bardzo dobrze po goldzku, i zawsze bardzo się korzystnie o Goldach wyrażają· W Chanie przybywamy po 9, stawiamy namiot, herbata, moc komarów. Wtorek: 4. VIII. Wstajemy późno o 81/2 czy później, po śniadaniu z 1 Goldem do następnej wsi goldzkiej o 4 wiorsty. Jedziemy prawym brzegiem koło wzgórzy porosłych lasem tak gęstym, że z daleka zdaje się jakby trawą. Jest tam mnóstwo koników polnych, b[ardzo] dużych, czerwonych. Tak głośno śpiewają, że już z odległości 1/4 i 1/2 wiorsty od brzegu słychać ciągły szmer. We wsi Berandani bierzemy 2 Goldów i wiozą nas do następnej 13 wiorst, skąd korzystając z wiatru wyjeżdżamy już sami i przejeżdżamy prawym brzegiem, zostawiając Perwskoje na boku po lewej stronie. Jedziemy koło prawego górzystego brzegu, wiatr wkrótce słabnie, i wleczemy się dość wolno, przyjeżdżamy do Wierchne Tambowski około 7 wieczór. Odbieram listy, jedziemy dalej, ściemnia 73 się, ale noc księżycowa, decydujemy się jechać w nocy, puszczając łódź na los prądu. Jedziemy prawym korytem, o 10 Grysza i Semen idą spać, ja siadam na sterze. 11 ~ budzę Siemiona, bo wjeżdżamy między wyspy i trzeba zmienić kierunek, Siemion trochę wiosłuje później znów woda nas niesie. O 121/2 do brzegu na wyspie i stawiamy namiot. Herbata. Zaledwie zasnęliśmy Semion widzi we śnie diabła, zaczyna krzyczeć, Grysza w strach, a później pękaliśmy ze śmiechu. Środa 5. VIII. Wstajemy o 9, śniadanie. Jedziemy wolno bez wiatru, dopiero na parę wiorst przed Srednią Tambowską wszczyna się wiatr z góry i szybko nas niesie. Stajemy w szkole. Nauczyciel Dmitrij Semionowicz Burin, niedawno przed 3 tygodniami ożeniony z córką miejscowego batiuszki OTl\aI1HHoKeHTJ.llf. Gościł u nich nauczyciel misjonarskiej szkoły w Naanie na Goriunie Aleksander Petrowicz N. sympatyczny stary pijaczyna"HaaHCKJ.lH l\Y,lJ:OTBOpel\" N. stary kawaler, bo został raniony w nocy na tureckiej wojnie przy przechodzeniu Dunaju, kilka lat chorował i "TIOlIIeJIBHapO,IJ:" zostawszy nauczycielem ludowym. Na Syberii bawi od 1897 r., w którym przyjechał na Amur do swego brata politycznego zesłańca. Drugi brat generałem w Rosji. Poznajemy si€; z batiuszką i starowiną Potarinem, jednym z nielicznych ludzi, co mieszkają we wsi od czasu jej założenia. Wersja Koppla o dużej mogile okazuje się mylną, radzą udać się a 3 wiorsty w górę, gdzie była niegdyś wieś goldzka i o 2 [wiorsty] w dół, gdzie dziś stoi ". . . . . . . . . . . .". Potarin opowiada historię wsi. Przysłali ich 50 rodzin w końcu września. Zbudowali parę tymczasowych domów na zimę, przy czym do roboty zachęcano kolonistów rózgami, które co wieczór uriadnik z żołnierzami wymierzał leniwo pracującym. Na drugi rok zaczęli budować oddzielnie domy. Po paru latach z 50 rodzin zostało tylko 17, inne przeszły na drugie miejsce i założyły Ni[żnoje] Tamb[owskoje] i W[ierchnije] Tamb[owskoje] i Orłowsko je. W pierwszych latach siali zboże, dostawali bardzo �74 dobre urodzaje, obecnie nikt zboża nie uprawia, wzięli się tylko do lekkich zarobków: trzymają konie dla poczty (rząd za 4 miesiące zimowe płaci za najem 2 koni 550 rb.), dostarczają drzewo dla opału parowozów i głównie łowią rybę jesienią. Chłopstwo b[ardzo] zamożne, ale bardzo się rozpiło i zdemoralizowało, chuligaństwo kwitnie w najlepsze. Przychodzi 2 Goldów z Gorima. Nauczyciel opowiada o Gorimskich Goldach. Antropologicznie nieciekawi, to mieszanina, etnograficznie ciekawi, ale też mieszanina. Czwartek 6. VIII. Rano jedziemy z batiuszką i krajowcem 3 wiorsty w górę. Szukamy w lesie mogił, ale napróżno, na obiad wracamy z powrotem. Po południu pakuję rzeczy, czytamy gazety z wiadomościami o wojnie. Burza. Czytam książkę: IIocce. "opaK. ceMHlI Ił IIIKOJla" Wiadomości nie nowe, ale książka całkiem kulturalna i warta przekładu na polski. Piątek 7. VIII. Kończę pakowanie. O 101/2 wyjeżdżamy przy słabym wietrze z góry. Piszę w łodzi dziennik. Mijamy koło 2 N[iżnoje] Tambowskoje, listów nie ma. Jedziemy dalej, zatrzymujemy się we wsi Cholsan, (cztery domy "letniki" z kory), a później do wsi Ady, gdzie Goldy Gejhar nazywają siebie Gilakami, aGilaków - "Gilami". Wiatr z dołu, nocować! Jemy o 5 obiad, stawiamy namiot, potem idę na spacer. Sobota: 8. VIII. Sniadanie, oznajmiam powrót. Pakowanie. Silny wiatr z dołu, wyjeżdżamy o 43/4. Badania skończone. Koło 6 stajemy na ziemskoj kwatirie w Niżnie Tambowskom. Niedziela: 9. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Poniedziałek: 10. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Wtorek: 11. VIII. Noc z ID-go na 11-go na brzegu w deszcz pod wąskim daszkiem szopy w oczekiwaniu na statek. O 3 wsiadamy na statek, łódkę oddajemy Goldowi. 75 Podróż na statku. Poznaję się z Baloziem. Środa 12. VIII. Przyjeżdżamy o 5 do Chabarowska, o 7 staję w Esplanadzie, o 10 do Arsenjewa, błądzę. Znajduję go o 11, wracam przed 12. Czwartek: 13. VIII. Telegram od .Janki. Przywożę rzeczy z przystani. Balozowi nie wolno opuszczać Chabarowska, Szukam ciemni na próżno. Piątek: 14. VIII. Wysyłam pieniądze, wizyta u Lopatinów, przychodzi Arsenjew. Jedziemy do Baloza, obiad u Lopatinów, kinematograf, wieczorem wywołuję 7 klisz: 2 dobre, 5 zepsutych. Sobota 15. VIII. Wywołuję: upał i wilgoć zupełnie psują klisze. Niedziela: 15. VIII. Kościół. Wizyta u Zakrzewskiego. Obiad; rachunki. Dr Wacław Brun dał 275 rb. - wydałem na zakup zbiorów 27.47, zostało 247.43, które wziąłem jako dług na moje potrzeby. Z Hrdlicki zostało 642.24. Poniedziałek: 17. VIII., Wtorek 18, Środa 19, Czwartek 20: Pakowanie zbiorów dla Hrdlicki, porządkowanie zostawionych rzeczy u Arsenjewa, z którym układam plan badań w latach 19151916. Piątek 21. VIII. Sobota 22. VIII: Słucham wykJadu Baloza o nowej transkrypcji fonetycznej. Niedziela 23. VIII. Czekamy na Azadrewskiego i młodego Balcza, ale bez skutku. Poniedziałek 24. VIII. Wyjazd z Chabarowska o 10 wieczór razem z K. K. Biełkinym. Wtorek: 25. VIII. Wieczorem w Nikolsku Ussuryjskim. Sroda 26. VIII. Droga. Czwartek 27. VIII. Piątek: 28. VIII. w nocy w Mandżurii. Sobota: 29. VIII. Droga Mandżuria - Irkuck. Niedziela: 30. VIII. Wieczorem o 7lf2 stajemy w Irkucku czekam do 12lf2 w nocy na pociąg. Poniedziałek: 31. VIII. Rano z Tułuna kartę do Mamy, potem dziennik za czas od 17. VIII. [1914 r.] �77 76 List polecający lamy Bodijewa spod Ołowiannoj do lamy Sanduja w Petersburgu. Jesień 1914. (Dopisek u dołu St. Poniatowskiego). Portret autora dziennika. Pod nim znajduje się następujący dopisek St. Poniatowskiego: rysował p. Tadeusz Pluciński, architekt z Petersburga, z którym wracałem od Uralu do Petersburga. 3. D o d a t e k, I I r e d a k c j a d z i e n n i k a od 10. V. - 16. VI. 1914 r. Zostawiwszy rzeczy na dworcu udałem się do miasta, gdzie nająłem pokój w hotelu na rogu Newskiego i Władimirskiego. Sprowadziwszy rzeczy, udałem się tegoż dnia wieczorem do p. Edwarda Piekarskiego, do którego zwróciłem się jeszcze w lutym czy styczniu z rekomendacji Czekanowskiego i który zajął się przyjęciem mnie na członka Towarzystwa Geograficznego Petersburskiego. Na drugi dzień z rana idę na pocztę po listy, stamtąd do Towarzystwa Geograficznego, gdzie widzę się z sekretarzem Dostojewskim i wiceprezesem Szokalskim. Okazuje się, że podania mego o "KoMaH,UHpoBKy" nie otnymali i że przed wakacjami wydać już takich KOMaH,UHpOBeK nie mogą z powodu braku zebrań zarządu. Szokalski obiecuje mi jednak posłać list od siebie do jenerał-gubernatora Kraju Nadamurskiego Gondattiego z prośbą o poparcie mojej wyprawy. Popołudniu udaję się do W. N. Wasiljewa w Muzeum Aleksandra III, który daje mi dużo cennych rad i wskazówek odnośnie do wyprawy. Wieczorem oglądałem namioty w składzie Albersa i Kebbego na Sadowej ulicy. We środę rano jadę na koniec miasta do fabryki Kebbego, gdzie staluję namiot z ciemnią; stamtąd idę do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Poznaję się tam ze Sternbergiem "starszym etnografem", pomocnikiem dyrektora Muzeum Radłowa. Sternberg, jako zesłaniec polityczny, spędził kilka lat na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Gilaków. Później już i z Muzeum wyjeżdżał na kilkumiesięczne badanie do Gilaków i Goldów. Oddałem mu list polecający i książki od Krzywickiego," dostałem zaś od niego list polecający do Arsenjewa, dyrektora Muzeum w Chabarowsku. Oglądałem następnie bogate zbiory muzealne, przy czym poznałem eks-chemika archeologa Lemiszewskiego i młodego etnografa Petriego. Wieczorem tegoż dnia napróżno dowiadywałem się o adres { } w Górniczym Instytucie. Następnego dnia kupiłem mapę, przewodnik po Syberii na Newskim i parę książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie również oglądałem dokładną mapę Amuru i stąd wziąłem do hotelu - llipHeHKa:, 06 lIHopO'ulIax AMYPcKoro Kpall dla wynotowania pewnych szczegółów z mapy. W piątek napróżno starałem się wydostać dokładną mapę Amuru w Ministerstwie Komunikacji, a następnie u I1jina, po czym udałem się do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk, gdzie widziałem się z Sternbergiem, " Z książek przeczytanych przed wyjazdem najwięcej dały mi llipel1nep'l ll. H. TIaw nanbHblit BOCTOKTIeTepc6yp - 1897, książka napisana z dużym talentem literackim. Autor był na wschodzie 3 lata podczas budowy kolei \Vladywostok-Chabarowsk. �78 Piekarskim, Lemiszewskim i Petrim. Sternberg dał mi tzw. cnpOCHbleJlHCTKH CH6HpCKefr Ilo,n:KoMHc/łH.P .r.o." W sobotę z rana odebrałem w { } publicznej przysłane dla mnie przez Hrdlićkę schematy do badań, oddałem IllpeHKa d·o biblioteki Tow. Geogr., kupiłem tamże: "TynrYHcKllenJleMeHaCH6HpH"IloTKaHoBa, a następnie kupiłem bilet na poniedziałek i udałem się do Muzeum Aleksandra III., poznałem Wołkowa i widziałem się jeszcze raz z Wasiljewem. Przed wieczorem drobne sprawunki, po czym na wieczór do pp. Piekarskich. Bardzo miła wizyta, on opowiada swoją historię: pochodzi z Mińszczyzny, w królestwie nigdy nie był, z I czy II kursu uniwersytetu czy też instytutu weterynaryjnego poszedł jako "Hapo,n:oBeAu/ł 06 HapOJla i został pisarzem gminnym pod przybranym nazwiskiem gdzieś w Tombowskiej gubernii. Stamtąd uciekł w ostatniej chwili przed swym aresztowaniem i przez kilka miesięcy ukrywał się w różnych miejscach. Aresztowany - został niesłusznie posądzony o udział w przygotowaniu zamachu na Aleksandra III, nie mógi się zaś tłumaczyć ze swego pobytu, ażeby nie wsypać ludzi, którzy go ukrywali. Po roku czy dłużej więzienia tego, który grozil karą śmierci, dostał dzięki jego własnej obronie tylko dożywotne osiedlenie wśród Jakutów. Wśród ostatnich spędził Piekarski 18 lat, dopiero w r. 1905 głównie przez Sternberga i Radława udało mu się wrócić do Rosji i dostać się naprzód do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Piekarski jest "XpaHI1TClI IleTpOBCKO OT,n:eJleHl1l1 do oddziału etnogr. Muzeum Aleksandra HI a następnie najlepszym znawcą Jakutów, zebrał olbrzymi materiał słownikowy, na zasadzie którego rozpoczął wydawanie ogromnego szczegółowego słownika Akademii Nauk. Początkowo mieszkał u Jakutów wraz z innymi zesłańcami, ale urażony docinkami Jakutów, że żyje u nich na łasce, zażądał dla siebie ziemi i pomimo przeprosin i próśb Jakutów nie odstąpił od swego zadania. Z wielkimi trudnościami prowadził w pierwszych latach gospodarkę wśród Jakutów, z pośród których zwłaszcza bogacze uciskający biednych byli mu niechętni ze względu na branie przez Piekarskiego w obronę tych ostatnich. Wreszcie wyrobił sobie ogromną powagę wśród Jakutów, zaprowadził u nich sądy polubowne, pomagał im w stosunkach z wladzami administracyjnymi itd. Zegnano go z żalem i b. owacyjnie. Z Jakutką miał syna, o typie mongolskim, który był podczas mego pobytu na I kursie oddziału języków wschodnich Uniwersytetu Petersburskiego. Następnie Piekarski ożenił się z Rosjanką z Jakucka, ale dzieci z nią nie ma. W 1913 jeździł w swe rodzinne strony, zaś w 1914 wybierał się do Warszawy, ale bodaj że w niej nie był. Po polsku mówi b. kiepsko, a i to zawdzięcza Czekanowskiemu, który zaczął go douczać i pod którego wpływem zaprenumerował sobie Dziennik Petersburski. Mówiłem z nim o Sieroszewskim ,,12 lat w kraju Jakutów". Piekarski widzi tam liczl1(~ błędy, wynikające z niedostatecz- 1 $ .~ .t 79 nego opanowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski. Następnego dnia w niedzielę wstąpiłem na sumę do kościoła po czym przeszedłem przez sale Ermitażu i Muzeum Aleksandra III. Na zwiedzanie zarówno tych jak innych zbiorów czasu nie było, po obiedzie pakowalem moje b. liczne manatki: 2 kufry, 1 b. duża waliza, 1 średnia waliza, 1 mała z aparatem, 1 torba z aparatem, 1 tłumok z namiotem i podłogą do niego, 1 paczka i pudło z wagą, 1 tłumok z pościelą i bodaj 2 jakieś mniejsze paczki. Rzeczy w ogóle wziąłem za dużo, błędnie rachując, że na miejscu a raczej w miastach po drodze nie będzie można wielu dostać. W poniedziałek 18 maja wyjechałem z Petersburga o 1015 rano, mając miejsce w wagonie II klasy idącym bez przesiadania do Irkucka przez Wołogdę, Wiatkę, Perm, Czelabińsk. Bilet do Chabarowska z plenkartą do Irkucka kosztował tylko 111 rb., ogółem zaś z plenkartami dalszymi niecałe 120 rb. za 8799 wiorst. Na drugi dzień wieczorem byłem już w Wiatce, we środę w nocy w Permi, we czwartek w nocy w Czelabińsku. Droga przez północną Rosję prawie cały czas idzie lasami, młodymi lub nie b. starymi. Lasy mokre, bagniste zwłaszcza, że był tam dopiero początek wiosny. Wielkie rzeki, przez które przejeżdżamy zwłaszcza Wiatka Wietługa, Kama ogromnie rozlały, Wiatka tak bardzo, że jedziemy przeszło godzinę jakby po grobli wśród ogromnego jeziora, którego bl:zeg~ nie widać nawet. Za Permą zaczynają się niewysokie odnóża Uralu. Lasy rzadsze, miejscami pagórkowate, gdzieniegdzie w zagłęb.ieniach i lasach leżą jeszcze wielkie płaty śniegu. Na stacjach zwłaszcza większych wszędzie sklepiki z wyrobami przemysłu ludowego i kamieniami uralskie mi. Ostatnie bardzo drogie. Do Wiatki jest nas 4 w wagonie, na dole inspektor (towarzystwo) kooperatyw, inteligentny postępowy Moskal, naprzeciw niego jakiś milczący skromny typ, który okazał się głuchawym gleboznawcą, jadącym do Turkiestanu, na górze naprzeciw mnie studentka petersburska z Wiatki. Pierwszy dzień w milczeniu, na drugi towarzystwo rozgaduje się, za Permą zostajemy we dwóch z gleboznawcą, przenoszę się na dół. Za Czelabińskiem poznaję się z jadącym obok A,l:\oJlb$oM OC,l:\OnOBH'IeM rOpHOM inspektorem leśników w Kraju Nadamux;skim, jadącym z żoną do Chabarowska. Daje mi on trochę informacji dotyczących Chabarowska i Kraju Nadamurskiego. Poznaję się też z jadącą obok ekspedycją norweską nad górny Jenisej, 4 młodych przyrodników: Kierownik zoolog docent umiejący trochę po rosyjsku, botanik, geolog-student i preparator. Wydatki na jedzenie minimalne: mam ciągle imbryczek z herbatą na stoliku, kupuję prowianty na bazarach, znajdujących się na każdej prawie stacji i zjadam od czasu do czasu obiad w butelkach za 75 kop. albo tamże czasem i po 2 razy dziennie ,,{o }" z kawałkiem mięsa za 50 kop. Podróżuje się więc całkiem tanio i wygodnie. �so Od Czelabińska prawie aż do Krasnojarska droga idzie 2000 wiorst przez stepy, właściwie laso-stepy, bo wciąż rozrzucone mniejsze lub większe kępki niewysokich brzózek. Krajobraz bardzo jednostajny. W sobotę w nocy jestem w Krasnojarsku. Za Krasnojarskiem zaczyna się droga b. rozmaita wśród pagórkowatej a nawet miejscami słabo górzystej okolicy. Droga idzie lasami, przy czym mnóstwo wypalonych kawałków lasu, często las tli się po obu stronach drogi. W poniedziałek 25 rano przyjeżdżam do Irkucka, kupuję plenkartę do jednego przedziału z { } do Mandżurii, po czym czekamy 2 godziny na pociąg. Tłok, ścisk, na stacji pełno "rrepeCe):lJIOHbIX" których wiozą specjalnemi pociągami z wagonów 4 klasy albo przerobionych towarowych. Od czasu do czasu mijamy na stacjach pociągi z tymi emigrantami:. Na każdej stacji wywieszona wielka tablica ,,):IllliXO):laKOB"to jest dele'gatów wysyłanych przez grupki emigrantów zwykle z jednej wsi w celu zajęcia parcel. Tablice te pokazują właśnie ile niezajętych parcel jest w danym czasie w każdym z kilku obecnie kolonizowanych okręgów. Na którejś ze stacji naliczyłem w sumie przeszło milion tych parcel, a więc dla tych rodzin już są gotowe odmierzone działy. Naturalnie z każdym rokiem przygotowują coraz nowe działki. Za Irkuckiem poszła ładna droga nad Angarą do Bajkału, który objeżdżaliśmy do jakiejś 5 czy 6 pp. Bajkał, przepyszny. Po stronie wschodniej łańcuch gór w śniegu, podczas gdy na spuszczających się ku wodzie zboczach już zielono i sporo kwiatów, miejscami aż granatowo bodaj że od rozchodników. Na samym południowym końcu jeziora, bodaj na stacyjce { } zatrzymują pociąg, mówiąc, że osunęła się skała i zasypała tor. Czekamy więc na oczyszczenie toru koło 2 godzin. Wchodzę na górę po kwiaty, potem schodzę nad wodę. Woda w Bajkale bardzo czysta i zimna. Dp.o' p,r;zy brzegu z odłamków narzutowych skał, oglądam je i znajduję na 'brzegu bardzo prawidłowe owalne otoczaki drewniane. Droga dookoła Bajkału posiada na 244 wiorstach długości 40 tuneli 224 mosty, biegnie często w odległości kilku - kilkunastu sążni wśród ciągłych zakrętów, widoki śliczne. siedzi się więc cały czas w oknie. Za Bajkałem przyszły lasy, przeważnie jednak wypalone, coraz częściej widać też było tlejące się lasy w pobliżu plantu lub całkiem duże pożary na odległości paru wiorst od plantu. Na drugi dzień we wtorek 26, jesteśmy pp. w Czycie, za którą droga' idzie kilka godzin ładną doliną Ingody. Następnego dnia koło południa przyjeżdżamy do Mandżurii. Pokazuję moją "KoMaHAupoBKy"Anglikowi siedzącemu na chińskiej komorze więc nie oglądają mego bagażu. Dostaję przedział z jakimś oficerem artylerii z Nikolska Ussur. Wagony nowe i całkiem wygodne. Droga przez Mandżurię strasznie jednostajna: od Mandżurii do Charbina wciąż step lub pustynia bez żadnych krzaczków nawet. Dopiero za Charbinem rozpoczynają się pokryte lasami "capku" (wzgórza), a na nich i między nimi w dolinach pola uprawne i wsie chińskie. Wszędzie masa 81 świeżej zieleni, więc było to dość ładne, ale również bardzo jednostajne aż do Nikolska Ussuryjskiego, dokąd przyjechałem w piątek 29 koło 5 pp. Zaledwie zdążyłem kupić plankartę do Chabarowska, gdy dowiedziałem się od Garna, że Gondatti bawi obecnie we Władywostoku. Wobec tego zostawiłem część ręcznego bagażu na przechowalni na stacji w Nikolsku, kupiłem bilet i plankartę i jazda do Władywostoku. Jechałem teraz razem z dwoma Niemcami i młodym chłopakiem, wysłanym do Chin i Australii przez którąś szwajcarską fabrykę zegarków, i opasłym majstrem fabrycznym, jadącym do Władywostoku wprost z Frankfurtu czy Magdeburgu. Porządnie zmachany przyjeżdżam do Władywostoku o 12 w nocy i staję w jakimś bardzo lichym hotelu "Ermitaż" nr ,,1 morskoj". Na drugi dzień sobota 30N idę na miasto. Na poczcie odbieram list od Hrdlicki, potem zamawiam bilety wizytowe, które mi przygotowują na popołudnie. Oglądam Muzeum miejscowe, etnografia i zoologia prowincji nadmorskiej reprezentowane wcale nieźle, ale pierwsza słabiej niż w Chabarowsku, w każdym bądź razie wartoby tamte rzeczy gruntowniej poznać. Oglądam szafkę z burchanami Goldów, zebranych przez Łopatina i dowiaduję się od starego woźnego kto to jest Łopatin. Woźny ten zna Piłsudskiego i żywo się o niego dopytuje. Po południu chodzę po mieście, siedzę nad zatoką patrząc na morze. Władywostok dość brzydka mieścina, nad którą dominują gołe wzgórza w środku miasta zajęte portami. Ładny widok na zatokę Złoty Róg, w której sporo okrętów, oraz na morze. Niedziela 3I/V.: Rano kościół, mały drewniany, publiczność przeważnie żołnierze. Ewangielia w 3 językach polskim, francuskim, niemieckim. Potem jadę na stację zjeść obiad: podają kraba, ale nie bardzo mi idzie. Po obiedzie chodzę trochę po mieście, objadam się bananami, których funt kosztuje coś 8 czy 9 kopiejek. Wszystkie sklepy zamknięte napróżno staram się znaleźć cukier na mieście, wracam więc do domu. Choruję, odsyłając kraba i banany do "Rygi". Poniedziałek INI. Idę przed 9 rano na stację do Gondaittiego, M~eszka podczas swych przyjazdów do Władywostoku w wagonie na stacji i w tymże wagonie przyjmuje codzień rano interesantów. Przed wagonem czekała już kupka ludzi, ale oddawszy mój bilet nie czekałem długo i poproszono mnie przed innymi. Gondatti skończył przyrodę w Moskwie, gdzie zajmował się antropologią u { }, potem skończył jednak prawo i zaczął robić karierę w administracji. Był bodajże naczelnikiem powiatu na półwyspie Czukowskim przez 4 lata i posłał stamtąd { } sporą kolekcję czukockiego materiału antropologicznego. Karierowicz udający wielkie sympatie dla nauki, i odgrywający rolę protektora względem badaczy we Wschodniej Syberii. Przyjął mnie nadzwyczajnie uprzejmie, rozpytywał a zamiary, udzielał małowartościowe rady i prosił ażeby w każdej potrzebie zwracać się do niego, a on zrobi wszystko co tylko może ażeby pomóc. Wyszedłem naturalnie bardzo zachwycony taką uprzejmością i do- �82 pi ero później w Chabarowsku dowiedziałem się, źe to w gru.ncie. rzeczy blagier, na którego nie ma co rachować w razie potrzeby .. pO~le.waz Go~datti powiedział mi, że w kancelarii jego w Chabarowsku Jest JUZ dla mme gotowy tzw. {" "}, więc zdecydowałem się nie tracić czasu i jechać na południe do Chabarowska. Poszedłem jeszcze do konsulatu amerykańskiego, dowiedzieć się, czy dostał konsul list od Hrdlicki, któ~ego pro: siłem ażeby uprzedził konsula o mojej wyprawie i by mi pozwollł wysłac zbiory na przechowanie do konsulatu. Okazało się, że listu konsul jeszcze nie dostał a do przechowywania zbiorów wymawiał się brakiem suchego pomieszcz~nia. Z konsulatu na główną ulicę Swielańską ażeby ku~ić siat.kę od komarów. Spotykam się z Bradłymkim, bratem Stołyhwy, ktory POJ~.chał przed rokiem ze Stołyhwą nad Jenisej, a następnie został na Sybern. Kupuję z Bradłynskim siatkę, oglądam "iczegi" (długie buty z mi.ękkimi podeszwami, używają je w Tagórze), po czym odprowadza on mme do mego hoteliku, zbieram manatki i na kolej. O 12 wyjeźdźam do Chabarowska. Droga początkowo idzie nad samym brzegiem zatoki. Wido~ na morz: przepyszny, nie odrywam się od okna. Koło 6 odbieram zo~ta':'.lO.ne w ~:kolsku rzeczy i jazda dalej. W przedziale siedzi ze mną tylko Jakls Jego~osc o. podejrzanej minie, więc całą noc nie śpię, trzymając rewol.v.:er w kle~zem na pogotowiu. Dopiero koło 4 rano "typ" wychodzi w Ussun l trochę Slę przesypiam. . Wtorek 2/VI: Jest pyszny wiosenny słoneczny dzień, stoję wciąż w okme, bo droga do Chabarowska bardzo ładna. To jedziemy przez step z kępami drzew, to dalej przez tajgę, ale wcale nie wyglądającą na dziką puszczę, ale raczej zapuszczony park. Wieczorem staję w Chabarowsku odbieram rzeczy i jadę do miasta odległego co najmniej 2 wiorsty od stacji i zatrzymuję się w najwytworniejszym hotelu Eksplanadzie w samym centrum miasta. Sroda 3/VI. Ładny słoneczny dzień. 2 okna mego pokoju mają widok na miasto, a właściwie dachy, a dalej na zakręt Amuru, na Ussuri i zniebieszczony oddaleniem łańcuch Chichcyru za Ussuri. Idę do kancelarii generał-gubernatora, poznaję tam zarządzającego kancelarią. Jest to pan Witali Aleksandrowicz Zakrewski zapewne tzw. "IIepeKIlHqIIK"bo jak mi opowiadał chodził do szkoły, a następnie na prawo w Warszawie i przyjaźnił się z Przybylskim komediopisarzem, z którym utrzymywał jeszcze w Rosji korespondencję. Wypytuje mnie o Warszawę, aktorki z Nowości itd. Jest arcyuprzejmy ofiarowuje mi swą pracę "CeJIbCKlIe X0311llCTBaDplIaMYPcKoro KpalI" którą wykonał jako uczestnik tzw. Amurskiej Ekspedycji mając zresztą wyłącznie cele praktyczne i administracyjne na widoku. Otrzymawszy "OTKpblTblllJIllCT"idę na pocztę na końcu głównej Muranjewo Amurskiej ulicy, ale nic tam jeszcze dla mnie nie przyszło. Zjadam obiad w Esplanadzie, gdzie się też i następnie przez czas pobytu w Chabarowsku stołowałem i idę do Muzeum. Byłem już tam przed 83 kancelarią, ale nie zastałem Arsenjewa, więc zostawiłem tylko bilet i list polecający od Sternberga. W Muzeum zastaję już Arsenjewa. Szczupły, trochę wyżej niż średniego wzrostu lat 40 (jak sam później powiedział), twarz o trochę surowym, ale bardzo sympatycznym wyglądzie. Rozgadaliśmy się, przy czym od razu wytworzyła się atmosfera jak między dobrymi znajomymi. Arsenjew oprowadza mnie po Muzeum, objaśnia, mówi trochę o własnych badaniach. Muzeum odnośnie do miejscowych rzeczy bardzo bogate. Zajmuje oddzielny dwupiętrowy budynek, postawiony przez jednego z byłych generał-gubernatorów, Grodekowa, którego też nosi imię. Zawiera niewielką galerię obrazów w sali posiedzeń, przyrodę, etnografię, i archeologię. Ostatnia głównie z badań własnych Arsenjewa. Przed Muzeum stoją stare pomniki grobowce chińskie, jeden z nich w kształcie ogromnego żółwia (symbol nieśmiertelności) pochodzi z Nikolska Ussuryjskiego, gdzie znaleziono go w ziemi. W zakresie etnografii naj bogaciej reprezentowani Oroczonowie, w ich dziale nadzwyczajnej wartości posąg szamana z wszelkimi akcesorjami, ofiarowany Arsenjewowi z grobu szamana przez jegoż syna. Oglądam zbiory od 4 do 7112, poznaję tamże pana Wincentego Dombrowskiego. Jest to zrusyfikowany Polak z Ukrainy, nie rozumiejący już prawie po polsku, więc muszę z nim mówić po rosyjsku. Z zawodu agronom, obecnie zaś kustosz Muzeum. Domorowski mówi, że słyszał, jakoby w pewnym miejscu w mieście znajdują się kości przy kopaniu ziemi, umawiamy się z Arsenjewem i Dombrowskim pójść w to miejsce następnego dnia o 12 w południe, po czym wracam do hotelu na herbatę, którą pijałem zwykle w numerze. Czwartek 4/VI.: Idziemy o 12 z Arsenjewem i Dombrowskim kopać rzekome kości, nic podobnego nie ma i nie było, wracając spotykamy Oroczor.ów. Arsenjew zaczepia ich, idziemy do zajazdu, właściwie szopy, w której się zatrzymali, Arsenjew zamawia ich ażeby przyszli następnego dnia rano do Muzeum. Zaczyna padać deszcz. Idę z Arsenjewem na obiad, potem siedzi u mnie do 5pp., wreszcie jedziemy do Łopatinów, którzy mieszkają niedaleko za pocztą. Zajmowali tam coś 3 bardzo skromnie urządzone pokoje. On jakieś 26-27 lat, jasny blondyn z miną wesołego "rrplIKawllKa"Jho60B rpllropeBcKa też jasna blondynka z długim nosem i wąskimi oczami ale niezbyt szpetna. Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów i Goldów na Iman, ale tam nie bardzo im poszło, więc udali się potem na Amur i byli w kilka czy nawet kilkunastu wsiach między Chabarowskiem a Dogoszem. Zapomogę dostał na tó I1BaH AJIeKCaHAPOBUqz Władywostoku, więc tam też oddał do Muzeum burchany, o których mówiłem wyżej. Bawimy u Łopatinych około 2 godzin, dają mi trochę pożądanych wiadomości. Okazuje się, że i w tym roku wybierają się do Goldów zaczynając od Sakaczialanu, przy czym biorą ze sobą dwóch uczniów ze szkoły realnej miejscowej, w której Łopatin jest nauczycielem przyrody. Łopatin sam z pochodzenia Sybirak, uczył się w szkole realnej w Chabarowsku a następnie skoń- �84 85 czył przyrodę w Kazaniu, gdzie też zajmował się etnografią u Adlera. Ponieważ Łopatinowi wypadła lekcja, więc Arsenjew proponuje jej i mnie kino, gdzie też spędzamy wieczór na { } nędznym programie. Piątek 5/VI: Szukam rano gipsu zdatnego do odlewów, ale na próżno. Potem idę do Muzeum z instrumentami, które niesie "Bajka" tragarz chińczyk, których zawsze kilku stoi przed miejscowymi magazynami uniwersalnymi Kunsta & Albertsa, Czuryna. Są to duże, największe firmy na wschodzie, każda z nich ma wielkie magazyny uniwersalne we wszystkich większych miastach wschodniej Syberii. W Muzeum oprócz Arsenjewa i DOffibrowskiego są Łopatinowie, natomiast Oroczani zawiedli nas, robię więc dla pokazu odlew ucznia, a następnie demonstruję moje instrumenty i martinowską technikę pomiarów. Po obiedzie pakuję, jestem trochę przeziębiony (cały dzień deszcz), ale opijam się herbatą z cytryną, wysmarowuję się maścią Borgeta, którą wraz z innymi lekami wynotował mi przed wyjazdem Sternberg, i na drugi dzień wstaję zdrowy. Sobota 6/VL: Pogoda, ważne to, bo mi mówiono, że wkrótce zaczną się parotygodniowe deszcze, występujące tu na początku lata. Idę na pocztę, gdzie odbieram list od konsula amerykańskiego z Władywostoku, nic ważnego zresztą nie zawierający. Potem jadę do Zarządu Komunikacji Wodnej po mapę szczegółową Amuru, ale nie chcą jej tam sprzedać, wracam do domu i dopiero wówczas spisałem dziennik za czas od wyjazdu z Warszawy. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla jako podkładkę do spania i umawiamy się na popołudnie do Łopatinów. Idę na obiad, potem szukam kołdry po chińskich sklepikach, ale nie mają. O 6 popołudniu idę z Arsenjewem do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, a potem z nim do Arsenjewa. Arsenjew mieszkał w tzw. oficerskiej stobowki za mostem w willi swego przyjaciela topografa, pułkownika Achmanietowa. Własne mieszkanie przed niedawnym czasem zwinął i wysłał żonę do swego majątku w Tombowskiej czy Saratowskiej gubernii, ponieważ miał jechać na wyprawę do Oroczonów i Goldów, czekał na decyzję ostateczną Gondattiego, który obiecywał dać mu środki już w marcu a tymczasem wciąż zwodził i w końcu, jak się wkrótce okazało, to nie dał, odkładając tę wyprawę do 1916 roku. Arsenjew syn obywatela ziemskiego, 'Skończył szkołę realną, potem ojciec oddał go do szkoły wojskowej, choć sam nie miał do tego ochoty i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu pary miesięcy na Powązkach pod Warszawą. Już jako oficer zabrał się do solidnego uczenia się przyrody z książek kursu uniwersyteckfego, zakładał sobie akwaria i { } hodował zwierzęta, robił zbiory itd. Inne rzeczy wcale go nie interesowały. Służąc np. na Powązkach, był zaledwie 2 razy w Warszawie, której naturalnie wcale nie poznał. Zajmował się za to wówczas gorliwie pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w domu. Mówił, że ciągle go wówczas interesowała i bardzo pociągała Wschodnia Syberia, przenosi się więc tam bodaj w 1900 r. i z początku na własny koszt robi ekspedycję, a potem dostaje na nie zapomogi od rządu. W czasie wojny japońskiej przebywa we Władywostoku jako "Ha'1aJlbHIIKOXOTHlIbIX KOMaHA"po czym znów wraca do badań i wypraw. W czasie swych wypraw poznaje jak nikt dotąd cały kraj Ussuryjski, robi mnóstwo zdjęć topograficznych, zbiera kolekcje geologiczne, zoologiczne. etnograficzne, archeologiczne. Robi spis i plany wielkich ruin, robót ziemnych, przypuszczalnie z czasów tzw. średniowiecznego państwa "Bochaj", spisuje ogromny słownik języka Oroczonów-udihe (przy czym nie znając innych transkrypcji, obmyśla własną transkrypcję fonetyczną), wogóle zbiera mnóstwo pierwszorzędnego materiału ze wszystkich dziedzin. Udaje mu się to z powodzeniem, bo jak mi naiwnie mówi! z 33 wielkich podręczników kursu nauk przyrodniczych uniwersytetów rosyjskich przeszedł sam bardzo gruntownie coś 2B czy 29 i niewątpliwie przeszedł o wiele gruJlto"'niej od przeciętnego studenta. Poważnych środków do wypraw dostarczył mu ze swego { } funduszu dawniejszy generał-gubernator Unterbeizer, solidny Niemiec, rozumiejący znaczenie badań Arsenjewa. Srodki te były niemałe, bo jedna z ostatnich wypraw, która trwała blisko 2 lata kosztowała 14000 rubli. Jako jeden z rezultatów swych badań wydaje Arsenjew książkę: ,,80eHHoe lICTOplI'1eCKHeli reorpal!>lł'leCKHeO'lepTbI YCcypbIl1cKoroKpalI", gdzie obok geologii, geografii, botaniki, zoologii i etnografii itd. niepotrzebnie wsadził uwagi o charakterze strategiczno-topograficznym, wskutek czego książka została wydana jako "ceKpemalI" naturalnie dla publiczności niedostępna. Zaś autor dostał zaledwie jeden egzemplarz. Obok tekstu książka ma atlas z mnóstwem własnych map Arsenjewa pierwszorzędnej wartości. Kapitalniejsze są jego dzienniki z podróży, częściowo drukowane w Chabaro\vskich dziennikach, a które przygotowuje obecnie do druku w formie książkowej. Siedzimy u Arsenjewa do 11 wieczór, oglądając jego mapy, mapę Amuru i omawiając ewentualny wspólny wyjazd i pobyt w Sakaczialanie. Niedziela 7NI.: Wstaję później, o 10112 śniadanie, na 11 jadę do kościoia. Malutki drewniany, przed nim w ogródku z boku trzy dzwony rosyjskie na czymś w rodzaju szubienicy. Publiczność w znacznej części żołnierze. Procesja: Japończyk z źołnierzami niosą baldachim, przechodzący ulicą Moskale i Chińczycy ciekawie się przyglądają zdjąwszy czapki. Wracam na obiad, potem wypacam angielski list do Hrdlicki aż do 7'/1 v;ieczorem, odnoszę go do skrzynki, zjadam kolację i piszę list do Janki. Poniedziałek BNI: Na 11 idę do Łopatinów, gdzie Lopatin robi pod moim kierunkiem odlew Arsenjewa, później omawiamy wyprawę. Obiad, po czym czytam daną mi przez Arsenjewa broszurę "MaTepHaJT!lo I1CTOplllllIKcYPhlllCKoro KpalI" . Koło 5 przychodzi Arsenjew, gadamy sobie, opowiada mi niektóre przygody ze swych wypraw, pochłaniam jej z ogromnym zainteresowaniem. Opo\via- �87 86 da a starym Goldzie Dersu Uzała, który kiedyś w nocy przyszedł zgłodniały do jego obozowiska w tajdze i odtąd przez kilka lat towarzyszył mu w wyprawach, dzieląc wspólne przygody i nieraz ratując życie. Opowiada a nim z prawdziwym wzruszeniem: "HeMary naTb TO'iKIJ: BCnOMIJ:HaTb 06 KpIJ:CTaJlIJ:'ieCKH 'ibICTOM 'ieJlOBeKe". Obozowali raz póżną jesienią niedaleko ujścia rzeczki Lifu do jeziora Chanka. Arsenjew zaproponował staremu, by poszli razem na kaczki. Dersu odradzał, bo było dość wietrzno i wskazywał na jakieś dalekie chmurki, ale skoro mu Arsenjew powiedział, że sam pójdzie, poszedł z nim razem. Polowanie potrwało kilka godzin, przy czym dość się oddalili od obozowiska, niejednokrotnie przeskakując małe strumyki wpadające do Lifu lub jej drobne rozgałęzienia. Tymczasem pod wieczór, kiedy trzeba było pomyśleć a powrocie, wiatr się zaczął wzmagać, coraz bliżej przeciągając czarną śniegową chmurę. Wzięli się do odwrotu, ale już było za póżno. lVlalut!de strumyki, które poprzednio przeskakiwali, zamieniły się teraz w szerokie rzeki, bo dmący od jeziora wiatr coraz bardziej rozlewał ich wody, Wkrótce zaczęło się robić zimno, ciemno i padać coraz gęstszy śnieg. Obaj byli lekko ubrani i rozumieli dobrze, że straszna purga, która się właśnie rozpoczęła i mogła potrwać ze trzy dni, może ich stąd już nie wypuścić żywych. Dersu zwrócił się: "jeżeli nie będziesz mnie teraz słuchać, zginiemy" i zabrał się żywo do ścinania pęków sitowia i trzciny, każąc Arsenjewowi robić toż samo. Pospiesznie zaczęli ścinać i zgarniać na kupę przy coraz większym śniegu i zwiększającym się mroku. Arsenjew wkrótce zgubił nóż, Dersu kazał mu rwać sitowie rękami, ale przemoczony i zziębnięty Arsenjew nie długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, by się to na co zdało i wkrótce upadł na ziemię na pół zmarznięty. Teraz dopiero zrozumiał na co była potrzebna trzcina. Dersu zaczął go mianowicie zarzucać tą trzciną i sitowiem, a kiedy nawalił już wielką kupę, sam się wczołgał pod nią i położył obok niego. Śnieg zawalał ich coraz bardziej, ale leżąc koło siebie pod kupą trzciny i sitowia, ocaleni byli od zasypania śniegiem i zaczęli się powoli rozgrzewać. Przeleżeli tak pod śniegiem całą dobę i dopiero na drugi dzień popołudniu purga ustała, chwycił silny mróz i już po zamarzniętych strumieniach i jeziorkach wrócili do obozowiska. To znów opowiadał Arsenjew a różnych spotkaniach w tajdze. Raz np. odszedł sam daleko wieczorem na polowanie i spostrzegł w tajdze samotną nędzną lepiankę. Wszedł do niej i zastał starego Chińczyka poszukiwacza "żeńszenia". Stary już 46 lat mieszkał samotnie w puszczy, zupełnie nie widząc ludzi z wyjątkiem odwiedzającego go 2 razy do roku Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, nabojów i żywności wzamian za nazbierane przez samotnika korzenie "żeńszenia". Lepianka i jej urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, stary był chory, leżał zgorączkowany na tapczanie nie mając sił zapalić ognia i przygotować sobie strawy. Widząc stan gospodarza Arsenjew został przy nim na noc, rozpalił w piecu, zrobił staremu kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał jak stary znacznie się uspokoił i wreszcie całkiem uciszył. Z rana nie chcąc budzić Chińczyka, cicho wstał i poszedł z lepianki, nie żegnając się z gospodarzem. Po kilku tygodniach zdarzyło się Arsenjenowi przechodzić ze swymi ludżmi koło tej samej lepianki. Zapragnął zobaczyć jak się ma przypadkowo poznany jej gospodarz, wszedł więc do niej i z wielkim zdziwieniem zobaczył, że wewnątrz pozostało wszystko tak samo, jak w chwili, kiedy z niej po cichu wychodził, nie chcąc budzić gospodarza, który teraz leżał w tym samym miejscu i tak, jak go otulił Arsenjew, ale już umarly. I mówił Arsenjew dużo jeszcze a wysokiej etyce mieszkańców puszczy, o tabliczkach umieszczonych przez Chińczyków, poszukiwaczy żeńszenia i myśliwych, na samotnych dróżk::lch lub przełęczach z napisami jak np.: przechodniu w takiej to a takiej odległości stąd znajduje się moja lepianka. Jesteś gł;dny, idż tam i weż czego Ci potrzeba" i jako podobno gościnność nigdy nie bywa nadużywana. Opowiadał a polowaniu na tygrysa lub na jelenia, kiedy poszli z Dersu czatować w nocy koło polany, na którą miało wyjść stado. Jelenie zawiodły, natomiast rozległ się niedaleko potężny ryk tygrysa, co i najdzielniejszego myśliwego zimnem przejmuje. Arsenjew oczekując napaści, skierował lufę w stronę skąd zaczął się ryk coraz wścieklej powtarzać, ale Dersu położył strzelbę na ziemi, upadł na kolana i zwrócił się do tygrysa z przemową. Przepraszał go, że tu przyszli, nie wiedzieli bowiem, że to miejsce na którym tygrys poluje, tłumaczył tygrysowi, że puszcza jest wielka, miejsca dość dla wszystkich, więc i oni zaraz pójdą poszukać sobie innego. Arsenjew miał wielką ochotę zmierzyć się z tygrysem (zabił potem dwa jeszcze), ale przez wzgląd na Dersu zaniechał zamiaru i odeszli stamtąd nie napastowani przez tygrysa. (Goldowie nigdy na tygrysa nie polują, jest on bowiem wspólnego z nimi pochodzenia, vide dalej Aktanka od Amba, jest ich totemem ale już mocno bodaj wykluczonym). - I jeszcze jedna opowieść o Dersu. Po paru latach włóczęgi z Arsenjewem zdarzyło się Dersu, że spudłował kiedyś do zwierza, zmarkotniał stary i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on sam na świecie i wkrótce nie będzie miał kto polować dla niego zwierzyny lub złapać ryby. Arsenjew wzruszył się i przypominając staremu ile to razy ocalił mu on życie powiedział, że za to on już go od siebie nie puści. Dersu nic nie odpo\viedział, ale kie'dy zdarzyło im się być po pewnym czasie w okolicach ujścia Lifu, zaprowadził Arsenjewa do tajgi i wskazując na maleńką polankę po\viedział: "w to miejsce od wielu lat znosiłem znalezione przeze mnie "żeńszenie"l, weź je sobie wszystkie za to coś mi wówczas mówił" i przypomniał 1 Zeńszeń b. rzadko w tajdze rosnąca roślina, której korzenie uchodzą za ogrom"ic mocne lekarstwo u Chińczyl<6w, dając podobnie jak "panty" (młode nalane larwie rogi jelenia) środek silnie podniecający. Korzeń żeńszenia zależnie od wielkości )<osztuje od 100 do 300 rubli. �88 89 swoJ chybiony strzał. Dersu przyszedł wprawdzie z Arsenjewem do miasta, ale nie mógł w nim długo wytrzymać, już po paru tygodniach wybrał się na polowanie do niedalekiego od Chabarowska pasma Chichcyr. Niestety sam padł tam ofiarą, zabity przez jakiegoś podmiejskiego włóczęgę, albo i kolonistę Moskala, który mógł się obłowić zaledwie paroma rublami i dubeltówką. Zabójstwa Chińczyków lub Goldów czy Oroczonów w tajdze przez Moskali zdarzają się, jak mówił Arsenjew coraz częściej. Po wyjściu Arsenjewa skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek g/VI: Po śniadaniu robię próby usunięcia gwoździ z nowych kamaszy kupionych w Petersburgu, ale bez powodzenia. O 11112 idę do Banku, gdzie odbieram 1000 rb, w tej sumie 207 rb. drobnymi. Odbiór drobnych zajmuje mi 2 godziny. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że do Muzeum przyszedł Orocz, idę więc tam o 3. Oroczon Sulendża Batani z nad Oniuja albo Troickoj rzeczki (vide Oroczoni - udihe" N 1.) Twarz bardzo indyjska, całość również, za to w ubraniu i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. Ma suchoty, przyszedł zasięgnąć porady lekarskiej, gorączkuje, sił nie ma, płuca bolą. Przyprowadził brata starszego od siebie, któremu niedźwiedź strasznie pokiereszował twarz i rozerwał oko. Z całego domu (2 rodzin) zostało ich tylko dwóch, rodziny obu wymarły w zeszłym roku na ospę. Epidemia ta grasowała z ogromną siłą, opowiadali mi później Goldowie w Sakaczialanie jak kilku Moskali z Troickowo wybrało się potem na Oniuj, ograbiać wymarłe "stoibizna" Oroczonów. Arsenjew pokazuje Oroczonom Muzeum, obstalowuje ich na jutro rano, potem wracam do domu i układam ruloniki dzięki czemu, przesyłka moich zbiorów do Chabarowska była bezpłatna, a z Chabarowska znów z naklejkami muzealnymi zbiory miały wędrować do Warszawy. Z muzeum wracamy z Gryszą do domu na herbatę, przynoszą nam w tym czasie 3 duże drewniane paki z prowiantami od Kunsta i AIbert sa. Czwartek 11.VI. Rano robię w Muzeum odlew Oroczona, po czym dokupuję jeszcze u Kunsta trochę prowiantu oraz biorę 140 [funtów] gipsu w dużych blaszankach. Kupuję też latarnie do namiotu. Pakujemy się, Grysza pomaga. Wieczorem składam kartę wizytową u Gornów, których nie zastaję w domu, oraz wizytę pożegnalną u Łopatinów, mamy bowiem jechać z Gryszą w piątek wieczorem statkiem do Troickowo i stamtąd w górę łodzią do Sakaczialanu, podczas gdy Łopatiny ze swoimi uczniami mają jechać motorówką w poniedziałek wprost do Sakaczialanu. Piątek 12.VI. Rano kupujemy z Gryszą wojłok do namiotu, worki na prowianty itd. Jadę na pocztę, gdzie odbieram list od Jasi. Gorączkowo pakujemy się, źeby zdążyć na wieczór na statek, ale się to nie udaje, więc zostajemy. Następny statek idzie w dół dopiero w poniedziałek wieczór. Po obiedzie składa mi krótką wizytę pan Gorn. Sobota 13.VI. Rano kończymy pakowanie, później na chwilkę do Muzeum. Potem piszę 9 listów i kart, strzygę krótko włosy. Na wieczór jadę do Arsenjewa, który mi czyta wyjątki ze swych nadzwyczajnie ciekawych dzienników. Potem idę z nim do Łopatinów, z którymi umawiamy się jechać wspólnie w poniedziałek. Wieczorem piszę dziennik i listy. z bilonem. Środa ID/VI. Rano mierzę Oroczona, robię zdjęcia z niego i ze starego Golda Dżen (Dzian) z Torgonu, który przyszedł razem z Oroczonami. Dzian przyjechał również do lekarza, ale nie wziął ze sobą pieniędzy. Ni on ni starszy Oroczon nie rozumieją po rosyjsku, jeden tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. Po obiedzie zakupują prowiant u Kunsta i Albertsa; mleko zgęszczone i cukierki, kakao, masło w puszkach, konserwy mięsne, jarzyny, kompoty, sucharki itd., ogółem blisko za 75 rb. Kupuję też trochę naczyń kuchennych i narzędzi obozowych (łopata, czajnik, kociołek, kubeł, kubki). Przychodzi Strzyżewski, uczeli 6 klasy miejscowej szkoły realnej, który został się umyślnie na drugi rok, ażeby towarzyszyć Arsenjewowi na wyprawę. Mówi mi, że Arsenjew dostał już odmowną odpowiedź od Gondattiego. Wobec tego biorę Strzyżewskiego ze sobą. Idziemy do Czuryna, gd~ie kupuję mu płaszcz gumowy i długie buty, po czym wstępujemy na chwilę do Muzeum. Grysza dostaje stamtąd dubeltówkę z warunkiem ażeby strzelał ptaki do zbiorów muzealnych. Zostawiam Dombrowskiemu pieniądze na koszta wysyłania do Warszawy zbiorów zakupionych z funduszów W. Bruna. l\Iianowicie przed wyjazdem wręczył mi Dr. Wacław Brun 275 rb. na kupno zbiorów, które przeznaczył dla Zbiorów Etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Arsenjew dał mi naklejki z firmą muzeum Chabarowskiego, ", \ Niedziela 14.VI. Rano piszę listy, potem kościół 11-121j2' potem obiad i listy. O 500 idę do Strzyżewskich. Ojciec koło 40, całkiem zruszczały Polak, piekarz cukiernik, matka Rosjanka, prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem piszę listy, przychodzi Grysza, pijemy razem herbatę i rozmawiamy o jego nauce. Chłopak duży, silny, bardzo lubi nauki przyrodnicze, uczy się dość dobrze kolekcjonuje owady itp. Brak mu dobrego wychowania i dlatego musiałem mu później nieraz ostro wsiąść na kark, co za każdym razem dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać na deszcz, wróżąc kiepską pogodę na dni następne. Poniedziałek 15.VI. Deszcze od rana. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny jadą dziś, ale kolo 11 przychodzą ich realiści, mówiąc, że o 200 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się na wóz, regulując hotel i jedziemy na tzw. "MI1HłICTOPOBCKOro".gdzie stoi dana do naszej dyspozycji motorówka przez ojca jednego z jadących z Łopatinami uczniów p. ITeTpa 11BaHosa 1lemIe, zarządzającego majątkami państwowymi: ITpl1aMYPcKoii06JlaCTl1 bardzo wysoką figurę. Syn jego, Kola, dość nieśmiały spokojny chłop:)k przeszedł właśnie do 5 klasy, zaś jego kolega Zenia Woropajew syn leśni- �90 czego bardzo wesoły, silny chłopak przeszedł bodaj do 4 po długich perypetiach i siedzeniach w niższych klasach. Przyjeżdżam na przystań, Łopatiny już czekają, nie ma tylko chłopców. Ładujemy rzeczy na motorówkę, przyjeżdżają chlopcy i państwo Delle. Ona mówi do mnie jak najlepiej po polsku, ale jak póżniej slyszałem. nie uważa się już za Polkę, choć podobno miało to miejsce dawniej. On Łotysz, a dzieci naturalnie wychowane po rosyjsku i w prawosławiu. Motorówka rządowa dana nam przez pana Delle jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo szybko, bo 18 wiorst na godzinę, pod prąd robi do 14 wiorst na godzinę. Obsługuje ją palacz (motor naftowy) i sternik, szumnie nazywany kapitanem. Kapitan ten Białorusin, katolik służył w wojsku w Królestwie, dużo się najeżdził po Amurze i opowiadal mi różne rzeczy, gdy wypadło raz jeszcze póżniej z nim jechać. Rzeczy mieliśmy moc, zawalona nimi cała kajuta, nos i tył na którym skupiliśmy się w sześcioro na naszych pakat.:h i paczkach. Jazda bardz.o miła. Amur olbrzymia, wspaniala rzeka. Oprócz głównego koryta szerokIego na 2-4-5 wiorst, mnóstwo bocznych odnóg " odd . l' h . k .,npoToK . Zle ~Jącyc ':"'l~ sze wyspy oraz mnóstwo wysp mniejszych. Wyspy l .brze~l pr~ewazme porośnięte gęstymi zaroślami wysokiej "iwy", gdzienl:gdzle zn~w ;vysoka trawa, mielizny i wyspy piaszczyste rzadkie. Jed~lemy bądz głownym łożyskiem, bądź odnogami. Niebo pochmurne, ostry wIatr, od czasu do czasu zaczyna pokropywać. Woda w Amurze brudna żółta, spie.nion~, bo pr~Ybór. Czuję się doskonale, cały czas stoję na tyle: przyglądaJąc SIę rzece l brzegom. Inni też w najlepszym nastroJ'u P zamy dl' . k' . . rzegry wę mę, ogar l, rzodkIewkę. Chłopcy bawią się obchodzeniem k ' 'l' po burcie ład zi. aJ u t {l Jedz.iem~ nie. spotykając ni statków ni rybaków. Mijamy tzw. "bazę" flotylll .w~JenneJ w odległości 12 wiorst w Chabarowsku, przed nią zaś jeszcze dzwlgary nowobudowanego mostu na Amurze, mającego być naj dłużs~ym ~ostem w Starym Świecie, następnie mijamy wieś rosyjską Worom e.wk0.Je, po :zym brzegi zupełnie puste. Po przeszło 4 godzinach drogi nie nuzące~, bo mImo fali motorówka nie buja, dostrzegamy na prawym brzegu sa~acz.lalan. Jest to spo~a wieś goldzka, bo licząca przeszło 20 domów, k~ore Ja~ zwykle we wSIach. goldzkich (również i kolonistów rosyjskich), c~ągną SIę. s.znure~ nad brzegIem, w niedalekiej odległości od wody. Znacz~le rzadZIeJ, a m.lan~wicie mniejsze wioski na niedużych wyspach mają mny rOzkła? d~mow Jak ~p. w Niżni Mari, albo w Mynzen, gdzie domy rozrzu.cone dosc l1leregularme. Sakaczialan ciągnie się przeszło na 11 wiorsty stoJąc na wys~kim .(20.-35 kroków) brzegu, przed którym ciągnie' 2Się wąsl~~ (60-~00 metrow) mS~1 pas brzegu gęsto zarosły iwą. Odległość między do~ar:ll s.tosun~owo .wl~ks~a ni.ż w innych wsiach, czasami po kilkadziesiąt l wlęce~ krok.ow. VIs-a-VIs kazdego domu leżą na brzegu wyciągnięte łodzie lub stoJą UWIązane do pala. T i 91 Podjeżdżając do Sakaczialanu zaczynamy' wzywać Goldów świstaniem. Kilku wychodzi z chat na brzeg. Motorówka zbliża się do brzegu i siada na mieliźnie. podjeżdżają 'Goldowie przewożą nas w swej łodzi na brzeg, a potem pomagają załodze zepchnąć motorówkę z mielizny. Witamy się z Goldami, mówiąc "baczkafu" i podając ręce. Jest ich kilku, twarze puste, spokojne, uczciwe, ale wyraz dość mongolski. Jest między nimi Gawriła, u którego Łopatinowie mieszkali zeszłego roku, obecnie zatrzymać się u niego tj. kolo jego fanzy nie możemy, bo Gawrila stawia sobie właśnie nową fanzę, przy pomocy najętych Chińczyków, a sam z rodziną mieszka tymczasowo w szopie. Przychodzi Dymitrij Onenka (Pentcha) i proponuje stanąć u siebie, idziemy więc do niego i decydujemy się rozbić namioty koło jego domu. posyłamy chłopców z paroma Goldami po motorówkę z rzeczami, tymczasem zaś oboje Łopatiny, ja, Dmitrij i jeszcze jakiś Gold bierzemy za łopaty, ażeby oczyścić ze śmieci placyk kolo szopy, gdzie mają stanąć namioty. Zwijamy się co żywo, bo już zmierzcha. Chłopcy przywożą rzeczy z Goldami wnoszą je na górę· Część bagażu oddajemy Dmitrijowi do schowania w szopie. Rozbijamy namioty, zabiera to sporo czasu, ściemnia się a jednocześnie zaczyna padać deszcz. Kończymy przy latarniach urządzenie namiotów, po czym dobrze już późno wieczór kolacja w namiocie Łopatinów. Zapraszamy na nią Dmitrja i jego gościa szamana Koja z Muchu. Dmitrij (Pentcha) Onenka, lat 38, a wielce niemiłej fizjognomii pochodzi z dołu rzeki, jest w Sakaczialanie przybłędą (jak mi później mówił Gendzu); który przylgnął do rodziny starej szamanki. Służył dawniej 8 lat u naczelnika powiatu, mówi więc dobrze po rosyjsku, ale też nabył w tej służbie i dużo wad. utrzymuje, że lepiej mu żyć na wsi ze swymi, niż w mieście. W domu Dmitrja mieszka stara 80 kilkuletnia szamanka, jej córka 40 kilkuletnia jest podobno ciotką Dmitrja. Ciotka ta robi doskonałe ornamenty i pysznie wyszywa. Oprócz nich mieszka Sergiej z żoną i Dmitrij z żoną. Ta ostatnia (pukcze) ma 20 lat, od 3 lat jest żoną Dmitrja, który ją często obija, zwłaszcza po pijanemu, co mu się zdarza dość często. Dmitrij ma przy domu 3 szopy (z tych 2 na palikach), piwnicę i stajnię na konia, którego kupił sobie przed 8 laty w Chabarowsku za 70 rb. Posiadanie konia to już duży postęp w gospodarstwie Goldów, którym służą za zwierzęta pociągowe wyłącznie psy. W każdym domu mają ich od 5 do 10 sztuk, przypominają one psy owczarskie. Do polowania używane nie są. W zimie żywią ich jako tako, bo są duże zapasy ryby, ale w lecie, kiedy jadło jl'Ż na ukończeniu, psy dostają jeść co drugi dzień tylko. Głodne więc bestie szalenie i czyhają na około domu, żeby co ukraść. Mieliśmy z nimi i w Sakaczialanie i potem sam miałem dużo nieprzyjemności. �93 92 Dla psów żadnych bud nie robią, śpią gdzie mogą: pod szopami, w stertach suszących się gałęzi na opał itd. Obok konia drugim postępem gospodarstwa Dmitrja jest posiadanie sadu warzywnego i małego pola z kartoflami. Nowości te powoli zaczynają dopiero przenikać do Goldów, którzy zresztą i jarzyny i kartofle od dawna już podobnie jak mąkę, ryż, fasolę itd. kupują od Chińczyków lub Rosjan. Uprawą kartofli i jarzyn zajmują się przeważnie u Goldów najmici, Koreańczycy, którzy dostają za to połowę zbiorów. Kolacja przeciągnęła się do 11, po czym spać do namiotu. Pada deszcz, ale namiot doskonały nic nie przepuszcza. Wtorek 16/VI: Pierwszej tej nocy w namiocie całej prawie spać nie mogłem. Grysza wstaje o 112 4 i jedzie z chłopcami łodzią na polowanie. Dali mu z Muzeum dubeltówkę, ażeby strzelał i wypychał ptactwo do zbiorów. Kola Delle rna trój rurkę, a Żenia frankoltę. Zdrzemnąłem się trochę po jego wyjściu, ale już o 6 zbudził mnie silny deszcz, więc wstałem i poszedłem się umyć. Wkrótce wrócili chłopcy, strzelali dużo, ale zabili tylko słowika, przywieźli za to wiadomości o rysunkach na skałach nad wodą o wiorstę wyżej ode wsi. Przychodzi z nad rzeki Dmitrij, który to siada do łodzi i przegląda swój "premiot": sznur z wE;'dkarni na mniejsze rybki, zarzucany na kilka godzin lub cały dzień. Pytam go o te rysunki na skałach. Opowiada, że niegdyś były 3 słońca na niebie na skutek czego było, że woda w rzece gotowała się, a kamienie były tak miękkie, że ludzie palcami i patykami robili na nich rysunki. Mieli to być jednak nie Goldowie lecz inni ludzie. Dmitrja interesują strzelby chłopców, próbuje je i trafia bardzo celnie. Potem chłopcy zabierają się szykować śniadanie, ja zaś piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Tymczasem schodzi się paru Goldów. jest wśród nich Filernon, Michał i Nikołaj Onenka, Szurka Onenka i inni, sporo też dzieciaków. Porozumiewamy się dqść łatwo po rosyjsku, ponieważ w Sakaczialanie spora ilość Goldów już trochE;' zna ten język, a wśród wyrostków i dzieci są i umiejący pisać nawet, bądź jako wychowańcy szkoły misyjnej w Najche, bądź wskutek uczęszczania do szkółki miejscowej. Szkółka ta mieści się w domu niejakiego Andrjeja, blisko Dmitrja, nauczycielem jest chłop rosyjski, podczas me·go pobytu szkółka była jednak już nie czynna z powodu wakacji. Częstuję starszych narysowali: 12-letni żołnierza, marynarza, papierosami, dzieci cukierkami. Proponuję, żeby mi co Szurka Onenko robi mi parę rysunków w dzienniku: konia, dom i parowiec. Potem oglądam szopę Dmitrija. Szopy Goldów wznoszą się na 4 okrągłych palach wysokości o Il/2 m. Pale te mają bronić przed myszami i szczurami (no i niewątpliwie psami), przy czym dla uniemożliwienia szczurom wdrapywania się nakładają na górną CZE;'Śćokrągłego pala kwadratowe blaszanki od nafty. Szopy zbudowane są bardzo prymitywnie: prosta podłoga z desek, ściany z żerdzi i desek, dach kryty słomą. Zrzadka tylko trafiają się ozdob- ne drzwi, malowane albo z ornamentem wyrzynanym w drzewie. W szopach bywa skład naj rozmaitszych rzeczy: sieci, samostrzały, skóry ZW1~rZE;'ce, statki domowe, rozmaite drobnostki w pudełkach brzozowych na]rozmaitszych wielkości i często pięknie ornamentowanych itd. Chcę nabyć jedno z pudełek brzozowych z szopy Dmitrja, okazuje siE;',że należy do jego ciotki która chce za to rubla, więc dajE;' spokój. Wy~zedłszy z szopy spostrzegam na dachu domu Dmitrja kilkanaście szczególnych wieńców z gałązek wikliny. DowiadujE;' się, że są to tak zwane solbon-buczon". Każdy z nich zrobiony jest z 9 gałązek wikliny, zakoń'~zonyCh burchanami, wyobrażającymi głowę ludzką. "Solbon-buczon" jest początkowo przepasany we środku łyczkiem, łączącym oba rami.ana .. Sz~manka kładzie choremu "solbon" na głowę i opuszczając go ku Zleml WYJmuje choremu spod nóg. Przy tym przechodzeniu chorego przez "solbon" łyczko zostaje zerwane, po czym "solbon" zostaje wyrzucony na dach domu. Dmitrij ściągnął mi z dachu coś z 10 takich "solbonów", by~y .tam i bardzo duże najmniej po l m długości i inne mniejsze zapewne d~leCll1ne po jakiejś 50 cm. długości. Parę zużytych solbonów .wisi na ?łOCle, ~oł? jednego spostrzegłem coś w rodzaju wieńca z długich uszkow. DmltrlJ objaśnia, że jest to "gjazda", przepaska którą szamanka wkład~ na gło~ę w czasie wypędzania choroby (nie zawsze zresztą). Duchy: k:ore wesz~y w chorego mają wchodzić w "gjazda" i wraz z nią wyrzu~aJą Slę po. sko~,clOnym "kamłanienju" tj. szamanieniu. Dmitrij daje mi dWie nowe "gjazdy . Jedna z nich (kol. Bruna. W.) ma następujące wymiary: . Poszedłem następnie do domu Dmitrja. Składa się on z sieni, w której znajdują się dwa ogniska kuchenne i izby. Dookoła izby ciągną się niewysokie ale za to szerokie nary, jak zwykle w goldzkich domach, ogrzew~ne dookoła rurami idącymi od ogniska i wychodzącymi za domem do oddZielnie na zewnąt;z domu stojącego komina. Plan domu gol~zkiego. zr?biłe~ później, omówię go więc niżej. W sieni wisi trochę burchanow. W lzble dos c czysto. Nary wyłożone matami. Każdy ma swoje miejs.ce, n~ którym. w głowie przy ścianie znajduje się w dzień pościel porządme złazona. W Jednym miejscu stoi "fania": Burchan przedstawiający człowieka bez rąk i nóg na drewnianej czworokątnej deseczce. Po śmierci każdego członka rodziny robią "fanię", k,tó.rą stawiają na miejsce zmarłego a za nią leży zwinięta w tłumoczek p?sc~e~ zmarłego. Przed "fanią" stawiają miseczki z pokarmami, oraz wtykają J:J od czasu do czasu w usta zapaloną fajkę. W domu Dmitrja "fani a" wyobraza ojca Sergieja, zmarłego przed paroma miesiącami. "Fania" stoi zwykle w domu około roku, urządzają przed nią "pominki", a po ostatnich pominkach usuwają ją z domu. Dla każdego zmarłego robiona jest nowa "fania". Wracam na obiad, zrobili go dzisiejsi dyżurni Łopatin z Żenią. Mamy zupę z kostek, ryż na mleku, kompot i herbatę. Po obiedzie jedziemy wszy- �95 94 scy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na prawym brzegu Amuru w odległości 11,'2 wiorsty od Sakaczialanu niedaleko odnogi prowadzącej ze wsi rosyjskiej Małyszenskoje. W miejscu tym podchodzą do rzeki ciemne skały, tworząc na pewnej długości stromy brzeg. Od skał tych poodłamywały się duże głazy, często prawidłowej kanciastej formy, leżące na piasku, na brzegu lub wystające spod wody. Na równych powierzchniach tych głazów wyryte są niezdarnie twarze ludzkie, zwierzc:ta, ornamenty. Rysunki te wskutek zwietrzenia kamieni cżęstokroć słabo są już zaznaczone. W paru miejscach tylko częściowo wystają nad ziemią, na innych znów głazach, leżących obecnie w wodzie, widoczne są tylko przy niskim poziomie w rzece. Na brzegu za głazami z rysunkami gęste zarośla i bardzo bujna łąka. Trawa miejscami sięga mi po szyję i wyżej. Chodząc pod krzakami trzeba się mieć na baczności: siedzi na nich mnóstwo kleszczy, które przy pierwszej sposobności spadają na człowieka i wpijają się w ciało. Szczęśliwie udało mi się uniknąć takiego wypadku na wyprawie, parę razy jednak zrzucałem kleszcze z szyi, ręki albo ubrania. Chłopcy strzelali do mew, których sporo kręciło się koło brzegu, zabili dwie. Po powrocie z przejażdżki do kamieni zeszedłem do zarośli narąbać pałek do namiotu. Widząc wchodzących do łodzi 3 małych Goldów (8-12 lat) ze starszym chłopcem Mitrofimem przysiadam się do nich i odjeżdżamy trochę od brzegu zobaczyć, czy na "pieremiocie" nie ma kasa tek. Były 4 sztuki, malcy zdjęli je, nałożyli świeże robaki na haczyki, a potem narąbali mi palików do namiotu. Objaśniałem im po co się mierzy ludzi. Dzieciaki miłe i śmiałe. Mitrofim użalał się na nauczyciela: 3 lata chodził do szkoły i nie nauczył się nawet czytać, choć wcale inteligentny chłopak. Wracamy na górę z palikami, zaglądam do namiotu Łopatinów. Zebrało się tam duże towarzystwo: ciotka Dmitrja opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy ją zapisującemu Łopatinowi, a dookoła na ziemi siedzą starzy i młodzi Goldowie, mężczyźni i kobiety, ciekawie słuchając. Pod wieczór pogoda robi się dość ładna, pokazuje się słońce, ale od rzeki idzie silny ostry wiatr, sprzed naszych namiotów śliczny daleki widok na olbrzymią rzekę, na wyspę w wiorstowej od nas odległości, na siny brzeg przeciwległy, na którym na horyzoncie widać pasma górskie. Siadam na deski pisać dziennik, ale zaraz zjawia się koło mnie sporo dzieci i kilka starszych. Proszę by mi narysowali. Rysują mi w dzienniku naprzód Trofim: Później rysuje Szaman Koja lewą ręką polowanie na jelenie i niedźwiedzia (str. 35), potem wreszcie ołówek z dziennikiem przechodzi na Nikołaja (str. 36). W czasie rysowania inni przyglądają się ciekawie, robią uwagi, śmieją się, co zresztą wcale nie krępuje rysującego. III. GOLDZKI SŁOWNIK I ETNOGRAFIA zapisane ze słów Gendzu Aktenka ze Sakaczialan(u)l grzmot księżyc, miesiąc ajgania rok bolo - jesień bono - bardzo duży grad bu(O)a wszechświat, również i "bóg", jakkolwiek jest Bóg Anduri chadu wiatr; nie ma osobnego słowa na "powietrze" czemi - ranek czemi rde wczesny ranek dalbo - noc dalbondole północ dzod - lato germotiitf błyskawica inid - dzień kure burza śnieżna; purga (ros.) mukd (powsz.); woda mud (wymowa w Torgonie) na ziemia (jako całość i część) agdi - bia - tydzień wiosna spadająca gwiazda; p(F)atalmeni mówią, że c! idzie spać ze swą żoną posek(H)ta jutrzenka pik(H)si burza salari jeść obiad sak(H)sa szron semana, śemana śnieg sesak(H)ta grad śeuntoko południe; patrz: salari śeuntoko laha 12 godzina w południe sikse wieczór silok(H)sa - rosa siu - słońce tewokse chmura toguhd obok tuó - zima tugde deszcz nad alta - niangnid osek(H)ta - Anatomia boja(O) afi - ciemię aseni kobieta bagdzi stopa, noga - bosok(H)to cha(m)da Wyjaśnienia dotyczące ciało źołądek brzuch - fonetyki a) St. Poniatowskiego: 1. u = pośrednie między 2. 3. 4. 5. 6. h ~ pośrednie ił = a krótkie, pe ~ mówią i l = zdaje się. t = glęboko z u i o. między k i h. trochę zbliżone do e. fataimeni że l, podobnie jak p = f i bodaj gardła k-h i z-c b) redakcji: e, ó ~ SI. poniatowski nie wyjaśnia wymowy tych samog!osek n (g) ala. more (u), jef (a) ra i in. St. Poniatowski nie wyjaśnia wymowy samoglose': i spólglosek ujętych w nawias u, k, p = zastosowano następujący zapis graficzny z powodu braku odpowiednich czcionek: u (O), k (H), P (F) l zapisał st. Poniatowski �97 96 płuca dłoń chuk(H)ta - ząb chauta choro - - - n(g)ala (lac.) palec darma plecy do(g)dzia twarz tlzala łokieć dzele głowa germasa kość gia policzek gugw wąsy ho"ekta paznokieć cziczu phallus czuomczo eko ręka nukta włosy oforo nos ongo tyłek (dupa) ongasasani anus (łac.) poje czoło poni(g)a. kolano puchi kiszka sabalu uwłosienie sromowe sa(O)rmckta rzęsy sia ucho simuk(H)sa tłuszcz singak(H)ta sierść; vulva (łac.); patrz katu, katu buru sirmu język sok(H)sa - krew sosha broda, podbródek tunga pierś ulok(H)sa mięso nasau - - katu buru sierść; (łac.); patrz też: singak(H)ta ku2 sutka miala serce mojra - ramię mango szyja nai mężczyzna 7:asau-kumukteni powieka vulva adzi (łac.); katu; - Zoologia - Acipenser orientalis ryba; odm. jesiotra a(E)cu duża mewa; przen. jaja w kępie traw na gnieździe amba - tygrys amukta - jajo artenica. wróbel bocza żubr cabdza duży wąż chacekta jaskółka; kasatka (ros.) chango karaś chara - żaba; kutu - mylne określenie informatora Domitrija choro węgorz amurski (Angulliformes) chulu 2 2 - - k - tylnojęzykowe; i - długie jaskółka dana vel dala - Oncorhynchus u - długie keta (łac.); keta - (ro~.) ryba rodz. łososiowatych dilokta mucha do(U)gdoa skrzydło dziadzichi - hropterus (ros.) tych dzeli - ryba Etrythroculter ery t- (łac.); wierchoglad z rodziny karpiowa- Salmonidae. Hucho (łac.); tajmeń (ros.); ryba łososiowatych dzeo(U) pająk fic(z)u(O) - jastrząb ogon wiewiórka chuseinda pies chujgu obok keniuli miejska, jerzyk czoko dziób ptaka czolcziJ tchórz czefiako dżdżownica; przynęta na zakładana na wędkę garmakta komar gasa kaczka gin kozioł; wzgl. kozica; odm. antylopy gormahu zając guajdima mały niedźwiedż; murawiatnik (ros.); śpi w dziupli gucza szczupak gl.lś orzeł inda - pies; patrz też: chuseinda isola jaszczurka ;andaku Procyon (łac.); zwierzę futerkowe - P. lotor (łac.); en ot (ros.) jangur wilk jef(a)ra jaskółka; przen.: dziura w ziemi (j)eha. krowa ka czi - Cyprinus carpio (łac.); odmiana karpia ka(E)ska(E) - kot kajla żółw keca mała mewa; przen.: jajka na piasku keiczka szczeniak keniuli jerzyk; (rodz. jaskółki); por. czefiako fuenta - ryby k(H)ari, Abramis chari (łac.); leszcz piowatych kirJu jesiotr kokom motyl ko(Li)ra Oae.'; -- ryba Ctenopharynljdon amur (ros.); brama z rodz. kar- ryba taimen idella z rodz. karpiowaty'~h sum meta -- niedŹ\viedź 'H1.areka ~::(;bak mare(u) _.. ko:, mnki -- wąż n~31y, czarny nacz7u1- -- czapla nanui-mafCl ._. duży niedźwiedź; śpi v..' ziemI nicca -- ptak niemu Brachymystax lenok (łac.); lende (ros.); ryba z rodz. łososiowatych n,',un(g)nia'· .- gęś nogkta -chik oca płetwa ocz a suk'l ohsara ćma (?)5 ryja bol'.>U;< olgiu sw'nia paczki - płetwa ogonowa pa(U)rnukta rój muszek ewent. mszyc laTta - safargi - SCardinus crythrophthal- (łac.); krasnopiórka, z rodziny karpiowatych sefru gąsienica sefa. soból singra - my~z, szczur sagdata ryba solaki lis ryba tandzo litrix mo- mus - Hypophtalmichthys (łac.); tolstolobnik (ros.); ryba z rodziny karpiowatych to - łoś umodu - wydra Botanika z rodz. chabdata - liść • St. Poniatowski elgacha wyjaśnia: "Grube, 71 - ńugńnia - kwiat mylnie z azerb. lepiej z mong.: 11unńna" , znak zapytania postawiony przez st. Poniatowskiego - przyp. red. �99 98 igła sosny iwa; ta1nik (ros.) = zarośla karłowatych iw (wierzb) na torfowiskach: błotnistych łąkach, brzegach rzek (przyp. red.) piczeha tungda trawa giera las mo - drzewo mogarani gałąź mojkate korzeń nuta grzyb fakta - - - uprząż dla psów wieszadło do torebki po si - rączka do noża, uchwyt pośka (w Torgonie) - narzędzie kościane do gładzenia selwiako drewniana ozdobna sprzączka, do niej worek na tytoń silczu mała torebka myśliwska; patrz orocz. fadu kidi - oLgumi - sobgeku7 łódka duża łyżka umczufu - bęben tomcza ujka - - v. goczi trzydzieści goczi amu - trzydzieści - ...... chore - chore amu - ....... da dwadzieścia dwadzieścia jeden .. etc. , St. poniatowski 7 jak wyżej nie podaje znaczenia jeden etc. - soze - . . . . . . . etc. duicia amu minga dziu(a)r - minga ....... tysiąc jeden dwa tysiące etc. dziesięć tysięcy dza tuman sto tysięcy tuman - tego slowa Materiały z tej wyprawy znajdują się w czterech tekach. T e k a p i e r wsza zawiera: l. Zeszyt w płóciennej oprawie zawierający 100 stronicowy brudnopis "Dziennika wyprawy", formatu BO, całkowicie dwustronnie zapisany. W dzienniku obok dziennych spostrzeżeń mieszczą się również rysunki Goldów na stronach 10, 11, 14, 15, 16 i 17, oraz szkice i rysunki Poniatowskiego. II. 34 stronicowy czystopis "Dziennika podróży", w tekturowej teczce, pisany jednostronnie, ręcznie, atramentem na luźnych arkuszach gładkiego papieru formatu 4°. Na odwrotach zapisanych arkuszy przyklejone są widokówki Chabarowska, w różnych ujęciach, 2 widokówki krajobrazu Nada.murskiego oraz 2 wizytówki, w tym jedna Arsenjewa. Czystopis zawiera rysunki i szkice wykonane lub przerysowane przez Poniatowskiego umieszczone jako ilustracje do tekstu; są to a) "Plan sytuacyjny wsi goldzkiej" s. 26. b) "Plac obozowiska w Sakaczialanie u Dmitrija Onenki" s. 2B. c) "Nóżka szopy części górnej" s. 30. d) Burchan "fania" s. 32. e) Pomiary rysunku naskalnego s. 33. f) Rysunek zwierzęcia rysowany przez Golda - przerysowany przez autora, s. 34, 35. g) scena polowania rysowana przez Golda - przerysowana przez autora. Do czystopisu "Dziennika" dołączona jest mapa Kraju Nadamurskiego, obrazująca rozmieszczenie poszczególnych ludów na tym obszarze, wykonana przez Władysława Arsenjewa oraz objaśnienia do mapy pisane w jęz. rosyjskim, na dwóch arkuszach. III. a) Tablica ornamentów Goldów Nadamurskich z rybiej skóry. b) Wycinanki goldzkie z kory brzozowej, naklejone na pięciu arkuszach kartonu: 1) wycinanki szamana znad Chungari. 2) wycinanki goldzkie nad Amurem. 3) wycinanki szamana znad Chungari . 4) wycinanki szamana znad Chungari. 5) wycinanki goldzkich kieszeni - robota żony Gawriła; \vycinanki na ucho czapki zimowej. a czterdzieści pięćdziesiąt niunguingu sześćdziesiąt nadaingu - siedemdziesiąt dzabkuingu osiemdziesiąt chujungu dziewięćdziesiąt amtangu sto amtangu amu sto jeden amtangu dachi ela sto czterdzieści trzy dziutangu dwieście elatangu trzysta diutangu czterysta toingatangu pięćset dachi etc. - - ANEKSY kadaraku6 Liczebniki jeden dziu(a)r dwa eLa trzy dui cztery toinga - pięć niungu sześć nada siedem dzabku osiem chuju dziewięć dzoa dziesięć dzoa amu jedenaście dza diu(a)r dwanaście amu nada tangu dziućia elecia Varia kaftan ze skóry cuiro nożyk coko szydło chonia - mała łyżka V da, da mała łyżka v. chonia dzabdzo strzała fadu (orocz); silczu - mała torebka myśliwska giasuposini - kościana oprawa noża giesu długi nożyk giersu - nóż używany przez kobiety gisH grzechotka do wypłaszania zwierzyny amiri sześćset siedemset dzabkatangu osiemset chujutangu dziewięćset minga - tysiąc niungutangu �100 101 c) 20 tablic z ornamentem ubraniowym, wycięte na papierze: 1) ornament Goldów, 2) ornament na "mongen" (kołnierz) robota żony Gawrila, 3) ornament na "datku" (pudełko) - Goldowie Nadamurscy, 4) rękawiczki - robota żony Gawrila, 5) ornament na kołnierz - Goldka z Muchu 1914, 6) ehotu - robota żony Gawriła Sakaczialan l.VII. 14, 7) ornament goldzki nad Amurem - robota Filemona, 8) ornament na rękawice, 9) ornament na poduszkę z Muchu 1914, 10) ornament - wycinał nożem Filemon, 11) ornament na opaskę na nogę w kostce, 12) Goldowie Nadamurscy, 13) robota Filemona, 14) zabawka ("falu") dziecinna, wyobrażająca kaftan, 15) zabawka dziecinna, 16) zabawka dziecinna, 17) zabawka dziecinna, 18) zabawka dziecinna, 19) zabawka dziecinna przedstawiająca Utesu, 20) skarpetka - Muchu 1914, r d) luźne ornamenty ubraniowe wycięte na papierze ale nie naldejone na tablice - 11 sztuk, 1) ornament do kaftana, 2) ornament na kołdrę, 3) ornament luźny (zielony na białym tle), 4) fioletowy kaftan z czarną obwódką, 5) ornament do koszuli, 6) ornament do kołnierza koszuli, 7) kieszeń, 8) pojedyńczy ornament z nieczytelnym rosyjskim objaśnieniem 9) ornament luźny, 10) wycinanki dla zabawy zrobione w Najche, 11) ornament luźny, 12) ornament na narękawnik, e) w osobnej teczce znajdują się ornamenty przerysowane na arkuszach bristolu przez panią Alicję Dołęgowską i rysownika podpisującego się inicjałem "F" w ilości 23 sztuk. Ponadto w teczce tej są luźne przerysowane ornamenty na kalce technicznej w ilości 18 sztuk. f) Osobną teczkę stanowią ornamenty zawarte w tzw. "Kolekcji Bruna" w ilości 20 sztuk. Są to ornamenty rysowane tuszem na kalce technicznej i naklejone na arkusze bristolu. Teka druga zawiera: I. Teczkę zatytułowaną "Burchany" z rysunkami wykonanymi tuszem na arkuszach bristolu różnego formatu, rysowane przez Alicję Dołęgowską ilustrujące wyroby z drzewa, skóry i metalu. 1) Rysunek naczynia prostokątnego z kory brzozowej 1/4 naturalnej wielkości. 2) Rysunek spodni 1/4 naturalnej wielkości. 3) Torebka skórzana. 4) Rysunek przedmiotu o kształcie ptaka 1/2 naturalnej wielkości. 5) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 6) Łyżka myśliwska. 7) Rama bębna szamańskiego. 8) Róg z kory do wabienia jeleni. 9) Kozubka z kory. 10) Rękawica. 11) Hebel. 12) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 13) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 14) Strzała. 15) Strzały. 16) Pudełko z kory brzozowej. 17) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 18) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 19) Kozubka z kory. 20) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 21) Śmigło. 22) Rysunek nieokreślonego przedmiotu (2 X ten sam). 23) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 24) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 25) Pas szamana. 26) Ozdoby. 27) Maska z kory. 28) Torba. 29) Rysunek torby. 30) Rysunek nieokreślonego przedmiotu.. 31) Burchan. 32) Zabawka (wiatraczek). 33) Zabawka. 34) Rysunek wozu. 35) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 36) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 37) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 38) Nauszniki zimowe. 39) Burchan "Kalgama". 40) Figurka. 41) Burchan. �103 10~ 42) Figurka świni. 43) Zabawka. 44) Burchan "Kalgama". 45) Zabawka. 46) Zabawka. 47) Ryba. 48) Zabawka. 49) Ręka. 50) Rysunek kaczki "gasa". 5l) Zabawka. 52) Ryba. 53) Zabawka. 54) Zabawka. II. Teczkę zatytułowaną "Rysunki Goldów": 1) 3 tablice z rysunkami oroczońskimi przerysowane w ołówku. 2) 19 kartek różnego formatu --.....;;::..- tuszem z oryginału Plan wsi goldzltiej; D domy ~ szOpy .••••• łodzI. Oszalosy letnie ::: Jfojoki do suszenia ryb z rysunkami Goldów, rysowane ołówkiem Ryc. 1. Plan wsi goldzkiej. i kredkami. 3) 3 kartki z rysunkami Oroczonów. 4) 2 kartki zeszytowe z kopiami rysunków znajdujących się w kamieniach i na skałach, rysowane przez St. Poniatowskiego. 5) Teczka zatytułowana "Fotografie wyjęte z archiwum po Stanisławie Poniatowskim do sprawozdania o budownictwie i sztuce Goldów". Teczka ta zawiera: a) mapę sztabową przygranicznej części Rosji, przylegających rzek Ussuri i części Amuru od wsi Małyszewsko. b) mapę południowej przygranicznej części Azjatyckiej Rosji cz. VIII. bis. Mikołajewski. c) mapę części Amuru od 136° 30-130° długości wschodniej do i 49° 40-51° 20 szerokości północnej. d) list prof. Poniatowskiego do prof. A. Hrdlicki ze sprawozdaniem z badań _ brudnopis niedokończony na 2 luźnych kartkach. e) rejestr zawartości "Gabloty z burchanami" - 1 kartka. f) rejestr zawartości kolekcji dr W. Bruna (Goldowie) - 2 kartki. g) rejestr burchanów - podawał szaman Koja z Muchu - 1 kartka. h) rejestr "Bursche"-"Burchany" - 1 kartka. i) 47 luźnych zdjęć w kopercie. Są to duplikaty zdjęć antropologicznych zawartych w teczce III. III. Teka trzecia zawiera: 1) 72 kartony z naklejkami zdjęciami Goldów - formatu 11 X 15,5 2) 13 kartonów ze zdjęciami Oroczonów - format 11 X 15,5. 3) 64 kartony ze zdjęciami obrazującymi kulturę Goldów i Oroczonówformat 11 X 15,5. IV. T e k a c z war t a z a w i e r a tablice antropometryczne, RY~: 2. Bu~O:va goldz~iego domu w Niżnii Marii. Budowę prowadził cieśla Chmczyk, .scIany .pl~ClO?e są z powróseł i trawy, moczonych w rozrobionej tłustej ZIemI, poczym są znów obrzucane ziemią. 1914 r. �105 104 t, ,r 3 5 Ryc. 3. Goldzki dom zimowy (fanza) w Sakaczialanie. Za domem szopa na palach. 1914 r. Ryc. 4. Goldzkie obozowisko letnie koło Dada na wyspie Amuru. 1914 r. Ryc. 5. Oroczoński szałas dwuspadowy na wyspie Chungarii. Przed szałasem szaman z bębnem szamańskim. 1914 1'. 4 �107 106 9 Ryc. 6. Oroczońska szopa napalowa tzw. dzali. 1914 r. Ryc. 7. Szaman goldzki przed swą szopą w Niżnii Marii. Ubiór rytualny: czapka, pas na szyi, fartuch. W prawej ręce pałka do bębna, w lewej bęben. 1914 r. Ryc. 8. Miao - kapliczka z obrazkiem chińskim w Dajerga. Według Goldów ma to być Anduri ze swymi pomocnikami. 1914 r. Ryc. 9. Rama bębna szamańskiego. 6 7 8 �108 109 ".'~.ł"'u;,~ rl:7: 'f,(~ ~t l ki d"r k&;f.ll'''~ , ,lclc.- Ryc. 12. Róg z kory brzozowej Ryc. 10. Kozuba do wabienia z kory brzozowej. I. Ryc. 11. Pudełko ornamentowane z kory brzozowej. ¥; li. Ryc. 13. Strzała do łuku. Ryc. 14. Strzały do łuku. I jeleni. �111 110 . , , , .. ., . .. Ryc. 18. Pas szamański. ,~ Ryc. 15. Ornamentowana Ryc. , 16. Zdobione goldzkie. rękawice łyżka goldzka. Ryc. 17. Goldzkie spodnie kobiece z przyszytym napierśnikiem. Ryc. 19. Rodzaje zakończeń pasów szamańskich �113 112 Ryc. 20. Ornament Ryc. 21. Ornament goldzki goldzki o układzie mon, Sakaczialan o układzie Ryc. 22. Ornamentacyjny motyw rośliny. Ryc. 23. Ornamentacyjny motyw rośliny. promienistym. promienistym. W~'konał nożem File23. VI. 1914 r. Ryc. 24. Ornament na nagolenniki. �114 115 TABL.!. ~ •••••••••••••••••••• , .. •• 1 2 3 25 26 Ryc. 25 i 26. Wycinanki z kory brzozowej. 6 5 Ryc. 1, 2, 3; 4, 5: Ornamenty Wycinanka zoomorficzne Goldów Nadamurskich. wykonana z rybiej skóry Ryc. 6. 27 Ryc. 27. Ornament Goldów Nadamurskich. Kolorowy haft na płótnie. �116 28 EO Ryc. 28 i 29. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon udihe z nad Chungarii. 1914 r. Ryc. 30. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon-udihe z nad Chungarii. 1914 r. �118 119 ~ / L 32 R ye. 31, 32, 33. Rysował lewą ręką szaman udihe. 1914. Kanehoga Kuila, Oroezon 33 - Ryc. 34. Dziewczynka w stroju świątecznym. z Muchu 1914 r. Ryc. 35. Gold Onenko ozdobnym kaftanie. Sayanga 1914 r. w �120 ...~~ .H! , I FRANCISZEK WOKROJ LUDNOŚĆ NADAMURSKA W ŚWIETLE ANTROPOLOGICZNYCH MATERIAŁÓW STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Ryc. 36. Kobieta goldzka z trzema kolczykami w jednym uchu i kaftanie ozdobnym. ~-,-_.". ••--~.-".- ..........•'>"'~, ... - Ryc. 37. Oroczon Konchoga Kuila w kaftanie ozdobnym 1914 r. '. Ryc. 38. Gold Beldy uczesany w jeden 1914 r. z ::\Iuchu, warkocz. Ryc. 39. Gold Gendzu Onenka stroju świątecznym. w Rozległe przestrzenie kontynentu Azji, a zwłaszcza jego egzotyczne tereny północne i północno-wschodnie, tak stosunkowo niedawno poznane, budziły wielkie zainteresowanie podróżników i badaczy. Przedostające się sporadycznie wiadomości o zamieszkałych tam ludach, ich zwyczajach, sposobie bycia, wędrówkach, poczęły interesująco niepokoić badaczy "zachodu", w tym słowiańskich i polskich. Wiele sensacji wzbudziła teoria, iż pierwotna ludność Ameryki - Indianie, pochodzenie swe wywodzi z Azji a tzw. "czerwonoskórzy", to odłam pokrewny bądź identyczny z żółtolicymi mieszkańcami wschodniej czy północno-wschodniej Azji. Mieli oni stamtąd poprzez Aleuty i Alaskę przybyć na kontynent Ameryki i z czasem szeroko rozpowszechnić się daleko na południe, po Ziemię Ognistą włącznie. Zawrzało wśród badaczy mających żyłkę podróżniczą tymbardziej, że wielu (w tym słowiańscy i polscy) przyjęło tę teorię za pewnik. Postanowiono wreszcie zbadać ten fakt, organizowano coraz liczniejsze ekspedycje. Największy w nich udział wzięli podróżnicy i badacze słowiańscy, zwłaszcza rosyjscy, docierając do najodleglejszych zakątków. Wśród nich wymienić należy: Nadarowa 1887), Schrencka (1683), (1891), Maak'a (1889), czeskiego antropologa A. Hrdlickę, z polskich zesłańców na Syberię i z kraju macierzystego: Al. Czekanowski, J. Czerski, W. Godlewski, B. Dybowski (1886-78), który był na Kamczatce (1889), A. Czcżowski (1918-22), J. Talko-Hryr.cewicz (1891-98), M. WitkO\vski (1873), � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db05ddd4b238bf8eb622849cedb71e3.pdf 821f7473d52d8000ef378fd1320ad25d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:234 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.I-IV Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO l'O'VARZYST"~ LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCUtTE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964·65 WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK ill WROCŁAW POLSKIE TOW A RZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 1966 �i.;" I \t", WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD cena zł Tom Tom Tom Tom XL _ Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka XLI - za rok 1954 2 cz. . XLII - za rok 1955 (ku czel oskara Kolberga) 2 cz. XLIII - za rok 1956 Supl. H. Pitlner-Szewczykowa Mater. do bibli~grafii etno Tom XLI V - za rok 1957 Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XL"I - za rok 1960 Tom XLVII - za rok 1961 Tom XL\'III - za rok 1962 (na Kongres Slawistbw w Sofii) Tom : LIX - za rok 1963 2 cz. Tom L - za rok 1964 2 cz. . PRACE I MATERIAŁY LUD ETNOGRAFICZNE Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki p~d red. K. Zawist~wicz-Ada:nskieJ. Wrocław 1959 Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, p:.>d red. M. Sub~czowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom X St. Wall i s i J. C n d r u s z, Przysłowia śląskie pol red. St. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 cz. . Tom XVI Prace zbi:>rowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jank~wskiego, Szczecin 1959 (wyczerpany) . Tom XVI! W. Łęg a. Ziemia Chel:nińska p~d red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-Prdferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajk~wej Tom X Ill, cz~ść II, Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Eilgorajskie" Tom XIX - Prace zbiorowe - Olsztyńskie • Tom xxn - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie Tom XXI n - Prace zbiorowe. Tom śląski pod red. St." Bąka Tern XXIV Z. S t a s z c z a k, Budownictwo chłopski~ w woj. lubelski:n Tom XXV, J. P a w ł a w ska. Dolnośląska wieś Pracze w powiecie ml1ickim w latach 194:;-1960 (Studium etnograficzne, cZ. I) (w druku) PRACE 87.14~.130.75.55.85.88.88.85.85.100.100.- TOM L 68.16.- 7a.20.72.46.32.45.15.- ao.45.- ETNOLOGICZNE Tom lIT Marian P l e z i a, Gro;ckie i łacińskie źródła do naj starszych dziejów Sl~wian cz. I (d~ VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Kar wat, Katal()g magii RuIoHa (wycz~rpany) T~m V F. H. N o C o ń. 07ieje, kultura i upadek Inków (wy-z'r~any) Tom'I J. Czekanowski, W gląb lasów Anwimi Tom vn Ch. Va kar e l s k i, Etno[rafia Fulgarii . Tom VIII K. P i e t k i e w i c z, Kultura ludowa Łotwy (w druku) 37.14.4'.4'.·80.- CZĘŚĆ I ,~• '0 .~ �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIli:TE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964-65 POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W Lt'DOZNAWCZE 1966 �SPIS RZECZY KOMITET K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, I J. CZEKANOWSKI, Część I. REDAKCYJNY W. AKTO;\,IE\VICZ I J. GAJEK, I. Rozprawy A. L. GODLEWSKI M. ZKAMIEROWSKA-PROFFEROWA ~-ii"1',\ -,.\ ," ! 41. ~. 1~ ~/1'- _~~~" "1'. LI.. ..: , , . O j 3 .. REDAKTOR JÓZEF GAJEK W 70-lccie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (J. Ga}ek) . S t a n i s ł a w P o n i a t o w s k i, Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku) . F r a n c i s z e k Wok r o j, Ludność Nadarnurska w świetle antropologicznych materiałów SL Poniatowskiego (2usammenfass,mg, KpaTKoe co.uep)f(aHHe) J ó z e f G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjocio'laJn'l) grup nadamurskiej ludności Galdów i Oroczonćw (2usammenfassung, KpaTlwe cOl1ep)f(aHl1e). T a d e u s z L e w i c k i, Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich u śre:1niowiecznych Berberów doby muzułmańskiej (Resume, KpaTKOeco.uep)f(aHHe). T a d e u s z M i l e w s k i, Ziemia niebo w poezji Azteków (Summary, KpaTKoe COlIep)f(aHlfe) II. R e c e 11z j e (K. l POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, IXDOZNAWCZE - \YROCL\W WROCŁAW, "ANKIER A 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 49,5, druk. I i k!. III, 100 g, 70X100. Oddano do składania czono w lutym 18 II 1966 r. Cena zł L\KL\DY KARTOGHAFJCD1E, 1965 II tomu 52,00 Papier ilustr. 18 II 1~64 r. Druk ukor,100. 2am. 199/64 (0-12) WROCŁA \Y, l"L. T. KOSClCSZKI 29 121 191 230 297 i s p r a w o z d a n ia Sztuka Kamerunu, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., s. 11, tabL 12 (J. Gajek) . E r n e s t o Ve i g a d e O l i v e i l' a i F e r n a n d o G a l h a n o, Casas da zona central do litoral portugucs, Porto 196]·--1962 H en r y dan, Dov N sche 7 321 322 Wolski) F i e l d, Camel brands and graffiti from Irac, Syria, JorIran and Arabia (Krzysztof Wolski) . o y, Jefet Schwili erzahlt hundertneunundsechzig jementiVolkserzahlungen aufgezeichnet in Israel 1957--1960, Berlin 1953 (Konrad WYPuch) . P e t e l' F u c h s, Die Volker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Wien 1961 (K. IV.) . R e i n H e l m u t, Die Insektennahrung dcl' australische.1 Ureinwohner, Berlin 1962 (K. W.) . lVIa l' i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in the New Guinea Highlands, Carlton 1959 (K. W.) . 323 324 326 328 329 �III II BEITRA.GE ZUR V(jLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtstag, Veroffentlichungen des :\Iuseums fur Volkerkunde zu Leipzig, Berlin 1961 (Konrad WY1Jych) G Ot t f r i e d O o s t e r wal, People of the Tor, Rotterdam 1961 (K. W.) A. L. Kro e b e r, Anthropology, l'~ew York and Burlingame 1948 (Wanda StęśLicka) . ANTHROPOLOGY TODAY, Chicago 1953 (Wanda Stęś/icka) CURRENT ANTHROPOLOGY, Chicago 1956 (Wanda StęWcka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE, Paris 1963 (Wanda 331 ( 340 341 345 348 M a r i a n P o kro p e k, Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski (Summary, KpaTKoc cO,L(ep)f(aHHe) E d war d P i e t r a s z e k, Problematyka kultury robotniczej a etnografia (Summary, I<paTKoe cOUepJKaHl1e) B r on isł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Problematyka karpackiego szałaśnictwa i chowu owiec w czechosłowackich publikacjach etnograficznych z lat 1959-1962 . II. Stę- ślicka) 350 352 ski) 353 354 357 •• I. R o zp r a w y Pietkiewicz) Burszta) 1962 Roma1tska) P r i m o v s k i, Ii jJ . '. 634 635 636 641 646 pesni, Sofia 654 655 657 665 672 1962 Romańska) (K. Simiczijew) 652 673 . Trudnovo-pomynacni D i n e k o v P e t ar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . IZWESTIJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZE.J, ~ofia 1962 j 629 647 (Henryka (Henryka 601 639 PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI, Łódź 1957-1962 (Irena Tmnau) PRZEGLĄD HISTORYCZNY, Warszawa 1962 (Irena Turnau) . NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUZEA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MUZEA, Bratislava-Martin 1960 (HaLina Bittner-Szewcz)Jkowa) . ETHNOGRAPHICA, Brno 1fJ59 (Halina Bittner-Szewczykowa). KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Kragovidni pametnici v Zapadna Balgarija, Sofia Atan as 585 zj e i sp r a w ozd a n ia G i u s e p p e C o c c h i a r a, Istorija fołkłoristiki w Jewropie, Moskwa 1960 (Aleksander Zyga) . RUSKIJ FOLKŁOR, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzala) DEUTSCHES JAHRBUCH FDR VOLKSKUNDE, Berlin 1962 (Józef CZĘSĆ II J a n C z e k a n o w s k i, Zagadnienie praojczyzny Słowian w slawistyce polskiej a wyniki antropologiczne (Zusammenfassung, 365 KpaTKoe coueplKaHlle) R o d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and 378 the Folk Dance Research in Poland (KapTKoe coueplKaHl1e). A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow 392 Range in Slavic Countries . B o h d a n B a r a n o w s k i, Zanik użytkowania wolów jako siły pociągowej w Polsce i w krajach sąsiednich (Summary, KpaTKoe 411 cOUepJKaHl1e) T a d e u s z W l' Ó b l e w s k i, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych (Zusammenfassung, KpaTKOe 431 cOUepJKaHlle) S t e f a n L e w, Dom przysłupowy w górnym i środkowym dorze467 czu Sanu (Swnmary, KpaTKoe couep)Kamle) J a n u s z B o h d a n o w i c z, Analogie słowiańskie i odrębności kultury ludowej Pomorza Zachodniego w świetle atlasowych opracowań etnograficznych (Smnmary, KpaTKoe couep)f(aHl1e) 526 W Ol f g a n g J a c o b e i t, Agrarethnograph'sc'he Forschungen in dfr Deutschen Demokratichen Republik 557 11 R i c h a r d Wei s s, Hauser und Landschaften der Schweiz, Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959 (J. Gajek) . H e n ryk Z w o l a k i e w i c z, Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury ludowej Lubelszczyzny, Lublin 1962 (J. Gajek) P i o t r Ś w i e l' c, Pieśni Józefa Lampy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963 (Henryka Romańska) . L i n d a D e g h, Marchen, Erzahler und Erzahlergemeinschaft, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) ŁATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA, Rjga 1962 (Kazimierz M. O. K o s wen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspedycji 1733-1743, Moskwa-Leningrad 1961 (Antoni KuczY1iZ. P. S o koł o w a, Zamietki ob Ewienkach bas3iejna Keti, Sibirskij etnograficzeskij sbornik, Moskwa 1962 (Antoni Kuczyński) ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATł_AS SIBIRI, Moskwa-Leningrad 1961, (Antoni Kuczyński) Contents of part I . Rece 568 673 674 675 �::, Ie S, ~ j , ,; j'w,c'ojen~::~=:·w::.::'=-'-----r styczne RO:vIANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (J6zcf Gajek) PRZEGL\D HU:vIANISTYCZNY, Warszawa 1953 (:l1al'ia Frurzo1c'o) Kir i a n o v A n g e l, Narodnostni elementy v ezika na "Istorija slavjanobalgarska", Sof Li 1962 (H, R.) RUSSKU FOLKŁOR, t. VIII, ::-.:oskwa-Lenmgrad 196,3 (Hen)'yka Ramańs.1w) 677 690,' ( 694 I 695 096 III. M u z e a M a r i a Z n a fi i e l' O W S k a - P r li f f e r o seum Collections in Poland . IV. Kro VIi a, Ethnographk Mu701 n i Je a Wspomnienie o drze Tadeuszu Delimacie (J. Gajek) . Sprawozdanie z całoksztaltu prac Polskiego Towarzystwa Ludoz~;a'vvczego w 1963 r. (O. G.) . SprawozQmia z działalności naukowej i dyGaktycLnej Katec'r i Zakładów Etnografii (zestawili K.W. i T.S.) . Seminarium amerykanistyczne zorganizow:cne przez krakowski Oddział Folskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Tadeusz Milewski) V. R ó żn e Indeks L t. Ludu (O. G.) . Spis rycin i map . Contents of part I. and. part II PROF. I # l I i i ł, DR JAN CZEKA:"JOWSKI 1882-1965 Dnia 20 VII 1956 r. zmarł w Szczecinie PROF. DR JAN CZEKANOWSKI - czlonek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Towarzystwa Artropologicznego w Brnie Morawskim i Zurichu oraz członek koresponde:lt Societe d'Anthropologie de Paris i Royal Anthropological Institute oi' Great Britain and Ireland, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, FO'sk'ego Towarzystwa Antropologicznego, rektor Uniwersytetu Jana Kaz'mierza we Lwowie, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, profear Uniwersytetu w Poznaniu, doktor honoris causa Uniwersytetów w Poznaniu i Wrocławiu. Członek Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Ant~'oPO]ogicznych i Etnologicznych, przewo~niczący Polskiego Komitetu Narodowego MUNAiE, członek honorowy wielu innych towarzystw naukowych w kraiu i za granicą. O:lszedł wybitny antropolog, etnolog, twórca antropologicznej szkoły ]\\'O\\'sl,izj, reprezentan~ kierunku historycznego w etnologii, a zarazem \\'ybiL'y afrykanista i slawista. Zao''''i Towarzystwa i Redakch "Ludu" składaj, hold pc'mięci jed:'err.u z najwybitniejszych uczonych polski~h XX stuie:ia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fd68e8f87bf1b555810ce71a3fce5ed.pdf 426a84f53ea9712bb6b01be87674ec86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Radomskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3779 Title A name given to the resource Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.23-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAŃ N A D SZTUKĄ LUDOWĄ W RADOMSKIEM ROMAN Badania terenowe prowadzone przez Sekcję Bada­ samochodem ekipa badawcza, REINFUSS złożona z n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p o k r y w a j ą c e swą siatką c a ­ e t n o g r a f ó w , o r a z n a zmianę j e d n e j la Polskę, w w y c h g r u p rysowników. W rezultacie więc w pierwszej t e n sposób kolejności zostały objęły zaplanowane, okolice ażeby mniej pod w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m z n a n e , bądź te, k t ó r e w y m a ­ gają szybkiego wołanych w opracowania związku z powodu przemian z postępującym tempem nizacji. Obydwa spośród powyższe względy przemawiały kilku terenów, do badań o b o z o w y c h rozległy obszar planowanych za t y m , że alternatywnie, n a r o k 1953 w y b r a n o położony n a północ ostatecznie od Gór k r z y s k i c h , z a m k n i ę t y o d w s c h o d u i północy zakolem Wisły. Z a k r e ś l o n y nocno-wschodnią część Święto­ województwa d o p r z e r y s o w a n i a n a c z y s t o z e b r a n e g o materiału. Badania twórczość a r t y s t y c z n a , p r o w a d z o n o mował zachodnie kresy województwa Dzięki ofiarnej pracy uczestników — obej­ oraz oddali w łącznie 1927 s t r o n tekście, r y s o w n i c y i 1126 r y s u n k ó w Ilża oraz północny W około badaniach obozowych, sierpnia 1953 г., sowników szych wzięło udział zaangażowanych Jat U n i w e r s y t e t u Sztuk Plastycznych" w które trwały o d 1 d o 31 8 etnografów, spośród Jagiellońskiego K r a k o w i e oraz 12 r y ­ studentów i wyż­ Akademii fotograf -. Ze stałej b a z y mieszczącej się w b u d y n k u p o d w o r s k i m w Policznej ( p o w . K o z i e n i c e ) wyjeżdżała co d r u g i dzień ściennych, a p r z e d e ?, W skład e k i p y b a d a w c z e j w c h o d z i l i e t n o g r a f o w i e : d r R. R e i n f u s s ( k i e r o w n i k obozu), P. B u r c h a r d , J . C z a j k o w s k i , L . Dzięgiel, m g r M . Przeździecka. m g r Z. Reinfussowa, A. Szymczyk, J . Z a w o j s k i , r y sownicv: M . Chaber, M . Czarnecka, St. Hennig, L . Pędziałek, A . P ę d z i m ą ż , M . P i e r g i e s , Z. P y s z M . R o g a , A . Socha, A . S u r m a j , D. Walknowski. Z. W i g l u s z oraz f o t o g r a f S. D e p t u s z e w s k i . tuszem od 500 zdjęć działy l u d o w e j w s z y s t k i m próbek S. D e p t u s z e w s k i fotograficznych tego malo­ tkanin wykonał ilustrujących różne twórczości a r t y s t y c z n e j . M a t e r i a ł y p o ­ w y ż s z e pochodzą z 95 miejscowości ( r y c t). Znaczniej­ sza niż w l a t a c h ubiegłych ilość p u n k t ó w , d o których d o t a r l i członkowie e k i p y prowadzonych w nież grupy dzielenie ' a m o d z i e l n ie pełnym w y n i k a stąd składzie na mniejsze I\lateriałv • J 5 że o b o k badań zastosowano rów­ zespoły zgromadzone zestawieniem 1 R. R e i r . f u s s : B a d a n i a t e r e n o w e w r e g i o n i e K i e l e c k o sandomierskiem. Polska Sztuka Ludowa, 195Ł s. 35 — 47. Niezależnie zabytków s z t u k i l u d o w e j w postaci w y c i n a n e k , (łącznie 141 s z t u k ) . F o t o g r a f i rysunków, członkom e k i p y udało się zebrać trochę o r y g i n a l n y c h leckiego s k r a w e k p c w . Opatów). rękopisu z 1500 zaś 2488 ołówkowych. wanek Kozienice wyniki w c z y m 500 p l a n s z k o l o r o w y c h , 862 r y s u n k ó w sąsiadujące z n i m p r z e z W i s ł ę części w o j e w ó d z t w a k i e ­ (powiaty obozu w y m , j a k i c y f r o w y m okazały się b a r d z o d o b r e . E t n o ­ jeden lubelskiego zwężo­ z dzie­ łą­ 0 w y b o r z e t e r e n u zadecydowały w y n i k i k i l k u wstęp­ przez G a r w o l i n , Puławy — w zakresie jednomiesięcznej p r a c y z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m r z e c z o ­ grafowie wiodący z W a r s z a w y sztuki pół­ kieleckiego, z których ludowej dziny k u l t u r y materialnej. szkicami pęnetracyjnych, dziedziny n y m do kluczowej p r o b l e m a t y k i p o s z u k i w a n i a S r k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S w r. 1951 objazdów wszystkie z u tła k u l t u r o w e g o , n a k t ó r y m r o z w i j a ł a się m i e j s c o w a czy się o d południa z o b s z a r a m i b a d a n y m i p r z e z ekipę nych objęły p l a s t y c z n e j . P o z a t y m d l a u z y s k a n i a pełniejszego o b r a ­ szerokim t u t e r e n , stanowiący 6-osoborysownicy w y j e ż d ż a l i w t e r e n co c z w a r t y dzień, mając 3 d n i czasu wy­ urba­ wszystkich z dwóch operujące n a ' ОЪо?1б cvfrowin) (n"e uzupdnis- "ad mości ' i i l u s t r a c j e z g r o m a d z o n e " w 14 m i e j s c o " wodach wstępnego J a k w i d a ć z załączonej m a p y , zasięg badań w y c h , pominąwszy j e d e n w y j a z d L u b e l s k i e , podjęty w celach porównawczych, obszary tereno­ n a p o b l i s k i e Powiśle leżące w z a k o l u W i s ł y , o g r a n i c z o n e obejmuje od połud­ n i a b i e g i e m K a m i e n n e j a o d północnego z a c h o d u rzeką Radomką. 23 �RYS HISTORYCZNY O b s z a r t e n , dosyć n i e j e d n o l i t y p o d w z g l ę d e m fizjo­ g r a f i c z n y m , r o z p a d a się n a k i l k a w i ę k s z y c h k o m p l e k ­ W XIII w i e k u , w z w i ą z k u z akcją d o t o w a n i a panujących instytucji kościelnych, znaczne przez obszary sów, różniących się o d siebie p r z e d e w s z y s t k i m w a r u n ­ z i e m i przechodzą w ręce d u c h o w i e ń s t w a . N a południe k a m i g l e b o w y m i . Żyźniejsze g l e b y występują n a d a w ­ od R a d o m i a nych w c h o d z ą c y c h w skład uposażenia b i s k u p s t w a k r a k o w ­ terenach zalewowych l i n i i wiodącej Wisły, a ponadto wzdłuż z I ł ż y do S o l c a n a d Wisłą, g d z i e ciąg­ n i e się n i e z b y t s z e r o k i pas u r o d z a j n y c h lessów. Drugi skiego wie poza wąż, pomiędzy Kamienną bezpośrednich a Górami okolicach Opatowa i Nowej sze z i e m i e mia, Wierzbicy, Ponadto jako lep­ 3 glinki z okolic K a m i e n n e j . Niską wartość z użyteczności piasków w Rado­ Z w o l e n i a . S p o t y k a m y je również n a d d o l n y m biegiem widzenia Świętokrzyskimi, Słupi . uchodzą p i a s z c z y s t e zainteresowań, rolnej posiadają punktu duże połacie zalegające w i d ł y W i s ł y i R a d o m k i o r a z l e w e rozległy k l u c z dóbr 9 iłżeckich, , d r u g i zaś w i ę k s z y k o m p l e k s dóbr d u c h o w n y c h stanowią włości o p a c t w a b e n e d y k t y n ó w w p a s g l e b l e s s o w y c h , ale z n a c z n i e szerszy w y s t ę p u j e już zasięgiem n a s z y c h 8 powstaje Sieciecho­ . D o b r a możniejszych r o d ó w s z l a c h e c k i c h Starżów, Skarbków-Habdanków) (Odro­ skupiały się głównie wzdłuż południowych krańców puszczy, d z y Iłżanką a K a m i e n n ą 10 mię­ . K r ó l e w s z c z y z n y prócz l u ź ­ n y c h w s i w pobliżu g r o d ó w kasztelańskich o b e j m o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m s a m ej puszczę. Akcja kolonizacyjna, prowadzona z różnym natęże­ n i e m zarówno w d o b r a c h królewskich, d u c h o w n y c h , j a k i m a g n a c k i c h , polegała g ł ó w n i e n a zagęszczeniu osad­ p o b r z e ż e średniego b i e g u K a m i e n n e j (koło S t a r a c h o w i c ) nictwa i ciągnące się w k i e r u n k u p ó ł n o c n y m w o k o l i c ę i Sienna o b s z a r y p i a s z c z y s t e , g d z i e p o s t a r e m u rozpościerała się N a jałowych glebach piaszczystych Iłży jako r e s z t k i d a w n y c h p u s z c z występują d o dziś r o z l e g ł e l a ­ sy s o s n o w e W i ę k s z e r e s z t ó w k i leśne z a c h o w a ł y się r ó w nież n a p i a s z c z y s t y c h £ ^ „ „ „ „ e , „ Р t e r e n a c h położonych n a północ Р Г ™ Л , P„ ™ „ na terenach żyźniejszych, minęła natomiast puszcza. Przeglądając mapę opracowaną przez Ladenbergera, ilustrującą s t a n z a l u d n i e n i a interesującego n a s o b s z a r u w w i e k u X I V , w i d z i m y ścisły z w i ą z e k m i ę d z y l u d n i o n e b y ł y w o w y m czasie l e s s o w e o b s z a r y Naszkicowane wyżej w a r u n k i glebowe wywarły d u ­ m i e s z k a ń c ó w n a k m , o r a z żyźniejsze t e r e n y w Starsze cy Iłży i W i e r z b i c y sięgające czasów przedpaństwo- w y c h , s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m na lessowych gle­ między G ó r a m i Ś w i ę t o k r z y s k i m i a K a m i e n n ą , liczące 11 — 25 ży w p ł y w n a kształtowanie się stosunków o s a d n i c z y c h . osadnictwo, rodza­ j e m g l e b a gęstością o s a d n i c t w a . N a j i n t e n s y w n i e j z a ­ okoli­ 2 Słabiej już (6 — 10 m i e s z k a ń c ó w zaludnione były obszary na k m ) . 2 położone koło bach z okolic O p a t o w a , w d o l i n i e Wisły i n a u r o d z a j - R a d o m i a i w z d ł u ż d o l n e j leżanki (3 — 5 os./km ), c z y niejszych g r u n t a c h w okolicy Radomia, północno-wschodnia r e n y piaszczyste, subekumeny natomiast te­ porosłe puszczą, posiadały c h a r a k t e r użytkowanej j e d y n i e czasowo przez pa­ sterzy, łowców i bartników. W Średniowieczu do d i e c e z j i interesujące nas t e r e n y k r a k o w s k i e j , co m o ż e nasuwać należały przypusz­ 2 część P o w i ś l a (1 — 2 os./km ) 2 P i a s z c z y s t e z i e m i e położone w w i d ł a c h R a d o m k i i W i ­ sły i m i e d z v Kamienną z ówczesnych źródeł s t a t y s t y c z n y c h , zupełnie ne Porastała j e a Iłżanką były, jak wynika W X I V w i e k u powstaje na jej terenie zaledwie czenie, że cały t e n obszar w c h o d z i ł p i e r w o t n i e w skład na wioska małopolskiego t e r y t o r i u m p l e m i e n n e g o . w i e k u z w a r t y obszar b e z l u d n y puszczy m i e r z y niejszy który jednakże w y d a j e dawną a Mazowszem Potkanskiego, 12 ,:f „10 m i l d o b r y c h " w z d ł u ż Małopolską a .,6 m i l d o b r y c h " w s z e r z klasztoru sieciechowskiego) między J prężnej e k s p a n s j a e l e m e n t u małopolskiego, grupy Sandomierzan, niego o p a n o w a ć północne p r z e d p o l e skich, docierając w kierunku miała Gór według Świętokrzy­ północnym w okolice jed­ , a w X V w . — 5 . W d r u g i e j połowie X V I w i d z i r a c z e j W Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h . granicę plemienną D o p i e r o późniejsza a ściślej Prawdopodob- się pogląd K . bezlud­ puszcza. (od R y c z y w o ł u (od Jastrzębiej jeszcze po Iłżankę), po dobra » . W skład k l u c z a i ł ż e c k i e ­ go biskupów k r a k o w s k i c h w c h o d z i w ó w c z a s 25 w s i 13 , w skład zaś o p a c t w a s i e c i e c h o w s k i e g o — 7 położonych na Powiślu Królewszczyzny. niedaleko Sieciechowa ,B . n i e licząc b e z l u d n y c h o b s z a r ó w puszczańskich, dzielą średniowiecz­ się n a d w a k o m p l e k s y , z k t ó r y c h j e d e n , o b e j m u j ą c y 23 n y c h północna część interesującego n a s o b s z a r u należa­ miejscowości, skupiał się dookoła R a d o m i a , zaś w skład ła a d m i n i s t r a c y j n i e d o k a s z t e l a n i i r a d o m s k i e j , p ó ł n o c ­ d r u g i e g o wchodziło zaledwie n o - w s c h o d n i a , obejmująca g ł ó w n i e o b s z a r y n y c h w pobliżu S o l c a n a d Wisłą między S k a r y s z e w e m skie n j a a Iłżą . W czasach 5 jjo sieciechowskiej, (j 0 sandomierskiej 6 zaś nadwiślań­ południowo-wschod- 7 Radomska. Pisma pośmiert­ 5 J . w . , s. 111. 6 St. A r n o l d : T e r y t o r i a p l e m i e n n e w u s t r o j u a d m i n i ­ stracyjnym Polski piastowskiej. Prace K o m i s j i dla A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i , zeszyt I I , s. 90. 7 K . Potkański: Puszcza R a d o m s k a , s. 132. 24 położo­ . Z j a w i s k i e m , które się b a r d z o w y r a ź n i e , zwłaszcza 8 J . w . , s. 139. 9 J . w . , s. 140. 3 M a p a g l e b (podz. 1:750 000) — o p r a c o w a l i J . C z a r ­ n o c k i , S. D o k t o r o w i c z - H r e b n i c k i , M . K o b y ł e c k i , Cz. K u ź m i a r . H . Swidziński. St. T y s k i . K r a k ó w 1942. 4 K . P o t k a ń s k i : Puszcza ne, t . T, s. 111. 17 W pobliżu g r o d ó w k a s z t e ­ lańskich skupiało się n a j s t a r s z e h i s t o r y c z n i e s t w i e r d z o ­ ne o s a d n i c t w o w X V I w i e k u zaznacza 10 miejscowości, 10 J . w . , s. 143 — 146. 11 T . L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i n a początku p a n o w a n i a K a z i m i e r z a W i e l k i e g o . L w ó w 1930. 12 B r z o z a ( K r ó l e w s k a ) , l o k a c j a d r u g i e j w s i — K o z ł o ­ w a n i e u d a j e się ( K . P o t k a ń s k i : P u s z c z a R a d o m ­ ska, s. 162). 13 Z w o l e ń , G o t a r d o w a W o l a , P a c i o r k o w a W o l a , Ś w i e t ­ l i k o w a W o l a , S u s k a W o l a ( j . w . , s. 162). 14 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s. 136. 15 A . P a w i ń s k i : P o l s k a w X V I w i e k u . Małopolska, t . I I I , s. 322. 16 J . w . , s. 3 2 1 . 17 J . w . , s. 323. �• з о о о о о Ryc. 1. Mapa miejscowości, w których zebrano ф — w czasie o b j a z d u n e n e l r a c y j i u ' : ; o . % — w czasie obpzu. materiału »' czasie O • ( badań w w r. W53. czasie o b j a z d u i о ! » Д | — baza obozu. 1 — Cecylówka Glowaczowska. 2 — Głowaczów. 3 — Brzoza4 — Sewerynów 5 — Wola Brzózka. 6 — Kozienice7 — Cecylówka. 8 — Bartodzieje nad Radomką. 9 — Piaseczno. 10 — Mąkosy. 11 — Dąbrowa Jastrzębska. 12 — Jastrzębia. 13 — Jedlnia. 14 — Krasna Dąbrowa. 15 — Molendy. 16 — Garbatka. 17 — Kociołki. 18 — Slawczyn19 — Oleksów. 20 — Gródek. 21 Zawada. 22 — Sarnów. 23 — Bierdzierz. 24 — Patków. 25 — Policzna. 26. — Czarnolas. 27 — Chechly. 28 — Zwoła. 29 — Marianów. 30 — Góra Puławska. 31 — S u c h a . 32 — Wilcza Wola. 33 — Jedlanka. 34 — Strykowice Dolne. 35 — Strykowice Górne. 36 — Zwoleń. 37 — Załazy. 38 — Zamość. 39 — Wola Zamojska. 40 — Zielonki. 41 — Mierzączka. 42 — Okrążnica. 43 — Przyłęk. 44 — Bartodzieje 45 — Tczów- 46 - Kuczki. 47 — Kłonówek. 48 — Skaryszew. 49 — KowalaStępocin. 50 — Młodocin. 51 — Mtodocin Większy. 52 — Szydłowiec. 53 — Jastrząb. 54 — Wierzbica. 55 — Modrzejowice. 56 — Gaworzyn. 57 — Pakosław. 58 — Krzyżanowice. 59 — Starosiedliee. 60 — Iłża. 61 — Seredzice. 62 — Tychów. 63 — Mi­ rzec 64 — Jedlanka pod Iłżą. 65 — Kałków. 66 — Chotyzie. 67 — Leszczyny. 68 — Wola Solecka. 69 — Jawor Solecki. 70 — Lipsko. 71 — Rzeczniów. 72 — Bronisławów. 73 — Solec 74 — Sienno. 75 — Wodąca. 76 — Maruszów. 77 — Sadkowice. 78 — Zemborzyn. 79 — Czekarzewice. 80 — Okól. 81 — Bałtów. 82 — Dębowa Wola. 83 — Koszary Denkowskie. 84 — Kąty Denkowskie. 85 — Denków. 86 — Tarłów. 87 — Brzozowa. 88 — Wola Lipowa. 89 — Potok. 90 — Gliniany. 91 — Ćmielów. 92 — Drygulec93 — Ożarów. 94 — Ułęż. 95 — Baranów. 96 — Żyrzyn 97 — Bochotnica. 98 — Kazimierz nad Wisłą. 99 — Karcz­ miska. 100 — Opole. 101 Wrzelowiec. 102 - Józefów. 103 - Rybitwy. 104 — Popów. 105 3fisfcotoice. 106 — śtoieciechow, �na t e r e n a c h urodzajniejszych, sek należących d o średniej jest znaczna trwająca Obejmuje żadne w i ę k s z e o s a d n i c t w a n i e zachodzą, pod koniec X V I I I w i e k u zaczyna kolonii, w wio­ się a k c j a zasadzie p r z e z cały dopiero obszarach nowe kolonie folwarcznych. Z na tego właśnie ce wioski o nazwach Marianów, Jadwinów, Antonówka, świadczy fakt, że n a t e r e n i e J e d l n i pow stałG w t e d y E l e m e n t osadniczy, część R a d o m s k i e g o czesne, n i e b y ł zrąb stanowiła przeludnionej jednej aż 5 n o w y c h r okresu po­ występują­ Anielin itp, Jak kolonizacyjna, t y l k o starej w s i osad 1K który zaludniał interesującą nas o d Średniowiecza p o czasy w s p ó ł ­ jednolity. Niewątpliwie ludność małopolska, Sandomierszczyzny główny ściągająca i Mazurzy, jego tu z którzy p o s u w a l i się k u p o ł u d n i o w i w głąb R a d o m s k i e g o , wzdłuż KULTURA N a t e r e n a c h z d a w n a osiadłych p o d s t a w o w y m łem u t r z y m a n i a mieszkańców była przybywali w Ra­ c s i e d l e n i m . i n . w S u c h e j n a północny zachód o d Z w o l e ­ u t w o r z o n y c h od i m i o n , j a k n p . i n t e n s y w n i e p r o w a d z o n a była o w a a k c j a to osadnicy d o m s k i e ze s t r o n n a w e t dosyć odległych. P r z y k ł a d e m t e ­ go mogą być t a k z w a n i P o s a n i a c y XIX. rozparcelowanych chodzą t a k l i c z n i e n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o jącego puszczę, k i e d y zakładania o n a z a r ó w n o dawną puszczę k r ó l e w s k ą , j a k często t w o r z y t e n u r t y mieszały się ze wiek i t e r e n y poza nią położone, należące d o s z l a c h t y , k t ó ­ ra d o p ł y w ó w wiślanych. O b y d w a sobą zwłaszcza w późniejszej f a z i e o s a d n i c t w a , o b e j m u ­ W X V I I w i e k u na terenie Radomskiego zmiany w dziedzinie ilość szlachty. uprawa źród­ roli, na­ nia P r ó c z ludności p o l s k i e j (ludność z n a d S a n u ) , wśród przybywający,n n i e brakło r ó w n i e ż i o b c y c h . W niektórych miejscowo­ ściach ( C e k a r z e w i c e ) ż y w e są dziś t r a d y c j e o t a t a r s k i m pochodzeniu niejsze, mieszkańców. Są o n e t y m że zarówno w prawdopodob- Cekarzewicach, jak i innych w i o s k a c h ( n p . w T c z o w i e ) s p o t y k a się t y p y a n t r o p o l o ­ g i c z n e uzasadniające m o ż l i w o ś ć w c a l e ponenty azjatyckiej. przede w s z y s t k i m Elementem XIX-wieczne wynikiem kom­ było kolonizacji obcym byli Niemcy, ły n a interesującym poważnej osadnictwo wewnętrznej. których w s i e tworzy­ nas o b s z a r z e 4 w i ę k s z e s k u p i s k a po k i l k a k o l o n i i każde ". N i e k t ó r e z t y c h osad z czasem 2 opustoszały i zostały z a s i e d l o n e p r z e z ludność polską, w w i e l u j e d n a k ż y w i o ł n i e m i e c k i utrzymał się d o c z a ­ sów o s t a t n i e j wojny MATERIALNA Wisłą p r z y c z y n i ł się d o o ż y w i e n i a f l i s a c t w a w e w s i a c h nadwiślańskich. Dawny t o m i a s t w k r ó l e w s k i c h w s i a c h , położonych n a k r a w ę d z i układ stosunków innymi ciekawymi w i e j s k i c h , wyrażający puszczy, p o w a ż n ą rolę grały h o d o w l a bydła, ł o w i e c t w o między i p r z e d e w s z y s t k i m b a r t n i c t w o , które d o końca XVIII u k ł a d ó w r o l n y c h (Mąkosy S t a r e - ) , uległ w i e k u posiadało organizację opartą n a d a w n y c h przy­ przemianom pod koniec archaizmami w się zakresie zasadniczym ub. wieku, kiedy w związku w i l e j a c h . B a r t n i c y w s i k r ó l e w s k i c h (Jastrzębia, M ą k o ­ z uwłaszczeniem włościan następowało często p o w t ó r ­ sy, K o z ł ó w , K o z i e n i c e i J e d l n i a ) t w o r z y l i j e d n o ne r o z m i e r z a n i e „bra­ c t w o " , k t ó r e g o w ł a d z e ze „starostą b a r t n y m " n a czele mieściły Mę w J e d l n i M i m o z n i e s i e n i a w r wilejów d l a bartników d a r k a b a r t n a w puszczy komisja z Radomia nania puszczy (tzw 1811 p r z y ­ obelnego), gospo­ trwała n a d a l , a g d y w 1829 r . przystąpiła d o m i e r z e n i a i p r z e c i ­ 1 R o z p a c z l i w e wysiłki bartników n i e uratowały j e d n a k p u s z c z y w która w X I X w i e k u zaczęto sposób r a b u n k o w v . Spław drzewa gruntów, a n a w e t p r z e m i e s z c z a n i e y c h w s i czy też częściowe i c h r o z p r o s z e n i e przenoszenia d o m o s t w „na k o l o n i e " . D a l s z e przemiany, a k c j a k o m a s a c j i gruntów, p r o w a d z o n a nie w I I p o ł o w i e o k r e s u Samodzielne szeniu s. 165. 19 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e , t . I , s. 10. W e d ł u g W . M a t l a k o w s k i e g o „ P o s a n i a k a m i " nazywają mieszkańców w s i A u g u s t o w a i A u g u s t o w s k i c h B u d (położonych n a północny zachód o d Z w o l e n i a ) , k t ó r z v za czasów Stanisława A u g u s t a m i e l i t u zostać p r z e s i e d l e n i z n a d S a n u (W. M a t l a k o w s k i : „ P o s a n i a ­ c y " . Wisła, t . I I I , s. 168). O b e c n i e mieszkańcy B a r ­ todziejów (gm. Tczów) mianem" „Posaniaków" określają ludność z n i e z b y t odległego L i n o w a , L u c i n a , Józefatki, P o d g ó r y , Gózdu, K a r c z ó w k i , D r o żanki i P o d m o s t k u . M i e s z k a ń c y t y c h w i o s e k mają posługiwać się nieco inną g w a r ą ( n p . i n a c z e j w y ­ mawiają głoskę 1") i różnić sie n i e c o s t r o j e m m n i e j t a m b o w i e m w y s t ę p o w a ł o samodziałów, ' a l e za t o posaniackie b u r k i " bvłv b a r w n i e j s z e od t v e h któ­ r e nosiły k o b i e t y u ' „ M a z u r ó w " w ' B a r t o d z i e j a c h . 20 N a północny wschód o d K o z i e n i c : Ś w i e ż e Górne, H o l e n d r y , L u c y n ó w , K o l o n i a Wółczyńska, Wólka T u r z v i i s k a ; m i ę d z y Z w o l e n i e m a Wisła: W ł a d y s ł a ­ w ó w . Ługi, H e l e n ó w , Polesie, L e o k a d i ó w , K u r o s z ó w . Sosnów, Z a r z e c z e , P a j ą k ó w ; w o k o l i c y S i e n n a i L i p s k a : Janów, Gozdowa, Kadłubek, L u d w i k ó w , N o w a W i e ś : n a p o ł u d n i o w y zachód o d R a d o m i a : Z a b i e r z ó w , Młodocin, K o s ó w , P e l a g i ó w , T r a b l i c e , Kotarbice. 21 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s, 172 — 174 26 intensyw­ 3 gospodarstwa, ..ukazu" o deść międzywojennego- . które p o w s t a ł y p o o g ł o ­ uwłaszczeniu, n a ogół dosyć duże. P o w a ż n ą i c h część s t a n o w i ł y g o s p o d a r s t w a były „peł­ n e " , mierząc 1 w ł ó k ę z i e m i (30 m o r g ó w ) , a zdarzały się w s i e , j a k n p . B i e r d z i e ż w p o w . Koizienice, 18 K . P o l k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , ca¬ skutkiem n i w e l u i ą c e d a w n ą strukturę rolną, przyniosła ze sobą b a r t n i c y p r z e c i w s t a w i l i się t e m u z sie­ k i e r a m i w ręku eksploatować prawa ł g r u n t u przypadająca n a 1 g o s p o d a r s t w o g d z i e ilość w a h a ł a się o d 30 — 50 m o r g ó w . N a s k u t e k d z i a ł ó w r o d z i n n y c h m a ­ jątki szybko ulegały rozdrobnieniu. Ciekawym przy­ kładem ilustrującym t e n p r o c e s j e s t C e c y l ó w k a , młoda wioska koło wieku k i e d v założona została n a ś w i e ż y m k a r c z u n k u , Głowaczowa. liczyła o n a 44 g o s p o d a r s t w a , l włókę ziemi. W roku W pierwszej połowie z których k a ż d e posiadało 1914 jedynie 5 gospodarstw utrzymało się p r z y t y m w y m i a r z e , 27 g o s p o d a r s t w siadało p o 1/2 w ł ó k i r e s z t a zaś włóki 43 p o 1 4 po­ 1/4 l u b m n i e j . O b e c ­ n i e jest w C e c y l ó w c e 1 g o s p o d a r s t w o rodziny XIX 19 liczących p o ^ pełne 12 p o 1 '2 З-тог**! o r a z 3 bezrolnych Podobny proces rozdrabniania gospodarstw dził o c z y w i ś c i e i w i n n y c h w s i a c h R a d o m s k i e g o . zacho­ Jak 22 J . w., s. 175. 23 N p . W ó l k a Brzózka, posiadająca p i e r w o t n i e n i w o w y układ g r u n t ó w , p o k o m a s a c j i w r o k u 1932 p r z e ­ n i e s i o n a została n a i n n e m i e j s c e , p r z v c z y m g o s p o ­ d a r s t w a , ułożone r e g u l a r n y m łańcuchem p o d w u s t r o n a c h d r o g i o t r z y m a ł y działki w p o s t a c i j e d ­ n e g o pasa z i e m i , biegnącego p r o s t o p a d l e p o j e d n e j stronie drogi. �w y n i k a z zachowanej d o dziś t r a d y c j i , z a r ó w n o w o k r e ­ sie uwłaszczania, j a k i bezpośrednio p o n i m g o s p o d a r ­ k a w s i r a d o m s k i e j u t r z y m y w a ł a się n a p o z i o m i e niskim. Do orki dosyć używano „sochy", którym to m i a n e m , j a k można w y w n i o s k o w a ć z n i e z b y t j a s n y c h wypowie­ d z i , określano radło r y l c o w e ( C e c y l ó w k a ) l u b r a m o w a te ( B r z o z o w a ) , plużycy przymocowane cylówka z długą grządzielą, do której b y ł o j a r z m o w o ł o w e g o zaprzęgu Głowaczowska, Wola Solecka, O s t a t n i e płużyce z p o s k r a c a n y m i g r z ą d z i e l a m i ne b y ł y jeszcze w o s t a t n i m dziesięcioleciu (Czarna) obok nych coraz już częstszych z żelazną odkładnicą kowale skib) Orano w wąskie bronowano używali laskowymi d o włóczenia pługów utrudniała pTLThXTwano zziae i a e i — co n i a n e. w i a n bronami gałęzi V a w stanie n ą wiejscy a suszonym (orka w ^/Vśród (tzw roślin * w z a i łopaty, z a o p a t r z o n e j e 6 (Cecylówka) sierpa kosy) g sp a a r s w r 4 - niektórzy tarniny uży\vanie i ). drewnia­ (szerokości Sprzęt zbóż o d b y w a ł się p r z y p o m o c y zagony używa­ ub. wieku które w y r a b i a l i zagony (Ce­ Sewerynów). Choty- у у w¬ y n i e p o л aj с Ir ii cn żelazne o k u c i e ( C z a r n a , B a r t o d z i e j e , w w ąn сs k Czarno- las). I n w e n t a r z ż y w y — dosyć l i c z n y , a l e nędznie u t r z y ­ m a n y — wypasał się n a w s p ó l n y m p a s t w i s k u ( k t ó r e g o l i k w i d a c j a w w i e l u w s i a c h nastąpiła d o p i e r o w z w i ą z ­ k u z komasacją g r u n t ó w dokonaną w o k r e s i e wojennym), p o d opieką g r o m a d z k i e g o o d w i o s n y d o .,św. Stanisława" z p a s t w i s k a do s t a j n i między­ pasterza. (8. V ) n i e Krów spędzano n a południe, b o i t a k n i e b y ł o czego doić. Jesienią p a s i o n o n a rżyskach, k t ó r e d o l i ­ s t o p a d a leżały n i e z a o r a n e . N a p a s t w i s k u oprócz k r ó w pasły się w o ł y , ną stanowiące w w i e k u ubiegłym głów­ jeśli n i e j e d v n a siłę p o c i ą g o w ą n a wsi- r a d o m s k i e j , o r a z owce^ a c z a s e m i ś w i n i e no n a paszę Hodowla przedstawiali się (zależnie od wsi) r 10 i w i ę c e j n a gospodarstwo) znaczny spadek poglov^ia spowo- Kloni c h o w a n o b a r . .' , '. , , h y c n i e w i e c e i niż 1 .laci. i w i e u i n n y c w s i e mi о у para o m . w г л а с и с pns.daa w y m a a i ni j e d e n g o s p o d a r z w e w s i , który z a w o d o w o t r u d n i ! się przewozem towarów. Z ч ewolucję р przeszło w I I p o ł o w i e łego w i e k u b a r t n i c t w o . S i a d y j e g o dadzą się к о е z a w i e s z a n o w lesie n a w y s o k i c h d r z e w a c h . O k o ł o r o k u 1910 u l e z a w i e s z a n e n a d r z e w a c h , a l e już n i e w Patkowie (gm. P o l i c z n a ) , ule kło­ dowe w powszechnym (tzw. „pniakowe") to p i o n o w o ( „ s t o j a k i " ) , czy p o z i o m o jeszcze zespoły t a k i c h u l i u t r z y m a ł y się do początku X X w i d z i e ć można w w i e l u w s i a c h Kuczkowski z J e d l n i pamięta z o p o w i a d a ń s w e g o d z i a d k a , że d a w ­ lasy „podzielone były n a części, dziś p o l a " i w każdej z t y c h części miał i n n y swoje b a r c i e z pszczołami. Z a r a z jak gospodarz po żniwach bartnik Naszkicowany wyżej przy nym zmianom obecnego Radomskiego. pomocy w pierwszych dwóch stulecia. Zapowiedzią swych go" z żelaznym lemieszem dopiero wie­ jeszcze kilku przykła­ dów s t a n g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j uległ p o w a ż ­ XIX do d o m u n i e k i e d y czy („leżaki"). Większe a opustoszałe z pszczół dziś wyruszał w o z e m zaprzężonym w parę w o ł ó w n a o b j a z d b a r c i , skąd w r a c a ł pasiekach ubieg­ s k i c h . Sześćdziesięciosiedmioletni okoliczne użyciu b y ł y ustawiane w ku w Czarnolesie, Julian pusz­ czy, t y l k o koło d o m u , w i d z i e ć można było w czasem odszukać w t r a d y c j i niektórych w s i puszczań­ niej szczytowej. 'wypuszcza­ Dopiero l i k w i d a c j a serwitutów p a s t w i s k o w y c h Interesującą chałupa z wejściem w ścianie Tczów (pow. Kozienice). n^i o.°ół j e d n a k w u b s t u l e c i u h o d o w a n o o w i e c dosvc dużo (5 dowala 2. Stara a b y i c h w d o m u n i e trzeba było karmić owiec dosvć różnie które chętnie Ryc. w. rozpowszechnienie dziesiątkach l a t i c h było się t z w . „pługa pod koniec kowalskie­ i o d k ' a d n i c a , który, przyjęty po t y g o d n i u , w i o z ą c p o d e b r a n y irród w p l a s t r a c h z ł o ­ początkowo z n i e d o w i e r z a n i e m , s z y b k o w y p a r ł żonych d o b e c z e k . M i ó d sprzedawał Ż y d o m w t v w n i c j s z e narzędzia d o o r k i . W t y m s a m y m m n i e j w i ę ­ Kozie­ prymi- n i c a c h . K u p i e c zaznaczał kreską n a beczce, dokąd się­ cej gają p l a s t r y , w y j m o w a ł beleczkową, zaopatrzoną w żelazne „ b r o n i k i " , a t r a k ­ z n i e j zawartość, a następnie w l e w a ł w o d ę po kreskę i m i e r z y ł i l e j e ^ t ° a r n c ó w miód s p r z e d a w a l i Niewiele pamięta brrtnicv w plastrach na od K u c z k o w s k i e g o z czasów dzieciństwa, starszy Karol CT dyż garnce Jaroszek że u l e dłubane z p n i cja czasie zniknęła wołowa ustąpiła brena laskowa, przed zastąpiona zaprzęgiem przez końskim. W o k r e s i e „ w o j n y j a p o ń s k i e j " (1905), która n a t e r e n i e byłego z a b o r u r o s y j s k i e g o ustalaniu chronologii jest ważnym elementem zjawisk pojawiają się w na w s i 27 �k i e r a t y , sieczkarnie, wypierające „skrzynkę do sieczki", jący znikają d r e w n i a n e łopaty i w i d ł y , a s z u f l e d o „ w i a n i a " zboża zastępują młynki. p r z e s t r z e n i l a t k i l k u n a s t u ( o d 1911 r- T e m p o p r z e m i a n w z m a g a się w l a t a c h p o p r z e d z a j ą ­ c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą i w czasie j e j t r w a n i a . Z n i k a torzy okres I w o j n y w ó w c z a s o s t a t e c z n i e w ó ł z g o s p o d a r s t w a chłopskiego, n a m i e j s c e pługa k o w a l s k i e g o z a c z y n a w c h o d z i ć ż e ­ l a z n y pług f a b r y c z n y , o r k a w z a g o n y zostaje zastą­ d o m s k i e g o z a c z y n a się rozpowszechniać u p r a w a ł u b i ­ n u , p o d p a t r z o n a przez chłopów n a g r u n t a c h d w o r s k i c h czy plebańskich. N a s i e n i e łubinu s p r z e d a w a n o p o c z ą t ­ p i o n a orką „ w składy", ulegają l i k w i d a c j i o s t a t n i e śla­ d y trójpolówki, w postaci ugorów z o s t a w i a n y c h co k o w o „na g a r ś c i e " , a b y ł o o n o t a k p r z e z c h ł o p ó w c e ­ n i o n e , że w o k r e s i e d o j r z e w a n i a t r z e b a go b y ł o n o c a m i t r z e c i r o k , „ ż e b y z i e m i a nabrała p i l n o w a ć p r z e d złodziejami Wpadającym w mocy". oko symbolem zachowanych prze­ ten moment 1928 — Mirzec), następował najczęściej w różnych w s i a c h jednak Chotyzie podają — na do informa­ światowej. W t y m r ó w n i e ż czasie n a p i a s z c z y s t y c h g l e b a c h Ra­ (Gródek). W okresie międzywojennym tendencja w s i do u n o ­ m i a n było zastąpienie kosą s i e r p a p r z y sprzęcie z b o ­ ża. J a k w y n i k a z kilkudziesięciu przeprowadzonych wocześnienia g o s p o d a r k i h a m o w a n a b y ł a p r z e z c i ę ż ­ k i e w a r u n k i e k o n o m i c z n e . J e d y n i e najzamożniejsi s p o ­ w y w i a d ó w , t r a d y c y j n y c h narzędziem u ż y w a n y m w R a ­ d o m s k i e m do sprzętu zbóż b y ł za pamięci i n f o r m a t o ­ rów wyłącznie sierp. śród chłopów m o g l i p o z w o l i ć sobie n a uzupełnienie sprzętu n o w y m i m a s z y n a m i , j a k s i e w n i k i c z y ż n i w i a r ­ k i B a r d z i e j ogólnie natomiast rozpowszechniło się Z e sprzętem kosą z a p o z n a l i się m i e j s c o w i chłopi bądź w d w o r a c h , g d z i e p r z y b y w a l i n a ż n i w a k o s i a r z e użycie n a w o z ó w s z t u c z n y c h , z których w mniejszej czy w i ę k s z e j s k a l i k o r z y s t a l i r ó w n i e ż chłopi ś r e d n i o ­ z Małopolski ( C z a r n o l a s ) , bądź w N i e m c z e c h w czasie w y j a z d u „na S a k s y " ( K o z ł ó w e k , M i r z e c ) . O p ó r p r z e ­ c i w k o s i e był z n a c z n y , uważano b o w i e m , że t e n s p o ­ sób sprzętu p o w o d u j e m i e r z w i e n i e słomy, p o t r z e b n e j d o p o s z y w a n i a dachów, i u b y t e k z i a r n a , k t ó r e przy k o s z e n i u r o z s y p u j e się po z i e m i . W y s t a r c z y ł o j e d n a k , a b y ktoś ze w s i r a z przełamał panujące u p r z e d z e n i e , a już kosa odnosiła z w y c i ę s t w o n a d s i e r p e m . D e c y d u ­ P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j w g o s p o d a r c e w s i r a d o m s k i e j zachodzą z n a c z n e z m i a n y , w y n i k a j ą c e z dążności d o m e c h a n i z a c j i i unowocześnienia r o l n i ­ c t w a . W z o r y c z e r p a n e z P G R i g o s p o d a r s t w spółdziel­ c z y c h , a k c j a P O M — przyczyniają się d o s z y b k i e g o l i k w i d o w a n i a d a w n y c h , przeżytkowych f o r m u p r a w y roli. • < i zamożni c z y n a w e t małorolni. i 71 / W . , , - — 4 + - - I - —~4h— -ł p - 4 4 - - H - t - 0 - 4 HU Ryc. 28 T S t 3. Schematy ważniejszych planów chałup w Radomskiem: a — Tczów, b — Sadkowice, с — Czekarzeuiice, d — Strykowice Dolne. (S — sień. 1 — izba, К — komora, Ku — kuchnia, P — pokój). �Ryc. 4. Chałupa nie zamieszkana, licząca ponad 90 lat. Jedlanka (pow. Kozienice). BUDOWNICTWO Przedstawiony t u na przykładzie z m i a n zachodzących strzeni rolnictwa obraz w życiu w s i r a d o m s k i e j n a p r z e ­ stulecia — znajduje innych dziedzinach ludowej s w e ścisłe a n a l o g i e i w k u l t u r y , które w t y m s a ­ łowe w y k o n y w a n e były wówczas wyłącznie przy c i u s i e k i e r y , końce zaś b e l e k sterczały poza zrąb n i e ­ regularnie. Konstrukcja puje gdzieniegdzie sumikowo-tatkowa wystę­ w s t a r y c h stodołach (Gródek, D r y - m y m m n i e j w i ę c e j r y t m i e ulegały p r z e o b r a ż e n i o m , p o ­ gulec, B r z e z o w a ) , W b u d o w n i c t w i e m i e s z k a l n y m legającym k a m y ją w y j ą t k o w o miejsca n a t y m , że e l e m e n t nowym formon, czesną cywilizację. mogły w architektura przynoszonym Jedynie niektórych zachodzących tradycyjny czego ludowa, pozornie na, g d v ż p r z y j m o w a n i e przez przyczyny wypadkach przemian, ustępował współ­ gospodarcze powstrzymać przykładem bardziej nowszych form tempo jest np. uży­ (Dębowa Najprymitywniejszą formą spoty­ Wola). budynku mieszkalnego, występującą już t y l k o w o p o w i a d a n i a c h l u d z i s t a r y c h (Jedlnia, Mąkosy), były chałupy, których wnętrze składało się w y ł ą c z n i e z i z b y . M i e s z k a j ą c a w konserwatyw­ biedota wejściem jest t u połą­ luźno s k l e c o n e wiejska dostawiała sienie. czasem Opisane przed t u domy nich zanikły w czone z d u ż y m w y s i ł k i e m e k o n o m i c z n y m , k t ó r e m u n i e 70 l a t a c h u b . s t u l e c i a , dziś o d p o w i e d n i k i e m i c h są m a ­ z a w s z e ł a t w o podołać. leńkie d o m k i d w u w n ę t r z n e , składające się z i z b y i s i e ­ W architekturze ludowej Radomskiego materiał b u d o w l a n y stanowiło d r z e w o nie niejasne przekazy podstawowy sosnowe. t r a d y c j i wspominają o Jedy­ (plecio­ n i . F o r m ą niegdyś t y p o w ą d l a R a d o m s k i e g o budvnku sieni, izby i k o m o r v , p r z y c z y m wejście do nych?) d o m a c h „z jałowca" (Bronisławów), które m i a ­ sieni ły być s t a w i a n e „za p a ń s z c z y z n y " , czy b i t y c h z g l i n y bądź o d dłuższej ściany b u d y n k u mieszanej mieli nież d r z w i d o k o m o r y ( r y c (Jedl- rolę w terenu Jest rzeczą ze słomą (Czarnolas). Podobne domy budować w X I X w . ubożsi koloniści n i e m i e c c y n i a ) . W p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części b a d a n e g o obfitość k a m i e n i a w y s t ę p u j ą c e g o kach przyczyniła się d o r o z w o j u w płytkich odkryw­ budownictwa ka­ m i e n n e g o , k t ó r e zwłaszcza p o I w o j n i e ś w i a t o w e j zmie­ niło w y g l ą d n i e k t ó r y c h w s i ( j a k n p . C e k a r z e w i c e n e m i a ł y ściany w y k o n a n e z grubych bali, n y c h n a „obłap" z n i e r e g u l a r n i e wystającymi węgłowaostatka­ m i . T e g o r o d z a j u w ę g i e ł s p o t y k a się już b a r d z o r z a d k o . Przykładem sięgająca wieku, w może być s t a r a chałupa w niewątpliwie której obok co n a j m n i e j belek Sadkowicach, początków obustronnie XIX zaciosanych n a „ o b ł a p " występują też zacięcia p o j e d n e j t y l k o s t r o ­ n i e b e l k i . W ę g i e ł n a „ r y b i o g o n " posiadają już chałupy s t a w i a n e w p o ł o w i e u b . w i e k u , j e d n a k ż e zacięcia węg­ umieszczone wypadku budynkach b y ł o bądź ewakuacji interesującą że w szczycie ( r y c . 2, За), w której były 3 b 4) mienia w rów­ Grały one ważną podczas dwóch tego pożaru rodzaju sięgających n i e w ą t p l i w i e p o c z ą t k ó w u b i e g ­ łego s t u l e c i a , izbę s t a n o w i w ę g ł o w a n a s k r z y n i a d o k t ó ­ r e j n a d w ó c h p r z e c i w l e g ł y c h końcach d o b u d o w a n e czy w m n i e j s z y m s t o p n i u O k ó ł ) . D a w n e chałupy d r e w n i a ­ były c h a ­ łupy składające się z ułożonych w z d ł u ż o s i podłużnej slup" wcelowane nych budynkach n a r o b a c h sień i k o m o r a mających k i e t r z y w n ę t r z a są ^к ^ t ^к nycn p r z y c i e s i a c n . у wiaaajacy „typowej k u , opisanej u gospodarzy podobny ^ • ^ p zy układ o o l o^n e ^ ^ ę cnampie^cMopsKiej przez K i t o w i c z a - , z Sc| 'W i n wszyst wsrjól ™ ![ " , p - л v występował zarówno k i l k o m o r g o w y c h , j a k i u bogaczy posia- 24 J . K i t o w i c z : O p i s o b y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . W y d . B i b l i o t e k i N a r o d o w e j o p r a c o w a ł R. P o l l a k , W r o c ł a w 1951, s. 322. 29 �\ Ryc. dających między peine nimi 5. Ozdobnie gospodarstwa polegała jedynie szalowany szczyt jednowłókowe. n a ilości dachu. Różnica i rozmiarach osobno stojących b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h * W n e- Dom w nr 25, Wólka materiał siednimi ną n a d w i e części i t a k p o w s t a w a ł a mała i z d e b k a z w szczytowej pańszczyźnianych „chałupki" podstawie sprzecznych czasem wypowiedzi i n ­ formatorów I r t i d n o jest ustalić, czy n a t e r e n i e R a d o m ­ skiego starsza formę s t a n o w i opisana Policzna). analogiczne (Opoczyńskie, chałupy z r e l i k t o w o występują, czać, że s t a r s z y j e s t j e d n a k Zarówno j a k i porównanie z są­ Świętokrzyskie), wejściem od pozwalają przypusz­ ściany t y p wąskofrontowy. J a k w y n i k a z ich dawnego rozmieszczenia w terenie, a t a k ­ zamieszkiwała k o m o r n i c z a b i e d o t a Na zabytkowy, terenami gdzie W czasach (gm. o d m i a n i e w ą s k o — czy s z e r o k o f r o n t o w e j . jednak których d o m a c h sień r o z d z i e l o n a była ścianką p o p r z e c z ­ ..chałupką". Policka wyżej chałupa że z ż y w e j jeszcze t r a d y c j i , d o m y składające się z s i e n i , i z b y i k o m o r y , u m i e s z c z o n y c h n a j e d n e j osi powały ich dawniej na całym z a n i k a n i a kształtuje badanym się różnie. wystę­ terenie. W Okres niektórych w s i a c h d o m y t a k i e s t a w i a n o jeszcze w czasach I I w o j ­ 2Г: W świetle m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h z e b r a n y c h w R a ­ d o m s k i e m niesłuszne w y d a j e się przypuszczenie W. K r a s s o w s k i e g o , j a k o b v „chałupy, w skład k t ó ­ r y c h wchodziła i z b a o r a z u m i e s z c z o n a p o j e j p r z e ­ c i w l e g ł y c h s t r o n a c h sień i k o m o r a , w y k o n y w a n o w r a m a c h pańszczyźnianych g o s p o d a r s t w m a ł o¬ r o 1 n у с h " (W. K r a s s o w s k i : Chałupa p o l s k a n a przełomie X V I i X V I I w i e k u . Polska S z t u k a L u ­ d o w a 1953, s. 289). 26 W B a r t o d z i e j a c h ( p o w . R a d o m ) zachowała się t r a n v c i a . że w czasach f e u d a l n y c h o d r a b i a n o p a ń ­ szczyznę w w y m i a r z e 1 dzień t y g o d n i o w o „od w ę g ­ ła", t o znaczv k o m o r n i k mający w s w e j „ c h a ł u p c e " t y l k o j e d e n w ę g i e ł odrabiał j e d e n dzień pańszczyz­ n y , zaś g o s p o d a r z posiadający t r z y pozostałe w ę g ł y — t r z y d n i w t y g o d n i u . Z c h w i l a uwłaszczenia w ł o ­ ścian m i e d z v g o s p o d a r z a m i a mieszkającymi u n i c h k o m o r n i k a m i dochodziło do o s t r y c h konfliktów, zwłaszcza że n i e k t ó r y m z k o m o r n i k ó w p o z w o l o n o pobudować sie n a p a r c e l a c h g o s p o d a r z y . 30 ny światowej (Bartodzieje o s t a t n i d o m tego r o d z a j u (Krzyżanowice, p o w . Iłżec) pow Kozienice) rozebrano w przed Większość innych 15 l a t y datowanych b u d y n k ó w o t y m układzie p o c h o d z i z o s t a t n i e g o ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego s t u l e c i a Formą nowszą, która przyczyniła się da wyparcia d o m ó w o w y ż e j o m ó w i o n y m układzie, b y ł y t z w . „ t r o ­ jaki" ( r y c . 3c), bądź też u zamożniejszych ( r y c . 3d). P o j a w i a j ą się o n e n a t e r e n i e „czworaki" Radomskiego dosyć późno, g d y ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , a l e r o z p o w ­ szechniają i się d o p i e r o później. D o m y umieszczoną w okresie międzywojennym o planie symetrycznym, centralnie stanowią raczej z sienią przypadki odosobnione. S p o t y k a m y j e wśród budynków n o w y c h , budowanych nych. po r o k u 1900 p r z e z gospodarzy zamoż­ �bomy k r y t e były dawniej lub przyczółkowym dachem Bartodzieje, Sucha), z a o p a t r z o n y m d o w a n e z d o b i n a m i d r z w i d o m ó w mieszczańskich z k o ń ­ czterospadowym (o szczycie „ ł a m a n y m " — ca X I X w i e k u . D e k o r a c j a zrębu b y ł a p o c z ą t k o w o g ł ó w ­ Tczów, nie n a d ścianą w e j ś c i o ­ malarska. wapnem „ciapki" w ( B a r t o d z i e j e , T c z ó w ) i z y g z a k i ( c k e l i c e I ł ż y ) ( r y c . 6). S p o ­ z „wystawami" w biegnącego postaci wzdłuż tego słupami ozdobnie sprawdzonych szerokiego dłuższej domy (1,5 m ) profilowanymi. informacji, podcienia tyka okapu, ściany b u d y n k u , Według nie słupowe przy się c z a s e m m a l o w a n e o k i e n n i c e , w k t ó r y c h p o s z ­ czególne podpar­ l i s t w y i f i l u n k i podkreślone są r ó ż n y m i b a r w a ­ mi. Już przed ścianie s z c z y t o w e j w y s t ę p o w a ł y p r z e d r o k i e m 1939 w e budowanymi w s i Stodoły z trójkątnym (pow Opatów) na t z w . „Łanach". sokość dachów zwvkle do 1 5 w i d z i a l n e j w t e n kształtuje Około r o k u trwająca dach naczółkowy, krótkich i szczytowej, dwuspadowe, rakterystyczne częły jako i dachy Słomiane p o k r y c i e w się p o s z y c i e s c h o d k o w a t e zmianę gładko i w (od „niemieckie" w (cha­ poszywania używać wspartym bogato cieńszych na się nowo­ ganki profilowanych stolarskimi międzywojennych, coraz przed pojawiać kiedy płazów, do detala­ budowy pojawia się ( s t o s o w a n e d l a ciepła) o b i j a n i e z e w n ę t r z n y c h ścian b u d v n k u d e s k a m i , u k ł a d a n y m i często w sposób d e k o r a c y j ­ n y . Z e szczególną u w a g ą t r a k t o w a n e są narożniki, n a których występują ozdoby przypominające fermą p i - lastry o m o t y w a c h w z o r o w a n y c h n i e k i e d y na a r c h i t e k ­ turze murowanej. Detale a r c h i t e k t o n i c z n e , zdobiące d a c h y mów, p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n e i zręby d o ­ są n i e p r z e z cieśli s t a - na pozostawia zdarza perliste" daszkiem, światową światowej dachów n a narożnikach Wyjątkowo zaczęły poprzednio od I w o j n y poszycie za­ i naczółkowe. układane było jedynie Radomskiem „kulawki" kolonii niemieckich) zwyczaj gładko, p r z y c z y m świato­ występujących czterospadowe, dachów się Radomskie­ a równocześnie z n i m dachy schodki, dopiero rozpowszechnił se*n w też w krokiewek, dla dawnych wypierać wyłącznie zwany wojną domami m i . W czasach stosunek zaczęto się n a t e r e n i e pierwszą słupach, n i e k i e d y z d o b i o n e dochodziła dziś zaledwie do I w o j n y Bartodzieje), które Wy­ jak 1 * 1 1900 p o j a w i a „kulawek" partii budownictwie części zrębu się z w y k l e go, j a k o m o d a wej, starym między zrębie m a l o w a n o ły być jeszcze międzywojennym szpar belkami, koliste pasy, okresie wzdłuż Na surowym wą w w y d a t n y okap. W Brzozie (pow. Kozienice) m i a ­ się c z a - układane n a schodki O t w o r y o k i e n n e , p o c z ą t k o w o b a r d z o małe (4 s z y b k i ) , zaczęły rozrastać się o k . r. 1900, o t r z y m u j ą c śnie zawiasy podciętym były w umożliwiające niekiedy taflę łukowato zbitą równocze­ ich otwieranie. kołkami Drzwi z „ocapem" zaopatrzone z 3 desek, zawieszoną na k o ł o w r o c i e . F o r m y t a k i e z a c h o w a ł y się d o dziś b a r ­ dzo r z a d k o ( S a d k o w i c e ) . Poza t y m n a w e t w s t a r y c h d o ­ m a c h z I I p o ł o w y X I X w i e k u d r z w i z a w i e s z a n e są n a "ielaznych zawiasach. Podłogi d r e w n i a n e , należące j e ­ szcze około 1890 r. d o rzadkości, są p o w s z e c h n i e budo­ w a n e d o p i e r o o d I w o j n y ś w i a t o w e j . O wnętrzach „ k u r ­ nych" nie słyszeli nawet najstarsi ..Zawsze" były piece zaopatrzone informatorzv. w ckapy odprowadza­ jące d y m d o k o m i n a , z t y m że d o 90 l a t u b . s t u l e c i a n i e było blach nakrywających palenisko, się n a g l i n i a n e j p o l e p i e p o d o k a p e m Jedyną dekoracją tylko gotowało pieca. architektoniczną w starych m a c h b y ł y o z d o b n i e w y c i ę t e zakończenia t r a g a r z y trzymujących sosręb, c z y l i ryzowana W okap d a c h u , w e w n ą t r z zaś „siostrzan", n a k t ó r y m gwiazda domach wejściowych profilowany czasem widnieje cyrklowa. z pierwszych zdobione l a t XX. w i e k u tafle bywają deseczkami chów n a c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h ścian szczytowych ozdobnego szalowania szczytów zaczęła dachów ( r y c . 5), drzwi układanymi , w deseń. D o p i e r o w o k r e s i e r o z p o w s z e c h n i e n i a się d e k o r a c j a do­ pod­ się d a ­ rozwijać w postaci dekoracyjnie t r a k t o w a n y c h okienek p r o f i l o w a n y c h „wiatrówek", któ­ r e s k r z y ż o w a n e u góry t w o r z y ł y n i e k i e d y podobne do k u r p i o w s k i c h „śparogów". n i c h występują sterczyny dachowe przybitej ozdobnie profilowanej. rozwojem wiają deski zdobnictwa się p r z y ściany zakończenia Częściej w postaci szczytowej oknach dekoracyjnie Równolegle dachu wykonane kienniki i p o d o k i e n n i k i , ozdoby n a d d r z w i a m i i bardziej ozdobne tafle drzwiowe od pionowo naśladujące z poja­ nado­ coraz przeła­ Ryc. 6. Ozdobnie bielony (pow. zrąb chałupy. Tczów Kozienice). 31 �Ryc. 7. Fragment zdobionego ganku. Jedlnia Kościelna w i e j ą c y c h b u d y n k i , lecz p r z e z s t o l a r z y , którzy j e w y ­ kończają. W i e l u z n i c h r e k r u t o w a ł o się spośród mieślników wieństwo w zachodzące małomiasteczkowych, stąd zakresie zdobnictwa między nowymi a drewnianymi domami bliskie rze­ pokre­ występującymi w chłopskiej w Między skiego stolarzami działalność miastach. ne ( r y c . 7). MIESZKALNE I Pod z Warszawy koniec XIX Jak oparciami starszych informatorów, do Jedlni, wieku i bocznymi prymitywnego sek, ł a w y bez o p a r c i a i n i s k i c h stołeczków o n o g a c h , n a których s i a d a n o dokoła żywania z de­ czterech ł a w y w czasie s p o ­ posiłków. U m e b l o w a n i e uzupełniała wisząca na bywały również stoły domach ozdobnie i tzw. wykonanymi „kanapy ławy, siedzenie do mykanej na jedne l u b dwoje do których kładło się sło­ „szaf" (również z w a n e „ s z a f a m i " ) , k t ó r e składały się z p o d s t a w y , l o w a n y c h rozpowszechniają zamożniejszych rozwinął zamożniejszych (półek) n a n a c z y n i a w e s z ł y w u ż y c i e k r e d e n s y potrójna półka, o r a z wisząca n a ścianie p o j e d y n c z a gospodarzy gdzie mę n a posłanie. O b o k o p i s y w a n y c h p o p r z e d n i o postaci potrójnej „li­ okre­ okolicz­ rozsuwane ścianie l u b stojąca n a ł a w i e „szafka n a n a c z y n i a " , c z y l i s t w a " . U p o w a ł y wisiała żerdka n a u b r a n i a . W d o m a c h Radom­ na wsie poręczami po zdjęciu d e s k i stanowiącej się z szerokie, z domach, składało czyli w się ł a w y spania", umeblowanie na terenie promieniującą jeszcze p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a , zwłaszcza w uboższych łóżka, a w ł a ś c i w i e z przenośnej p r y c z y z b i j a n e j Jedlni. MEBLE zaczęły p o j a w i a ć z opowiadań z sie m i ę d z y w o j e n n y m , który w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j się uległo Papiński działającymi ożywioną Radomskiem cieśla w y r ó ż n i ł się n i e j a k i Papiński, z m a r ł y w w czasie o s t a t n i c h k i l k u l a t p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . wynika Wyk. przeniósł WNĘTRZA Urządzenie izby Kozienice). wiejskimi architektonicznego, chałupami (pow. drzwiczek, i nastawy za­ w półki. Z a m i a s t skrzyń b a r w n i e m a ­ się s k r z y n i e t z w . „ m a z e r o - wane". W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową w s p a r t e n a „krzyżaku" oraz m a l o w a n e skrzynie, w któ­ i m i ę d z y w o j e n n y m w u m e b l o w a n i u w i e j s k i m dużą r o l ę rych odgrywały przechowywano ubrania. Wspomniane wyżej sprzęty w y k o n y w a l i s a m i właściciele z w y j ą t k i e m m a ­ l o w a n y c h skrzyń które z a k u p y w a n o częściej o d m i e j s k i c h s t o l a r z y 32 na targach naj­ sprzęty wykonane przez małomiasteczko­ w y c h stolarzy. O b o k ozdobnych ław z o p a r c i a m i i „ka­ nap" do spania rozpowszechniły się łóżka r o b o t y , stoły o p r o s t y c h , t o c z o n y c h stolarskiej nogach, a czasem �1 krzesła 2 o p a r c i a m i d e k o r a c y j n i e w y c i n a n y m i , m i e j ­ m i n i a t u r o w e łóżka sce skrzyń m a l o w a n y c h l u b m a z e r o w a n y c h zajęły o k u ­ gunach. wane k u f r y o wypukłych w i e k a c h . N a s t a w y kredensów zaczęto z a o p a t r y w a ć w podwójne, oszklone drzwiczki. Po I w o j n i e światowej opisane t u meble dekoracyjności. P o d w p ł y w e m w z o r ó w zyskują n a m i e j s k i c h łóż­ k a , krzesła, k r e d e n s y d e k o r u j e się t o c z o n y m i o z d o b a m i . Tu i ówdzie w w i a ć się szafy steczkowych Układ domach bogatszych zaczynają poja­ r o b i o n e n a zamówienie przez małomia­ utrzymuje się n a ogół tradycyjny. M e b l e u s t a w i a n o p o d ścianami, środek i z b y b y ł z a w s z e w o l n y . D o p i e r o p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęto w n i e ­ k t ó r y c h d o m a c h stawiać n a środku i z b y stół krzesłami. Równocześnie pojawiły się otoczony gładkie meble bez ozdób, j a s n o p o l i t u r o w a n e , k t ó r e w c z a s a c h ostat­ n i c h zmieniają c o r a z b a r d z i e j c h a r a k t e r i z b y chłopskiej, upodobniając W ją d o w n ę t r z a miejskiego. rozwoju meblarstwa ludowego wały w bieżącym stuleciu liczne dużą r o l ę odgry­ na terenie Radom­ s k i e g o m i e j s k i e ośrodki s t o l a r s k i e , k t ó r y c h b y ł o dosyć dużo, n a l e ż a ł y d o n i c h n i e t y l k o w i ę k s z e , j a k R a d o m , Zwoleń, Kozienice, Iłża c z y O s t r o w i e c , a l e i m a ł e m i e ­ ściny, t a k i e j a k Solec n a d Wisłą, G n i e w o r ó w , Ożarów, Głowaczów, Lipsko, Szydłowiec, S k a r y s z e w . Ciepielów, Wśród stolarzy Tarłów, Jedlińsk, małomiastecz­ k o w y c h elitę s t a n o w i l i c i , k t ó r z y w y r o b y s w e w y k o n y ­ w a l i w y ł ą c z n i e n a z a m ó w i e n i e , r e s z t a zaś p r o d u k o w a ­ ła meble n a sprzedaż jarmarczną. wśród n i c h s t a n o w i l i Żydzi zaopatrywaniu wiejscy, wsi w których 21 Poważny odsetek . N i e k t ó r z y z n i c h stolarkę pujące o b o k nie domowe grali n a przełomie stolarze XIX i osiągnęli m a ł e ośrodki m e b l a r s k i e ków) innymi dla do s z k i c o w e g o mebli, zaczniemy w różnych któ­ systematyczną których był Czarnola (między vvykonujcjcyeh meble Przechodząc przez wsi XX wśród r z a d z i e j zaś s t o l a r z y Jedną z w y j ą t k o w y c h stolarzy istniały £dz' s* opisu o d łóżek. P o j a w i a j ą j a k o i m p o r t z miasta. Najstarsze się o n e w izbie z nich, występujące (nie d a ­ równej u góry zębato p r o f i l o w a n e (łóżka „ z ę b a t e " ) . O d I w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniają się łóżka o n o . nak również toczonych. Łóżka były z w y k l e ozdobnie były piecu, wsparte deski. Ławy na o nogach jedy­ podsta­ zarówno sem oparcia w postaci poziomej deski prostej l u b ozdob­ nie profilowanej, wspartej n a k i l k u dekoracyjnie wy­ ciętych s z c z e b e l k a c h . N o w s z e ł a w y p o d w p ł y w e m m e b l i miejskich zaopatrywano również w oparcia ( r y c . 9). W ś r ó d ł a w n a szczególną w z m i a n k ę zanotowane 1 Czarna) boczne zasługują w p o w . r a d o m s k i m (Jastrzębia — r y c . 10 ławy z o p a r c i a m i umieszczonymi n a r u c h o ­ m y m przegubie, który umożliwia p r z e r z u c e n i e go r a z n a jedną, r a z n a drugą stronę. F o r m a t a , w y s t ę p u j ą c a już dziś w ś r ó d sprzętów l u d o w y c h bardzo rzadko 2 », nawiązuje do ław z n a n y c h w m e b l a r s t w i e e u r o p e j s k i m z początkiem w i e k u X V I „Kanapy rozsuwane" renie Radomskiego, 30 . do spania, występujące n a t e ­ dosyć r z a d k o mają oparcia i p o ­ ręcze b o c z n e z b l i ż o n e d o o p i s a n y c h w y ż e j czajnych. Spotykamy j e d n a k wśród n i c h ław zwy­ takie, gdzie oparcie i b o k i wypełniają j e d n o l i t e f i l u n k i . Formą i n ­ dywidualną, r a z t y l k o zanotowaną, była „ k a n a p a " p o ­ z b a w i o n a oparcia tylnego, z t o c z o n y m i poręczami bocz­ n y m i (Strykowice, pow. Kozienice, r y c . 11). W okresie, k i e d y m i s y z jadłem s t a w i a n o n a ławie, malo­ n a b r ą z o w o , z d a r z a ł y się j e d ­ mazerowane wgłębione czteronożne zydelki, nogami, l u b koliste, przypominające sto­ łeczki u ż y w a n e p r z e z s z e w c ó w . Z y d l e z p r o f i l o w a n y m i z a p i e c k a m i ( o p a r c i a m i , r y c . 12) zostały z a n o t o w a n e d y n i e d w a razy (Sucha i Bartodzieje, p o w . w obu jednak wypadkach sprzęty je­ Kozienice), t e zostały przez o b e c n y c h właścicieli o d k u p i o n e o d k o l o n i s t ó w n i e m i e c ­ o oparciach wypełnionych d e k o r a c y j n i e miejskiego, wykonanymi C i e k a w y c h f o r m dostarczają w R a d o m s k i e m poszczególnych jące się r o z ł o ż y ć ) , mające „ p r z o d e k " i „ t y ł e k " gach i ozdobach przenośnych Ozdobne szczebelkami. około r o k u 1890, b y ł y t o łóżka „ j e d n o s t a j n e " w a n e farbą p o k o s t o w ą przy wach z profilowanej dziś ł a w e k k i c h . F o r m ę nowszą stanowią krzesła t y p u rodzin^KowalT chłopskiej s t o s u n k o w o późno, p o d k o n i e c X I X w i e k u , wysokości i nogach. dzeniu z deski, z 4 drążkowymi majstrów o d w s z y s t k i e g o " wało k i l k u przy­ wystę­ sprzęty zwłaszcza zawodu były n i e r u c h o m e ławy już t y l k o z o p o w i a d a ń , używanych ustawiane Ые- do s i e d z e n i a służyły m a ł e stołeczki o p r o s t o k ą t n y m s i e ­ n i c h cieśli trudniących się u b o c z n i e stolarką naukę ławy na . S t o s u n k o w o mniejszą r o l ę w 28 w i e k u b y ł o jeszcze b a r d z o n i e w i e l u . S p o t y k a m y r z y znajomość ław 0 prostych, drążkowych u p r a w i a l i j a k o zajęcie d o m o k r ą ż n e , w ę d r u j ą c z n a r z ę ­ d z i a m i od w s i do w s i formą ścienne, które z n a m y osadzonych drążkowych, j a k i w y c i n a n y c h z desek otrzymały z cza­ stolarzy. wnętrza Najstarszą o nogach ( r y c . 8). K o ł y s k i z t y c h czasów pochodzące są t o w kształcie i o z d o b a c h niektó­ r e sprzęty s c h ó w k o w e . N a l e ż ą d o n i c h n p . t z w . „ l i s t w y " , tj. pojedyncze półki n a m i s k i długości o k o ł o 1 m , ze ścianą f r o n t o w ą ażurowaną l u b wypełnioną ozdobnie p r o f i l o w a n y m i s z c z e b e l k a m i , zaopatrzoną n i e k i e d y w o t ­ wory służące d o z a t y k a n i a łyżek, l u b duże p ó ł k i p o ­ trójnie, które z w y k l e u s t a w i a n o n a ł a w i e . W ś r ó d p o t r ó j ­ n y c h półek n a specjalną u w a g ę zasługuje zanikający już d z ś zupełnie t y p półki z „ o g o n e m " l u b „ d z i o b e m " . : P ó ł k i t e s t a w i a n o z r e g u ł y w kącie p r z y d r z w i a c h , p o ­ siadały o n e p o j e d n e j s t r o n i e najwyższą p ó ł k ę w y p u s z ­ czoną n a 1 m n a z e w n ą t r z t a k , że biegła o n a w z d ł u ż górnej f r a m u g i d r z w i ( r y c . 13). U s t a w i a n o n a n i e j d r o b ­ ne garnki i dzbanki. „Półka z ogonem" (notowana 27 W O ż a r o w i e n p . o b o k c z t e r e c h s t o l a r z y P o l a k ó w z r o d z i n y Czapczyńskich b y ł o p o n a d 30 Ż y d ó w , w Z w o l e n i u stosunek był podobny, w Tarłowie n a 6 P o l a k ó w — 10 Ż y d ó w . również w Górach Świętokrzyskich i n a Lubelszczyźnie) 28 T a k i m w ę d r o w n y m s t o l a r z e m b y ł n i e z n a n y z n a z ­ w i s k a „ B e r e k " z L i p s k a ( p o w . S t a r a c h o w i c e ) , który krążył p o w s i a c h okolicznych, wykonując dla włościan różne sprzęty d o m o w e . 29 R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o w a P o d l a s i a Zachodniego. P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, s. 277. 30 Ł a w ę t a k a z r o k u o k o ł o 1500 p u b l i k u j e R. E u b e ( D e u t s c h e B a u e r n m ó b e l n , r y c . 132). zachowała s w o j ą f o r m ę i w t e d y , g d y p r z e z zastąpienie 33 �J ławy d w u d r z w i o w a w „szafę" Kredensy, skiego, szafą półka zaczęła zmieniać się (kredens). k t ó r e dziś s p o t y k a m y n a t e r e n i e rozpowszechniły się późno i są Radom­ silnie uza­ l u b z i e l o n o k o n t u r o w a n y c h ( r y c . 14). O b y d w i e wspom­ niane t u g r u p y występują również n a wschód o d W i s ł y , n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . n i e zaś z d r u g i e j g r u p y s p o t y k a n e leżnione o d w z o r ó w m i e j s k i c h . N a ogół n i e s p o t y k a się Mińska M a z o w i e c k i e g o , tu w y m i zachodnim owych nych, „grzebieni" w y c i n a n y c h w bardziej Pospolitym prymitywnych elementem ptaszki czy i n ­ detali zdobniczym dekoracyjnych. są natomiast to­ czone k o l u m i e n k i czy półkolumienki. Reprezentacyjnym lowane sprzętem s c h ó w k o w y m b y ł y m a ­ ubrań, w y s t ę p u ­ jące w X I X w i e k u n a c a ł y m o b s z a r z e o b j ę t y m bada­ n i a m i . Dziś s k r z y n i e m a l o w a n e rzad­ wiadów, zachowane s p o t y k a się już stanie. J a k w y n i k a z w y ­ d o dziś o k a z y G a r w o l i n a oraz n a południo­ Ściślej o g r a n i c z o n e d o t e r e n u R a d o m s k i e g o nie o d w u k w a d r a t o w y c h polach pochodzą mniej nalnie ułożonymi motywami kwiatowymi S k r z y n i e m a l o w a n e w y r a b i a n e były głównie po m i a ­ Tarłów, Ciepielów, Ożarów i inne). W niektórych 8. Łóżko malowane. Chotyzie diago­ subtel­ 0 n y c h gałązkach i k w i a t k a c h . Wszystkie omawiane dotychczas skrzynie były n a s u r o w y m t l e wygładzonego ją się j e d n a k , choć b a r d z o malowane drzewa. Zdarza­ rzadko, skrzynie d w u p o l o - n i e b i e s k i l u b g r a n a t o w y , zaś p o l a z d o b i o n e Ryc. licowej, ką czerwoną ( r y c . 16), a w y p e ł n i o n y c h p i o n o w o we, w k t ó r y c h pudło s k r z y n i m a l o w a n e Zwoleń, Kozienice, są s k r z y ­ n a ścianie w i ę c e j s p r z e d 100 l a t ( w i a n o p r a b a b e k d z i s i e j s z e g o d o ­ Głowaczów. Skaryszew, okolicy Podlasiu. rosłego p o k o l e n i a ) . stach (Radom, Skrzy­ są też w w y z n a c z o n y c h p o j e d y n c z ą ( r y c . 15) l u b p o d w ó j n ą r a m ­ skrzynie do przechowywania ko i w bardzo zniszczonym poza R a d o m s k i e m jest n a k o l o r wyodręb­ n i o n e są k o l o r o w ą ramką i odmienną b a r w ą tła. F o r m ą nowszą wanym", w (pow.Starachowice). są s k r z y n i e o w z o r z e t z w . „ m a z e r o - kolorze Wyk. brązowym stolarz z i żółtym, wykonanym Lipska. ośrodkach ( R a d o m , K o z i e n i c e ) p r o d u k c j a b a r w n i e m a ­ techniką przypominającą s g r a f f i t o »». Występują l o w a n y c h skrzyń utrzymała się p r a w i e d o końca X I X nich skrzynie malowane wieku. roką k r a t ę l u b szachownicę. Często z j a w i a się podział W czasie badań udało się n a t e r e n i e znaleźć o g ó ł e m 68 skrzyń Radomskiego m a l o w a n y c h , które można zebrać w k i l k a g r u p . Jedną z n i c h , sądząc ze s t a n u z a ­ chowania okazów i przekazu tradycji, sięgającą n a j m n i e j I p o ł o w y X I X w . , stanowią s k r z y n i e na licu dwoma cztero- i sześciolistnymi co zdobione rozetami, o w pionowe wśród faliste pasy, sze­ l i c a i w i e k a s k r z y n i n a d w a prostokątne p o l a z z a z n a ­ czonymi przekątniami lub z motywem wiatraczka pośrodku, ułożonego z c z t e r e c h w y c i n k ó w Dotychczas nych nam skrzyń ze w z g l ę d u n a p o k a ź n y w i e k znajdowa­ n i e udało się ustalić, k t ó r e ze ośrodków w koła. s k r z y n i a r s k i c h n a l e ż y łączyć znanych z po­ płatkach c z e r w o n y c h l u b c z e r w o n o - c z a r n y c h . B y ć m o ż e s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i skrzyń. O g ó l n i e t y l k o można p o ­ późniejszą e w o l u c j ę t e g o m o t y w u stanowią wiedzieć, że w ośrodkowe Kozienicach robione były między i n - motywy wykonane czarnym konturem na tle malowa­ n y m u g r e m , które s p o t y k a m y n a p a r u s k r z y n i a c h z n a ­ lezionych w o k o l i c y Iłży. D o d r u g i e j g r u p y zaliczamy s k r z y n i e o g r a f i c z n y m p o d z i a l e ściany l i c o w e j ( i w i e k a ) na k i l k a pól prostokątnych, w y p e ł n i o n y c h roślinnymi o mięsistych c z e r w o n y c h 34 liściach motywami niebiesko 31 Co j e s t t y m b a r d z i e j zrozumiałe, że chłopi z R a d o m ­ s k i e g o z a o p a t r y w a l i się w s k r z y n i e , m a l o w a n e r ó w ­ nież n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y ( P u ł a w y , O p o l e , J ó ­ z e f ó w ) , zaś n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o o s i e d l a l i się s k r z y n i a r z e z o b c y c h s t r o n , n p . n i e j a k i Szelążek osiadły w K o z i e n i c a c h . �Ryc. nymi S. Ława ze zdobionym skrzynie o wzorze czerwonym, oparciem malowanym s u r o w y m tle drzewa, w R a d o m i u — malowane łości, a w Zwoleniu najdłużej wykonywano na w ca­ Szafy, które w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zaczęły p o ­ rowane były bogatszych na XIX-wiecznych gospodarzy, meblach wzo­ mieszczań­ s k i c h , z d o b i o n o j e chętnie dekoracją plastyczną w p o 32 O p i s t e c h n i k i m a z e r o w a n i a u m i e s z c z o n y został w p r a c y R. R e i n f u s s a : L u d o w e s k r z y n i e m a l o w a n e . W a r s z a w a 1954, s. 28. ЯЯи Ryc. 10. Ława z oparciem poręczami. przerzucanym Okól staci toczonych (pow. Starachowice). k o l u m i e n e k czy n a l e p i a n y c h elemen­ tów s n y c e r s k i c h . skrzynie „mazerowane". j a w i a ć się u niektórych i Dekoracja wnętrza rozwinęła się w Radomskiem s t o s u n k o w o późno. Jeszcze w I I p o ł o w i e u b i e g ł e g o w i e ­ ku spotkać b y ł o można izby o surowych, nie bielo­ n y c h ścianach. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u szechniał się z w y c z a j glinką, czerpaną najczęściej to w okolicy rozpow­ b i e l e n i a ścian i z b m i e s z k a l n y c h Kroczowa z płytkich o d k r y w e k (gm. Kozienice), czy czy Lipska. Glinkę t r z e b a było n i e k i e d y zdobywać u k r a d k i e m , n o ­ cą, gdyż właściciele c e n n y c h złóż s t r z e g l i i c h c z u j n i e , ЯН шВ эн do przodu. Jastrzębia (pow. Radom). Л5 �Ryc. U. Ława do spania, czerpiąc z n i c h niezłe d o c h o d y . D o p i e r o wykonana w okresie w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniać się zaczęło wapnem z niewielkim dodatkiem niebieskiej w I bielenie farby, Zwoleniu. Strykowice (pow. Kozienice). Z u p e ł n i e n o w ą formą d e k o r a c j i papierze, które n a k l e j a są m a l o w a n k i na się n a ścianach ( C h o t y z i e ) M . O d l e g l e j s z e t r a d y c j e , sięgające I I p o ł o w y u b . s t u l e c i a , t z w . „ l a k m u s u " . B i e l i się z w y k l e ściany, p o ł o w ę zosta­ mają wiając n i e bieloną. W n i e k t ó r y c h w s i a c h ( J e d l n i a K o ­ nione w y c i n a n k i . Naklejano ścielna, M o l e n d y ) m i ę d z y o b r a z a m i , n a b e l k a c h pułapu. B y ł y t o w y c i n a n ­ n a ścianach p o d o b r a z a m i , c z y k o ł o natomiast bardzo w Radomskiem j e szeregami rozpowszech­ n a ścianach okien malowano tzw. „rózgi" l u b „wazony", to jest m o ­ k i k o l i s t e , j e d n o o s i o w e roślinne, l u b t z w . „ l a l k i " t y w y roślinne o s p i r a l n i e z a w i n i ę t y c h gałązkach, w y ­ m i e k i l k u t r z y m a j ą c y c h się za ręce p o s t a c i l u d z k i c h rastające świato­ Zdobienie wycinankami zaczęto ściany m a l o w a ć w deseń za pomocą g u ­ światowej prawie wej) z doniczek. Ostatnio (po I I w o j n i e m o w e g o wałka, o b o k t e g o p o j a w i a j ą się także o d r ę c z ­ wyszło z m o d y zupełnie. W y j ą t k o w o od I tylko w n a ścianach. Są t o j e d n a k w y c i n a n k i różne o d lub wykonane n y c h , najczęściej k w a d r a t o w e , o m o t y w a c h p r z e z p a t r o n y własnej r o b o t y (Dębowa Drygulec). r z u c o n y c h n a tło n i e r e g u l a r n e j dować koronkowe robótki. W ;M . wojny nie­ k t ó r y c h w s i a c h ( C h o t y z i e ) można jeszcze zobaczyć n i e m a l o w a n e m o t y w y roślinne d w u - l u b t r ó j k o l o r o w e , Wola, w for­ je daw­ roślinnych s i a t k i , mającej naśla­ o k n a c h zawieszają fi­ r a n k i w p o s t a c i w y c i n a n e k z białej bibuły. 33 O p i s m a l o w a n e k p u b l i k o w a n y b y ł w p r a c y R. R e i n f u s s a : M a l o w a n k i ścienne z Chotyziów. Polska S z t u k a L u d o w a 1954, s. 50. 36 34 W o p r a c o w a n i u z n a j d u j e się o d d z i e l n y artykuł o m a ­ w i a j ą c y w y c i n a n k ę radomską. �R y c . 13. Starodawny (brak drzwiczek). Ryc. 12. Krzesło z ozdobnym od kolonistów niemieckich. Dekoracją, która z wydmuchanych wyszła zapieckiem, Sucha (pow. już z mody, kredens Tczów z półką (pow. „z ogonem" Kozienice). zakupione Kozienice). były ptaszki j a j , z g ł o w a m i i skrzydełkami wy­ bezbarwne Radomskiem wnętrze ożywiają dzisiejszej chałupy wiejskiej jedynie t k a n i n y w postaci w weł­ k o n a n y m i z ciasta, które zawieszano na t r a g a r z u l u b nianych środkowej belce powały k r a c i a s t y c h „ p s t r u c h " , k t ó r y m i n a k r y t e są łóżka. R z a ­ (Sadkowice). C z a s e m można jeszcze spotkać pająki wykonane słomy i k o l o r o w y c h bibułek. Starszą i dziś już n i e spotykaną formą są żyrandolowych prawie pająki k u l i s t e i k r y s t a l i c z n e , ł a t w i e j n a t o m i a s t natrafić pająków ze można n a różne czy odmiany promienistych, zrobio­ n y c h z p a s ó w s p i r a l n i e skręconej bibuły. W t r a d y c y j n y m w n ę t r z u p o w a ż n ą rolę o d g r y w a ł a g a ­ l e r i a o b r a z ó w ś w i ę t y c h , z a w i e s z o n y c h ukośnie n a ścia­ nie n a p r z e c i w nie i wejścia. R a m y o b r a z ó w ( p r a w i e oleodruków) sztucznymi pierowe wraz dekorowano kwiatami z firaneczkami wyłącz­ z bibuły (tzw. „purloty"). K w i a t y gałązkami jedliny pa­ wykorzystywane b y w a j ą też d o d e k o r a c j i ścian. S z a r e i dosyć w ł a ś c i w i e dziej lub parcianych ( u uboższych) p a s i a k ó w spotkać można n a k r y c i a łóżek z białego czy płótna, ozdobione po k r a j a c h d z i u r k o w a n y m h a f t e m . W lecie barwne jako l n i a n e k r a c i a k i czy p a s i a k i z a w i e s z a się zasłony n a o k n a i d r z w i . N a podłogach spotkać można „gałganiarze", t j . c h o d n i k i t k a n e z k o l o r o w y c h pasków szmacianych. N a łóżkach w zamożniejszych domach, urządzonych „ p o s t a r e m u " , w i d u j e się t r z y c o r a z t o m n i e j s z e p o d u s z k i w białych p o s z e w k a c h wych wstawkach. Haft w o szerokich dekoracji pękate koronko­ wnętrza trady­ cyjnego n i e znajdował większego zastosowania. Widzi się go n a t o m i a s t w i z b a c h d z i s i e j s z y c h bnomieszczańskich makatek o wzorach w postaci d r o czerpanych z d r u k o w a n y c h wzorników. 37 �38 �TKANINY Dekoracyjne liśmy wyroby marginesowo przemyśle t k a c k i e , o których powyżej, Radomskiego odgrywały także rolę wspomnie­ w ludowym poważną. Jeszcze Wśród pasiaków u b r a n i o w y c h dadzą t r z y zasadnicze rodzaje. Pierwszy na bawełnianej l u b lnianej osnowie w się wyróżnić — to pasiaki tkane d r o b n e prążki na przełomie X I X i X X w i e k u t k a c t w o w i e j s k i e było d w u k o l o r o w e (z k t ó r y c h j e d e n j e s t najczęściej czarny), w pełnym r o z k w i c i e używane — ty i wyrabiały 35 . W w i e j s k i c h chałupach k o b i e ­ nie tylko lniane płótna samodziałowe (szare p r z e w a ż n i e ) s u k n o n a s u k m a n y tkaniny ozdobne, ubiorze czy nia , a l e i różne zastosowanie czy w urządzeniu w n ę t r z a . Z p u n k t u technicznego wielkiego znajdujące 36 tkaniny radomskie nie w widze­ wykazują 37 , często r y p s p ł ó ­ cienny oraz splot rządkowy. T e n ostatni b y w a zarów­ t k a n i n a c h b a r w n y c h , j a k i w płóciennych b i a ­ łych o b r u s a c h c z y płachtach Wykonuje się n i m b ą d ź r ó w n o l e g ł e ukośne prążki,- bądź jodełkę, bądź dziej) wzór w postaci l i n i i z y g z a k o w a t y c h (najrza­ i wpisanych w siebie rombów Największą n a kobiece kaftany; drugi pa­ siaki bawełniane l u b l n i a n e w d r o b n e k o l o r o w e p a s k i (często r ó w n e j szerokości o k o ł o 1 c m ) , spódnice; w r e s z c i e używane na trzeci rodzaj — to „burki", t j . p a ­ siaki o wątku wełnianym n a l n i a n e j osnowie, używane n a z a p a s k i n a r a m i e n n e i w i ą z a n e d o pasa. urozmaicenia. Występuje t u głównie p r o s t y s p l o t płótna, c z a s e m t z w . „ p a n a m a " no w to głównie Najstarsze z n i c h , siągające całkowicie czarne wąziutkimi X I X w i e k u , są l u b ciemnogranatowe, pojedynczymi prążkami prawie poprzecinane białej bawełny, b i e g n ą c y m i w odległości 8 — 10 c m o d s i e b i e . W c z a ­ sach późniejszych w wełniakach przeznaczonych na z a p a s k i n a r a m i e n n e p r ą ż e k b i a ł y zaczął zmieniać się w szeroki, 3 — 4 - c e n t y m e t r o w y paseczek. Z a m i a s t j e d ­ n e g o prążka d a w a n o d w a l u b t r z y t a k , że t w o r z y ł ' s i ę grupę t k a n i n d e k o r a c y j n y c h w Radom­ s k i e m stanowią t z w . p a s i a k i u ż y w a n e bądź j a k o p ł a c h ­ n a t k a n i n i e układ białych p r ą ż k ó w o p e w n e j t y i n a r z u t y ( n a ł ó ż k a ) , bądź j a k o m a t e r i a ł y o d z i e ż o ­ w e , mające z a s t o s o w a n i e w s t r o j u k o b i e c y m . ustalo­ nej r y t m i c e . W wełniakach n a zapaski wiązane do pasa — prążki (biegnące poziomo) zagęszczały się białe często k u wy­ dołowi. O b o k p r ą ż k ó w b i a ł y c h już z p o c z ą t k i e m b i e ż ą ­ r a b i a n e d o dziś t k a n i n y n i e u b r a n i o w e . Dzielą się o n e cego s t u l e c i a p o j a w i ł y się p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e c i e n ­ pod względem s u r o w c a n a \ , p a r c i a k i " , w których wątek k i e prążki i 15 c m o d b r z e g u z a p a s k i , zaczęła f o r m o w a ć się t k a n a Wśród pasiaków większą żywotność osnowę s t a n o w i l e n , i „kilimy", wykazują tkane wełnianym kolorowe, a u dołu, n a w y s o k o ś c i wątkiem n a l n i a n e j osnowie. Starsze p a r c i a k i i k i l i m y , wiązka z różnokolorowych pasków. W t z w . dziś „ ś l a k o w e " , t k a n e b y ł y w n y światowej d w w u najczęściej — l u b t r ó j k o l o r o w e szerokości 6 — 8 c m , u t r z y m a n e b a r w a c h przeważnie kiedy wąziutkim Pasiaki przed w pasy j a s n y m prążkiem „ślakowe", I wojną okresie ciemnych, rozdzielonych wyrabiane światową, zaczęły międzywojennym, (biały bardzo l u b żółty). powszechnie wychodzić wyparte nie­ przez z mody tzw. pa­ siaki „krakowskie" l u b „łowickie", o szerokich wiąz­ i n a początku o k r e s u około okresie I woj­ międzywojennego bogactwo kolorystyczne czarnych wełniaków na zapaski „przedsobne" bardzo wzrosło. S p o t y k a się niekiedy okazy, w których wiązki b a r w n y c h prążków i pasków dominują zdecydowanie nad czarnym W e w s c h o d n i e j połaci R a d o m s k i e g o , tłem tkaniny. n p . w W o l i Solec­ k i e j , s z l a k d e k o r a c y j n y , zdobiący „ b u r k ę " , urozmaica­ ją p a s k i złożone z k i l k u k o l o r ó w , układających się w kach wielobarwnych, rozdzielonych niezbyt w y d a t n y m i skosy. E f e k t t e n u z y s k u j e się p r z y p o m o c y w ą t k u s k r ę ­ p a s a m i tła. R o z p o w s z e c h n i e n i u się t y c h p a s i a k ó w s p r z y ­ conego z r ó ż n o b a r w n y c h n i t e k . Skręca się n p . ze sobą jało i s t n i e n i e f a b r y c z n e j 4 tkalni pasiaków łowickich" w Z w o l e n i u , sprzyjała też działalność z a k o n n i c , które z O p o c z y ń s k i e g o przeniosły się w t v m czasie d o S u c h e j koło Zwolenia 5 n i t e k różnobarwnych i p r z y g o t o w a n y m efek­ cie r o z p a d a bieg­ się k o l o r y s t y c z n i e n a k i l k a ukośnie nących p r ą ż k ó w Operując następnie w ą t k i e m n y m z tych samych kolorowych nitek 35 Z b r a k u m i e j s c a p o m i n i ę t y t u został o p i s t e c h n i k i w y r o b u t k a n i n . Z c i e k a w s z y c h szczegółów z a n o t u j e ­ m y j e d y n i e parę wiadomości o kołowrotku, c z y l i t z w . w R a d o m s k i e m „ k ó ł k u " . P o j a w i a się o n o i r o z ­ powszechnia na b a d a n y m terenie dopiero w X X w i e ­ k u , w y p i e r a j ą c u ż y w a n ą t u p o p r z e d n i o przęślicę krężołkową. Początkowo używane były kołowrotki t y p u pionowego, z w a n e t u „francuskimi", które zastąpione zostały p r z e z p o z i o m y t y p k o ' o w r o t k a , w y g o d n i e j s z y w p r a c y , g d y ż „ l ż e j się o b r a c a " . W y ­ r o b e m k o ł o w r o t k ó w z a j m o w a l i się m . i n N i e m c y zamieszkujący n i e k t ó r e „ k o l o n i e " n p z W ł a d y s ł a ­ w o w a , i m też b y ć m o ż e przypisać n a l e ż y szechnienie charakterystycznego d l a obszaru d o l n o niemieckiego kołowrotka t y p u poziomego. 36 F o l u s z e z n a j d o w a ł y się w R a d o m i u , Z w o l e n i u , K a z n o w i e , J e d l a n c e (koło I ł ż y ) , Z a g o ż d ż o n i e ( o b e c n i e P i o n k i ) , O s o w i e (koło T c z o w a ) i i n . 37 T e c h n i c z n a n a z w a s p l o t u t k a c k i e g o , w k t ó r y m d w i e n i t k i o s n o w y krzyżują się z d w o m a n i t k a m i w ą t ­ ku. w ten sposób w ą t k i e m t k a się o d p o w i e d n i pasek, k t ó r y w odwrotnym W uzyskujemy rodzaj b a r w n e j okresie wyjątkiem nież ale w międzywojennym używanych uległy wpływom jodełki pasiaki ubraniowe na zapaski mody skręco­ kierunku naramienne) „łowickiej" (z rów­ (zwanej też c z a s e m najniesłuszniej modą „ k r a k o w s k ą " ) , w związku z c z y m zaczęto stosować r ó ż n o k o l o r o w e tła i szerokie wiązki b a r w n e o dużym w a c h l a r z u b a r w . Obecnie wobec zanikania stroju ludowego — pasiaków — ubra­ n i o w y c h t k a się b a r d z o mało. K r a c i a k występuje w Radomskiem bez porównania rzadziej od pasiaka. S p o t y k a m y go n i e k i e d y wśród k o ­ lorowych i „partów" (grubych lnianych w t z w . „pstruchach". „ P s t r u c h y " b y ł y samodziałów) t o materiały p i e r w o t n i e c z y s t o w e ł n i a n e , później l n i a n e l u b b a w e ł n i a n o - w e ł n i a n e , najczęściej w kolorze białym i czar­ n y m l u b g r a n a t o w y m , t k a n e w drobną deseniową k r a t ­ k ę (4 X 4 n i t k i ) . U ż y w a n o j e j a k o n a k r y c i e n a łóżka. 39 �Prócz wiejskie tkanin wykonywanych wąskie k r a j k i , tkane deseczkach t k a c k i c h W wały 38 splotem 3 barwne rypsu osnowowego n a farbiarnie, dzaju drukarni, a mianowicie w Radomiu, cach, Z w o l e n i u , L i p s k u i G n i e w o s z o w i e Kozieni­ Farbiarnie te p o s ł u g i w a ł y się techniką d r u k u b a t i k o w e g o wy­ konując n a g r a n a t o w y m t l e ( i n d y g o ) biały w z ó r w p o ­ barwnego mieszczące farbujące p r z ę d z i w o d o s t a r c z o n e ty tj. . związku z r o z w o j e m liczne na krosnach, tkaczki też t z w . „tasiemki", wyrabiały tkactwa się po powsta­ miastach, przez w i e j s k i e ». P r z y niektórych f a r b i a r n i a c h czynne kobie­ były rów­ s t a c i k w i a t ó w l u b p r ą ż k ó w . O r n a m e n t k w i a t o w y zdobił płótna p r z e z n a c z o n e n a k a p y n a łóżka, spódnice k o b i e ­ ce, z a p a s k i ( d r o b n y r z u c i k k w i a t o w y z girlandą w i ę k ­ nież ręczne d r u k a r n i e s a m o d z i a ł o w y c h płócien. N a t e ­ szych k w i a t ó w p o k r a j a c h ) . Płótna d r u k o w a n e w prąż­ renie Radomskiego k i u ż y w a n o n a spódnice, z a p a s k i l u b m ę s k i e n a t r a f i o n o n a ślady pięciu t e g o r o ­ STRÓJ spodnie. LUDOWY Z samodziałowym ludowego stroju. szone b y ł y t k a c t w e m łączy W Radomskiem powszechnie przed się zagadnienie ubiory ludowe I wojną no­ światową. W czasie w o j n y i w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m wyszedł z użycia t r a d y c y j n y ubiór męski, t a k że w y g l ą d z t r u d e m r e k o n s t r u u j e m y dziś n a p o d s t a w i e resztek. puje Ubiór kobiecy już starsze tylko w w pełnych k o m p l e t a c h niewielu wsiach, jego nikłych wystę­ noszony przez niewiasty. Kobiety chustki w Radomskiem fabryczne — nosiły n a g ł o w i e „salinówki" wełniane l u b bawełniane — „ d z i k ó w k i " , złożone p o p r z e k ą t n i i z w i ą z a n e n a d c z o ­ łem. M ę ż a t k i kami nakładały lub haftowane białe t i u l o w e „półczepki" kroju przyramkowego czepce z ( r y c . 17). ryż- Koszule n a przełomie X I X i X X wieku zaczęto zdobić n a m a n k i e t a c h , kołnierzu i p r z y r a m k a c h skromnym haftem w y k o n a n y m przy pomocy czerwo­ n e g o „ z a p a ł u " . N a koszulę zakładano „ g o r s e f s z y t y c z ę ­ sto z czerwonego „kaźmierza" materia fabryczna). Gorset, (kaszmiru — zakończony cienka dołem „tac­ k a m i " l u b układany w f a ł d y ( T y c h ó w S t a r y , r y c . 18), zdobiony był n a s z y w k a m i z k o l o r o w e j t a s i e m k i , ukła­ d a n e j w ząbki ( t z w . k r e p i n y ) . F o r m ę nowszą stanowią gorsety szyte z c z e r w o n e g o a k s a m i t u , zdobionego n a ­ szywkami z szychu. W okresie powszechniły się t z w . g o r s e t y wane ozdobami międzywojennym roz­ „krakowskie", przełado­ z naszvwanych cekinów i s z k l a n n y c h koralików P r ó c z g o r s e t ó w nosiły także k o b i e t y b l u z k i łfc r ę k a ­ Ryc. 17. Kobieta (pow. w „półczepku". Kozienice). Brzoza w a m i , z w a n e k a f t a n a m i , w o l n e l u b obcisłe ( t z w . „ w c i naki"), szyte bądź z drobnego prążkowanego samo­ działu w e ł n i a n e g o , bądź częściej z k o l o r o w y c h m a t e r i a ­ łów fabrycznych. Ozdobione były one a p l i k a c j a m i czarnego a k s a m i t u , n a s z y w k a m i 38 W i a d o m o ś c i o deseczce t k a c k i e j z a n o t o w a n o w m i e j ­ scowościach: G r o d e k i Z a w a d a S t a r a ( p o w . K o z i e ­ nice) oraz Krzyżanowice ( p o w Iłża). 39 F a r b o w a n i e w e ł n y n a p a s i a k i było czynnością w a ż ­ ną i n i e k a ż d y f a r b i a r z umiał z a d o w o l i ć w y s u b t e l n i o n e gusta klientów. Z okolic Iłży (Mirzec, T y ­ c h ó w S t a r y ) u d a w a ł y się k o b i e t y p i e s z o z m o t k a m i w e ł n y aż d o f a r b i a r n i S t r a u c h ó w w O p o c z n i e , skąd p o k i l k u d n i a c h w r a c a ł y z w i l g o t n ą jeszcze o d f a r ­ b y wełną. 10 W Z w o l e n i u z końcem ubiegłego w i e k u b y ł y 2 f a r ­ b i a r n i e , d r u k u j ą c e płótna. W ł a ś c i c i e l e m j e d n e j b y ł Ż y d , n i e z n a n y z n a z w i s k a , d r u g i e j zaś E m i l B r e ­ m e r , N i e m i e c z Białegostoku, k t ó r y p o p r z e z T o m a ­ s z ó w ( M a z o w i e c k i ) p r z y b y ł około r . 1880 d o Z w o l e ­ n i a i t u założył f a r b i a r n i e i drukarnię płócien, 40 z z tasiemek i t p . istniejącą d o I w o j n y ś w i a t o w e j . D r u k o w a ł s a m o ­ d z i a ł o w e płótna, a p o n a d t o f a b r y c z n e p e r k a l e , j e d ­ w a b i e i b a t y s t y . O d r . 1918 k u z y n B r e m e r a , B r u n o p r ó b o w a ł czas jakiś r o b i ć r ę c z n e b a t i k i . W K o z i e ­ n i c a c h w ł a ś c i c i e l e m d r u k a r n i płócien i f a r b i a r n i b y ł p r z y b y ł y w r . 1912 z Ł o d z i J a n B e d r a c z e w s k i . D r u ­ karnię t k a n i n prowadził z a l e d w i e do I w o j n y świato­ w e j , później została j e d y n i e f a r b i a r m i a . K l o c k i d o d r u k o w a n i a t k a n i n p o z m a r ł y m w r . 1945 B e d r a c z e w s k i m zostały s p a l o n e o k . r . 1952. W L i p s k u d r u k a r n i ę płócien p r o w a d z i ł f a r b i a r z S t e f a n D o l e w ski. 41 O p i s t e c h n i k i z n a j d u j e się w p r a c y . R. R e i n f u s s a : P o l s k i e l u d o w e d r u k i n a płótnie. W a r s z a w a 1953, s, 78 _ 84. �Z końcem ubiegłego stulecia kobiety białe l n i a n e spódnice, z w a n e scowościach „ciasnochami" latem nosiły chy", też w niektórych miej­ p i o n o w e prążki, najczęściej (Zawada, Zwoła); wdzie­ wały j e n a w e t d o s t r o j u świątecznego. P r z e d I wojną łe, „ s o r c e " , t j . spódnice z p ó ł w e ł n i a n e g o p a s i a k a rzadziej pasiaki na w lub z lekkich n y c h . Ubiór z i m o w y stanowiły materiałów „burochy", fabrycz­ „przędzio- (okolice Radomia), dopiero w n o w s z y c h czasach ( o k r e s I w o j n y ś w i a t o w e j i p ó ź n i e j ) ś w i a t o w ą zastąpiły j e spódnice z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t ­ drukowanego kolorowe w czarne l u b g r a n a t o w o - b i a - na związku spódnice zacząły z oddziaływaniem nabierać . barwności wpływów „łowickich". O b o k spódnic s z y t y c h z w e ł n i a k ó w w y s t ę p u j ą d o dziś r o b o c z e p a s i a s t e spódnice „ p a r c i a n e " . N a północ o d R a ­ 42 W i a d o m o ś c i o białych spódnicach l n i a n y c h z a n o t o ­ w a n o w k i l k u p u n k t a c h r o z r z u c o n y c h n a całym p r a w i e terenie Radomskiego: Chotyzie, Jedlanka (k. I ł ż y ) , B a r t o d z i e j e ( k . T c z o w a ) , W o l a S o l e c k a , S t r y ­ k o w i c e , Tychów, Z a w a d a , Zwoła, Sadkowice, P o ­ liczna. Ryc. 18. Gorset z falbanką układaną d o m i a , w Jastrzębiej i o k o l i c y , n o s z o n e b y ł y t z w . „ b a ­ r y ł y " , spódnice k l o s z o w e z czerwonego półwełnianego samodziału g ł a d k i e g o , d o ł e m ozdobione tkanym k i e m szerokości 16 c m , z ł o ż o n y m z k i l k u n y c h pasków (np. różowy, bordo, w fałdy. Tychów Stary (pow. szla­ różnobarw­ fioletowy). Iłża). 41 �Zawada, p o w . Kozienice), jaciółki", szyte nego sukna, „futra", z fabrycznego watowane ,szuby" lub podbijane r a n k i e m , dołem fałdziste, z d o b i o n e dzie i w (Wola pasie i granatowego błyszczącymi „przy­ l u b czar­ białym metalowymi guziczkami Solecka, Policzna). N a n o g i k o b i e t y w Radom­ s k i e m zakładały w y s o k i e s z n u r o w a n e t r z e w i k i , ozdobnie ba­ niekiedy na przo- czasem w y k o n a n e , n i g d y zaś n i e chodziły w b u t a c h z cholewami. U b i ó r męski dzięki p r z y p a d k o w e j wzmiance archi­ w a l n e j śledzić m o ż e m y w R a d o m s k i e m o d p i e r w s z y c h l a t ubiegłego stulecia. Świadkowie występujący w ro­ k u 1808 w s p o r z e m i ę d z y wsią Jastrzębią a O w a d o w e m (pow. Radom) u b r a n i b y l i w czapki z o t o k i e m b a r a n ­ k o w y m c z a r n y m l u b białym i d e n k i e m s u k i e n n y m n i e ­ b i e s k i m l u b z i e l o n y m , s u k m a n y białe z w y ł o g a m i g r a ­ n a t o w y m i u rękawów (jedynie 7 0 - l e t n i starzec wystę­ p u j e w s u k m a n i e czarnej), przepasane białymi wełnia­ n y m i p a s a m i , koszule i spodnie zgrzebne. Jeden z ucze­ stników s p o r u o d z i a n y był w zielony k a f t a n , wszyscy zamiast butów m i e l i n a nogach „chodaki" . Z k i e m chodaków, przez które zostały buty z cholewami stroju przetrwały w 44 wyjąt­ całkowicie wyparte w y m i e n i o n e wyżej ubiorze elementy chłopów r a d o m s k i c h do końca X I X w i e k u . N o s i l i w t e d y chłopi prócz l e t n i c h kapeluszy słomianych tzw. czapki (Chotyzie) l u b „dłubane" „rozłupane" (Gródek, Z a w a d a ) , o wyso­ k i m otoku b a r a n i m czarnym l u b siwym, z jednej stro­ Ryc. 19. „Burek' , zapaska przedsobna. (pow. Radom). Jastrzębia n y rozciętym i związanym n a k o k a r d k i , z d e n k i e m s u ­ kiennym niebieskim l u b czerwonym w s p o m i n a n y c h d o dziś danego t e r e n u występowały g r a n a t o w e i czarne z s i w y m l u b częściej c z a r n y m b a r a n k i e m jeden n a t r a f i o n o n a ślad wej dzianej m a g i e r k i o o t o k u potrójnie Przed cia głowy na drutach zwiniętym л!уураг!е zostały p r z e z n a t o w e c z a p k i ze s k ó r z a n y m d a s z k i e m zapaski, w y p a r t e drukowane ciejówki" l u b szyte z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , d o m i n o w a ł y j e d ­ n a k w s t r o j u u r o c z y s t y m zapaski z czarnego wełniaka w p o p r z e c z n e białe, a później k o l o r o w e p r ą ż k i ; z a p a s k i te począwszy w od I drobne, sztywno (ryc. 19). R o b o c z e wojny światowej zaprasowane zapaski zaczęto pionowe wykonuje się układać zmarszczki z pasiaka lnianego. Na r a m i o n a zarzucały dawniej kobiety białe lnia­ n e „ p r z e ś c i e r a d ł a " ( T y c h ó w S t a r y , P o l i c z n a ) , z w a n e też „rańtuchami" (Kłonówek, Strykowice). Niekiedy bione one były po k r a j a c h c z e r w o n y m haftem zdo­ (Wola (Modrze- niebieskie l u b gra­ analogiczne ręcznie typu tzw ma­ K o s z u l e l n i a n e , samodziałowe, d a w n i e j z r e g u ł y w y ­ puszczane n a spodnie, przepasywano wąskim rzemy­ k i e m . N a w i e r z c h wkładano krótką kamizelkę z s a m o ­ działowego prążkowanego poprzecznie teriału fabrycznego. granatowych W Sadkowicach k a f t a n a c h bez rękawów, sukna lub ma­ wspominano z tyłu stych, zdobionych czerwonym s z n u r k i e m i blaszanymi guziczkami. Zamiast kamizelek noszono też krótkie „spancery" z r ę k a w a m i , szyte z p r ą ż k o w a n y c h samodziałów l u b m a ­ t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . S p o d n i e l a t e m płócienne, wełnianymi d z i a ł o w e , białe l u b f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o c z y (lub czarną) „pstruchami" w kratkę. T y p o w ą drobną biało-granatową j e d n a k narzutką nara- o fałdzi- S o l e c k a ) . W d n i chłodne o w i j a ł y się d a w n i e j k o b i e t y 43 Raz brązo­ I wojną światową w y m i e n i o n e n a k r y ­ k ę " . D o białych spódnic l n i a n y c h noszono następnie p r z e z roga­ tywki jowice) N a spódnicę w i ą ż e się t z w . „zapaśnik", c z y l i „ z a p a s ­ O b o k t y c h czapek, w całej w s c h o d n i e j połaci b a ­ kowane w prążki, zimą p o p i e l a t e dru­ „sukienioki" z pół­ mienną, narzucaną d o dziś w w i e l u w i o s k a c h , j e s t t z w . wełnianego „ b u r e k n a o d z i e w " , c z y l i z a p a s k a długa n i e m a l d o k o ­ D o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o chłopi w d z i e w a l i s p o d n i e w e ł ­ l a n , zeszyta z d w ó c h szerokości g r a n a t o w e g o n i a n e , samodziałowe, l u b czar­ stanowiły czarne l u b „siwe" (popie­ l a t e ) s u k m a n y samodziałowe (Jastrzębia, p o w . R a d o m , 43 . . K o b i e t y w p r z ó d za n a j p y s z n i e j s z y ubiór miały n a l a t o p e r k a l o w e o d z i e w a d ł o i rańtuch m u ś l i n o w y , a n a zimę wełnianą pstruchę" — cytuję O. K o l b e r g za księdzem G a c k i m w i a d o m o ś ć odnoszącą się d o u b i o r u m i e s z k a n e k J e d l n i z r. 1874 (O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57). 42 tkane w splotem poprzeczne rządkowym. prążki (po parę n i t e k „ c h a b r o w y c h " i c z a r n y c h , l u b „ f i o ł k o w y c h " n e g o w e ł n i a k a w białe prążki ( r y c . 20). Ubiór z i m o w y samodziału, t k a n e g o samo­ i c z a r n y c h , Jastrzębia), a o d z materiałów I w o j n y światowej f a b r y c z n y c h . N a n o g i mężczyźni — wkła- 44 N a p o d s t a w i e w y p i s u z A k t ó w K a n c e l a r i i W o j e ­ wództwa Sandomierskiego ( A r c h i w u m Państwowe w R a d o m i u , n r a k t u 1361), u d z i e l o n e g o a u t o r o w i p r z e z p r o f . K a z i m i e r z a M r o z a z Jastrzębiej, za co M u n a t y m m i e j s c u s e r d e c z n i e dziękuję. �dali buty z cholewami, dawniej długimi, m i ę k k i m i d o Sukmany przepasywano wywijania, a od I w o j n y — z usztywnionymi cholewa­ rzanymi l u b wełnianymi, m i , z a o p a t r z o n y m i w k o s t c e w prasowaną kową kolorze kę". W Opatowskiem bili cholewy niektórzy „harmonij­ młodzi eleganci zdo­ butów n a b i j a n y m i mosiężnymi k a p s l a m i (Drygulec). po skó­ siat­ czerwonym Strykowice, Chmurzyńskich w wierzchu (Strykowice) samodzia­ ł o w e g o s u k n a białego, c z a r n e g o ( w ł a ś c i w i e brązowego) sukmana i „siwego" — t j . popielatego, z runa bia­ wykonanego łego m i e s z a n e g o z c z a r n y m . W z m i a n k i o sukmanie białej z a n o t o w a n o w B r z o z i e , T c z o w i e , K r z y ż a n o w i c a c h Bronisławowie, czarne Bartodziejach stępowały w okolicy (brązowe) samodziałowe Kozienic, między dolną wy­ Iłżanką nieistotne zresztą, porównując zwłaszcza bardziej Południową ubiorów odchylenia tradycyjną odzież dostrzega ludową odległych o d granicę zasięgu siebie w były s u k m a n y „siwe". Prócz Molendach Wodąca, Szydłowiec). n a schyłku nas Poza n i m i , w o k o l i c y O p a t o w a , w y s t ę p u j e już strój bogatsi nosili s u k m a n y granatowe długie p r a w i e d o k o s t e k kołnierzami bieskimi) sando­ radom­ Słupi i B o - jedynie że b y ł y pasie z niskimi dołem stojącymi ozdobione k o l o r o w y m i (czerwonymi i nie­ z czerwonymi sznurkami l u b białymi podłapkami" ( p a t k a m i ) n a rękawach zaczęto nosić tz^v (?) O p i s y t e zresztą różnią się w szczegółach m i ę d z y sobą stuleciu dla stroju Starych sukman 4 5 wcięte w l u b f a ł d z i s t e (z tyłu) kloszowate charakterystycznych Brzeźnicy wieku n i e udało się już odszukać i n f o r m a t o r z y podają one (bez granatowe W ubiegłego miejscowości. samodzia­ też c z a s e m s u k m a n y występowały Brzózka również różnych, s t a n o w i pas lasów wzdłuż K a m i e n n e j . s k i e g o p a s i a k ó w ) , zaś w o k o l i c a c h N o w e j powszechnione się z interesujących rzec, T y c h ó w S t a r y ) , n a j s i l n i e j n a c a ł y m o b s z a r z e r o z ­ i rodzina n i c e zależne o d s t o p n i a zamożności właścicieli. P e w n e , mierski (Wola je (pow. kozienicki). a Kamienną i koło Iłży ( J e d l a n k a , Krzyżanowice, M i ­ łowych l u b białym Tczów). Wyrabiała W obrębie o p i s a n y c h p o w y ż e j u b i o r ó w zachodzą r ó ż ­ z U b i ó r w i e r z c h n i stanowiła i w (Chechły, pasami w y k o n a n y m i techniką paltony" 4 e W bieżącym Б1л»уе samo kolan ODatrzone w m a r v n a r k o w v kołnierz kr " obszvte Jach czarną szeroką tasiemką i z d o b i o n e f a l i s t y m i s t e b n o w a n y m i n a m a s z y n i e n a i l a m i n a KOfnierzu, manKie— tach • n a t k a o h k e s z e n " P It " d •' • h sp n o tу к ка п е , \ zęsto / p r z e z i n i o r' m a t o r o w m i e s z a n°e w ss'i a c n J e S Z C Z e P bywają z d a w n y m i s u k m a n a m i . Obok wełnianych sukman nosili chłopi r a d o m s c y b i a ł e „ p ł ó c i e n i c e " . również czasem Wzmianki o t y m zanotowano w O p a t o w s k i e m (Drygulec, Tarło) oraz na p o ł u d n i o w y zachód o d I ł ż y ( T y c h ó w S t a r y ) , g d z i e n a ­ zywano je „kamiziele". K o ż u c h ó w w I I połowie ubiegłego w i e k u noszono n a ogół mało. W J e d l n i d o r o k u 1860 n a całą w i e ś były z a l e d w i e d w a kożuchy 45 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57. 46 S u k m a n y : C z a r n a , samodziałowa, z w y ł o g a m i , tył fałdzisty, — rękawy i kołnierz zdobione c z e r w o n y m i z i e l o n y m s z n u r k i e m (Bronisławów). C z a r n a , samodziałowa, z tyłu 4 fałdy, kołnierz mały, stojący, w y ł o g i p r z v kołnierzu i p a t k i n a r ę ­ k a w a c h wykładane c z e r w o n y m s u k n e m .ozdoby z czerwonego i niebieskiego s z n u r k a (Chotyzie, m o d a K r z y ż a n o w i c e , o k . 1890). Biała, o b s z y t a c z e r w o n y m w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , z a p i n a n a n a kołeczki z „ a k s y r b a n d a m i " ( p o t r z e b y ? , K r z y ż o n o w i c e . o k . 1890). C z a r n a „ k a p o t o w a " , długa d o k o s t e k , w pasie wcięta, d o ł e m s z e r o k a „ s p ó d n i c a " , w p a s i e d o s z y wąna, k l o s z o w a , n a rękawach trójkątne „podłapki" z czerwonego l u b białego s u k n a (Tychów Stary). Siwa ( p o p i e l a t a ) „ p r o s t k a " , w p a s i e n i e o d c i n a n a , długa d o p o ł o w y ł y d e k , k o ł n i e r z stojący, z d o b i o n y w „ k u l a s i k i " ( z y g z a k ) c z e r w o n a nicią, ukośne p r z e ­ cięcie k i e s z e n i , o b s z y t e g r a n a t o w y m s z n u r k i e m ( T y ­ chów Stary). B r ą z o w a , d o ł e m k l o s z o w a , k o ł n i e r z stojący bez wyłogów, z d o b i o n y p o d o b n i e j a k i przód błękitnym sznureczkiem (Zawada). 47 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 56. Ryc. 20. Kobieta mienne]). w „burku na dziew" (zapasce Mirzec (pow. Starachowice). nara­ 43 �dzentyna strój wyglądem świętokrzyski, sukmany różniący męskiej, j a k i się zarówno kolorystycznym d z i e g r a n i c ę s t a n o w i Wisła z t y m , że n a P o w i ś l u L u b e l ­ s k i m u b i o r y l u d o w e posiadają p e w n e e l e m e n t y zbliżo­ układem w e ł n i a k ó w ( p r z e w a g a c z e r w i e n i n a z a p a s k a c h ) . ne do r a d o m s k i c h . G r a n i c y północnej z braku N a zachód sięgają u b i o r y r a d o m s k i e n i e m a l p o P r z y t y k n i e można w t e j c h w i l i ustalić n a w e t w sposób o g ó l ­ badań i Przysuchę, g d z i e sąsiadują z opoczyńskimi. N a z a c h o ­ ny. ; GARNCARSTWO Przechodząc artystycznej, do i n n y c h dziedzin poświęcimy W czasie o b j a z d u p e n e t r a c y j n e g o przebadane zostały g ł ó w n e twórczości k ó w z a m a r ł y c h należy r ó w n i e ż Bierdzież ( p o w . K o z i e ­ garncarstwu. nice), gdzie w I I połowie X I X stulecia pracował g a r n ­ ludowej chwilę uwagi p o p r z e d z a j ą c e g o obóz ośrodki c e r a m i c z n e tego carz wyrabiający c e r a m i k ę u ż y t k o w ą — siwą, ną gładzeniami, i czerwoną, ostatnią ( K o s z a r y i K ą t y ) i Iłża (z J e d l a n k a ) . C e r a m i k i stamtąd, w i e r z c h u (górną p o ł o w ę n a c z y n i a ) , znanej w i s k u p i e c a s k o r u p y p o k r y t e b y ł y glazurą w i omawianej już w i e l o k r o t ­ nie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , z b r a k u miejsca n i e odcieniach bądź t y l k o w e w n ą t r z , bądź k o l o r u brązowego będziemy już t u t a j a n a l i z o w a l i . W czasie t r w a n i a o b o z u pełnie główny wysiłek g a r n c a r s k i e w B a ł t o w i e (2 nowych ośrodków, skierowany które został na dotychczas wyszukiwanie nie były względem n a u k o w y m badane. W rezultacie nych zostało k i l k a nowych się z a r ó w n o ośrodki pozycji, pod opracowa­ n a które zamarłe, j a k i c z y n n e złożyły po dzień Spośród o ś r o d k ó w zamarłych n a p i e r w s z y m miejscu umieścić należy G l i n i a n y , niegdyś m i a s t e c z k o , obecnie wieś, położona n a północnych k r e s a c h Ośrodek zamarły ten, produkował ceramikę l u b brązowo. przed Garncarz wazony z I czerwoną pow. wojną Opatów. światową, glazurowaną Ciepielewski, przybył z o k o l i c Bodzechowa, użytkowej efemerycznym i zebrane Tę i po na rumo­ różnych zgniło-zdelonego. Z u ­ zjawiskiem były pracownie 3 lata przed I wojną świato­ wą) i w Suchej (na przełomie X I X i X X w.). Z terenów d a l s z y c h , n a k t ó r y c h badań n i e p r o w a d z o n o , należy W a r k ę n a d P i l i c ą dzywojennym wymienić g d z i e jeszcze w o k r e s i e było k i l k a c z y n n y c h p r a c o w n i mię­ garncar­ skich. dzisiejszy. lono zdobio­ pobiałką. t e r e n u , t o z n a c z y D e n k ó w w r a z z ośrodkami p o b l i s k i m i z licznych wystaw glazurował malowaną na zie­ który tu w y r a b i a ł prócz c e r a m i k i plastyczną dekoracją, zabawki Istniejącym Głowaczów d o dziś ośrodkiem (pow. Kozienice), pracuje dwóch garncarzy. produkowano gładzeniem, w jest którym M n i e j w i ę c e j d o r o k u 1860 t u wyłącznie później garncarskim miasteczko, naczynia obok siwaków siwe .ozdabiane (które zaniknęły t u w r . 1917) w y r a b i a n o n a c z y n i a c z e r w o n e , malowane pobiałką w k w i a t y l u b z d o b i o n e o r n a m e n t e m d l a d z i e c i w f o r m i e m i n i a t u r o w y c h naczyń, g w i z d k ó w i ptaszków. N a techniczną stronę w y r o b ó w gliniańskich środka, bądź też i z e w n ą t r z , w g ó r n e j części brzuśca. mogła mieć w p ł y w istniejąca t u p r z y końcu X I X w i e ­ Obecnie k u w y t w ó r n i a naczyń k a m i o n k o w y c h i f a j e k . D o o ś r o d ­ c e r a m i k a użytkowa z przewagą ZDOBNICTWO W Z d o b n i c t w o w żelazie n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o repre­ wyrabiana jest w b y ł bądź stempel- k o w y m . Czerep g l a z u r o w a n y wyłącznie od Głowaczowie niezdobiona doniczek. ŻELAZIE n i e j w s w y m z a w o d z i e w czasie służby w o j s k o w e j pracy n e o k u c i a żelaznych części położonych. N a l e ż y t u r ó w n i e ż wspomnieć o k o w a l a c h wozów. J a k w y n i k a z w i e l u p o t w i e r d z a j ą c y c h się w y w i a d ó w , w I I połowie u b . stulecia n a terenie Radomskiego powszechnienie informatorzy roz­ żelaza n a w s i było dosyć słabe. S t a r s i pamiętają jeszcze „bose" wozy o k u t y c h kołach i d r e w n i a n y c h o s i a c h . im, j a k wiemy, drewniane pługi, o nie- Towarzyszyły brony, łopaty c z y w i d ł y . N i e c o l e p i e j przedstawiała się s p r a w a n a o d c i n ­ k u zastosowania rzadko, czy laza trafiały drewniane w żelaza w b u d o w n i c t w i e , a l e i t u , choć się d r z w i o drewnianym kołowrocie zamki. Szerokie rozpowszechnienie Radomskiem dopiero na w f a b r y k a c h , często w głębi Rosji f o l w a r c z n y c h , którzy n p . p o p a r c e l a c j i czy r o z w i ą z a n i u stosunku służbowego z dworem osiedlali się n a w s i . W J e d l n i był n a w e t k o w a l g r o m a d z k i , który w zamian za gruntu użytkowanie obowiązany drobnych wydzielonego był d o w y k o n y w a n i a robót gromadę chłopom bezpłatnie kowalskich. K o w a l e wiejscy trzeby przez chłopów i małomiasteczkowi nie tylko w zaspokajali zakresie wyrobów używanych w b u d o w n i c t w i e , j a k zawiasy drzwi, zamki zapadkowe z po­ narzędzi, a l e i ozdobnymi do wykładkami, ostatnie wrzeciądze (tzw. „skoble"), h a c z y k i do s k o b l i , r o b i l i o n i d w a dziesiątki l a t ubiegłego s t u l e c i a i n a początek X X r ó w n i e ż o k u c i a d o w o z ó w , k r z y ż e żelazne d o k a p l i c z e k , wieku, kiedy przypada że­ zarobkowej czy zentują g ł ó w n i e o k u c i a d o d r z w i i z a m k ó w o r a z o z d o b ­ t o p r a w i e w każdej w s i b y ł już kowal, a później i n a g r o b y . W y r o b y s w o j e k o w a l e z d o b i l i , co pracujący n a p o t r z e b y chłopów. K o w a l e c i t o p r z e w a ż ­ wedle się w y r a ź n i e nie prak­ konkurencyjną, mającą póź­ Ze sprzecznych i n f o r m a c j i n i e można tyce chłopcy w i e j s c y u kowala w którzy p o niedokończonej miasteczku 4 8 d o s k o n a l i l i się 48 P e w n ą g r u p ę stanowią „ k o w a l e z p r z y p a d k u " , k t ó ­ r z y z r a c j i jakichś s k o m p l i k o w a n y c h k o l e i l o s u z a ­ p o z n a l i się z t y m z a w o d e m . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć A d a m B y l i c a z Cecylówki Głowczowskiej, zdolny 44 i c h i n f o r m a c j i łączyło na celu zdobycie z walką odbiorców. wywnioskować, k o w a l , k t ó r e g o w y r o b y naśladują i n n i . K o w a l s t w a w y u c z y ł się w d o m u p o p r a w c z y m w Studzieńcu, g d y o d s i a d y w a ł k a r ę za k r a d z i e ż leśną w d o b r a c h hr. Zamoyskich. �a b с jS t d j e [ L к <J n m R y c . 2 1 . Wykładki do drzwi: a — d w i e wykladki do zamków (bez uchwytów), górna z Woli Soleckiej, dolna z Gródka; b — Bronisławów, с — Wola Solecka, d — Brzezowa, e — Tarłów, f — Krzyżanowice, g—Drygulec, h — Brzezowa, i —Wola Solecka, j —Chotyzie, к — Bierdzierz, l —Krzyżanowice, m — Krzy­ żanowice, n — Kłanówek (zakończona profilem twarzy). j a k przedstawiała się h i s t o r i a z d o b n i c t w a na terenie Radomskiego. kowalskiego J e d n i k o w a l e opowiadają, z d o b n i c t w o w y r o b ó w żelaznych posiada t r a d y c j e że k o w a l z d o b i , i t o r a c z e j d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i niż d l a zjednania sobie klientów. Artystycznie wykonane odzie­ twier­ koracyjnie potraktowaną dzą, że j e s t s t o s u n k o w o m ł o d e i n i e sięga w i e k u u b i e g ­ wierzchnię zdobioną dziczone po poprzednim pokoleniu, inni łego. D o s y ć n a t o m i a s t z g o d n i e znów wskazują k o w a l e i i n ­ n i i n f o r m a t o r z y n a południe ( o k o l i c e S z y d ł o w c a ) , j a k o na tereny o b o g a t y m zdobnictwie w podobno i umiejętność żelazie, skąd też t a m i a ł a przyjść twierdzą, że n a j w i ę k s z e padało n a czasy I w o j n y w Radomskie, nasilenie zdobnictwa światowej oraz przy­ początek użyciu wyroby żelazne mają formę, a czasem też ornamentem stempli. Wyrób elementów wytłaczanym przy stosowanych przy wytłaczaniu jest w R a d o m s k i e m b a r d z o s k r o m n y , n a j ­ częściej będzie t o k r o p k a w y b i t a „ p u n k t a k i e m " i p r o ­ sta k r e s k a w y k o n a n a za pomocą t z w . „ m e s l a " . Orna­ m e n t y złożone z t y c h e l e m e n t ó w t w o r z ą z w y k l e proste p a s o w e układy g e o m e t r y c z n e zygzakowatych, ukośnych w p o s t a c i l i n i i łamanych, krzyżyków okresu międzywojennego. Później o d b i o r c y „nie c h c i e l i k ó w należą k o w a l e , k t ó r z y p r ó c z w y ż e j już płacić za z d o b n i e n i e " a n i n i e d a w a l i k o w a l o m t r a ­ u ż y w a l i jeszcze s t e m p e l k ó w dycyjnego w poczęstunku, t a k ż e dziś już r z a d k o który de­ i po­ postaci itp. Do wyjąt­ wymienionych o innych wykrojach, np, kółka, r o z e t k i , g w i a z d k i czy tak popular- 45 �R y c . 22. Wrzeciądz zdobiony ornamentem n e g o w p o ł u d n i o w e j Małopolsce 1 9 wytłaczanym.Jedlnia Kościelna Pajączkowski, ok. 35 lat temu. i n a Śląsku 5 0 pół­ w postaci ozdobnej księżyca o b r z e g a c h gładkich czy w y c i n a n e g o o d w e w ­ (ryc nątrz w t r ó j k ą t n e ząbki. Z p u n k t u w i d z e n i a Z bogactwa k s z t a ł t ó w p i e r w s z e ń s t w o należy w R a d o m s k i e m oddać wykładkom do zamków z a p a d k o w y c h , które n i e k i e d y przybierają interesujące f o r m y ( r y c . 21), c z y t o ściśle abstrakcyjne, czy nawiązujące do świata l u b z w i e r z ę c e g o ( g ł o w y i całe p o s t a c i e k i e d y f o r m y t e powtarzają roślinnego ptaków). Nie­ się r ó w n i e ż w k o w a l s k i c h wykładkach d o z a m k ó w s p r ę ż y n o w y c h ( r y c . 21 m , n ) . Wśród wykładek do zamków z a p a d k o w y c h d w u k r o t n i e zanotowano w Radomskiem rzadko spotykaną (pow. 21a), a l e tarczki pozbawionej wykładkami f o r m zawiasy Kozienice). z Wyk. ruchomym paluchem kabłąkowatego n i e mogą równać (najczęściej Andrzej się uchwytu. różnorodnością „pasowe", rzadziej „esowe"! czy k r a t y d o o k i e n w p o s t a c i p a s ó w z o d g i ę t y m i n a b o ­ k i zadziorami. Proste w f o r m i e , ale zdobione wytłacza­ n y m o r n a m e n t e m b y w a j ą w r z e c i ą d z e ( r y c . 22) i h a c z y k i do d r z w i . Z i n n y c h żelaznych p r z e d m i o t ó w zdobionych w s p o m n i e ć n a l e ż y "siekacze z o s t r z e m w kształcie s y l ­ w e t k i zwierzęcia, z d o b i o n e p r y m i t y w n y m w z o r e m tło­ c z o n y m babką d o k l e p a n i a k o s y . O k u c i a d o w o z ó w , k t ó r e w M a ł o p o l s c e i n a Śląsku formę stanowiły p o p i s o w e skiej, w okazy dekoracyjnej sztuki k o w a l ­ Radomskiem prezentują się m n i e j ciekawie. 49 R. R e i n f u s s : P o l s k i e l u d o w e k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e . P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1953, s. 366. W o z u t y p u m a ł o p o l s k i e g o o d y s z l u n a stałe z a k u w a n y m 50 M . G ł a d y s z : Z d o b n i c t w o m e t a l o w e n a Śląsku. 1938, r y c . 125, 11 — 15. u Ryc. 46 1~I 23. Fragment rzeźbionej przęślicy. w śnice, stwarzające z r a c j i k i l k u pierścieni żelaznych nasady okresie Jedlnia dyszla I wojny szersze m o ż l i w o ś c i i później Kościelna (pow. zostały dekoracyjne, zupełnie Kozienice). w wyparte �p r z e z f o r m ę nowszą o d y s z l u W y j m o w a n y m , g d z i e w y ­ stępujące w n i e w i e l k i e j ilości o k u c i a , p r o s t e w k s z t a ł ­ cie, bądź w ogóle pozbawione n i c t w o ich ogranicza są ozdób, bądź się d o p r o s t e g o , najczęściej o r n a m e n t u p a s o w e g o , w y b i j a n e g o kiem" i tzw. przez umieszczonych tykamy piastę na „meslem". n a śnicach w y t ł a c z a n y żelaznych koła. W ozdobnie kowali pierścieniach, wasągach, używanych zdob­ geometrycznego „punkta- Prócz żelaz ornament spo­ wzmacniających „do wyjazdu", o k u w a n e są ściany t y l n e , s i e d z e n i a zaś m i e ­ wają o p a r c i a z k u n s z t o w n i e g i ę t y m i s p i r a l n y m i o z d o ­ bami. A ż e b y n i e w r a c a ć już d o z a g a d n i e n i a w o z ó w , n a l e ż y w s p o m n i e ć , że w północnej części R a d o m s k i e g o wozów t r a n s p o r t o w y c h bywają k o l o r brązowy (wyjątkowo deski czasem m a l o w a n e na n i e b i e s k i ) , n a t y m zaś t l e n a d e s k a c h b o c z n y c h m a l o w a n e są czarną farbą rozety c y r k l o w e , a z tyłu — a b s t r a k c y j n i e ujęte m o t y w y r o ­ ślinne, serce czy g w i a z d a . Niekiedy n a deskach n y c h zobaczyć m o ż n a d e k o r a c j ę plastyczną w wycinanki Malatury z deski przybitej te wykonują i malowanej bocz­ postaci na czarno. bądź s a m i w ł a ś c i c i e l e wozów, bądź c z a s e m k o w a l e . M a l o w a n e w o z y stanowią p e w n e g o r o d z a j u s p e c y f i k ę regionalną R a d o m s k i e g o (a zwłaszcza j e g o części p ó ł n o c n e j ) , poza k t ó r y m a n a l o g i c z n y c h f o r m zdobienia dotychczas nie notowano. P o w r a c a j ą c d o z d o b n i c t w a w żelazie, n a l e ż y nieć w paru kapliczki, słowach o k u t y c h zakończonych krzyżach, niekiedy pięknie wspom­ zdobiących wyciętymi w g r u b e j b l a s z e s y l w e t k a m i k o g u t ó w . W ś r ó d żelaznych 5 1 krzyży formy cmentarnych rzadko kowalskie. wprawdzie według Najczęściej z wiejskiej wzorników Osobny s p o t y k a się prymitywne występują t a m krzyże kuźni pochodzące, a l e sprowadzanych Ryc. 24. „Kozok" malowany (pow. na parkanie. Kozienice). Strykowice robione z miasta. dział z d o b n i c t w a w żelazie stanowią o k u c i a k u f r ó w z b l a c h y żelaznej p o k r a j a c h o z d o b n i e ażuro­ Porównując bogaty ilościowo m a t e r i a ł z z a k r e s u l u ­ dowego kowalstwa artystycznego zgromadzony w Ra­ w a n e , n a środku w i e k a przechodzące n i e k i e d y w k o l i s t e d o m s k i e m z t y m , k t ó r y został z e b r a n y w r . 1951 n a p o ­ c y r k l o w e r o z e t y . W y k o n a n i e m i c h z a j m o w a l i się z w y k ­ łudnie o d G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , n a l e ż y le s a m i stolarze. R a d o m s k i e uboższe j e s t o d K i e l e c c z y z n y 51 W n o w s z y c h c z a s a c h a n a l o g i c z n e k o g u t k i , w y c i n a ­ n e z c i e n k i e j b l a c h y c y n k o w a n e j , umieszczają w R a ­ d o m s k i e m na szczytach dachów blaszanych. skiego. Nawiązuje ono raczej stwierdzić, i że Sandomier­ do terenów środkowej i północnej P o l s k i , g d z i e z d o b n i c t w o w ż e l a z i e p r z e d ­ s t a w i a się n a o g ó ł dosyć s k r o m n i e . SNYCERKA P e w n e g o r o d z a j u niespodziankę s t a n o w i w Radom­ s k i e m wysoko rozwinięte snycerstwo, które o b s e r w u j e ­ m y n a przęślicach, będących d a r a m i składanymi p r z e z c h ł o p c ó w p a n n o m w c z a s i e z a l o t ó w . W przęślicach t y c h , t y p u przysiadkowego, jak i drążek, c z y l i z a r ó w n o górna część p r z y s i a d k i , „pióro", o p r z e k r o j u cztero- sześcioboeznym — o z d o b i o n e snycerskim o motywach lub są d r o b n y m o r n a m e n t e m przeważnie geometrycznych l u d z k i e . Najczęściej s t o s o w a n a j e s t t u t e c h n i k a p r o s t e ­ go r y t u i k l i n o w a , rzadziej wykonywane okresu k r y s t a l i c z n a . Przęślice te, p r z e d I wojną światową i z początkiem międzywojennego głównie w okolicach Jedlni K o ś c i e l n e j , M ą k o s ó w , Jastrzębiej i K o z ł o w a , mają ścis­ łe a n a l o g i e n a t e r e n i e Opoczyńskiego. Z i n n y c h przedmiotów bywały techniką (Łęczna, motywy P o d ł a z i e ) i d e s k i d o w y c i s k a n i a serów. zwierzęce i postacie do tkania, maglownice snycerską: roślinne l u b w y j ą t k o w o czółenka zdobione ( r y c . 23), a l e zdarzają się też a b s t r a k c y j n i e t r a k t o w a n e ZABAWK: G ł ó w n y ośrodek z a b a w k a r s k i (Łęczna, Ostojów, p o w . k i e l e c k i ) znajdował się p o z a z a s i ę g i e m badań o b o z o ­ wych. Z a b a w k i w postaci m a l o w a n y c h wózków drew­ n i a n y c h z k o n i k a m i , k a r u z e l i , ptaków, m o t y l i z r u c h o ­ m y m i skrzydłami czy m e b e l k ó w m a l o w a n y c h , które s p o ­ t y k a n o n a t a r g a c h , pochodziły najczęściej z Ł ę c z n e j i 47 �O s t o j ó w a (koło S u c h e d n i o w a ) . C i e k a w i e m a l o w a n e k o - ze skrzydłami i o g o n e m fete d r e w n i a n e n a b i e g u n a c h w y k o n u j e n i e j a k i n e k (Sadkowice) l u b w postaci ptaszków z k o r y w Bąkach (gm. Kozłów). Poza Wajdzik t y m opowiadano po w s i a c h o z a b a w k a c h w postaci ptaszków d r e w n i a n y c h nowej ze skrzydłami (Jedlanka. z c i e n i u t k o łupanych i drewie­ sos­ o g o n a m i r o b i o n y m i z piórek g m . T c z ó w ) , l u b też ptaszków glinianych (Policzna). ZDOBNICTWO W dziedzinie z d o b n i c t w a związanego z obrzędami na plan pierwszy Radomskiem wysuwają się p i s a n k i , u ż y w a n e — patyku w nakładanie w o s k u n a p o w i e r z c h n i ę j a j k a p r z y j a k o t r a d y c y j n y p o d a r u n e k składany n a w i o s n ę ( w czasie o d W i e l k a n o c y do Z i e l o n y c h chłopcom p r z e z d z i e w c z ę t a . D a w n i e j p o d a r e k Świąt) taki l i ­ czył z w y k l e k o p ę (60 s z t u k ) p i s a n e k , p r z y c z y m z n i c h p o w i n n a być i n a c z e j malowana. W OBRZĘDOWE każda związku z (powszechne), formą zdaje się główki szpilki w b i t e j w d r e w i e n k o żanowice, Różki), najnowszy nowszą było pomocy (Kłonówek, Krzy­ sposób s t o s o w a n y tu i ówdzie o d I I w o j n y światowej — to w y s k r o b y w a n i e wzoru na zabarwionej noża, żyletki s k o r u p c e j a j a za pomocą i t p . (Cecylówka, Sucha). Do ostrza' barwienia t y m w y t w o r z y ł się n a w s i p e w n e g o r o d z a j u profesjo­ dziś jeszcze u ż y w a j ą b a r w n i k ó w r o ś l i n n y c h (łuski c e ­ nalizm, wykony­ buli, wały gdyż b a r d z i e j utalentowane kobiety pisanki dla mniej uzdolnionych. Malowanie p i ­ s a n e k o d b y w a ł o się n a „ o d r o b e k " , t o znaczy, że w za­ berberys, listki młodego żyta), d a w n i e j zaś najczęstrze motywy t o różnego r o d z a j u „wiatraczki", m i a n za r o b o t ę p i s a n e k t r z e b a b y ł o u p i s a n k a r k i p o ­ „kurze łapki", „grabki", „drabinki", „łańcuszki", magać w p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h t y l e czasu, i l e o n a z u ­ dziej żyła a n t r o p o m o r f i c z n e (postać k o b i e c a ) . K o m p o z y c j a przy pisankach. Dawną woskowa techniką zdobienia pisanek była technika p r z y użyciu „ l e j k a " z b l a s z k i o s a d z o n e j na też k u p n e j „ b r e z y l i i " . W z o r y są n a o g ó ł dosyć p r y m i t y w n e , występują opiera motywy się n a p o d z i a l e zoomorficzne powierzchni (równoleżnikowo l u b południkowo) rza­ (ptaszki) jajka na czy wzoru połowy ćwiartki l u b ósem­ ki. W okresie Bożego Narodzenia wykonywano dawniej z k o l o r o w y c h opłatków k u l i s t e „światy" (Bronisławów, Mirzec, Strykowice) l u b „gwiazdy" (Jedlanka, gm. T c z ó w ) . Poza t y m r o b i o n o t u r o n i e ( „ k o z y " ) , g w i a z d y w y . k l e j o n e k o l o r o w ą bibułą. Z s z o p k a m i z a o p a t r z o n y m i w r u c h o m e l a l k i chodziła młodzież r a c z e j małomiasteczko­ wa Iłży, (z L i p s k a , T a r ł o w a , Wąchocka, Zwolenia). K o l ę d n i k o m składającym n o w o r o c z n e życzenia no „szczodraki", t j . d r o b n e p i e c z y w o w postaci lików, ptaszków (Dadkowice) („kaczek" czy małych — Cecylówka), człowieczków dawa­ roga­ ósemek (Jastrzębia). W śródpościu n a ścianach d o m ó w , w k t ó r y c h pozosta­ ły n i e w y d a n e dziewczęta, chłopcy m a l o w a l i smołą l u b wapnem karykaturalnie traktowane (tzw. „kozaki" (gm. Sienno) lub postacie „ c u d o k i " , r y c . 24). zachowała d y n g u s i e " z wózeczkiem się pamięć W o chodzeniu „po n a którym umieszczony był gliniany kogut z powtykanymi prawdziwymi tak wyglądał j a k ż y w y " że męskie Wodącej piórami RZEŹBA I M A L A R S T W O Rzeźba i m a l a r s t w o o r a z d r z e w o r y t są w R a d o m s k i e m reprezentowane najbogaciej dosyć n i e r ó w n o m i e r n i e . przedstawia się t u rzeźba stępująca w „pasyjek" przechowywanych przydrożnych Stosunkowo religijna, w y ­ k a p l i c a c h , czy w postaci p o d o m a c h . Większość z n i c h t o dzieła a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w , których n a z w i s k n i e udało się już w y d o b y ć z niepamięci. D o k ł a d n e d a n e , ilustrujące d z i e j e i twórczość artystyczną, z e b r a n o o d ­ nośnie d o z m a r ł e g o w r . 1942 W i n c e n t e g o F l a k a z Z i e ­ l o n k i . Uchodził o n w o p i n i i mieszkańców w s i o k o l i c z ­ n y c h za w i e l k i e g o Ryc. 4H 25. Matka Boska. Płaskorzeźba Wyk. Zygmunt Cieślakowski ze polichromowana Zwolenia. rzeźbiarza, „ z n a n e g o w całej E u r o ­ pie". Prace jego w postaci kompozycji przeładowanych szczegółami daleko alegorycznych odbiegają od �przeciętnych dzieł s z t u k i l u d o w e j . P r ó c z r z e ź b o t e m a ­ t y c e r e l i g i j n e j c z y h i s t o r y c z n e j , z a j m o w a ł się o n r ó w ­ nież s n y c a r s t w e m d e k o r a c y j n y m . Z t e j d z i e d z i n y twórczości pozostały p o n i m : ciekawie jego rozwiązany k r z y ż n a c m e n t a r z u w Z w o l e n i u , przęślica ( o b e c n i e w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e ) oraz szkatułka. B l i s k i m sąsiadem F l a k a b y ł żyjący d o dziś Z y g m u n t Cieśl a k o w s k i ( u r . w r . 1924 w Z w o l e n i u ) , a u t o r k i l k u rzeźb w d r z e w i e nych o t e m a t y c e r e l i g i j n e j ( r y c . 25). Z i n ­ rzeźbiarzy utalentowanego wspomnieć należy Józefa Krupę, włóczęgę, który wędrował p o Powiśla Radomskiego wsiach i L u b e l s k i e g o , rzeźbiąc c h ł o p o m ś w i ą t k i d o k a p l i c z e k i o ł t a r z y k ó w . K r u p a urodził się w Woli Soleckiej przeniósł o k o ł o r . 1860; w się n a L u b e l s z c z y z n ę , w wieku podeszłym okolice Kraśnika, często j e d n a k o d w i e d z a ł r o d z i n n e s t r o n y . R z e ź b i ł p o ­ noć dużo p o w s i a c h i d o kościołów. Z r o z p r o s z o n e j jego spuścizny udało się odszukać j e d y n i e „ p a s y j k ę " z t r z e ­ m a M a r i a m i p o d k r z y ż e m , znajdującą się d o dziś w W o l i S o l e c k i e j ( r y c . 28). P r ó c z rzeźb w d r z e w i e domskiego również św. J a n a z G a w o r z y n a Starachowice), s p o t y k a się n a t e r e n i e figury kamienne, Ra­ jak np. figura czy P i e t a z K r z y ż a n o w i c ( p o w . których charakter wskazuje na dłuto a r t y s t y l u d o w e g o . B y ć może, że są t o dzieła bądź p o ­ chodzące z p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , j a k i e istniały w K u n o w i e c z y J a n i k o w i e , bądź też w y k o n a n e p r z e z z u ­ pełnych samouków. W Radomskiem, gdzie występuje m i ę k k i w a p n i a k , ł a t w y d o obróbki, n i e j e d e n rzeźbiarz s a m o u k zaczynał o d dłubania w k a m i e n i u . P r z y k ł a d e m m o ż e być C z e s ł a w S z a r y z M i r c a , k t ó r y j a k o pastuch zaczął rzeźbić w m i ę k k i m k a m i e n i u , a d o p i e r o p ó ź n i e j , g d y w y u c z y ł się s t o l a r k i , zamienił p o p r z e d n i materiał rzeźbiarski n a d r z e w o . M a l a r s t w o l u d o w e , s p o t y k a n e w chałupach w i e j s k i c h wśród m a s y bezwartościowych tują o b r a z y plastycznej oleodruków, M . B . Częstochowskiej, bogato d e k o r a c j i szat, p r z y n o s z o n e j a k o pamiątka z odpustu l u b k u p o w a n e od wędrownych z Częstochowy i Tomaszowa reprezen­ złocone, o obraźników Mazowieckiego, którzy jeszcze d o I I w o j n y ś w i a t o w e j objeżdżali w i o s k i domskiego, okazy sprzedając o b r a z y malarstwa ludowego, rysunku, płaskich szatach „na w y p ł a t " . o grubo Ra­ Ciekawsze konturowanym i dekoracjach kwiatowych n a r z u c a n y c h w t l e czy n a szacie, spotkać można w n i e ­ których kościołach na XIX-wiecznych feretronach. Przykładem tego jest k i l k a l u d o w y c h obrazów w t r o n a c h z Jastrzębiej W s o l i ( r y c . 27), c z y f e r e t r o n y z R z e c z n i o w a W kapliczkach natomiast obrazy malowane fere­ (gm. Kaznów) przeniesionych spotkać n a żelaznej można blasze, ze (k.Sienna). czasem przypominające k o n t u r o w a n i e m , fakturą malarską i d e k o r a c j a m i , w y ­ pełniającymi tło, o b r a z y m a l o w a n e n a s z k l e . D r z e w o r y t l u d o w y reprezentują d w i e o d b i t k i o d k r y t e w Cekarzewicach, przedstawiające nie opublikowane dotychczas wyobrażenie M . B . Loretańskiej oraz C h r y ­ stusa n a krzyżu w sercowatej m a n d o r l i ( r y c . 26). O m a w i a n e t u w d u ż y m skrócie materiały, k t ó r e z o ­ stały c z a s i e badań o b o z o w y c h , pozwalają na z o r i e n t o w a n i e się w l u d o w e j twórczości zebrane plastycznej Radomskiego w i w z m i a n a c h , j a k i e twórczość t a p r z e ­ chodziła w ciągu o s t a t n i e g o stulecia. Ryc. 27. Obraz olejny (pow. na papierze. Radom). Jastrzębia 4'J �UWAGI KOŃCOWE W i d z i m y , j a k p o krótkim okresie p e w n e g o bezwładu po uwłaszczeniu włościan w 1863 г., p o d k o n i e c u b . idą już w kierunku nie rozwoju dawnych pierwiast­ k ó w t r a d y c y j n y c h , a l e i c h z a n i k u n a rzecz litycznych lat) w c h o d z i wieś r a d o m s k a n a drogę p r z e m i a n , które postępującym z składały się n a t o , że p r o c e s t e n n i e p r z e b i e g a ł jednej strony zmierzają do ulepszenia warsztatu p r a c y ( u d o s k o n a l o n e narzędzia r o l n i c z e ) , z d r u g i e j zaś strony wpływają na wzrost stopy życiowej chłopów, z c z y m i d z i e w p a r z e p o d n i e s i e n i e p o z i o m u urządzenia wnętrza czy w z b o g a c e n i e się s t r o j u , o d b y w a j ą c e j e d n a k głównie n a bazie t r a d y c y j n e j . T e m p o wzrasta w pierwszych l a t a c h bieżącego zwłaszcza w o k r e s i e m i ę d z y „ w o j n ą а I wojną światową się przemian stulecia japońską" Począwszy o d tej ostatniej a (1905) prze­ m i a n y zachodzące w d z i e d z i n i e k u l t u r y w s i r a d o m s k i e j 50 treści, w n o s z o n y c h procesem n a wieś w kosmopo­ s t u l e c i a ( g ł ó w n i e w czasie o s t a t n i c h d w u dziesiątków urbanizacji. Różne związku z przyczyny zgod­ n y m r y t m e m w e wszystkich dziedzinach ludowej twór­ czości a r t y s t y c z n e j . W i d z i m y пр., że strój męski nął w c z e ś n i e j niż k o b i e c y , z d o b n i c t w o w n ę t r z a zagi­ wcześ­ n i e j niż z d o b n i c t w o w a r c h i t e k t u r z e . Przeszłość h i s t o r y c z n a i położenie g e o g r a f i c z n e mię­ dzy d w o m a d a w n y m i t e r y t o r i a m i p l e m i e n n y m i , o czym w s p o m n i e l i ś m y n a w s t ę p i e , s p o w o d o w a ł y , że skie jest t e r e n e m przejściowym, n a którym k u l t u r y Mazowsza Radom­ elementy mieszają się z e l e m e n t a m i m a ł o p o l ­ s k i m i . Widoczne to jest n p . w dziedzinie stroju, gdzie �małopolskie białe płócienne spódnice, z a p a s k i i ł o k t u - niczyć t e r e n y sze kobiece c z y płótnianki męskie — w y s t ę p u j ą „ m a ł o p o l s k i e " c z y b a r d z i e j „ m a z o w i e c k i e " . Istotną g r a ­ obok pod względem kulturowym bardziej wełniaków i n a r a m i e n n y c h z a p a s e k . M i m o że k u l t u r a nicę s t a n o w i d o p i e r o pas d a w n y c h lasów, ludowa Radomskiego się w z d ł u ż średniej i d o l n e j K a m i e n n e j , a n a południe rozwijała różnych, p r r e n i k s j y y n b s i ę się n a g r u n c i e dwóch w z a j e m n i e e l e m e n t ó w skła­ od n i c h z a r y s o w u j e d o w y c h — m a z o w i e c k i e g o i małopolskiego, s t a n o w i o n a względem całotó dość jednolitą, w której t r u d n o b y ł o b y rzan. rozgra­ się kulturalnym w ciągnących terenie odmienna pod małopolska grupa Sandomie- Fotografie w y k o n a l i : Stefan Deptuszewski R o m a n R e r a f u s s — 2, 4, 6, 9 i 10. — 5, 4 7 , 18, 19, 20, 24, 25, 26, 27 i 28. A n d r z e j R o k i c k a — 7 i 23. J a n Świderska — 8, 14, 15 i 16. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2eb776bcb8bf3ca50475e7662794b8.pdf 44bdeab8ad3f4c0f3480558749164915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3995 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал LAR Т POPU L AIRE Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T M o n t h l y T R O Dgnowski P R Reinfuss Zdzisław Szulc С T E O R E T Y C Z N E C O W — Maloiuane — Gęśle ska — C h ł o n n o ś ć Manugiewicz S — H i s t o i y c y z m ш sztuce ludoiuej cz. V I . A Roman A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Witold POLONAIS czy muzyczna zręby Cichowicz N I chałup A miejskich. skrzypce. Jadwiga naszego — Zadania generalne ujych. Wiesława A ludu Sobie- Jan Zolna- Muzeum Kultur Ludo- — Haft unelkopolski i czepce ujielkopolskie. D Z I A Ł Franciszek czyckiej I Kotula Janina N F O R M A C — K l o c e k dtzeiuoiytoiuy Stankiewiczów Y J N Y z Woli Zar- a — Pokonkursoma шу- stauia kurpioujskiej sztuki ludomej ш P u ł t u s k u . R O K III L I P I E C — S I E R P I E Ń 1949 Nr 7 — 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb3ecaf391193049a212825986408f5f.pdf 94f4a1fcc18ef830b6f8980313666e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3994 Title A name given to the resource Skrzynie kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.124-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE KURPIOWSKIE Z POW. OSTROŁĘCKIEGO ZOFIA W archiwum Z a k ł a d u Plastyki, Architektury i Z d o b n i c t w a Ludowego P.I.S. znajduje się te­ ka, z a w i e r a j ą c a d w a d z i e ś c i a k i l k a barwnych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c y c h skrzynie ludowe z pow. o s t r o ł ę c k i e g o . M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł przez Ob. M a r i ę D ą b s k ą , k t ó r a z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u b a d a ł a tamtejszy teren. Wspomniany z b i ó r s k r z y ń stanowi p e w n ą s e r i ę , n a d a j ą c ą się do opracowania i p o z w a l a j ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na ten dział zdobnictwa ludowego na K u r p i a c h . Dotychczas m a m y n i e w i e l e stosunkowo w z m i a ­ nek, o d n o s z ą c y c h się do m e b l a r s t w a p ó ł n o c n o wschodniej Polski, tak, że nawet najmniejsza i n f o r m a c j a z tej dziedziny, staje się dla nas w a ż n y m przyczynkiem. M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł w d z i e w i ę c i u wsiach, a m i a n o w i c i e : w C i e ń ć k u , Kadzidle, K r z y s i a ­ kach, Ł y s e m , N i e d ź w i e d z i u , Wejdzie, W y d m u sach, W y k r o c i e i Zalasiu. Z n i e k t ó r y c h w s i ma­ m y po jednej skrzyni, z i n n y c h po k i l k a . Skrzynie wykonane z miękkiego drzewa, w i ą z a n e na „ c y n k i " , p o s i a d a j ą k s z t a ł t l e ż ą c e g o p r o s t o p a d ł o ś c i a n u o w y m i a r a c h , w a h a j ą c y c h się w n a s t ę p u j ą c y c h granicach: d ł u g o ś ć od 90—130 cm, w y s o k o ś ć : 42—64 cm, s z e r o k o ś ć : 40—62 cm. N a j c z ę s t s z e s ą j e d n a k skrzynie, w k t ó r y c h ścian:. licowa d ł u g a jest około 95 cm, a wysoka na 46 cm. S k r z y n i e z pow. o s t r o ł ę c k i e g o nakryte są p ł a s k i m w i e k i e m z niezbyt w y s u n i ę t y m g z y m ­ sem (od 2—5 cm), g r u b o ś c i około 5 cm. Tak gzymsy g ó r n e j a k i dolne są na ogół s ł a b o p r o ­ filowane (tabl. I , 1—15). P u d ł a s k r z y ń s p o c z y w a j ą na p o d n ó ż k a c h , k t ó ­ re s ą w 75% dwudzielne, a t y l k o w 25% poje­ dyncze, p r z y czym tak jedne j a k i drugie m a j ą w e w n ę t r z n e k r a w ę d z i e ozdobnie w y c i n a n e (tabl. I , 1—14). P o d n ó ż k i dwudzielne poza j e d n y m w y j ą t k i e m (tabl. I , 10) są pozbawione kół, p o d ­ czas gdy p r z y p o d n ó ż k a c h pojedynczych k ó ł k a z d a r z a j ą się częściej (tabl. I , 11, 14, 15). Szufla­ dy w p o d n ó ż k a c h s k r z y ń w y s t ę p u j ą z u p e ł n i e sporadycznie (tabl. I , 15). W y s o k o ś ć p o d n ó ż k ó w waha się w granicach od 10—22 cm. Pionowe k r a w ę d z i e s k r z y ń są p r a w i e zawsze proste i g ł a d k i e . W y j ą t e k od tej zasady stano­ w i ą j e d y n i e t r z y skrzynie, jedna z nich, pocho­ d z ą c a ze wsi W y d m u s y , posiada na ś c i a n i e l i ­ cowej w z d ł u ż b o k ó w p r z y b i t e toczone p ó ł k o l u 124 CIEŚLA-REINFUSSOWA m i e n k i (tabl. I , 10, ryc. 1), druga z N i e d ź w i e ­ dzia ma u g ó r y t u ż p r z y w i e k u charakterystycz­ ne ścięcie (tabl. I , 13, ryc. 2). Ze w z g l ę d u na s w ą b u d o w ę na s z c z e g ó l n ą u w a g ę zasługuje skrzynia trzecia, oznaczona n u m e r e m 12 na ta­ b l i c y I . Posiada ona w z d ł u ż p i o n o w y c h k r a w ę ­ dzi przymocowane d w i e grube p r o f i l o w a n e des­ k i , k t ó r e g ó r ą s i ę g a j ą wieka, d o ł e m zaś t w o r z ą nogi s k r z y n i . Deski te s z e r o k o ś c i około 10 cm s k ł a d a j ą się z d w ó c h części p r a w i e jednakowo wysokich, oddzielonych od siebie p r o f i l o w a n y m gzymsem. G ó r n a część, g r u b o ś c i m n i e j w i ę c e j d w ó c h c e n t y m e t r ó w , jest z u p e ł n i e p ł a s k a , j e d y ­ nie t y l k o w n i e w i e l k i e j odległości od k r a w ę d z i bocznych ma z k a ż d e j strony po j e d n y m żło­ bieniu. Dolna część dwa razy grubsza od g ó r n e j posiada ozdobne profilowanie. S k r z y n i a ta zo­ s t a ł a znaleziona w z a k r y s t i i kościoła w Zalasiu, co t ł u m a c z y ł o b y m o ż e jej w y j ą t k o w ą b u d o w ę . Z i n n y c h o z d ó b plastycznych w y s t ę p u j ą c y c h na badanych skrzyniach k u r p i o w s k i c h n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o p r o f i l o w a n y c h listwach, t w o r z ą c y c h r a m k i , w y z n a c z a j ą c e pola zdobni­ cze (ryc. 1). W jednej ze s k r z y ń , p o c h o d z ą c e j ze wsi N i e d ź w i e d ź , s p o t y k a m y się z c i e k a w y m zjawiskiem, r z a d k i m na ogół w skrzyniach l u ­ d o w y c h . Otóż p r o f i l o w a n e l i s t w y , b ę d ą c e obra­ m i e n i e m p ó l zdobniczych są jeszcze dodatkowo od w e w n ą t r z ozdobnie w y c i ę t e , przez co p o w ­ staje rodzaj kartusza, w y o d r ę b n i o n e g o ponadto przez szafirowe tło, k o n t r a s t u j ą c e z b r ą z o w ą p o w i e r z c h n i ą reszty s k r z y n i i listew (ryc. 2). Ś c i a n y licowe s k r z y ń b ą d ź w ogóle nie m a j ą wydzielonego pola zdobniczego (ryc. 5, 6), b ą d ź p o s i a d a j ą jedno (ryc. 4), dwa (ryc. 3, 7), t r z y (ryc. 2), a n a w e t w y j ą t k o w o i p i ę ć . Pola te m o ­ g ą b y ć wyznaczone w r ó ż n y sposób, a m i a n o w i ­ cie: o d m i e n n y m k o l o r e m t ł a (ryc. 3, 4) r ó ż n y m od t ł a o g ó l n e g o , p r z y pomocy malowanej r a m k i , czy p r o f i l o w a n y c h listew (ryc. 1), w z g l ę d n i e przez p o ł ą c z e n i e d w ó c h e l e m e n t ó w , a w i ę c k o ­ lorowego t ł a i r a m k i malowanej (ryc. 7) l u b l i ­ stew (ryc. 2). P o w s t a ł e tak pola zdobnicze m o ­ ż e m y p o d z i e l i ć na k w a d r a t o w e i p r o s t o k ą t n e . Pola p r o s t o k ą t n e w y s t ę p u j ą na skrzyniach j e d nopolowych w pozycji l e ż ą c e j , umieszczone są w samym ś r o d k u s k r z y n i i z a j m u j ą Vt powierzch­ n i ś c i a n y licowej (ryc. 4). Pola w y ł ą c z n i e prosto­ k ą t n e spotyka się w skrzyniach d w u - , t r ó j i p i ę c i o p o l o w y c h (tabl. b a r w n a 2, ryc. 1), roz- �mieszczone symetrycznie w z g l ę d e m środka skrzyni. W skrzyni pięciopolowej w y s t ę p u j ą p r o s t o k ą t y w dwóch wymiarach, wąskie, smu­ kłe, z n a j d u j ą się w ś r o d k u i po bokach, a szer­ sze m i ę d z y n i m i . K w a d r a t o w e pola s ą z w y k l e w skrzyniach o d w ó c h polach zdobniczych (ryc. 3). Pola p r o s t o k ą t n e i k w a d r a t o w e ł ą c z ­ nie z d a r z a j ą się w skrzyniach t r ó j polowych, gdzie w ą s k i e pole w postaci s t o j ą c e g o p r o s t ą k ą t a znajduje się w ś r o d k u m i ę d z y d w o m a p o l a m i k w a d r a t o w y m i (ryc. 2). Wszystkie pola tak k w a d r a t o w e j a k i p r o s t o k ą t n e są d u ż e i w y ­ pełniają sobą prawie całą powierzchnię ściany l i c o w e j . Wydzielone pola m a j ą czasem n a r o ż a ścięte b ą d ź prosto b ą d ź ł u k o w a t o (ryc. 3). W ornamentyce o m a w i a n y c h s k r z y ń z pow. o s t r o ł ę c k i e g o spotyka się m o t y w y abstrakcyjne i r o ś l i n n e . M o t y w y abstrakcyjne na ogół rzad­ sze w y s t ę p u j ą w postaci t r u d n y c h do opisania kompozycji z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z nieregular­ n y c h l i n i i k r z y w y c h . P r z y k ł a d e m takiej deko­ racji są d w i e skrzynie z w s i N i e d ź w i e d ź , p o w ­ s t a ł e około 1910 г., w y k o n a n e przez stolarza M i ­ c h a ł a C h o r ą ż e w i c z a . Na w y o d r ę b n i o n y m sza­ f i r o w y m tle r o z r z u c a ł on nieregularnie zdobi­ ny, w kolorach b i a ł y m i czerwonym, esowato l u b ł u k o w a t o powyginane. Jedna z n i c h repro­ dukowana na ryc. 2, posiada w p o ś r o d k u p ó i zdobniczych czerwone motywy, będące jak g d y b y d a l e k i m echem dekoracyjnie t r a k t o w a ­ n y c h m o n o g r a m ó w . Do m o t y w ó w t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y w z ó r w postaci j a k g d y b y l i t e r y „ X " , w y s t ę p u j ą c e j na s k r z y n i ze w s i W y k r o t (tabl. I I I , 13, ryc. 3). N a j c z ę s t s z y m i ozdobami s k r z y ń są j e d n a k m o ­ t y w y roślinne. Spośród k w i a t ó w częstotliwością w y s t ę p o w a n i a w y r ó ż n i a się t u l i p a n w r ó ż n y c h odmianach i rozmiarach (tabl. I I , 23—35). Spo­ t y k a się go w postaci stulonego p ą c z k a (tabl. I I , 33), czasem nieco rozchylonego (tabl. I I , 34), w z g l ę d n i e r o z w i n i ę t e g o k w i a t u (tabl. I I , 23, 28 do 31), z zaznaczonymi nawet p r ę c i k a m i (tabl. IT, 30, 31). N i e k i e d y k w i a t t u l i p a n u u j ę t y jest bardziej schematycznie (tabl. I I , 24—27). Obok tulipanowatych form częste są też kwiaty wiel o p ł a t k o w e (tabl. I I , 7—18, 22), oraz k w i a t y p r o ­ mieniste (tabl. I I , 19—21). K w i a t y w i e l o p ł a t k o wc p o s i a d a j ą silnie zaznaczony ś r o d e k , w o k ó ł k t ó r e g o rozmieszczone są l i s t k i w postaci k r o ­ pek (tabl. I I , 10—12, 14, 18), ł u k ó w (tabl. I I , 8, 13) i t p . C a ł o ś ć m o ż e b y ć od z e w n ą t r z o b w i e ­ dziona c i e n k i m k o n t u r e m (tabl. I I , 8, 10—14). K w i a t y promieniste p o s i a d a j ą cztery, sześć i dziesięć l i s t k ó w (tabl. I I , 19—21). O s o b n ą g r u - 13 Tablica I. 125 �Ryc. 1. Wieś Wydmusy klMyszyńca pow. Ostrołęka. 4 Jednoosiowe m o t y w y symetryczne przybie­ r a j ą p o s t a ć k w i a t o n ó w (tabl. I I I , 5, 7), czy też r o z c z ł o n k o w a n e j g a ł ą z k i z k w i a t a m i na k a ż d e j odnodze (tabl. I I I , 8) albo pojedynczego k w i a t u na dość d ł u g i e j ł o d y ż c e (tabl. I I I , 1—3), w z g l ę d ­ nie u ł o ż o n y c h symetrycznie l u ź n o rzuconych t u l i p a n ó w (tabl. I I I , 4). M o t y w asymetryczny w y s t ą p i ł w y j ą t k o w o na s k r z y n i t r ó j p o l o w e j , pofc h o d z ą c e j ze wsi W y d m u s y (ryc. 1). 4 Ryc. 2. Wieś Niedźwiedź k/Myszyńca pow. Ostrołęka. p ę s t a n o w i ą k w i a t y o k s z t a ł t a c h fantastycznych z k i e l i c h a m i p o t r a k t o w a n y m i dekoracyjnie (ta­ blica I I , 36—39). Podobnie j a k k w i a t y u j m o w a n e są i liście. P r z e w a ż a j ą l i s t k i drobne owalne (tabl. I I , 42, 43, 45—47, 52) i esowato w y g i ę t e (tabl. I I , 41). W jednej ze s k r z y ń i m i t u j ą liście n i e w i e l k i e ś l i m a c z n i c e (tabl. I I , 44). L i ś c i e m o g ą b y ć poje­ dyncze (tabl. I I , 40—51, 53, 54) albo p o t r ó j n e (tabl. I I , 52), symetryczne (tabl. I I , 42, 43, 48, 49, 54), l u b asymetryczne (tabl. I I , 40, 41, 45, 50), w z g l ę d e m swej osi ś r o d k o w e j . Blaszka l i s t ­ k ó w posiada brzegi g ł a d k i e (tabl. I I , 40—47, 49) w z g l ę d n i e n i e r ó w n e (tabl. I I , 48) l u b t e ż po­ s t r z ę p i o n e j a k w liściu m a k u (tabl. I I , 50). W n i e k t ó r y c h skrzyniach zaznaczone jest bar­ dzo schematycznie ż y ł k o w a n i e liścia (tabl. I I , 49, 51). W s k r z y n i ze w s i Wejdo w y s t ę p u j ą d u ­ że liście (tabl. I I , 54, ryc. 6), otoczone dla ce­ lów d e k o r a c y j n y c h dodatkowo szeregiem k r o ­ pek. Z e l e m e n t ó w w y ż e j opisanych p o w s t a j ą m o ­ t y w y o ś r o d k o w e i jednoosiowe. M o t y w y o ś r o d ­ k o w e s ą p r z e w a ż n i e z ł o ż o n e z e l e m e n t ó w ab­ s t r a k c y j n y c h (tabl. I I I , 11, 12), rzadziej r o ś l i n ­ n y c h (tabl. I I I , 9). Jednoosiowe s ą w y ł ą c z n i e r o ­ i ć ś l i n n e (tabl. I I I , 1—8, Ю), p r z y czym m o g ą one b y ć symetryczne i asymetryczne. Motywy o ś r o d k o w e p o s i a d a j ą zazwyczaj w c e n t r u m k ó ł ­ ko (tabl. I I I , 11, 12), czasem o ś m i o p r o m i e n n ą g w i a z d ę (tabl. I I I , 9) l u b w i e l o p ł a t k o w y k w i a ­ tek (ryc. 4). Ze ś r o d k a r o z c h o d z ą się na zew­ n ą t r z p r o m i e n i ś c i e ł o d y g i proste, czasem rozga­ ł ę z i o n e czy faliste (ryc. 4), z a k o ń c z o n e j a k i m ś k w i a t e m (tabl. I I I , 11). W jednej s k r z y n i ze wsi W y k r o t w y b i e g a od ś r o d k a szereg d r o b n y c h k w i a t u s z k ó w , j a k b y nanizanych na niewidocz­ n ą n i t k ę (tabl. I I I , 9). I n n ą o d m i a n ę w ś r ó d m o ­ t y w ó w o ś r o d k o w y c h s t a n o w i k w i a t ze s k r z y n i z W y d m u s ó w , p o s i a d a j ą c y cztery, dość duże p ł a t k i u ł o ż o n e na k r z y ż n a o k o ł o środkowego k ó ł k a (ryc. 7). Na o s o b n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą naczynia (tabl. I I , 1—6), w k t ó r y c h umieszczone s ą b u k i e t y k w i a ­ t ó w . N a j c z ę s t s z ą f o r m ą jest f l a k o n o mocno w y ­ d ę t y m b r z u ś c u , czasem nie z a m k n i ę t y od d o ł u (tabl. I I , 1) l u b s t o j ą c y na j a k i e j ś falistej po­ w i e r z c h n i (tabl. I I , 2). O p r ó c z f l a k o n ó w jako na­ czynia na k w i a t y spotyka się p ł a s k ą d o n i c z k ę z d w o m a u c h a m i (tabl. I I , 4), c z a r ę o d w ó c h n ó ż k a c h (tabl. I I , 5), a wreszcie rodzaj d u ż e g o kielicha o s p ł a s z c z o n e j a szerokiej czarce, posia­ d a j ą c e g o c i e n k ą n ó ż k ę z s z e r s z ą p o d s t a w ą (tabl. I I , 6). Naczynie na k w i a t y m o ż e b y ć p o t r a k t o w a n e albo w p e r s p e k t y w i e (tabl. I I , 1—4), albo rzucie bocznym (tabl. I I , 5, 6). W p i e r w s z y m p r z y p a d ­ k u g ó r n y o t w ó r f l a k o n u jest w całości w i d o c z n y tak, że k w i a t y w ł a ś c i w i e nie umieszczone s ą w e ­ w n ą t r z naczynia, lecz z n a j d u j ą się po za n i m . W y o d r ę b n i o n e pola zdobnicze s ą zazwyczaj wypełnione jednym motywem, zajmującym p i a w i e c a ł ą ich p o w i e r z c h n i ę (ryc. 2, 3). B a r ­ dzo rzadko spotyka się dodatkowe zdobiny, z n a j d u j ą c e się w d w ó c h (ryc. 1) l u b czterech n a r o ż a c h (tabl. b a r w n a 2), skierowane d o ś r o d k c w o . Czasem w y s t ę p u j e r ó w n i e ż data ( p r a w ­ dopodobnie powstania skrzyni), umieszczona na p o l u zdobniczym (ryc. 1). Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e t u fakt, że w skrzyniach j e d n o p o l o w y c h z w y k l e pole zdob­ �nicze w y p e ł n i o n e jest w całości m o t y w e m o ś r o d ­ k o w y m (tabl. I I I , 9), a raz t y l k o miejsce jego za­ j ą ł m o t y w jednoosiowy s y m e t r y c z n y (tabl. I I I , 10). W skrzyniach o n i e w y o d r ę b n i o n y c h polach zdobniczych d e k o r a c j ę ś c i a n y licowej stanowią zwykle kwiatony dwa jednakowe, rozłożyste (ryc. 5, 6) l u b j a k i ś m o t y w abstrakcyjny (tabl. I I I , 11). P r z e s t r z e ń m i ę d z y t y m i k w i a t o n a m i jest zazwyczaj pusta, t y l k o w s k r z y n i z W y d m u s ó w w i d n i e j ą w ś r o d k u u ł o ż o n e jeden nad d r u g i m dwa o ś m i o p ł a t k o w e k w i a t y . W skrzyniach d w u p o l o w y c h na obu polach zdobniczych w y s t ę p u j e ten sam motyw, zaś 12? �7 # 4 ^ * /О /л w t r ó j p o l o w y c h dwa z e w n ę t r z n e są takie same a odmienny jest t y l k o m o t y w pola ś r o d k o w e g o . Z a z n a c z y ć p r z y t y m n a l e ż y , że wszystkie t r z y pola m a j ą ten sam charakter zdobniczy t. zn., ż e są w y p e ł n i o n e m o t y w a m i albo r o ś l i n n y m i (ryc. 1), albo a b s t r a k c y j n y m i (ryc. 2). W y j ą t e k s t a n o w i skrzynia z W e j d ą , w y r ó ż n i a j ą c a się u k ł a d e m m o t y w ó w . W ś r o d k u s k r z y n i znajduje się wyznaczony p r o f i l o w a n ą r a m k ą s t o j ą c y p r o ­ s t o k ą t , na k t ó r e g o t ł o rzucona jest g a ł ą z k a k w i a ­ t o w a zaznaczona j a s n o - b r ą z o w y m k o l o r e m (tabl. I I I , 2). Po obu stronach tego p r o s t o k ą t a umiesz­ 128 czone są pola k w a d r a t o w e , skierowane n a r o ż e m w dół. Pola te w y p e ł n i a j ą w s p ó ł ś r o d k o w o u ł o ­ ż o n e k w a d r a t y , zrobione z p r o f i l o w a n y c h l i ­ stew, malowane na z m i a n ę k o l o r e m j a s n o - b r ą ­ z o w y m i ciemniejszym b r ą z o w y m t a k i m sa­ m y m j a k c a ł a skrzynia. P o z o s t a ł a po w y d z i e l e n i u p ó l zdobniczych część ś c i a n l i c o w y c h jest na ogół pozbawiona j a k i c h k o l w i e k o r n a m e n t ó w (ryc. 1—3), to samo odnosi się do g z y m s ó w d o l n y c h i g ó r n y c h . W y ­ j ą t e k od tej r e g u ł y s t a n o w i ą skrzynie z W y d m u s ó w (ryc. 7) oraz wszystkie jednopolowe, �w k t ó r y c h po obu stronach w y o d r ę b n i o n e g o pola znajduje się zawsze j a k i ś m o t y w k w i a t o w y (tabl. I I I , 1, 3, ryc. 4). P o d n ó ż k i s k r z y ń w 60% są pozbawione wszel­ kich o z d ó b . W t y c h nielicznych przypadkach, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą są to t y l k o j a k i e ś nie­ w i e l k i e zdobiny w postaci k w i a t k a , m n i e j l u b w i ę c e j fantastycznego (ryc. 3) czy całej g a ł ą z k i k w i e t n e j (tabl. b a r w n a 2), w z g l ę d n i e m o t y w u abstrakcyjnego (tabl. I I , 61). W d w ó c h t y l k o skrzyniach o p r ó c z pojedynczej zdobiny w y s t ą ­ p i ł y jeszcze dodatkowe k r o p k i , b i e g n ą c e raz w z d ł u ż bocznej k r a w ę d z i p o d n ó ż k a (ryc. 5), a d r u g i raz o b e j m u j ą c e półłukiem trójlistną zdobinę i podkreślające wycięcie wewnętrzno p o d n ó ż k a (tabl. b a r w n a 1). Z d o b i n y w y s t ę p u j ą p r a w i e w y ł ą c z n i e na p o d n ó ż k a c h d w u d z i e l n y c h (ryc. 3, 5, tabl. b a r w n a 1, 2), a raz t y l k o na po­ j e d y n c z y m , p r z y czym ornament r o z ł o ż o n y zo­ s t a ł w ó w c z a s na całej jego powierzchni. Kolorystycznie rozwiązanie s k r z y ń kurpiow­ skich jest na ogół dość z r ó ż n i c o w a n e m i m o , że skala b a r w u ż y w a n y c h do ich zdobienia nie jest z b y t d u ż a . Wszystkie opracowywane t u s k r z y ­ nie są m a l o w a n e g ł a d k o na kolor b r ą z o w y z r ó ż n y m i odcieniami. W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u tło s k r z y n i jest b i a ł e , a na n i m obramie­ nia pól (profilowane l i s t w y ) , w e w n ę t r z n e zdo­ b i n y gzymsy i c a ł y p o d n ó ż e k są u t r z y m a n e w kolorze c z e r w o n y m . T ł a w y o d r ę b n i o n y c h p ó l zdobniczych m a l o w a n e są zazwyczaj k o l o r e m zielonym, doskonale h a r m o n i z u j ą c y m z b r ą z o ­ w ą p o w i e r z c h n i ą całej s k r z y n i . D w u k r o t n i e za­ miast k o l o r u zielonego u ż y t o szafirowego, a raz r ó ż o w e g o , k t ó r y jeszcze dodatkowo obwiedzio­ no n i e b i e s k ą , jednostronnie od w e w n ą t r z z ą b ­ k o w a n ą r a m k ą . P o m i j a j ą c kolor t ł a zasadnicze­ go s k r z y ń czy też p ó l zdobniczych n a j c z ę s t s z e są zestawienia trzech i czterech k o l o r ó w , w y ­ j ą t k o w o t y l k o p i ę c i u , a to: b i a ł e g o , czerwone­ go, czarnego, zielonego i ż ó ł t e g o (tabl. b a r w n a 1, 2). P r ó c z t y c h w i e l o k o l o r o w y c h s k r z y ń zda­ r z a j ą się i takie, gdzie w z ó r w y m a l o w a n y z o s t a ł j e d n y m kolorem, np. j a s n o - b r ą z o w y m , czy czer­ w o n y m . Na ogół w stosowaniu b a r w w i d a ć p e w ­ no d ą ż n o ś ć do zachowania k o l o r ó w n a t u r a l n y c h , co w y r a ż a się t y m , ż e ł o d y g i i liście są zazwy­ czaj zielone, k w i a t y czerwone, ż ó ł t e i t d . Spo­ t y k a się j e d n a k r ó w n i e ż i tak namalowane k w i a t y , k t ó r e z a r ó w n o f o r m ą j a k i b a r w ą od­ b i e g a j ą z u p e ł n i e od znanych z p r z y r o d y . I tak np w s k r z y n i z W y d m u s ó w m a m y kwiatoń w postaci r o z g a ł ę z i o n e j ł o d y g i o 9 k w i a t a c h o k s z t a ł t a c h fantastycznych, r ó w n i e ż n i e n a t u r a n y c h kolorystycznie. W i d z i m y t a k ż e np. k w i a - Ryc. Ryc. 3. Wieś 4. Wieś Wykrot Krysiaki kjMyszyńca kjMyszyńca Ryc. 5. Wieś Wydmusy k/Myszyńca pow. pow. pow. Ostrołęka. Ostrołęka. Ostrołęka. tony, w k t ó r y c h liście i ł o d y g i w y k o n a n e są k i l k u k o l o r a m i nie o d p o w i a d a j ą c y m i rzeczywi­ stości j a k : b i a ł y m , niebieskim, c z a r n y m i t d . , zaś k w i a t y promieniste m a j ą otok np. niebieski, a środki białe lub odwrotnie. Od opisanych poprzednio r ó ż n i się skrzynia ze w s i C i e ń ć k , gdzie c a ł a ś c i a n a licowa z o s t a ł a p o k r y t a wzorem, w y k o n a n y m przez szablon w kolorach b i a ł y m , c z e r w o n y m i szafirowym. Na koniec n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t. j . ż e l a z n y c h ozdobnych tarczkach, k t ó r e p r z y b i t e są na l i c u p r z y d z i u r ­ ce od klucza. W y k ł a d k i te m o g ą p o s i a d a ć f o r m ę k w a d r a t u . p r o s t o k ą t a prostego czy t e ż o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h (tabl. I V , 1—3), rombu, romboidu, p r z e c h o d z ą c e g o n a s t ę p n i e w deltoid (tabl. I V , 4—6). F o r m ę złożoną ma w y k ł a d k a oznaczona 129 �n u m e r e m 8 na tabl. I V . Posiada cna zasadniczo k s z t a ł t r o m b u , k t ó r e g o n a r o ż n i k i s t a n o w i ą czte­ r y mniejsze r o m b y . O p r ó c z f o r m czysto geome­ trycznych występuje w y k ł a d k a w ozdobnej postaci stylizowanego k w i a t u (tabl. I V , 9), zna­ leziona na opisywanej w y ż e j s k r z y n i ze wsi K a ­ dzidło oraz inna w k s z t a ł c i e schematycznie po­ traktowanego d w u g ł o w e g o o r ł a (tabl. I V , 10). W e d ł u g podawanych i n f o r m a c j i przez obec­ nych w ł a ś c i c i e l i s k r z y ń m a j ą one b y ć na ogół stare, p o c h o d z i ć p r z e w a ż n i e z p o ł o w y X I X w i e k u . W i a d o m o ś c i o m t y m nie m o ż n a jednak w z u p e ł n o ś c i z a u f a ć , g d y ż i n f o r m a t o r o w i e prze­ s a d z a j ą zazwyczaj w podawaniu ilości lat po­ siadanego przedmiotu, aby przez to p o d k r e ś l i ć jego d a w n o ś ć . N i e m n i e j na d w ó c h opisywanych t u skrzyniach k u r p i o w s k i c h m a m y , z n a j d u j ą c e się na p o l u zdobniczym daty (1862, 1866 — ryc. 1), k t ó r e w s k a z u j ą , że s k r z y n i a r s t w o na K u r p i a c h na p o c z ą t k u I I p o ł o w y X I X wieku s t a ł o j u ż dość wysoko. Opisane w y ż e j skrzynie z pow. o s t r o ł ę c k i e g o na pierwszy rzut oka bardzo z r ó ż n i c o w a n e pod w z g l ę d e m zdobniczym da się s p r o w a d z i ć do d w ó c h zasadniczych t y p ó w . Jeden to s k r z y n i e o ś c i a n a c h g ł a d k i c h , nie p o s i a d a j ą c e w y o d r ę b ­ n i o n y c h pól zdobniczych, ani profilowanych o b r a m i e ń , ozdobione na ś c i a n i e licowej n a j c z ę ś ­ ciej dwoma rozłożystymi kwiatonami o syl­ wetce m n i e j lub w i ę c e j n a w i ą z u j ą c e j do f o r m przyrodniczych, j a k k o l w i e k czasem fantastycz­ ne w s z c z e g ó ł a c h ( k w i a t y ) i barwie, d r u g i zaś s t a n o w i ą skrzynie o p o w i e r z c h n i urozmaiconej p l a s t y c z n y m i ozdobami (profilowane r a m k i ) , z w y z n a c z o n y m i p o l a m i zdobniczymi, w y p e ł n i o ­ n y m i motywami abstrakcyjnymi względnie ro­ ślinnymi. S k r z y n i e g r u p y pierwszej, r o b i ą c e wiażenie prymitywniejszych są zapewne w y ­ r o b a m i m i e j s c o w y m i , k t ó r e p o w s t a ł y bez spe­ cjalnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w obcych, m i m o , 1 2 z « S 1 1 ) Roman Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic K r a ­ kowa —• część I I I , Polska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1—2, str. 9 i n. 6 Tablica IJO że z b l i ż o n e f o r m y w y s t ę p u j ą i na i n n y c h tere­ nach Polski, j a k n a p r z y k ł a d w L u b e l s z c z y ź n i e , K r a k o w s k i m (skrzynie czernichowskie) ) , Ż y ­ w i e c c z y ź n i e i t p . D r u g i t y p bardziej pod w z g l ę ­ dem k o m p o z y c y j n y m r o z w i n i ę t y n a w i ą z u j e w y ­ r a ź n i e do s k r z y ń znanych z M a z u r ó w Pruskich. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , z n a j d u j ą c y c h się w a r c h i w u m Z a k ł a d u P l a s t y k i L u d o w e j P. I . S. skrzynie mazurskie c h a r a k t e r y z u j ą się obfitoś­ cią o z d ó b plastycznych w formie profilowa­ nych ramek p ó ł k o l u m i e n e k , p o d z i a ł e m ś c i a n y licowej n a j c z ę ś c i e j na p i ę ć pól zdobniczych, w y ­ p e ł n i o n y c h k w i a t o n a m i . W ś r ó d t y c h s k r z y ń za­ r y s o w u j ą się d w i e grupy, z k t ó r y c h jedna o bo­ gatej i technicznie bardzo p o p r a w n i e w y k o n a ­ nej ornamentacji n a l e ż y zapewne do meblar­ stwa m i e s z c z a ń s k i e g o , druga zaś o w y k o n a n i u p r y m i t y w n i e j s z y m posiada charakter bardziej l u d o w y . W ś r ó d t y c h ostatnich znajdziemy sze­ reg p r z y k ł a d ó w n a w i ą z u j ą c y c h do s k r z y ń k u r ­ piowskich z a r ó w n o , jeśli idzie o o g ó l n ą k o m p o ­ z y c j ę (podział na pola i s p o s ó b ich w y o d r ę b n i a ­ nia), j a k też i o szczegóły o r n a m e n t u (formy k w i a t ó w i ich e l e m e n t ó w ) . Zdaje się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że p r y m i t y w n i e j sze skrzynie ma­ zurskie wzorowane na tych, k t ó r e o k r e ś l o n e z o s t a ł y m i a n e m m i e s z c z a ń s k i c h , s t a ł y się z ko­ lei w z o r e m dla bogatszych s k r z y ń kurpiow­ skich. Wskazane t u p o k r e w i e ń s t w o m i ę d z y j e d ­ na z g r u p m a l o w a n y c h s k r z y ń k u r p i o w s k i c h , a s k r z y n i a m i m a z u r s k i m i nie stanowi faktu odosobnionego. W i e m y b o w i e m , iż tereny te p o z o s t a w a ł y ze sobą w bardzo ś c i s ł y c h z w i ą z ­ kach, k t ó r y c h w y r a z znajdziemy w r ó ż n y c h dziedzinach ludowej k u l t u r y j a k np. w b u d o w ­ nictwie, t k a c t w i e i t d . IV. ? 3 3 i a �Дус. 7. Skrzynia ludowa. Wieś W$dmus$, k. MyszgAca pow. Ostrołęka. Skala I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd21259bc48687d69457f029af3e7ebe.pdf 2a47ac54d3dcb847b8529681ef1ee2d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3991 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.98 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA WYDAWANY DWUMIESIĘCZNIK, T PRZEZ R E LUDOWA PAŃSTWOWY Ś Ć INSTYTUT SZTUKI : ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Aleksander Wojciechowski — Zagadnienia rzemiosła i przemysłu artystycznego na tle stosunku do dziedzic­ twa polskiej sztuki ludowej. Władysław Muller — Spo­ łeczne podłoże m o t y w ó w janosikowych w sztuce ludo­ wej. Zojia Cieśla-Reinfussowa — Skrzynie kurpiowskie. Kazimierz Pietkiewicz — ,,Szmaciaki" mazurskie. Maria Zywirska — Twórczość plastyczna górników, cz. I I I . RECENZJE I DROBNE WIADOMOŚCI Bohdan Urbanowicz — Konferencja w Jadwisinie. Ro­ man Reinfuss — I V Konkurs ceramiki kieleckiej. R — Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie. P A Ń ROK V S T W O W Y I N S T Y T U L I P I E C - PAŹDZIERNIK 1951 T S Z T U K I NR 4 — 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15405cafc9bf3268cd3efc360322cb3a.pdf 386b157537e15804b924d72b498dad24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4355 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Po 25 latach — o przedmiocie badań Roman Reinfuss Przebrania w widowiskach czesne przeobrażenia Jan Dormán Moje uwagi i spostrzeżenia ludowych 195 i ich współ­ 203 na marginesie imprezy „Herody" 217 Magdalena Kroh Przemiany obrzędowości dorocznej we wsi Chyżówki 231 Andrzej Krasnowolski Antoni Toborowicz a sztuka ludowa 251 KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ Na 258 OF A R T I C L E S . , stronie 259 260 t y t u ł o w e j : Adam i Ewa, rzeźba w drewnie. Toborowicz. Fot. Andrzej Krasnowolski Wyk. Antoni �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKAD EAAII N A U K •ROK XXV • 1 9 7 1 • NR 4 polska sztuka ludowa Г W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W WYDAWNICTWO G D A N S К POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �W i n . ^>9ЛМ ({•вши R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jadkowskd (red. nacz.), Jadwiga Jamuszfciewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n cziyńska-Iracfca, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Romtan Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Halina Żelechowska. Układ graficzny — J a ­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa- ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lufo 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/637b03b1558f0b673985f63f7765ef6d.pdf ed6f7b18e8aff620b74a6a06e761029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-ukraińskie antropologia kulturowa historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5776 Title A name given to the resource Antropologia, historia a sprawa ukraińska / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.45-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MAGDALENA ZOWCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski A N TRO PO LO G IA , H ISTO RIA A SPRAWA UK RA IŃ SKA . O TAKTYCE PO GRA N ICZA Pytania w kwestii polityki naukowej Na początku tego roku otrzymałam zaproszenie od zespołu badaczy, pracują­ cego nad projektem realizowanym w ramach programu Niemieckiej Wspólnoty Badawczej im. Emmy Noether1, abym podzieliła się moimi refleksjami z badań na Ukrainie, uwzględniając znaczenie historii jako nauki czy też metod histo­ rycznych w moich badaniach, ewentualnie wskazując, jakie to znaczenie m o­ głoby być. Zespół był też zainteresowany m oją współpracą z ministerialną Pol­ sko-Ukraińską Kom isją Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii12. Artykuł ten jest zmienioną wersją mojego refera­ tu, a zdecydowałam się na oddanie go do publikacji ze względu na niepokojące symptomy marginalizacji antropologii kulturowej i etnologii w obecnej polityce naukowej. Na nieadekwatne miejsce antropologii w systemie Narodowego Centrum N a­ uki w stosunku do naszych rzeczywistych praktyk badawczych zwrócił uwagę Michał Buchowski w liście do członków Komitetu Nauk Etnologicznych3. Nasza dyscyplina została zlokalizowana w dziale Nauk Humanistycznych, Społecznych i o Sztuce, w panelu „Wiedza o przeszłości”, po historii i archeologii. W tym ze­ stawie figuruje pomiędzy numizmatyką, epigrafiką i papirologiąa dziedzictwem kulturowym, czyli „inwentaryzacją pamiątek i zabytków kultury i aktywnością regionalisty czną”, jako: 1 Projektem „Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukcesyjnych” kieruje historyczka, dr Yvonne Kleinemann. Zespół pracuje przy Instytucie Slawistyki, Universität Leipzig. http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). 2 http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id =124&Itemid=137 (26.06.2011). 3 Z 27.04.2011 r. �46 Magdalena Zowczak H S 3 1 1 Etnografia i antropologia kulturowa (w tym: opis kultur tradycyjnych, an­ tropologia magii, kultu i religii, zmiana kulturowa i procesy globalistyczne, antro­ pologia zjawisk społeczno-kulturowych, etnicznych i tożsamościowych)4. Zgodnie z system atykąNCN kulturą zajmują się bibliotekoznawcy i, oczywi­ ście, kulturoznawcy. Jednak i oni zajęli dalekąpozycję w swojej dziedzinie (HS2 „Kultura i twórczość kulturowa”) po bibliologii i konserwatorstwie. Zgadzam się z Michałem Buchowskim, że należałoby zadbać o możliwość składania wniosków grantowych w dziedzinie nauk społecznych. W czasach, kiedy większość z nas usiłuje nadążyć za kalejdoskopowo zmieniającą się rze­ czywistością, lektura ministerialnego dokumentu budzi wspomnienia Mrożkowych klimatów PRL. Właśnie inercja naszego społecznego wizerunku (poniekąd na własne życzenie, skoro dyskusji nad propozycją Buchowskiego praktycznie nie było) skłania mnie do refleksji osobistych i fragmentarycznych, w nadziei na zainicjowanie debaty na temat znaczenia antropologii kulturowej w polskich dyskursach publicznych. Co zaniedbaliśmy? Co możemy zrobić, żeby rola etnoi antropologa stała się bardziej czytelna? Czy w ogóle jest to możliwe, skoro wynika ona ze zmieniającego się zestawu praktyk, usytuowanych zazwyczaj na pograniczu dyscyplin akademickich? Punktem wyjścia może być kłopotliwe pytanie: dlaczego historyk wie, a an­ tropolog ma wątpliwości? W pytaniu tym (historyka można też zastąpić socjolo­ giem) zawiera się nieuniknione, polityczne status quo typu relacji między dwoma dyskursami. Nie jest to jednak problem lokalny, skoro Clifford Geertz, komentu­ jąc obawy historyków o antropologizację historii, przytoczył anegdotę o gulaszu ze słonia i królika. Jeśli zastosujemy recepturę: „weź jednego słonia i jednego królika”, słoń nie musi się martwić, czyjego smak się przebije, natomiast królik jest przyzwyczajony do takiego układu (Geertz 2003: 170)5. Odpowiedzi na wspomniane pytanie może być kilka, trzeba jednak przede wszystkim wziąć poprawkę na nieobecność antropologii kulturowej, a nawet et­ nologii, wśród dyscyplin naukowych w dawnych krajach obozu socjalistycznego (co oznacza m.in. przeciągające się do dziś problemy ze znalezieniem partne­ rów do badań prowadzonych przez nas za wschodnią granicą Polski). Z przy­ czyn ideologicznych, instytucjonalnych, a także społecznych, historia była i w zasadzie jest nadal dominującą formacją dyskursywną w Polsce. Zakład Historii Kultury Materialnej PAN był jednostką organizacyjną dla powojennej etnografii; status etnografii jako „nauki pomocniczej historii” utrzymywał się w dyskursie uniwersyteckim w PRL aż do lat 80., a w przypadku najstarszego po­ kolenia profesorów oraz systematyki NCN - do dziś. Z drugiej strony, „historia” o zabarwieniu ideologicznym (ewolucyjnym, marksistowskim lub religijnym) 4 http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). 5W oryginale: The elephant need not unduly worry as to its savor coming through. As fo r the rabbit, it is used to such arrangements (Geertz 2000: 133). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 47 pozostaje w Polsce dominującym źródłem wiedzy zdroworozsądkowej, wyobraź­ ni społecznej, poczucia wspólnoty. Dlatego żaden polski historyk nie obawia się „antropologizacji historii”, chociaż coraz częściej historycy czerpią inspiracje z antropologii. W ramach historycznej metanarracji przestrzeń badań etnograficznych m i­ nionej epoki, głównie polska prowincja, wieś - była przedmiotem skonstru­ owanym zgodnie z ramami „ewolucjonizmu krytycznego”, dostosowanym do potrzeb politycznych i propagandowych (patrz np. Kazimierz Moszyński, Kazi­ mierz Dobrowolski). „Lud”, czyli wieś, ciemna i nieoświecona, przechowała to, co „archaiczne”, „samorodne”, prezentując to coś z pom ocą ekspresji naiwnie autentycznej, o prymitywnej, pociągającej elitę estetyce (któż lepiej te ciągo­ ty podpatrzył niż Witold Gombrowicz?). Sprzyjała tej wizji polska osobliwość w ramach obozu wschodniego: chłopska własność ziemi, która wiązała się z dłu­ gim trwaniem schematów kulturowych. Sławetne hasło polityki kulturalnej PRL: „narodowe/ludowe w formie, socjalistyczne w treści” dość skutecznie jednak patroszyło wszelką „rodzimość” w przestrzeni publicznej, odbierając znaczenie i pasożytniczo niszcząc to, co objęło mecenatem. Z poetyką „archaizmów” rozprawił się trzydzieści lat temu Ludwik Stom­ ma w ważnej dla rozwoju naszego dyskursu Antropologii kultury wsi polskiej XIX/XX w. (notabene, jednej z kilku polskich prac antropologicznych cytowa­ nych przez historyków). Ale jego polemika reprezentowała metanarrację Rozu­ mu oświeconego, zapoczątkowując binarną klasyfikację na „kultury typu ludo­ wego” (zamknięte, ksenofobiczne itp.) i nie-ludowego (o przeciwnych cechach) (Stomma 1986: 145-146). Klasyfikacja ta, waloryzująca i moim zdaniem szko­ dliwa, pokutuje w pracach antropologicznych do dziś. Podobnie jak stereotyp etnografii, uwikłanej w politykę „ludowości”, który utrzymuje się w świadomo­ ści potocznej. Pomimo całkowitej metamorfozy dyscypliny, w ciągu ostatnich 30 lat dziennikarze przypominają sobie o nas, kiedy potrzebują „zapychacza” w rodzaju „tradycji świąt dorocznych”, rozumiejąc je zazwyczaj w duchu histo­ rii kultury i wspomnianej archaiki. Tymczasem współczesna antropologia kul­ turowa jest w większym stopniu m utacją niż efektem ewolucji etnografii lat 70. W praktyce dydaktycznej naszych studiów proces zmian postępował pod hasłami kolejno etno- i antropologii. Gwałtowna antropologizacja, głównie w duchu an­ glosaskim, w połączeniu z zainteresowaniami kulturą współczesnej metropolii, gubi perspektywy historyczne, zbliżając nasze projekty do socjologii (od dawna) bądź do kulturoznawstwa (od niedawna). Moje własne studia sprzed 30 lat łą­ czy z obecną dydaktyką głównie typ praktyki edukacyjno-badawczej w ramach dwuletniego „laboratorium etnograficznego” - nauka warsztatu, tworzenia źródeł i pisania tekstu na ich podstawie, jednak w formie znacznie bardziej zindywidu­ alizowanej niż niegdyś. Jeśli laboratorium prowadzi młody absolwent, rzadko dba o osadzenie swojego problemu badawczego w jakiejkolwiek perspektywie historycznej (co zresztą bywa głównym atutem projektu). �48 Magdalena Zowczak Istnieje zatem wyraźny rozdźwięk pomiędzy faktycznym stanem i poten­ cjałem antropologii kulturowej, nastawionej na krytyczne, refleksyjne badanie współczesności, a jej usytuowaniem w ramach struktur uniwersyteckich i insty­ tucji państwowych, jak również w kontekście „wiedzy potocznej”. Nawiązując do anegdoty Geertza: w tym gulaszu potrzeba nam kilku tuzinów królików, żeby ktokolwiek poczuł ich smak. Problem podręczników. Pogranicze v e r s u s mitologia narodowa Tymczasem antropologia akademicka właśnie dzięki wypracowaniu praktyk laboratorium etnograficznego dysponuje oryginalnym projektem edukacyjnym, który mógłby stanowić przeciwwagę dla scentralizowanego, dogmatycznego dys­ kursu przeciętnej lekcji historii. Dlaczego nie mielibyśmy kształtować „świado­ mości antropologicznej” na szerszą niż dotąd skalę? W obrębie odmiennego para­ dygmatu, za pośrednictwem odmiennych, ale i czasem krzyżujących się praktyk, dzielimy przecież cele z Fundacją i Ośrodkiem „Pogranicze - sztuk, kultur, naro­ dów”. Przekonuje mnie o sensowności takiej wizji moja okazjonalna współpraca z historykami z Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia tre­ ści podręczników szkolnych historii i geografii. Nasze spotkanie wiązało się z trud­ nym doświadczeniem zderzenia dyskursów, dla mnie co najmniej podwójnym (nie dość, że historycy, to jeszcze ukraińscy). Wieloletnim uczestnikiem Komisji jest mój kolega historyk i antropolog, Włodzimierz Mędrzecki, który zaproponował mi przedstawienie kategorii pogranicza jako problemu metodologicznego. Członkowie Komisji (ze strony ukraińskiej skład jest bardziej stały i pod­ porządkowany instytucjom niż w przypadku strony polskiej) zazwyczaj repre­ zentują perspektywę centrum i dyskurs państwowy. Ponieważ problem formo­ wania „świadomości historycznej” wydaje mi się w świetle moich ukraińskich doświadczeń badawczych sprawą tyleż najwyższej wagi, co delikatną, podjęłam się zadania, które miało wspomóc przełamanie pewnego impasu w dialogu. M ę­ drzecki zaproponował Komisji zastąpienie dwóch głównych konfliktowych kate­ gorii, wbudowanych w podręcznikowe dyskursy historyków obu stron: polskich „Kresów wschodnich” oraz „ziem rdzennie ukraińskich” - terminem „pograni­ cze”. Przedstawiliśmy na posiedzeniu Komisji referaty: „Kategoria pogranicza jako problem metodologiczny (perspektywa antropologiczna)” oraz „Pogranicze polsko-ukraińskie. Perspektywa polska”6. Rzeczywiście, tego rodzaju zmiana nie tylko otwiera przestrzeń negocjacji pomiędzy historykiem i antropologiem, ale może i odczarowuje cały szereg m a­ gicznych, kulturowych i językowych dychotomii. Pomysł dekonstrukcji nie spo­ 6 Oba teksty dostępne na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej: http://www.men.gov.pl/index. php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137 (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 49 tkał się wprawdzie z entuzjazmem Komisji, ale w podpisanym przez obie strony komunikacie uczestnicy dostrzegli pozytywne znaczenie kategorii pogranicza, któ­ ra pozwala „na podmiotowe traktowanie wszystkich jego mieszkańców niezależnie od pozycji społecznej, narodowości i postawy politycznej” (Protokół... 2010: 2). Pomysł Włodzimierza Mędrzeckiego miał swoje korzenie w jego doświadcze­ niu uczestnictwa w dialogu historyków polskich i ukraińskich, w trakcie semina­ riów historycznych organizowanych w latach 1994-2005 pod patronatem prezyden­ tów i wielu oficjalnych instytucji Polski i Ukrainy. Podczas seminariów omawiano rozmaite aspekty stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918-1947. Obrady otwierały prezentacje referatów: polskiego i ukraińskiego, poświęconych tej samej lub zbli­ żonej problematyce. Później następowała dyskusja i przygotowywanie wspólnego dokumentu uzgodnień i rozbieżności stanowisk7. Mędrzecki przedstawił w sposób syntetyczny bariery i trudności wzajemnej komunikacji historyków dwóch naro­ dowości w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku (Mędrzecki 2010). Trzy wyróżnione przez niego strategie, prakty­ kowane przez uczestników dialogu: „pragmatyczna”, „wyższości moralnej” oraz „krytyczna”, są charakterystyczne nie tylko dla środowiska historyków. Tworzą współczesną typologię polsko-ukraińskich kontaktów, sygnalizując trafńie proble­ my, których doświadczyliśmy w trakcie badań na pograniczu. Jednak język, które­ go używa Mędrzecki, ukształtowany w ramach instytucjonalnego dyskursu, brzmi chwilami obco, a nawet problematycznie w uchu antropologa, który zazwyczaj sytuuje swoją narrację w pewnym dystansie, jeśli nie w perspektywie krytycznej wobec tego, co dominujące w jego własnej kulturze. Pierwsza z wyróżnionych strategii, „pragmatyczna”, wiąże się z przemilcza­ niem kwestii najbardziej spornych, w tym zwłaszcza praw do ziem szerokiego pogranicza polsko-ukraińskiego. Zagadnienie to jest kla­ sycznym problemem, który nie da się rozwiązać „kompromisowo”. Strona ukraińska postrzega go w kontekście kategorii „ukraińskie terytorium etniczne”. W aksjologii ukraińskiej ziemie, które zostały doń zaliczone (także Chełmszczyzna, Podlasie łącz­ nie z Bielskiem Podlaskim, Łemkowszczyzna po Krynicę) w sposób nie podlegający dyskusji są częścią Ukrainy, nawet jeśli pozostają poza jej granicami. Największe ustępstwo, jakie mogą Ukraińcy uczynić, to nie podnosić w danym momencie tego problemu. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko-ukraińskie jest postrze­ gane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli przez setki lat pełnoprawnymi gospodarzami. Polacy godzą się z faktem rozwoju ukraińskiego mchu narodowego oraz przyjmują do wiadomości fakt, że odniósł on historyczne zwycięstwo w walce o suwerenność nad tym terytorium, ale dotyczy to współczesności i nie daje to tytułu do ukrainizacji/negowania „polskiego dziedzic­ twa kresowego”. A tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z prze­ szłością tych terenów przez Ukraińców (Mędrzecki 2010: 47). 7 Dokumentacja spotkań została opublikowana w wielotomowym wydawnictwie Polska - Ukraina. Trudne pytania (1998-2006). �Magdalena Zowczak 50 „Strategia wyższości moralnej” (mam ochotę nazwać j ą strategiąresentymentu) wynika z głębokiego, osobistego przekonania wielu uczestników spotkań, że naród, do którego należą był w przeszłości wzajemnych stosunków stroną głęboko pokrzyw­ dzoną i że nad doznanymi krzywdami nie można przejść do porządku dziennego. Dlatego też warunkiem rzetelnego porozumienia i pojednania jest skrucha, wy­ znanie win i prośba o wybaczenie ze strony partnera dialogu. W zamian za to my, w poczuciu wyższości moralnej, dokonamy wspaniałomyślnie aktu wybaczenia. Reprezentujący tę strategię ukraińscy uczestnicy dialogu koncentrowali się głów­ nie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraińskich, konsekwent­ nej polityce polonizacji „rdzennej ludności ukraińskiej”, pozbawianiu Ukraińców godności narodowej, pogardzie, jaką Polacy okazywali Ukraińcom, wykorzysty­ waniu ich pracy dla własnego bogacenia się, stosowaniu wobec nich wszelkiego rodzaju represji i prześladowań przez setki lat. Oskarżenia ze strony polskiej są nie mniej poważne - Ukraińcy są opisywani jako naród pełen nienawiści wobec Pola­ ków, zdolny do niewyobrażalnego okrucieństwa, winien ludobójstwa dokonanego na polskiej ludności Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny. W tym ujęciu wszelkie „nasze” działania wymierzone w dragą stronę miały charakter obrony przed „ich” agresją lub były wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne inte­ resy pokrzywdzonego narodu (Mędrzecki 2010: 49). W tej sytuacji nadzieje należy wiązać - uważa Mędrzecki - ze „strategiąkry­ tyczną”, odrzucającąretorykę krzywdy i mitologii narodowej. Ta trzecia strategia faktycznie jest jedyną do przyjęcia na gruncie historycznych badań naukowych. Reprezentują j ą specjaliści o uznanym autorytecie, których ustalenia w zasadzie nie są kwestionowane. Z perspektywy strategii pragmatycznej, a zwłaszcza stra­ tegii „wyższości moralnej”, m ają one charakter samobójczy, dostarczając dru­ giej stronie argumentów przeciw „swoim”. Jednak to właśnie narracja krytycz­ na „tworzyła istotną przeciwwagę dla narracji wyższości moralnej i zapewniała pragmatycznemu centrum możliwość tonowania dalej idących żądań z tamtej strony”, komentuje Mędrzecki (2010: 52). Wypada tu powtórzyć, że narracja krytyczna realizuje taktykę pogranicza, faktycznie otwierając przestrzeń porozu­ mienia pomiędzy historią i antropologią. O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze Jak pisze Michael Herzfeld, współczesna antropologia, chociaż nie wyklucza etniczności ze swego pola badawczego, jest obecnie bardziej zaangażowana w badania „pograniczy” - pojęciem tym określa się pewną fizyczną przestrzeń, sugeruje ono coś znajdującego się „pomiędzy”, strefę kontaktu, obszar, na którym zerwanie ciągłości staje się trochę nieostre (Herzfeld 2004: 204). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 51 Metaforyczny i wieloznaczny charakter kategorii pogranicza (borderland) nie przeszkadza zatem w uznaniu jej za bardziej użyteczną w analizie współcze­ snej kultury niż „tożsamość”. Dlaczego tak się dzieje? Spróbuję poddać refleksji przedstawioną tu tezę, odnosząc kategorię pogranicza do tendencji zarysowują­ cych się w naszych badaniach. Wydaje mi się, że są to sprawy ogólnie znane, ale chciałabym podjąć próbę powiązania ze sobąróżnych, przecinających się wymia­ rów graniczności, w których uwikłane są nasze współczesne praktyki badawcze. Zainicjowana przez Frederika Bartha zmiana w postrzeganiu etniczności wy­ raża się w jej negacji jako danej czy stabilnej; przyznaje się jej charakter procesu. Podejście do tożsamości (różnych jej odmian, nie tylko etnicznej) w kategoriach „transakcji ekonomicznych” wiązało się z uznaniem jej za przedmiot negocjacji, konstruowany i aktualizowany w konkretnym kontekście politycznym, oraz za­ początkowało, jak to określił Anthony D. Smith, „gastronomiczne” teorie narodu, przeciwstawione „geologicznym” (Burszta 1998: 150-1518). Z kolei przyjęcie perspektywy mniejszościowej, a nawet zindywidualizowanej, jako podstawo­ wego punktu odniesienia w analizie kultury (odwrotnie niż we wcześniejszej, modernistycznej antropologii), można uznać za zwrot w stronę obywatelskiej podmiotowości, bądź - ideologii multikulturalizmu (por. Burszta 1998: 151 i n.). Odmienność jest wytworem ludzkiego działania i konfrontacji; zainteresujmy się zatem obszarem, w którym powstaje. W tej sytuacji podstawową kategorią staje się pogranicze, postrzegane jednak nie tyle jako pojęcie odnoszące się do konkretnej, fizycznej przestrzeni, co właśnie strefa konfrontacji i przenikania się praktyk społecznych lub/i kulturowych w kontekście polityki sąsiadujących ze sobą grup bądź państw. Granice kulturowe sąjednak znacznie bardziej problematyczne niż społeczne, opierają się konceptualizacji. Współczesne dyskursy państwowe wykorzystują dziedzictwo dawnej etno- i antropologii w wersji spopularyzowanej, sprowadza­ jąc je do pozbawionych kontekstu cech kulturowych czy „stylizowanych artefak­ tów”, jak na turystycznych mapach, gdzie zaznaczono lokalne ciekawostki w po­ staci symbolicznych ikon. Takie podejście - twierdzą antropolodzy - w gruncie rzeczy wiąże się z tuszowaniem historii. Jak zauważa Herzfeld, sama bowiem idea autochtonicznych początków „kultury” pozostaje w sprzeczno­ ści z wszelkimi dowodami sugerującymi, iż tak naprawdę tożsamości trw ają a na­ wet rodzą się poprzez grę kontaktów - poprzez negocjowanie oraz genezę granic społecznych i kulturowych. Idee, praktyki i artefakty mogą się rozprzestrzeniać poprzez kontakty społeczne na cały świat, zgodnie z wieloma różnymi logikami, 8 „To, co dla modernistów jawi się jako ciągłość dziedzictwa i wspólnota podstawowych wartości narodowych, ich krytykom przypomina «kartę dań», na którą składają się symbolika, mity, język, lite­ ratura piękna, oficjalna wykładnia historii. Jednoczący sens «narodowej substancji» nadajątym różnym składnikom narodowego menu nacjonaliści, konstruując wizję całości, nie istniejącej w takiej postaci w rzeczywistości” (Burszta 1998: 151). �52 Magdalena Zowczak gromadząc przy tym bardzo odmienne historie [co, jak podkreśla autor, udowodnili już dyfiizjoniści - M.Z.] (Herzfeld 2004: 203). Popularna jeszcze w latach 80. analogia pomiędzy kulturą a językiem bądź kulturą a tekstem nie satysfakcjonuje już antropologa, podatnego na „zwrot performatywny”. Richard Schechner, jeden z ojców założycieli tego nurtu, konsta­ tuje: „Świat nie jest już postrzegany jako księga, którą się czyta, lecz jako perfor­ mance, w którym się uczestniczy” (Domańska 2007: 48). Najczęściej tłumaczy się performance jako wykonanie, z akcentem na działanie, aktywność. Zinsty­ tucjonalizowane już w początkach lat 80. performance studies m ają dwojakie korzenie. Wywodzi się je, po pierwsze, ze studiów teatrologicznych oraz z prac antropologów i socjologów, którzy wykorzystywali metafory związane z te­ atrem, a zwłaszcza metaforę gry (jak Clifford Geertz, Thomas Luckmann). Jako drugie źródło wskazuje się zazwyczaj teorię aktów mowy Johna Austina. Wy­ pada tu też moim zdaniem wspomnieć słynną analizę języka Trobriandczyków, przeprowadzoną przez Bronisława Malinowskiego w Ogrodach koralowych i ich magii. Analizując kulturę w kategoriach zachowań, traktował on analogicznie akty mowy; za pierwotną uznawał pragmatyczną funkcję języka. Język jest za­ tem przede wszystkim działaniem (Malinowski 1987). Kultura, tożsamość, zwyczaj, rytuał, obrzęd - wszystkie te pojęcia, jako zbyt statyczne i skłaniające do esencjalizacji, bywają współcześnie przekładane na „praktyki kulturowe” (zgodnie z rozumieniem Pierre’a Bourdieu) bądź bliskie im, ale bardziej zindywidualizowane, przygodne i dynamiczne - wykonania, per­ formance. Performatywność wiąże się z przeświadczeniem, „że język nie tylko przedstawia rzeczywistość, lecz także powoduje w niej zmiany, a ponadto, że pewne zjawiska istnieją tylko w akcie ich wykonywania i że m uszą być powta­ rzane, by zaistnieć” (Domańska 2007: 49). Skoro ta ostatnia teza stosuje się do płci kulturowej {gender), to tym bardziej do tożsamości etnicznej czy narodowej. W tym momencie można zauważyć, że pogranicze jako przestrzeń eksperymen­ talna jest rodzajem sceny i zarazem laboratorium dla wykonywania (odgrywania) różnego rodzaju tożsamości, jest najwłaściwszym kontekstem innowacji kulturo­ wych i społecznych performance’ów9. Metodyka współczesnej antropologii kulturowej wpisuje się w zwrot performatywny akcentowaniem refleksyjności czy też refleksyjności zwrotnej10 {reflexivity) między badaczem a rzeczywistością badaną. Poza oczywistym wpływem badacza na przedmiot badań, podkreśla się proces odwrotny. To, co badane, zmie­ nia badacza i wpływa na przekształcenia jego projektu. Świadomy tego stanu rzeczy, powinien w konsekwencji odpowiednio odgrywać i modyfikować swoją 9 Por. np. Joanna Pietruszka o strategiach uczestnictwa przybyszów z Zachodu w życiu społeczno­ ści lokalnej na pograniczu polsko-ukraińskim (Pietruszka 2010). 10 Tak proponuje tłumaczyć reflexivity Ewa Klekot, chociaż można się zgodzić ze Sławomirem Sikorą, że jest to, biorąc pod uwagę etymologię, mnożenie bytów. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 53 rolę. Wchodząc w interakcje z badaną społecznością, uczestnicząc w jej prakty­ kach, doświadcza wraz z nią zdarzeń o znaczeniu symbolicznym i zyskuje szansę na przekroczenie granic czy raczej ograniczeń swojej tożsamości; funkcjonuje zatem na pograniczu tożsamości. Warunkiem realizacji badań staje się, w miejsce obiektywizmu i dystansu, współudział w codziennych praktykach, a nawet inter­ akcje, podejmowane w obliczu ważnych wydarzeń. Zaangażowanie, interwen­ cja, wpisane w rolę badacza, tworzenie wiedzy „w solidarności z podmiotami i przedmiotami swoich badań [bądź w opozycji do nich - M .Z.]” jako jego cel - to cechy „performatywnego Ja”. Badacz „nie «wynajduje tradycji», ale w nią interweniuje (front invention to intervention); świadomie i aktywnie współdziała w tworzeniu świata innych, podobnie jak i oni współtworzą jego/jej świat” (Do­ mańska 2007: 6011). Sprawczość (agency) badacza jest więc kolejnym pojęciem, które należy uwzględnić w konstruowaniu metodologicznego kontekstu dla kategorii pogra­ nicza1112. Zwrot performatywny jest uważany za reakcję na postmodernistyczne ograniczenie podmiotu, postrzeganego jako pasywny, uległy, kształtowany przez przemoc zinstytucjonalizowanej wiedzy/władzy (zwłaszcza w niektórych teo­ riach poststrukturalistycznych, np. w kontekście teorii dyskursu Michela Foucault i jego pojęcia „ciał podatnych”). Być sprawcą zmian, a nie ich przedmiotem, to model badacza konwencji performatywnej. Zamiast kontemplacji i aprobaty ce­ lem ma być zmiana jako wartość pozytywna, otwarcie - za pom ocą działania, performance"u - przestrzeni oporu i buntu wobec zniewalających struktur. Ewa Domańska zwraca uwagę na marksowski i lewicowy charakter tego projektu. Wydaje mi się, że można tu zauważyć podobieństwo stylu do Kondycji ponowoczesnej Jean-François Lyotarda (1979), który przeciwstawiał paralogię jako cel nauki - innowacyjności przypisanej do systemu i przezeń wykorzystywanej, zaś konflikt i niezgodę - konsensusowi, „wartości przestarzałej i podejrzanej”13. Styl ten - zwłaszcza z perspektywy centrum i dyskursu dominującego - wydaje się niebezpiecznie zbliżać ku anarchii i terroryzmowi (eksplorował ten problem Jean Baudrillard). Tak zwany zwrot performatywny uważany jest jednak za od­ powiedź na wyzwania współczesnego świata, wśród których, obok globalizacji i zmian technologicznych, wskazuje się właśnie na terroryzm i ludobójstwo. Przedstawiłam pogranicze jako podstawową przestrzeń „wykonywania” (roz­ grywania, przedstawiania) tożsamości oraz przemieszczenie roli samego badacza 11 Ewa Domańska powołuje się w tym fragmencie swojego artykułu na Tami Spry (2006). 12 Sprawczość najchętniej definiuję za Agnieszką Kościańskąjako „zdolności i chęci jednostki bądź gmpy do podjęcia autonomicznego, twórczego i celowego działania w ramach relacji społecznych” (Kościańska 2009: 21-22). 13 Innowacja,jest sterowana, a w każdym razie wykorzystywana przez system w celu zwiększenia skuteczności”, podczas gdy paralogia ,jest posunięciem w pragmatyce wiedzy, którego znaczenie na początku bywa często zapoznane”. Dlatego według Lyotarda to ta druga uprawomocnia naukę w epoce utraty wiarygodności przez metanarracje, wielkie opowieści nowoczesnej nauki europejskiej (Lyotard 1997: 164). �54 Magdalena Zowczak w strefę pogranicza tożsamości. Teraz wypada jeszcze wspomnieć o przedmiocie szczególnego zainteresowania performance studies : o hybrydowych „figiiracjach podmiotowości”, do których należą postacie najbardziej ekstremalne, pogranicz­ ne. N ależą do nich: „cyborg, klon, rzecz w swojej podmiotowości, mutant (jed­ nostka ludzka czy zwierzęca genetycznie zmanipulowana), terrorysta (zwłaszcza muzułmańska samobójczyni)”, a pomiędzy tymi odmieńcami „przedstawiciele różnego rodzaju mniejszości (zwłaszcza queer, transseksualista, lecz także ludzie o różnym pochodzeniu etnicznym oraz niepełnosprawni)” (Domańska 2007: 54). Ze względu na zwrot ku rzeczom, a także ku środowisku naturalnemu, mówi się o posthumanistycznym zabarwieniu tego stylu. Podmioty-przedmioty ukazywa­ ne są „historycznie”, to znaczy w procesie tworzenia się, w postaci niedokonanej, niedookreślonej. Są to zatem modelowe przykłady dawniejszych antybohaterów - nie-ludzkich obcych i wrogów narodowego dyskursu. Ewa Domańska, cha­ rakteryzując zainteresowania humanistycznej awangardy, powiada, że „człowiek «normalny», tj. biały, heteroseksualny Europejczyk z klasy średniej nie jest już atrakcyjnym przedmiotem badawczym” (Domańska 2007: 55). Zainteresowania te wychodzą naprzeciw wyzwaniom związanym z tak zwaną kreolizacją kultury (Clifford 2000: 22; Hannerz 2006: 23). Czwartym kontekstem funkcjonowania kategorii pogranicza we współczesnej humanistyce jest transdyscyplinamość, a nawet - jak chcą niektórzy - antydyscyplinamość. To także jest jednak cecha, którą uznawano za charakterystyczną dla postmodernizmu. Już Frederic Jameson wskazywał zanik granic pomiędzy gatunkami literackimi i dyscyplinami nauki akademickiej, postępujący wraz z przenikaniem się kultury elitarnej i popularnej, jako istotny wyznacznik post­ modernizmu. I tu spektakularnym przykładem była twórczość Michela Foucault, złośliwie określona przez Jamesona jako „dyskurs teoretyczny”, co do którego „kwestią nierozstrzygalną” jest, czy należy do filozofii, historii, socjologii czy politologii (Jameson 1996: 192-193). Trzeba przyznać, że tak też się przedstawia coraz częściej dyskurs współczesnej antropologii kulturowej, której wyznaczni­ kiem pozostały głównie badania etnograficzne jako empiryczny kontekst współdoświadczania badanych „światów”, czy też, zgodnie z dyskursem performatywistów, uczestniczenia w nich, a nawet - odgrywania w nich własnych ról, jak w performance’ach czy happeningach (Hastrup 2008). Powróćmy do pogranicza sensu stricto. Postrzegane tak, jak to przedstawi­ łam, jest stosunkowo nowym przedmiotem badań antropologicznych. Ich mode­ lowym przykładem są studia dotyczące pogranicza USA i Meksyku. Co praw­ da, współczesny antropolog dystansuje się wobec przestrzeni jako wyznacznika określającego przedmiot badań (czyli praktyki kulturowe). Jak to zwięźle ujął U lf Hannerz, „jako że ludzie przemieszczają się ze swoimi znaczeniami, a znaczenia znajdują sposoby przemieszczania się nawet wtedy, kiedy ludzie pozostają na miejscu, terytoria nie m ogą już zawierać w sobie kultur” (Hannerz 2006: 21). Jednak w przypadku państwowego pogranicza czyni się wyjątek. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 55 Jest tak, ponieważ granice państwa-narodu, przybierając postać tożsamości zbiorowej, w pewnych kontekstach uprzywilejowują wymiar przestrzenny, stąd analiza tożsamości ludzi „pogranicza” nie daje się pomyśleć bez odwołań do terytorialności owych wspól­ not (Kempny 2004: 125). Przedstawiony tu sposób postrzegania pogranicza wywodzi się z lat 80. ubiegłe­ go wieku, ale antropologia, zawsze zainteresowana przestrzeniąperyferii, wypraco­ wała wcześniej pewne narzędzia analityczne, które - refleksyjnie zmodyfikowane - m ogą stanowić dogodny punkt wyjścia dla jego opisu. Na przykład strukturalizm Claude’a Levi-Straussa wprowadził mediację jako element zmienności i ru­ chu w strukturze scenariusza kulturowego i jego transformacji (por. np. Lechte 1999: 133-138). Kategoria liminalności/liminoidalności Victora Turnera, chociaż z pewnością jest nadużywana14, ma niewątpliwe zalety dla zwolenników „zwrotu performatywnego”, choćby dlatego, że często zaczynają swoje studia od krytyki prac tego klasyka (por. np. Mizielińska 2009). Zaś obie te kategorie odnoszą się do różnych rodzajów granic: przestrzennych, czasowych, kulturowych. Trzeba zatem przemyśleć możliwości ich modyfikacji i wykorzystania w odniesieniu do trady­ cyjnej, binarnej opozycji pomiędzy centrum a granicą terytorium narodowego. Jeden z rozdziałów Antropologii Michaela Herzfelda nosi tytuł „Pogranicza, zapętlenia, zgrupowania”. Miasto, a zwłaszcza metropolie, megalopolis, i strefy graniczne, a szczególnie przejścia graniczne, Herzfeld traktuje jako podobne sobie przestrzenie, symboliczne dla kondycji współczesnego człowieka. W obu przypad­ kach są to przestrzenie symbolicznie „nieczyste”, w których „przepływ towarów, idei, wyobrażeń i ludzi” powoduje krzyżowanie się niewspółmiernych, heteroge­ nicznych kategorii, odmiennych systemów klasyfikacyjnych. Przejście graniczne Herzfeld określa jako „zmaterializowany punkt załamania taksonomii”. Zgodnie ze strukturalistycznym idiomem betwixt and between, tę pełną potencjalnej mocy wieloznaczność można postrzegać jako przestrzenny odpowiednik czasu przejścia. Próba jego opisu wiąże się z koniecznością konstruktywistycznego czy, lepiej, per­ formatywnego podejścia do zmiennej sytuacji politycznej, społecznej, ekonomicz­ nej. Herzfeld nawiązuje do teorii Fredrika Bartha: „uwagę trzeba skupiać raczej na kwestii tworzenia i utrzymywania granic, a nie na jakiejś pozornie trwałej «zawar­ tości kulturowej» istniejącej w obrębie granic” (Herzfeld 2004: 193-216). Zatrzymam się nad amerykańsko-meksykańskim, modelowym pograniczem. W kulturze amerykańskiej było to pojęcie związane z romantyczną epoką pionie­ rów i z dyskursem kolonialnym, podobnie jak Kresy w polskiej kulturze15. Póź­ 14Piszą o tym M. Buchowski i W.J. Burszta (Buchowski, Burszta 1992: 47-68). 15Zdaję sobie sprawę z historycznych różnic, dzielących relacje polityczne i kulturowe w II Rzecz­ pospolitej od relacji pomiędzy państwami Europy Zachodniej i ich koloniami. Niemniej, ze względu na charakter tego tekstu, chodzi mi o model dyskursu konstruowanego z perspektywy bezwzględnej dominacji, który wyklucza w pełni podmiotowe traktowanie zdominowanych. �56 Magdalena Zowczak niej pogranicze skojarzono metaforycznie z typem wędrowca, przemieszczające­ go się w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia; to on, swoisty self-made man, pojawiający się znikąd i znikający po odegraniu swej roli, stał się reprezentantem pogranicza. Należy niejako odwrócić tę bohaterską rolę - samotnego „strażnika prawa” - aby znaleźć się w kręgu współczesnych zainteresowań badawczych. „Figuracjami podmiotowości” będą tu zmarginalizowani migranci, ofiary karteli narkotykowych, bezrobotni mieszkańcy pogranicza utrzymujący się z przemytu (tak jak polskie i ukraińskie Mrówki - por. Byrska-Szklarczyk 2010), a zatem osoby pozbawione prawnej podmiotowości i działające z przymusu bądź z wy­ boru w przestrzeni bezprawia, zarazem jego ofiary. Celem opisu są ich prak­ tyki codzienne, zestaw pogranicznych performance’ów i happeningów wpisa­ nych w strategie przetrwania, oraz milcząca wiedza, która pozwala konstruować i komponować owe strategie w cieniu wszechobecnej przemocy. Patronuje jej postać „kojota”, przemytnika ludzi i faktycznego beneficjenta politycznej różni­ cy (Donnan, Wilson 2008: 179-180). Różnica ekonomicznych, prawnych i oby­ czajowych potencjałów, narzucona przez arbitralnie poprowadzoną granicę (tak ona zazwyczaj wygląda z perspektywy mieszkańców zmarginalizowanych spo­ łeczności, które m ają do niej stosunek głęboko ambiwalentny), tworzy kontekst praktyk kulturowych, często kontestujących politykę społeczną państwa i jego instytucji władzy. Elastyczność człowieka pogranicza, pomysłowość w dostoso­ wywaniu się do zmieniających warunków i zasad, także pozostająw opozycji do romantycznego bohatera, samotnego obrońcy prawa, i czynią pogranicze mode­ lowym obszarem eksperymentu kulturowego. Typowym przykładem zbeletryzowanej, medialnej popularyzacji problemów wspomnianego pogranicza może być tekst Mariusza Zawadzkiego w „Gazecie Wyborczej” z września 2010 roku. Tytuł: Atak klonów z Meksyku uzupełniono następującym „abstraktem” : Amerykanie obawiają się, że okrutna wojna narkotykowej mafii z meksykańskim państwem przeleje się na ich stronę granicy. Przemytnicy w USA już stosują nie­ które metody z tej wojny (Zawadzki 2010: 9). Narracja dotyczy przebieranek przemytników, którzy w sposób doskonały wcielają się w role szeryfów, policjantów, kierowców ambulansów i szkolnych autobusów, dostawców supermarketów, listonoszy i techników telewizji kablo­ wej, przewożąc przez granicę w stosownych pojazdach z demobilu setki kilogra­ mów marihuany. Ale przebieranki za policjantów są szczególnie niebezpieczne, bo podkopują za­ ufanie funkcjonariuszy do siebie samych - konstatuje autor. - Teraz każdy amery­ kański policjant czy strażnik graniczny musi przyglądać się podejrzliwie koledze w mundurze, jeśli go nie zna osobiście [znamy podobne przypadki z pogranicza polsko-ukraińskiego - M.Z.] (Zawadzki 2010: 9). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 57 Amerykanie, kupując od szmuglerów narkotyki i zatrudniając nielegalnych imigrantów, ponoszą współodpowiedzialność za „mafijną bonanzę w M eksy­ ku”. Mieszkańcy amerykańskiego pogranicza wykazują ambiwalentną postawę wobec wspomnianych praktyk. Z jednej strony, m ają miejsce próby zaostrzenia prawa imigracyjnego i akcje aktywistów Tea Party przeciw przemytowi, z dru­ giej - trudno wyobrazić sobie na przykład Kalifornię bez nielegalnych imigran­ tów z Meksyku: „sprzątaczek, niań, czyścicieli basenów, ogrodników, kelnerów i kucharzy” (Zawadzki 2010: 9). I znów trudno się oprzeć skojarzeniu z naszym rodzimym, polsko-ukraińskim kontekstem. Gulasz z królików z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu polsko-ukraińskim Badania za wschodnią granicą Polski, które prowadziłam z kolejnymi grupa­ mi studenckimi16, dotyczyły społeczności polskich w ich kontaktach z sąsiada­ mi. Problematyka badań wiązała się z kulturą religijną jako jednym z głównych aspektów tożsamości zbiorowej, etosu i pamięci. Dla etnologicznych studiów kultury Polaków, tworzących na Litwie i Białorusi skupiska na terenach, które przed II wojną światową należały do Rzeczypospolitej, perspektywy diachroniczne wyznaczały monografie historyczne i studia regionalne sprzed 1939 roku, a także, okazjonalnie, dziewiętnastowieczna literatura romantyczna i wspomnie­ niowa oraz reportaże z okresu międzywojennego (np. Melchiora Wańkowicza z Brasławszczyzny). Natomiast dla badań na Podolu (1998-2000) inspirację sta­ nowiły prace Daniela Beauvois. Z kolei dla projektu badań na pograniczu pol­ sko-ukraińskim (Zowczak, red., 2010), realizowanego w latach 2006-2009, rolę analogiczną do podolskich studiów Beauvois pełniła Rekonstrukcja narodów Ti­ mothy Snydera (2006). Nie dlatego, żeby brakowało - jak w przypadku Polaków na Podolu - polskich prac historycznych, przeciwnie, literatura narasta lawinowo od lat 90. Ale ten typ szerokiej syntezy (zarówno w znaczeniu czasowym, jak terytorialnym), konstruowanej z dystansu i z „obcej”, oddalonej perspektywy, przez historyków nie uwikłanych w narodowy dyskurs jednej ze stron, pomaga zyskać oddech, nie zatracić się w etnograficznych szczegółach. Przy tym prace te w obu przypadkach są znacznie bliższe antropologii, niż ma to zwykle miejsce w odniesieniu do twórczości polskich historyków. W projekcie dotyczącym polsko-ukraińskiego pogranicza tradycyjna tema­ tyka etnologiczna - wzory kulturowe w ich „długim trwaniu” i ich współczesne adaptacje - zeszła jednak na drugi plan. Nie mogliśmy już koncentrować się na opowieści o tym, jak „brutalne siły historii rozbijają kryształowe wzory kultu­ ry” (Geertz 2003: 158), chociaż faktycznie w narracjach najstarszego pokolenia 16W ramach grantów badawczych kierowanych przez Lecha Mroza (por. Mróz 1993: 51-57). �58 Magdalena Zowczak rozmówców obecna Zachodnia Ukraina, a Małopolska Wschodnia lat 30., jaw i się jako sielska kraina sąsiedzkiej harmonii. Ten projekt odbiegał od wcześniej­ szych zarówno problematyką, jak metodologią. Pytania badawcze dotyczące tożsamości i pamięci zostały osadzone w kontekście komunikacji i wymiany. Trzeba było przełożyć je na język działań, i to przede wszystkim praktycznych, codziennych. Dołączył problem podmiotowości mieszkańców społeczności lo­ kalnych zamieszkałych po obu stronach granicy, co wymusiło odniesienie tych trzech kategorii (tożsamości, pamięci i podmiotowości) do relacji władzy i poli­ tyki państw narodowych. Uwzględnienie zaś tych relacji oznaczało wkroczenie - mówiąc znów językiem Geertza - na łowieckie tereny historyków. Opis pogra­ nicza państw narodowych wymaga czegoś więcej niż „przeplatanie dyskursów”, które poprzednio uprawiałam; oznacza konwergencję zainteresowań w kwestii „faktów”, wypracowanych w oficjalnym języku narodowych historii. W celu przygotowania studentów do rozmów z ludźmi pogranicza, zorgani­ zowaliśmy wspólnie z Włodzimierzem Mędrzeckim seminarium Antropologia granicy. Problemy formowania się polsko-ukraińskiego pogranicza etnicznego, historia kozaczyzny, powstań ukraińskich i konfliktu polsko-ukraińskiego od końca XIX w. po 1947 rok oraz kształtowanie się współczesnej sieci osadniczej (Mędrzecki) uzupełniły wzajemne wizerunki Polaka i Ukraińca, w tym w litera­ turze etno- i socjologicznej, a także w polskiej prozie17, kategorie obcości, pamię­ ci, mitu i stereotypów oraz różnice i relacje między katolikami greckimi i rzym­ skimi. Poddaliśmy refleksji problem, dlaczego (i w jakich warunkach) przeszłość legitymizuje (Herzfeld 2000: 111), między innymi w kontekście łączącego Pola­ ków i Ukraińców zamiłowania do pomników (kondensujących religię narodową i państwową) i praktyk cmentarnych (łączących tożsamość indywidualną i zbio­ rową). Przeplataliśmy dyskursy, konstruowane według relacji syntagmatycznych (zdarzenia definiowane według miejsca na linii czasu, związane z kumulacyjną w izją historii - Mędrzecki) oraz paradygmatycznych (metaforycznych, łączą­ cych zdarzenia jako przynależne klasom działania18; Mędrzecki - czasem, ja z reguły). Dyskursy te czasami się krzyżowały. Nie jestem pewna, czy nasze kon­ frontacje dały jakiś wyraźny efekt w pracach naszych studentów, ale mnie - poza tym, że lepiej wyobraziłam sobie przyczyny konfliktu - dały poczucie większej pewności, paradoksalnie poprzez pełniejszy wgląd w m oją nieuchronnie zdecentrow aną perspektywę. Założyłam dla potrzeb naszych badań, że relacja między kulturowymi kate­ goriami centrum i granicy ma charakter współzależności, a przemienność ich wzajemnego przyciągania i odpychania zależy od politycznej i ekonomicznej koniunktury. W języku symbolicznym można to przedstawić na przykładzie lo­ 17 Pomocna była świetna praca Doroty Sapy, zwłaszcza fragment Dwie strony braterstwa (Sapa 1998: 185-223). 18Valerio Valeri, za: Herzfeld 2004: 110. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 59 kalizacji grobowca bohatera, który ma od czasów klasycznych alternatywną lokalizację: w sercu miast, gdzie skupia się życie publiczne, albo na jego grani­ cy, „przy bramach lub nawet pod sam ą bramą”, wreszcie na granicy terytorium polis (Czarnowski 1956: 25-26). Z perspektywy społecznej centrum i granica zajmowanego przez wspólnotę terytorium są zatem symbolicznie równoważne, a relacja między nimi świadczy o typie władzy i aktualnej polityce. Symboli­ ka mitu odpowiada społecznemu wartościowaniu przestrzeni; granicę narodową można postrzegać jako projekcję centrum (w czasach powszechnej mobilności i globalizacji także teza odwrotna wydaje się coraz bardziej sensowna: niektóre centra stają się projekcją granic). Ten rodzaj współzależności mógłby być rów­ nież m etaforą relacji pomiędzy antropologicznym i historycznym wymiarem projektu19. Bez wątpienia rozpad ZSRR, upadek muru berlińskiego, ale także atak na World Trade Center można traktować jako metaforyczny kres wyobrażeń miesz­ kańca Europy Środkowo-Wschodniej o nieprzenikalnych, przeciwstawnych so­ bie, równoległych światach, zakreślonych granicami porządkach kulturowych i ustalonych tożsamościach ich przedstawicieli. Kiedy przystępowaliśmy do realizacji projektu badawczego dotyczącego pogranicza, wydawało się, że cho­ ciaż Ukraina nie ma szans na szybkie członkostwo w Unii, to nowe typy relacji i więzi, budowane niejako w poprzek granicy, pod wieloma względami bardziej łączą niż dzielą społeczności zamieszkałe po obu jej stronach. Chociaż obser­ wowaliśmy odradzanie się i umacnianie partykularyzmów i fundamentalizmów, wznoszących nowe mury pomiędzy „światami” swoich wyznawców, wydawało się, że ta granica może się stać dobrym przykładem globalnych zmian, „prze­ puszczalnych granic”, nie tylko politycznych. Nastroje społeczne po pomarańczowej rewolucji były optymistyczne. Był to czas przełomu i ożywienia w relacjach polsko-ukraińskich, chwilowego powrotu - zwłaszcza w przypadku młodszych generacji - do nadziei, wywołanej pewnym podobieństwem fenomenu „pomarańczowej rewolucji”20 do ruchu „Solidarno­ ści”. Na krótki czas pojednane miasta Kijów i Lwów stały się modnymi celami podróży polskich polityków i - nieco dłużej - wycieczek polskiej młodzieży, a granica z Ukrainą pojawiła się w centrum publicznej uwagi. Jednak w kolejnej fazie, w miarę stopniowego otwierania się Polski na Zachód, nastąpiło uszczel­ nianie granicy z Ukrainą poprzez wprowadzenie wiz dla Ukraińców i - w grud­ niu 2007 roku - wejście Polski do strefy Schengen. Można postrzegać ten proces jako rekonstrukcję dawnych kategorii w zmienionej konfiguracji. Unię nazywają nasi rozmówcy z Zachodniej Ukrainy, podobnie jak w wielu przypadkach i inni 19Oczywiście nie traktuję tych relacji jako uniwersalnych, ale przyjęłam taki ich model jako pomoc­ ny dla tego konkretnego projektu. 20 Listopad 2004 - styczeń 2005 r. �60 Magdalena Zowczak obywatele państw byłego ZSRR, „Ewrosojuzem” i wyobrażają j ą sobie jako twór przypominający upadłąm etastrukturę: Związek Radziecki. Relacje władzy oraz polityka państwowa na Ukrainie i w Polsce zmieniały się zatem dynamicznie w trakcie realizacji trzyletniego projektu. Kolejne fazy tej historii pozwalają śledzić zmienne znaczenie granicy w kontekście sytuacji międzynarodowej i globalnej (np. od 2009 r. - tzw. Partnerstwa Wschodniego), a jednocześnie w kontekście wewnątrzpaństwowej relacji pomiędzy centrum a peryferią. Można dla opisu tych zmian zastosować pojęcia communitas i „struk­ tury”, zaczerpnięte z antropologii Victora Turnera (2004, 2005). Z pom ocą tych kategorii próbowałam przedstawić zmienną relację pomiędzy centrami a granicą jako proces, którego przełomem była ukraińska pomarańczowa rewolucja i spon­ taniczna, gorąca reakcja znaczącej części polskiego społeczeństwa. Bez względu na trwałość efektów (a nawet jej brak, jeśli „struktura” się umacnia), doświad­ czenie communitas przekształca i formuje znaczenia, zmieniając je w stosunku do wcześniejszych norm i stereotypów, utrwalonych w długim historycznym trwaniu. W przypadku znaczącej części polskiego społeczeństwa oznaczało to zreflektowanie stosunku do Ukrainy i Ukraińców. Wprowadzenie kategorii com­ munitas umożliwia opis zmiany niejako od wewnątrz, z wykorzystaniem mojego własnego doświadczenia nastrojów społecznych, poświadczanych także przez zainteresowania i emocje uczestników badań, Polaków i Ukraińców. Czas prze­ łomowych wydarzeń, które pociągnęły za sobą poczucie wspólnoty w skali ponadlokalnej, pozwolił na dowartościowanie pogranicza, społeczności lokalnych (centrum przesunęło się na peryferie), otwarcia, ożywionej komunikacji i wy­ miany, budowy kontaktów i struktur transnarodowych. Stopniowo jednak nastał czas dekoniunktury: powrót do strukturalnego usztywnienia granic na wschodzie Unii. Społeczności lokalne tracą znaczenie na rzecz centrum, nastąpiło zahamo­ wanie wymiany, a Euroregion Karpaty okazał się ostatecznie fikcją. Między Przemyślem a Lwowem Po obu stronach polsko-ukraińskiej granicy - zwanej w radzieckiej epo­ ce marginalizacji i zamknięcia „ścianą wschodnią” - rozciągały się tereny pod specjalnym nadzorem, okupowane przez wojskowe poligony zamieszkałe przez przesiedleńców, a w Polsce wyludnione po Akcji „Wisła” i zasiedlane stopnio­ wo nowymi osadnikami. Spowodowało to radykalne przewartościowanie pojęcia pogranicza w polskim dyskursie narodowym. Konstatacja Józefa Piłsudskiego z maja 1920 roku (a więc jeszcze przed bitw ą warszawską), że „Polska to obwa­ rzanek: kresy urodzajne, cen tru m -n ic” (Wilamowski, Wnęk, Zyblikiewicz 1999: 115) zupełnie nie przystaje do współczesnego obrazu zwłaszcza wschodniego pogranicza, które utrzymuje swój peryferyczny, tak zwany stykowy charakter, wytworzony w warunkach długotrwałej izolacji politycznej i ideologicznej. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 61 Po upadku ZSRR życie jego mieszkańców pod względem ekonomicznym jeszcze podupadło wskutek bankructwa dawnych zakładów pracy. Bezrobocie i ubóstwo konserwują tradycyjne postrzeganie świata, stawiając mieszkańców pogranicza przed dramatyczną alternatywą: praca „na granicy” albo pracą za gra­ nicą (Chlebicka 2010: 251), często za cenę „eurosierot”. Po obu stronach ob­ serwuje się od lat niekorzystne tendencje demograficzne. Dotyczy to nie tylko wyludniających się wsi, ale spada także liczba mieszkańców miast (Kawałko, Miszczuk 2008). Ponieważ w okresie po podpisaniu między Polską a Ukrainą traktatu o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy (1992) granica miała cha­ rakter otwarty, z ruchem bezwizowym, stanowiła oś lokalnego życia - „centralny zakład pracy”. Kluczowe znaczenie dla życia lokalnych społeczności po obu jej stronach miało stopniowe wprowadzanie regulacji prawnych, związanych z przy­ stąpieniem Polski do Unii Europejskiej i dostosowaniem standardów dotyczących wschodniej granicy Polski do obowiązujących w Unii. Mieszkańcy tych terenów odczuli pierwsze zmiany w początkach 2006 roku. Proces uszczelniania granicy zakończył się ostatecznie pod koniec 2007 roku, wraz z wejściem w życie trakta­ tu z Schengen. Dla Ukraińców oznaczało to praktycznie koniec drobnego handlu przygranicznego, co w warunkach bezrobocia na ubogich, zmarginalizowanych obszarach, ma poważne konsekwencje społeczne. Należy do nich nasilenie m i­ gracji zarobkowych Ukraińców do Rosji, a jeśli na Zachód - to dalszy, bo praca w Polsce stała się mało opłacalna. Pogranicze polsko-ukraińskie zachowuje zatem charakter stykowy. Nawet stosunkowo pomyślny dla jego mieszkańców czas otwarcia granicy dla ruchu bezwizowego (1997-2001) w niewielkim tylko stopniu przyczynił się do wyrów­ nania „potencjałów”, może najbardziej widocznego w zakresie domowych „euroremontów”21. Obok traktatu z Schengen, to chyba jednak przede wszystkim tak zwany proces narodotwórczy, uwikłany w czystki etniczne i przesiedlenia lat 40. ubiegłego wieku, wpłynął na utrzymanie stykowego charakteru tego pogranicza, w przeciwieństwie do sytuacji na pograniczu polsko-niemieckim, które - pom i­ mo silniejszej bariery językowej - przejawia, według badaczy, w większym stop­ niu cechy przejściowe (por. Buchowski 2004: 11). Nie udało się w skali społecz­ nej przepracować starej traumy, co niepokoi w sytuacji usztywnienia „struktury” i odbudowy podziałów na poziomie instytucjonalnym. O pamięci historycznej Polaków i Ukraińców trzeba nadal mówić jako o dwóch zaprzeczających sobie pamięciach, utrwalonych w warunkach i na potrzeby międzynarodowego podzia­ łu. Świadczą o tym konflikty wybuchające wokół cmentarzy, świątyń, pomni­ ków. Do granicy polsko-ukraińskiej można w tym kontekście zastosować modne ostatnio w dyskursie europejskim patetyczne określenie „blizna historii”. 21 Według danych z 2008 r. wielkość PKB per capita w Polsce wynosiła 7944 USD, na Ukrainie 1384 (Kawałko, Miszczuk 2008). �62 Magdalena Zowczak Konflikt pamięci wyostrza się jeszcze w kontekście religijnym (symptoma­ tyczny jest np. podwójny kult Matki Bożej Chełmskiej, której święta obchodzą osobno Polacy i Ukraińcy; Bylicka 2010: 578). W sporach katolików rzymskich i greckich o kościół karmelitów w Przemyślu oraz Polaków i Ukraińców o re­ konstrukcję Cmentarza Orląt we Lwowie, władze lokalne tych dwóch miejskich społeczności nie wahały się przeciwstawić koncyliacyjnym politykom swoich władz centralnych, realizując wbrew ich decyzjom w łasną wykładnię narodowej racji stanu. Przemyśl i Lwów jaw ią się w kontekście tych wydarzeń jako opozy­ cyjne ośrodki koncentracji narodowych emocji22. Jak zwraca uwagę nasz ukraiń­ ski współpracownik, etnolog Roman Czmełyk, rysuje się tu jednak bardzo istotna asymetria. O ile sprawa Cmentarza Orląt poruszała polską opinię publiczną, to konflikt o kościół karmelitów miał charakter lokalny, ograniczony do Lwowa i miast dawnej wschodniej Galicji zamieszkałych przez grekokatolików. Nie zna­ lazł szerszego oddźwięku w innych częściach Ukrainy, bo dla ich mieszkańców był niezrozumiały, wiązał się z „cudząhistorią” (Cmelik 2010: 58). Granice pamięci nie pokrywają się jednak z granicą polityczną. O żywotności urazów po obu jej stronach świadczą nasi najtrudniejsi rozmówcy, „niewidzial­ ni” Ukraińcy w Polsce i „niewidzialni” Polacy na Ukrainie. Żywione przez nich lęki znajdują wyraz w niemożliwych do oddzielenia wspomnieniach i fantazjach na temat okrucieństwa drugiej strony. W typowych dla współczesnej antropolo­ gii badaniach pamięci zwraca się uwagę na rolę traumy w budowaniu grupowej i jednostkowej tożsamości. Jak pisze Ewa Domańska: Trauma jest w tym kontekście doświadczeniem zamrażającym działania lub wpro­ wadzającym element nieuświadamianego powtórzenia, pewnej bierności. (...) W kontekście „zwrotu performatywnego” chodzi o to, by wyjść poza melancho­ lijną kontemplację traumy i sprowokować jednostkę czy społeczność do podjęcia rytuałów żałoby czy uroczystości rocznicowych, które są rodzajem społecznych performance’ów (Domańska 2007: 57). Zarówno w Polsce, jak na Ukrainie doszły do głosu środowiska zachowawcze, reaktywując dyskurs krzywdy. Pojawiły się inicjatywy w rodzaju, na szczęście niezrealizowanego, projektu rajdu rowerowego „Europejskimi śladami Stepana Bandery” z Czerwonogradu do Monachium, gdzie znajduje się grób przywódcy OUN-UPA, czy budowy w centrum Warszawy pomnika ofiar wołyńskich, przed­ stawiającego czwórkę powieszonych na drzewie dzieci, związanych drutem kol­ czastym. Fotografia, która miała być wzorem pomnika, pomimo udowodnionego braku związku z wołyńskimi ofiarami, nadal pojawia się na forach internetowych jako „logo” rzezi wołyńskiej. 22 Przypomina to wspomniany w kontekście pogranicza USA i Meksyku problem konfliktu pomię­ dzy polityką państwową a partykularną polityką lokalnych centrów pogranicza. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 63 Jeśli uznać rozpad ZSRR i upadek muru berlińskiego za symboliczne momen­ ty dekonstrukcji stabilnego, binarnego podziału na Wschód i Zachód, rozdzielo­ nych żelazną kurtyną, to wydaje się, że schyłek pierwszej dekady XXI wieku jest świadkiem odbudowy tego podziału w zmienionych granicach. Grzegorz Babiń­ ski, socjolog i badacz polsko-ukraińskiego pogranicza w latach 90., stwierdza wprost regres w kontaktach. W ciągu ostatniej dekady ubiegłego wieku zaobserwować można było przesuwanie się funkcji tej granicy od koegzystencji do współpracy, w ciągu ostatniego pięcio­ lecia nasiliły się, jak sądzę, zjawiska, które uzasadniają tezę, że jest to znowu tylko granica koegzystencji (Babiński 2010: 33-34). Mędrzecki wykazuje jednak umiarkowany optymizm. Uważa, że negocjacje co do porozumienia możliwego do zaakceptowania przez strony polską i ukraiń­ ską w oficjalnym dialogu historyków „powoli posuwają się do przodu; świadczą 0 tym spektakularne gesty polityków takie jak otwarcie Cmentarza Orląt, czy wizyta prezydentów w Pawłokomie [znane miejsca pamięci, kontestowane przez społeczności i władze lokalne - M.Z.]”. Konstatuje jednak z melancholią, że „je­ dyne środowisko, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat znalazło wspólny język 1 spojrzenie na przeszłość Polaków i Ukraińców, to niewielka grupka historyków, którzy w badaniach przeszłości zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygma­ tu” (Mędrzecki 2010: 52). Nasi studenci, bardziej niż historią i pamięcią, zajęli się praktykami kom u­ nikacji i wymiany, a zwłaszcza przemytem. Ich wybór miał charakter pragma­ tyczny, z pewnością oznaczał odrzucenie resentymentu, być może - w jakimś stopniu - strategię przemilczeń. Czy Euro 2012 przywróci choć na krótko dawny entuzjazm? Niestety, ani klimat polityczny, ani kryzys gospodarczy nie pozwalają n a optymizm. Nastroje społeczne wydają się z nimi zbieżne. Tym większą rolę może odegrać krytyczna antropologia pogranicza. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, historia, pogranicze, relacje polsko-ukraińskie, polityka naukowa LITERATURA Babiński G. 2010 Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko ukraińskiego, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu ,, nowej Europy Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 31-44. Buchowski M. 2004 Granica a uprawianie antropologii - uwagi wstępne, w: M. Buchowski, A. Brencz (red.), Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, Ar­ chiwum Etnograficzne nr 42, PTL, Uniwersytet Wrocławski; Wrocław, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 7-11. �64 Magdalena Zowczak Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Bylicka D. 2010 Znaczenie kultu Matki Boskiej Chełmskiej w relacjach polsko-ukraińskich, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 567-579. Byrska-Szklarczyk M. 2010 „ Granica jest po to, żeby chodzić ” - krajobraz kulturowy Mrówek z Me­ dyki, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polskoukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 181-203. Chlebicka A. 2010 Rola przemytu w życiu młodzieży pogranicza, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 243-256. Clifford J. 2000 Wstęp: Typowe produkty szaleją, przeł. E. Klekot, w: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 7-25. Ćmelik R. 2010 Pogranića - zemla lubovi ta rozbratu, w: M. Zowczak (red.), Na pogra­ niczu „nowejEuropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG: Warszawa, s. 53-61. Czarnowski S. 1956 Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk, bohater narodowy Irlandii, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Domańska E. „Zwrotperformatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5, 2007 s. 48-61. Donnan H., Wilson T.M. 2008 Granice tożsamości, narodu, państwa, przeł. M. Głowacka-Grajper, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Geertz C. 2000 Available Light: Anthropological Reflections on Philosophical Topics, Princeton: Princeton University Press. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Hannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 65 Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jameson F. 1996 Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, przeł. P. Czapliński, w: S. Nycz (red.), Postmodernizm, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 190-219. Kawałko B., Miszczuk A. 2008 Uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski, wynikające z sąsiedztwa z Ukrainą, Warszawa, 22 kwietnia 2008 r, www.mrr.gov.pk.../87515ddf49 6947a49d0alel791cd01e0prezentacjaprofAMiszczuk (10.01.2009). Kempny M. 2004 Granice wspólnot i „pograniczne ” tożsamości, w: M. Jacyno, A. Jawłowska, M. Kempny (red.), Kultura w czasach globalizacji, Warszawa: Wydawni­ ctwo IFiS PAN, s. 124-143. Kościańska A. 2009 Potęga ciszy. Konstrukcja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Lechte J. 1999 Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od strukturalizmu do postmodernizmu, przeł. T. Baszniak, Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, przeł. M. Migalska, J. Migasiński, Warszawa: Fundacja Aletheia. Malinowski B. 1987 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawiania ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii i ogrodnictwa, przeł. B. Leś, w: Dzieła, t. 5, red. naukowa A.K. Paluch, Warszawa: PWN. Mędrzecki W. 2010 Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko­ -ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 45-52. Mizielińska J. 2009 Po co nam liminalność? Pokrewieństwo, wspólnota i teoria queer, „Przegląd Kulturoznawczy” 2: 6, s. 126-139. Mróz L. 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 3-4, s. 51-57. Pietruszka J. 2010 Strategie uczestnictwa przyjezdnych w życiu społeczności lokalnej na po­ graniczu polsko-ukraińskim, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu,, nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 607-613. �66 Magdalena Zowczak Polska - Ukraina... 1998-2006 Polska - Ukraina. Trudne pytania, t. 1-9, Ośrodek Karta: Warszawa. Protokół... 2010 Protokół XIII Posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii, Gdańsk 21-24 IX, http://www.men.gov.pl/images/docs/podreczniki/protokol.pdf (25.06.2011). Sapa D. Między polską wyspą a ukraińskim morzem. Kresy południowo-wschodnie 1998 w polskiej prozie 1918-1988, Kraków: Universitas. Snyder T. 2006 Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999, przeł. M. Pietrzak-Merta, Sejny: Wydawnictwo Pogranicze. SpryT. 2006 A „Performative-I” Coopresence. Embodying the Ethnographic Turn in Performance and the Performative Turn in Ethnography, „Text and Perfor­ mance Quarterly” 26: 4, s. 339-346. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX w., Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. Turner V.W. 2004 Liminalność i communitas, przeł. E. Dżurak, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 241-266. 2005 Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowic, Warsza­ wa: Oficyna Wydawnicza Volumen. Wilamowski M., Wnęk K., Zyblikiewicz L.A. 1999 Leksykon polskich powiedzeń historycznych, Kraków: Wydawnictwo Znak. Zawadzki M. 2010 Atak klonów z Meksyku, „Gazeta Wyborcza”, 14 września, s. 9. Zowczak M. (red.) 2010 Na pograniczu,, nowej Europy ”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG. Źródła internetowe: Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukce­ syjnych, http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). Ministerstwo Edukacji Narodowej, http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_cont ent&view=category&layout=blog&id=124&Itemid=137. http://www.men.gov.pkindex.php? option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137. (26.06.2011). Narodowe Centrum Nauki, http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 67 Magdalena Zowczak ANTHROPOLOGY, HISTORY, AND THE UKRAINIAN QUESTION. ABOUT THE TACTICS OF THE BORDERLAND (Summary) There is a clear rift between actual aims and the potential of cultural anthropology, as the discipline directed at critical and reflexive study of contemporaneity, and its place in university structures and state institutions in Poland. This phenomenon is accompanied by the stereotype of ethnology and anthropology in common sense, inherited from ethno­ graphy, which in the past time was entangled in the politics of „folk”. The author discus­ ses the reasons for the classification of anthropology as an auxiliary science of history, asks questions about scientific politics and emphasises the significance of an academic ethnographic laboratory as an original educational project. The author describes two examples presenting her experience of cooperation with historians. One is cooperation between the historians and the anthropologist at the Expert Committee of the Ministry of Education for the improvement of history and geography textbooks. The other is the cooperation between the anthropologist and the historian du­ ring the research project on contemporary cultural practices in the Polish-Ukrainian bor­ derland. Both types of cooperation are linked by interest in the borderland, the concept which opens up a space for negotiations between anthropology and history. This con­ cept has many meanings and is metaphorical, which could be a methodological trap. Therefore it was presented as the key category of those two specific projects. In the end the author describes her own research project as an attempt at the implementation of the critical anthropology of the borderland. Key words: cultural anthropology, history, borderland, Polish-Ukrainian relations, scientific politics �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e7765ea9adb3dbd0baa0f588ff701b2.pdf 07a45bc1fb1b57651f86ad7237a3b2ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4766 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4424 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Golcz, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o c z ą t k o w o wzięliśmy wzór najczęściej p o w t a r z a j ą c y się w haftowanych „ f a r t u c h a c h " w Dzianiszu, Cichem, N o w y m Bystrem, gdyż z tych miejscowości pochodzą hafciarki. J u ż przy pierwszym odbiorze wyhaftowanych obrusów, przedyskutowaniu t r u d n o ś c i wzoru, użycia nici, regulacji maszyny do szycia, prania i prasowania ujaw­ niła się chęć wprowadzenia nowych w z o r ó w , p r z y s z ł a do głosu w ł a s n a inwencja hafciarek. Przy rozbudzeniu ambicji, szczególnie jeżeli w zespole w y b i j a się jednostka twórcza, zespół potrafi przy w s p ó ł p r a c y plastyka, zna­ jącego dany teren, osiągnąć i n t e r e s u j ą c e w y n i k i , nie od­ chodząc od p i e r w o w z o r ó w . Twórczość ludowa rozwija się tam, gdzie istnieje j a ­ kakolwiek możliwość zaspokojenia potrzeb estetycznych w przedmiotach u ż y t k o w y c h i możliwości zarobku. Na p r z y k ł a d w czasie ostatnich Zaduszek w Zakopanem ukazały się na targu o k r ą g ł e w i e ń c e nagrobkowe z róż­ nych roślin, n i e ś m i e r t e l n i k ó w , b a r w i n k u , szyszek, róż­ nie barwionych i srebrzonych, w połączeniu z k w i a t a m i z papieru. Wszystkie one m i a ł y cechy dobrej kompozycji, a często z a s k a k u j ą c e połączenia m a t e r i a ł o w e . Drewniane, malowane ptaszki, k w i a t y z papieru, piór lub w i ó r ó w drewnianych za mojej dawnej p a m i ę c i (w dwudziesto­ leciu m i ę d z y w o j e n n y m ) nie były u w a ż a n e za sztukę l u ­ dową, a nawet o d ż e g n y w a n o się od nich. Obecnie m i e j ­ sce tradycyjnej sztuki ludowej, k t ó r ą należy już u w a ż a ć w głównej swej masie za m u z e a l n ą , zajmują nowe jej przejawy z w i ą z a n e z obecnymi potrzebami i m o d ą . Jednym z założeń toczącej się obecnie dyskusji jest, że jedynie Cepelia w obecnych warunkach jest powo­ ł a n a do opieki nad s z t u k ą l u d o w ą współcześnie żywą. Dla plastyka p r a c u j ą c e g o w spółdzielni cepeliowskiej sprawa ta jest bardzo trudna, z powodu w a r u n k ó w or­ ganizacyjnych oraz ż ą d a ń ekonomicznych stawianych przed spółdzielniami cepeliowskimi. Z w i ę k s z e n i e w y d a j ­ ności pracy, j a k najbardziej słuszne w produkcji prze­ mysłowej i całej gospodarce kraju, nie da się osiągnąć w zatrudnieniu c h a ł u p n i k ó w — t w ó r c ó w ludowych, bez równoczesnego o b n i ż e n i a jakości w y r o b ó w sztuki ludo­ wej. Charakter twórczości, bo tak jednak trzeba skla­ syfikować tę p r a c ę , wymaga stworzenia specjalnych wa­ r u n k ó w i odpowiedniej organizacji. Najzdolniejsze jednostki, o p a n o w u j ą c a czasem m i ­ strzowsko swoje rzemiosło, nie m o g ą zwiększyć w y d a j ­ ności pracy. Ich czas ograniczony jest zajęciami gospo­ darskimi, a w w y p a d k u kobiet zajęciami domowymi i opieką nad licznymi dziećmi. W w y p a d k u ż ą d a n i a w y ­ konania przez nich p e ł n e j normy lub zwiększenia w y ­ dajności pracy albo o d e j d ą od tej pracy, albo obniżą wydatnie jej poziom. Ten w ł a ś n i e problem stwarza najwięcej trudności i u n i e m o ż l i w i a wykorzystanie w p e ł n i możliwości t w ó r ­ czych ostatnich p o k o l e ń a r t y s t ó w ludowych. ANTONI KAMIŃSKI Do uwag, jakie zostały t u wypowiedziane, c h c i a ł b y m dodać p a r ę w s k a z u j ą c y c h , j a k skomplikowana jest dzia­ łalność Cepelii. Przed 17-u laty b y ł e m dyrektorem han­ dlowym o k r ę g u warszawskiego. P a m i ę t a m , że m i e l i ś m y wtedy m a s ę ś w i e t n y c h o b i e k t ó w sztuki ludowej, bardzo jeszcze autentycznych. Tkaniny zrobione były z dosko­ nałego i odpowiedniego surowca. A jednak ze s p r z e d a ż ą były olbrzymie trudności. Trzeba było uciekać się do przeceny, by u p ł y n n i ć zapasy t o w a r ó w , k t ó r y m bank o d m a w i a ł kredytowania. M i m o że były już otwarte re­ prezentacyjne sklepy Cepelii na pl. Konstytucji, m i e l i ś ­ 176 my sporo k ł o p o t ó w z w y k o n y w a n i e m p l a n ó w , oczywiście o wiele niższych niż obecnie. W tej c h w i l i plany s p r z e d a ż y w sklepach cepeliow­ skich są p r z e w a ż n i e przekraczane. Jaka jest tego przy­ czyna? Ta, że jeśli chodzi o upominek b ą d ź przedmiot dekoracyjny do w n ę t r z a , nie bardzo jest co w Polsce kupić. I m więcej p r z y b y w a nowych mieszkań, tym więcej sprzedaje się a r t y k u ł ó w cepeliowskich. Do tego dochodzi jeszcze zagadnienie zwiększającego się z roku na rok zapotrzebowania eksportu. W rezultacie, na sku­ tek popytu, poziom produkcji, zwłaszcza tej ze skupu, obniża się. My, d a w n i pracownicy Cepelii, w i d z i m y to i m a r t w i ­ my się t y m stanem rzeczy. W i e l u d o s k o n a ł y c h t w ó r c ó w ludowych to ludzie j u ż w i e k o w i . To druga przyczyna, obok Zbyt dużych z a m ó w i e ń , p o w o d u j ą c a obniżenie po­ ziomu ich prac. W e ź m y dla p r z y k ł a d u rzeźby. Kiedy Czajkowski w y k o n a ł pierwsze swoje prace, pojechaliśmy specjalnie do K r a k o w a , by go poznać. Adam i Ewa była to bardzo dobra rzeźba. Kielecki P i ł a t m i a ł niektóre prace wprost rewelacyjne. Tak też było z wieloma i n ­ n y m i . Dzisiaj większość tych rzeźbiarzy pracuje znacz­ nie gorzej. Nie tylko, powtarzam, dlatego, że starzeją się, ale przede wszystkim dlatego, że zbyt dużo otrzy­ m u j ą z a m ó w i e ń . M u s z ą n a d ą ż y ć za popytem. Sklepy cepeliowskie stale n a r z e k a j ą na brak dobrych t o w a r ó w . Cokolwiek dobrego p o k a ż e się, jest natych­ miast wykupione. Cena nie gra istotnej roli. Komisje kwalifikacyjne m a j ą trudne zadanie, bo n a t u r a l n ą jest s p r a w ą , że handel w y w i e r a na nie pewien nacisk, by bardziej liberalnie oceniały prace dostarczone do skupu. Dochodzi jeszcze inny moment. Mianowicie Cepelia nie jest obecnie j e d y n y m s k u p u j ą c y m . T w ó r c a ludowy, któ­ rego praca nie została zakupiona przez Cepelię, idzie do innego odbiorcy. Z w i ę k s z a się turystyka, ludzie do­ j e ż d ż a j ą b e z p o ś r e d n i o do a r t y s t ó w i k u p u j ą od nich bez­ krytycznie i drogo pokazywane i m dzieła. Do klimatu sprzyjającego bezkrytycznemu zakupowi dołącza się je­ szcze nieraz o d d z i a ł y w a n i e w y d z i a ł ó w k u l t u r y w powie­ cie, zachwyconych t y m , że na s w o i m terenie m a j ą auten­ tycznego t w ó r c ę ludowego. Sekunduje miejscowa prasa, fotografie z ż y c i o r y s e m itd. W ten sposób tworzy się czasem wielkości, przewraca się w głowie skromnym dotychczas, m a ł o uzdolnionym t w ó r c o m ludowym. Do niedawna wyroby naszej sztuki ludowej cecho­ w a ł a j a k a ś „dusza", coś nieuchwytnego, a istotnego dla powstania więzi m i ę d z y dziełem a jego odbiorcą. Do na­ szego sklepu nowojorskiego przychodziło w i e l u Amery­ k a n ó w urzeczonych w ł a ś n i e t ą „duszą", charakterystycz­ n ą dla polskiej sztuki ludowej. P a m i ę t a m , że po otwar­ ciu wystawy d u ń s k i e j w Metropolitan Museum, w obec­ ności k r ó l a duńskiego, t ł u m odwiedził nasz sklep. Mó­ w i l i , że chcą się „ r o z g r z a ć " po „zimnie", jakie bije ze sztuki d u ń s k i e j . A przecież rękodzielniczo w s p a n i a ł e j . Zbytnia p o p u l a r n o ś ć jest w w y p a d k u sztuki ludowej szkodliwa. Musimy się z a s t a n o w i ć , jakie stosować me­ tody, by c h r o n i ć autentyki przed o b n i ż e n i e m ich pozio­ mu, w u l g a r y z a c j ą . To są moje uwagi od strony praktyki. BOŻENA GOŁCZ Z ogromnym niepokojem w y s ł u c h a ł a m wypowiedzi p. Marcina C z e r w i ń s k i e g o s t w i e r d z a j ą c e g o kategorycznie, że sztuka ludowa w Polsce już nie istnieje, stała się martwa. P r a w d ą jest, że n a s t ę p u j e obecnie szybki rozkład kul­ tury ludowej, rozpada się dawna społeczność wiejska, �ale prawdą jest także to, że w Polsce istnieją tereny o swoistej kulturze tradycyjnej, c h a r a k t e r y z u j ą c e j się żywym nurtem sztuki ludowej. Aby nie być gołosłowną, przytoczę n a s t ę p u j ą c y przy­ kład: teren Puszczy Białej bogaty jest w różne dziedziny twórczości ludowej — tkactwo, garncarstwo, stroje l u ­ dowe, haft, wycinanki — mimo to przez długie lata Ce­ pelia nie interesowała się bliżej s z t u k ą tego terenu. Działająca na tym terenie Spółdzielnia Pracy P L i A „Pniewo" w P u ł t u s k u w swoim zakresie produkcyjnym uwzględnia głównie haft — adaptowany ze stroju ludo­ wego — na serwety, obrusy stołowe (zatrudnia c h a ł u p ­ niczo ok. 300 hafciarek) oraz garncarstwo, na margine­ sie zainteresowań pozostawało tu wielobarwne tkactwo wełniane, wykonywane interesującą s t a r ą t e c h n i k ą tkac­ ką, tzw. przez deskę lub na cięciwach. W y d a w a ć by się mogło — szczególnie w świetle wypowiedzi moich przed­ mówców — że w 25 lat po wojnie nie powinno ono już istnieć na tym terenie. A jednak tak nie jest. Wystarczyło k i l k a w y j a z d ó w w teren, wyszukano tkaczki posiadające w ł a s n e krosna, c h ę t n e do w s p ó ł p r a ­ cy, nie pytające o zarobki, k t ó r e w y k o n a ł y p i ę k n ą ko­ lekcję tradycyjnych tkanin kurpiowskich adaptowanych na kilimy, poduszki, bieżniki. Takich „analfabetów", a jak mówią etnografowie — t w ó r c ó w ludowych, jest jeszcze w Polsce dużo i na pewno pozwoli to Cepelii długo czerpać z tak bogatego źródła. Dalszym p r z y k ł a d e m p o t w i e r d z a j ą c y m istnienie ży­ wej twórczości ludowej jest reaktywowanie w ł a ś n i e w omawianej spółdzielni kurpiowskiej ceramiki pobialkowanej. Dziwi mnie, żs m ó w i się tu o niskich zarobkach właśnie garncarzy zatrudnionych w spółdzielni: Latoszka i Piotrowskiego. .Należy wyjaśnić, że p r a c u j ą oni w zakładzie zwartym 8 godzin dziennie, że w p r z e c i w i e ń ­ stwie do innych garncarzy d o s t a r c z a j ą c y c h do Cepelii wyroby na skup lub p r a c u j ą c y c h systemem pracy na­ kładczej, ubezpieczeni k o r z y s t a j ą ze ś w i a d c z e ń socjal­ nych, a przeciętny ich zarobek miesięczny waha się w granicach 2000—.2200 zł. I s t n i e j ą oczywiście problemy wymagające szybkiego r o z w i ą z a n i a a u t r u d n i a j ą c e Ce­ pelii współpracę z garncarzami, s p r z e d a j ą c y m i swoje wyroby na targach i jarmarkach. Takim naczelnym zagadnieniem jest sprawa ubez­ pieczeń t w ó r c ó w ludowych — sprawa ś w i a d c z e ń socjal­ nych, szczególnie w a ż n a dla garncarzy p r a c u j ą c y c h w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Trudności uregulowania tej sprawy p o w o d u j ą zani­ kanie rzemiosła garncarskiego. Obserwuje się brak m ł o ­ dych, chętnych do nauki zawodu swoich ojców, a liczba starych garncarzy zmniejsza się nie tylko przez ich w y ­ mieranie, ale t a k ż e z powodu nieuleczalnych chorób, przede wszystkim reumatyzmu. Takie drastyczne przypadki częściowego inwalidztwa garncarzy, członków spółdzielni cepeliowskiej w y s t ę p u j ą na terenie woj. rzeszowskiego. Palącym zagadnieniem jest także konieczność pomo­ cy finansowej dla garncarzy na remonty pieców i warsz­ tatów garncarskich. O b o w i ą z u j ą c e przepisy nie pozwa­ lają Cepelii na ś w i a d c z e n i e tego rodzaju usług swoim chałupnikom. Należałoby też z a s t a n o w i ć się w j a k i m stopniu za­ sadne jest m ó w i ć dziś jeszcze o sztuce ludowej w Polsce. Przedmioty twórczości ludowej w przeszłości pełniły określone funkcje u ż y t k o w e : ceramika, tkactwo miały dla Wsi znaczenie utylitarne. Dziś natomiast, na skutek przemian społecznych i gospodarczych, służą one nie swemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeń­ stwa, dzięki cennym w a r t o ś c i o m artystycznym. N i e w ą t ­ p l i w i e czynnikiem w y r a ź n i e w p ł y w a j ą c y m na utrzyma­ nie sztuki ludowej przy życiu jest merkantylne podej­ ście jej t w ó r c ó w do w ł a s n e j twórczości, W z w i ą z k u z t y m często p o j a w i a j ą się przedmioty o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i chociaż twierdzeniom o szybkim zanikaniu sztuki ludowej przeczą liczne w y ­ stawy współczesnej twórczości ludowej, jednocześnie w y k a z u j ą one pewne zdegenerowanie niektórych jej form. W trakcie praktycznego działania etnografa w tere­ nie w y n i k a potrzeba uściślenia czy nawet rewizji pew­ nych pojęć i s f o r m u ł o w a ń . Bardzo często nie mieścimy się w dotychczasowych schematach i operując tradycyj­ n y m pojęciem sztuki ludowej trafiamy na zjawisko w y ­ k r a c z a j ą c e poza ramy tego pojęcia. P r z y j m u j ą c definicję sztuki ludowej, głoszoną przez n i e k t ó r y c h badaczy, jako sztuki tworzonej przez lud i dla ludu, powstaje dodat­ kowe pytanie j a k określić całą współczesną twórczość l u d o w ą , wszystko to co jest przedmiotem działania Ce­ pelii? Czy w ogólnej masie w y t w o r ó w n i e w ą t p l i w i e adaptowanych lub inspirowanych twórczością ludową z n a j d u j ą się oryginalne, autentyczne przedmioty o cen­ nych w a r t o ś c i a c h artystycznych? Sądzę, że tak. Istnieje wiele dziedzin tradycyjnej sztuki ludowej, j a k np. rzeź­ by, wycinanki, n i e k t ó r e tkaniny czy formy ceramiczne w y w o d z ą c e się n i e w ą t p l i w i e z tradycji i przez to przy­ należne do grupy tzw. a u t e n t y k ó w . Obok nich znajdują się artystyczne wyroby w y w o d z ą c e się z ogólnych zasad twórczości ludowej, natomiast l u ź n o z w i ą z a n e z tradycją, jak np. f i g u r k i ze słomy, narzuty dekoracyjne, maty sło­ miane oraz serwety i obrusy haftowane. Z zagadnieniem w ł a ś c i w e g o rozumienia sztuki ludo­ wej łączy się sprawa nie tylko rewizji, ale i ujednoli­ cenia pojęć, k t ó r y m i operują współcześni badacze. Ocze­ k i w a ł b y m zdefiniowania pojęć: t w ó r c a ludowy, w y ­ t w ó r c a — oraz bardzo w a ż n e g o dla etnografów p r a c u j ą ­ cych w Cepelii pojęcia adaptacji autentycznej sztuki ludowej. Przy m o i m rozumieniu pojęcia t w ó r c y ludowego są­ dzę, że jest ich obecnie w Polsce nieco więcej niż stu. Bardzo istotny problem metod pracy poruszył pan redaktor Jackowski. Rzeczywiście, organizowanie kon­ k u r s ó w , wystaw, jest już dziś może niedostateczną for­ m ą działania. Ale wobec tego jakie nowe metody po­ w i n n i ś m y stosować w naszej pracy, m a j ą c ten bardzo ścisły kontakt z t w ó r c a m i ? J e d n ą z naszych metod pracy jest podsuwanie w y ­ t w ó r c o m w z o r ó w muzealnych do odtwarzania — pro­ blem zasygnalizowany przez mojego p r z e d m ó w c ę jako niewłaściwy. Otóż u w a ż a m , że Cepelia prowadzi t u słusz­ ną politykę. Oczywiście nie jest ona konieczna na k a ż ­ dym terenie i nie k a ż d y c h a ł u p n i k takie zadanie otrzy­ muje. P r a w d z i w y artysta ludowy tworzy sam w opar­ ciu o t r a d y c j ę i jemu wzory muzealne nie są potrzebne. Natomiast dawanie całej masie w y t w ó r c ó w ludowych e k s p o n a t ó w muzealnych do odtworzenia gwarantuje do­ bry poziom i w i e r n o ś ć z t r a d y c j ą k u l t u r o w ą danego re­ gionu. Oczywiście w y b ó r odpowiednich w z o r ó w jest nie­ zmiernie w a ż n y . Musi on w y n i k a ć z zapotrzebowania Cepelii jako instytucji m a j ą c e j do spełnienia m.in. za­ danie gospodarcze. I wreszcie ostatnia sprawa, a mianowicie działanie spółdzielni cepeliowskiej w ż y w y m i chyba najbogat­ szym w sztukę l u d o w ą regionie, a mianowicie na Pod­ halu. W Zakopanem istnieje spółdzielnia — Z a k o p i a ń s k i e Warsztaty Wzorcowe. Jest ona j e d n ą z największych spółdzielni w pionie Cepelii i ma dość szeroki asorty­ ment produkowanych w y r o b ó w , od słynnych kożuszków 277 �51 Rzeźba ludowa. II. 51. Dawny świątek we współczesnym wnętrzu. II. 52. Król Herod — figurka z szopki, wyk. Stanisław Kopka, Dzierzbiętów, pow. Łę­ czyca. 11. 53. „Muzykanci", wyk. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �51 II. 54. „Ofiara Abrahama", wys. 38 ст., wyk. w 1968 r. Jan Lamęcki, Dąbro­ wa Zielona, pow. Radomsko. II. 55. „Święty Marcin", wys. 31 ст., wyk. w 1968 r. Adam Zegadło, Krzyżka, pow. Kielce. Pod spodem napis: „Sw. Mar­ cin jedzie na białym koniu, zima u progu ostrzega gołą stopą, ładuj chłopie ciepłe buty". II. 56. „Partyzanci", wyk. w 1969 r. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �zakopiańskich poprzez g a l a n t e r i ę s k ó r z a n ą , g a l a n t e r i ę d r e w n i a n ą aż do k i l i m ó w włącznie. Istnieją dwa piony produkcji: artystycznej i inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą tego regionu. Są t a k ż e tzw. autentyki, j a k kierpce, opas­ k i juhaskie, torby bacowskie. Cieszy mnie ogromnie i n i ­ cjatywa spółdzielni opracowania pod kierunkiem pani prof. M a r i i Bujakowej serwet, o b r u s ó w stołowych w y ­ korzystujących adaptowany ze stroju kobiecego haft ma­ szynowy, powszechnie obecnie stosowany przez góralki. P o d o b n ą akcję podjęła mgr Helena Sredniawa z M u ­ zeum Tatrzańskiego, stale w s p ó ł p r a c u j ą c a z Cepelią, wprowadzenia do skupu z terenu Podhala oryginalnych koszul kobiecych, góralskich kryz haftowanych, k t ó r e mogą znaleźć znakomite zastosowanie we współczesnym stroju kobiecym. ALEKSANDER JACKOWSKI P r z y p a d ł m i w udziale zaszczyt zakończenia tej dy­ skusji. Przede wszystkim p r a g n ę w imieniu organizato­ r ó w podziękować wszystkim uczestnikom za ich wypo­ wiedzi. Sądzę, że p o m o g ą one z a r ó w n o nam, j a k i czy­ telnikom „Polskiej Sztuki Ludowej", lepiej dostrzec kontur p r o b l e m ó w t u zarysowanych, lepiej z o r i e n t o w a ć się w aktualnej sytuacji sztuki ludowej i Cepelii. Dyskusja dzisiejsza raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a celowość dążeń do uściślenia pojęć, k t ó r y m i się posługujemy. Jest to rzeczywiście nieodzowne, jeśli chcemy się nawzajem rozumieć, jeśli chcemy zagadnienia ludowej twórczości t r a k t o w a ć poważnie, a nie sloganowo. Wyrazem tych dążeń były wypowiedzi dr Marcina Czerwińskiego oraz prezesa Tadeusza Więckowskiego, a t a k ż e mój referat wstępny. Wcześniejszym wyrazem tych dążeń, coraz sil­ niej n u r t u j ą c y c h środowisko e n t n o g r a f ó w i ludzi zajmu­ jących się przejawami ludowej twórczości — b y ł a zna­ komicie zorganizowana konferencja p o z n a ń s k a , na k t ó r e j prof. Burszta w y s u n ą ł propozycję r o z r ó ż n i a n i a d w ó c h pojęć — f o l k l o r u i folkloryzmu. Intencja prof. Burszty jest m i bardzo bliska, jeśli jednak p o d t r z y m u j ę swoje wątpliwości, zgłaszane w toku ówczesnej dyskusji, czy­ nię to z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszy: sądzę, że należy dążyć do j a k najściślejsze­ go rozgraniczania pojęć, a więc dostrzegać zjawiska różne. Tymczasem „folkloryzm" jest workiem na tyle obszernym, że mieszczą się w n i m zjawiska bardzo od siebie dalekie. Jeśli d ą ż y m y do precyzji, do pojęć jed­ noznacznych, to starajmy się w konkretnych sytuacjach stosować określenia w m i a r ę możności o d r ę b n e , w y r a ź ­ nie definiujące charakter zjawiska. Zwłaszcza w sytua­ cji obecnej. Sztuka ludowa, folklor — to pojęcia histo­ ryczne, z w i ą z a n e z o k r e ś l o n ą bazą społeczną, k u l t u r o ­ wą. Dziś, gdy baza przestaje istnieć, widzimy wciąż roz­ liczne formy reliktowe, r ó ż n e p r z y k ł a d y adaptacji daw­ nej tradycji, przejawy dawnych n a w y k ó w estetycznych, przejawy inwencji i inspiracji. Współczesną twórczość o d p o w i a d a j ą c ą nowym potrzebom ludzi w y w o d z ą c y c h się 'z grup, k t ó r e dawniej zaliczaliśmy do „ k u l t u r y l u ­ dowej" i proletariatu miejskiego — i twórczość w duchu tradycyjnym ludzi, którzy wciąż jeszcze p o c z u w a j ą się Fot.: Jan Swiderski 31—33, 35—36; Ewa 180 — ii: 1-9, 11-20, Fryś-Pietraszkowa do więzi z k u l t u r ą swych p r z o d k ó w , swego regionu. A więc — jestem zwolennikiem precyzyjnego o k r e ś l a n i a zjawisk zwłaszcza w działalności naukowej i w prakty­ ce działań kulturalnych. I dlatego wolę, zamiast podzia­ łu folklor — folkloryzm, s t o s o w a ć t e r m i n y węższe, ale bardziej konkretne. Druga w ą t p l i w o ś ć moja w y n i k a z m a ł e j wiary w m o ż ­ liwość masowej popularyzacji t e r m i n u „folkloryzm", j a ­ ko ż e b l i s k i „folklorowi" u w a ż a n y bywa za tożsamy z nim, o czym ś w i a d c z ą liczne w y c i n k i prasowe z osta­ tnich miesięcy. Niestety, nie jestem też o p t y m i s t ą w i e r z ą c y m w moż­ liwość administracyjnego ustalenia nazw określonych zjawisk. Dlatego, p o d e j m u j ą c apel prezesa Więckowskie­ go, m o g ą tylko z a p e w n i ć , że postaramy się o p r a c o w a ć takie h a s ł a j a k : adaptacja, transpozycja, oryginał, auten­ tyk, unikat, kopia, replika i przedstawimy je w niedłu­ gim czasie w Cepelii, a po przedyskutowaniu i w s p ó l n y m ustaleniu zakresu pojęć gotowi j e s t e ś m y s t o s o w a ć je w praktyce redakcyjnej. Trudniej jednak będzie z pojęciami, k t ó r e są odpo­ wiednikiem zjawisk niedostatecznie zbadanych, a więc różnie interpretowanych, to bowiem co k t o ś nazwie współczesną twórczością l u d o w ą , ktoś inny uzna za twór­ czość w duchu l u d o w y m czy też za twórczość jarmarcz­ ną, peryferyjną, itp. R ó w n i e trudno jest w p r o w a d z i ć na­ wet w Skali jednego tylko czasopisma jednolitość termi­ n ó w dotyczących sztuki ludowej j a k : twórczość, sztuka, rzemiosło, w y r ó b . Kształt tych pojęć rzeźbi przecież prak­ tyka społeczna, stosuje się je zwyczajowo, jako coś oczy­ wistego, a dopiero refleksja krytyczna rodzi wątpliwości co do słuszności ich u ż y w a n i a . Dzieje się w ó w c z a s tak jak z t y m filozofem greckim, k t ó r y zapytany co to jest czas o d p o w i e d z i a ł : „ w i e d z i a ł e m póki nie zapytałeś". Niemniej jednak trzeba będzie z a s t a n o w i ć się czy nie jest celowe i m o ż l i w e opracowanie na ł a m a c h pisma czegoś w rodzaju k r ó t k i e g o s ł o w n i k a pojęć. Konferencja dzisiejsza poruszyła przede wszystkim sprawy opieki nad l u d o w ą twórczością i o to nam właś­ nie chodziło. Zagadnienie jest jednak znacznie szersze i jako redakcja chcielibyśmy w przyszłości więcej uwa­ gi poświęcić sprawom adaptacji form tradycyjnych we współczesnej sztuce u ż y t k o w e j i we wzornictwie prze­ m y s ł o w y m , r o l i i n s p i r u j ą c e j sztuki ludowej we współ­ czesnej kulturze artystycznej a wreszcie d ą ż e n i o m ludzi do twórczej wypowiedzi, czego najlepszym przykładem jest ogromny wzrost twórczości a m a t o r ó w . Niektórzy z nich k o n t y n u u j ą pewne idee ludowej sztuki, świado­ m i e czy n i e ś w i a d o m i e stając się jej spadkobiercami. Współczesnej sztuki ludowej nie da się sprowadzić tylko do zagadnienia twórczości ludowych a r t y s t ó w . Sztu­ ka ludowa żyje nadal w naszej kulturze i to w róż­ noraki sposób — w postaci z a m k n i ę t e g o już dorobku dawnych pokoleń wiejskich a r t y s t ó w , we współczesnej p a m i ą t c e i cepeliowskich adaptacjach, w twórczej inspi­ racji dzieł naszych a r t y s t ó w , pisarzy i p o e t ó w , w świa­ domości społecznej, w inwencji a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, dla k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć ludowa jest t r a d y c j ą ro­ d z i n n ą czy nawet już tylko t r a d y c j ą p r z y j ę t ą z wyboru, z umiłowania. 22-23, 25-30, 34, 37—39, 41-43, 45-56; Stefan Deptuszewski — ii: — U. 24; Jacek Olędzki — il 40: Marian Sokołowski — U. 44. 10, 21, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ad133f14c7113c706325e303760c7f.pdf 889a7f0d48400ba5d9e4a35ddd59ed73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4425 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zakopiańskich poprzez g a l a n t e r i ę s k ó r z a n ą , g a l a n t e r i ę d r e w n i a n ą aż do k i l i m ó w włącznie. Istnieją dwa piony produkcji: artystycznej i inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą tego regionu. Są t a k ż e tzw. autentyki, j a k kierpce, opas­ k i juhaskie, torby bacowskie. Cieszy mnie ogromnie i n i ­ cjatywa spółdzielni opracowania pod kierunkiem pani prof. M a r i i Bujakowej serwet, o b r u s ó w stołowych w y ­ korzystujących adaptowany ze stroju kobiecego haft ma­ szynowy, powszechnie obecnie stosowany przez góralki. P o d o b n ą akcję podjęła mgr Helena Sredniawa z M u ­ zeum Tatrzańskiego, stale w s p ó ł p r a c u j ą c a z Cepelią, wprowadzenia do skupu z terenu Podhala oryginalnych koszul kobiecych, góralskich kryz haftowanych, k t ó r e mogą znaleźć znakomite zastosowanie we współczesnym stroju kobiecym. ALEKSANDER JACKOWSKI P r z y p a d ł m i w udziale zaszczyt zakończenia tej dy­ skusji. Przede wszystkim p r a g n ę w imieniu organizato­ r ó w podziękować wszystkim uczestnikom za ich wypo­ wiedzi. Sądzę, że p o m o g ą one z a r ó w n o nam, j a k i czy­ telnikom „Polskiej Sztuki Ludowej", lepiej dostrzec kontur p r o b l e m ó w t u zarysowanych, lepiej z o r i e n t o w a ć się w aktualnej sytuacji sztuki ludowej i Cepelii. Dyskusja dzisiejsza raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a celowość dążeń do uściślenia pojęć, k t ó r y m i się posługujemy. Jest to rzeczywiście nieodzowne, jeśli chcemy się nawzajem rozumieć, jeśli chcemy zagadnienia ludowej twórczości t r a k t o w a ć poważnie, a nie sloganowo. Wyrazem tych dążeń były wypowiedzi dr Marcina Czerwińskiego oraz prezesa Tadeusza Więckowskiego, a t a k ż e mój referat wstępny. Wcześniejszym wyrazem tych dążeń, coraz sil­ niej n u r t u j ą c y c h środowisko e n t n o g r a f ó w i ludzi zajmu­ jących się przejawami ludowej twórczości — b y ł a zna­ komicie zorganizowana konferencja p o z n a ń s k a , na k t ó r e j prof. Burszta w y s u n ą ł propozycję r o z r ó ż n i a n i a d w ó c h pojęć — f o l k l o r u i folkloryzmu. Intencja prof. Burszty jest m i bardzo bliska, jeśli jednak p o d t r z y m u j ę swoje wątpliwości, zgłaszane w toku ówczesnej dyskusji, czy­ nię to z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszy: sądzę, że należy dążyć do j a k najściślejsze­ go rozgraniczania pojęć, a więc dostrzegać zjawiska różne. Tymczasem „folkloryzm" jest workiem na tyle obszernym, że mieszczą się w n i m zjawiska bardzo od siebie dalekie. Jeśli d ą ż y m y do precyzji, do pojęć jed­ noznacznych, to starajmy się w konkretnych sytuacjach stosować określenia w m i a r ę możności o d r ę b n e , w y r a ź ­ nie definiujące charakter zjawiska. Zwłaszcza w sytua­ cji obecnej. Sztuka ludowa, folklor — to pojęcia histo­ ryczne, z w i ą z a n e z o k r e ś l o n ą bazą społeczną, k u l t u r o ­ wą. Dziś, gdy baza przestaje istnieć, widzimy wciąż roz­ liczne formy reliktowe, r ó ż n e p r z y k ł a d y adaptacji daw­ nej tradycji, przejawy dawnych n a w y k ó w estetycznych, przejawy inwencji i inspiracji. Współczesną twórczość o d p o w i a d a j ą c ą nowym potrzebom ludzi w y w o d z ą c y c h się 'z grup, k t ó r e dawniej zaliczaliśmy do „ k u l t u r y l u ­ dowej" i proletariatu miejskiego — i twórczość w duchu tradycyjnym ludzi, którzy wciąż jeszcze p o c z u w a j ą się Fot.: Jan Swiderski 31—33, 35—36; Ewa 180 — ii: 1-9, 11-20, Fryś-Pietraszkowa do więzi z k u l t u r ą swych p r z o d k ó w , swego regionu. A więc — jestem zwolennikiem precyzyjnego o k r e ś l a n i a zjawisk zwłaszcza w działalności naukowej i w prakty­ ce działań kulturalnych. I dlatego wolę, zamiast podzia­ łu folklor — folkloryzm, s t o s o w a ć t e r m i n y węższe, ale bardziej konkretne. Druga w ą t p l i w o ś ć moja w y n i k a z m a ł e j wiary w m o ż ­ liwość masowej popularyzacji t e r m i n u „folkloryzm", j a ­ ko ż e b l i s k i „folklorowi" u w a ż a n y bywa za tożsamy z nim, o czym ś w i a d c z ą liczne w y c i n k i prasowe z osta­ tnich miesięcy. Niestety, nie jestem też o p t y m i s t ą w i e r z ą c y m w moż­ liwość administracyjnego ustalenia nazw określonych zjawisk. Dlatego, p o d e j m u j ą c apel prezesa Więckowskie­ go, m o g ą tylko z a p e w n i ć , że postaramy się o p r a c o w a ć takie h a s ł a j a k : adaptacja, transpozycja, oryginał, auten­ tyk, unikat, kopia, replika i przedstawimy je w niedłu­ gim czasie w Cepelii, a po przedyskutowaniu i w s p ó l n y m ustaleniu zakresu pojęć gotowi j e s t e ś m y s t o s o w a ć je w praktyce redakcyjnej. Trudniej jednak będzie z pojęciami, k t ó r e są odpo­ wiednikiem zjawisk niedostatecznie zbadanych, a więc różnie interpretowanych, to bowiem co k t o ś nazwie współczesną twórczością l u d o w ą , ktoś inny uzna za twór­ czość w duchu l u d o w y m czy też za twórczość jarmarcz­ ną, peryferyjną, itp. R ó w n i e trudno jest w p r o w a d z i ć na­ wet w Skali jednego tylko czasopisma jednolitość termi­ n ó w dotyczących sztuki ludowej j a k : twórczość, sztuka, rzemiosło, w y r ó b . Kształt tych pojęć rzeźbi przecież prak­ tyka społeczna, stosuje się je zwyczajowo, jako coś oczy­ wistego, a dopiero refleksja krytyczna rodzi wątpliwości co do słuszności ich u ż y w a n i a . Dzieje się w ó w c z a s tak jak z t y m filozofem greckim, k t ó r y zapytany co to jest czas o d p o w i e d z i a ł : „ w i e d z i a ł e m póki nie zapytałeś". Niemniej jednak trzeba będzie z a s t a n o w i ć się czy nie jest celowe i m o ż l i w e opracowanie na ł a m a c h pisma czegoś w rodzaju k r ó t k i e g o s ł o w n i k a pojęć. Konferencja dzisiejsza poruszyła przede wszystkim sprawy opieki nad l u d o w ą twórczością i o to nam właś­ nie chodziło. Zagadnienie jest jednak znacznie szersze i jako redakcja chcielibyśmy w przyszłości więcej uwa­ gi poświęcić sprawom adaptacji form tradycyjnych we współczesnej sztuce u ż y t k o w e j i we wzornictwie prze­ m y s ł o w y m , r o l i i n s p i r u j ą c e j sztuki ludowej we współ­ czesnej kulturze artystycznej a wreszcie d ą ż e n i o m ludzi do twórczej wypowiedzi, czego najlepszym przykładem jest ogromny wzrost twórczości a m a t o r ó w . Niektórzy z nich k o n t y n u u j ą pewne idee ludowej sztuki, świado­ m i e czy n i e ś w i a d o m i e stając się jej spadkobiercami. Współczesnej sztuki ludowej nie da się sprowadzić tylko do zagadnienia twórczości ludowych a r t y s t ó w . Sztu­ ka ludowa żyje nadal w naszej kulturze i to w róż­ noraki sposób — w postaci z a m k n i ę t e g o już dorobku dawnych pokoleń wiejskich a r t y s t ó w , we współczesnej p a m i ą t c e i cepeliowskich adaptacjach, w twórczej inspi­ racji dzieł naszych a r t y s t ó w , pisarzy i p o e t ó w , w świa­ domości społecznej, w inwencji a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, dla k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć ludowa jest t r a d y c j ą ro­ d z i n n ą czy nawet już tylko t r a d y c j ą p r z y j ę t ą z wyboru, z umiłowania. 22-23, 25-30, 34, 37—39, 41-43, 45-56; Stefan Deptuszewski — ii: — U. 24; Jacek Olędzki — il 40: Marian Sokołowski — U. 44. 10, 21, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c467227902f08c80bc01767e60cf3566.pdf edaaedace709bfa2ef31e9f81703ea48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Afryka - magia klonowanie człowieka bliźnięta -symbolika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1865 Title A name given to the resource Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliźniąt / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.209-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan ks. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ks. JACEK JAN PAWLIK Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn KLONOWANIE CZŁOWIEKA W ŚWIETLE AFRYKAŃSKIEJ SYMBOLIKI BLIŹNIĄT Kiedy 23 lutego 1997 roku podano do publicznej wiadomości, że naukowcom z Roslin Institute nieopodal szkockiego Edynburga udało się sklonować pierwszego w historii ssaka, owieczkę Dolly, opinia publiczna dokonała gwałtownego skoku myślowego z klonowania owiec do klonowania ludzi. Tak naprawdę podobny skok nie był w ogóle konieczny, ponieważ wyrosły prawie natychmiast pomosty. Ujawniono w przeciągu tygodnia, że pewne laboratorium w stanie Oregon sklonowało z powodzeniem dwie wąskonose małpy rezusy. Nieważne, że była to tzw. "stara technologia". Wyobraźnia nie potrzebowała więcej: w jednym tygodniu owca, w drugim małpa, można już było przewidzieć następne. Pewien uczony z Harwardu ogłosił na łamach "The New York Times", że klonowanie człowieka z dorosłych komórek nastąpi prawdopodobnie w ciągu dziesięciu lat' . Od tego czasu upłynęły cztery lata. Sprawa klonowania człowieka nie jest bynajmniej zamknięta. Ostatnio Komisja Europejska zaprosiła mieszkańców Starego Kontynentu do wyrażenia swej opinii na temat klonowania embrionu ludzkiego2• Są również próby konkretyzacji podobnego przedsięwzięcia. Już w 1997 roku powstała spółka "Clonaid", która dziś oferuje zainteresowanym m.in. możliwość sklonowania za sumę 200000 USD3. Perspektywa klonowania człowieka, która dziś staje się powoli realną możliwością, wzbudza w psychice ludzkiej obrazy o silnym ładunku emocjonalnym. Sama tylko myśl o manipulacji genetycznej przywołuje niechlubne wspomnienia z przeszłości i napawa przerażeniem. F. Heritier, wybitna specjalistka w zakresie antropologii pokrewieństwa, zestawia częściową listę możliwych skojarzeń. Po pierwsze, klonowanie otwiera drogę eugenizmowi, którego emI Informacja za 1. Edwards, Why Dolly Matters: Kinship, Culture and Cloning. "Ethnos" 64/3, 1999, s. 305. 2 Por. ZENIT ZF 010423, serwis informacyjny z 23 kwietnia 2001 r. J Www. Clonaid.com z 22 kwietnia 200 l. Spółka ta powstała z inicjatywy C. Vorilhona, założyciela Ruchu raelskiego, sekty utrzymującej, że klonowanie pozwoli ludzkości osiągnąć życie wieczne. Więcej zob. A. Kahn, F. Papillon, Copies con/ormes. Le clonage en question, NiL, Paris 1998, s.160-174. �210 biernatycznym przejawem było nazistowskie stowarzyszenie "Lebensborn"4 czy sterylizacja psychicznie chorych. Po drugie, w kinie i w literaturze klon zajmuje zwykle miejsce robota, człowieka zaprogramowanego, monstrum bez zasad moralnych. Po trzecie, klonowanie ożywia sen o nieśmiertelności, bo jeśli klon jest kopią mojego ciała, to będę w nim żył. I po czwarte, klonowanie zadowala fantazmat absolutnej autonomii. Przy bezpłciowym rozmnażaniu nie potrzeba drugiej osoby, aby wydać na świat potomstwo. Odwieczne pragnienie pozostania wśród swoich staje się rzeczywistością5. Waga wymienionych przez Heritier asocjacji mówi sama za siebie. Reprodukcja człowieka przez klonowanie stanowi bardzo silną pokusę. Jawi się ona jako urzeczywistnienie przy użyciu nowoczesnych technik wielkich mitów stworzenia, takich jak żebro Adama czy udo Jupitera6• Czy genetykom udało się odkryć tajemnicę stwórcy? Niezupełnie, bowiem nie sposób przemilczeć istotnej różnicy. W procesie klonowania powstają osobniki tej samej płci, co jądro komórki pochodzenia. Szczegół ten ma wielkie znaczenie. Wszystkie mity podkreślają, że narodzenie ludzkości szło w parze z odkrywaniem różnic: męskości/żeńskości, swojskości/obcości oraz życia/śmierci. Wszystkie społeczeństwa ludzkie wyobrażają sobie w specyficzny sposób dziedziczenie cech fizycznych i psychicznych oraz związane z tym pojęcia podobieństwa i różnicy, osoby, ciała, choroby i śmierci. Wszystkie wypracowały w tym względzie uporządkowane systemy ideowe. Klon jako wyczyn nowoczesnych technik prokreacyjnych stwarza dla tych systemów poważne problemy natury symbolicznej, ponieważ uniemożliwia określenie człowieka według zasad wypracowanych przez kulturę. Mając na uwadze przyjęte powszechnie kryteria, człowiek bezradnie staje przed zawrotną perspektywą, kiedy stara się zdefiniować "wynik klonowania". Człowiek-klon (w odróżnieniu od "zwykłego człowieka") jest tym samym, co jego ..., jego co? Jego model? Którego jest kopią? Jego rodzic, którego jest bliźniakiem? Przerażające jest zachwianie podstawowej różnicy między tym samym i innym. Klon byłby tym samym, co on sam, którego byłby ... innym? Niektórzy autorzy zwracają uwagę na fakt, że do tego rodzaju "chaosu znaczeniowego" prowadzi koncepcja osoby ludzkiej, jaka dominuje w mentalności 4 Pełna nazwa "Lebensbom eingetragener Verein", organizacja w ramach SS, która miała stworzyć warunki do "hodowli nordyckiej nadrasy" ludzi przez selekcję mężczyzn i kobiet przeznaczonych do rozmnażania. l F. Heritier, Rea/ites et fantasmes autour du c10nage humain, w; R. Frydman et al., Les Procreations medicalement assistees: vingt ans apres, Odile Jacob, Paris 1998 (cyt. za "Sciences humaines", 94, maj 1999 s. 16). 6 Mitologiczną osnowę klonowania nie trudno odnaleźć w doktrynie niektórych sekt, na przykład Ruchu raelskiego, którego założyciel utrzymuje m.in., że zmartwychwstanie Jezusa było wynikiem klonowania zrealizowanego przez Elohim (istoty pozaziemskie) i że poznanie technik klonowania jest konieczne, by stopniowo osiągnąć stopień wiedzy naukowej tych istot. Por. A. Kahn, F. Papillon, jw., s. 168n. �211 Zachodu7, przede wszystkim zaś uznanie autonomii i niepowtarzalności osobowego ,ja". Jak to trafnie formułuje francuski socjolog, David Le Breton, od wielu lat zajmujący się problematyką antropologii ciała: "Fantazmat wszechmocy jednostki nad swym klonem, zależność moralna tego drugiego, jego odczucie, że żyje dla siebie jedynie jako przytłumione echo tego drugiego, czynią trudny do rozwiązania problem sensu jego własnej egzystencji. Zakłócenie symboliczne między sobą i tym drugim jest dla sobowtóra ciężką próbą moralną, którą trzeba pokonać w procesie tworzenia tożsamości osobowej. Jak uniknąć śmiertelnej fascynacji lustra, kiedy się istnieje tylko na modłę odbicia?"8. Problem niełatwy do rozwiązania, problem nowy, który skonfrontować będzie musiała na nowo nie tylko psychoanaliza. Podobieństwo, mile widziane w ramach grup społecznych, w których miejsce i rola każdego z osobników są ściśle zdefiniowane, jest dalekie od identyczności klonów, która przez brak typowych dla pokrewieństwa odniesień stanowi poważne wyzwanie natury symbolicznej. Klonowanie wprowadza poważne zamieszanie w dokładnie określone systemy pokrewieństwa. Człowiek-klon, genetycznie identyczny z braćmi lub siostrami bliźniaczymi tych, z których został sklonowany, ale różniący się wiekiem do takiego stopnia, że mógłby być śmiało uważany za dziecko lub wnuka. Taka sytuacja dezorganizuje całkowicie punkty odniesienia tożsamości, jakie zapewnia pokrewieństwo. Jednostka stworzona w ten sposób byłaby osobistą projekcją drugiego, bliźniakiem swego dawcy, a więc także jego bratem lub siostrą. Poza tym, matka miałaby wyłącznie rolę inkubatora, byłaby matką "nosicielką" o niejasnym statusie społecznym. Jeśli zaś chodzi o ojca, którym mogłaby być równie dobrze kobieta, jego status byłby tak samo trudny do zdefiniowania. Łatwo sobie wyobrazić, że współistnienie ludzi-klonów i ludzi "zwykłych" (którzy z nich byliby bardziej naturalni?) stworzyłoby problem tożsamości cywilnej i mogłoby prowadzić do społecznej dyskryminacji. Antropologia kultury, obok etyki, psychologii i socjologii, może przyczynić się w szczególny sposób do refleksji nad społecznymi konsekwencjami klonowania ludzi. Jak z przekąsem stwierdza Marc Auge: "Wszystko, na co pozwala rozwój biotechnologii i co w dzisiejszych czasach promuje, wszystko to zostało już wypracowane na poziomie czysto symbolicznym. (...) Można powiedzieć, że myśl symboliczna antycypowała możliwości technologiczne"9. Na poparcie tych słów nie brakuje przykładów. Najbardziej znany to zakaz kazirodztwa. Trudno posądzać starożytnych o znajomość genetyki, a mimo to od niepamiętnych czasów zakazywali stosunków płciowych między blisko spokrewniony- 7 R.-P. Droit, L 'identite perturbee, w: H. Atlan et al., Le clonage humaine, Seuil, Paris 1999, s. 123 n. M D. Le Breton, L'Adieu au corps, Metailie, Paris 1999, s. 130. 9 M. Auge, Des individus sans filiation, w: H. Atlan et al., jw., s. 144. �212 mi. Inny przykład to spotykane w Afryce małżeństwo między kobietami (ginegamia), dające kobiecie "mężowi" (tej, która uiściła płatności małżeńskie za kobietę "żonę") prawa ojcowskie nad potomstwem tej drugiej. Znane są wszystkim przykłady dzieci, których ojcem jest zmarły od dawna mężczyzna (instytucja lewiratu). Aby ukazać wyzwania, jakie stwarza klonowanie ludzi, posłużę się przykładem afrykańskich bliźniąt, które, podobnie jak klony, wykazują braki w systemie odniesień symbolicznych. Afrykańskie kultury rozwinęły całą gamę praktyk, aby w przypadku bliźniąt system ten uzupełnić, przekształcić i wysubtelnić. Być może sposób, w jaki traktuje się afrykańskie bliźnięta, podsunie pewne rozwiązania w sytuacji, kiedy przyjdzie się kiedyś zetknąć z problemem ludzi-klonów. 1. Podobieństwo czy identyczność Podobieństwo jest jednym z najbardziej znaczących kategorii w systemach myślowych społeczeństw tradycyjnych1o• Łączy się ono z kategorią tożsamości, równości, imitacji i podwojenia (doub/e). Podobieństwo definiuje się zwykle jako wspólnotę cech fizjonomicznych i/lub zachowania między dwoma lub wieloma jednostkami będącymi w określonej relacji pokrewieństwa, przyjaźni czy wieku. Podobieństwo pozwala na zbliżenie między dwoma istotami "innymi" i tylko niezależna tożsamość drugiego, a nie ten drugi jako identyczny, może być rozważana przez pryzmat podobieństwa. W przypadku bliźniaczości przemilcza się podobieństwo między dwoma "identycznymi" osobnikami, nie robi się aluzji do podobieństwa fizycznego, ale podkreśla się różnice w ich zachowaniu. Na usytuowanie strukturalne i różnicujące dwóch bliźniąt nakłada się idea, że bliźnięta przeciwstawiają się absolutnie swym charakterem i zachowaniem. W całej Afryce społeczeństwa starają się zróżnicować bliźnięta, przyznając na przykład jednemu z nich prawo starszeństwa. Poszukuje się też najdrobniejszych znaków na ciele świadczących o różnicy, w przeciwieństwie do doszukiwania się podobieństw w przypadku zwykłych narodzin. Podobne próby realnego i symbolicznego odróżnienia bliźniąt nie umniejszają faktu, że ich narodzenie u większości ludów afrykańskich łączy się z uczuciem przerażenia. W kulturach Bantu na przykład bliźnięta mają wartość negatywną, ponieważ swym niezróżnicowanym wyglądem przypominają zwierzęta, które wewnątrz danego gatunku wszystkie są do siebie podobne. Lud Luba nazywa je "dziećmi nieszczęścia" i odnosi się do nich z obrzydzeniem. Każde takie narodziny stanowią niebezpieczeństwo dla całej wioski. Za narodzenie się bliźniąt obwinia się ich ojca i nakłada się na niego karęii. Podobnie 10 Por. M. Lemaire, La notion de ressemblance en Afrique de l'Ouest, "Journal des africanistes" 65/1, 1995, s. 55. �213 u ludu Lele z regionu Kasai narodziny bliźniąt uważane są za anomalię, ponieważ przypisywane są one do świata zwierzątl2• Dla ludu Tonga z Zambii narodzenie bliźniąt oznacza skażenie, zapowiedź wielkich nieszczęść. Uważa się, że nieczystość ich matki jest gorsza od nieczystości wdowy. Lud Tonga nie przypisuje tego typu anomalii zwierzętom. Oznacza ona natomiast niepokojące zatarcie dystansu, który dzieli niebo od ziemi. Uważa się bliżnięta za "synów nieba", a więc ich matka wydała na świat niebo lub wzniosła się do nieba13• Analizując stosunek ludów Bantu do bliźniąt, L. de Heusch podkreśla, że w żadnym wypadku pojęcie osoby ludzkiej nie odnosi się do ideału bliźniaczości, tzn. identyczności. Wręcz przeciwnie, bliźnięta stanowią przede wszystkim zagrożenie dla porządku kulturowego i kosmogonicznego. I choć ludy te wierzą w duchową złożoność bytu ludzkiego, to podwojenie ciała uznają za potwomośćl4• Związek bliźniaków ze światem zwierzęcym podkreślają również opowiadania mityczne, na przykład ludu Ewe z Togo. Oto jedno z nich. "Był sobie raz myśliwy, który lubował się w strzelaniu do zwierząt. Pewnego dnia poszedł na polowanie, zostawiając w domu swą żonę, która spodziewała się dziecka. Podczas swej wyprawy myśliwy dostrzegł małpę, wycelował w nią, strzelił i zranił kulą w brzuch tak, że wyszły jej wnętrzności ... Ponieważ małpy chodzą zawsze parami, partner zranionej małpy wziął ją na plecy i uciekł. Myśliwy szukał na darmo swej zdobyczy, ale nie mógł jej znaleźć. U kresu wytrzymałości zawrócił do domu. I co tam zobaczył? Zobaczył swoją żonę, która właśnie urodziła bliźnięta ... Jedno z nich, niestety, miało na brzuszku ranę podobną do tej, jaką zostawiła kula myśliwego w brzuchu małpy. Przejęty ojciec pobiegł do bokono (kapłana-wróżbity) wodu (bóstwa) Seto, który zapytał swego wodu o wyjaśnienie tego zbiegu okoliczności. Trafiony bliźniak odpowiedział głosem wyroczni: «Szedłem sobie drogą, a ojciec strzelił do mnie ...». Dla myśliwego słowa te zabrzmiały jak objawienie. Od tego czasu wiedziano, że bliźniak lub ojciec bliźniąt nie powinien podnosić ręki na małpę, bo ryzyko zabicia małpy łączy się z ryzykiem zabicia własnego dziecka lub brata"15. Według tradycji Ewe bliźnięta (venavi) spokrewnione są z dzikimi zwierzętami o rudawej sierści, szczególnie z małpą. Zakaz zabijania małp, spożywania małpiego mięsa oraz palenia krzewu koloru rudego o nazwie xe wskazywałby na tę pierwotną więź bliźniąt z naturalną dzikością lasu i sawanny. Nieposkro- II J. A. Theuws, De Luba-mens, Musee Royal de I' Afrique Centrale, Tervuren 1962, s. 27; L. de Heusch, Le sorcier. Ie Pere Tempeis et les jumeallx mai venus, w: La lIotion de persollne en Afrique nair, CNRS, Paris 1973, s. 239 n. 12 Por. M. Douglas, The Lele ofthe Kasai, Oxford University Press, 1963, s. 212. IJ Por. H. A. Junod, Moeurs et coutllmes des BantolIs. La vie d'une tribu sud-africaine, t. 2, Payot, Paris 1936, s. 387-392. 14 L. de Heusch, tamże, s. 241. IS C. Riviere. Unioll et procreation en Afrique. Rites de la vie chez les Eve dll Togo, L'Harmattan, Paris 1990, s. 100 n. �214 mione siły chaosu przywoływane przez to powiązanie z buszem miałyby nadawać bliźniakom charakter szczególny. W istocie bowiem bliźnięta czczone są przez lud Ewe bardziej niż wodu czy też historyczni przodkowie. W tym kontekście staje się zrozumiała rola bliźniąt jako pośredników między zwierzęcością a boskością. Wyjątkowy charakter nadawany bliźniętom w kulturach afrykańskich nie ulega wątpliwości. Niemniej, nie zawsze ta wyjątkowość związana jest z pozytywnym ich przyjęciem lub z ich uświęceniem. U ludu Basari w północnym Togo spotykamy reakcje wręcz przeciwne. Jeszcze do niedawna bliźniaki były tam zaraz po narodzeniu porzucane w buszu, w jamie wydrążonej w zamieszkałej termitierze. W przypadku pierwszego porodu kobiety jedno z bliźniąt zachowywano przy życiu, drugie porzucanol6• Powiada się, że normalny człowiek nie jest w stanie spłodzić bliźniąt, dlatego przypisuje się im pozaludzkie pochodzenie. Ciąża bliźniacza przypisywana jest niewidzialnym istotom zamieszkującym w buszu. Porzucenie bliźniąt daleko od wioski tłumaczyłoby się tym, że w ten sposób powracają one tam, skąd przyszły i nie będą stanowić zagrożenia dla porządku społecznego. Rozważając powiązania człowieczeństwa ze zwierzęcością H. Bergson wskazuje na podstawową różnicę, a mianowicie na fakt, że indywidualność zwierzęcia rozmywa się przez przynależność do gatunku. Chcąc zidentyfikować człowieka, odróżniamy go jako oryginalnego osobnika od innych ludzi. W przypadku zwierzęcia wystarczy określić jego gatunek. I choć zwierzę jest czymś konkretnym i indywidualnym, jawi się nam zwykle jako pewna gatunkowa jakośćl7• A więc identyczność to cecha zwierzęcości, w odróżnieniu od podobieństwa, które charakteryzuje ludzi. Identyczność to w pewnym sensie stan życia przedjednostkowego, stan, na który wskazują palcem rasiści, określając w ten sposób wszystkie grupy społeczne, które uważają za niższe lub gorsze. "Oni są wszyscy do siebie podobni" - stwierdzenie to, powtarzane często z pogardą, jest pierwszym krokiem na drodze do dyskryminacji. Jest to też stan, do którego wszyscy oprawcy starają się zredukować swoje ofiary, upodabniając jednych do drugich, każąc im się rozbierać do naga lub nakładając im jednakowe chałaty, ponieważ normalne ubranie służy indywidualizacji. To nie podobieństwa, lecz różnice są do siebie podobne, podkreśla C. Levi-Strauss'8. Podkreślanie podobieństwa zakłada, że nie powstaje problem struktury, i że nie trzeba niepokoić się o powtórzenie tożsamości. Z drugiej strony, podobieństwo pozwala na ponowne uporządkowanie relacji zbyt rozciągniętej. Tylko dystans umożliwia podobieństwo, ale to właśnie poszukiwanie podobień- I. Por. R. Cornevin, Les Bassari du Nord Togo. Berger-Levrault, Paris 1962, s. 126 n. 17 Por. H. Bergson, Dwa źródła moralności i religii, przeł. P. Kostyło i K. Skorulski, Znak, Kraków 1993 s. 181 n. 18 Totemizm dzisiaj, przeł. A. Steinsberg, Wyd. KR, Warszawa 1998, s. 103. �215 stwa ma za zadanie ten dystans zmniejszyć do minimum. Dla myśli symbolicznej konieczność relacji jest nierozłączna od konieczności rozróżnienia: mężczyzna/kobieta, unikalność/pokrewieństwo, swój/obcy, itd. Relacja i rozróżnienie idą zawsze razem. Relacja symboliczna pozwala nam pojąć innego bez utraty siebie. Unikamy w ten sposób traktowania go jako absolutnego obcego, w stosunku do którego upoważniona byłaby przemoc, gdyby zbyt blisko się zbliżył. Jeśli taka świadomość symboliczna nie istnieje, etyka ludzka szybko przeradza się w pewną etologię zwierzęcą. Dlatego też w społeczeństwie ludzkim niewyobrażalna jest ani absolutna wyjątkowość, ani identyczność. Kiedy dziś mówimy o kryzysie tożsamości, przywołujemy mniej więcej świadomie osoby, które odniosły porażkę w zakresie relacji na płaszczyżnie symbolicznej odmienności. Dla myśli symbolicznej rozróżnienie i relacja idą zawsze w parze. 2. Pokrewieństwo Rozpatrywane w ramach antropologii kultury pokrewieństwo utrzymuje z faktami reprodukcji biologicznej złożoną relację ciągłości i przecięć. Z jednej strony, pozostaje ono związane przez nie dające się ominąć ograniczenia, takie jak uznanie biseksualności jako warunku zapłodnienia (macierzyństwo i ojcostwo) lub branie pod uwagę systematycznego wykluczenia niektórych partnerów płciowych (unikanie kazirodztwa). Z drugiej strony, pokrewieństwo nie polega na zwykłym wyrażaniu więzi naturalnych. Potwierdzają to zarówno liczne rozróżnienia specyficznie ludzkie - między płciowością a małżeństwem, między macierzyństwem a ojcostwem, fizycznym a prawnym, itd. - jak i wielka różnorodność możliwych układów rodzinnych wypracowanych na podstawie tych różnic. Włączone do systemów, które regulują zarówno działanie (definiując właściwe zachowanie), jak i myślenie (definiując struktury konceptualne), pokrewieństwo reprezentuje przede wszystkim rzeczywistość kulturową, dlatego relacje pokrewieństwa można rozpatrywać pod różnym kątem: afektywnym, normatywnym, symbolicznym, strategicznym, itp. Pokrewieństwo stanowi strukturę, w której podobieństwa są chętnie odkrywane, dowartościowywane i interpretowane. Podobnych jednak zachowań unika się w przypadku bliźniąt, bo wtedy ma się do czynienia z tożsamością dwóch osobników, którą trzeba koniecznie zróżnicować i zhierarchizować. Zadaniem pokrewieństwa jest ustanowienie dystansu między jednostkami, ich precyzyjne usytuowanie w strukturze społecznej, a następnie usankcjonowanie tego, co podobne. Pokrewieństwo u ludów Afryki jest strukturalnie znaczące i dostarcza ram, w których określa się stosunki wspólnotowe i status społeczny. Niemniej, narodzenie bliźniaków jest źródłem zakłopotania dla systemów klasyfikacji, ponieważ w Afryce utrzymuje się powszechnie, że dzieci urodzone podczas jed- �216 nego porodu są mistycznie identyczne. Według przepisanych zasad rządzących systemem pokrewieństwa, mogą one zajmować tylko jedno miejsce w strukturze rodzinnej, a przecież jest ich dwoje. System ten przyjmuje, że istoty ludzkie wydają na świat tylko jedno dziecko na raz. Jak pogodzić dwóch osobników z przeznaczonym im w klasyfikacji miejscem? Kolejność rodzeństwa jest innym bardzo ważnym czynnikiem. Starsze rodzeństwo egzekwuje pewne prawa względem młodszych braci i sióstr, a w pewnych okolicznościach kolejność narodzin może decydować o prawie do zajmowania politycznych urzędów. Które z bliźniąt ma prawo pierwszeństwa? Bliźniaczość stanowi paradoks, bowiem to, co jest fizycznie podwójne, jest strukturalnie pojedyncze, a to, co jest mistycznie jedno, jest empirycznie podwójne. Na gruncie pokrewieństwa można pokusić się w zasadzie na dwa rozwiązania problemu bliźniaczości. Można odmówić społecznej egzystencji biologicznemu zaistnieniu bliźniaków, albo też można próbować pogodzić się z tym faktem i spróbować go włączyć do systemu kulturowego. W pewnych sytuacjach można podkreślić ich dwoistość, w innych ich jedność. Lub też można zastanowić się nad naturalnymi i społecznymi procesami, mocą których to, co oryginalnie, stanowiło dwa oddzielne, a nawet przeciwstawne elementy, stapia się, by uformować coś nowego i jedynego w swoim rodzaju. Można egzaminować proces, w którym dwa stają się jednym. Lub też można badać przeciwieństwo, tzn. proces rozdwojenia, w którym jedno staje się podwójnym. Lud Basari w dzisiejszych czasach nie porzuca bliźniąt (choć trudno wyobrazić sobie, że nie istnieją wyjątki). Podkreśla się, że to pewne rozwiązania symboliczno-rytualne zapożyczone od innych ludów pozwalają na zachowanie bliźniąt przy życiu. Jednym z tych rozwiązań jest nadanie właściwych bliźniakom imion. Basari używają dwóch serii takich imion. Pierwsza z nich, prawdopodobnie pochodzenia hausa lub kotokoli to: Fuseni i Alasani (dwaj chłopcy), Asana i Nana (dwie dziewczynki), Alasani i Asana (chłopak i dziewczynka). Druga seria imion jest prawdopodobnie pochodzenia gondża: Dawun i Danaa (dwaj chłopcy), Poowun i Poona (dwie dziewczynki) oraz Dawun i Poona (chłopak i dziewczynka). Trzeba pamiętać, że lud Basari w przypadku pojedynczych narodzin stosuje ściśle określony system nadawania imion. Polega on na tym, że każdy klan ma do dyspozycji serię 5-7 imion chłopców i dziewcząt. Imię nadaje się dziecku zgodnie z serią imion klanu jego matki. Tak więc imię danego człowieka nic nie mówi o jego przynależności klanowej, ale o tym, skąd pochodzi jego matka, niezależnie od tego, że system pokrewieństwa ludu Basari jest patrylinearny i patrylokalny. Poza tym imię wskazuje, którym z kolei synem lub córką matki jest dziecko. I tak na przykład, jeśli matka pochodzi z klanu Nataka zamieszkującego osiedle Kubeediipu, chłopcy będą nazwani kolejno Gbati, NaapM, Gbandi, Lantaam i Kisaau, dziewczynki zaś: Ningfoon, Ikpindi, Ajaa, �217 Móngfaai i Kijuui. Ważne jest zarówno pochodzenie matki, jak też kolejność narodzin, która ustanawia hierarchię pomiędzy rodzeństwem. Bliźnięta traktuje się oddzielnie, a ich narodzenie nie zakłóca porządku imion. Podobnie jak inne ludy Afryki, lud Basari uważa, że pierwsze z narodzonych bliźniąt jest młodsze, ponieważ to właśnie drugie narodzone jako starsze wysłało na świat pierwsze, aby, jak mówią ludzie, "zbadał teren", "sprawdził i doniósł, czy dobrze jest na tym świecie". I tak w przypadku dwóch chłopców starszy będzie Dawun i młodszy Fuseni, w przypadku zaś dziewcząt, Asana i Poowun, bo choć urodzone jako drugie, uważane są za starsze. W przypadku bliźniąt różnej płci problem starszeństwa nie występuje, ponieważ chłopak zajmuje swoje miejsce wśród chłopców, a dziewczynka wśród dziewcząt. Narodziny bliźniąt mają wielki ładunek symboliczny, który wpływa na następny poród. Dziecko urodzone po bliźniętach otrzymuje specjalne imię (Gado). Uważane jest ono za silniejsze od bliźniąt, bowiem zgodnie z zastosowaną konsekwentnie interpretacją, Gado wysyła bliźnięta, aby przekonać się, jak jest w rzeczywistości na tym świecie. Przykład ludu Basari nie jest osamotniony. Podobnie lud Ewe, o którym relacjonuje C. Riviere'9, przykłada istotne znaczenie do imion bliźniąt. U Ewe pierwsze imię dziecka odpowiada dniu tygodnia, w którym się urodził020• W przypadku bliźniąt tradycja przewidziała specjalne imiona w zależności od płci i kolejności narodzin (podobnie jak u ludu Basari, pierwsze uważa się za młodsze). I tak u Ewe: dwaj chłopcy to Atsu i Etse, dwie dziewczynki to Ewoe i Wotsa, chłopak i dziewczynka to Atsu i Atsufoe. Riviere podkreśla, że narodzenie bliźniąt wytwarza pewnego rodzaju "dziurę" w rodzinie, tak że dwoje dzieci, które rodzą się kolejno po bliźniętach, mimo że nie są traktowane jako bliźniaki, noszą specyficzne imiona, których rdzeniem jest słowo do, oznaczające w języku ewe dziurę. Jeśliby matka bliźniąt rozstała się ze swym mężem przed "zamknięciem dziury", mogłaby stać się bezpłodną lub obłąkaną21. Włączenie w system pokrewieństwa, na ile to możliwe, to główna troska krewnych w przypadku narodzenia bliźniąt. Możliwe zaś klonowanie jest wyzwaniem dla samego pojęcia pokrewieństwa. Wszelkie społeczeństwa potrzebują nazwać i zdefiniować więzy, które łączą rodziców, dzieci, braci i siostry. W tym celu wypracowały systemy, które nie są tylko odbiciem pokrewieństwa biologicznego, ale zdają się je różnicować w nieskończoność. Oczywiście żaden z nich nie został przewidziany, aby określić skutek rozmnażania pozapłciowego. Klonowanie ludzi stworzy sytuacje niepowtarzalne. Na przykład Union et procreation en Afrique, s. 120n. Kolejno: poniedziałek (djoda): chłopiec chłopiec - Komia, dziewczynka - Abla; środa czwartek (yaoda): chłopiec - Yao, dziewczynka czynka - Afiwa, sobota (memlida): chłopiec chłopiec - Kosi, dziewczynka - Akosiwa, C. 19 20 Kodjo, dziewczynka - Adjoa; wtorek (blada): (kuda): chłopiec - Koku, dziewczynka - Akua; - Ayawa; piątek ([ida): chłopiec - Kofi, dziewKorni, dziewczynka - Ama; niedziela (kwasida): Riviere, tamże, s. 65. �218 mężczyzna daje swój klon do "wyniesienia" swej żonie lub towarzyszce. Od strony genetycznej, to dziecko jest jego bliźniakiem, a ojcem biologicznym dziecka jest w rzeczywistości ojciec mężczyzny. Jeśli warunki wiekowe i konfiguracje rodzinne są normalne, być może przyzna się temu mężczyźnie prawa ojcowskie tego klonu. Jednak takie rozwiązanie nie może być regułą. W innych bowiem przypadkach należy raczej mówić o rodzeństwie, na przykład kiedy rodzice klonują jedno ze swoich dzieci. A co powiedzieć, kiedy jakaś kobieta, która nie jest zdolna do odbycia ciąży, daje do wyniesienia swój klon innej kobiecie. W imię czego miałaby być ona matką tego dziecka, którego jest genetyczną siostrą? Można sobie wyobrazić skutek seryjnego klonowania. Czy istniałyby w tym przypadku jeszcze pokolenia i czym stałoby się samo pojęcie ojcostwa i macierzyństwa? A jeśli dwie linie klonów pochodziłyby od jednego brata i siostry, czy będą one wszystkie podlegać zakazowi zawierania małżeństw między nimi? Krótko mówiąc, jest tu cała gama nowych problemów, które rozwiązać mogłyby tylko ustalenia prawne, ponieważ nasza kultura w kwestii pokrewieństwa klonów nie jest w stanie ich rozsądzać. Zdaniem Ph. Descoli, "klonowanie ludzi przeciwstawia się podstawowym zasadom kompozycji więzi międzyludzkich definiujących sposób, w który tworzymy naszą tożsamość jednostkową"22. Trudności związane z niemożliwością jednoznacznego określenia kolejności pokoleń, a więc próba ingerencji w bieg historii, a także wątpliwe więzi pokrewieństwa sprawiają, że klonowanie człowieka stawia ludzkość przed poważnymi zakłóceniami w dziedzinie odniesień symbolicznych. Jednocześnie antropolodzy wskazują, że podobne sytuacje znane są z przeszłości społeczeństw tradycyjnych i były one brzemienne w skutki. "Zerwać pokrewieństwo - przypomina M. Auge - lub ograniczyć je wyłącznie do strony ojca lub matki, odebrać jednostce pluralizm odniesień symbolicznych od samego początku życia, tak właśnie postępowali zachodnioafrykańscy wodzowie, kiedy zakupywali niewolników, by wcielić ich do własnej grupy społecznej"23. Niewolnik traci swe naturalne więzy pokrewieństwa na rzecz całkowitej zależności od osoby swego właściciela (najczęściej wodza) i jego rodu. Niewolnik traci na pierwszym miejscu wielość odniesień symboliczno-społecznych, które tworzą jego osobowość. Ten zanik odniesień powoduje również pewnego rodzaju perturbacje pokoleniowe, które służą interesom jego właściciela. W społeczeństwach matriarchalnych Wybrzeża Kości Słoniowej niewolnik był zarazem młodszym bratem, synem i siostrzeńcem swego właściciela, kumulując w ten sposób obowiązki wypływające z zajmowania tych pozycji. Niewolnica była zarazem sio- 21 Tamże, s. 121. Papa. maman, Ie clone et moi, "Liberation" z 14 marca 1997 (cyt. za N. Journet, Faul-ii avoir peur du clonage? "Sciences humaines" t. 94, maj 1999, s. 17). 22 23 Auge, tamże, s. 154. �219 strą, córką i małżonką właściciela, a dzieci, które wydawała na świat, włączano do grupy pokrewieństwa właściciela. Synowie i bliźnięta ojca, córki bliźniaczki partnerki swej matki, córki bliźniaczki siostry swego ojca ... jakikolwiek układ byśmy przyjęli, pochodzenie przez klonowanie, od chwili kiedy się ono upowszechni, wywoła bez wątpienia poważne trudności w ustaleniu tożsamości danej osoby. 3. Relacja ze światem niewidzialnym Problematyka bliźniactwa nabiera specyficznego wymiaru, kiedy weźmie się pod uwagę fakt, że zgodnie z afrykańską tradycją religijną świat składa się z dwóch członów: widzialnego i niewidzialnego, które są ze sobą ściśle zespolone. A więc dla społeczeństw afrykańskich pokrewieństwo oznacza nie tylko wspólnotę ludzi żyjących, ale wspólnotę ludzi żyjących i zmarłych. Zresztą w mitycznej przeszłości świat żywych nie był odseparowany od świata zmarłych. Wspomniany wyżej lud Basari utrzymuje, że w zamierzchłych czasach ludzie mogli spotykać się ze swymi przodkami na wspólnym targowisku o nazwie Darmuun, na którym zakupy odbywały się w absolutnej ciszy. Dziś tego typu spotkania nie sąjuż możliwe i jedynym możliwym sposobem komunikowania się ze zmarłymi jest wywoływanie duchów24• Łączność między światem żyjących i zmarłych najlepiej odzwierciedla sposób pojmowania narodzin i śmierci. Śmierć uważana jest jako przejście z widzialnego do niewidzialnego stanu życia. Narodzeniu zaś dziecka towarzyszy przekonanie, że to przodek powraca pod postacią noworodka lub po prostu naznacza jego życie, przekazując mu jeden z niematerialnych komponentów osoby ludzkiej. Seans wróżbiarski, mający miejsce krótko po narodzeniu, ma za zadanie zidentyfikowanie przodka, który powrócił. Podobieństwo między zmarłym a nowo narodzonym może stanowić tu dodatkową pomoc. Całkiem inaczej przedstawia się sprawa, kiedy dziecko jest podobne do jednego z rodziców. Przynajmniej w Afryce Zachodniej podobieństwo fizyczne między dwiema osobami żyjącymi, najczęściej tej samej płci, związanymi więzami pokrewieństwa, jawi się wręcz jako zapowiedź rychłej śmierci jednego z nich. Taka sytuacja oznacza zachwianie porządku społecznego, bowiem wprowadza na łono rodziny pewne niebezpieczne zrównanie tam, gdzie powinna być zachowana hierarchia pokoleń. Wyraźne podobieństwo dziecka do jednego z rodziców może zapowiadać szybką śmierć ojca lub matki, którzy, choć jeszcze żyją, już zdołali naznaczyć swym piętnem jednego z potomków. Dlate24 Por. M. Szwark, Proverbes et traditions des Bassars du Nord Togo, StoAugustin: Haus Volker und Kulturen 1981, s. 82; J. J. Pawlik, Experience sociale de la mort. Etude des ritesfuneraires des Bassar du Nord-Togo, Editions Universitaires, Fribourg 1990, s. 132-135. �220 go też, by chronić się przed podobnym nieszczęściem, które grozi w każdej chwili jako konsekwencja takiego stanu rzeczy, ojciec i syn lub matka i córka wzajemnie się unikają25. Paradoks bliźniaczości polega na trudności w konceptualizacji jedności w dwoistości. Wiemy dobrze, że by zrozumieć afrykańską koncepcję osoby ludzkiej, musimy przyjąć istnienie podwojenia (double), cienia, odbicia osobowego ,ja" - tego komponentu osoby ludzkiej, który pozwala na wyjaśnienie zarówno zjawiska bilokacji i jasnowidztwa, jak i czarownictwa. Idea, że każdy człowiek posiada swoje niewidzialne podwojenie, pewnego rodzaju brata bliźniaka o nieuchwytnej materialności, jest bardzo żywotna w afrykańskich wierzeniach i zapewnia im ich wewnętrzną spójność. Empiryczna dwoistość bliźniąt pociąga za sobą przypisywanie im zdolności podwajania się i podwójnego wzroku. Dlatego też często posądza się je o związek z czarownictwem, bowiem to właśnie czarownik posiada zdolność bilokacji. Na wszelki wypadek traktuje się bliźnięta z wielką ostrożnością. Niezależnie od koncepcji osoby i typu wierzeń, narodziny bliźniaków w rodzinie zmuszają do przeciwdziałania w formie praktyk rytualnych. Lud Basari, który dopiero od pewnego czasu nie porzuca bliźniąt, odprawia, krótko po ich narodzeniu, rytuał tiyuuti (lub w liczbie pojedynczej kuyuu), mający na celu usatysfakcjonowanie istot niewidzialnych, mieszkających w buszu, które, zgodnie z powszechnym przekonaniem, naznaczyły narodzenie bliźniąt zamiast oczekiwanego przodka. Niespełnienie tego rytuału może spowodować nie tylko śmierć bliźniąt, ale też może być przyczyną nieszczęść ich rodziców. Pomijając szczegóły dotyczące przebiegu tego rytuału, podkreślić należy, że w jego efekcie ustanowiony zostaje przybytek duchów bliźniąt składający się z glinianego naczynia z dwoma otworami oraz miski z tykwy. Obiekty te będą przedmiotem corocznych ofiar składanych duchom bliźniąt w celu wyproszenia płodności, urodzaju, bogactwa i pomyślności. Z perspektywy stosunku do świata niewidzialnego rytuał tiyuuti zmierza do ochrony przed niszczącym wpływem niewidzialnych istot buszu, a jednocześnie do zjednania sobie ich przychylności. Podobnie u ludu Ewe, krótko po narodzeniu bliźniąt buduje się im przybytek, aby, jak się mówi, "duchy bliźniaków mogły zaspokoić pragnienie". Są to dwa kopczyki z gliny usytuowane blisko wejścia do zagrody, na których spoczywają po dwa naczynia zawierające wodę z ziołami oraz siedem orzechów palmowca. Na tych kopczykach składane będą regularnie ofiary duchom bliźniąt, aby wybłagać bogactwo i płodność jako szczególne dary, którymi duchy te dysponują26. IS 26 Por. M. Lemaire, tamże, s. 61 n. C. Riviere, tamże, s. 105-110. �221 Czczone ze względu na nadmiar, jaki reprezentują, a zarazem budzące trwogę jako istoty nadnaturalne pochodzące z dzikiego buszu, bliźnięta, włączone do świata kultury po oczyszczeniach i rytuałach zjednania, stają się pośrednikami między tym, co ludzkie, i tym, co boskie, między naturą a kulturą. Mają one zdolność przekazywania płodności i bogactwa, które w wyobrażeniach ludzi stanowią dar świata niewidzialnego. W przypadku zarówno klonów, jak i bliźniaków, zauważa się wyraźny niedobór odniesień symbolicznych. Jeśli chodzi o narodzenie bliźniąt, to kultura poprzez praktyki rytualne oraz procedury symboliczne stara się w skuteczny sposób zaradzić tym brakom. Czy będzie w stanie poradzić sobie również z zasymilowaniem klonów? Trudno o spekulacje. Należy jednak podkreślić za F. Heritier, że nadmiar tego samego zawsze przyczynia się do zachwiania równowagi w strukturze społecznej, przed którym kultura stara się chronić, przestrzegając pewnych nienaruszalnych zasad. Przypominając, że kiedyś we Francji dziewczynom w okresie miesiączkowania nie wolno było chodzić po deszczu, autorka podkreśla, że zakaz ten można tylko wtedy zrozumieć, kiedy przyjmie się, że kumulacja tego samego, wilgotnego z wilgotnym (krwi i deszczu), może mieć skutek negatywny, albo brak miesiączki - woda tamując krew, albo krwotok - woda przyciągając krew, co w jednym i drugim przypadku miałoby się kończyć bezpłodnością27. Unikanie powtórzeń i tożsamości na poziomie asocjacji wyobrażeniowych tłumaczyłoby również zakaz kazirodztwa pierwszego i drugiego stopnia. Czy więc klonowanie człowieka nie byłoby zaprzeczeniem podstawowych zasad logiki symbolicznej i prowadziłoby do podobnych konsekwencji? W Talmudzie odnaleźć można uwagę na temat niepowtarzalności każdego bytu ludzkiego, która ma szczególnie ważne znaczenie dla naszych rozważań. Kiedy człowiek odbija stemple tą samą pieczęcią, wszystkie są do siebie podobne. Niemniej, choć Stworzyciel wyrył znak każdego człowieka tą samąpieczęcią Adama, to nikt nie jest do siebie podobny. Dlatego też każdy może powiedzieć: "To dla mnie świat został stworzony". Ale tekst nie zatrzymuje się w tym miejscu. Na pytanie: "Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego twarze ludzi nie są do siebie podobne?" autor odpowiada: "Po to, aby kiedy ktoś zobaczy ładny dom lub piękną kobietę, nie mówił «ona jest moja»28. Tekst ten podkreśla unikatowość każdej jednostki. Powody takiego stanu rzeczy, które podaje, są raczej natury społecznej. Gdyby ludzie nie różnili się, nie wiedzianoby, kto jest kim, i powstałoby całkowite zamieszanie zarówno w stosunkach rodzinnych, jak i w uznaniu prawa własności. 27 F. Heritier, Les deux soeurs et leur mere. Anthropologie de l'inceste, Odi1e Jacob, Paris 1994, s. 237 n. 28 Talmud de Babylone, Traite Sanhedrin, s. 37a i 38a. �222 Klonowanie człowieka nie jest jeszcze rzeczywistością, przynajmniej jeszcze o tym nic nie wiadomo. Nie jest ono również zwykłą hipotezą. Czy zrealizuje się, czy nie, zależeć będzie w dużej mierze od nauk genetycznych i biotechnologii. Antropologia kultury ze swej strony może odegrać istotną rolę w uświadamianiu wyzwań natury społecznej i symbolicznej, jakie realizacja tego projektu z sobą niesie. Rev. Jacek Jan Pawlik CLONING OF HUMANS IN LIGHT OF THE AFRICAN SYMBOLISM OF TWINS (Summary) The author discusses social and cultural consequences of human cloning, if it became reality. The problem is analysed from the anthropological perspective, mainlyon the basis of the experience of African studies, which for years have been researching the so-called problem of twins against the background of complex African systems of kinship. The method adopted by the author helps him to compare the symbolic references of "c1ones" and "twins" and to point to the differences in conceptualising unity and duality, connected with both categories. The author tries to prove that cloning will have specific consequences for the organization of sociallife. The greatest threat would be "disturbances" in the cultural concept of the human being. The author thinks that the anthropology of culture can plan a significant role in making people aware of the social and symbolic challenges connected with the idea of human cloning. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b83ef196feb8deed26fb914fa49f7b0.pdf 2fb3940ad53513eaf01332fafc6eb23b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2009 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource szamanizm Kazachstan - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1864 Title A name given to the resource Współczesny szaman kazachski / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.193-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 PAWEŁ JESSA WSPÓŁCZESNY SZAMAN KAZACHSKI. BAKSY AJTKURMAN W polskiej literaturze przedmiotu, zjawisko szamanizmu u Kazachów prezentowane jest w dość skromnym zakresie. Wynika to być może ze znacznej skali trudności w odszukaniu baksy (kazachski odpowiednik szamana), w dzisiejszym Kazachstanie. Taki stan rzeczy zdaje się wynikać przede wszystkim z zintensyfikowanej od końca XIX wieku islamizacji regionu. Ograniczenia związane z islamem przenikały codzienny tryb życia Kazachów, a co za tym idzie, również sferę wierzeniową. Dlatego też współczesny szamanizm kazachski 'możemy określić jako szamanizm "zislamizowany". Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w latach 19981999, a przede wszystkim mój pobyt u baksy (szamana) Ajtkurmana, zamieszkałego w aule Baskunci (Panfiłowski rejon). Współcześnie pod pojęciem szamanizmu rozumie się "rodzaj praktyk i przekonań światopoglądowych, w których specjalnie predestynowany przedstawiciel grupy (szaman), za pomocą odpowiednich technik, nawiązuje bezpośredni kontakt ze światem nadprzyrodzonym w celu zaspokojenia szeroko rozumianych interesów społeczności i jednostek"'. Zanim jednak przejdę do zasadniczej części niniejszego opracowania, chciałbym zwrócić uwagę na źródłosłów terminu baksy, który jest kazachskim odpowiednikiem słowa szaman. Dokonując próby wyjaśnienia etymologii tego słowa, natrafiamy na podobne trudności, jakie towarzyszą wyjaśnianiu terminu "szaman", różnie określanego u wielu ludów turecko-mongolskich. Kirgiski szaman to baksy, u Jakutów - ojuun; u średniowiecznych Kipczaków, współczesnych Chakasów i Tuwijczyków - kam. Buriacki i mongolski szaman to boo, zaś szamanka - odoogon. Kazachowie szamanki nazywająjeltY. Według Czokana Wali chanowa, słowo baksy zostało zapożyczone z języka mongolskiego: "Szaman - człowiek obdarzony czarodziejskimi siłami i wiedzą większą od innych, to poeta, muzyk, wieszcz, a w związku z tym i lekarz. Kirgizi (Kazachowie - P. 1.) szamana nazywają bachszi co po mongolsku I M. Buchowski, Szamanizm, w: Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznań 1987, s. 340. l E. Tursynow, Wozniknowienie Baksy Akynow sery i Żyrau, Astana 1999, s. 61. �194 oznacza nauczyciela; Ujgurzy bachszy nazywają swoich pisarzy, zaś Turkmeni swych śpiewaków"3. Bardziej przejrzystego wyjaśnienia terminu dokonał W. W. Bartoid, i to za nim w większości badacze wyjaśniają etymologię słowa baksy. Według Bartol· da: ,,Bachszi - zapożyczone (prawdopodobnie z sanskrytu - bchikszu) słowo, które pojawiło się we wschodniotureckich i perskich językach w mongolskiej epoce; oznacza przede wszystkim buddyjskie duchowieństwo i w tym znaczeniu zgodne jest z chińskim ho-szan, tybetańskim lama, ujgurskim toon. Księgi, które zapisywane były alfabetem ujgurskim i przeznaczone dla ludności tureckiej i mongolskiej, również nazywały się bachszi; u Mongołów tym słowem określano również chirurga. W państwie indyjskich Baburydów bachszim nazywano wysokiego rangą urzędnika, kt~ry zarządzał wojskiem i wydawał żołd żołnierzom. Obecnie u Kałmuków, MOngołów i Mandżurów słowo to oznacza duchownego, u Kazachów (w formie baksy) - czarownika i wieszcza, leczącego chorych zaklęciami; u Turkmenów; ludowego śpiewaka (zaklęciom kazachskiego baksy towarzyszą dźwięki jego instrumentu muzycznego - kobyzu)"4. Również J. Wasilewski podążył tropem Bartolda, pisząc, "iż bachszy to człowiek obdarzony wiedzą i mocą czarodziejską, lekarz, muzyk i poeta"5. Zwraca ponadto uwagę na to, że dwie ostatnie funkcje szamana łączą się nierozerwalnie z jego umiejętnościami magicznymi. W tym miejscu pamiętać należy o pierwotnych związkach archaicznej poezji, pieśni, eposu z obrzędem magicznym, w którym słowa-zaklęcia miały zapewnić pomyślne łowy, walkę, pracę. Stąd role społeczne pieśniarza-barda i szamana-czarownika przez długi czas mogły pozostawać nie rozdzielone. Świadectwem tej wspólnoty jest podwójne znaczenie słowa bachszy u ludów Azji Środkowej; wśród Uzbeków znaczy ono jednocześnie recytatora eposów i znachora, jako że obie te postacie zlewały się niegdyś w osobie szamana. Kazachski baksy to znachor, natomiast turkmeński bachszy to już tylko ludowy śpiewak, który przy dźwięku kobyzu recytuje teksty epiki bohaterskiej. Skądinąd tego samego instrumentu używa także w trakcie kam/ania - w miejsce bębna - szaman kazachski6• W opozycji do przedstawionej powyżej teorii, znajduje się koncepcja sformułowana przez E. Tursunowa. Badacz ów twierdzi, iż zbieżność baksy z bchikszu/bachszy jest tylko pozorna, zewnętrzna, nie świadczy jednakże o sensownym wewnętrznym związku. Chcąc zaś wyjaśnić etymologię słowa baksy należy zwrócić uwagę na funkcje szamana. Szaman okazuje się niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy duszy ludzkiej jako takiej, jako nietrwałej Tamże, s.61. Tamże, s.62. s J. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1985, s. 34. 6 Tamże, s. 35. .1 4 �195 jedności psychicznej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów i czarowników. Dlatego właśnie w całej Azji (także w innych rejonach świata), szaman pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, poszukuje zbiegłej duszy chorego, chwyta ją i łączy na powrót z ciałem, które opuściła. Tursunow, powołując się na badania K. Żubanowa, zwrócił uwagę na pewien interesujący szczegół. Mianowicie w rozmowach Żubanowa z szamanami, ci ostatni, opowiadając o leczeniu chorób, nigdy nie wykorzystywali wyrażenia: aurdy 'emdjeu, tj. "leczyć chorego", lecz mówili: aurdy bagu, tj. "leczyć (dosłownie - "wypatrywać") choroby". W języku starotureckim słowo bak znaczyło - "patrzeć". Tureccy szamani "wypatrują" sami bądź z pomocą duchów-pomocników górnego, dolnego bądź średniego świata, chcąc zobaczyć, co czeka ludzi w przyszłości, bądź też odnaleźć skradzioną duszę chorego. Kazachskie słowo baky/au, tj. "uważnie obserwować", "kontrolować", pochodzi od tegoż samego rdzenia - bak co i słowo bagu. Również wyrażenie: ma/ bagu, które w języku kazachskim oznacza "wypasać bydło" i dosłownie tłumaczy się jako: "patrzeć za bydłem", pochodzi od tego samego rdzenia7• Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też szuka się pomocy u szamana, chcąc odnaleźć zabłąkanych ludzi czy zwierzęta itp. Nie na próżno więc starożytni Turcy nazywali jasnowidzących: korumczi - od rdzenia kor - "widzieć", "patrzeć", Jakuci zaś korbuoczczu. Słowo to, podobnie jak szajtan kureee, którym Baszkirzy określali jasnowidzów, czy też tatarskie: kuremeze, kureeecze, kureee, pochodzi od tegoż rdzenia kor/koz, tj. "patrzeć", "widzieć". Prócz tego u Tatarów istnieli lekarze, których nazywano: bogucze - dosłownie - "ten, kto wypatruje (chorobę)". Tatarski folklorysta Lenar Dżamaletdinow twierdzi, iż terminy: bogucze i kureeecze wykorzystywane są w jednym znaczeniu i w stosunku do jednego człowieka. Są to więc terminy synonimiczne, pochodzące od posiadających to same znaczenie rdzeni: kara-bagu, kuru - tj. "patrzeć", "wypatrywać", "obserwować", "widzieć". Kureeelik lub bagu - to jedno i to sam08• Na podstawie przytoczonych powyżej materiałów, Tursunow doszedł do wniosku, iż termin baksy to dawne słowo tureckie, powstałe od rdzenia baki bag - oznaczającego: "patrzeć", "wypatrywać", które z kolei odzwierciedla działania szamana. Dla zobrazowania swojej teorii Tursunow posługuje się następującym przykładem: Ewenkowie na określenie szamana, obok terminu szaman (saman, chaman), używają również słowa iczerimni, powstałego od rdzenia "icze", tj. "widzieć". Sam zaś proces kamłania nazywany jest szamandy i iczeri. Według kazachskiego badacza w nazwaniu szamana i procesie kamłania ukryty jest ten sam sens, co i w przypadku baksy, tj. "widzieć", "patrzeć", "wypa7 K E. Tursynow, Wozniknowienie ..., s. 69. Tamże, s. 68. �196 trywać''9. Nie uważam się za osobę kompetentną, aby wypowiadać się na temat lingwistycznego aspektu tej kwestii. Ocenę zasadności przytoczonych teorii pozostawiam językoznawcom, ze swej strony chciałem tylko zaprezentować inne spojrzenie na kwestię źródłosłowia terminu baksy, albowiem w literaturze przedmiotu przedstawiana zazwyczaj bywa opcja Bartolda. We współczesnym Kazachstanie spotkanie baksy nie jest już takie proste. Pojawiła się natomiast cała masa najróżniejszych znachorów, jasnowidzów, wróżek, bioenergoterapeutów itp., praktykujących pod wspólnym szyldem medycyny naturalnej. To właśnie dzięki takiej instytucji, tj. Centrum Medycyny Naturalnej działającego w Ałmaty, dotarłem do baksy Ajtkurmana. Instytucja ta zrzesza ludzi związanych z medycyną naturalną (rozumianą bardzo szeroko), wydając m.in. pozwolenia na podejmowanie praktyki. Inicjacja szamana Szaman Siembajew Ajtkurman mieszka w aule Baskunci w rejonie Panfiłowskim i pochodzi ze starszego żuzulO, z plemienia Suan. Zarówno dziadek, jak i ojciec Ajtkurmana byli szamanami, dlatego też, gdy w wieku 13 lat poważnie zachorował, ojciec jego zrozumiał, że chłopiec również zostanie baksy. Ojciec powstrzymał jednak rozwój daru szamańskiego (baksyłyku), który powtórnie się "uaktywnił", gdy Ajtkurman skończył 17 lat. Zgodnie z relacją Ajtkurmana, w czasie choroby jakaś tajemna siła zmuszała go do udania się na cmentarz; przez cały czas wydawało mu się, iż ktoś go goni. Zaradził temu dopiero ojciec, który" wyciszył" chłopca. 25 rok życia okazał się przełomowym w życiu Ajtkurmana. Przyszły baksy przez cały czas czuł chłód; gdy przebywał sam w domu, miał wrażenie, iż ktoś stoi za nim i dyszy. W tymże roku, wespół z przyjacielem udał się na dżajlałll w góry, aby wypasać owce. Pewnego dnia jego zmiennik zszedł z gór, aby w pobliskim aule'2 dokonać zakupu żywności, zaś Ajtkurman został sam w obozowisku. W środku nocy w schronieniu pasterzy pojawiła się odziana na biało postać, która przykazała Ajtkurmanowi, aby był "czystym", prawym człowiekiem, wystrzegającym się zła. Ową tajemniczą zjawą był duch-przodek Ajtkurmana, naj starszy z jego krewnych. Od tego momentu przyszłemu baksy poczęły towarzyszyć duchy opiekuńcze pod postaciami czarnego wielbłąda, żmii i orła. Duchy ochraniają go, lecz również bacznie pilnują, aby wystrzegał się złych uczynków, do jakich m.in. zaliTamże, s. 69. Żuz (dżuz. orda) - ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: starszy, średni i młodszy. " Letnie koczowisko. 12 Pojęcie to odnosi się do gospodarstwa pasterskiego, grupki jurt czy też wprost pojedynczej rodziny. Auł jest podstawową formą zajmowania przestrzeni, funkcjonalnie związaną z pasterstwem. 9 10 �197 cza się picie alkoholu. Duchy nie życzą sobie, aby nawet przebywał w towarzystwie pijących; w takim przypadku czarny wielbłąd chwyta go zębami za kark i odciąga od stołu. Również duch, który jako pierwszy ukazał się Ajtkurmanowi, przebywa przez cały czas w jego pobliżu. Wprawdzie nie widzi go, ale słyszy jego głos, gdy doradza szamanowi lub ostrzega go. Jednakże w tym okresie nie uzyskał jeszcze pełni swych mocy szamańskich. W 35 roku życia pieryszte (tym bowiem terminem Ajtkurman określał ducha, który ukazał mu się po raz pierwszy) rozkazał Ajtkurmanowi, aby udał się na groby swoich przodków. Spędził tam trzy dni w towarzystwie aruachów (duchy przodków), które nauczyły go sztuki przepowiadania przyszłości za pomocą kumalaków. Po powrocie z cmentarza pieryszte ponownie ukazał się Ajtkurmanowi, którego tym razem począł uczyć języka arabskiego (zarówno w mowie, jak i piśmie). Nauka przebiegała mniej więcej w ten sposób, iż duch przybywał każdej nocy, czytał arabski tekst, zaś Ajtkurman po nim powtarzał. Nauka trwała dwa lata, zaś po jej zakończeniu baksy osiągnął pełnię swych mocy szamańskich i zaczął leczyć ludzi. Od tego czasu, podczas snu, przybywają do niego duchy opiekuńcze, aulie (święci), które zabierają jego duszę w miejsca nie odwiedzane przez ludzi. Tam uczą go pieśni i modlitw, służących zarówno do przyzywania duchów, jak i leczenia chorób. Według szamana posiada on w swoim otoczeniu 16 duchów tzw. aulie, tj. ludzi, którzy jeszcze za życia uchodzili za świętych. Ajtkurman często udaje się na cmentarz, nocuje jednakże tylko przy mogiłach aulie. Duchy odkrywają wówczas przed nim zasłonę przyszłości; na cmentarzu baksy regeneruje również swoją energię, dzięki której posiada dar widzenia na odległość 100 km i na dwa metry w głąb ZiemI. Szamanem, jak wierzą Kazachowie i pozostałe ludy pozostające w kręgu wierzeń szamańskich, zostaje się poprzez swych znamienitych przodków na zasadzie dziedziczenia profesji, której wyborem kierują duchy. Jedną z najpowszechniejszych form elekcji przyszłego szamana jest spotkanie z istotą boską lub półboską, która pojawiła się mu we śnie, podczas choroby lub w innych jeszcze okolicznościach, i która objawia mu, że został "wybrany" i nakłania, by odtąd wiódł nowy tryb życia. Częściej nowinę tę przekazują mu dusze przodków-szamanów13• W opowieści Ajtkurmana natrafiamy na podstawowe etapy baksyłyku - tym bowiem terminem określają Kazachowie akt przekazania daru szamańskiego. Przede wszystkim został szamanem na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Bowiem to nieżyjący szamani z nieba wyszukują w obrębie swego rodu następców, którym przekazana będzie cała wiedza i umiejętności. Na uwagę zasługuje również moment, w którym to Ajtkurman uczy się języka arabskiego. Jest to jaskrawy przykład "korekt", które wniósł islam - 13 M. Eliade, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa 1994, s. 78. �198 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia (Baskunci); fot. P. Jessa umiejętność czytania po arabsku jest niezbędnym warunkiem uzyskania pełni mocy szamańskich; również każdy muzułmanin, niezależnie od języka, którym posługuje się na co dzień, winien modlić się tylko po arabsku - wpływ islamu jest wystarczająco czytelny. Moment uzyskania daru szamańskiego przez Ajtkurmana jest charakterystyczny dla wszystkich chyba grup praktykujących szamanizm. Wybraniec duchów czuje się źle wśród ludzi, często przebywa w samotności, w nocy błądzi bez celu po aule, zasypia na mogiłach świętych ludzi. Kandydat żyje w szczególnym stanie, coraz częściej widzi duchy, ma prorocze sny i wizje. W przypadku Ajtkurmana powołanie zostało wywołane poprzez spotkanie ducha przodka. Spotkanie to rozpoczęło "zażyłość" między przyszłym baksy a duchem, który zadecydował o jego karierze. Dusze przodków w pewien sposób "opętują" młodzieńca, po czym przystępują do inicjacji. Wszelki opór jest bezcelowy. Po konsekracji przez to pierwsze "opętanie" Ajtkurman stał się "naczyniem", do którego poczęły wchodzić również inne duchy, które są duszami zmarłych aulie, tj. świętych. Baksy Ajtkurman posiada 16 aulie. "Ujrzenie duchów" we śnie lub na jawie jest oznaką spontanicznego lub dobrowolnego powołania szamańskiego, albowiem utrzymywanie kontaktów z duszami zmarłych oznacza w pewien sposób bycie "samemu umarłym". Dlatego też szaman musi umrzeć, aby móc spotkać dusze szamanów i zostać przez nie pouczonym, gdyż zmarli wiedzą wszystko. Jest to uniwersalne wierzenie �199 tłumaczące mantykę przez obcowanie ze zmarłymil4• "Ujrzenie" ducha w snach lub na jawie jest oznaką osiągnięcia w pewien sposób "duchowej kondycji", to znaczy przekroczenia świeckiej kondycji ludzkiej. Można założyć, iż Ajtkurman udając się w samotności na cmentarz, gdzie spotyka dusze zmarłych, sam staje się "duchem", "umarłym". Wydaje się więc, że zasadniczą rolę, jaką odgrywają zmarli vi uzyskiwaniu mocy szamańskich, jest udzielenie mu pomocy w przeobrażeniu się w "umarłego", w tym, aby i on także został "duchem". Wspominałem również o duchach opiekuńczych Ajtkurmana, które pojawiają się pod postacią czarnego wielbłąda, żmii i orła. Prawie wszystkie zwierzęta od najdawniejszych czasów postrzegane były jako przewodnicy, którzy towarzyszą duszom w zaświatach, bądź też jako nowa forma zmarłego. Zwierzę symbolizuje rzeczywistą i bezpośrednią więź z zaświatami. Można powiedzieć, iż zwierzęta-duchy łączą rolę dusz przodków, które objawiają mu tajemnice, pouczają. Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Baksy Ajtkurman podczas pierwszego etapu inicjacji otrzymał od swoich aruachów dar wróżenia i jasnowidzenia. Chcąc przepowiedzieć przyszłość, Ajtkurman posługuje się m.in. kumalakami. Kumalaki to 41 kamieni, kości lub nasion bobu. Ajtkurman zebrał swoje 41 kamieni zupełnie przypadkowo, jednak, jak sam zauważył, każdy z kamieni zebrany był z tak zwanego "świętego miejsca", gdzie płynęła czysta woda. Szaman nigdy nie wróży ludziom, którzy mu się nie podobają, nie wróży również swoim najbliższym. Wybierając się w dalszą podróż, na dwa dni przed wyjazdem nie odkrywa kumalaków, albowiem odbierają mu energię. Na podstawie własnych obserwacji mogę odnotować, iż sąjakby dwie "szkoły" wróżenia z kumalaków. Pierwsza - reprezentowana m.in. przez baksy Ajtkurmana, polega na przypadkowym wyrzuceniu kumalaków na stół; dotykając poszczególnych kamieni, szaman nawiązuje kontakt z duchami, które opowiadają mu o przyszłości i przeszłości człowieka, dla którego kumalaki zostały otwarte. Metoda druga jest bardziej "matematyczna", ale i szeroko stosowana. Mianowicie 41 kamieni dzieli się na trzy części. Z części pierwszej bierze się po cztery kamienie, a pozostałe zostawia na stole. To samo czyni się z drugą częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok pierwszych. Czynność powtarza się i z trzecią częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok zebranych ostatnio. Następnie wszystkie części miesza się ze sobą i dzieli znowu na trzy części. Z pierwszej kupki odkłada się cztery kamienie, pozostałe dokłada się do pierwszej kupki zebranych kamieni podczas pierwszej operacji. Następnie pozostałe kupki ponownie się miesza i cała procedura powtarza się w tejże samej kolejności, na tym też kończy się cała operacja. Teraz w zależności od liczby 14 M. Eliade, Szamanizm ..., s. 94. �200 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia; fot. P. Jessa kamieni, które zostały na początku, po bokach i z tyłu, wróżący odczytuje przyszłość człowieka, dla którego zostały otworzone kuma/aki. Wróżenie za pomocą kuma/aków jest bardzo popularne w Kazachstanie; niemal w każdej miejscowości możemy natknąć się na siedzące w pobliżu bazarów "babuszki" z rozłożonymi kuma/akami. Jednak, jak twierdzi Ajtkurman, "otwieranie" kuma/aków (aszu kuma/ak) przez takich ludzi ma więcej wspólnego z kuglarstwem niż faktycznym wróżeniem. "Otworzyć" kuma/aki może każdy, kto zna zasady (patrz metoda druga); gdy np. z rozłożonych kuma/aków po prawej ich stronie znajduje się tylko jeden kamyk, to człowiek będzie szczęśliwy, gdy np. wypadnie dziewięć, to wówczas zaprzestaje się dalszej wróżby, ponieważ los osoby, której się wróży, jest w jej rękach itp. Według Ajtkurmana są to spekulacje oparte na rachunku prawdopodobieństwa - ludzie tacy potrafią tylko "otworzyć" kuma/aki, lecz nic poza tym nie widzą. W przeciwieństwie do nich, Ajtkurmanowi pomagają jego duchy opiekuńcze i to głównie im zawdzięcza swoje umiejętności. Kamłanie kazachskiego baksy W skład atrybutów kazachskiego szamana wchodzą: kobyz (instrument strunowo-smyczkowy), kamcza (bat), dombra (instrument strunowo-szarpany). �201 Zgodnie z przekazami informatorów, atrybuty szamańskie: kobyz i kamcza wykonuje się z drewna toby/g y (wiązówka), któremu przypisuje się magiczno-ochronną siłę. Rękojeść kamczy wykonanej z wiązówki nie dopuszcza szatana do baksy. Do wykonania kamczy i kobyzu wykorzystuje się skórę wielbłąda, ponieważ "ze wszystkich czteronogich zwierząt wielbłąd jest największy"15. Kamłanie Kazachowie nazywają nie tylko ojnau ("gra"), szakyru ("przyzywanie"), ale i zykr salu ("odprawianie zikru"). W ostatnim wyrażeniu uwydatniają się wpływy islamskiej, a dokładnie - sufickiej tradycji. Wpływem islamu tłumaczy się również utratę specjalnego stroju szamańskiegol6• Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby są wynikiem ingerencji złych duchów, dlatego też wyleczyć chorego potrafi jedynie osoba obdarzona nadprzyrodzoną siłą, mająca kontakt z duchami. Siła baksy uzależniona jest od duchów, jakimi włada, od ich różnorodności i liczby. Kamłania zazwyczaj dokonywano w obecności miejscowej ludności, która przed rozpoczęciem obrzędu zobowiązana była do dokonania rytualnych ablucji. Bezpośredni akt leczenia poprzedzało ustalenie przyczyny powodującej chorobę, następnie - możliwości i czasu wyleczenia chorego. Za pomocą kobyzu lub kamczy, baksy zwracał się do różnych duchów. Po długotrwałej grze na kobyzie, podczas której następowało przyzywanie dżinów, baksy ogłasza, że chory został "pobity przez dżina" lub "zepsuty przez Adżina"; znajduje się pod wpływem dewy-piery, bądź ukąsiło go dmuchanie wodnego piery. Jedną z przyczyn zachorowania mógł się okazać gniew ducha-przodka (aruacha) chorego, który przestał wspominać jego imię i przygotowywać piątkową ofiarę. Kamłanie kończyło się błogosławieństwem (bata) udzielanym przez szamana17. Wpływ islamu na szamanizm kazachski zostaje uwypuklony w trakcie przyzywania duchów-pomocników. Kazachski baksy, podobnie jak i pozostali środkowoazjatyccy szamani, przyzywanie duchów rozpoczyna od modlitwy, następnie zaś zwraca się do licznych świętych, przywołując każdego z nich po imieniu. W panteonie duchów przyzywanych przez baksy znajdują się również dewy, piery ipierysztel8• R. Mustafina, Predstaw/enija, ku/ty, obriady u Kazachow, Ałma-Ata, 1992, s. 132. Tamże, s.132. 17 Tamże, s. 133. " Dewy - złe duchy, przedstawiane jako człekokształtne istoty odznaczające się olbrzymim wzrostem i siłą. W kazachskim szamanizmie uchodziły za pomocników baksy, którzy uważali je za uzdrowicieli; dewy wchodziły w skład szamańskiego panteonu duchów opiekuńczych; Piery - przypisywane są im przeciwstawne właściwości. Uważano np., iż piery to piękna i potężna istota, żyjąca pomiędzy niebem a ziemią. Zgodnie z innymi sądami, piery to zła i potężna istota, wystarczy jeden podmuch, aby wywołać u człowieka chorobę. Generalnie w demonologii kazachskiej uważane sąza dobre i czyste duchy ochraniające ludzi i zwierzęta; przybywają na wezwanie szamana pod postacią zwierząt lub człowieka; w praktyce szmańskiej Kazachów występują w roli duchów opiekuńczych; Pieryszte - anioły; przeniknęły do systemu wierzeń Kazachów wraz z nadejściem islamu. IS 16 �202 Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby wywołuje ingerencja złych duchów: szatanów, a/basty i dżinów. Według baksy Ajtkurrnana złymi duchami stają się ludzie, którzy np. umarli z głodu, bądź też zginęli na wojnie, zaś ciała ich nie zostały pochowane, bądź krewni tych osób nie wiedzą, gdzie znajdują się ich groby. Duch zmarłej osoby może również szkodzić swym krewnym, gdy nie wypełniają oni swych powinności względem niej, tj. nie odmawiają modlitw za spokój duszy zmarłego, czy też nie składają cotygodniowej ofiary (aruchtarda bagysztau) w postaci /epioszek, dla aruachów. Wówczas to zapomniane i opuszczone dusze mogą przemieniać się w a/basty i dżiny. Zamieszkują one odludne miejsca, sporadycznie odwiew trakcie leczenia; fot. P. Jessa dzane przez ludzi; gdy człowiek nieświadomie znajdzie się w takiej okolicy, wówczas istnieje niebezpieczeństwo, iż jego duszą zawładnie a/basty, co objawia się nagłą i ciężką chorobą (m.in. umysłową) człowieka. A/basty może również opętać człowieka, gdy ten znajdując się w pobliżu cmentarza, "ulży" swej fizjologii, będąc ponadto zwróconym twarzą w kierunku grobów - za taką profanację może spotkać go surowa kara. Baksy Ajtkurrnan przekazał mi historię człowieka, który właśnie w wyniku takiego postępku został opętany przez a/basty. Bohaterem opowieści był milicjant, który feralnego dnia pełnił służbę w pobliżu cmentarza. W pewnej chwili oddalił się za "potrzebą", wybierając jednak najmniej odpowiednie miejsce, którym były groby. Nagle ujrzał wychodzącego zza grobowca starszego białego mężczyznę, całego ubranego na czarno. Gdy tajemnicza postać zbliżyła się do milicjanta, ten stracił przytomność. Zgodnie z relacją kolegów pełniących razem z nim służbę, milicjant podbiegł do nich z szaleńczym wrzaskiem i próbował ich pobić. Na szczęście milicjantom udało się obezwładnić szalonego kolegę, i odwieźć go do szpitala. W szpitalu milicjanta uznano za chorego psychicznie i skierowano na leczenie. Po półtorarocznej bezowocnej kuracji rodzina chorego zdecydowała się na przywiezienie go do baksy Ajtkurmana. Milicjanta przywieziono skrępowanego pasami, albowiem od czasu choroby władał ogromną siłą, będąc przy tym bardzo agresywnym. Po wprowadzeniu chorego do domu Ajtkurmana, szaman ujrzał "przyczepionego" do jego szyi a/basty. �203 Leczenie chorego Ajtkurrnan rozpoczyna od oczyszczających szamana modlitw. Owe modlitwy to: sura Al-Fatiha (jest to sura otwierajaca Koran), sura Ikhlas i sura Krowa. Po dokonaniu oczyszczenia baksy rozpoczyna intonować pieśń, której tekst otrzymał od swych duchów, i która służy do ich przyzywama: Na początek Bóg isz-Allah Rozpoczynam swoje dzieło w imię Boga W trudnej sytuacji Niech nam Bóg pomoże wszędzie Złoty sunduk hazret W czasie modlitwy jeden moment Oddaj cześć, wszędzie Niech cię okrąży, ten którego kocham wszechmoc Tylko dla Islamu Mahomet Poświęciłem dla Pana jeden moment Ponad wodami Salomon Mówiąc Pan poświęcam czas Na słońcu aulie Na powierzchni ziemi aulie Aulie, który jest w świętym starcu Aulie z Zachodu Aulie, który chodzi po górach Aulie, który jest w kamieniach Aulie, który jest w jeziorze Aulie, który jest na drodze Wszystkim życzę nadziei. Właśnie przyszedł piery-gigant Właśnie przyszedł piery wody Właśnie przyszedł Pan księżyca Właśnie przyszedł Pan słońca Właśnie przyszło dziesięciu Panów Mój kochany Panie Światła W tym właśnie Panu Szczególnie jeden z Panów Właśnie przyszła ta, która ma gęste włosy Silna głowa o dwóch podbródkach Właśnie przyszedł Tengietaj Właśnie przyszedł rudy żebrak Także wszystkie piery Tak ich zaprosiwszy Wymęczywszy tych, którzy mówili, że nie przyjdą Księżyc, mój kobyzie, mój kobyzie Jeśli tak będzie, moja świnia Na początek dzieło w imię Boga Początek Koranu w imię Boga Uważaj moje dzieło za prawe �204 Stwórca wszechrzeczy Allah Ten, którego kocham Allah Jeżeli Ty wspomożesz w tym dziele Na początku wodyl9 Salomon Na końcu wody20 mój piery Khotkhut Dzieci ty przestraszyłeś Na księżycu od naszej strony mój piery-gigant Jeśli cię zaproszono przyjdź mój piery Smutny mój piery-gigancie Znajdź i oddaj chorobę mój piery Aulie, który jest na powierzchni ziemi Aulie, który jest w oku barana Aulie, który jest na Wschodzie i na Zachodzie. .•. .•. .•. Wysoki jak chełpliwy wąż Nie potrafiący zręcznie biegać przyjdź wężu Chodzący kolebiąc się na boki przyjdź wężu Wejdź na moje biodro nie owijając się 0, Aulie na słońcu 0, Aulie z Zachodu i ze Wschodu 124 tysiące proroków 33 tysiące Towarzyszy21 88 Towarzyszy 99 świętych starców, wszystkim życzę nadziei Aulie. który jest w Khojkapie22 Owłosiony włosami przodków, otoczony szacunkiem Ma barki jak Ałtaj Oczywiście, jeśli coś zrobi, jest wolny 62 sług przewróciło się patrząc w tę stronę. .•. .•. .•. W Turkiestanie będąc Mówiąc o Panach życzę nadziei Niezliczeni bapowie2J w Sajramie 30 bapów w Otrarze Najstarszy Lew-baba24 19Czyli na głowie - M. Ł. 20Czyli na nogach - M. Ł. 21Chodzi o przyjaciół Proroka - M. Ł. 22 Khojkhap to miejsce. gdzie mieszkają dżiny baksy M. Ł. 23Dialektalna forma od baba, tj. "przodek", tu skrócona. 24 Przydomek szejcha Arystan-baba. �205 Najmłodszy Alaszkhan Mówiąc o Panach życzę nadziei Aulie Khazykhurt-ata Z tyłu stoi brązowy koń Z przodu jest pastwisko Mówiąc o Panach życzę nadziei25• W trakcie przyzywania aruachów chory uspokaja się. W międzyczasie żona Ajtkurmana przynosi wrzątek, w którym baksy macza ręcznik, po czym zaczyna uderzać nim chorego. Następnie chory zostaje zawinięty w czarną koszmę (wojłok), która zostaje z obu końców mocno związana, tak aby do środka nie dostało się powietrze. Baksy staje bosymi stopami na rozgrzanym do czerwoności żelazie, przez cały czas polewając chorego wrzątkiem. Wrzątek i rozgrzane żelazo działają odstraszająco na albasty, gdyby nie zostały użyte, wówczas chory kierowany przez albasty mógłby rzucić się na szamana. Zawiniętego już w koszmę człowieka, baksy po raz ostatni polewa wrzątkiem. Po upływie około godziny koszma zostaje rozwiązana, zaś opętany człowiek wyleczony. Czarna koszma nie przepuszcza powietrza (tak twierdzi Ajtkurman), w przeciwieństwie do białej. Gdy z powodu braku powietrza chory zaczyna się dusić, a tym samym i bać, wraz z nim boi się również albasty, który odstępuje od swej ofiary. W czasie gdy chory zawinięty jest w koszmę, baksy "widzi", ilu w tym roku ludzi umrze w aule. W trakcie mego pobytu u baksy Ajtkurmana szaman został wezwany przez kobietę, której przyśniła się zmarła dwa lata temu matka. Zgodnie z relacją kobiety, matka przyśniła sięjej bez jednej nogi. Na drugi dzień kobieta dostała poważnego uczulenia. Nasza wizyta w domu chorej przypadła akurat na piątek, dlatego też na stole ułożonych było 10 lepioszek. Trzy pierwsze zostały odłożone na bok, albowiem są poświęcone Allahowi - później zostały rozdane dzieciom, aby w domu było szczęście i wesele, tak jak szczęśliwe i wesołe są dzieci w trakcie swego beztroskiego dzieciństwa. Nad pozostałymi siedmioma lepioszkami. tzw. żeti sadaka, odczytana została modlitwa - poświęcone są one aruachom - po czym zostały skonsumowane przez siedzących przy stole26• Po posiłku baksy przystąpił do badania chorej. Chcąc postawić diagnozę, szaman uważnie bada żyły pacjentki na jej prawej ręce. W trakcie stawiania diagnozy szaman intonuje pieśń przyzywającą jego duchy opiekuńcze, zaś w dłoni trzyma kamcze. Gdy przyczyna choroby zostaje ustalona, baksy prosi o przyniesienie wiadra z wrzącą wodą; macza we wrzątku ręcznik, którym na- �206 stępnie uderza po ciele chorej kobiety (patrz fot. 3). Gorąca woda potrzebna jest do wypędzenia choroby z człowieka. Ajtkurman twierdzi, iż choroba zostaje przeniesiona na zwierzę, które krótko po tym umiera. Jak już odnotowałem, szamani kazachscy w miejsce bębna wykorzystują kobyz lub dombrę. Baksy Ajtkurman w swojej praktyce posługuje się dombrą, czyni to jednak w przypadku leczenia niezwykle ciężkich chorób. Wówczas też korzysta z pomocy tasbicha, co jest kolejnym namacalnym dowodem wpływu islamu. Słowo tasbich wywodzi się od arabskiego słowa tasbichin, co oznacza: "wysławienie", "głosić chwałę". Tasbich to sznur z paciorkami (różaniec) służący do odliczania pokłonów, jakie składa się w trakcie modlitwy i odmówionych modlitw. Na sznurze znajduje się 99 paciorków, które należy przesuwać 33 razy powtarzając suchban allah, i jeszcze 33 razy, powtarzając Alkamdu-i/-allah, i jeszcze 33 razy powtarzając Allah akbar. Tasbich przeznaczony jest do nieprzerwanego wspominania Allaha27• Jakkolwiek ważna byłaby rola szamanów w życiu religijnym Kazachstanu, pozostaje ona jednak ograniczona. Baksy nie ma już nic wspólnego z ceremoniami narodzin, małżeństwa i pogrzebu - albowiem jest to sfera działalności Baksy Siembajew Ajtkunnan wraz z rodziną (Baskunci); fol. P. Jessa 27 Sz. Amanturlin, Pierieżitki animizma, szamanizma, Ata 1977, s. 125. islam a i atieisticzieskaja rabota, Ałma �207 mułły. Czasami baksy bywa wzywany w przypadku bezpłodności czy trudnego porodu. Niekiedy jednak zapraszany bywa na pogrzeby, aby uniemożliwić powrót duszy zmarłego; bywa też obecny przy zawieraniu małżeństw, aby ochronić nowożeńców przed złymi duchami. Okazuje się natomiast niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy doświadczeń duszy ludzkiej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów. Dlatego też baksy pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, uwalnia człowieka od "duszącego" go demona. Wróżenie, jasnowidzenie stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też zasixga się rady baksy, chcąc odnaleźć zaginionych ludzi, zwierzęta, bądź też prosząc go o uchylenie zasłony przyszłości. Baksy Ajtkurman i jego działalność są klasycznym przykładem ukazującym zmiany, jakich dokonał islam, atakując przede wszystkim te elementy kazachskiego szamanizmu, które nie mieściły się w światopoglądzie muzułmańskim. Proces islamizacji na niektórych obszarach współczesnego terytorium Kazachstanu (głównie południe) rozpoczął się już w VIII-IX wieku wraz z pierwszymi podbojami arabskimi. Jednak islam wśród Kazachów zaczął się gwałtownie rozprzestrzeniać dopiero w XVI wieku. Część Kazachów, głównie tych, którzy koczowali na północy, przyjęła go dopiero w XIX wieku (już pod panowaniem rosyjskim), dzięki akcji misyjnej prowadzonej przez Tatarów z Kazania. Wraz z powolnym zanikiem szamanizmu ginęły ostatnie koncepcje kosmologiczne, zaś nowe podziały sprowadziły obraz świata do poziomu zgodnego z nauką islamu. Z drugiej jednak strony nie zmieniła się "istota" szamanizmu, dlatego też można zakładać, iż odwoływanie się do Allaha i duchów muzułmańskich stanowi swoisty zamiennik bóstwa Tengrj28 i duchów genetycznie związanych z szamańskimi wierzeniami. Kazachowie nigdy nie byli (i do dzisiaj nie stali się) stuprocentowymi muzułmanami, dlatego też tak duży wpływ islam zawdzięcza przede wszystkim tradycji sufickiej. Siła sufizmu polegała m.in. na tym, że zadowalał on uczucia religijne mas ludowych, do których nie przemawiały suche prawne przepisy i nauki ortodoksyjnego islamu sunnickiego. Sufizm zawiera również podstawową ideę, która jest typowa dla szamanizmu: wiarę w możliwość ekstatycznego obcowania z górnym światem. lM Tengri niebo; męski prapoczątek, pojmowane przeważnie amorficznie. kojarzony z górą; transcendentalne bóstwo naczelne �208 Paweł Jessa RAKSY AJTKURMAN: A MODERN KAZAKH SHAMAN (Summary) The author describes baksy Ajtkurman, a modem Kazakh shaman from the Baskunci settlement in the Panfiłov district, whom he met during his field studies in Kazakhstan in 1998-1999. Baksy Ajtkurman comes from the older żuzu, from the Suan tribe, and like his grandfather and father, he became shaman. He had his initiation at the age of 25 in the mountains, in a shepherd camp, where he was singly visited by a ghost-ancestor,pieryszte. Since that time he was accompanied by guardian spirits - a black camel, viper and eagle. When he was 35 he learnt the art of prophesying the future with the help of kuma/aks, which he had learnt in two years (in Arabic since Kazakh shamanism has Islamic features). From then on he was able to heal people. Kazakhs believe that all illnesses are caused by evil spirits and therefore an ill person can be healed only by a person endowed with supernatural powers, who has contact with (good) spirits. The article describes the healing "techniques" of baksy Ajtkurman - cleansing prayers, boiling water and hot iron ... The modem role of shaman in the religious life of Kazakhstan is limited. A shaman functions only as a healer and clairvoyant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f727ee4c65ad9dfc57444920a28b1d46.pdf 3a44d0b26204e996982a67c0c80dc335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2012 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1867 Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.239-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, ~OOI ZYGMUNT KŁODNICKI Zakład Etnologii Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie POLSKI A TLAS ETNOGRAFICZNY HISTORIA, STAN OBECNY I PERSPEKTYWY Historia prac atlasowych w europejskiej etnologii sięga okresu międzywojennego. Kazimierz Moszyński kilkunastoma mapami ilustruje swoją Kulturę ludową Słowian (cz. I, Kultura materialna, Kraków 1929). Kilka lat później powstają Atlas kultury ludowej w Polsce Kazimierza Moszyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej (1934-1936) oraz Atlas der deutschen Volkskunde (1936-1940) pod red. Heinricha Harmjanza i Ericha Rohral. Po II wojnie światowej prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym podjęli etnografowie polscy pod kierunkiem Józefa Gajka. Zrazu organizatorem prac było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Efektem pierwszych spotkań i konferencji (Delimat, 1947) było podsumowanie dorobku w tym zakresie, sformułowanie założeń metodologicznych i metodycznych. Już w 1947 roku Józef Gajek opublikował swój obszerny referat Polski Atlas Etnograficzny. Do tego opracowania nawiązała Maria Frankowska, pisząc artykuł Problemy Atlasu etnograficznego (1949). Na temat Atlasu wypowiedział się także historyk Gerard Labuda (1954). W pierwszych latach opracowano mapę podkładową, wybrano wsie - punkty badawcze i zorganizowano sieć korespondentów. Wysłano dwie ankiety dotyczące użytkowania roślin dziko rosnących2• Uzyskane tą drogą wyniki nie były zachęcające, zatem zdecydowano, że badania poprowadzą etnografowie. Pierwsze takie badania nad hodowlą i rolnictwem przeprowadzono w roku 1952 (Gaj kowa, 1954; aneks nr 1). W 1953 roku prace nad Atlasem przejęły zakłady etnografii nowo utworzonego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, redaktorem naczelnym został Józef Gajek, a Pracownię Centralną PAE usytuowano we Wrocławiu (Staszczakówna, 1954). Przewodniczącym Komisji do Spraw PAE był Kazimierz Moszyński, a później Tadeusz Lewicki. 1 2 Po II wojnie światowej Atlas der deutschen Volkskunde (seria nowa) redagował M. Zender. Ankiety te znajdują się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �240 Przez kilka następnych lat badania terenowe prowadzili etnografowie krakowscy, poznańscy, warszawscy, toruńscy, łódzcy i wrocławscy. Zebrane materiały dzielono pomiędzy Zakłady Etnografii w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu w celu opracowywania map (Protokół ..., 1955, s. 122-124). W pierwszych zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego znajdujemy kilkanaście map, które powstały w ośrodku warszawskim (M. Pokropek, J. Olędzki, Z. Szyfelbein-Sokolewicz i K. Makuiski) i krakowskim (Z. Biały i 1. Klimaszewska). Później badania terenowe i opracowywanie map stało się zadaniem wyłącznie szczupłego zespołu we Wrocławiu. Jego trzon stanowili JózefGajek i Janusz Bohdanowicz. Przez zakład przewinęło się wielu etnologów. Niektórzy spośród nich zaczęli tu swoją naukową drogę, pisząc prace doktorskie w oparciu o materiały i mapy PAE - Krzysztof Kwaśniewski, Zofia Staszczak, Bolesław Garyga, Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki, Kazimierz Jagieła, Adam Szymański i Mieczysław Trojan. Autorami wielu map i towarzyszących im opracowań byli Barbara Jankowska i Jerzy Grocholski. W latach 1964-1974 drukarnię państwowego Przedsiębiorstwa Wydawnictw Kartograficznych opuściło pięć obszernych zeszytów PAE. Na szósty trzeba było czekać siedem lat. Po przejściu Józefa Gajka na emeryturę w 1972 roku kierownictwo Zakładu przejął Janusz Bohdanowicz. Nadal prowadzono badania terenowe, opracowano trzy zeszyty PAE, a wreszcie i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego publikowane od 1993 roku. Kłopoty finansowe PAN sprawiły, że nie drukowano już następnych zeszytów, potem zaprzestano przyjmowania nowych pracowników na miejsce odchodzących. Ostatnim pracownikiem Atlasu był Janusz Bohdanowicz. Czytelnik wybaczy wątek na wpół prywatny. Otóż moja znajomość z Januszem Bohdanowiczem datowała się od połowy lat 60. Najpierw wspólnie pracowaliśmy nad mapami pod kierunkiem Józefa Gajka. Później Janusz Bohdanowicz został kierownikiem Pracowni, a naszych przyjaznych stosunków nie zmąciła nawet nagana, którą ówczesny dyrektor Instytutu ukarał Go za to, że oddałem do druku w Niemczech artykuł (Kłodnicki, 1980) bez wcześniejszego uzgodnienia z władzami Instytutu. Po moim przejściu do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego w końcu 1976 roku kontakty wprawdzie osłabły, ale ponownie nasze drogi się zeszły w 1993 roku, gdy wespół podjęliśmy trud redagowania i wydawania Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Jakby w przeczuciu zbliżającej się śmierci, Janusz Bohdanowicz skutecznie zabiegał o to, aby przekazać mi do Zakładu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynie starsze materiały archiwalne PAE, które notabene udało mi się uchronić przed powodzią, jaka nawiedziła Wrocław w 1997 roku. Liczył również na to, że kiedyś przejmę po nim resztę. Gdy Go zabrakło w grudniu 1998 roku, napisałem list do Mirosławy Drozd-Piaseckiej, wicedyrektora Instytutu Archeologii PAN, i Wandy Paprockiej, kierownika Zakładu Etnologii �241 IAE. Spotkaliśmy się we Wrocławiu i ustaliliśmy, że podejmą próbę skończenia prac atlasowych. Uznaliśmy za oczywiste, że materiały atlasowe winny być dostępne dla zainteresowanych z zachowaniem przyjętych zasad w tym zakresie. Ustalenia te są powodem, dla którego postanowiłem przedstawić środowisku etnologicznemu stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym i perspektywy jego ukończenia oraz poinformować o zawartości archiwum PAE. Dzięki uprzejmości Alojzego Kopoczka, prorektora Uniwersytetu Śląskiego, archiwum PAE znalazło bardzo dobre warunki w Filii UŚ w Cieszynie. Natomiast Irena Bukowska-Floreńska, kierownik Zakładu Etnologii UŚ, powierzyła mi dużą grupę studentów, którzy latem 2000 roku w ramach praktyk terenowych przebadali 50 punktów badawczych, posługując się kwestionariuszami dotyczącymi demonologii, wiedzy i wierzeń oraz pomocy sąsiedzkiej. W następnym roku przewidziano przebadanie następnych 50 punktów badawczych. W ten sposób badania terenowe PAE zostaną ostatecznie zakończone. Równocześnie wolontariuszki Archiwum w Cieszynie - Anna Drożdż i Agnieszka Lebeda opracowują mapy i przygotowują teksty komentarzy do tomu o wiedzy i wierzeniach oraz tomu o pomocy sąsiedzkiej (przewidziane do druku w latach 2002-2003). Planuje się opracowanie i druk tomów Komentarzy poświęconych rybołóstwu (Z. Kłodnicki), młynom wietrznym i wiatrakom (A. Szymański), małej architekturze sakralnej (K. Kiereta), demonologii (praca zbiorowa), ubiorom ludowym, obrzędowości weselnej (autorzy mile widziani). W tomach tych będą zamieszczone mapy, które pierwotnie miały być opublikowane w zeszytach VII-IX. o zawartości archiwum orientują kwestionariusze (aneks nr l), według których prowadzono badania w stałej sieci wsi - punktów badawczych3. W aneksie nr 2 podano tytuły map z nie opublikowanych zeszytów VII-IX. Aneks nr 3 pozwala zorientować się, które zagadnienia zostały opracowane na mapach PAE, w Komentarzach i w innych pracach opartych na materiałach atlasowych. l Osoby zainteresowane materiałami archiwalnymi i nie opublikowanymi mapami PAE mogą z nich korzystać po uprzednim uzgodnieniu terminu z niżej podpisanym (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski. Filia w Cieszynie, 43-400 Cieszyn, ul. Bielska 62, tel.+33/858-1I-00, fax +33/858-11-28). Studenci i magistrzy winni przedstawić pismo polecające od promotora. �242 ANEKS NR 1 Kwestionariusze Zapis bibliograficzny Polskiego Atlasu Etnograficznego kwestionariuszy [i uwagi] Lata badań Kwestionariusz A 1952 Kwestionariusz Przedmiot i nowsze). uprawy: A* [Instrukcja wst«pna. Środowisko. rośliny hodowane. Narz«dzia (tradycyjne 1952 Typy i techniki uprawy roślin. Hodowla zwicrząt). Kwestionariusz B 1952 Kwestionariusz utrzymania. Organizacja dodatkowe]. B do badań nad Stan prawny posiadania produkcji. Konsumpcja rolnictwem· [Źródła i użytkowania ziemi. i zbyt. Zagadnienia 1952 Kwestionariusz B 1952 Dynowski [1953] Kwestionariusz B do badań nad rolnictwem* [Hodowla zwierząt). W., Gajek J., Moszyński K., Zawistowicz-Adamska 1952 K., Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1953 r. dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1953 [b.m.w], ss. 26, 9 tablic rysunkowych [A. Ogólna charakterystyka wsi; B. Wykaz i charakterystyka informatorów; C. Kwestionariusz rzeczowy: radło, socha, pług i płużyca, orka, brony, motyki i kopaczki, rodzaje lnu, sierp, póhnisek i kosa, młocka i ccpy, koń i wół, zawołania i odp«dzania zwierząt). Zob. Błaszczyk, 1956, ss. 913-922; Staszczakówna, 1954, ss. 1282-1283. Gajek J., Nasz A.. Zawistowicz-Adamska K. i pracownicy zakładów etnografii IHKM PAN w Krakowie iw Warszawie [1954) Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1954 r. dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, [b.m.w.), ss. 62, 4 tablice rysunkowe. W stosunku do poprzedniego kwestionariusz uzupełniony cz«ścią D: ugorowanie, uprawa prosa i bru, transport narz«dzi w pole, uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż, stcrty i stogi, kopice, ostrwie i przepłoty, użytkowanic owiec. Zob. Pawłowska, Staszczakówna 1956, ss. 922-925. Gajek J., Kutrzeba-Pojnarowa Gajek J. z udziałem pracowników Zakładu Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu [J. Bohdanowicz, K. Kwaśniewski, B. Matuszewska, M. Meysner, Z. Staszczak, Z. Toroński) Kwestionariusz nr 4 - Budownictwo, Wrocław, stron nie num. 70, 18 tablic rysunkowych. I-----..J-----------------------ł Gajek 1. z udziałem pracowników 1958 (w 1954 r. nie obowiązywało badanie zagadnień pt. "Transport narzędzi" i następnych) A., Nasz A. Kwestionariusz nr 3, Wrocław 1955 rwybranc zagadnicnia z zakresu rolnictwa i hodowli, pomieszczenia gospodarskie), ss. 48, 7 tablic rysunkowych. 1956 1954 zakładu Etnografii IHKM P AN we Wrocławiu Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Dodatek do 44 t. ,,Ludu", Wrocław, ss. 56. 1955 1956-1959 (w 1965 r. przeprowadzono badania uzupełniająee w 37 wsiach, punktach badawczych PA£) �243 Gajek J. 1%0 Tran.rporl i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5. Archiwum Etnograficzne nr 22. Wroclaw, ss. 354 [wi«kszość stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 (w 1965 r. bad. uzupełniające w 22 wsiach) Kwaśniewski K. 1%0 Podział pracy i kompetencji w J{ospodarstwach chłopskich (wybrane zaRadnienia), w: Gajek l., Transport i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5, Archiwum Etnograficzne nr 22, Wrocław [dodatek 2: Próbne badania z kullury .rpoleczneiJ, ss. 349-352. Gajek J. 1964 Ludowa kullura materialna (zagadnienia wybrane). Kwestionariusz-notatnik dla kartograficznych studiów etnoRraficznych. Archiwum Etnograficzne nr 27, Wroclaw, ss. ł 80. [cz«Ść stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 1%4-1967 (1968--69 badania kontrolne w 29 wsiach) Gajek J. 1969 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zagad, .. nienia z zakre.ru kulIUl)' społecznej i duchowej. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr VII. Wrocław, ss. 103 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1969-1974 Zwycza;e, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zaRodnienia z zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-notalnik lerenowy nr VIII, Wroclaw, ss. 109 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1%9-1974 GajekJ. 1%9 Gajek J. (przy współudziale F. Olesiejuka) 1975 Zwycza;e, obnędy i wierzenia urodzinowe. WybranezaJ{odnieniaz zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-łlotalnik terenowy nr IX, Wrocław, ss. 129 [połowa stron i kilka stron nadliczbowychprzeznaczona na notatki]. 1975-1982 Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych. Wybrane zagadnienia z zakresu kultury duchowej. dział - demonologia. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr X, Wrocław, ss. XI + 64 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1980- GajekJ. 1980 Klimaszewska J. [b.r.w] Wiedza i wierzenia ludowe. Kwestionariusz do bodań PAE nr XI, ss. 20 [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- Jagieła K., Bohdanowicz J. 1982 Kwestionariusz nr XII do badań nad zaj!adnieniem pomocy sąsiedzkie; zw. także "tłoką", Wrocław, ss. II [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- * Kwestionariusze A i B opracowano w 1952 r.; są one podstawą kwestionariuszy nr (I) Opublikowano je w "Ludzie" l. 41, 1954, cz. II,ss. 1260-1267. 2. �244 ANEKS NR 2 Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VII, mapy 356-439, redaktor i kierownik naukowy J. Gajek (kier. naukowym map nr 433,435 i 436 był R. Reinfuss), zeszyt gotowy do druku w 1976 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CLXXXI, Pożywienie głodowe na przełomie XIX i XX wieku, oprac. 1. Bohdanowicz: 356. Spożywanie korzeni, łodyg i nasion perzu (Agropyron), 357. Spożywanie liści ostów (Carduus) i tzw. "zajęczej kapusty" (Oxalis), 358. Spożywanie manny (Glyceriajluitans) i stokłosy (Bromus), 359. Spożywanie brukwi i żołędzi. CLXXXII, 360. Spożywanie pasternaku (Pastinaca sativa), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIII, 361. Wykorzystanie jałowca (Juniperus communis.), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIV, 362. Jeżyny (Rubus), oprac. J. Bohdanowicz. CLXXXV, 363. Pożywienie głodowe -lebioda (Chenopodium), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXVI, Zbieranie owoców z drzew i krzewów dziko rosnących, oprac. 1. Bohdanowicz: 364. Czarny bez (Sambucus nigra L.), 365. Czarny bez -lekarstwa, 366. Tarnina (Prunus spinosa), 367. Jarzębina (Sorbus aucuparia), kalina (Viburnum), berberys (Berberis vulgaris). CLXXXVII, Wigilijne potrawy z grzybów suszonych, oprac. J. Bohdanowicz: 368. Sos grzybowy, 369. Grzyby w potrawach wigilijnych, 370. Potrawy z grzybów, 371. Polewka grzybowa. CLXXXVIII, Pożywienie zwyczajowe. Reliktowe spożywanie kasz, oprac. 1. Bohdanowicz: 372. Spożywanie kaszy z prosa w wigilię Bożego Narodzenia. 373. Spożywanie kaszy jęczmiennej w wigilię Bożego Narodzenia. 374. Spożywanie kaszy gryczanej w wigilię Bożego Narodzenia. 375. Spożywanie kaszy z prosa w czasie wesela. CLXXXIX, 376. Zagadnienia związane z kutią, kluskami na słodko i opłatkiem (miód, mak, ziarno i pochodne w potrawach wigilijnych), oprac. 1. BohdanoW1CZ. CXC, 377. Pożywienie obrzędowe - kluski, oprac. 1. Bohdanowicz. �245 CXCI, 378. Potrawy wigilijne - groch, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCII, 379. Potrawy obrzędowe na obszarach peryferycznych, oprac. 1.Bohdanowicz. CXCIII, 380. Kwaśnica - kapuśniak jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCIV, 381. Żur, grochówka jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCV, 382. Polewki z suszu owocowego podawane w czasie wigilii, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVI, 383. Siemię w potrawach wigilijnych, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVII, 384. Rzadkie i zanikające kosze do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CXCVIII, 385. Związek niektórych nazw z formami koszy i toreb, oprac. Z. Kłodnicki. CXCIX, 386. Opałki, oprac. Z. Kłodnicki. CC, 387. Naczynia gliniane do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CCI, 388. Typy sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCII, 389. Odmiany pojedynczych sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIII, 390. Osadzenie nasadów w pojedynczych saniach roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIV, 391. Umocowanie dyszla w pojedynczych saniach roboczych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCv, 392. Odmiany sań spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVI, 393. Osadzenie nasadów w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVII, 394. Umocowanie dyszla w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVIII, 395. Nazwy sań spinanych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIX, Wróżby o zbliżającej się śmierci i urodzinach z zachowania się ptaków, oprac. B. Jankowska: 396. Wróżby o śmierci z zachowania się kury, 397. Wróżby o śmierci z zachowania się ptaków, 398. Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, 399. Wróżby O urodzinach z zachowania się sowy. CCX, Różne wróżby o zbliżającej się śmierci, oprac. B. Jankowska: 400. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, 40 l. Wróżby o śmierci z zachowania się konia, 402. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, 403. Wróżby o śmierci z cieni. CCXI, 404. Zwyczaj tłuczenia naczyń oraz wylewania wody używanej przy myciu zwłok, oprac. K. Zielnica. CCXII, 405. Cel wyposażania zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. CCXIII, 406. Sposób wyposażenia zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. �246 CCXIV, 407. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami, oprac. W. Sokół. CCXv, 408. Wyposażenie zmarłego w pożywienie i używki, oprac. W. Sokół. CCXVI, 409. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku, oprac. W. Sokół. CCXVII, 410. Czuwanie przy zwłokach, oprac. W. Sokół. CCXVIII, 411. Zabiegi magiczne przy wynoszeniu trumny przez próg, oprac. W. Sokół. CCXIX, Zwyczaje związane z wyprowadzaniem zwłok z domu pogrzebowego na cmentarz, oprac. K. Zielnica: 412. Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzeniem zwłok (zjawiska zanikające), 413. Trzykrotne ruszanie i zatrzymywanie wozu przed wyruszeniem konduktu pogrzebowego, 414. Otwieranie lub zamykanie okien i drzwi, 415. Wyprowadzenie zmarłego na cmentarz. CCXX, 416. Zwyczaj zawiadamiania bydła i pszczół o śmierci gospodarza, oprac. K. Zielnica. CCXXI, 417. Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, oprac. B. Jankowska. CCXXII, 418. Wierzenia w przychodzenie dusz w dzień zaduszny, oprac. B. Jankowska. CCXXIII, 419. Odwiedziny dusz zmarłych w zwyczajach zadusznych, oprac. B. Jankowska. CCXXIV, 420. Reliktowe obdarowywanie dziadów w Dniu Zadusznym, oprac. B. Jankowska. CCXXV, 421. Zwyczaje obdarowywania w Dniu Zadusznym, oprac. K. Zielnica. CCXXVI, 422. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez chodzące postaci), oprac. B. Jankowska. CCXXVII, 423. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez podkładanie podarków), oprac. B. Jankowska. CCXXVIII, 424. Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska. CCXXIX, 425. Wigilijne wróżby o urodzaju, oprac. J. Bohdanowicz. CCXXX, 426. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Wielkanocy, oprac. B. Jankowska. CCXXXI, 427. Palenie ogni obrzędowych w zwyczajach dorocznych w końcu XIX i w I poł. XX wieku, oprac. Z. Kłodnicki. CCXXXII, 428. Zakazy wykonywania czynności na progu, oprac. W. Sokół. CCXXXIII, 429. Próg w szkodzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXIV, 430. Próg w sporzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXV, 431. Płody rolnicze i symboliczne przedmioty na stole wigilijnym zapewniające urodzaj i pomyślność, oprac. J. Bohdanowicz. �247 CCXXXVI, 432. Poczęstunek po pogrzebie, oprac. 1. Rajces. CCXXXVII, 433. Ośrodki garncarskie w II poł. XIX i w XX wieku, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXXXVIII, 434. Typy pieców piekarskich, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa i R. Reinfuss. CCXXXIX, 435. Ceramika siwa - ośrodki wyrobów, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXL, 436. Techniki zdobnicze w garncarstwie. Ośrodki wyrobu majolik i półmajolik oraz malowanych kafli, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXLI, 437. Reliktowe narzędzia do wysiewania zbóż, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLII, 438. Przebieg badań terenowych prowadzonych na podstawie kwestionariusza nr 8 we wsiach stałej sieci PAE, oprac. W. Sokół. CCXLIII, 439. Wsie stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 5, oprac. Z. Kłodnicki. Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VIII, mapy 440-521, red. i kierownik naukowy J. Gajek, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CCXLlV, 440. Podział administracyjny Polski, oprac. J. Bohdanowicz. CCXLV, 441. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 7, oprac. B. Jankowska. CCXLVI, 442. Ości, bodarze i harpuny do połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVII, 443. Samołówki rybackie, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVIII, 444. Kłonie l: człapuny, suwaty, bezrękojeściowe kłonie z pałąkiem, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLlX, 445. Kłonie II: sanie, kłonie ramowate, oprac. Z. Kłodnicki. CCL, 446 Znaczenie wyrazów "brodnia", "kłonia", "sak", "wata", "suwata", oprac. Z. Kłodnicki. CCLI, 447. Niektóre rzadsze narzędzia i sposoby połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCLII, 448. Ludowy terminarz siewu zbóż ozimych, oprac. Z. Kłodnicki. CCLIII, 449. Ludowy terminarz siewu owsa i jęczmienia, oprac. Z. Kłodnicki. CCLlV, 450. Reliktowe występowanie krzesiw na przełomie XIX i XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLV, 451. Pieczywa plackowate z zakwaszonego ciasta, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLVI, 452. Formy sukman męskich, oprac. W. Sokół. CCLVII, 453. Typy pasów w ubiorze męskim, oprac. W. Sokół. CCLVIII, 454. Ozdoby szczytowe typu pazdurów, oprac. W. Sokół. CCLlX, 455. Ozdoby szczytowe typu śparogów, oprac. W. Sokół. CTLX, 456. Sanie wyjazdowe, oprac. Z. Kłodnicki. �248 CCLXI, 457. Zabiegi magiczne w wypadku ciężkiego konania, oprac. W. Sokół. CCLXII, 458. Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLXII, 459. Nakrycie głowy zmarłego, oprac. B. Jankowska. CCLXIII, 460. Nakazy i zakazy związane z pożyczaniem przez ciężarną, oprac. B. Jankowska. CCLXI~ Nakazy i zakazy obowiązujące ciężarną, oprac. B. Jankowska: 461. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu I, 462. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu II, 463. Przestrzeganie nakazu ułatwia poród, 464. Niektóre zakazy obowiązujące kobietę w ciąży. CCLXVI, 465. Rodzaje znamion na ciele dziecka jako rezultat złamania zakazów przez matkę, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVII, 466. Ludowa etiologia kalectwa noworodków, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVIII, Dawne czynności zwyczajowe babki po porodzie: 467. Zabiegi magiczne związane z łożyskiem, oprac. B. Jankowska, 468. Zabiegi magiczne związane z "czepkiem", oprac. B. Jankowska, 469. Zrywanie czapki wchodzącym do izby po porodzie i formy jej wykupu, oprac. B. Jankowska, 470. Prawno-społeczne funkcje "babki", oprac. B. Jankowska i K. Jagieła. CCLXIX, 471. Zwyczajowe formy wynagradzania "babki", oprac. B. Jankowska. CCLXX, 472. Zabiegi magiczne przy pierwszej kąpieli dziecka, oprac. B. Jankowska. CCLXXI, Obrzędowe obdarowywanie niemowlęcia i matki po porodzie: 473. Obdarowywanie położnicy przez sąsiadki i krewne. Stan do 1939 r., oprac. K. Jagieła, 474. Obdarowywanie dziecka pieniędzmi w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 475. Obdarowywanie dziecka płótnem w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 476. Reliktowe formy obdarowywania dziecka. Podarki o charakterze symbolicznym, oprac. W. Sokół. CCLXXII, Zwyczaje i wierzenia związane z izolacją położnicy do czasu wywodu, oprac. J. Bohdanowicz: 477. Różne zakazy obowiązujące położnicę, 478. Zakazy czerpania wody w tym okresie, 479. Ludowe uzasadnienie izolacji położnicy, 480. Zwyczajowy okres izolacji położnicy. CCLXXIII, Zwyczajowa recepcja dziecka do rodziny i społeczności lokalnej: 481. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka do rodziny przez styczność z chałupą lub jej urządzeniami, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 482. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka przez członków rodziny, oprac. J. Bohdanowicz i K. Jagieła, 483. Poczęstunek po urodzinach dziecka, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 484. Przyjęcie po chrzcie, oprac. W. Sokół. �249 CCLXXIV, Niektóre zwyczaje związane z chrzcinami i odłączeniem dziecka od piersi: 485. Zwyczajowa ilość rodziców chrzestnych, oprac. W. Sokół, 486. Zakazy i nakazy związane z chrztem w przypadku śmiertelności dzieci w rodzinie, oprac. W. Sokół, , 487. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dz'iecka od piersi. Nakazy I, oprac. B. Jankowska, 488. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dziecka od piersi. Zakazy II, oprac. B. Jankowska. CCLXXV, 489. Zabiegi magiczne chroniące niemowlę przed porwaniem i zamianą, oprac. B. Jankowska. CCLXXVI, 490. Wątki wierzeniowe o pochodzeniu dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVII, 491. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVIII, 492. Demony, którymi straszy się dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXIX, 493. Formy dożywocia i jego ludowe nazwy, oprac. W. Sokół. CCLXXX, 494. Zwyczajowe normy użytkowania chałupy przez starych rodziców po przekazaniu gospodarstwa dzieciom, oprac. W. Sokół. CCLXXXI. Zwyczaje w cyklu Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska: 495. Przysposobienie izby na wigilię, 496. Słoma i nie młócony snop w zwyczajach wigilijnych, 497. Słoma wigilijna w zabiegach magicznych, 498. Chodzenie dzieci "po szczodrakach". CCLXXXII, 499. Zabiegi magiczne zapewniające urodzaj drzewom owocowym, oprac. B. Jankowska. CCLXXXIII, 500. Obrzędy i zwyczaje zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXI~ 501. Widowiska i korowody zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXV, 502. Zwyczaj tłuczenia garnka w okresie postu, oprac. J. Bohdanowicz. CCLXXXVI, 503. Zwyczaj wiosenny chodzenia z "gaikiem", oprac. W. Sokół. CCLXXXVII, 504. Zwyczaj wiosenny "Marzanna", oprac. W. Sokół. CCLXXXVIII, 505. Zabiegi magiczne z ziarnem siewnym, oprac. Z. Kłodnicki. CCLXXXIX, 506. Nakazy obowiązujące siewcę w czasie siania ziarna, oprac. Z. Kłodnicki. CCXC, 507. Palma wielkanocna w magicznych zabiegach rolniczo-budowlanych, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCI, 508. Magiczne funkcje palmy wielkanocnej, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCII, Obchody, gry i zabawy w okresie wielkanocnym: 509. Wyścigi gospodarzy po rezurekcji, oprac. W. Sokół, 510. Gry i zabawy pisankami, oprac. J. Bohdanowicz, �250 511. Zabawy huśtawkowe, oprac. W. Sokół, 512. Święcenie pól i zagród, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIII, 513. Zwyczaj oblewania wodą w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIY, 514. Zwyczaj smagania wielkanocnymi witkami, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCV, SIS. Obchody wielkanocne typu kolędowego, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCVI, 516. Zakaz spania w czasie dnia w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCVII, 517. Kształt i nazwy ostatniego snopa, oprac. K. Jagieła. CCXCVIII, 518. Ścinanie ostatnich kłosów i ich nazwy, oprac. K. Jagieła. CCXCIX, 519. Zabiegi magiczne wiążące się z ostatnimi kłosami, oprac. K. Jagieła. CCC, 520. Oblewanie wodą w zwyczajach żniwnych, oprac. K. Jagieła. CCCI, 521. Dokumentacja badań. Wykaz ankiet. Sygnaturowy wykaz wsi, w których przeprowadzono poszukiwania ankietowe, oprac. A. Mączyńska. Polski Atlas Etnograficzny zeszyt IX, mapy 522-628, red. J. Bohdanowicz, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi numery map) CCCII, 522. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 9, oprac. B. Jankowska. CCCIII, Tkaniny pasiaste w ubiorze ludowym, oprac. A. Mączyńska: 523. Strój męski - spodnie, 524. Strój kobiecy - spódnica, 525. Strój kobiecy - fartuch, 526. Strój kobiecy - kaftan, stanik, pstrucha. CCCIV, Męskie nakrycia głowy, oprac. A. Szymański: 527. Czapki sukienne i dziane, 528. Kaszkiety i maciejówki, 529. Tradycyjne kapelusze filcowe, 530. Kapelusze plecione. CCCv, 531. Męskie czapki futrzane i futrzano-sukienne (druga połowa XIX-XX wiek), oprac. A. Szymański. CCCVI, 532. Młyny wietrzne - wiatraki, oprac. A. Szymański. CCCVII, 533. Mała architektura sakralna - kapliczki domkowe naziemne, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCVIII, 534. Mała architektura sakralna - kapliczki słupowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. �251 CCCIX, 535. Mała architektura sakralna - kapliczki skrzynkowe i wnękowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCX, 536. Sposoby konserwowania wieprzowiny i drobiu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXI, 537. Obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXII, 538. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw, oprac. B. Czuchnowska i A. Mączyńska. CCCXIII, 539. Osoby udające się z pierwszą wizytą do domu dziewczyny w celach matrymonialnych, oprac. A. Mączyńska. CCCXIV, 540. Symboliczne formy zawierania małżeństw, oprac. A. Mączyńska. CCCXY, Niektóre zwyczaje związane z obrzędowymi odwiedzinami, oprac. A. Mączyńska: 541. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów w domu dziewczyny podczas pierwszych odwiedzin, 542. Ilość obrzędowych odwiedzin, 543. Wymiana darów między młodymi, 544. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych. CCCXVI, Tradycyjne zapraszanie gości na wesele, oprac. A. Mączyńska: 545. Zapraszanie przez młodych po raz pierwszy, 546. Zapraszanie przez młodych po raz drugi i trzeci, 547. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz pierwszy, 548. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz drugi i trzeci. CCCXVII, 549. Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXVIII, 550. Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXIX, 551. Tradycyjne sposoby przybycia osób zapraszających gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXX, Niektóre tradycyjne zwyczaje przedweselne, oprac. A. Mączyńska: 552. Sposoby obdarowywania młodych i domu weselnego, 553. Zwyczaj przynoszenia produktów spożywczych do domu weselnego, 554. Zwyczaj obdarowywania młodych darami rzeczowymi, 555. Wieczór kawalerski. CCCXXI, Dziewiczy wieczór, oprac. A. Mączyńska: 556. Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej, 557. Zwyczaj wypiekania pieczywa w domu panny młodej, 558. Zwyczaj tłuczenia naczyń na progu domu weselnego, 559. Zwyczaj chodzenia z muzyką. CCCXXII, 560. Strój głowy panny młodej podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXIII, 561. Wianek jako tradycyjny ubiór panny młodej w XIX w., oprac. B. Jankowska. �252 CCCXXIV, 562. Osoby zdejmujące wianek pannie młodej przed oczepinami, oprac. B. Jankowska. CCCXXV, 563. Zwyczaje i obrzędy wykonywane z wiankiem panny młodej w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVI, 564. Recepcyjne momenty w obrzędowości ranka przed ślubem w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVII, 565. Tradycyjne formy zawarcia małżeństwa, błogosławienie i pożegnanie z domem, oprac. B. Jankowska. CCCXXVIII, 566. Tradycyjny sposób udawania się i powrotu państwa młodych ze ślubu, oprac. B. Jankowska. CCCXXIX, 567. Witanie państwa młodych po powrocie z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXX, Zwyczaje związane z pieczywem, zbożem i słodyczami w tradycyjnym weselu: 568. Drobne pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz, 569. Obdarowywanie dzieci drobnym pieczywem i słodyczami przez osoby z orszaku weselnego, oprac. B. Jankowska. 570. Obsypywanie młodej lub młodych, oprac. B. Jankowska. 571. Zwyczaje związane z chlebem przy powitaniu młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXI, 572. Zwyczaje i obrzędy w czasie powitania państwa młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXII, Lokalizacja niektórych obrzędów weselnych: 573. Tradycyjne miejsce ubierania panny młodej do ślubu, oprac. B. Jankowska. 574. Uczta weselna po powrocie z kościoła, oprac. 1. Bohdanowicz, 575. Miejsce dokonania oczepin, oprac. K. Jagieła, 576. Rola karczmy podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXXIII, 577. Tradycyjne potrawy weselne, Oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXIV, 578. Tradycyjne potrawy weselne - kasze, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXv, 579. Pieczywo weselne. Kołacz - korowaj, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVI, 580. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby z ciasta, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVII, 581. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby roślinne, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXVIII, Tradycyjne potrawy i pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz: 582. Polewki i rosoły, 583. Potrawy mięsne, 584. Ilość wypiekanych kołaczy, 585. Funkcje obrzędowe pieczywa weselnego. CCCXXXIX, 586. Formy obdarowywania panny młodej pieniędzmi w czasie rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła. �253 CCCXL, Reliktowe zwyczaje weselne: 587. Terminy dokonywania rozplecin i postrzyżyn, oprac. K. Jagieła, 588. Formy obrzędowych posadzin panny młodej do rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła, 589. Relikty pokładzin, oprac. K. Jagieła, 590. Ogień i woda w zwyczajach przenosinowych, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLI, 591. Terminy przenosin podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLII, 592. Powitanie panny młodej po przenosinach podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLIII, Obrzędy i zwyczaje praktykowane podczas przenosin, oprac. B. Czuchnowska: 593. Zwyczaje przy obdarowywaniu się pieczywem w czasie powitania w domu młodego, 594. Obrzędy recepcyjne i zwyczaje związane z przejściem młodej do domu młodego, 595. Obdarowywanie przez młodą rodziny męża i gości weselnych, 596. Wróżby i inne zabiegi sprawdzające gospodarność panny młodej. CCCXLIV, 597. Zwyczaje związane z wianem panny młodej, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLV, 598. Poprawiny, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLVI, 599. Formy rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i J. Bohdanowicz. CCCXLVII, 600. Zdobienie rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i 1. BohdanowIcz. CCCXLVIII, Wianek i rózga w obrzędowości weselnej: 601. Tradycyjne spsoby przechowywania wianka panny młodej, oprac. B. Jankowska, 602. Zwyczaje związane z rózgą weselną, oprac. J. Bohdanowicz, 603. Czynności magiczne z rózgą w czasie obrzędów weselnych, oprac. J. Bohdanowicz, 604. Funkcje rózgi weselnej, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLIX, 605. Główna postać orszaku weselnego i jej nazwy, oprac. B. Czuchnowska. CCCL, 606. Rytualne funkcje starosty podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLI, 607. Rola starosty w ważniejszych aktach wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLII, 608. Funkcja starosty jako kierownika wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIII, 609. Funkcja starosty jako gospodarza podczas wesela ludowego, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIV; Funkcje starosty w sprawach majątkowych podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. �254 610. 611. 612. 613. Uczestnictwo starosty w przedślubnej ugodzie majątkowej, Udział starosty w symbolicznym targu o młodą, Udział starosty w kosztach weselnych, Pośrednictwo starosty w wianowaniu młodej i opłaceniu niektórych kosztów wesela. CCCLV, 614. Opieka starosty nad młodymi podczas uroczystości weselnej, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVI, 615. Atrybuty starosty weselnego - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVII, 616. Oznaki starosty weselnego przy ubiorze, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVIII, 617. Oznaki starosty weselnego przy nakryciu głowy, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIX, 618. Atrybuty st. drużby - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Jankowska. CCCLX, 619. Atrybuty st. drużby przy ubiorze, oprac. B. Jankowska. CCCLXI, 620. Atrybuty st. drużby przy nakryciu głowy, oprac. B. Jankowska. CCCLXII, Zdobienie jaj wielkanocnych i ich nazwy, oprac. M. Kaczanowska: 621. Zdobienie jaj wielkanocnych techniką woskową, 622. Techniki zdobienia jaj wielkanocnych, 623. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych I, 624. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych II. CCCLXIII, 625. Funkcje "majów" i terminy ich stawiania, oprac. K. Jagieła, W. Sokół, A. Szymański. CCCLXIY; 626. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą ze zbiorów muzealnych i archiwalnych, oprac. A. Szymański. CCCLXV, 627. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą z literatury, oprac. A. Szymański. CCCLXVI, 628. Miejscowości, z których pochodzą informacje ankietowe, związane z tematyką zawartą w zeszycie IX PAE, oprac. A. Szymański. �255 ANEKS NR 3 Spis map Polskiego Atlasu Etnograficznego w układzie rzeczowym według 1. Gajka (zeszyty I-VIII) i Z. Kłodnickiego (zeszyt IX i literatura*) Skróty: ADV - Atlas der deutschen Volkskunde AJKLW - Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski AKLP - Atlas kultury ludowej w Polsce Układ rzeczowy (numery zeszytów PAE podano cyframi rzymskimi, numery map - arabskimi) Komentarze i inne prace oparte na mapach i materiałach PAE oraz literatura uzupełniająca ** Kultura materialna I. Zbieractwo: Zbierackie czerpaki zgrzebłowatc - VI, 309. Zbieractwo: grzybów - VI, 312-315; VII, 368-371; roślin [borówki bagienne, perz, oset, zaj«cza kapusta, manna, stokłosa, bukiew, żołędzic, pastcmak, jałowicc, jcżyny, lebioda, czarny bez, t.arnina, kalina, berberys, jarzębina]VI, 310; VII, 356-367. Sciąganie soków z drzew - VI, 3 II. Jankowska, 1996a. Bohdanowicz, 1996. II. Rybołóstwo: Sposoby połowu ryb: łapanie ryb rękami, głuszenie, trucie - VIII, 446. Narzędzia do połowu ryb: bodarze, ości, kłonic (człapun, kłonia opałkowata, kłonic pałąkowate, kłonie ramowate, sanie, suwata), kotwy, nastawki, sieci matniowe, samołówki (samołówki prymitywne, lasy, bębcnki, wiersze, więcierze-żaki), sidła, szczypce, włoki, zarzutnie - VII, 422-446. Kłodnicki, 1974b, I 976c, 1986-1988, 1987, 1992. (Moszyński, 1929b; Znamierowska-Prtifferowa, 1957; Olędzki, 1962; Mocarska-Kowalska, 1963; AJKLW, 1996). III. Pasterstwo i hodowla: Hodowla pszczół (ule) VI, 316, 317. Budynki i urządzenia związane z pastcrstwem i hodowlą - l, 54-57; II, 108-110. Jankowska, 1994. Kwaśniewski, 1961. Szymański, 1994a. (Baranowski, 1966; Zaręba 1972;Lempka, 1976). IV. Rolnictwo (Moszyński, 1929b). Narzędzia rolnicze: motyki, kopaczki - III, 130-139; radła - III, 240-147; sochy - zesz. próbny 3; 1,3-4; II, 58-65; pługi i płużyce - III, 148-158; brony - 1,5-9, narzędzia do siewu - VII, 437; sierp i kosa - zesz. próbny 8, 10, II; I, 27-30; II, 68-69; cepy imłócenie-zesz. próbny9, 12, 13; I, 31-34; 11-70-74. Jankowska, 1993; Garyga, 1963. (Moszyński, I 929b, 1937a; Judycka, 1957, 1961; Dobrowolska, 1967; Smułkowa, 1968; Wiegelmann, 1969; ADV, 1962, 1973; Zaręba, 1970; Meiners, 1983; Cox, 1985; AJKLW, 1982, 1986; Baranowski, 1966; Lempka, 1976; Nowosz, 1976; Górak, 1992; Brencz, 1996). Marczyk, 1993a,b; Sokolewicz, 1993; Szymański, I993a; Kłodnicki, I994b, 2000; Nasz, 1960; Pawłowska, 1994; Trojan, 1983, 1994a,b. Prace i technikirolnicze:formy transportu nlll7.((dzi w pole - Szymański, 1994b.~cka I. 10-14; II, 66; VI, 340, 341; techniki orki, ugorowanie, siew zbóż - zesz. próbny 4-7; III, 159-163; terminarz siewu zbóż - VIII, 447-448; przesuszanie zbóż (formy kopic) - l, 35-39; II, 75-79. 1994b, 1993. Kłodnicki, 2000. Grochoiski, 1994. (zaręba, 1970; AJKLW, 1982; ADV, 1939; Kaiser, 1936; Baranowski, 1966). �256 Zwierzęta Pociągowc - I, 15- I8. Pudło, 1962. Marczyk, 1994. (Baranowski, 1966, 1967; Gajek, 1967; ~ka, 1976; A1KLW, 1986,1989,mapy,483-497). Przechowywanie nie wymłóconego zboża: brogi, stogi, sterty, stodoły - III, 164-173. Dołżycka, 1994a,b.Kwaśniewski, 1965; Staszczak, 1963. (Moszyński, 1929b; Baranowski, 1966; Zaręba, 1970, 1972; Lempka, 1976;AJKLW, I982). Przechowywanie ziarna: w spichrzach - zesz. próbny 14; l, 40, 45-49; II, 80-87; w komorach - I, 40-44; n, 82, 86, 88-96; w sąsiekach stodół- I, 40, 43; H, 97-107; na strychach - zesz. próbny 15; I, 40, 44; w kadłubach, słomiankach, workach - I, 50-53; IV, 345-348. Bohdanowicz, 1972, 1973b, 1976b, 1977, 1994. Kłodnicki, Baranowski, 2000. 1966, Górak, 1992). Rośliny uprawne: ber - l, 37; krzyca 24; pszenica - l, 22; żyto - I, 21-22. Hofman-Liandzis, 1962. Szymański, 1993. (Baranowski, 1966, 1967; Zaręba, 1970). Gajek, 1967. I, 19-27; proso - l, 23, V. Pożywienie Bohdanowicz, 1973a. (WiegeImann, 1967a; Tolksdoń, 1975). Narzędzia do przygotowania pożywienia: naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody - VI, 343, 344; nosidła - IV, 240, 241; niecenie ognia (krzesiwa) - VlIl. 447; stępy - V, 251-256; żarna - V, 257-261; maślnice -VI, 334-337. Dołżyeka, I996a,b; Kłodnicki, I997b. Jankowska, 1996e. Jagieła, 1973a,b,c, I996a,b. (popiel, 1936; Zaręba, 1970, 1972; AJKLW, I979a). Konserwacja mięsa - Bohdanowicz, 1996. (AKLW, I979a). IX, 536. Pożywienie głodowe (zob. też zbieractwo) 356-371. VII, 310-315, Potrawy i napoje: soki z drzew - VI. 311; kwas pitny VI, 318; grzyby - VI, 312-3 I5; VII, 368, 379; borówki bagienne - VI, 310; jeżyny - VII, 362; ezamy bez - VII, 364-365; jałowiec - VII, 361; siara - VI, 338, 339; kasze - VI, 325-327, 329; VH, 372-375; mak -VI, 333; VII, 376-378; placki z ciasta zakwaszonego - VIII, 451; chleb - V, 262-265; polewki, bryje i zupy - V, 266, 267; VI, 318-321; VH, 380-382; pieróg i pierogi - VI, 327-332; gołąbkiVI, 325, 326. Pożywienie obrzędowe - VII, 368-383; VIll, 483; w obrzędaeh weselnych - IX, 568, 569, 571, 593, 595; potrawy wigilijneVH, 379; siemię w potrawach wigilijnych - VI, 383. Używki: fermentowane soki z drzew borówek bagiennych - VI, 3 10. VI, 311, spożywanie Bohdanowicz, 1996. (Wiegelmann, I967a). Bohdanowiez, 1973a, 1996. (Moszyński, 1929b; A1KLW, 1979a; Brencz, 1996; ADV, 1959, 1962, 1965; Kaiser, 1936; Wiegelmann, I967a; Zaręba, 1972;Tolksdorf, 1975). Bohdanowicz, 1973a, 1996. (AD V, 1938, 1959, 1962; Kaiser, 1936;Prinz iFrauenknecht, 1963; Wiegelmann, 1963a-d, I967a; Toklksdorf,I975) Bohdanowicz, 1996. (ADV, 1959,1962, Frauenknecht, 1963). VI. Obróbka surowców Plecionkarstwo Obróbka włókna - Garncarstwo - V, 275-281; VI, 346-348, 355. V, 268-272. VH, 433-436. (Znręba, 1972). (Moszyński, I929b; Dobrowolska, 1967; AJKLW, 1991; Brencz, 1996, ADV, 1962). �257 VII. Odzież: zapaski naramicnnc - III, 185, 186; fartuchy lX, 525; spódnice - IX, 524, kaftany, staniki, pstruchy - IX, 526; chamelki - VI,351; ml(skic nakrycia głowy - VI, 349, 50; lX, 527-531; sukmany - VIII, 452; spodnie - IX, 523; pasy wełnianc - VlIl, 453; obuwic - VI, 352. (Moszyński, 1929b; AJ KLW, 1991). VIII. Budownictwo (zob. też przcchowywanic nic wymłóconego zboża) (Moszyński, 1929b; Tłoczek, 1958; Schier. 1966; Ganckaja i in., 1968; Pokropek, 1976). Ziemniaki i piwnice - Bohdanowicz, 1995b. (Zarl(ba, 1972; Górak, 1992). zesz. próbny, 16; III, 174-182. Elementy konstrukcji: spichrzy i stodół - I, 46-49; II, 83-85, 100-102,129; IV, 191-199,220,221,223; ściany przysłupowc - II, 129; IV, 224; wyprawa i bielenie ścian - IV, 198,199; konstrukcje i formy dachu oraz powały - II, 87,103-105; materiał i sposoby krycia dachu - IV, 207-21 I. Jagiela, 1995a, c; Dołżycka, I995a,c,d,e; Bohdanowicz, Kłodnicki, 1995a. 2000. Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Tłoczek, 1958; Łęga, 1961; Basara, 1964; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1972; Górak, 1992; Pokropek, M. i W., 1995). Ozdoby szczytowe (pazdury, śparogi) - Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Dobrowolska, 1967; Górak, 1992). VlIl, 454, 455. Rozplanowanie chałup - II, 88-96; IV, 212-218, 222, 224; chałupy szerokofrontowe - III, 183; IV, 212-218, 222, 224; rozplanowanie chałup wąsko frontowych - III, 183; IV, 219, 222, 224; chałupy pil(trowc IV, 224; chałupy podcicniowe III, 183, 184; chałupy z wnl(trzami gospodarczymi pod jcdnym dachem I, 41, 44, 56, 57; II, 88-96, 98, 109, 110, IV, 212-219, 224. Chałupy i urządzcnia wnl(trza (nazcwnictwo) - II, 81, 96, 107,124; IV, 222, 225-228. Jagieła, I995b,d; Jankowska, I995a,b. Staszczak, 1963. Lew, Trocka-Leszczyńska, 1963. 1995. Pokropek, M. iW. 1995; Kłodnicki, 2000. (Wróblewski, 1958; Tłoczek, 1958; Łęga, 1934, 1960, 1961; Basara, 1964; Zarl(ba, 1972). Palenisko do gotowania -11, II I, 116-120, 126, 127; IV, 211-224. Piece piekarskie (zob. też pożywicnic, chlcb) - 11, 112-115, 119-124, IV, 211-244. Kominy i piece do ogrzewania - 11, 125-128; IV - 214, 216-218. SzyKwaśnicwski, 1963. mański, 1995. Staszczak, 1963. Skarżyński, 1963. Kłodnicki, 2000. (Brencz, 1996; Zaręba, 1972). Trocka-Leszczyńska, 1995. Strychy ("wyżki" i "góry") - zcsz. próbny, 15; I, 44; IV, 224. Budynki gospodarcze: spichrze - zesz. próbny, 14; I, 40, 45-49; II, 80, 81, 83-87; komory - I, 40-43; II, 82, 88, 96; IV, 212, 218, 222, 224; stodoły - I, 43; II, 97-107; IV, 222, 224; stajnie, chlewy, obory i inne - zesz. próbny, 17; I, 56, 57; 11, 108-110; IV, 214, 216, 222, 224; młyny wictrznc (wiatraki) - IX, 532; nazewnictwo: zesz. próbny, 17; II, 81,96, 106-108; III,182-184. Skarżyński, 1962. Dołżycka, 1994b. Staszczak, 1963. (Basara, (965). (Łęga, 1933, 1961; ADV, 1939; Zarl(ba, 1972; (992) Jankowska, Górak, 1995a. Ogrodzenia - Kłodnicki, 1995. Staszczak, 1963. (Zaręba, 1972; Górniak, 1992; Basara, 1965). V, 294, 295. Architektura sakralna (kapliczki) - lX, 533-535. (Górak, (992). �258 IX. Transport i komunikacja Transport nasobny i ręczny: nosidła - IV, 240-241; konewki, wiadra - VI, 343, 344; płachty - V, 274; kosze, opałki i torby - V, 273, 275-281; VII, 384-387; reliktowe formy transportu ręcznego i nasobncgo (rezginie i in.) - V, 273. Narzędzia płozowe (włóki) - I, 10-14; II, 66; IV, 340, 341. Typy i odmiany sań: sanic robocze - VII, 388-395; sanie wyjazdowe - VIII, 456. Narzędzia kołowe ciągnione lub pchane przez człowicka: taczki - V, 282-283; wózki dwu- i czterokołowe- V, 284. Wozy ciągnione przez zwierzęta - V, 286-293. Uprząż Uarzma, jarzmice, chomąta, szle) 285. X. Sprzęty i narzędzia domowe: kołyski Łyżniki - VI, 253. Skrzynie: na zbożc - VI, 347-348. Kijanki do prania - IV, 229-235; V, V, 296-302 VI, 354. Kultura spoleczna I. Rodzina, obrzędy i zwyczaje rodzinne: Obrzędy i zwyczaje urodzinowe: wróżby z zachowania się ptaków - VII, 399; zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną (magia izolacyjna VIII, 460-464, 477, 478; przyczyny znamion u niemowląt - VIII, 465; przyezyny wrodzonego kalectwa - VIII, 466; zabiegi magiczne z łożyskicm i czcpkiem - VIII, 467, 468; zwyczajowe funkcje "babki" - VIII, 467472; obdarowywanie dziecka VIII, 473-476; nakazy izolacyjne obowiązujące polożnicę (do wywodu) - VIII, 479480; przeżytki obrzędów recepcyjnych VIII, 481-484; chrzciny i chrzestni VIII, 484-486; zabiegi magiczne związane z chrztem i odłączeniem dziecka od picrsi - VIII, 486-488; zabiegi magiczne chroniącc niemowłęta przed porwaniem przez demony VIII, 489, 491, 492; wątki o pochodzeniu dzieci - VIII, 490. ObTZQdyi zwyczaje weselne. zawarcic matżcństwa: IX, 538-620; swatanie i zaręczyny - IX, 538-542; spraszanie gości weselnych IX, 545-551; wigilia ślubu - IX, 555-559; strój weselny - IX, 560, 561; miejsce ubierania się do ślubu - IX, 573; sposób udawania się młodych do ślubu i ich powrót z kościołaoraz sposób witania w domu - IX, 566, 567, 608, 614; zachowania obTZQdowepo powrocic ze ślubu - IX, 572, 590; chleb w obTZQdzie weselnym - IX, 571, 593, 595; obsypywanie panny młodej zbożem, orzechami i słody-czarniIX, 570; uczta weselna - IX, 574, 609; potrawy obTZQdowe - VIII, 372; IX, 557, 568, 577-585; zwyczaje i obTZQdy związane z wiankiem panny młodej - IX, 556, 561-563, 601; oczepiny - IX, 575, 586; obdarowywanie podczas wesela - IX, 586, rozpleciny, postrzyżyny i pokładziny - IX, 587-589, 607; przenosiny - IX, 590-597, 607; poprnwiny - IX, 598; rózga weselna - IX, 556, 599, 600, 602-fJ04; starosta weselny -IX, 605-617, starszy drużba - IX, 618-620; rola karczmy w tradycyjnym weselu - IX, 576. Kłodnicki, 1971, 1974a, 1975, 1976b, 1981, 1997b, 2000. Dol· żyeka, 1996a (Moszyński, 1929b; Wiegelmann, 1969; :laręba, 1972;AJKLW, 1989). Szymański, 1994a. Marczyk I., 1997. (Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Wagner, 1981). Kłodnicki, 1997b, 2000. (Zar~a, 1972;AJKLW,1989). Marczyk M., 1997. Kłodnicki, 2000. (peGler, 1932; :laręba, 1970; AJKLW, 1989; Brencz, 1996;ADV, 1977;Wagner, 1980). Jagieła, 1997; Grocholski, 1997. Klodnicki, 2000. (Moszyński, 1929b, 1937a; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Górak, 1992; Brenez, 1996; ADV, 1977). (ADV, 1936; Zaręba, 1972). Jankowska, 1996b. Bohdanowicz, 1972. (:laręba, 1972). Moszyński, 1925; 1929b; Dobrowolska, 1967; zaręba, 1972;G6rak, 1992). Jankowska, 1999d. (ADV, 1936, 1938, 1962, 1977. 1979; Kaiser, 1936; Martin, 1964; Grober-Gliick, 1985). (ADV, 1958, 1973; Kaiser, 1936; Martin, 1959. 1983; Zaręba, 1974) (Mielczarska, 1931). �259 Obrzędy, zwyczajc i wicrzcnia pogrzcbowc: wróżby o śmicrci VII, 396-398, 400-403; zwyczaje związane z cil(żkim konaniem - VIII, 457; mycie zwłok - VIII, 404; ubiór zmarłych - VllI, 458, 459; wyposażenic zmarłcgo - VII, 405-409; czuwanie przy zmarłym - VII, 410; zabiegi magiczne przy wyprowadzaniu zwłok -VII, 411-415; zawiadamianie bydla, pszczół o śmierci gospodarza - VII, 416; zawiadamianie wsi o śmiercj członka rodziny - VII, 417; pocz«Stunek po pogrzebie - VU, 432; przychodzenie dusz zmarłych - VII, 4 I8-420. Bohdanowicz, I999a,b,c,d,e. Jankowska, 1999a,b,c,d,e. (AJKLW, 1991; Brencz, 1996;AKLP, 1934, 1936; ADV, 1939, 1959, 1962, 19n, 1979; Frauenknechl, 1963, 1964a-<!; Prinz, 1963; Wiegelmann, 1964<K:; Wiegelmann i Frauenknechl, 1963, 1964; Zender, 1963, 1964a,b). II. Obrzl(dy i zwyczaje doroczne: Cykl agrarno-solarny: wymuszanie urodzaju na drzewach VIII, 499; chodzenie z gaikiem - VIII, 503; Marzanna - VIII, 504; zwyczaje palenia ogni obrzędowych - VII, 427; zwyczaje siewne - VIII, 505, 506; zwyczaje dożynkowc (ostatni snop i ostatnie kłosy, oblewanie) - VIII, 517-520, zwyczaj stawiania "maja" - IX, 625. (Klimaszewska, 1981; AKLP, 1935; Brencz, 1996). Kłodnieki, 1980, 1993, 1994b. (ADV, 1937, 1938; Kaiser, 1936; Łl(ga, 1960; Dworakowski, 1964). Cykl świąt chrzcścijańskich, kościelnych: Adwent - VII, 424; Boże Narodzenie - VII, 422-425; przysposobienie izby na wigilil( B.N. - VIII, 495; słoma w magicmych zwyczajach wigilijnych - VIII, 496, 497; szczodraki - VIII, 498; potrawy wigilijne (barszcz, gołąbki, pierogi, potrawy z makiem, kucja, grzyby, kasza prosiana, kasza gryczana, kasza j«Czmienna,kluski, groch, polcwki, sierniciJVI, 320, 326,329-333; VII, 368-371, 373-378, 380-383; zwyczaje i widowiska zapustne - VIII. SOI, 502; Niedziela Palmowa - VIII, 507, 508; zwyczaje i obfZ«dy wielkanocne (wyścigi po rezurekcji, świl(ccnie gospodarstw i pól, gry w pisanki, zwyczaje huśtawkowc, oblewanie wodą, smaganie witkami, zakaz spania w dzień, obchody typu kolędowego) - VII, 426; VlIl, 509-516; świl(to zmarłych (zaduszki) - VII, 4 18-421. 1936; ADV, 1936, 1937, 1938, 1959; Kaiser, 1936; Reiman, 1972; Dworakowski, 1964; Tolksdorf, 1975; Klimaszewska, 1981; Brencz, 1996). Bohdanowicz, 1973a,b. (Dworakowski, 1964) Jankowska, 199ge. IlL Pomoc sąsiedzka: obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu -IX, 537. Bohdanowicz, 1996. (BaruzziLeicher, 1964;~, 1974). IV. Zwyczaje prawne (prawo zwyczajowe): (Frauenknecht, J 983). Ustalenia dotyczące spraw majątkowych i organizacji wesela IX, 544; IX, 610--ó13. Wyposażenie zmarłcgo jako relikt norm prawnych - VII, 405-409, 417. Bohdanowicz, 1999c. (ADV, 1959; Zarl(ba, 1974). Formy dożywocia i ich nazwy; użytkowanie chałupy przez rodziców na dożywociu - VllI, 493, 494. (Zarl(ba, 1974). Zwyczajowe obdarowywanie: VII, 426 (obdarowywanie "babki" - VIII, 471; położnej i dziecka - VIII, 473-476; wymiana darów między młodymi - IX, 543; obdarowywanie młodych wesela 552-554; obdarowywanie pieczywem (podczas i przenosin) - IX, 568, 569, 586, 592, 595; szczodraki - forma VllI, 498; obdarowywanie sąsiadów obdarowywania i krewnych po świniobiciu - łX, 537). (ADV, 1937, 1958, 1959). (AKLP, Bohdanowicz, 1996. Funkcje "babki": VIII, 469. Reliktowe zwyczaje recepcyjne: VIII, 48ł-484, 592,594,597. IX, 564, 567, Kultura duchowa I. Wróżby: w obrzl(dzie przenosin - IX, 596; z zachowania sil( zwierząt (kura, sowa, ptak, koń, pies, kret) - VII, 399-402; z cieni - VII, 425; wigilijne wróżby urodzaju - VII, 425. Jankowska, 1999d. (AKLP, 1934,1935). �260 II. Magia: magia siewna - VIII, 50S, 506; zwyczaje przejściowc - VII, 405, 406; VIII, 460-468; wianek panny młodej - łX, 561, 563; obsypywanie panny młodej ziarnem, orzechami i słodyczami - IX, 570; zachowania obrz«dowe i magiczne po powrocie ze ślubu - IX, 572; podczas przenosin - IX, 594; chleb w obrz«dzie wesclnym - IX, 571, 593; rośliny w magii (jałowice) VII, 361; wianek i rózga wcselna - IX, 601, 603; próg w magii - VII, 411,428-430; czynności chroniące przed złym wpływem zmarłych - VII, 412-415; kurze pierze utrudniające konanie - VIII, 457; nakrycie i zastawa stołu wigilijnego jako zabieg zapewniający urodzaj - VII, 431; obdarowywanie zwyczajowe jako zabieg magiczny - VII, 420-426; VIII, 473-476; zakaz pożyczania - VIII, 460; magia recepcyjna - VIII, 499; wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych - VIII, 499; zwyczajowe tłuczenie garnków - VII, 404; VIII, 502, 503; IX, 558. Kłodnicki, 1994b. (ADY, 1973). Marczyk, 1999. Bohdanowicz, 1999d,e. III. Medycyna ludowa: rośliny (jałowice, czarny bez i tarnina, jarz«bina, kalina, berberys) jako leki - VII, 361, 365-367. Bohdanowicz, 1936). IV. Wierzenia i kulty: wyobrażenia o świecie pozagrobowymVII, 405-409; duch, dusza - VII, 418, 419; kult zmarłych - VII, 420. Bohdanowicz, 1999c. Jankowska, 199ge. V. Demonologia: demoniczny charakter dusz zmarłych i zwłok - VII, 404, 412, 414, 415; demony porywające i zamieniające dzieci - VIII, 491, 492; demony i straszydła, którymi straszą dzieci - VIII, 492. Bohdanowicz, 199ge. (PeBler, 1931; Kaiser, 1936; ADY, 1965; AKLP, 193~1936). 1996 (Kaiser, VI, Sztuka ludowa: zdobienie ceramiki - VII, 436; zdobienie i techniki zdobnicze jaj wielkanocnych - IX, 621-622. VII. Literatura ludowa: wątek o porywaniu i zamienianiu dzieci przez demony - VIII, 492. (AKLP,1936). VIII. Muzyka i taniec: zwyczaj w wieczór przedślubny - IX, 559. (Zar«ba, 1974; Dąbrowska, 1980; 1981; St«szcwski, AKLP, 1936;ADV, 1939). "chodzenia z muzyką" • Z braku miejsca pominięto mapy opublikowane w atlasach językowych; mapy nazw artefaktów i czynności oraz różnych zjawisk kulturowych znajdujące się w tych atlasach przynoszą informacje uzupełniające mapy etnograficzne lub ułatwiające ich interpretację . •• W nawiasach podano prace etnogeograficzne oparte na materiałach innych niż PAE, a mianowicie Atlas der deutschen Volkskunde (ADV) i komentarze do ADV (Atlas der deutschen Volkskunde Neue Folge - Erliiuterungell) oraz obszerny artykuł Erste Ergebnisse der AD V-Umfragen zur alten biiuerlichen Arbeit (Wiegelmann, 1969), obejmujące m.in. ziemie zachodniej i północnej Polski, Atlas der pommerschen Volkskunde (Kaiser, 1936), obejmujący Pomorze w granicach sprzed II wojny światowej, Atlas kultury ludowej w Polsce (AKLP), Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (AJKLW), oraz inne prace, w których autorzy zamieszczali mapy różnych zjawisk kulturowych, obejmujące całą Polskę lub większe obszary kraju. Źródła Protokół konferencji Polskiego Atlasu Etnograficznego zorganizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, poświęconej zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej, w dniach od 6-8 czerwca 1955 r., ss. 213 (maszynopis w zbiorach Z. Kłodnickiego). Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem ss. 12 (kopia w zbiorach Z. Kłodnickiego). Etnograficznym za rok 1963, oprac. 1. Oajek, �261 Gajek J., Polski Atlas Etnograficzny w latach 1954-1968, Wrocław 1968, maszynopis, ss. 40 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Protokoły z posiedzeń Komitetu Redakcyjnego Polskiego Atlasu Etnograficznego: 27-28 maja 1977, 10-11 kwietnia 1978,9 października 1979,9-10 czerwca 1983 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Polski zeszyt zeszyt zeszyt Atlas Etnograficzny (legendy do map, kopie maszynopisów w archiwum PA£): VII, mapy 356-439, 1976 (data dopisana później), VIlI, mapy 440-521,1978, s. 622. IX, mapy 522-628, 1988, s. 873. BIBLIOGRAFIA (Publikacje związane z Polskim Atlasem Etnograficznym, atlasy etnograficzne i językowo-etnograficzne Polski i krajów sąsiednich, opracowania, w których autorzy zamieścili mapy etnograficzne, obejmujące Polskę lub jej duże obszary, oraz ważniejsze prace dotyczące metodyetnogeograficznej) Skróty: ADV NF BEP Kwart. HKM Komentarze do PAE PiME SW-M - Atlas der deutschen Volkskunde. Neue Folge - Biblioteka Etnografii Polskiej - "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Prace i Materiały Etnograficzne - Studia Warmińsko-Mazurskie Arealnyje issledovanija ... 1983 Arealny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, red. N. J. Tolstoi, Moskva. Atlas der deutschen Volkskunde 1936-1940 zeszyty 1-6, red. H. Harmjanz i E. Rohr, 1958-1979 nowa seria, zeszyty 1-7, red. M. Zander (od z. 4. wespół z G. Wiegelmannem, H. L. Cox i G. Grober-Gliick). Atlas języka i kultury. .. 1979-1996 Atlasjęzyka i kultury ludowej Wielkopolski, red. Z. Sobierajski i J. Burszta (od t. VII - Z. Sobierajski), Wrocław-Warszawa-Kraków. 1979a Tom I: Gospodarstwo domowe - pożywienie, mapy l-lI5. 1979b Tom II: Człowiek - przyroda, mapy 116-235. Tom Ill: Rolnictwo, mapy 236-436. 1982 1986 Tom IV: Rolnictwo i hodowla, mapy 437-512. Tom V: Transport, mapy 437-512. 1989 Tom VI: Włókiennictwo - odzież - obuwie, mapy 513-575. 1991 Tom VII: Kultura społeczna - folklor obrzędowy i muzyczno-obrzędowy, 1992 mapy 576-655. Tom VIII: Dom - zagroda, mapy 656-701. 1994 Tom IX: Rybołówstwo, mapy 702-763, Poznań. 1996 �262 Bachmann A. 1929 Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, Archiwum Towarzystwa Nauk we Lwowie, Wydz. II Historyczno-Filozoficzny, t. 5, Lwów. Barabas J. 1963 Kartografiai módszer a neprajzban (Metoda kartograficzna w etnologii), Budapest, ss. 189, 6 map. (Rec.: "FolkIiv", t. 30 [1966] 1967). Baranowski B. 1966 Uwagi nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 14, nr 4, ss. 701-709. 1967 W odpowiedzi profesorowi 1. Gajkowi, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 573-574. Baruzzi-Leicher R. 1964 Hiiusliche Gemeinschaftsarbeiten w: ADV NF, red. M. Zender, Erlliutrungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 625-672. Basara J. Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, "Prace Językoznawcze", t. 43, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1964 Cz. I: Dom mieszkałny, ss. 80, 25 map; 1965 Cz. 2: Pomieszczenia gospodarskie, ogrodzenia, zamknięcia. Biasutti R. 1963 La methode geographique en ethnologie et Ie probleme des "cycles culturels ", w: VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, Paris 30 juillet-6 aout 1960, t. II Ethnologie (t. l), Paris, ss. 25-28. Błaszczyk S. 1955 Uwagi na marginesie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą, przeprowadzonych w roku 1953 według kwestionariusza nr 1 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 913-922. Bohdanowicz J. 1962 Spichrze na tle innych pomieszczeli do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. (1860-1960), "Lud", t. 47, ss. 283-382, 16 map. 1972 Skrzynie do przechowywania ziarna w polskiej kulturze ludowej, "Lud", t. 56, ss. 123-143,3 mapy. 1973a Pożywienie w pracach Połskiego Atlasu Etnograficznego, w: Pożywienie ludności wiejskiej, red. A. Kowalska-Lewicka, ss. 53-61, 3 mapy. Spichrze ziemne, "Lud", t. 57, ss. 201-211. I973b 1976a Kontynuacja koncepcji naukowych Kazimierza Moszyńskiego. Polski Atlas Etnograficzny, w: Kazimierz Moszyński - życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 117-124. Plecione beczki na ziarno, "Etnografia Polska", t. 20, z. 2, ss. 181-200, 1976b 2 mapy. Drewniane naczynia na ziarno, "Lud", t. 61, ss. 174-188,2 mapy. 1977 Prof dr Józef Gajek, twórca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 69, 1985 ss. 27-33. Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników badań PAE, "Etnografia PoI1987 ska", t. 31, z. 2, ss. 161-191. Specyfika kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficzne1988 go, w: Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, ss. 144-160. 1993 Polski Atlas Etnograficzny - wykładnia zadań i metod pracy, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 7-49. 1994 Przechowywanie wymłóconego zboża, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 128-244. �263 1995a 1995b 1996 1999a 1999b 1999c 1999d 199ge Brencz A. 1996 Cox H. L. 1985 Dach, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 175-212. Piwnice, tamże, ss. 21-39. Pożywienie, w: Komentarze do PAE, t. 5, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 7-70. Czuwanie przy zwłokach, w: Komentarze do PAE, t. 5, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, Wrocław, ss. 94-96. Poczęstunek po pogrzebie, tamże ss. 137-146. Wyposażenie zmarłych, tamże ss. 98-110. Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii, tamże, ss. 51-56. Zwyczaje związane z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz, tamże ss. 112-135. Wielkopolska jako region etnograficzny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnologia i Antropologia Kulturowa nr 16, Poznań. Siibrauchtum: Siitucher und SiigefiijJe, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 50, 51,64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 145-223. Czajkowski J. 1969 Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, "Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", t. 2. Czekanowski J. 1935a La difJerenciation ethnographique de la Pologne a la lumiere du passe, "Bulletin International de I' Academie des Sciences et Lettres, Classe de Philologie", nr 1-3, ss. 25-29, mapa. Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, "Sprawozdania 1935b z Posiedzeń i Czynności Polskiej Akademii Umiejętności", t. 40, ss. 64-67, mapa. Przyczynek do zagadnienia syntezy kartogramów, "Przegląd Statystyczny", t. I, 1938 nr I, ss. 47-52. Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, ar1957 cheologiczne ijęzykowe, wyd. 2, Prace Instytutu Zachodniego nr 21, Poznań, ss. 515, mapy, tab. Dąbrowska G. 1980 Polishfolk dances, "Ethnologia Polon a", t. 6, ss. 109-124, mapa. 1981 Taniec ludowy, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 285-325. D(elimat) T. 1947 Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej PTL w sprawie Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 37, ss. 476--481. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur Ie limites ethnographiques en Europe Centrale, w: La Pologne au VIle Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, BEP nr 10, Wrocław, ss. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie, "Etnografia Polska", t. II, ss. 62-86. Dołżycka B. . 1993 Ugorowanie w gospodarce chłopskiej, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 175-190. Brogi, sterty i stogi, tamże, ss. 247-264. 1994a �264 1994b 1995a 1995b 1995c 1995c 1995e 1996a 1996b Dworakowski 1964 Stodoły, tamże, ss. 266-300. Budownictwo ryglowe i glinobite, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 130-143. Formy chałup na obszarach peryferyjnych, tamże, ss. 159- I 73. Konstrukcja przysłupowa, tamże, ss. 84-103. Niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, tamże, ss. 105-128. Wyprawa ścian, tamże, ss. 145-158. Naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 180-193. Żarna, tamże, ss. 136-159. S. Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. l, Zwyczaje doroczne i gospodarskie. "Prace Białostockiego Towanystwa Naukowego", nr 3, Białystok, ss. 248, mapy. Etnograficky atlas 1978 EtnografickjJ atlas, t. l, oprac. J. Vai'eka wespół z H. Laudovą i V. Smelhau- 1991 2000 sem, "Opera Ethnological" nr 8, Praha, ss. 255, 4 iI., 3 mapy [narzędzi orackich (oprac. F. Sach)]. EtnografickjJ atlas, t. 2, oprac. V. Scheufler, "Opera Ethnologica" nr 12, Praha, ss. 153, 5 map (rzemiosło wiejskie). Etnograficky atlas Cech. Moravy a Slezska. t. 3, Z. Martinek, Remeslna. domackiJ a manufakturni vyroba a obchod v Cechach v letech 1752-1756, Praha, ss. 241, 37 map. EtnografickjJ atlas Slovenska 1990 Fischer A. 1934 Frankowska 1948 Frauenknecht red. S. Kovacevicova, Bratislava. Kaszubi na tle etnografii Polski. Studium porównawcze, w: F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa ijęzyk, Pamiętnik Instytutu M. Bałtyckiego, nr 16, Toruń, ss. 41-50, mapa. Problemy Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 38, ss. 147-205 (nadbitka z datą 1949). G. 1963 Kaffee. Tee und Gebiick zum Totenmahl. w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute- 1964a Bezeichnung des Totenmahls, tamże, Erl. zur 3. Lieferung, 1964b Bezeichnung des Totenmahls: Redensarten, tamże, Karte NF 25-36, ss. 6 I 9- 1964c 1964d 1983 Teilnehmer am gemeinsamen Trunk, tamże ss. 595-600. Teilnehmer am Totenmahl, tamże, ss. 576-595. Volksrecht, w: ADV NF, red. M. Zender we współpracy rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 471--476. Karte NF 25-36, ss. 600-6 I 9. -621. Gajek J. 1946 1947 1955a 1956 z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 23--44. Polski Atlas Etnograficzny, "Lud", t. 36, ss. 408-412. Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis Mariae Curiae-Skłodowska", Sectio F, Suplementum I, Lublin. a polskom etnografićeskom atlasie, "Kratkije SoobScenija", t. 22, ss. 54-59. Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Referat wygłoszony na sesji �265 Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR 27 IV 1954 r., "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 899-908. 1957a Die Erforschung der Ackerbaugeriiteim Zusammenhang mit dem polnischen etnographischen Atlas, "Veroffentlichungen des Instituts fUrDeutsche Volkskunde" , t. 13, Agrar ethnographie, Vortrage der Berliner Tagung yom 29. Sept. Bis I. Okt. 1955, ss. 11-22. 1957b W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etllograficzym (Odpowiedź prof K. Moszyńskiemu), "Kwart. HKM", nr 3-4, ss. 606-634. 1958a Atlas Ethnographique Polonais en 1953-1957, "Kwart. HKM", z. 1-2, ss. 307-314, 2 mapy. 1958b Próba etllograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" - Komunikat, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", 13 A, ss. 50-53. 1958c Znaczenie kartografii elllograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, w: Z polskich studiów slawistycznych. Prace językoznawcze i etnograficzne na IV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Moskwie 1958, Warszawa, ss. 217-232. 1959 Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 44, ss. 153-204. 1962 Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, "Lud", t. 47, ss. 165-209, map 8. 1964a Atlas Etnographique Polonais, w: "Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego", t. 6, z. 2, ss. 51-55. 1967 Uwagi do dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 559-571. 1971 Znaczenie "Polskiego Atlasu Etnograficznego" dla etnografii Polski, "Etnografia Polska", t. 15, z. 2, ss. 17-36. 1973 The significance of the Polish Ethnographic Atlas for the ethnology of Poland, w: Poland at the 9'h International Congress of Antropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszaw a-Krak ów-Gdańsk, ss. 43-68. 1974a Etnograficke regióny na zaklade Polskeho etnografickeho atlasu, "Slovensky Narodopis" R. 22, nr 3, ss. 374-388,2 mapy. 1974b Z histórie etnokartografie v Pol 'sku, "Slovensky Narodopis" R. 22, z. 3, ss. 361-373. 1975 Projekt scenariusza Etnograficznego Parku Ziemi Radomskiej, "Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego", t. 12, z. 1-2, Radom, ss. I I I - li 3. 1976 Etnograficzne zróźnicowanie obszaru Polski, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. l, BEP nr 32, ss. 143-177. Gajek J., Kłodnicki Z. 1976-1977 Der polnische etnographische Atlas Forschungsstand, "Ethnologia Slavica", t. 8-9, ss. 295-301. G[ajkowa] O. 1954a Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r., "Lud", t. 41, cz. II, ss. 1259-1267. 1954b Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu, "Lud", t. 41 cz. II, ss. 1268- I280. 1956 Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, ss. 908-909. Ganckaja O. A., Gracjanskaja N. N., Listova N. M., Tokarev S. A. 1968 ObSćaja sistematika narodnogo źiliśća v stranach Evropy, w: Tipy selskogo �266 ii!iSca v stranach zarnbeinoj Evropy, red. S. A. Tokarev, Moskva, ss. 361-370, Garyga B. 1963 mapa. Radło śląskie w technice mechanicznej uprawy roli, PiME, -297,6 t. 23, ss. 245- map. Górak 1. 1992 Materiały do historii kultury materialnej Zamojszczyzny, Zamość, Grober-Gluck 56 map. G. ss. 64, 1972 Lokalnamen in deutchsprachigen Bezeichnungen von Sagengestalten. Verbreitung und Deutung, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte. red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. 1, Bonn, 1985 Der Erste Kirchgang der Wachnerin, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den 1988 Zum AbschlujJ des Atlas der deutschen Volkskunde - Neue Folge. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der Volkskunde, w: Wandel der Volkskultur in Europa. Festschriftfiir Gunter Wiegelmann zum 60. Geburstag, red. N- ss. 144-168, 3 mapy. Karlen 50, 51, 64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 105-144. -A. Bringeus, l. 1, (Beitriige zur Volkskultur Munster, ss. 53-70. Grocholski 1962 z. 60), J. Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich wXIXIXXw., "Lud", t. 47, ss. 231-282,11 map. Przesuszanie zżętych zbóż na polu w: Komentarze do PAE, l. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 63-93. Formy zaprzęgu konnego, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 239-269. 1994 1997 Hanisch in Nordwestdeutschland, K. 1972 Ethnographische Atlasvorhaben in Polen, w: Festschrift Matthias Zender ..., Hofman-Liandzis 1962 ss. 296-306. K. Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku, "Lud", ss. 210-230, Horodyska t. 47, 9 map. H. 1958 Słownictwo Warmii i Mazur. Hodowla, SW-M nr 3, Wrocław, ss. 111,34 mapy. Istoriko-etnografićeskij atlas Pribaltiki 1985 T. l Zemledelie, red. M. G. Rabinovicova, red. naczelny L. N. Terenteva, Wilno, 54 mapy i tom komentarzy. Jagieła K. 1973a 1973b 1995a Formy stęp w Polsce i ich występowanie, "Lud", l. 57, ss. 213-243, 2 mapy. Typy maślnic w Polsce i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego, tamże, ss. 213-217,2 mapy. Budownictwo sumikowo-łątkowe, w: Komentarze do PAE, t. Budownictwo, 1995b 1995c 1995d 1996a Domy z podcieniem szczytowym, tamże, ss. 41-61. Formy węgłów chałup zrębowych, tamże, ss. 71-82. Rozplanowanie chałup wąsko/rontowych, tamże, ss. 243-251. Maślnice, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, 1996b 1997 Stępy, tamże, ss. 90-134. Jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 198-237. Wrocław, Wrocław, ss. 63-69. ss. 161-179. �267 Jankowska B. 1993 Formy i nazwy kopaczek, w: Komentarze do PAE, t. 1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wrocław, ss. 51-71. 1994 Ule kłodowe i słomiane, tamże, ss. 349-396. 1995a Nazewnictwo związane z chałupą, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 287-301. 1995b Rozplanowanie chałup szerokofrontowych, tamże, ss. 252-285. 1996a Czerpaki zgrzebłowa te do zbierania jagód, tamże t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 72-88. 1996b Łyżniki, tamże, ss. 195-218. 1996c Reliktowe występowanie krzesiw (stan z przełomu XIX na XX w.), tamże, ss. 220-233. 1999a Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia, tamże, t. 5, Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, ss. 173-181. 1999b Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, tamże, ss. 57-70. 1999c Ubiór zmarłego, tamże, ss. 72-92. 1999d Zapowiedzi śmierci, tamże ss. 13-49. 199ge Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, tamże, ss. 148-171. Judycka I. 1957 Nazwy narzędzi ornych w gwarach Pomorza Mazowieckiego, "Kwart. HKM", R. 5, z. 2, ss. 245-282. 1961 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach Pomorza Mazowieckiego. Stan obecny, historia i związki z terenami przyległymi, SW-M nr 9, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 168,8 map. Kaiser K. 1936 Atlas der pommerschen Volkskunde, Pommernforschung II. Reihe, Greifswald: Textband. Veroffentlichungen des Volksundlichen Archivs fUr Pommern, t. 4, ss. 333, 40 iI., 8 map. Kartenmappe, VerOffentlichungen des Volkskundlichen Archivs fUr Pommern, t. 5, 44 mapy. Klimaszewska J. 1938 Dach chaty w Polsce, "Lud Słowiański", t. 2, dział B, ss. 141-147; t. 4, z. 1, dział B, ss. 117-168. 1981 Doroczne obrzędy ludowe, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 127-153,6 map. Kłodnicki Z. Transport mit Menschenkraft in Polen in der ersten Hiilfie des XX Jahrhun1971 derts, w: Studia Etnographica et Folkloristica in honorem Bela Gunda, red. l. Szabadfalvi i Z. Ujvary, Debrecen, ss. 589-606, 7 map. Rezginie w Europie, "Lud", t. 58, ss. 73-85,2 mapy. 1974a Rybołówstwo ludowe w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. 1974b HKM", R. 22, nr 1, ss. 189-196, 6 map. "Rezginia" in Europe, "Ethnologia Europaea" w. 8, z. 2, ss. 101-110,3 mapy. 1975 Reliktoweformy transportu nasobnego i ręcznego w kulturach ludowych środ1976b kowej Europy. Rozprawa doktorska. Zum Stand der kartographischen Forschungen zur Volkstiimlicher Fischerei 1976c in Polen, Studien zur europiiischen traditionellen Fischerei, "Bajai DoIgozatok" 3, Baja, ss. 53-57, mapa. Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskar1980 te, Red. M. Zender, "Forschungen zum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder" t. 1, Gottingen (Kłodnicki - oprac. obszaru Polski na mapie Europy i tekst na ss. 55-59). �268 Transport mit Menschenkraft in den polnischen Karpaten, w: Traditione//e Transportmethoden, Budapest, ss. 43-63, 7 map. 1984 Das polnisch-deutche Grenzgebiet ais kulturelIer Kontaktraum im Spiegel der volkskundlichen Atlanten, w: Volkskundlische Kulturramforschung heute, red. H. L. Cox i G. Wiegelamnn, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 43-54, 2 mapy. 1986-1988 Das Wurfnetz in Polen in den Nachbarliindern. Eine Beispiel der Wanderung eines Kulturelements, "Acta Ethnografica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 34, 1-4, ss. 265-28 I, mapa. 1987 La peche traditionne//e en eau douce. "Objets et Mondes. Revue du Musee de L'homme - Musee National d'Historie Naturelle" t. 24, z. 3-4, ss. 127-134. Die Dynamik des Wandeis der traditionellen Sachkultur in Polen, w: Wandel 1988 der Volkskultur in Europa. Festschrift fiir Giinter Wiegelmann zum 60. Geburtstag, red. Nils-Arvid Bringeus, t. I, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 60), ss. 325-347,6 map. 1992 Tradycyjne rybołówstwo śródlądowe w Polsce. Zarys historii sposobów, narzędzi i urządzeń rybackich w świetle metody retrogresywnej, "Acta Universitatis Wratislaviensis", No I318, Wrocław, ss. 408 + 8, 24 mapy. 1993 Przysłowia dotyczące siewu zbóż, "Literatura Ludowa", z. 3, ss. 27-46. 1994a Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych (Z myślą o "Karcie kulturowej Rzeki 'j, "Rzeki" t. 3, ss. 45-65. 1994b Siew zbóż, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. lI, Wrocław, ss. 6-31. 1994c Tak zwana rubież etnograficzna, a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud", t. 77, ss. 47-67. 1995 Ogrodzenia, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 5-20. 1996 Zachodnie wpływy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, "Lud", t. 80, ss. 157-166. 1997a Kulturstromungen zwisclzen Elb- und Weichselstromgebiete in den letzen Jahrhunderten. [w:] Evropsky kulturni pros/or - jeden o/a v rozmani/os/i. Sbornik z 10. Etnokartografickeho sympozia (Ti'eśt' 25-29.1I1.J966J, red. J. Vai'eka, M. Holubova, L. Petrailova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, ss. 86-97,6 map. 1997b Transport silami ludzkimi, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja, Wrocław, ss. 9-107. 1997c Wstęp, tamże, ss. 5-8. 2000 Dolny Śląsk na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej, w: Śląsk, Schlesien, Slezko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Wrocław, ss. 93-111. Kłodnicki Z., Kłosek E., Szymański A. 1982-1983 Zur Syste'!latik der Dreschj1egel in Europa, "Ethnologia Europea", t. 13, z. 1, ss. 85-96. Kolago C., Trębska W. 1961 Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy etnograficznej, "Etnografia Polska", t. 4, ss. 153-171. 1965 Z zagadnień metodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej, "Etnografia Polska", t. 9, ss. 25-40. Kwaśniewski K. 1962 Elementy zagrody chlopskiej związane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i w XX w. (Zarys e/nograficzny), "Lud", t. 47, ss. 439-468, 9 map. 1981 �269 1963 1965 Labuda G. 1954 Lempka W. 1976 Lew S. 1963 ŁęgaW. 1933 Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych z drugiej połowy XIX oraz XX wieku, BEP nr 7, Wrocław- Warszawa-Kraków. Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku), "Etnografia Polska", t. 9, ss. 102-121,6 map. Kilka uwag o zadaniach" Polskiego Atlasu Etnograficznego ", "Lud", t. 41, cz. l, ss. 808-822. Tradycyjna gospodarka hodowlana, w: Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, red. 1. Burszta, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 219-248. Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze Dolnego Śląska (Materiały z badań terenowych), PiME, t. 23, Wrocław, ss. 117-140. Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, nr 10, Toruń, ss. 256, 10 map. 1960 Okolice Świecia. Materiały etnograficzne, Gdańsk, ss. 236, 4 mapy. 1961 Ziemia Chełmińska, PiME t. 17, Wrocław, ss. 494, mapy. Małecki M., Nitsch K. 1934 Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków. Mały atlas gwar polskich 1957-1970 Kier. naukowy K. Nitsch, od 3. tomu - M. Karaś. Tomy 1-13, Wrocław-Kraków. Marczyk I. Radła, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, 1993a ss. 73-107. Socha, tamże ss. 109-127. 1993b 1994 Wykorzystanie wołów i krów jako si/y roboczej, tamże, ss. 312-327. Sanie, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, ss. 110-154. 1997 MarczykM. 1997 Koła i wozy czterokołowe, tamże, ss. 156-196. Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii, tamże, t. 5, Zwyczaje, obrzę1999 dy i wierzenia pogrzebowe, ss. 183-195. Martin L. Brauchtum bei der Heirat, Der Weber oder Mittelsmann, w: ADV NF, red. 1959 M. Zender, Erliiuterungenzur 1. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 85-152. 1964 Brauchtum bei der Tau/e, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 673-752. Brauchtum bei der Heirat. Verlobung, w: AD V NF, red. M. Zender we współ1983 pracy z H. L. Coxem, G. Grober-GHick i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 61-104. Mainers U. 1983 Die Kornfege in Milleleuropa. Wort- und sachkundliche Studien zur Geschichte einen /riihen landwirtschaftlichen Maschine. Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 28, Miinster, ss. 481, 4 mapy. Mielczarska W. 1931 Starosta weselny w Polsce. Wydawnictwa Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Poznańskiego, nr 2, Poznań, ss. 27,2 mapy. �270 Mocarska-Kowalska A. 1963 Słownictwo Warmii i Mazur. Rybołóstwo, SW-M, t. 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 79, 18 map. Moszyński K. 1925 Niektóre wyniki etnograficznych badań Polski, "Ziemia", t. 10, nr 3, ss. 40-45. 1927 Lud polski w dorzeczu Wisly, "Ziemia", l. 12, ss. 163-169. 1929a Ethnographische Studien in Ostpolen, w: A journey through the eastern provinces of Poland in the year 1926, Kraków, ss. 125-171. Kultura ludowa Słowian, Kraków, cz. I Kultura materialna, s. 710, 21 map (wyd. 2 - Warszawa 1967, s. 751) 1929b cz. II Kultura duchowa, z. l, ss. 1-722 [wyd. 2 - Warszawa 1967, ss. 835, 27 map (przedruk 1934 z K. Moszyński i J. Klimaszewska, Atlas kultury ludowej w Polsce)], z. 2, ss. 723-1642, 2 mapy (wyd. 2 - Warszawa 1968, ss. 111,2 mapy). 1939 Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiań1937a ski", t. 4, z. I, ss. B65-1I7, 10 map. Varia, "Lud Słowiański", t. 4, z. I, ss. B27-45. 1937b Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym, "Kwart. HKM", 1956 R. 4, z. 3, ss. 491-518. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, BEP, nr 3, Wrocław1958a Warszawa-Kraków, ss. 855+38, mapa. 1958b Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Etnografia Polska", t. l, ss. 57-65. O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, BEP nr 6, Wrocław1962 Kraków-Warszawa, ss. 293, mapa. Moszyński K., Klimaszewska 1. 1934-1936 Atlas kultury w Polsce, Kraków. 1934 Zeszyt l, 8 map. 1935 Zeszyt 2, opracowany wespół z M. Bytnarówną, 12 map. 1936 Zeszyt 3, 10 map. Nasz A. Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych, 1958 "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" R. 13, nr 3, ss. 365-408, II map. 1960 Narzędzia żniwne w Polsce, "Etnografia Polska", t. 3, ss. 309-328. Nowosz W. Zajęcia rolnicze i hodowlane, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo1976 wej, t. l, red. M. Biemacka i in., BEP nr 32, Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk, ss. 185-245, 3 mapy. Olędzki 1. 1962 Rybołówstwo na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, BEP nr 5, Wrocław-Warszaw a-Kraków, ss. 139-276,7 map (w tym jedna powtórzona ~a Moszyńskim, 1929). Passarge S. Geographische Volkerkunde, t. I. Einfiihrung in die geographische Volker1934 kunde, Frankfurt a.M., ss. 144. Pawłowska J. 1994 Narzędzia żniwne, w: Komentarze do PAE, t. I,Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 32-62. �271 Pawłowska 1., Staszczakówna Z. 1956 Uwagi nad kwestionariuszem nr 2 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 922-925. Pel3ler w. Deutsche Volkstumsgeographie, Braunschweig-Berlin-Hamburg, ss. 104, 1931 21 map. Polski Atlas Etnograficzny ... Polski Atlas Etnograficzny, red. J. Gajek 1958 Zeszyt próbny, Wrocław, mapy 1-17, część tekstowa, ss. 66. 1964 Zeszyt I, Warszawa, mapy 1-57. 1965 Zeszyt II, Warszawa, mapy 58-129. Zeszyt III, Warszawa, mapy \30-190. 1967 1971 Zeszyt IV, Warszawa, mapy 191-250. 1974 Zeszyt V, Warszawa, mapy 251-304. Zeszyt VI, Warszawa, mapy 305-355. 1981 Pokropek M. 1981 Metoda etnograficzna. w: Metody etnologii, cz. I, red. E. Z. Szulc, Warszawa, ss. 61-85. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa, ss. 197, 101 ił. Pokropek M., Pokropek W. 1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. 1, Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa, ss. 187, 184 ił. Popiel L. 1936 Stępa w Polsce, "Lud", t. 34, ss. 187-269. Prinz 1. Das Totenfest. Gebiicke zu Allerseelen, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute1963 rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 381-392. Prinz J. (zarys), Frauenknecht G. (oprac.) 1963 Gebiicke zum Totenmahl. tamże, ss. 439-471. Problemy kartografirovanija ... 1974 Problemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, red. S. I. Bruk, Leningrad, ss. 324 (rec. Z. Staszczak, "Lud" t. 60, 1976, ss. 253-254). Pudło K. Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach 1962 chłopskich w Polsce z końcem x/x i w / poło XX w., "Lud", t. 47, ss. 415-438,5 map. Rączka J. W. 1985 ' Podstawy rewaloryzacji architektury w regionach krajobrazowych (Wartości i zagrożenia - Rozważania nad metodą - Cechy regionalne - Problemy rewaloryzacji), Politechnika Krakowska, Monografia nr 35, Kraków, ss. 230, mapy. Reinfuss R. 1946 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36, ss. 222-255 (nadbitka paginowa 1-36),3 mapy. Łemkowiejako grupa etniczna, PiME, t. 7, ss. 7-210,7 map. 1948 Reiman E. 1972 Fastnachtsbrauchtum in Ost- und WestpreujJen, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte, red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. l, Bonn, ss. 195-226, 5 map. �272 Rohr E. 1939 Die Volkstumkarte. Voraussetzungen und Gestaltung. Volkstumsgeographische Forschungen, Russkije. Istoriko-etnografićeskij Red. P. I. Kusnier, t. l, Leipzig, ss. 140. atlas S. N. Tolstov i in., Moskva. Zemledelije. Krestianskoje iiliSće. Krestianskaja odeźda (Seredina XIX-naćałoXXvieka), 71 map, [komentarze] ss. 360 [rec. Z. Kłodnicki, "Lud", t. 52, 1968]. Iz istorii narodnogo źiliśća i kostiuma (ukraśenie krestianskich domov i odeźdy, seredina XIX-naćalo XX v.), 1967 1970 Schier B. 1966 Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, wyd. 2, Gottingen. Schlenger 1934 H. Methodische und technische Grundlagen des Atlas der deutschen Volkskunde, Berlin (Deutsche Forschung, z. 27). Siatkowski 1958 J. Skarżyński T. Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, SW-M nr l, Wrocław, 1962 ss. 140, 64 mapy. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX wieku (Etnograficzna analiza niektórych cech), "Lud", t. 47, ss. 383-414, II map. Paleniska i piece piekarskie w budownictwie dolnośląskim, PiME, t. 23, 1963 Wrocław, Smułkowa ss. 141-169. E. 1968 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim, Monografie Slawistyczne, t. 14, Wrocław-Warszawa-Kraków, Z. Sokolewicz 1993 ss. 244, 55 map. Pług i plużnica, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. l, Wrocław, ss. 129-157. Z. Staszczak 1963 Budownictwo chłopskie w wojwództwie lubelskim (w XIX i XX wieku), "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 24, Wrocław, ss. 232, 41 map. Staszczakówna Z. 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947-1953 r. "Lud", t. 41 cz. 2, ss. 1280-1283. Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 45, 1960 ss. 494-516. Stęszewski J. 1981 Muzyka ludowa, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, HEP nr 34, ss. 245-284. Stolicna R. 1997 The Ethnographic Atlas o/Slovakia - contribution to European cultural identity. w: Evropsky kulturni prosfor - jedenota v rozmanitosti. Sbornik z 10 Etnokartografickeho sympozia (Treśt' 25-291111966). Red. J. Vareka, M, Holubova, ss. 120-126. Symoni-Sułkowska J. 1958 Szyfelbein 1956 L. Petranova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, Słownictwo Warmii i Mazur. Transport i komunikacja, SW-M nr 2,16 map. Z. Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. HKM", z. 4, ss. 361-368. �273 Szymański A. 1993a Reliktowe formy bron w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 159-174. 1993a Reliktowe uprawy zbóż, tamże, ss. 193-208. 1994a Tradycyjny transport włóczny, tamże, ss. 328-347. 1995 Systemy i urządzenia ogniowe, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 214-241. Die Termine der Jahresfeuer in Europa 1980 Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskarte. red. M. Zender, "Forschungenzum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder", t. l, GoHingen, ss. 121,8 map. Tłoczek I. Chałupy polskie. Warszawa, ss. 51, 64 ił. 1958 Tolksdorf U. Essen und Trinken in Ost- und Westpreussen, cz. l, Schriftenreihe der Kom1975 missionfiir Ostdeutsche Volkskunde in der Deutschen Gesellschaftfiir Volkskunde e. v., t. 13, Marburg, ss. 447,41 map. Trocka-Leszczyńska E. 1995 Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regionie sudeckim, Wrocław, ss. 270, mapy. Trojan M. Dreschflegel in Europa. Methodische Problem e einer Karte, "Ethnologia 1983 Europea" t. 13, ss. 203-226. Młócenie zbóż, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, 1994a Wrocław, ss. 95-126. Omłot zbóż. Narzędzia i techniki, organizacja pracy, miejsce w kulturze wsi, 1994b w: Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, "Ethnologica" 2, "Acta Universitatis Wratislaviensis" No 1553, Wrocław, ss. 7-162. Trotzig D. Slagan och andra troskredskap. En etnologisk undersokning med. utgangspunkt 1943 fran svenkt material, Nordiska Museets Handligar, t. 17, Stockholm. Wagner D. Biiuerliche Arbeitswagen in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeu1980 tsche Volkskunde", t. 23, ss. 266-279. Schleifen und Schlilten in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeutsche 1981 Volkskunde", t. 24, ss. 254-270. Werth E. Grabstock. Hacke und Pflug. Versuch einer Entstehungsgeschichte des Land1954 baues von ... Ludwigsburg, ss. 435, 25 map. Wiegelmann G. 1959 Frauenarbeit in der Landwirstschaft, w: AD V NF, Erliiuterungen zur l. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 37-83. 1963a Alkoholische Getriinke zum Totenmahl, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterun gen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 476-492. 1963b Brotspeisen zum Totenmahl, tamże, ss. 515-528. 1963c Speisen. Gebiicke und Getriinke beim Totenmahl. Einleitung, tamże, ss. 420-439. 1963d Warme Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 493-515. 1964a Ort des Totenmahls und des Trunks, tamże, zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 559-575. 1964b Schluj3betrachtung zu den Speisen des Totenmahls, tamże, ss. 548-559. 1964b Wandel und soziale Unterschiede bei den Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 529-548. �274 1967a 1967b 1969 1977 1984 1990 Wiegelmann 1963 Al/tags- und Festspeisen. Wandel und gegenwiirtige Stel/ung. Beiheft 1 zum Atlas der deutchen Volkskunde, NF, Marburg. Die riiumliche Methode ill der Geriiteforschung, w: Arbeits und Leben. Deutscher VolkskundekongrejJl965 in Marburg. Verd6ff. d. Inst. f. mittele. Volksforschung an d. Philipps Univ. Marburg-Lahn. A. Ałłg. Reihe, red. G. Heilfurth, I. Weber-Kełłermann, t. 4, G6ttingen, ss. 140-145. Erste Ergebnisse der ADV - Unifragen zur alten biiuerlichen Arbeit, "Rheinische Viertelsjahrbliitter", t. 33, ss. 208-262. Die Sachkultur Mitteleuropas, w: G. Wiegelmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde. Eine Einfiihrung. Grundlagen der Germanistik, t. 12, Berlin, ss. 97- 131, 2 mapy. Ertrag und Aufgaben volkskundlischer Kulturraumforschung, w: Volkskundliche Kulturrauniforschllng heute, red. H. L. Cox i G. Wiegełmann, Munster (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 1-\2. Theoretische Konzepte der europiiischen Ethnologie. Diskussionen um Regeln und Model/e. Grundlagen der europiiischen Ethnologie, t. 1, Munster, ss. 293, mapy. G. (we współpracy z G. Frauenknecht) Das Totenmahl. Einleitung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 2. Karle NF 13-24, Marburg, ss. 393-419. SchlujJbetrachtung zum Totenmahl, tamże, Er\. zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 622-624. T. Chłopskie budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w. (Materia/y i studia). Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. Archeologia, Etnografia, z. I, Poznań, ss. 99-222, 2 mapy. Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego, Seria Etnografia nr 3, Poznań, ss. 321, mapy. Lieferung, 1994 Wróblewski 1958 1964 Zaborski Z. 1926 o kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Prace Komisji Etnograficz- nej PAU, nr l, Kraków. Zaręba A. 1969-1974 1969 1970 Atlas językowy Śląska, t. l, Wstęp do całości, Kraków, ss. 155. t. 2, Kraków, cz. 1, Mapy 1-250, cz. 2, IfYkazy i komentarze do map 1-250, ss.96. t. 3, Warszawa-Kraków, cz. I,Mapy 251-750, cz. 2, Wykazy i komentarze do map 501-500, ss. 94. t. 4, Warszawa-Kraków, cz. 1, Mapy 501-750, cz. 2, Wykazy i komentarze 1974 do map 501-750, ss. 103. Zawistowicz-Adamska K. 1972 1958 Zagadnienie "Etnografia Zender M. 1959 opracowali tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym, Polska", Volkstiimliche Hei/igenverehrung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 1. Lieferung, 1963 1983a t. I, ss. 68-71. Karte NF 1-12, Marburg, ss. 153-232. Grabbeigaben, tamże, Er!. zur 2. Lieferung, Karle NF 13-24, ss. 233-380. Totenglaube lind Totenbrauch. Bezeichnung der Ungliicksstelle, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wie- �275 gelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 52-59. 1983b Totenglaube und Totenbrauch. Zeichen an der Todesstelle, tamże, ss. 45-51. 1983c Vorrechte und Feste der Frauen und Miidchen, tamże, ss. 1-22. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich, Studia Societatis Scientiarum Torunensis, Supplementum IV, Toruń, ss. 326, tab\. 52, 12 map. Zygmunt Kłodnicki POLISH ETHNOGRAPHIC ATLASHISTORY, PRESENT STATUS AND PROSPECTS (Summary) The author discusses the present status ofwork on the Polish Ethnographic Atlas (PEA) and future plans. He also presents some information on the archives of PEA. Work on PEA started after World War II and were headed by Józef Gajek. Field studies were conducted first by ethnographers from different centres in Poland, and later by a small team ofthe Department of Ethnography, Polish Academy of Sciences in Wrocław. The team also drew the maps. A sample folio was published in 1958 and the following ones (I-VI) were published in 1964-1981 (in total they include 355 maps). Comments to the Polish Ethnographic Atlas have been published since 1993. In 1997 archival materials of PEA were moved from Wrocław to the Department of Ethnology, Silesian University, Branch in Cieszyn. The present author, assisted by a group of ethnology students, attempted to complete the field studies of PEA. It is planned to prepare and publish subsequent volumes of Comments on knowledge and beliefs, neighbourly help (to be published in 2002-2003), fishing, windmills, small sacral architecture, demonology, folk dress and wedding ceremonies. The volumes will feature maps, which were originally planned to be included in folios VII-IX of PEA. The article also includes PEA Questionnaires, on the basis of which research was carried out (Appendix l); titles of maps (356-628) from unpublished folios VII-IX of PEA (Appendix 2); a listing of PEA maps (included in PEA, Comments and other works based on atlas materials) (Appendix 3) and extensive literature on PEA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1c6f0abec8b47f9699630eb825942e6.pdf 9f2c8c0786a8ab6e591d644ab94611c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2011 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource narodziny Kurumba - narodziny Afryka - kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1866 Title A name given to the resource Narodziny u Kurumbów / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.223-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchalik, Lucjan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 LUCJAN BUCHALlK Cieszyn, Żory NARODZINY U KURUMBÓW Informacja o terenie badań Kraj zamieszkany przez Kurumbów leży na północy Burkiny Faso, w prowincji Soum; południowa część leży w prowincji Bam. Najważniejszymi miejscowościami są: Titao, Pobe-Mengao, Aribinda i Belehede. Dominuje tu równina zbudowana z ubogich skał laterytowych i prekambryjskich skał krystalicznych. Tylko z rzadka wznoszą się niewielkie, silnie zerodowane pagórki. Społeczeństwo Kurumbów możemy podzielić na trzy grupy: Pela (zwani też "skalni" - na zachodzie), Karo (znaczy "mający żniwa w październiku" - na wschodzie) i Lurumi (zamieszkujący centrum kraju)l. Ten ostatni region będzie głównym tematem badań w dalszej części pracy. Nazywać go będziemy Krajem Lurum2• Westerman i Bryan zaliczają Kurumbów do grupy Grusi. Liczebność tych pierwszych szacowana jest na 60-80 tys. osób. Badania prowadzono w ramach programu "Lurum 2000", realizowanego w latach 1995-2000. W 1997 roku rozpocząłem badania wśród Kurumbów, wśród których przebywałem do 2000 roku czterokrotnie. Głównym miejscem prowadzenia badań było Pobe-Mengao oraz Bougue, Sisse, Oure, Namsiguya, Zana, Bourzanga, Hite, Ouindiguy, Lessam, Boulleni. I Kurumba Pela zajmują tereny na wschód od Tulfe, Ouendoupoli, Yoro. Kurumba Karo mieszkają wokół Aribinda, Belehede, nazwa ich wywodzi się od przyspieszonych - w stosunku do innych części kraju - żniw odbywających się w październiku. Kurumba Lurumi zamieszkują środkową część kraju, główną miejscowością, a zarazem siedzibą króla, jest Pobe-Mengao. 2 Znajduje się tutaj wiele przemieszanych etnicznie wiosek, np.: Petegoli (Kurumba, Rimaibe, Bella, Peule), Baraboule (Kurumba, Rimaibe, Peule), Doudoubangou (Dogon, Kurumba), Digel (Kurumba, Dogon), Lessam (Kurumba, Dogon, Rimabe, Peule), Dinagourou (Dogon, Kurumba), Hombori (Dogon, Songhay, Kurumba), Guiri (Dogon, Kurumba), Yoro (Kurumba zwani tu Tellem, Dogonowie). �224 1. Narodziny fIzyczne Małżeństwa zawierają najczęściej osoby bardzo młode (16-18 lat)3. Dziewczęta rodzą swoje pierwsze dziecko w wieku 17 lat, ostatnie zaś nierzadko po ukończeniu 40. roku życia. Wśród rodzących są więc duże różnice wiekowe. Niemniej przygotowania i zachowania dotyczące porodu zawsze są takie same. Występujące różnice dotyczą w zasadzie pierworództwa czy też płci dziecka, a nie wieku matki. Akuszerka Narodziny dziecka są wielkim wydarzeniem w rodzinie. Dzieci rodzą się w domu rodzinnym. Kobieta, czując nadchodzące rozwiązanie, prosi o przybycie akuszerki. Rolę akuszerki pełnią starsze, doświadczone kobiety. Zdarza się, że we wsi nie ma akuszerki, wtedy prosi się akuszerkę z sąsiedniej miejscowości. Za wykonaną pracę płaci się jej koszem prosa. Po przybyciu akuszerki, kobieta siada na podłodze i opiera się o ścianę. Położna na przemian masuje brzuch rodzącej i opukuje ją z dwóch stron krzyża, powtarzając to trzykrotnie co godzinę. Między masażami dotyka obiema rękoma podłogi znajdującej się pomiędzy rozkraczonymi nogami rodzącej. Poród W czasie porodu kilkakrotnie następuje rytualne picie wody, kobieta wielokrotnie zmienia pozycję. Przynosi się jej "białą wodę''4 i sos gombo, z czego wolno jej zjeść tylko trzy kęsy, każdy po trzykrotnym wprowadzeniu do ust. Jeśli rodząca pochodzi z rodziny muzułmańskiej, przynosi się jej w naczyniu wodę, którą wcześniej wylewano na papier zapisany wersetami Koranu. Podobnie jak w przypadku "białej wody" i sosu gambo, zanim rodząca napije się, trzykrotnie dotyka ustami brzegu naczynia. Część ostatniego łyka wypluwa na ciało, pozwala wodzie spłynąć, po czym wiedzie naczynie wzdłuż ciała aż do nóg. Tam stawia naczynie na podłodze, skąd akuszerka przesuwa je ku stopom. Wszystkie te gesty powinny przyspieszyć poród. Kiedy jednak poród się opóźnia, po raz kolejny przynosi się małą kalebasę z wodą oraz - jeśli rodząca jest muzułmanką - pewne suszone zioła przywożone przez pielgrzymów z Mekki. Przed rozpoczęciem porodu kobieta przyklęka z rozkraczonymi nogami i przysiada na stopach, akuszerka od tyłu przysuwa jej niski stołeczek, aby się mogła oprzeć. Podczas porodu akuszerka co godzinę masuje brzuch rodzącej w kierunku pępka. W tym czasie opukuje wielokrotnie rodzącą z dwóch stron J Współcześnie zdarzają się małżeństwa zawierane w póżniejszym wieku (30 lat i więcej), jest to spowodowane najczęściej migracjami. Młodzi ludzie wyjeżdżają w poszukiwaniu pracy do dużych miast, kiedy się dorobią, wracają i dopiero wtedy zawierają związek małżeński. 4 Woda zmieszana z mąką z prosa. �225 krzyża i kręgosłup, każdorazowo powtarzając to trzykrotnie. Położna przyjmuje dziecko, kładzie je między nogami matki i czeka, aż nie zostanie wydalone łożysko. Po czym matka wstaje, zostaje podchwycona pod pachy przez starszą, stojącą za nią kobietę, trzykrotnie podniesiona i potrząśnięta. Następne czynności wykonywane przez akuszerkę mają charakter czysto higieniczny - obmywa się dziecko, masuje, smaruje5• Szczególnie dokładnie czyści się twarz, szyję, uszy, pachy. Tak przygotowane dziecko przekazuje akuszerka innej kobiecie. Rodzącą odwiedzają różne kobiety6, w czasie swoich wizyt rozmawiają z rodzącą lub tylko przyglądają się, czasem czuwają drzemiąc. W porodzie nie mogą uczestniczyć kobiety, które jeszcze nie rodziły, oraz teściowa. Łożysko Po przygotowaniu dziecka i przekazaniu go którejś z towarzyszących kobiet, akuszerka zajmuje się łożyskiem znajdującym się dotąd w kącie izby. Wkłada się je i wyjmuje sześciokrotnie do starego zniszczonego naczynia, zanim tam ostatecznie - za siódmym razem włożone - nie pozostanie. Około 10 cm powyżej końca pępowiny robi supeł, który wystaje z naczynia. Po czym bierze do ręki ziarna prosa, sorga i innych roślin uprawianych przez kobiety, trzykrotnie wkłada do naczynia, za czwartym razem wrzucając je do środka (dotyczy łożyska chłopca). Tak przygotowane naczynie zamyka się za pomocą zwilżonej ziemi laterytowej i zakopuje w obrębie podwórza. Czynność ta przypomina raczej pogrzeb. Dół, do którego wkłada się naczynie z łożyskiem, nie mo±e być wykopany przez ojca dziecka, może to uczynić któryś z braci ojca. Preferuje się jednak, aby ten dół-grób wykopał ktoś spoza wsi. Zanim naczynie z łożyskiem zostanie wyniesione z domu, podaje się matce kalebasę napełnioną "białą wodą". Kobieta może ją wypić dopiero po trzykrotnym przyłożeniu do ust. Resztę płynu rozlewa w miejscu porodu. Dwie zgięte w pół kobiety niosą naczynie z łożyskiem i kalebasę z oślim łajnem. Naczynie wkłada się do dołu-grobu i przysypuje oślim łajnem, dopiero później to wszystko zakrywa się ziemią. Po zakopaniu naczynia kobiety pośpiesznie udają się do domu. Po zakończeniu tych zabiegów matka opuszcza dom i myje się za parawanem znajdującym się ponad pochowanym łożyskiem, tam też będzie załatwiała swoje potrzeby fizjologiczne. Sytuacja taka będzie trwała przez siedem dni. W czasie kiedy matka się myje, przygotowują dla niej matę, na której kładzie się spódnice. Jedna z kobiet bierze dziecko i trzykrotnie trzyma noworodka nad matą, zanim go na niej położy i przykryje spódnicą (dotyczy chłopca). Po umyciu się matka kładzie się obok swojego dziecka. Kobiety towarzyszące porodowi udają się do domów, ostatnia odchodzi akuszerka. s Masłem karite i ziemią laterytową (bardzo drobną, delikatną). 6 Zdarza się, że może ich być nawet do dziesięciu. �226 Matki z dziećmi, rodzina Sawadogo z Boulleni (marzec 1999 r.). Fot. L. Buchalik Matka z dzieckiem na targu w Bougue (kwiecień 1998 r.). Fol. L. Buchalik �227 Zachowania magiczne Wszystkie zachowania podczas porodu, nie mające natury ginekologicznej, lecz symboliczną, mają przyspieszyć poród. Do zachowań tych należą wspomniane już dotykanie rękoma podłogi, wszelkie ruchy skierowane ku dołowi, zlewanie wody po ciele rodzącej. Ustawienie naczyń z napojami na ziemi i przeciąganie ich pomiędzy nogami kobiety. Akuszerka postępuje w swych zabiegach ginekologicznych zgodnie z symbolicznym znaczeniem wydostawania się dziecka z ciała matki, to znaczy wyjściem w kierunku ziemi. Uwidacznia się w ten sposób bliski związek elementów realistycznych z symbolicznymi. Dopiero to połączenie tworzy doskonałość. Magiczno-symboliczne działanie ma taką samą wartość co działanie realistyczne. Czterokrotne powtarzanie wszystkich czynności jest oczywiste, bo chodzi tutaj o sprawy kobiece. Bardziej skomplikowane wydają się działania symboliczne, związane z czynnościami poporodowymi. Podstawowy problem polega na uznaniu jedności między dzieckiem a łożyskiem. Łożysko jest integralną częścią dziecka, posiada jego płeć. Dlatego łożysko chłopca jest grzebane po lewej, to jest męskiej stronie domostwa, a dziewczynki po prawej. Łożysko chłopca jest sześciokrotnie na przemian wkładane i wyjmowane z naczynia (2 x 3), zanim ostatecznie w nim pozostanie. Naczynie z łożyskiem chłopca jest również zamykane za pomocą trzech grudek ziemi. W przypadku łożyska dziewczynki wszystkie czynności powtarza się czterokrotnie. Powyższy opis pochodzi z monografii poświęconej Kurumbom, dotyczącej lat sześćdziesiątych (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 267-272). Współcześnie niewiele się zmieniło. Kobiety nie chcą rodzić w szpitalu znajdującym się w niezbyt odległym Djibo. Tradycja wyraźnie określa, że dziecko powinno przyjść na świat w domu rodzinnym. Kontakt dziecka ze współczesną medycyną - jeśli poważnie nie choruje - zaczyna się wraz ze szczepieniami, które są obowiązkowe. 2. Narodziny duchowe Aby nowo narodzone dziecko mogło być uważane w pełni za istotę ludzką, musi mu zostać nadane imię, musi też posiadać duszę - a birigu, siłę życiową - afele panga, ducha opiekuńczego, totem, może też być wcieleniem - a hute. Nadanie imienia Tradycyjne imiona związane były z kolejnością narodzin ("pierwszy", "drugi", a nawet "ostatni"), dniem tygodnia, w którym dziecko się narodziło ("czwartek", "poniedziałek"). Wpływ na imię miały też cechy indywidualne noworodka. �228 Imię nadaje się na siódmy dzień po urodzeniu (inf. Sino Sawadogo), rodzina, a także znajomi składają nowo narodzonemu prezenty: ubranka, kosmetyki dziecięce, a także pieniądze. Rodzice natomiast składają ofiary, aby zapewnić dziecku pomyślność. Zdarza się, że ojcami zostają mężczyźni po siedemdziesiątce7• Współcześnie nadaje się imiona8 tradycyjne, muzułmańskie, a nawet chrześcijańskie. Dominują jednak imiona muzułmańskie; imiona chrześcijańskie nadawane są najczęściej w starszym wieku. Związane jest to z przejściem na chrześcijaństwo, otoczenie jednak nadal używa w takich sytuacjach pierwotnego imienia muzułmańskiego9• Zdarzają się sytuacje odwrotne, kiedy to pierwotnym imieniem jest imię tradycyjne, zainteresowany dodaje sobie imię muzułmańskielO• Otoczenie używa wtedy obu imion. Dodawanie sobie imion, stosowanie ich zamiennie wprowadza pewne zamieszanie, społeczność lokalna potrafi jednak bezbłędnie określić, o kogo chodzi. UDogonów - zamieszkujących Falezy Bandiagary, znajdujące się około 100 km na północ od kraju Lurum - spotykamy podobny mechanizm; pierwszym imieniem nadawanym przez rodzinę jest imię tradycyjne, natomiast oficjalnie zapisane jest imię muzułmańskie. Otoczenie w takiej sytuacji używa również imienia pierwotnego". Wraz z wiekiem dodają do imienia pewne określenia podkreślające prestiż np. El Hadj (pielgrzym), czy też terminy zawodowel2• Dusza Wszystkie dusze określane są mianem a birigu. Według Kurumbów "Każde żyjące stworzenie ma duszę, zatem również zwierzę" (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). Także rośliny mają duszę, szczególne znaczenie mają dusze roślin uprawnych. Tylko kamienie nie posiadają duszy. Dusza nie jest umiejscowiona w jakiejś konkretnej części, zajmuje całe ciało, znajduje się w nim już od urodzenia dziecka. Dusza jest synonimem życia ludzkiego (inf. Almisi Sawadogo)l3. Czy człowiek może mieć kilka dusz? Trudno tutaj o precyzyjną odpowiedź na pytanie - ile dusz ma człowiek? W latach sześćdziesiątych austriaccy 7 Sino Sawadogo (ur. 1923 r.), animista, szef ziemi, został po raz kolejny ojcem w lutym 2000 roku. R Imiona żeńskie: Ranata, Aoua, Yabiri. Imiona męskie: Daogo, Barke, Masogo, Boulia, Bonseba, Manaa, Kirsyamba, Noga. 9 Mousa Samuel Sawadogo (ur. 1968 r.) z Mengao pochodzi z rodziny szefów ziemi, zostal chrześcijaninem, kiedy prowadził pijalnię piwa, póżniej przestał prowadzić pijalnię, został muzułmaninem i wziął sobie drugą żonę. Bourema - Emanuel Bourema (ur. 1945 r.) z Sabce, prowadzi bar, przeszedł na chrześcijaństwo ze względu na uprawiany zawód. lO Palogoba Oumaru Sawadogo (ur. 1930 r.) z Kourpele, obecnie muzułmanin, pełni funkcje szefa ziemi, właściwe dla animistów. II Mousa Amdaga Saye (ur. 1965 r.) z Tireli jest animistą, prowadzi mały "hotelik". 12 Ouremi Harouma mistrz krawiecki [list do autora]. 13 Almisi Sawadogo (ur. 1926 r.), animista, z jego rodziny wywodzą się szefowie ziemi. �229 Chłopcy najczęściej marzą o rowerze (listopad 1999 r.). Fot. L. Buchalik Dzieci z Mengao (styczeń 2000 r.). Fot. L. Buchalik �230 etnolodzy, Annemarie Schweeger-Hefel i Wilhelm Staude - prowadzący badania w kraju Lurum - nie potrafili dociec, ile w rzeczywistości - według Kurumbów - człowiek ma dusz. Odpowiedzi oscylowały między jedną a czterema duszami. Wcześniejsze badania przeprowadzone z kolei przez francuskich etnologów - Marcela Griaule'a i Gennaine Dieterlen - w latach trzydziestych udowadniały, że człowiek ma jedną duszę (Griaule, Dieterlen, 1942). Wcielenie W Lurum nazywa się a hute, zaś w okolicy Aribinda aligam (Griaule, Dieterlen, 1942, s. 10). Podstawowa różnica między duszą a wcieleniem polega na tym, że każdy człowiek ma duszę, lecz nie każdy człowiek jest wcieleniem inneg? człowieka, najczęściej przodka. Sila życiowa Zwana w języku moorel4 zili, a w języku kurunfe a dubay (Griaule, 1941, s. 9) lub a budey (Griaule, Dieterlen, 1942), zaś w samym Lurum afele panga (a panga - siła; a fele - życie) zdaje się nie odgrywać ważniejszej roli w życiu metafizycznym człowieka - dlatego też nie będę się tym problemem szerzej zajmował. Bez niej - oczywiście - nie można żyć. Posiadanie siły życiowej oznacza po prostu, że osoba żyje, umarli jej nie posiadają (AIrnisi Sawadogo). Duchy opiekuńcze Zwane są w języku moore kinkirsi (l.p. kinkirga) (Aleksandre, 1935), w języku kurumfe a kirenkanga (l. mn. a kirenne) (inf. Almisi Sawadogo). Posiadaje każdy człowiek i każde zwierzę, mogą być dobre albo złe (Griaule, 1941, s. 8). Często w buszu można znaleźć ślady działalności a kirenkangal5, kiedy coś ich zadziwi lub przeszkadza w podróży, mówią, że to ich sprawka. Żartobliwie mówią też na dzieci, że są a kirenkanga, szczególnie kiedy coś spsocą (Adama Sawadogo)'6. Totem Każdy człowiek posiada swój totem dziedziczony w linii męskiej - jest to totem rodowy przechodzący z pokolenia na pokolenie. Znaczniejsze rodziny Język otaczającego i dominującego na północy Burkiny Faso plemienia Mossi. Na temat duchów opiekuńczych patrz też: Dim Delobsom, Les secrets des sorciers noirs, Paris, 1934, s. 48n oraz Louis Tauxier, Le noire du Yatenga, Paris, 1917, księga VIII. 16 Adama Sawadogo (ur. 1964), pochodzi z rodziny szefów ziemi, muzułmanin. 14 15 �231 mogą mieć więcej totemów, chodzi tu głównie o ród królewski Konfe (lew, krokodyl)l7. Są także totemy dziedziczone w linii matki, nie przechodzą one jednak z pokolenie na pokolenie, co jest podstawową różnicą między tymi totemami (inf. Almisi, Sino, Adama Sawadogo). Totemy takie związane są z jakimś wydarzeniem, które miało miejsce w czasie, kiedy matka była w ciąży. Urodzone wtedy dziecko oraz każde następne noszą taki totem, odnoszą się do niego z takim samym szacunkiem i bojaźnią jak do totemu dziedziczonego w linii ojca. Totemem rodziny Sawadogo dziedziczonym w linii męskiej jest hiena. Adama Sawadogo ma dwa totemy: ojcowski - hienę i matczyny - węża boa; jest myśliwym, lecz nigdy nie poluje na te zwierzęta. Kiedy w buszu spotka hienę - "popatrzymy na siebie i każdy idzie w swoją stronę", nigdy żadna hiena nie zaatakowała członka rodziny Sawadogo, zaś żaden Sawadogo nie skrzywdził hieny (Adama Sawadogo). 3. Dusza - a hirigu Liczebność dusz W latach sześćdziesiątych poważnym problem było określenie ilości dusz posiadanych przez człowieka. Najczęściej mówiono o dwóch duszach bytujących w każdym człowieku. "Jedna przebywa w grobie i płacze, w końcu idzie do Boga (do/ere). Druga zostaje na ziemi, zmienia miejsce pobytu i powraca od czasu do czasu do chaty z ołtarzem rodzinnym (akarai-dan). Duszę taką widuje się czasem na szlaku" (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). W trzydzieści lat później problem wielu dusz już nie istnieje. Obecnie Kurumbowie wyraźnie określają, że człowiek posiada jedną duszę (inf. Almisi Sawadogo) - jest to niewątpliwie wpływ islamu na ich kulturę duchową. Dusza ma płeć i imię takie, jakie nosi człowiek, jest jego wiernym odwzorowaniem - fotografią· Choroba Choroba człowieka spowodowana jest wcześniejszą chorobą jego duszywystępuje zgodność między duszą i ciałem. Zdarza się, że dusza ucieka w busz, dzieje się tak w czasie snu, kiedy sama wychodzi z ciała "na spacer" i dobro- 17 Zakazy dotyczące totemów królewskich dotyczą całego ludu. Nie wolno na te zwierzęta polować, co prawda lwów już tutaj nie ma, ale krokodyle żyjące w wysychających stawach cieszą się szacunkiem. Jeśli w ciągu dnia niczego nie upolują, nocą przychodzą do wsi i mogą wyrządzić szkody. Mieszkańcy jednak nie polują na nie, ograniczają się tylko do zamykania zwierząt domowych w zagrodach. �232 wolnie doń wraca. Gorsza sprawa, kiedy człowiek jest chory i leży w domu, dusza wychodzi do buszu i musi zostać sprowadzona. Gdyby ktoś wtedy zobaczył duszę, to "chory nie wyzdrowieje i nie wstanie z łóżka". Dusze często płaczą. Informatorzy twierdzą, że "kiedy jesteś umierający, dusza może opuścić ciało i wtedy płacze. Może nawet kogoś przestraszyć". W takich sytuacjach najlepiej udać się do specjalisty, który może sprowadzić duszę do cierpiącego (inf. Almisi Sawadogo). Szczególne zdolności w sprowadzaniu dusz z buszu mają przedstawiciele rodziny Sawadogo'8. Chory, aby wyzdrowieć, udaje się do Sawadogo, zabiera z sobą parę kurcząt i nową kalebasę z pokrywką. Jeśli choroba jest już poważnie zaawansowana i chory nie może iść o własnych siłach, robi to ktoś z jego rodziny. Sawadogo udaje się do buszu, szuka płaczącej duszy, zamyka ją w kalebasie i przynosi choremu, który dzięki temu zdrowieje. Bardziej skomplikowana sprawa występuje wtedy, kiedy dusza wejdzie w termitierę. Wtedy nie ma już ratunku, chory musi umrzeć. Jeżeli jednak Sawadogo spotka duszę, zanim ona wejdzie do termitiery, prowadzi się tam osła, który umiera w zastępstwie człowieka. Zamiast osła można też ofiarować duszę konia. Chory może żyć jeszcze nawet do trzech lat (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 115). Dusza po śmierci W latach sześćdziesiątych Kurumbowie uważali, że po śmierci jedna dusza - nie precyzowali która - idzie w odległe od Mengao miejsce, leżące gdzieś na zachodzie. Tam też podążają wszystkie dusze, tak ludzi, jak i zwierząt. Podobne wyobrażenia na ten temat mają sąsiadujący z nimi Mossi (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 117). Obecnie ich poglądy niewiele się zmieniły. Uważają, że po śmierci dusza "znika", nie widzi się jej, odchodzi do Pilimpikul9, w języku moore Kienkulugu, co oznacza "dusza odeszła". Jest to ich odpowiednik raju, zbudowany jak ziemski świat ludzi. Mieszkają w domach, mają tam nawet swój targ. Tam osoby będące jasnowidzami mogą rozmawiać z duszami (inf. Almisi i Sino Sawadogo). "Można tam spotkać dusze, które przechadzają się obok żywych". Zwykli ludzie mogą oglądać dusze przodków we śnie (inf. Almisi Sawadogo). Nie potrafią sprecyzować, w której części ciała mieszka dusza. Uważają, że "dusza jest w życiu mentalnym człowieka" (inf. Almisi i Sino Sawadogo). IR Sawadogo według mitologii byli pierwszymi ludźmi na ziemi, tworzą naj starszą warstwę społeczności - Nioniosi, czyli autochtoni. Uznawani są za władców-szefów ziemi, mają zdolności jasnowidzenia i sprowadzania deszczu. Według Kurumbów z Aribindy "wszyscy Nioniosi nazywają się Sebogo (wiatr) lub Sawadogo (chmura)" (Dieterlen, 1939, s. 183). 19 Pilimpiku jest nazwą w języku Kurumba. Znajduje się ok. 130 km od Mengao w okolicy Yako (na trasie Ouahigouya - Ouagadougou). �233 Dusza dziecka Tak scharakteryzowaną duszę posiada jeszcze nie narodzone dziecko; nie wiadomo, w którym momencie płód otrzymuje duszę, niemniej posiada ją już przed narodzeniem. Wynika to ze stwierdzenia, że dusza nie narodzonego dziecka jest nieszkodliwa, w przeciwieństwie do duszy matki (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). Z badań przeprowadzonych przez Griaule'a i Dieterlen wynikało, że gdy rodzi się dziecko, to prawdopodobnie cień, czyli dusza zmarłego, wnika w nie. Dusza ta uwalnia się z ciała dziadka, pradziadka lub brata dziadka dopiero po trzech latach od momentu śmierci. Chodzi tu jednak nie tyle o duszę, co o wcielenie. Zresztą sami Francuzi mówili, że dusza ta nazywa się a hute - wcielenie (Griaule, Dieterlen, 1942, s. 10). Współcześnie uważają, że ,Jeśli tylko ktoś pojawi się na ziemi, ma swoją duszę już w pierwszych sekundach i minutach" (inf. Almisi Sawadogo). Śmierć ciężarnej Poważnym problemem dla społeczności jest śmierć kobiety będącej w ciąży. Wywołuje to ogromne wrażenie, rodzi skojarzenie potępienia i przekleństwa. Aby zażegnać niebezpieczeństwo, które może dotknąć całą społeczność, należy wykonać szereg obrzędów. Sytuacja jest tak poważna, że nawet kobiety muszą złożyć ofiarę z "białej wody", sezamu czy też prosa20 (inf. Almisi Sawadogo). Kobiety zmarłej przed rozwiązaniem nie można grzebać w ziemi z dzieckiem w łonie. Legendy mówią o pewnej starej kobiecie, której córka zmarła, będąc w ciąży; prosiła ludzi z wioski o pomoc, nikt jej jednak nie udzielił. Wtedy stara kobieta przeklęła mieszkańców wioski, mówiąc, że kto pochowa zwłoki ciężarnej kobiety w ziemi, sprowadzi na siebie i swoją rodzinę nieszczęście, a ziemia przestanie rodzić. Sama pochowała zmarłą córkę w szczelinie baobabu. Dlatego Kurumbowie nie grzebią nigdy kobiety z płodem w łonie. Przed jej pogrzebem płód musi zostać wyjęty, w latach sześćdziesiątych zajmował się tym Sidibe Deba Boena z Mengao. Gdyby jednak pochowano kobietę bez oddzielenia dziecka21 , Asendesa22 musiałby złożyć ofiarę ciałopalną - co jest ewenementem w ich kulturze (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 92). Problem z oddzieleniem dziecka od ciała matki związany jest ze złożeniem ofiary. Inną ofiarę składa się za kobietę, inną za mężczyznę. Grzebiąc dziecko w ciele matki, nie wiedzą, czy to chłopczyk, czy dziewczynka, tym samym nie Kobiety nie składają ofiar ze zwierząt. Trędowatych również nie można grzebać w ziemi, lecz w baobabie. Nieprzestrzeganie tej zasady byłoby obrazą dla ziemi i Asendesa musiałby złożyć ofiarę. 22 Asendesa potocznie określany jako szef ziemi lub pan ziemi (j. kurumba: a sende- ziemia; sa - właściciel), pochodzi z rodziny Sawadogo. 20 21 �234 wiedzą, jaką złożyć ofiarę. Operacja oddzielenia matki od dziecka ma głównie na celu ustalenie płci i rodzaju ofiary, jaką trzeba złożyć za zmarłe dziecko. Śmierć kobiety ciężarnej niesie z sobą jeszcze jedno zagrożenie. Dusza takiej kobiety poruszająca się w trąbie powietrznej może wniknąć do brzucha innej ciężarnej kobiety i spowodować jej śmierć, może również szkodzić mężczyźnie, gdy wejdzie w jego ciało. Zabieg Sidibe Deba Boena odgrywał w Mengao i jego okolicach23 wyjątkową rolę w pochówku kobiety zmarłej z płodem w ciele. Uważał, że potrafi wydobyć dziecko w całości, nie uszkadzając ciała matki. Austriaccy etnolodzy badający to zjawisko na początku lat sześćdziesiątych nie dawali wiary temu, że możliwe jest wyjęcie dziecka z ciała matki bez uszkodzenia jednego z nich. W 1962 roku mogli zaobserwować taką operację wykonywaną przez wspomnianego Boena. Przychodząc do zagrody zmarłej, zażądał on przyniesienia psa i nowej kalebasy, do której włożył przyniesione z sobą "lekarstwo"; następnie zabito psa i jego krew wlano do kalebasy. Tak powstałą ciecz wylano wokół chaty, gdzie znajdowały się zwłoki. Wszedł do środka i nagie zwłoki znowu polał cieczą; powtarzał tę czynność czterokrotnie24, po czym kobieta "urodziła" dziecko. Współczesna medycyna uznaje takie wydarzenie za niewiarygodne. Trudno też stwierdzić, czy całość operacji mogli etnolodzy obserwować, czy Boena pozwolił im wejść do chaty. Niewykluczone, że miały miejsca jakieś zdarzenia, których etnolodzy nie mogli obserwować. Zasadnicze składniki owego tajemniczego lekarstwa są znane25 - trudno jednak wypowiadać się na temat samej operacji. Pogrzeb Po "urodzeniu" dziecka kładzie się go na brzuchu zmarłej matki i przykrywa chustą. Wtedy przychodzą zwołani ludzie, aby zobaczyć, czy operacja się powiodła. Zdejmuje się słomę ze strzechy chaty i dzieli się ją na cztery części. Przynosi się zabitego wcześniej psa. Za pomocą czterech wiązek słomy opala się sierść psu. Odcina się mu cztery nogi, ogon i głowę, którą kładzie się na piersi zmarłej. Ogon pod głowę, a łapy wokół głowy. Tak przygotowane ciało przynosi się do grobu. Po ceremonii chata i jej zawartość staje się własnością Boena, rodzina nie dziedziczy niczego. Boena oczywiście przekazuje coś ze Na pozostałych obszarach Lurum inni przedstawiciele rodziny Boena pełnili takie funkcje. Czwórka jest symbolem kobiecości. 25 Boena sprzedał etnologom produkty niezbędne do produkcji .,lekarstwa", lecz zostały one później skradzione i nie poddano ich analizie chemicznej. 2.1 24 �235 spadku dzieciom, bo tylko one mogąjeść to, co należało do ich matki26. Pozostawione rzeczy uważa się za prezent Boena, a nie spadek po matce (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 122-123). Współcześnie trudno spotkać się z tego typu operacjami, nawet potomkowie rodziny Boena nie chcą na ten temat rozmawiać (inf. Boena Barke)27. Nie udało się stwierdzić, czy współcześnie wykonują takie zabiegi, czy nie, a jeśli ich nie wykonują28, to jakie składają ofiary, aby nie dopuścić do skalania ziemi. Nadal jednak funkcjonuje specjalny cmentarz29 dla osób tragicznie zmar30 łych i kobiet w ciąży. Miejsce to budzi strach u mieszkańców i kategorycznie odmawiają tam wejścia. Usytuowany jest daleko poza wsią, w przeciwieństwie do "normalnych" cmentarzy znajdujących się na terenie wsi nieopodal domostw (inf. Hamado Sawadogo)31. Śmierć ciężarnej uDogonów Z podobnymi wierzeniami spotkać się można także u - spokrewnionych z Kurumbami - Dogonów. Również oni interpretują tę śmierć jako potępienie czy przekleństwo32. Dla zamieszkujących urwiska skalne miejscem pochówku są groty skalne, natomiast Dogonowie mieszkający na równinach umieszczają ciała w wydrążonym pniu baobabu. Pochówkiem i tutaj zajmują się specjalnie do tego celu wyznaczone osoby, składa się w ofierze kozę i kurczaka. Ciało owija się białymi bawełnianymi pasami - w przypadku normalnego pogrzebu do tego celu używa się specjalnych koców pogrzebowych - i kondukt pogrzebowy udaje się na cmentarz. Tak jak u Kurumbów, tak i tutaj dla kobiet zmarłych w ciąży wydzielony jest specjalny cmentarz. Po przybyciu na miejsce pochówku ciało składa się w ziemi. Następnie za pomocą ostrego noża lub brzytwy wykonuje się rozległe nacięcie na brzuchu zmarłej, wyjmuje się dziecko i stwierdza jego płeć. Matka zostaje pogrzebana, a obok niej dziecko. Zamyka się wejście do grobu i znowu składa się ofiarę z kozy i kurczaka. W sumie składa się ofiarę z czterech zwierząt. Wdowiec nie może opuścić swojego domu przez okres trzydziestu dni, jeśli dziecko było chłopcem, i czterdziestu dni, jeśli dziewczynką (Ortoli, 1941, s. 1-3). W spadku są najczęściej produkty żywnościowe oraz rzeczy osobiste (stroje, ozdoby). Boena Barke (1925-1998) pełnił funkcje kapłana Kesu, uważany za autorytet rodziny Boena. 2' Przeszkodą mogą być zakazy administracyjne, jak i islam zakazujący bezczeszczenia ciała ludzkiego. 29 Asanpogbawhuboy - 2 km na zachód od Mengao. 30 Za tragicznie zmarłe uznaje się osoby zmarłe w trakcie podróży, wskutek wypadków (np. upadek z baobabu). 31 Hamado Sawadogo (1958-1997), pochodził z rodziny szefa ziemi, dobrze zorientowany w kulturze i tradycji Kurumbów. 32 Podobne odczucia wywołuje śmierć trędowatych. 26 27 �236 Zwyczaj oddzielania dziecka od ciała matki był trudny do zaakceptowania dla muzułmanów. W kwietniu 1940 roku miał miejsce konflikt na tym tle. W wiosce Belma zmarła, będąca w ciąży, żona Dogona - muzułmanina. Została pochowana na cmentarzu muzułmańskim w sposób właściwy dla muzułmanów, a nie w sposób wyżej opisany - właściwy dla animistów. Natychmiast podniosła się wrzawa w całym regionie, który poczuł się zagrożony w wyniku pogwałcenia zwyczaju. Zbezczeszczona w ten sposób ziemia mogła stać się bezpłodna, czego obawiali się animiści. Szefowie wiosek nie byli w stanie zażegnać konfliktu, bowiem wdowiec był muzułmaninem i nie można mu było narzucić tradycyjnych zwyczajów. Po awanturach obie zwaśnione strony, to jest animiści i muzułmanie, doszły do porozumienia. Animiści, aby nie uznano ich za tych, którzy zawinili w tym zajściu, i tym samym ich ziemia nie stała się bezpłodna - mieli złożyć stosowną ofiarę. W mniemaniu animistów winni byli muzułmanie i oni powinni być ukarani bezpłodnością ziemi (Ortoli, 1941, s. 72). Muzułmanie natomiast obawiali się zbezczeszczenia zwłok, co mogło pociągnąć za sobą gniew boży. Uniknięcie tradycyjnego zabiegu uchroniło ich od kary. 4. Wcielenie - a hule Zupełnie innym niż dusza a birigu jest pojęcie wcielenia a hute. O ile każda istota żywa musi mieć duszę, o tyle nie każda musi być czyimś a hute. Możemy dostrzec dość duże różnice pomiędzy a hute ludzi i zwierząt oraz roślin. I jedne, i drugie związane są z odradzaniem się życia. Rośliny odradzają się co roku i w zasadzie nie mają cech indywidualnych, dlatego częściej mówi się o a hute roślin niż zwierząt, które nie odradzają się tak często, a mają wiele cech indywidualnych, oraz ludzi. Rozpoznawanie Wcielenie rozpoznaje się bardzo prosto, "na przykład: jeśli ktoś żył bez palca, ręki, ucha, oka. Kiedy umiera, po jego śmierci pojawia się w tejże rodzinie dziecko, któremu również brakuje tej samej części ciała. Rozpoznaje się, że to a mana a hute (inf. Almisi Sawadogo). Takie dziecko jest a hute swojego przodka, który mógł umrzeć nawet 20-30 lat wcześniej. Dusza nie może wrócić w ciele nowo narodzonego dziecka; może to zrobić tylko a hute. Kiedy człowiek umiera i jest mu dana szansa powrotu na ziemię w ciele dziecka - to jest a hute. Zjawisko to występuje bardzo rzadko, jeden na tysiąc, może też się zdarzyć, że w wiosce nie będzie ani jednego a hute. Nie potrafią powiedzieć, czy ziemia ma duszę, wiedzą natomiast, że na pewno nie ma a hute. Bowiem nie ma drugiej ziemi, jest tylko ta jedna konkretna, na której żyjemy. �237 U Dogonów spotykamy podobne przekonania. Człowiek może mieć swoje wcielenie, niezależnie od posiadanej duszy. Zdarza się to stosunkowo rzadko, wówczas w ciało nowo narodzonego dziecka może wcielić się dawno zmarły przodek. Tak na przykład uważa się, że Gadioula 001033 jest wcieleniem jednego z przodków, który pełnił ważne funkcje społeczne. Sądzono, że kiedy dorośnie, obejmie funkcje piastowane przez przodka, ten jednak został muzułmaninem i jak dotychczas nie pełni żadnych istotnych funkcji (inf. Jacek Łapott). Wcielenia roślin Inna sytuacja jest z roślinami posiadają duszę i a hu/e. "Na przykład jeśli w tym roku zbierasz plony, w naDziewczęta z Pobe-Debere, w czasie inicjacji, ze stępnym je sadzisz - to jest a hu/e świeżymi jeszcze śladami skaryfikacji (marzec 1997 r.). Fot. L. Buchalik (inf. Almisi, Sino Sawadogo). To ostatnie zdanie może nam przybliżyć to pojęcie. A hute nie jest wędrówką (w rozumieniu wędrówki dusz), lecz odradzaniem się życia. Rolnikowi łatwo to rozpoznać, wszak co roku na polu wyrasta takie samo proso. Bydło posiada już wiele cech indywidualnych i nie tak łatwo można spotkać dwa identyczne osobniki. Pojęcia tego nie należy mylić z hinduskimi wcieleniami czy też reinkarnacją. Jest pojęciem właściwym dla danej kultury. Możemy je raczej łączyć z obserwacją przyrody, Kurumbowie są przecież rolnikami i znają cykl corocznego odradzania się życia. Wymaga to jednak prowadzenia dalszych badań, w aktualnej literaturze oprócz błędnej wzmianki u Griaule'a i Dieterlen (1942) nie ma żadnych wiadomości na temat a hu/e. JJ Urodzony w 1958 roku, zamieszkały w Sanga. �238 BIBLIOGRAFIA Aleksandre R. P. 1935 Dictionnaire moore-fran~ais, Paris. Dieterlen Germaine 1939 Note sur fes Kouroumba du Yatenga Septentrional, "Journal de la Societe des Africanistes", t. 9, ss. 18-189. Griaule Marcel 1941 Le Donfe des Kouroumba, "Journal de la Societe des Africanistes", t. II, ss.7-20. Griaule Marcel, Dieterlen Germaine 1942 La Mort chez les Kouroumba, "Journal de la Societe des Africanistes", t. 12, ss.9-24. Ratajski Lech 1966 Afryka, Warszawa. Schwegeer-Hefel Annemarie, Staude Wilhelm 1970 Die Kurumba von Lurum, Wien. Ortoli Henri 1941 Le deces d 'une femme enceinte chez les Dogon de Bandiagara, "Bulletin de I'Institut Fran9ais d' Afrique Noire", t. 3-4, ss. 64-73. Westermann D, & Bryan D. W. 1970 The languages of West Africa, t. 2, London. Lucjan Buchalik THE BIRTH OF A KURUMBA (Summary) The article discusses field research conducted by the author in Burkina Faso among the Kurumba. The material has been grouped into four sections: I. Physical birth; 2. Spiritual birth; 3. Soul- a birigu; 4. Embodiment - a hute. Writing about physical birth the author presents the role of midwife, the birth itself, treatment of the placenta and magic rituals during birth. Spiritual birth comprises name giving, recognition of guardian spirits and acceptance of totems. The section on soul carries information on the number of souls that a person has, their connections with illness, the soul's fate after death, the soul of a child and the death of a pregnant woman. Embodiment can be experienced by both people, animals and plants. People relatively rarely are embodiments of their dead ancestors. Plants, on the other hand, which have fewer individual features, are more often treated as embodiment of previously existing plants. Embodiment - a hute among the Kurumba is not transmigration as transmigration of souls but a rebirth. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d9c0c13ed4435afa8c08d0a0e55ec41.pdf 5b526d47b977ac027c85545a12f3eb53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Morawianie - działalność misyjna Indie - misje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1861 Title A name given to the resource Dzialalność Braci Morawskich w północnych Indiach/ LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.119-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań DZIAŁALNOŚĆ BRACI MORAWSKICH W PÓŁNOCNYCH INDIACH Artykuł' jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy Morawianie2 jako zgromadzenie chrześcijańskie cechowali się swoistymi wartościami, skoro jako pierwsi wśród kościołów protestanckich podjęli się prowadzenia misji wśród innowierców. Spróbuję zatem określić specyficzne zasady życia Morawian, które pozwalały Braciom znosić trudy prekursorskiej pracy misyjnej. Przedstawię również stosowane przez Morawian sposoby prowadzenia ewangelizacji wśród ludów pogranicza indyjsko-tybetańskiego, aby w podsumowaniu omówić zmiany kulturowe spowodowane przez Morawian na obszarze ich działalności ewangelizacyjnej, i wskazać te, które dają się zidentyfikować współcześnie. 1. Charakterystyka Kościoła Morawskiego Analiza genezy i założeń Kościoła Morawskiego pozwala scharakteryzować zbiór cech, które stanowiły fundament jego pracy misyjnej. Bracia Morawscy to przedstawiciele radykalnego ruchu odnowy Kościoła rzymskiego, zainspirowanego przez Jana Husa. Założycielem wspólnoty był Rehor Kraj ci (1458 rok). Ich doktryna opierała się wyłącznie na nauce Chrystusa zawartej w Nowym Testamencie. Podstawowymi kwestiami w sporze z kościołem rzymskim były: sprzedaż odpustów, potrzeba głoszenia Ewangelii w językach narodowych, udzielanie komunii pod obiema postaciami, a także nieomylność papieża w sytuacji, gdy jego wypowiedzi są sprzeczne z tekstem Biblii. Znaczącymi I Temat ten został opracowany w ramach grantu finansowanego przez Research Support Scheme ofthe Open Society Foundation, nr 895/1999, pl.: Moravian Missions in the Himalaya. 2 W historii funkcjonują różne nazwy wspólnoty. Najczęstsze w polskiej literaturze są: Bracia Czescy i Bracia Morawscy. Ale najwcześniejszą nazwą własnąjest Brati'i Zakona Kristova, przekształconą na przełomie XV i XVI w. w Bratrska Jednota (póżniej na obszarach dalszych osiedleń - Unitas Fratrom, Unity ofBrethren, United Moravian Church). Byli też nazywani, głównie przez swych przeciwników ideologicznych, pikardami lub waldensami. W niniejszym tekście używam nazw Bracia Morawscy, Morawianie i Kościół Morawski jako najbliższych polskiej tradycji piśmienniczej. �120 cechami Braci Czeskich było przestrzeganie skrajnego ubóstwa i równości społecznej. Cała historia Morawian świadczy o tym, że radykalizm tego ruchu budził wrogość innych kościołów instytucjonalnych. Po latach prześladowań i przymusowych przesiedleniach Bracia Czescy musieli uchodzić z katolickich Moraw. W 1721 roku znaleźli ostateczne miejsce osiedlenia w saksońskich dobrach księcia Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. Książę, który wkrótce zrezygnował z życia politycznego i objął przewodnictwo nad wspólnotą, był prawnikiem i teologiem, absolwentem Uniwersytetów w Wittenberdze i w Halle. W kształtowaniu poglądów religijnych księcia wielką rolę odegrał jego ojciec chrzestny - Philipp Jacob Spener, twórca pietyzmu. Ruch ten, dość popularny w Saksonii od końca XVII wieku, charakteryzował się pojmowaniem pobożności i służby bożej jako "nakazu serca", kładł nacisk na prostolinijność wierzących i ich przymioty etyczne, a także, co być może najważniejsze w odniesieniu do omawianego tematu, konieczność czynnej pomocy bliźnim i szerzenia chrześcijaństwa. Głoszona przez Braci Morawskich potrzeba moralnej nieskazitelności i głębokiej pobożności, rozwijanej poprzez wewnętrzną pracę duchową, była zatem bliska religijnej postawie księcia Zinzendorfa. Książę nie tylko wspierał ich finansowo, ale również przez lata był ich duchowym przywódcą. Analiza archiwaliów3 dotyczących funkcjonowania wspólnoty pozwala wyróżnić zasadnicze cechy Morawian. Są to przede wszystkim: niezależność światopoglądowa, na tyle silnie odczuwana, że nie zmieniły jej nawet lata prześladowań; przekonanie o potrzebie czynnego realizowania swych poglądów religijnych w służbie bliźniemu; radykalizm w zachowywaniu ideałów moralnych i postulat doskonalenia się poprzez nieustającą pracę duchową. Można założyć, że to właśnie tak określone cechy spowodowały, że Bracia Morawscy nie tylko przetrwali jako wspólnota wyznaniowa, ale w dodatku udało im się stworzyć silne ośrodki poza Europą. Już w 1732 roku Morawianie rozpoczęli swą pierwszą misję4. Przedsięwzięcie to było równocześnie pionierskim działaniem misyjnym prowadzonym przez kościół protestancki. Do połowy XVIII wieku misjonarze z Herrnhut znaleźli się na Grenlandii, wśród Indian Ameryki Północnej i w Indiach. Na terenie Ameryki Północnej to właśnie Morawianie ochrzcili braci Wesleyów, późniejszych założycieli Kościoła Metodystów. W trakcie kolejnych kilkudziesięciu lat Bracia Morawscy ustanowili dodatkowo stacje misyjne na obszarze Afryki i Australii. Współcześnie szacuje się, że Braci Morawskichjest na świecie około 300 tysięcy, z czego 2/3 w krajach misyjnych (Wiśniowski, 1985, s. 993). ] Studia nad archiwaliami i literaturą morawiańską prowadziłem w latach 1999-200 l w Archiv der Bruder Unitlit w Hermhut i Volkerkundemuseum w Dreźnie. 4 Pierwszym obszarem misyjnym Morawian stała się wyspa św. Tomasza, naleźąca do archipelagu Wysp Dziewiczych, na wschód od Puerto Rico. �121 Dzięki doświadczeniom zdobytym podczas prowadzenia pierwszych misji Kościół Morawski zwrócił baczną uwagę na właściwe przygotowanie kandydatów do pracy w stacjach misyjnych. Władze Kościoła Morawskiego zdecydowały, by kandydaci do służby misyjnej przechodzili kilkuletnie studia przygotowawcze, poprzedzające wyjazd (zdobywali oni wówczas niezbędną znajomość lokalnych języków oraz pożądane ze względu na dobro misji wykształcenie politechniczne bądź medyczne). Za bardzo ważne uznano ponadto, by precyzyjnie określić zamiary Morawian i ich stosunek do władz kolonialnych na obszarze misyjnym. Przewidywano, że misjonarze prędzej czy później staną wobec podstawowego dylematu lojalności: rząd kolonialny czy poganie. Dlatego też już w 174 I roku ogłoszono oficjalny tekst deklaracji A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum. Relative to Their Labour Among the HeathenS, która precyzowała cele działań misyjnych prowadzonych przez Braci Morawskich, a następnie w 1778 roku drugi dokument: An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum. or United Brethren. Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen6• Zawarto w nich bardzo szczegółowe określenie celów działań Morawian na obszarach misyjnych. Owe dokumenty gwarantowały przede wszystkim lojalność misjonarzy wobec władz kolonialnych. Na wielu tych obszarach Bracia mieli bowiem do czynienia z niewolnikami, którzy pochodzili z rdzennej ludności danego obszaru lub też byli sprowadzeni z innych terenów7• 2. Początki misji w Indiach Celem morawiańskich działań misyjnych stały się ludy uznawane ówcześnie za najbardziej zacofane, które nie miały wcześniej kontaktu z misjonarzami jakiegokolwiek kościoła. Jednym z takich ludów byli Kałmucy, zamieszkujący okolice Sarepty (dzisiejsza dzielnica Wołgogradu), wśród których Morawianie prowadzili misje na przełomie XVIII i XIX wieku. Ponad dziesięcioletnie s Otwarta deklaracja Kościoła znanego pod nazwą Unitas Fratrom, w związku z jego misjami pośród pogan. h Przedstawienie sposobu, w który Kościół protestancki Unitas Fratrom, zwany też United Brethren, niesie Dobrą Nowinę i prowadzi swoje misje wśród pogan. 7 Należy pamiętać, że na obszarze wielu misji funkcjonowało prawo nakazujące właścicielom uwalnianie ochrzczonych niewolników. Tym samym właściciele, w najlepszym przypadku, nie byli zainteresowani wspomaganiem misjonarzy. Podobnie rzecz się miała z oświatą wśród niewolni· ków. Na ogół właściciele uważali, iż im niewolnicy są mniej wykształceni, tym łatwiej utrzymać ich w ryzach. Szkoły dla niewolników, proponowane przez Morawian mogły doprowadzić do buntów. Dlatego też Morawianie opowiedzieli sięjednoznacznie za utrzymaniem niewolnictwa, zgodnego według nich z Prawem Bożym, ale równocześnie namawiali właścicieli, by ci zgadzali się na kształcenie niewolników, ponieważ tylko w ten sposób będą dysponowali świadomą siłą roboczą, zdolną zrozumieć intencje ich właściciela. �122 prace misjonarskie nie przyniosły wówczas żadnych wyników i władze Kościoła Morawskiego zdecydowały o poniechaniu tej misji (Bray, 1992, s. 369). W połowie XIX wieku Kościół Morawiański powrócił do idei ewangelizowania buddyjskich Kałmuków. Do podjęcia tej działalności zostali wyznaczeni August Wilhelm Heyde i Eduard Pagell. Obaj zdążyli przed wyjazdem opanować język mongolski i ukończyć studia medyczne w Berlinie. Najkrótsza droga do Mongolii, okupowanej ówcześnie przez Chiny, wiodła przez Rosję, ale ta odmówiła misjonarzom prawa przejazdu przez swoje terytorium. Zdecydowano się zatem dotrzeć do Mongolii od południa, przez Indie. Wymienieni wyżej Bracia dotarli do Kalkuty 23 listopada 1853 roku i ta data rozpoczyna morawiańską historię w Indiach. Następny rok misjonarze poświęcili na studia nad językiem tybetańskim, sądząc, że w końcu uda im się przedostać do Mongolii przez TybetR• Morawianie zamierzali początkowo ewangelizować Mongołów. Nie precyzowali, jaką grupę tej społeczności mieli na myśli (ówczesna nauka nie znała pojęcia grup czy mniejszości etnicznych). W tym celu chcieli dotrzeć do Mongolii. Z uwagi na niemożliwość dotarcia do Tybetu postanowili pozostać na pograniczu indyjsko-tybetańskim, mając nadzieję, że kiedyś rząd Tybetu w Lhasie zezwoli im na ewangelizowanie tego kraju. W 1857 roku A. W. Heyde i E. Pagell założyli wraz z H. A. Jaeschke pierwszą, stałą stację misyjną we wsi Kyelong (Lahul), przez którą prowadził ważny szlak handlowy9 łączący 8 W tym celu zbierali wiadomości na temat sposobów przejścia przez Tybet, wypytując podróżnych. którzy w celach handlowych bądź jako pątnicy docierali do Ladakhu. Przed namiotem Braci w Leh gromadziły się grupy osób. które z zaciekawieniem się im przyglądały. a niektóre z nich były przez nich zapraszane do namiotu. Jedną z nich był ••... sługa Dalaj Lamy z Lhasy (lub z H·Lassy). kupiec, który zajmował się handlem tatarską (Tartar) herbatą w imieniu swojego duchowego władcy. Długo z nami rozmawiał. ajego opis drogi do Lhasy zgadzał się z wyznaniami innych. Często zdarza się na tej drodze. że podróżni są atakowani i okradani przez rabusiów. którzy bandami liczącymi po 30 lub 40 osób niepokoją tę drogę. (...) Jak zwykle prowadziliśmy nasze dociekania na temat Mongołów. Dowiedzieliśmy się, że dotarcie do pierwszych osiedli Mongołów, które znajdują się na północny wschód od Leh. zabrałoby nam trzy tygodnie. W tym samym czasie (dotarlibyśmy - R.B.) z Yarkandu. W Ladakhu nie znaleźliśmy jednak nikogo. kto potrafiłby mówić czy pisać po mongolsku. Zanim opuściliśmy Leh. dokonaliśmy różnych zakupów. Na sytuację, w której wolno byłoby nam przekroczyć chińską granicę. każdy z nas nabył czerwony ubiór lamy" (••Periodical Accounts ...•••1858, s. 41--42. vol XXII). Bracia A. W. Heyde i E. Pagell zdecydowali, żeby się rozdzielić i w pojedynkę szukać sposobów przedostania się na terytorium Tybetu. Fragment raportu E. Pagella z 28 września 1855 roku przedstawia tę sytuację: ••...trzeciego dnia doszliśmy do ostatniej wsi na terytorium Ladakhu i następnego dnia przekroczyliśmy granicę i wkroczyliśmy do Tsotso. prowincji chińskiego Tybetu. (...) Pozwolono nam dojść tak daleko (do Akse. trzy dni drogi od Lanak w Ladakhu - R.B.) bez najmniej szych przeszkód. Lecz na moje zapytanie o prowiant na własny użytek i trochę paszy dla jaków (...). nikt nie chciał ich sprzedać ani darować. Zapewnili mnie jednak. że wszystko. czego mi potrzeba. otrzymam w następnej osadzie. Doszliśmy do tego miejsca po dwudniowym marszu. Było ono większe niż poprzednie (Akse - R.B.). Starannie ufortyfikowany posterunek graniczny,jednak bez zbrojnej załogi (...). Kazali nam zawrócić". (••Periodical Accounts", 1858, s. 85-86). 9 Podstawowymi przedmiotami handlu Indii z Tybetem były: ryż. zboża. wyroby skórzane i metalowe, odzież bawełniana, a także biżuteria mosiężna i srebrna. za co w zamian przywożono do Indii: boraks. sól, herbatę, wełnę i żywy inwentarz. głównie jaki. �123 Lahul z Ladakhiem i Kaszmirem, a generalnie Indie z Tybetem (Bray, 1992, s. 369). Misja w Kyelongu (1857-1940),jak i wszystkie pozostałe, została zlokalizowana w miejscach dużego, okresowego ruchu karawanowego. Podczas kilku pierwszych lat pobytu w północnych Indiach Bracia przekonali się, że ów upragniony wjazd do Tybetu szybko nie nastąpi, aewangelizacja Tybetu będzie musiała odbywać się bez ich obecności, za pomocą chrześcijańskich pism tłumaczonych na miejscowe języki. W tak niejasnej sytuacji postanowili skoncentrować się na nauce języka tybetańskiego i dialektów pokrewnych, których znajomość miała przygotować ich do działalności misyjnej. Morawianie uważali, iż należy równolegle ewangelizować Tybetańczyków zamieszkujących na terenie Indii i Tybetańczyków w ich własnej ojczyźnie. Zaznaczyć należy, że określenie "Tybetańczycy" używane było przez Morawian w znacznie szerszym zakresie, niż to ma miejsce obecnie. Pogranicze indyjsko-tybetańskie zamieszkiwało kilkaset grup etnicznych, z których duża część niewiele miała wspólnego z Tybetańczykami poza językiem. Ogółem do końca XIX wieku Morawianie założyli na obszarze indyjskiego Zachodniego Tybetu 6 stacji: Kyelong w Lahulu (1857-1940); Pooh w Kinnaurze (1865-1923); Leh w Ladakhu (1885); Khalatse w Ladakhu (1899-1940); Simla (1899-1905) i Chini w Kinnaurze (1900-1906). Spośród wymienionych pozostała czynna jedynie stacja w Leh, która od chwili powstania była stacją centralną, koordynującą działania Morawian na omawianym obszarze (Schulze, 1932, s. 545). Należy jedynie dodać, że Morawianie prowadzą obecnie drugą stację na obszarze stanu Uttar Pradeś (w Rajpur k/Dehra Dun), która powstała w 1966 roku dla uchodźców tybetańskich osiedlonych na tym terenielO. 3. Prace tłumaczeniowe na języki pogranicza indyjsko--tybetańskiego Jednym z podstawowych sposobów ewangelizacji stosowanym przez morawiańskich misjonarzy było przygotowanie tłumaczeń tekstów chrześcijańskich, przede wszystkim Biblii. Wybór języka tych tłumaczeń był dla misjonarzy sprawą zasadniczą. Na terenie prowincji himalajskiej funkcjonowało kilka podstawowych języków i kilkadziesiąt dialektów. Wybór języka tłumaczeń był zatem jednoznacznym określeniem grupy, do której skierowywano Dobrą Nowinę. Były to decyzje o bardzo złożonym charakterze. Rejon, w który przybyli Bracia, był także wyjątkowy z zupełnie innego powodu. Rdzenni mieszkańcy mieli za sobą bagaż kilku tysięcy lat cywilizacji i niezmiernie bogatą literaturę religijną. Wielu mieszkańców potrafiło czytać. 10 Stacja w Rajpur nazwana Morawian Institute prowadzi jedynie działalność edukacyjną, dlatego też pomijam ją w kontekście omawianych zjawisk historycznych. �124 Ten stan rzeczy determinował sposoby działania Braci. Należało, oprócz opanowania lokalnych języków, poznać także miejscowe dziedzictwo kulturowe, by móc polemizować z wartościami, które ono ze sobą niosło. Ponadto języki i dialekty, z którymi zetknęli się Morawianie były w większości nieznane w Europie. Nie istniały tym samym żadne opracowania ich gramatyk, słownictwa itd. Wszystko to należało wykonać na miejscu i to jak najszybciej. Kiedy zdecydowano się na lokalizację pierwszej stacji misyjnej w Kyelongu, Morawianie dysponowali już sporym zasobem tekstów chrześcijańskich w języku tybetańskim. Była to sytuacja wyjątkowa na tle innych misji chrześcijańskich na świecie. Tłumaczenia fragmentów NTII, pism kaznodziejskich i psalmów istniały bowiem, zanim pojawił się pierwszy lokalny kandydat do chrztu. Z pewnością ten stan rzeczy był częściowo spowodowany świadomością misjonarzy, że w ewangelizacji Tybetu być może będą musiały wystarczyć teksty, które różnymi drogami należy dostarczyć w głąb Tybetu. Taka forma ewangelizacji miała swój początek właśnie na omawianym terenie pogranicza indyj sko-tybetańskiego'2. 3.1 Trudności w wyborze języka tłumaczenia Biblii H. A. Jaeschke optował za tym, by Biblię tłumaczyć na klasyczny język tybetański (chos-skad), używany w tekstach drukowanych i w sytuacjach tak oficjalnych jak np. etykieta dworska. Podstawą takiej właśnie decyzji była najprawdopodobniej świadomość powagi zamierzonego przekładu i chęć, by znający ten język przyjęli tłumaczenie Biblii w taki sposób, na jaki zasługuje tekst objawiony. W języku chos-skad istniały precyzyjne określenia religijne, które były niezbędne dla adekwatności tłumaczenia. Jest to też jedyny język, który swoim zasięgiem obejmuje nie tylko Tybet, ale i znaczne obszary północnych Indii, Nepalu i Bhutanu. Taki wybór języka tłumaczenia wydawał się zatem oczywisty. Wkrótce okazało się, że aczkolwiek chos-skad zawierał słownictwo związane z duchowością, to było ono odpowiednie w odniesieniu do niuansów buddyzmu i nie pozwalało na użycie tych znaczeń dla sensów wynikających z Biblii. Poza tym im dłużej Bracia przebywali w Indiach, tym bardziej przekonywali się, jak bardzo ograniczony był odbiór tekstów zapisanych w oficjalnym języku tybetańskim. Przypuszczać można, że na początku im to nie przeszkadzało, gdyż sądzili, że będą szerzyć chrześcijaństwo wśród wysoNT - skrót od Nowy Testament, którego używam w całym artykule. Wiele z tych pism nie zachowało się w Europie, chociaż Bracia byli zobowiązani przesyłać do Herrnhut i Londynu ich kopie. Poszukiwanie tych tekstów na terenie północnych Indii mogłoby przynieść efekty, bowiem buddyjskie biblioteki klasztorne nie miały zwyczaju niszczyć jakiegokolwiek druku, jeśli dotyczył on spraw religii. Takie znaleziska, szczególnie traktaty teologiczne, stanowiłyby wyjątkowo ciekawy materiał do studiów nad ówczesnym stanem np. teologii porównawczej. II 12 �125 ko urodzonych grup społecznych. Wykształcona elita mogła przyjąć jedynie Biblię w języku chos-skad. Jakiekolwiek zmiany dokonane w tym języku na rzecz potoczności sformułowań lub dialektyczności byłyby przez tę grupę widziane jako rezultat braków w wykształceniu misjonarzy. W konsekwencji elity mogłyby potraktować Biblię jako tekst niegodny uwagi. Ten plan jednak bardzo szybko się załamał. Wykształcona część społeczeństwa chciała co prawda na temat Biblii dyskutować, ale szanse ich nawrócenia na chrześcijaństwo były niewielkie. Większych możliwości zaczęto upatrywać wśród "prostego ludu". Ta grupa społeczna najczęściej nie potrafiła czytać i dostępne już w tłumaczeniach fragmenty Biblii stały się w większej części bezużyteczne. Bracia odczytywali fragmenty Biblii podczas kazań, który to zwyczaj pomagał weryfikować adekwatność dokonanych tłumaczeń. I okazało się, że słuchacze nie rozumieli zawiłego chos-skad. Należało przetłumaczyć Pismo św. na potoczny tybetański (phal-skad) lub wprost na lokalne języki i dialekty, nawet jeśli miałoby to wywołać opinię, że Morawianie są nieukami. Zapis tekstu Biblii w potocznym tybetańskim niósł ze sobą jednak niebezpieczeństwo wprowadzania do niego dialektyzmów, które czyniły go zrozumiałym na znacznie bardziej ograniczonym terytorium niż przek'ładu w klasycznym chos-skad. Kolejnym problemem był fakt, iż różnorodne dialekty, którymi posługiwała się ludność na obszarach misji, najczęściej nie miały wykształconej formy zapisu. Pozostawały językami komunikacji werbalnej i to w dodatku bardzo ograniczonej w sensie terytorium i liczebności użytkowników. Kompromisowym rozwiązaniem przyjętym przez Morawian była równoległa praca nad tłumaczeniem całości Biblii na klasyczny tybetański (by mogła być rozumiana najak największym obszarze), i częściowe tłumaczenia Nowego Testamentu na poszczególne języki i dialekty, by można było przesłanie tego tekstu upowszechniać lokalnie. Prace nad przekładami poszczególnych ksiąg na chos-skad rozpoczął H. A. Jaeschke w rok od przybycia do Indii (1854). Był on świadomy, że aby tekst Biblii mógł być ostatecznie zaakceptowany do druku, Morawianie muszą uzyskać pomoc wykształconych, rdzennych Tybetańczyków w jego ostatecznym zredagowaniu. Lokalni pomocnicy powinni równocześnie dogłębnie znać chrześcijaństwo, a na tak przygotowaną kadrę będzie trzeba poczekać przynajmniej 10 lat (Bray, 1990, s. 68). Jaeschke używał jako podstawy do tłumaczenia greckiej wersji Biblii. Nieprzekładalność greckich terminów na tybetański spowodowała, że nie było to w pełni udane tłumaczenie. Samo znalezienie tybetańskich odpowiedników pojęć fundamentalnych dla chrześcijaństwa zabrało mu kilka lat. Weźmy na przykład słowo podstawowe: Bóg. W przypadku Biblii mongolskiej użyto jako równoważnika słowa: Buddha. Jaeschke rozważał jeszcze użycie słowa lha, które odnosiło się do różnorodnych istnień duchowej natury. Wybrał ostatecznie określenie dkon-mchog - "Naj droższy". Inne pojęcia sprawiały innego typu problemy, ponieważ brak było na terenie zachodnich Himalajów podobnych �126 "obiektów". Tak miała się sprawa ze słowem: krzyż. Jaeschke użył tu jako zamiennika pojęciowego słów - brkyang-shing (drzewo rozciągnięcia). Określenie tybetańskie odnosiło się co prawda do drewnianej ramy na której w Tybecie rozciągano złoczyńcę. Czyniono to jednak w pozycji poziomej i leżącemu skazańcowi wylewano na piersi gorący wosk. Z pewnością jednak takie określenie było czytelnikom tybetańskiej Biblii bliższe niż zupełnie obcy kulturowo krzyż. Podobne wątpliwości budziła w Jaeschkem transpozycja kulturowa słów: oliwa, oliwki, drzewo oliwne. Kwestia została w tym przypadku rozwiązana poprzez znalezienie dziko rosnących odmian oliwek w Sikkimie (Bray, 1990, s. 69). Pozwoliło to zastosować dialektologiczną nazwę, aczkolwiek prawie nieznaną poza niewielkim obszarem wschodnich Himalajów. Można sobie wyobrazić, iż mnogość tego typu kłopotów sprawiał tłumaczowi brak występowania na omawianym obszarze wielu gatunków zwierząt i roślin wymienianych w Piśmie, a także na przykład odniesień do prawa żydowskiego. Jaeschke po 10 latach pracy misyjnej powrócił do Herrnhut. W chwili wyjazdu (1867 rok) NT był przez niego w większej części przetłumaczony. Przed śmiercią Jaeschkego w 1883 roku praca ta została ukończona. Pierwsze wydanie czterech Ewangelii w języku tybetańskim ukazało się w 1883 roku, a pozostałych Ksiąg w dwa lata później. Druku dokonano w Berlinie na zlecenie British and Foreign Bible Society. Po kilku latach Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Londynie zażądało weryfikacji tłumaczenia tekstu, której dokonał W. A. Heyde. Nieznacznie poprawiona wersja NT ukazała się w 1903 roku. Zaraz po druku Ewangelii ich tekst został wysłany do poszczególnych misji w Ladakhu i Lahulu, a nawet do odległych części wschodnich Himalajów. Przez prawie 80 następnych lat nie powstało doskonalsze tłumaczenie niż autorstwa Jaeschkego. Dopiero Pierre Vittoz w latach 50. XX wieku przygotował trzecie już wydanie NT, które znacznie odbiegało od pierwowzoru. Jednakże i on powoływał się w swojej korespondencji z władzami w Londynie na genialne rozwiązania pojęciowe zastosowane przez Jaeschkego w jego tłumaczeniu. 3.2. Praca nad tłumaczeniem Starego Testamentu Uwagi odnośnie do tłumaczenia STI3 poczynił jeszcze sam Jaeschke, ale jako pierwszy podjął się tej pracy F. Redslob przy współpracy W. A. Heydego i Nathanaela. W tym miejscu podkreślić trzeba, że ostatni z wymienionych przed przyjęciem chrztu (luty 1872 roku) był mnichem w jednym z klasztorów w Lhasie. Pierwsze księgi ST (Rdz i Wj) zostały wydrukowane w pracowni morawiańskiej w Kyelongu w 1881 roku. Przez kolejne 10 lat Redslob przetłu- 13 ST - skrót od Stary Testament, którego używam w całym artykule. �127 maczył księgi od Rodzaju do Jozuego. Po śmierci Redsloba w 1891 roku pracę kontynuował A. H. Francke (Leh) przy pomocy Haydego (Kyelong), Th. Schreve'a (Pooh), S. Ribbacha (Leh) i K. Fichtnera (Simla). Swój niebagatelny udział w tłumaczeniu mieli też miejscowi pomocnicy Zodpa, J. Gergan, Dschor (Djor) Puntsog (Jacob) i Samuel Joldan. Towarzystwo Biblijne w Berlinie wydało poprawioną wersję ksiąg Rodzaju i Wyjścia w 1905 roku, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa w 1907 roku, a Jozuego w 1912 roku (Bray, 1990, s. 71). Po powrocie Franckego do Niemiec w 1910 roku prace nie postępowały już tak szybko. Tłumaczenia zostały też przerwane na kilka lat z powodu I wojny światowej i kłopotów związanych z przebywaniem obywateli Rzeszy na terenie brytyjskich Indii. Od 1919 roku prace nad ST nadzorował J. Gergan, który w międzyczasie poświęcił się studiom porównawczym nad kanonicznymi tekstami buddyzmu, islamu i chrześcijaństwa. W połowie lat 20. wysłał swój kompletny rękopis tłumaczenia ST do akceptacji A. H. Franckemu do Berlina. Francke chciał się upewnić, że tybetański użyty przez J. Gergana będzie zrozumiały dla Tybetańczyków zamieszkałych we wschodniej jego części. Wysłał rękopis dalej do sprawdzenia do Kalimpongu. Mijały lata. Francke umarł w 1930 roku, nie kończąc zadania. Sprawdzenie rękopisu J. Gergana zostało powierzone F. Peterowi. Ostatecznie tekst ST był gotowy do druku w 1934 roku. Jednakże wówczas Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne zwlekało z wydaniem. Powodem była naj prawdopodobniej nikła sprzedaż NT wydanego już 40 lat wcześniej (Bray, 1985, s. 210). Pełen tekst Biblii w języku tybetańskim wydany został dopiero w 1948 roku w Lahore. Dalsza historia tybetańskiej Biblii dotyczyła poprawek do tekstu NT, które poczynili w latach 50. P. Vittoz, ostatni europejski misjonarz morawiański (przebywał na misji w Leh w latach 1950-1956), i E. T. Puntsog, zięć J. Gergana. Oboje znali klasyczną grekę i tybetański. Pozwoliło to na poprawę stylu J. Gergana, który we wcześniejszej wersji tybetańskiej Biblii przekonał Braci do zastosowania wielu sformułowań bliskich potocznym wyrażeniom w języku ladakhi. To rozwiązanie budziło zastrzeżenia we wschodnim Tybecie i wśród ludności mówiącej po tybetańsku we wschodnich Himalajach indyjskich. Nowa wersja NT wydana pod koniec lat 50. ma opinię klasycznej, wykorzystującej piękny tybetański styl i język. Współcześni wykształceni Ladakhijczycy preferują jednak czytanie Biblii po angielsku lub w urdu. Towarzystwo Biblijne chciało doprowadzić do ostatecznego wydania tekstu, który zadowalałby wszystkie regiony posługujące się językiem tybetańskim. Zwołano w tym celu Komitet Przekładu Biblii na Tybetański (1956 rok), który obradował w Moosoorie (k/Dehra Dun, Uttar Pradeś). W jego składzie znaleźli się ówcześni znawcy przedmiotu: P. Vittoz - jako przewodniczący, E. Phuntsog, M. Griebenow - znawca dialektu Amdo, M. Kraft - znawca dialektu Kham i G. Tharchin - pochodzący z Pooh, ochrzczony przez Morawian. Prace nad poprawianiem tłumaczenia całego NT trwały do 1962 roku. �128 Były one o tyle skomplikowane, że wymiana uwag następowała najczęściej listownie pomiędzy Moosoorie - Kalimpongiem a Hong Kongiem, w tych bowiem miejscach rezydowali na stałe członkowie Komitetu. Wydaniem tej wersji NT zajęło się Towarzystwo Biblijne w Indiach. I tak Ewangelia według św. Mateusza ukazała się w Bangalore w 1961 roku, św, Łukasza w 1966 roku, św. Marka, św. Jana i Dzieje Apostolskie w 1968 roku. Całość NT w najnowszej wersji opublikowana została w 1970 roku. Uważa się, że ten tekst jest najlepiej opracowany z dotychczasowych, napisany najbardziej klasycznym tybetańskim, z najmniejszą ilością użytych dialektyzmów. Jednakże jest to tekst trudny w opinii lokalnych odbiorców, dla których przecież powstał. Współczesne wersje rozmaitych języków tybetańskich, nawet pisane, coraz bardziej bowiem oddalają się od klasycznego tybetańskiego. 3.3. Tłumaczenie Biblii na inne języki miejscowe A. H. Francke przetłumaczył na ladakhi Ewangelię według św. Marka. Ta wersja Ewangelii według św. Marka, poprawiona przez J. Gergana, ukazała się drukiem w Lahore w 1919 roku. Najnowsze jej wydanie ukazało się w Kalkucie w 1980 roku. A. W. Heyde przetłumaczył w latach 80. XIX wieku fragmenty Ewangelii według św. Marka na dialekty bunan i manchand (mantschad), które stanowiły podstawę późniejszej pracy Franckego. A. H. Francke opracował (do 1914 roku) kompletne przekłady Ewangelii według św. Marka na trzy dialekty Lahulu: bunan, manchand (mantschad) i tinan. Wespół z Chompelem rozpoczął także prace nad tłumaczeniem tej samej Ewangelii na język dard (Brog-skad), ale nie zdążył do rozpoczęcia I wojny i w rezultacie nigdy tego zadania nie dokończył. Z kolei J. Bruske, który kierował stacją w Chini (Kinnaur), przetłumaczył w pierwszej dekadzie XX w. Ewangelię św. Marka na język kinnauri (kannauri, kanawari), używając do tego celu znaków dewanagari. Obecnie E. Gergan pracuje nad przekładem NT na dialekt purig (Kargil). Podkreślić należy, że badania nad lokalnymi językami prowadzone przez Braci, poprzedzające w naturalny sposób tłumaczenie fragmentów NT, były ze wszech miar pionierskimi. Do dzisiaj stanowią podstawę nauki o tych językach, a ówcześnie były pierwszymi doniesieniami o ich istnieniu. 3.4. Inne tłumaczenia wykonane przez Morawian W latach 60. XIX wieku H. A. Jaeschke przetłumaczył na ladakhi lekcjonarz morawiański (The Harmony of the Gospel). Po upływie około SO lat tłumaczenie Jaeschkego zostało poprawione przez Braci K. Marxa i E. Shawe'a i opublikowa,ne w Leh przez A. H. Franckego w zaledwie 20 egzemplarzach (1907 rok). Jaeschke, Heyde i Francke byli ponadto autorami tłumaczeń katechizmu, śpiewników oraz różnych tekstów liturgicznych na język tybetański �129 i ladakhi. Morawianie przetłumaczyli także na język tybetański i ladakhi podręczniki szkolne używane przez misjonarzy we własnych placówkach. Dzięki Morawianom ukazała się też pierwsza ladakhijska gazeta (miesięcznik, w latach późniejszych dwumiesięcznik) w języku tybetańskim i ladakhi (La Dvags Kyi Akhbar), która wydawana była w Leh od 1904 roku przez A. H. Franckego. Podstawową ideą autora pomysłu była popularyzacja druków o treści świeckiej (Bray, 1987, s. 59-60). W zasadzie dotychczas wszystkie drukowane lokalnie teksty miały charakter religijny (buddyjski). Dla zaznaczenia świeckiego charakteru pisma wydrukował gazetę kursywą (u-chen), z gramatyką i słownictwem możliwie najbardziej zbliżonymi do mowy potocznej. Gazeta nie objęła swym zasięgiem całego Ladakhu. Początkowo wydawana była w nakładzie 150 egzemplarzy, a później jedynie 60. Podstawowym problemem była dystrybucja. Nie można było w tej sprawie zdać się na pocztę, ta bowiem nie docierała do wielu odległych dolin Ladakhu. Francke zatem sam sprzedawał gazety na bazarze w Leh przedstawicielom danych wsi. W ten sposób każdy egzemplarz gazety czytany był przez wiele osób. Istnieją dane potwierdzające, że gazeta docierała nawet do Tybetu i do samej Lhasy, przekazywana z rąk do rąk przez kolejnych czytelników (Bray, 1987, s. 60). A. H. Francke napisał na potrzeby wydawanej przez siebie gazety poemat po tybetańsku o treści przybliżającej chrześcijaństwo, w którym każdy wers rozpoczynał się i kończył kolejną literą tybetańskiego alfabetu. 4. Podróże ewangelizacyjne Kolejną fonną działalności ewangelizacyjnej stosowaną przez Morawian były podróże, których podejmowanie było koniecznością w trudnym wysokogórskim terenie. Obszar himalajskiej prowincji misyjnej był bardzo nierównomiemie zaludniony, głównie ze względu na ukształtowanie powierzchni. Małe grupy ludności, liczące od kilkudziesięciu do kilkuset osób, przebywały w mało dostępnych dolinach i podróże karawanowe były jedyną fonną nawiązania z nimi kontaktu. Najczęściej przy takich okazjach misjonarzom towarzyszyli lokalni pomocnicy. Służyli jako tłumacze, a z biegiem czasu Bracia pozwalali im samodzielnie prowadzić takie podróże ewangelizacyjne. Poprzez te uciążliwe wędrówki próbowano objąć zasięgiem działania głównych stacji coraz to większy obszar zachodnich Himalajów. Podczas tego typu podróży organizowano od lat 90. XIX wieku specjalne pokazy obrazów o tematyce chrześcijańskiej z użyciem faterna magica, jak i kolorowych plansz ukazujących dzieje biblijne, które były malowane na wzór thanek. Thanki są malowidłami o treści religijnej związanej z buddyzmem lub religiami synkretycznymi z elementami buddyzmu. Wykonywane są najczęściej w technice olejnej na płótnie. Tradycyjnie są obszywane drogimi materiałami, co tworzy ich swoistą ramę. Dają �130 się z łatwością rolować. Ta ostatnia właściwość pozwalała misjonarzom na ich transport w czasie podróży misyjnych. Fragmenty NT zapisywano także na kamieniach, wzorując się na właściwych tamtejszym kulturom tzw. kamieniach manicznych. Kamienie maniczne to odłamki skalne, na których, za pomocą różnych technik grawerunku, utrwalono fragmenty tekstów sakralnych, inkarnacji Boga, budynków świątynnych itp. Ich ofiarowywanie ma najczęściej charakter wotywny. Umieszczane są w skupiskach, na skraju dróg, na skrzyżowaniach, na skraju wiosek, na przełęczach górskich. Zwyczaj ten jest bardzo rozpowszechniony na obszarach, których dominującą religią jest buddyzm. Był to prekursorski pomysł mający na celu zainteresowanie nową religią ludności nie potrafiącej czytać. Analfabetom głoszono kazania i ukazywano historię Jezusa za pomocą obrazów (Bray, 1985, s. 212). 5. Wyniki działań ewangelizacyjnych Morawianie, mimo trudności w pozyskiwaniu nowych chrześcijan, wobec kandydatów nigdy nie obniżali swych wymagań. Ta pryncypialna postawa powodowała, że grupa konwertytów była bardzo nieliczna. Pierwsi dwaj mieszkańcy Kyelongu zostali ochrzczeni dopiero w 1865 roku (w osiem lat od wybudowania tam stacji). Kandydaci musieli wykazać się wysokim poziomem moralnym, co zobowiązywało ich m.in. do rezygnacji z wszelkich uroczystości "pogańskich" organizowanych przez lokalne społeczności. Jeśli zdecydowali się na przyjęcie chrztu, wyłączani byli najczęściej ze wspólnoty lokalnej. Podstawowe dane o stanie osobowym konwertytów przynoszą spisy dokonane dwukrotnie na terenie całej prowincji himalajskiej, w 1907 i 1930 roku. Pierwszy wykazał, że ochrzczonych było 138 osób (w tym 56 przystępujących do komunii św.) i 22 kandydatów do chrztu. Opiekowało się nimi 9 misjonarzy z Europy, którzy przebywali na misji wraz z żonami, 3 siostry misyjne i 3 rdzennych pomocników. W 1930 roku stan misji stanowili 4 Bracia z których trzech było żonatych, 3 siostry misyjne i 2 rdzenni, wyświęceni duchowni. Opiekowali się grupą 157 ochrzczonych (w tym 71 przystępujących do komunii św.) i zaledwie jednym kandydatem do chrztu. Bracia stopniowo koncentrowali swoje wysiłki ewangelizacyjne w Ladakhu. W tym celu Morawianie przesiedlali do Leh grupy chrześcijan z innych stacji misyjnych. Taka praktyka z oczywistych przyczyn nie sprzyjała rozwojowi lokalnych, dużych wspólnot chrześcijańskich zgrupowanych wokół misji w terenie (szczególnie w Lahulu i Kinnaurze). Wielu sympatyków chrześcijaństwa nie decydowało się na zmianę miejsca zamieszkania w sytuacji, gdy pobliską stację zamykano lub pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza. Często wówczas powracali do religii przodków. Do najwybitniejszych rdzennych chrześcijan należy zaliczyć: �131 - Tscholdana i Sodnama Stobkyesów (ojciec i syn), pierwszych ochrzczonych przez W. A. Heydego w Kyelongu (1865 rok); - Chomphela i Madtę (ojciec i syn), z Khalatse, ochrzczonych przez A. H. Franckego (ich potomkowie pozostali chrześcijanami do dzisiaj); - Zodpę Gyaltsena (Nathanael), którego ojciec był ministrem w rządzie Dalaj Lamy w Lhasie, ochrzczony przez W. A. Heydego w 1872 roku; - Joseba Gergana, pierwszego wyświęconego rdzennego duchownego morawiańskiego, którego potomkowie do dzisiaj pozostali chrześcijanami, a wnuk (Elijah Gergan) kieruje misją w Leh. Wszyscy oni byli ludźmi wykształconymi, którzy bardzo pomogli Morawianom zarówno w pracach związanych z prowadzeniem stacji misyjnych, jak i podczas tłumaczeń Biblii i innych tekstów chrześcijańskich. 6. Pozaewangelizacyjna działalność Morawian Ważnym obszarem pracy Morawian było szeroko rozumiane szerzenie oświaty. Tego rodzaju działalność była najsilniej zakorzeniona w tradycji Kościoła Morawskiego. W całej swej historii, na każdym z miejsc osiedleń, Morawianie zajmowali się kształceniem. Od początku swej działalności misyjnej na pograniczu indyjsko-tybetańskim Bracia wprowadzili zwyczaj, że praca oświatowa nie musi być łączona z szerzeniem chrześcijaństwa. Każdy mieszkaniec mógł przyglądać się ich pracy gospodarskiej, zadawać pytania i liczyć na ich pomoc. Chociaż w swym założeniu praca ta nie miała bezpośredniego charakteru ewangelizacyjnego, to jednak sam fakt, iż właśnie misjonarze byli często nauczycielami, przyczyniał się do tego, że miejscowa ludność postrzegała tę działalność jako kontynuację ewangelizacji. 6.1. Nauczanie Przy wszystkich stacjach misyjnych na omawianym terenie Morawianie prowadzili elementarne szkoły ogólnokształcące dla dzieci. Nauczali w nich arytmetyki, czytania i pisania w językach narodowych, a także języka angielskiego, religii chrześcijańskiej i elementów historii świata zachodniego. Szkoły te przeznaczone były początkowo tylko dla chłopców. Używano w nich podręczników szkolnych, które Morawianie przetłumaczyli na język tybetański i ladakhi. Współcześnie Morawianie prowadzą dwie szkoły podstawowe (Leh i Rajpur k/Dehra Dun). Dyrektorem pierwszej z nich jest E. Gergan (wnuk 1. Gergana, ochrzczonego przez A. H. Franckego), który jest równocześnie kierownikiem misji morawiańskiej w Leh. Szkoła w Rajpurze powstała dopiero w 1966 roku dla osiedlonych tam uchodźców tybetańskich. �132 Bracia organizowali także kursy, w ramach których upowszechniali nowoczesne techniki rzemieślnicze. I tak np. brat Th. Schreve (Pooh, 1894) sprowadził z Niemiec pierwszy szeroki warsztat tkacki w celu finansowego uniezależnienia małej gminy. Pozwalał on na wykonywanie kocy wełnianych, na które było wielkie zapotrzebowanie. Tkaniny o dużej szerokości wykonywano do tego czasu wyłącznie poprzez zszywanie kilku wąskich pasków. Poza tym warsztat sprowadzony przez Braci pozwalał na wyrób tkanin bardzo dobrej jakości. Brat Walter Asboe otworzył w 1939 roku szkołę rzemieślniczą (The Leh Industrial School), która od początku spotkała się z dużym zainteresowaniem młodzieży. Kursy obejmowały, oprócz ciesielstwa i stolarstwa, przede wszystkim naukę tkania na szerokich krosnach i sztukę tkania tybetańskich dywanów. W chwili otwarcia szkoły tylko jeden rzemieślnik w Ladakhu praktykował sztukę tkania tybetańskich dywanów (Bray, 1985, s. 209). Szkoła funkcjonowała do 1947 roku. Wykształceni w niej rzemieślnicy byli jeszcze do niedawna instruktorami nauki rzemiosła w Centrum Nauki Rzemiosła w Leh (Handicrafts Centre). Bracia upowszechniali również elementy europejskiej wiedzy rolniczej. Uczyli okolicznych mieszkańców zasad racjonalnej gospodarki rolnej, wprowadzali uprawy warzyw i drzew owocowychl4, które dotychczas nie były docenianane na tych terenach i popularyzowali nowoczesne metody hodowlane. Ważnym aspektem działalności Morawian w dziedzinie szkolnictwa było to, iż jako pierwsi zorganizowali zajęcia dla dziewcząt. Obejmowały one podstawową naukę czytania, pisania i kursy gospodarskie. Na terenie wszystkich omawianych stacji Morawianie mieli trudności w prowadzeniu pracy misyjnej wśród kobiet. Tradycyjnie obcy mężczyźni nie mieli możliwości kontaktowania się z miejscowymi kobietami. Ważną rolę w aktywizowaniu kobiet odegrały żony misjonarzy, a później także siostry misyjne. Podejmowane przez nich działania miały nie tylko wymiar ekonomiczny, ale przede wszystkim podnosiły społeczny status lokalnych kobiet. Jako pierwsza ideę tę realizowała Maria Heyde w Kyelongu, która założyła w budynkach misji szkołę gospodarowania. Propagowała w niej zasady higieny, a także uczyła tkania i robienia na drutach. To ostatnie zajęcie przynosiło miejscowym kobietom znaczne zarobki, bowiem w niektórych latach wykonywano nawet do 1000 par wełnianych skarpet. Zbyt na tego typu produkty był praktycznie nieograniczony, ponieważ odbiorcą było brytyjskie wojsko, stacjonujące na północy Indii. Za przykładem M. Heyde poszły tei inne żony misjonarzy i wkrótce przy każdej ze stacji morawiańskich funkcjonowały tego typu szkoły dla kobiet. 14 Warzywa uprawiane przez Morawian to: marchew, kapusta, buraki i ziemniaki. Nie były one całkowicie nieznane w Indiach, ale stanowiły nowość na obszarze zachodnich Himalajów. Z kolei introdukowane przez Morawian szlachetne gatunki drzew owocowych to: śliwy, grusze i jabłonie. Niektóre z nich rosną do dzisiaj w ogrodzie należącym uprzednio do dawnej stacji w Pooh. Warto zaznaczyć, że na omawianym obszarze występowały dziko rosnące jabłonie, morele i śliwy, których uszlachetnianiem lokalna ludność się nie zajmowała. �133 6.2. Opieka medyczna Od początku działalności misyjnej władze Kościoła Morawskiego zalecały, by kandydaci na misjonarzy mieli wykształcenie medyczne (pełne studia lub kursy). Doświadczenia misyjne Morawian w Himalajach potwierdzały wielką potrzebę opieki medycznej nad lokalną ludnością. Przy każdej stacji misyjnej działały szpitale lub ambulatoria. Niektóre z nich były dla regionu bardzo ważne, jak np. poliklinika rządowa w Leh czy szpital dla trędowatych w Khalatse. Misjonarze-lekarze wzbudzali z początku nieufność, ale najczęściej po kilku pierwszych, udanych, operacjach miejscowa ludność nabierała do przedstawicieli europejskiej medycyny zarówno zaufania, jak i szacunku. Niedostatek punktów pomocy medycznej na terenach misyjnych powodował, że zapotrzebowanie na nie było tak duże, że w każdą podróż ewangelizacyjną Morawianie musieli zabierać ze sobą ekwipunek medyczny. Na miejscach postojów organizowali punkty szczepień przeciwko ospie, "gabinet stomatologiczny" i często nawet salę operacyjną. Bracia uczestniczyli wielokrotnie w działaniach ograniczających zasięgi występowania epidemii ospy, chorób układu pokarmowego, itp. Ze względu właśnie na medyczne wykształcenie Morawian poproszono nawet E. Pagella z Pooh w 1866 roku, by pomógł w opanowaniu epidemii ospy na obszarze Tybetu, w dolinie Totso (trzy dni marszu od Pooh). Po kilku miesiącach został jednak odesłany do Indii z obietnicą, że za rok otrzyma oficjalne zezwolenie na pobyt i głoszenie Słowa Bożego w Tybecie. PÓŹniej jeszcze raz wystąpiła podobna sytuacja, ale i wtenczas nie zezwolono Pagellowi, ani żadnemu innemu Morawianinowi, na wjazd do Tybetu w celu jego ewangelizacji. 6.3. Realizacja projektów inżynieryjnych W praktyce misjonarskiej przydatne okazywało się również wykształcenie politechniczne Braci. Misjonarze realizowali z pomocą lokalnej siły roboczej ogromne prace inżynieryjne. Budowali drogi dojazdowe, mosty, wodociągi, ujęcia wody pitnej. Aby pozyskać dodatkowe grunty uprawne, zmieniali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc w ten sposób pola tarasowe. Najwybitniejszym inżynierem okazał się W. A. Heyde (Kyelong). To on zaprojektował budynki wszystkich stacji misyjnych. Na terenie stacji zaprowadził wzorcowy sad owocowy i tarasową uprawę zbóż. W ciągu kilku lat zbudował trzy wodociągi (naj dłuższy o długości 21 km), doprowadzające wodę z pobliskich lodowców. Nawadniały one wiele gospodarstw oprócz misyjnego i dostarczały zdrową wodę pitną. W czasie gdy przebywał w Kyelongu, okoliczna ludność w uznaniu jego zasług nazywała go "Ojcem sahibem" (Schulze, 1932, s. 543), a zbudowane przez niego urządzenia służą mieszkańcom do dzisiaj. �134 Innym znaczącym przykładem budownictwa użytkowego był Dom Noclegowy dla pielgrzymów (Gospel Inn w Leh), którego budowę nadzorował brat Asboe. W ówczesnym Leh, który miał około 3000 mieszkańców, nie było publicznie dostępnego zajazdu. Pomysł jego budowy okazał się trafny i już w pierwszym roku zatrzymało się w nim ponad 4000 gości (Bray, 1985, s. 209). Na frontowej ścianie zajadu znajdował się duży zegar. Było to pierwsze tego typu urządzenie w Ladakhu służące wszystkim mieszkańcom. Zajazd zamknięto na przełomie 1948/49 roku. 6.4. Wkład Braci Morawskich w upowszechnianie kultur himalajskich Niezaprzeczalnie Morawianie stanowią grupę, która przyczyniła się znacznie do popularyzacji kultur himalajskich w ówczesnej Europie. Morawianie dostarczyli nauce światowej szeregu bezcennych materiałów źródłowych do badania lokalnych języków i zwyczajów. Ich publikacje populamo-naukowe wpłynęły również na kształtowanie ówczesnej opinii publicznej. Autorem naj wcześniej szych opracowań naukowych był H. A. Jaeschke. Przygotował słownik niemiecko-tybetański (1866) i Romanized Tibetan and English Dictionary (1881). Były to pierwsze słowniki języka tybetańskiego uwzględniające też jego różnice dialektologiczne (Bray, 1990, s. 67). Ponadto był autorem pełnej gramatyki języka tybetańskiego (1883). Znanym w świecie naukowym Morawianinem jest także A. H. Francke. Owocem jego działalności naukowej, oprócz tłumaczeń Biblii, są: zapisy ladakhijskich przekazów historycznych, w tym przede wszystkim rozbudowane studia nad wersjami Historii o Kesarze; zbiory tekstów ludowych przypowieści i piosenek; studia nad historią regionu (Antiquities of Indian Tibet, History of Western Tibet); studia nad kulturą Dardów; prace lingwistyczne dotyczące języków tybetańskich'5. W latach 1910-1930 Francke wykładał język tybetański w Instytucie Tybetologii Uniwersytetu w Berlinie. W. A. Heyde napisał kilkadziesiąt artykułów o zwyczajach Lahulu i Spiti. Inni dwaj misjonarze: J. Gergan i Walter Asboe opublikowali w latach 1932-47 szereg artykułów o Ladakhu, które ukazały się w "Man", "Folklore" i "Journal of the Royal Central Asian Society". 1. Gergan jest także autorem zbioru przysłów tybetańskich, przetłumaczonego na język niemiecki i angielski. Bogaty zasób informacji na temat kultur himalajskich i codziennego życia Europejczyków na pograniczu indyjsko-tybetańskim stanowią wspomnienia, pamiętniki, listy misjonarzy (W. A. Heyde, M. Heyde, H. A. Jaeschke, E. Pa15 Pełna bibliografia prac A. H. Franckego zawarta jest w: H. Walgravens, M. Taube, August Hermann Francke und die Westhimalaya-Mission del' Her1'llhuter Briidergemeine. Eine Bibliographie mit Standortnachweisen del' tibetischen D1'lIcke. Mit einem Beitrag von Michael Hahn. Stuttgart, Steiner 1992 (Verzeichnis del' orientalischen Handschriften in Deutschland. Supplementband, 34), i zawiera 221 pozycji. �135 gell, S. Ribbach, F. Redslob), a także rachunki, umowy, korespondencja urzędowa stacji misyjnych. Bracia przebywający na misji byli zobowiązani do nadsyłania do Herrnhut i z biegiem czasu także do Londynu, rocznych sprawozdań ze swojej działalności, które były publikowane w "Missions-Blatt" i "Periodical Accounts". Stanowią one ważne źródło wiedzy historycznej i etnograficznej, porównywalne z raportami Svena Hedina, Williama Moorcrofta i Sir Francisa Younghusbanda, uznawanymi za najbardziej klasyczne opisy tej części światal6. Fragmenty artykułów zawartych w wymienionych wyżej czasopismach ukazywały się również w innych, wielkonakładowych czasopismach misyjnych o bardziej popularnym charakterze jak londyński "The Moravian Missionary Reporter" i "Illustrated Missionary News". Trudno przecenić znaczenie tych wydawnictw, bo to właśnie one kształtowały ówczesną opinię publiczną na temat kultur himalajskich. Bracia od początku swej bytności w Ladakhu, Lahulu i Spiti, Kinnaurze i Zanskarze, przesyłali do Herrnhut (a później także do Londynu) również wytwory miejscowych kultur materialnych. Znajdują się one obecnie w Muzeum Etnograficznym w Herrnhut (Volkerkundemuseum, Herrnhut), które jest filią Muzeum Narodowego w Dreźnie. Kolekcja w Herrnhut obejmuje 250 obiektów nadesłanych bądź przywiezionych przy okazji podróży do Europy przez: W. A. Heydego (1878 rok), K. Marxa (1892 rok), J. Webera (1894 rok), F. Werthemanna (1878 rok), Bechlera (1879 rok), Reichelta (1890 rok), S. Ribbacha (1904 rok) i A. H. Franckego (1909 rok). Podstawową część kolekcji stanowią przedmioty codziennego użytku, takie jak wyposażenie kuchni, materiały i odzież, szczególnie nakrycia głowy i obuwie; ozdoby ze srebra i koralu, przykłady artystycznego snycerstwa w formie tablic i stołów; komplety do przyrządzania i podawania herbaty. Innym rodzajem są obiekty związane z odmiennością religijną obszaru: rytualne nakrycia głowy, młynki i flagi modlitewne, gliniane wota (tsatsa), malowidła o treści religijnej (thanka), kompletne stroje i maski obrzędowe, rękopiśmienne i drukowane teksty religijne, a także kolekcja instrumentów muzycznych. Oprócz wymienionych już przedmiotów Bracia wzbogacili muzeum o bardzo interesujący zestaw rysunków i akwareli, głównie autorstwa ladakhijskich artystów (Icke-Schwalbe, 1990, s. 36), obrazujący bogactwo kulturowe tego regionu. Na podstawie tych przedstawień można uzyskać wiadomości na temat charakterystycznych tańców obrzędowych, ubioru, preferowanych ozdób, jak i uzbrojenia wojowników. Chociaż większość zgromadzonych przedmiotów była prezentowana w Europie drugiej połowy XIX w., wciąż są obiektami studiów naukowych. Ówcześnie były one unikatowymi przykładami adaptacji kulturowej do szczególnych warunków wysokogórskich. 16 O znaczeniu morawiańskich relacji niech świadczy fakt, iż ich odbiorcą był m.in. sam G.Tucci [wybitny językoznawca], który abonował roczniki zarówno "Missions-Blatt" jak i "Periodical Accounts", a także dwumiesięcznik "La Dvags kha akhbar". �136 7. Recepcja działań misyjnych wśród miejscowej ludności Na obszarze pogranicza indyjsko-tybetańskiego współistniało od setek lat wiele kultur i religii. Ten stan rzeczy powodował, iż buddyzm, hinduizm i islam były tam obecne w swej "czystej" postaci, a także w wielu odmianach synkretycznych. Przez długi czas Morawianie zdawali się nie dostrzegać potrzeby dostosowania swych działań misjonarskich do tej specyficznej sytuacji religijnej. Ich przekonanie o jedynie słusznej wierze chrześcijańskiej i jednoczesne odrzucenie wszystkich innych systemów wierzeniowych jako pogańskich musiało spotkać się z oporem i niezrozumieniem miejscowej ludności. I tak na przykład dyskusje Braci z buddyjskimi mnichami, wielokrotnie kończyły się jednakową konkluzją tych ostatnich: "wasza nauka jest dobra, macie swoich wielkich świętych, ale dróg do Prawdy jest wiele. Dlaczego mamy uznać, że tylko wasza jest słuszna?". Bracia opisywali także przypadki, w których mnisi buddyjscy po poważnych, wieloletnich studiach nad NT stwierdzali, że Jezus jest wielkim świętym i inkarnacją Padmasambhawy. Tak więc obecna na obszarze misyjnym tradycja wielokulturowości może być postrzegana jako kontekst niesprzyjający ewangelizacyjnej pracy Morawian. Istotnym elementem powstrzymującym nawrócenia była presja społeczna i sprzężona z nią presja materialna, nader skutecznie oddziaływujące na skłonnych do przyjęcia chrześcijaństwa. Źródłem tych nacisków były różne grupy społeczne w zależności od miejsca usytuowania stacji misyjnej. W Ladakhu (stacje w Leh i Khalatse), naj istotniejszą rolę opiniotwórczą odgrywała hierarchia buddyjskich duchownych. Mogli oni, co było najpoważniejszą sankcją, wykluczyć konwertytę lub sympatyka chrześcijaństwa ze wspólnoty. Taka kara powodowała natychmiastowe odcięcie danej osoby od możliwości korzystania z pożyczek klasztornych lub przybierała formę żądania natychmiastowej spłaty zaległości. Skutecznym sposobem było także zerwanie umowy dzierżawnej dotyczącej gruntów lub zwierząt należących do miejscowego klasztoru. Mieszkańcy wsi najczęściej nie posiadali dostatecznie dużego kawałka ziemi uprawnej, z którego zbiory wystarczyłyby na utrzymanie rodziny. Dlatego też uprawiali ziemie należące do klasztoru, często z prawem dziedziczenia zobowiązań, lub opiekowali się stadami zwierząt klasztornych. Powszechnym podatkiem w takich sytuacjach była połowa zbiorów i analogicznie połowa przychówku (Grist, 1999, s. 132). W końcu duchowni mogli wymierzenie kary przerzucić na społeczność wiejską, która skłonna była izolować osobę napiętnowaną· W Lahulu z kolei (stacja w Kyelongu), przeważały wpływy lokalnych bogaczy, którzy byli głównymi posiadaczami ziemi. Od nich zależało przedłużenie umów dzierżawnych i termin regulacji zaciągniętych pożyczek, najczęściej a konto przyszłych zbiorów czy zysków z handlu. Oni zatem mogli wprowadzać sankcje wobec nowo ochrzczonych lub sympatyków chrześcijaństwa. �137 W Kinnaurze (stacja w Pooh) omawiana kwestia przedstawiała się jeszcze inaczej. Wprawdzie i tu społeczność była podzielona na dwie podstawowe grupy, swoi (nang ba) i obcy (phy; ba), ale w Kinnaurze mieszkało stosunkowo dużo "obcych". Ci ostatni byli najczęściej rzemieślnikami, którzy trudnili się tkactwem, krawiectwem, ciesielstwem, szewstwem, obróbką metali i zarobkową grą na instrumentach. Ich status społeczny był tak niski, że nie wolno im było uczestniczyć w zebraniach wioskowych w czasie których rozstrzygano najważniejsze dla lokalnej społeczności sprawy (Singh, 1990, s. 252). Nie wolno im było także wchodzić do domostw nang-ba ani do świątyni, niezależnie czy była ona buddyjska, hinduistyczna, czy poświęcona lokalnym bóstwom (Devtom). Chrześcijaństwo było dla nich bardziej atrakcyjne już przez sam fakt, że na terenie misji traktowano ich z szacunkiem, jako pełnowartościowych obywateli. Nang-ba twierdzili, że nie potrzebują nowej wiary, ponieważ mająjuż swoją. Chrześcijanami niech sobie zostają phyi-ba, bo oni nie posiadają nic własnego. Statystyka z Pooh odzwierciedliła ten pogląd. W 1908 roku na 64 osoby znajdujące się pod opieką misji (ochrzczonych i kandydatów do chrztu), zaledwie jedna osoba pochodziła z nang-ba. Poszczególne stacje były poważnym pracodawcą, o którego przynajmniej naj biedniejsi musieli zabiegać. W związku z tym pojawiła się kwestia motywacji, jaką miały osoby gotowe przyjąć nową wiarę. Decyzja o nawróceniu mogła mieć swe konsekwencje materialne. Niektórzy konwertyci liczyli na opiekę i zatrudnienie w misji. Obserwowano sezonowe zainteresowanie chrześcijaństwem: liczba "wiernych" zwiększała się w okresie zimy i na przednówku, a także w trakcie prowadzenia przez misję naboru robotników. Dlatego Bracia bardzo uważnie i długo przyglądali się kandydatom, by przekonać się o ich rzeczywistych intencjach przyjęcia chrześcijaństwa. W sytuacji gdy sankcje wprowadzone przez społeczność lokalną były dla danego konwertyty zbyt uciążliwe, musiał on odrzucić nową religię i powrócić do wiary przodków poprzez rytualne wypicie świętej wody z Gangesu. Była to praktyka bardzo częsta, bowiem większość nawróconych po krótkim czasie rezygnowała z chrześcijaństwa. Wszyscy lokalni konwertyci, a nawet sympatycy, byli skrupulatnie zapisywani w kronikach poszczególnych stacji i dzięki temu dysponujemy źródłami na ten temat. Widać zatem, że przyjęcie lub odrzucenie nowej religii niewiele miało wspólnego z rozważaniami natury filozoficznej czy teologicznej . Kwestią podstawową była możliwość przeżycia konwertyty i jego rodziny bez pomocy lokalnej wspólnoty. Dlatego też od samego początku Morawianie zrozumieli, iż jeśli chcą tworzyć wspólnoty chrześcijańskie z lokalnych konwertytów, to muszą zapewnić im perspektywiczne źródła utrzymania (w tym właśnie celu misjonarze realizowali różne projekty inżynieryjne, szerzyli oświatę rolniczą, rozwijali rzemiosło, aktywizowali kobiety). Trudnym do przezwyciężenia problemem okazały się kłopoty z kadrą mi- �138 sjonarską· Ekstremalne warunki życia i pracy misjonarzy na omawianym terenie powodowały, że tylko najbardziej zdeterminowani, przekonani o swoim powołaniu, w końcu naj zdrowsi, pozostawali w służbie misyjnej przez wiele lat. Spośród kilkudziesięciu europejskich misjonarzy pracujących na obszarze prowincji himalajskiej zaledwie kilku pozostało w służbie dłużej niż 10 lat. (Do takich wyjątków należą: W. A. Heyde - 53 lata, F. Redslob - 33 lata, H. A. Jaeschke i A. H. Francke - po 10 lat, F. Peter - 21 lat). W konsekwencji zdarzało się, że któraś ze stacji pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza lub była zamykana po zakończeniu jego służby (stacje w Simli i Chini). Sytuację komplikowały również wydarzenia historyczne - szczególnie I wojna światowa (internowania i deportacje misjonarzy, obywateli Rzeszy Niemieckiej). Misjonarze często przerywali służbę misyjną z powodu chorób swych żon lub dzieci, związanych z długotrwałym pobytem w warunkach wysokogórskich. Przypadki chorób i śmierci dzieci były tak powszechne, że władze Kościoła Morawskiego w Herrnhut wprowadziły zarządzenie zezwalające misjonarzom na spędzenie, raz na 4 lata, kilkumiesięcznego urlopu w nizinnych warunkach klimatycznych. 8. Zmiany kulturowe zainicjowane przez Morawian Ślady działalności Morawian na obszarach objętych wpływami stacji moż· na dzisiaj z powodzeniem dokumentować. W ten sposób można poszerzyć stan wiedzy na temat rdzennych kultur, jak i sposobu, w jaki europejscy misjonarze oswajali "obcą" dla nich przestrzeń. Omawiane zjawisko przemian kulturowych jest oczywiście łatwiej zauważalne na obszarze stacji w Leh, która działa do dzisiaj. Paradoksem jest, że to nie działalność ewangelizacyjna Morawian wywołała najbardziej trwałe zmiany w miejscowych kulturach. Stało się tak dlatego, że grupy konwertytów były zbyt mało liczne, by mogły być inicjatorem trwałych przemian. To, co pozostało po działalności Morawian, jest przede wszystkim związane z ich działalnością pozaewangelizacyjną (oświata, praca wśród kobiet, innowacje w strukturze upraw i rzemiośle). Niektóre elementy kulturowe wprowadzone przez Morawian zostały włączone do kultur lokalnych i z czasem uznane za "użyteczne" i "własne", a nie jako przejawy kultury "białego człowieka". Najprostszym dowodem takiego stanu rzeczy i procesu inkorporacji obcych elementów kulturowych jest współczesne traktowanie ich przez miejscową ludność w danych regionach, na obszarach dystryktów czy jeszcze mniejszych jednostek terytorialnych, jako najbardziej tradycyjnych cech własnych kultur. I tak na przykład w odniesieniu do procesu obróbki wełny jest to tkactwo na szerokich krosnach poziomych i robienie na drutach (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). W architekturze �139 podstawowa zmiana dotyczy kształtu dachu, który z płaskiego, krytego żwirem, stał się dwuspadowy, pokryty kamiennym łupkiem. Zmiana ta ma charakter powszechny. Inne, jak poszerzanie domu o werandę i kuchnie letnie, budowane poza obrębem budynku głównego, mają ograniczony zasięg (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). Dają się także współcześnie zaobserwować nieliczne przykłady wyposażenia budynków w proste systemy ogrzewania (Pooh), jak i uprawa szlachetnych drzew owocowych, nie rozwijana przed przybyciem Morawian17• BIBLIOGRAFIA Bray, John 1985 1987 Christianity in Ladakh: The Moravian Churchfrom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research N°2, Universite de Pau, Pau, s. 207-220. A. H. Francke's "La Dvags Kyi Akhbar": the first Tibetan Newspaper, "The Tibet Journal", London, s. 58-63. 1990 A History of the Moravian Church's Tibetan Bible Translations, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsbe- 1992 Christian Missionaries 011 the Tibetan Border: the MoravialI Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5,ItSeminar of the International Association of Tibetan Studies, Narita 1989, Narita. richte 2, Staatliches Grist Nicky 1990 Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 66-79. Land tax, labour and household orgallisation in Ladakh, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fiir Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 129-140. Icke-Schwa1be 1990 Lydia The Ladakh collection of Herrnhut in historical and cultural valuation, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 36-51. The Missionary. .. 1861-1869 The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions of the United Brethren or Moravians, London. 1870-1877 New Series. 17 Na całym obszarze zachodniego Tybetu indyjskiego uprawa drzew owocowych ma ponad tysiącletnią tradycję. Istotną zmianą są tu gatunki uprawiane przez Morawian i ich aklimatyzacja. Co prawda uprawa śliw i grusz nie jest nawet współcześnie powszechna na wysokogórskich terenach stanu Himaćal Pradeś (dominują jabłonie, ale rozwój tej dziedziny gospodarki datuje się zaledwie od lat 60.), lecz sadzone przez Morawian gatunki zostały przeze mnie udokumentowane w Kyelongu i Pooh. Patrz: przypis 14. �140 Missions ... 1865-1924 Missions Blatt Aus der Briidergemeine, Hermhut. Moravian ... 1879-1883 Moravian Missionary Reporter and Illustrated Missionary News, London. Periodical ... 1858-1864 Periodical Accounts relating to the Missions of the Church of the United Brethren, established among the Heathen, London. Periodical ... 1865-1924 Periodical Accounts Pertaining to the Missions of the Church of the United Brethren, London. Pismo Święte ... 1980 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 3, Wydawnictwo PaIlotinum, Poznań-Warszawa. Spangenberg M. Augustus Gottlieb 1856 A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum, Relative to Their Labour Among the Heathen, (1768), w: Daniel Benham, Memoirs of James Hutton Comprising the Annals of His Life, And Connection with the United Brethren, Hamilton, Adams, London, s. 572-578 [Appendix II]. 1788 An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum, or United Brethren, Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen, H. Trapp, London. Schulze Adolf 1932 200 Jahre Briidermission, II Band, Das zweite Missionsjahrhundert, III Teil: Asien, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut, s. 530-562. Singh Jogishvar 1990 A brief survey of village gods and their moneylanding operations in Kinnaur district of Himachal Pradesh: along with earlier importance of trade with TIbet, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwiirtige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-/3 Miirz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 244-258. Wiśniowski E. 1985 Bracia czescy, w: Encyklopedia Katolicka, t. I, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin. Rafał Beszterda THE ACTIVITY OF MORAVIAN BRETHREN IN NORTHERN INDIA (Summary) The article addresses Christian missions of Moravian Brethren in northern India. The author discusses the specific character of the Moravian Church and missionary activity characteristic of Moravian Brethren. Moravian Brethren were the first of Protestant churches to have organized missions in native cultures of Northern America, Greenland, Fiery Land, Africa, Australia and the borderland between India and Tibet. In the borderland between India and Tibet Moravian Brethren established six missions between 1857-1900: Kyelong, Pooh, Leh, Khalatse, Shimla, Chini. �141 The author focuses on methods of preaching the Christian gospel adopted by the Moravian Brethren and on their educational activity, medical care and innovations introduced to crafts, soil cultivation, and architecture. Reception of these different activities on the borderland between India and Tibet as well as in Europe is also discussed. In conclusion the author points out to a number of important cultural changes caused by a very small group of missionaries. He emphasizes the importance that the activity of the Moravian Brethren had on the popularisation of the knowledge of Himalayan cultures in Europe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f89d5cdfb63811122615b9fcd45d6f6c.pdf 57063f5b67370ab7b2c46d00e1ffa559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2005 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource monastery - wyobrażenia ludowe Macedonia- legendy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1860 Title A name given to the resource Elementy wyobrażenia monasteru jako "świętego miejsca" / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 AGNIESZKA POKROPEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersyt Warszawski ELEMENTY WYOBRAŻENIA MONASTERU JAKO "ŚWIĘTEGO MIEJSCA". NA PRZYKŁADZIE MACEDOŃSKICH LEGEND LOKALNYCH Zjawisko monastycyzmu od dawna budziło zainteresowanie badaczy (historyków religii i kultury, socjologów, antropologów kultury), którzy podkreślali różnorodne jego aspekty - historyczny, ekonomiczno-socjologiczny czy też kulturotwórczy. Materią szczególnie ciekawą dla badacza-etnologa jest monastycyzm wschodni osadzony w korzeniach bogatej symbolicznie kultury bizantyńsko-prawosławnej, który wchodzi w różnorodne układy z kulturą tradycyjną, dostarczając przede wszystkim specyficznych wzorców świętości i wzbogacając doświadczanie sacrum charakterystyczne dla tej kultury. Niniejszy artykuł stanowi analizę jednego z wielu zagadnień odnoszących się do wzajemnych związków kultury monastycznej i tradycyjnej, mianowicie do pojęcia sakralności miejsca - monasteru w macedońskich ludowych legendach lokalnych. Materiał źródłowy, w oparciu o który została dokonana analiza, pochodzi z terenu Republiki Macedonii - z jednej strony obszaru o głębokich korzeniach monastycznych i związkach z centrum monastycyzmu wschodniego, jakim jest Góra Athos, z drugiej zaś o ciągle żywych tradycjach kultury ludowej. W trakcie moich wielokrotnych pobytów na tamtym terenie spotykałam się ze zjawiskiem osobliwego traktowania monasterów jako miejsc szczególnie świętych, do których ludzie pielgrzymują, w których uczestniczą w charakterystycznych obrzędach, za które w końcu czują się odpowiedzialni, służąc opieką i pomocą. Charakterystyczne było również to, że miejsca te niekoniecznie musiały być zamieszkane przez mnichów, aby być uważane za monastery. Badania na temat zachowań i wyobrażeń ludzi dotyczących tego typu świętej przestrzeni ze względu na swoją specyfikę nie były prowadzone tylko w jednym regionie, lecz ogniskowały się wokół prawosławnych monasterów rozproszonych na terenie całej Republiki Macedonii. Podstawę artykułu stanowi przede wszystkim zebrany przeze mnie materiał terenowy - wywiady oraz obserwacje uczestniczące. Korzystałam również z bazy źródłowej dotyczącej obszaru Macedonii, dostępnej w języku serbskim i macedońskim. Wymienić tu należy przede wszystkim XIX-wieczną twórczość �108 religijno-moralizatorską mnichów Joakima Krcovskiego i Kirila Pejcinovića oraz zbiory ludowych pieśni, legend, podań, przysłów, a także opisy obyczajów i obrzędów zgromadzone przez XIX- i XX-wiecznych zbieraczy folkloru macedońskiego (zbiór braci Miladinov, Vasila Ikonomova, Antona Stoilova, Kuzmana Sapkareva i inne). Na przykładzie zgromadzonych legend lokalnych, a także innego typu materiału terenowego Uak na przykład indywidualnych deklaracji informatorów) pokażę elementy konstruujące osobliwą świętość i inność monasteru, elementy, które decydują o powiązaniu tych miejsc z określonymi czynnościami kultowo-obrzędowymi dokonywanymi przez społeczność. Prawosławny teolog P. Evdokimov pisze, że "to, co sakralne i święte, nie jest nim nigdy dzięki swojej właściwej naturze czy swojej istocie, ale jedynie dzięki uczestnictwu". Miejsce jest zatem święte przez obecność Boga, bowiem "akt, który czyni coś sakralnym, odrywa rzecz lub jakąś istotę od warunków empirycznych i stawia w bezpośrednim stosunku ze sferą noumenalną" (Evdokimov, 1964, s. 225). Jednym z pierwszych elementów stanowiących o świętości monasteru jest decyzja o jego budowie, wiążąca się również z wyborem właściwego miejsca pod budowę. W macedońskich przekazach ludowych jest to wybór dokonany przez siłę wyższą. Motyw ten expresis verbis wyrażony jest w pieśni "Bogurodzica buduje monaster Treskavec", pochodzącej ze zbioru Vasila Ikonomova (Penuslinski, 1968, s. 203). Jest w niej mowa o tym, jak sama Matka Boska pojawiła się na szczycie Zlatovrv, aby przy pomocy świętych zbudować chrześcijański monaster na miejscu starej, pogańskiej świątyni. Po skończeniu budowy Treskavca Bogurodzica rozsyła siedemdziesięciu świętych, by pobudowali cerkwie i monastery w pobliskim mieście - Prilepie oraz na Świętej Górze Athos. Z reguły jednak decyzja o budowie monasteru jest w macedońskich wierzeniach przekazywana przez siłę wyższąjakiemuś człowiekowi we śnie. Kobieta opiekująca się monasterem sv. Bogorodica - Treskavec koło Prilepu w ten sposób wypowiada się o budowie świątyni: "Święci objawiają to ludziom. Ten święty objawi to komuś. I ten musi budować", o samym zaś monasterze Treskavec mówi: "Bo ktoś miał sen, żeby zbudować Bogorodicę"( 1)1. Podobnego typu wypowiedź otrzymałam z ust kobiety pomagającej w monasterze sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. Opowiedziała ona historię pewnego człowieka żyjącego w czasach tureckich, któremu przyśniła się Matka Boska. Kazała mu ona wybudować monaster. Ponieważ człowiek ten nie mógł podjąć budowy ze względu na brak pozwolenia ze strony władz tureckich, sen ten nękał go tak długo, aż w końcu, po wielu staraniach, człowiek ten uzyskał pozwolenie na budowę (2). I Zob. wykaz materiałów terenowych - s. 115. �109 Teren pod budowę monasteru również powinien być wybrany w sposób nadprzyrodzony; zbudowanie na tym a nie innym miejscu monasterskiej świątyni ma się wiązać z jakimiś cudownymi wydarzeniami. Często pojawiającym się motywem w przekazach ludowych jest opowieść o tajemniczym przenoszeniu materiałów budowlanych z terenu budowy na jakieś inne miejsce. W trakcie badań terenowych w Macedonii w 1995 roku jeden z moich rozmówców, w czasie naszej wspólnej wędrówki do położonego wysoko w górach monasteru Treskavec, pokazał mi w pewnym momencie miejsce zwane przez okoliczną ludność crkviste (od korzenia crkva czyli "cerkiew"), gdzie widoczne były nawet ślady fundamentów jakiejś budowli. Opowiedział mi przy tej okazji historię, że według przekazów starych ludzi, na tym właśnie miejscu miała stać monasterska cerkiew. Rozpoczęto nawet budowę, ale w ciągu nocy jakaś tajemnicza siła przenosiła materiały i narzędzia budowlane wyżej w góry, na miejsce, gdzie obecnie stoi monaster. Gdy zapytałam o tę historię starszą kobietę mieszkającą w Treskavcu i opiekującą się nim, odpowiedziała mi tymi słowy: "Bogurodzica nie chciała tam dalej ... Tam majstrzy murowali już monaster. Zaczęli już budować monaster Bogorodica, komuś zostało powiedziane, żeby budować. No i oni zaczęli budować na równym miejscu, nisko - tam nie było tak wysoko jak tutaj. I pracowali majstrzy. Bo ktoś miał sen, żeby zbudować Bogorodicę. Ale ci budowali w ciągu dnia i kiedy przychodzili rano - nie mogli znaleźć materiałów, młotków ... a znajdowali je tutaj - z równego terenu Bogurodzica tutaj je przenosiła. Za trzecim razem, chcąc nie chcąc, zaczęli tutaj budować monaster. I tutaj go wybudowali" (3). Istnieją również tego typu legendy, o niemalże identycznej strukturze treściowej, dotyczące innych macedońskich monasterów. Na innym miejscu niż pierwotnie zaplanowano był też, według słów mieszkanki osady Varos-Prilep, zbudowany pobliski monaster sv. Arhangel Mihail (3), jak również monaster sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. W przypadku tej ostatniej opowieści, opowiedzianej przez mieszkankę położonego niedaleko monasteru Kiceva, interesujący jest motyw hierofanicznego płomienia, który wskazuje majstrom poszukującym swoich materiałów i narzędzi owe przedmioty i zarazem właściwe miejsce pod budowę świątyni (4). O wyborze odpowiedniego miejsca pod budowę monasteru może zadecydować również pojawienie się na danym terenie jakiegoś atrybutu lub symbolu "miejsca świętego". Co może być takim atrybutem? Kobieta z Berova, ze wschodniej Macedonii, kiedy opowiada o powstaniu cerkwi sv. Bogorodica mówi w ten sposób: "Święte jest tam miejsce. I tam, jak mówili, była krowa i ryczała, ryczała, ryczała. Na tę samą datę, każdego roku ryczała tam i umarła tam. I to było na św. Bogurodzicę (28 VIII - Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny - przyp. A. P.). I kiedy rozkopali, znaleźli tam ikonę i serce od dzwonu. I takźe można było usłyszeć jakieś pieśni na tym miejscu" (5). Ciekawym wątkiem jest w tej opowieści owa rycząca krowa, która dla miejscowej ludności będzie stanowiła przyczynę i uzasadnienie składania Bogurodzicy �110 krwawej ofiary - tzn. kurbanu w dniu Jej święta. Zwróćmy jednak uwagę na przedmioty, które wskazały ludziom miejsce budowy cerkwi - serce od dzwonu i ikonę. Dzwonnica, jak pisze Jean Hani (1994, s. 72-23), jest częścią świątyni, początkiem drogi, którą wierny przechodzi od sfery profanum do sacrum, jako wieżajest także "symbolem specjalnym, symbolem wznoszenia się". Sam dzwon ma również sakralny charakter, sygnalizuje obecność sacrum, przyzywa błogosławieństwo Boże, przywołuje na modlitwy i dzwoni w ważnych momentach życia. Jeden z moich rozmówców w ten sposób podkreśla znaczenie dzwonu w miejscu świętym: "W monasterze jest przykazane, że dzwonnica powinna być wyższa od cerkwi. (...) Kiedyś ludzie pracowali według dzwonów. Dzwon na przykład w Krusevie, dzwon w Yaros, dzwon w Zrze. I się słuchało i ludzie tak się umawiali, według dzwonów, że na przykład dziś jest święto"(6). Jeśli zaś chodzi o ikonę jako o symbol świętości miejsca, podobnąjej funkcję znajdziemy w opowieści zapisanej przeze mnie w monasterze sv. Jovan Bigorski w zachodniej Macedonii, dotyczącej tegoż właśnie monasteru: "A tam tę ikonę, w cerkwi co jest na górze - to jest ikona św. Jana - to ją zabierali stąd do wsi, żeby tam zrobić cerkiew. W ciągu dnia ją zabierali, a ona nocą znów wracała tutaj (tzn. do monasteru - przyp. A. P.) (7). Ikona w teologii prawosławnej posiada szczególne znaczenie, daje bowiem poczucie "namacalnej obecności" Boga. Chrystus, Bogurodzica lub święci żyją jakby na ziemi w swoich ikonach. Ikona dla prawosławnego nie jest fetyszem, lecz miejscem obecności świętego. Jak pisze Nicolas Zernov (1967, s. 211), dla prawosławnego chrześcijanina to ,Jakby okna, przez które spogląda na świat poza czasem i przestrzenią", stają się one, według słów Evdokimova (1964, s. 249), "promieniowaniem obecności". Ikona zatem, ponieważ jest miejscem pełnej łaski obecności Chrystusa lub świętych, ma jakby prawo do "decydowania" w imieniu danego świętego na przykład o świętości lub nie miejsca przeznaczonego pod budowę monasteru. Motyw ten pojawi się również w lokalnej legendzie dotyczącej wspomnianego już monasteru sv. Bogorodica PreCista koło Kiceva. Ze zburzonego przez Turków monasteru Kneiino pozostaje jedynie ikona Bogurodzicy, która sama wybiera sobie miejsce do zbudowania kolejnej świątyni, tym razem koło wsi Krzino. Po kolejnym tureckim pogromie ponownie ostaje się tylko ta ikona, która cudowną mocą przenosi się na miejsce, na którym obecnie stoi wspomniany monaster (8). Wybór dobrego, świętego miejsca pod budowę monasteru może być związany z postacią mnicha (częstokroć późniejszego świętego) - założyciela danego monasteru. W przypadku lokalnej legendy o powstaniu monasteru sv. Gavril Lesnovski koło Probistipu mamy do czynienia z cudowną działalnością mnicha pustelnika - św. Gavrila (Gabriela). Był on jednym z trzech braci z Rilskiego monasteru (w Bułgarii), którym przyśniło się, że mają się rozejść na trzy strony świata. W ten sposób każdy z nich trafił na miejsce swojej przy- �111 szłej siedziby (mowa o monasterach sv. Joakim Osogovski, sv. Prohor Pcinjski i sv. Gavril Lesnovski). Święty Gavril był pierwotnie pustelnikiem, żył w pieczarze. Ludzie zaś chcieli go sprowadzić do wsi. Możliwe to było jedynie przy pomocy dwóch bliźniaczych wołów, które ponadto nie mogły wrócić z pustelni tą samą drogą, którą tam dotarły. Droga do pustelni Gavrila była niedostępna i zarośnięta, ale kiedy szły nią woły-bliźniaki - wszystko się rozstępowało, droga się oczyściła, stała się łatwiejsza i św. Gavrila można było już bez kłopotu sprowadzić do wsi. Według człowieka opowiadającego mi tę legendę, dlatego teraz pobliska wieś nazywa się Lesnovo ("lesno" po macedońsku oznacza "lekko", "łatwo") (9). Oprócz obecności świętego mnicha-pustelnika ciekawym elementem wydaje się tu motyw dwóch bliźniaczych wołów, które w cudowny sposób sprowadzają pustelnika do wioski, na miejsce przyszłego monasteru. Woły w kulturach ludowych Bałkanów otacza się wielkim poważaniem. W Bułgarii, jak podaje Moszyński (1967, s. 559), używa się w stosunku do nich określenia "aniołowie", w Macedonii i w Bułgarii właśnie woły, obok jagniąt, można składać w świętej ofierze dla patrona wsi, cerkwi lub monasteru. Jak podaje słownik Bułgarska mitołogija (1994, s. 310) u sąsiadujących z Macedończykami Bułgarów przy pomocy wołów-bliźniaków i zrobionego z bliźniaczego drzewa radła oborywano wieś, chroniąc ją w ten sposób od dżumy, wampirów i demonów. Woły-bliźniaki, które sprowadziły św. Gavrila do wioski, aby tam założył monaster, mogą się zatem jawić jako element obdarzony nadprzyrodzoną, świętą mocą. Para wołów-bliźniaków występuje również w legendzie o św. Naumie - założycielu monasteru nad Jeziorem Ochrydzkim. Na zaorany przez te woły, podarowane św. Naumowi, monasterski majątek nigdy nie spada grad (Risteski, 1990, s. 65). Właściwe miejsce pod budowę monasteru wskazuje również św. Joakim Osogovski, drugi z wyżej wspomnianych braci-pustelników. Osiemdziesiąt lat po swojej śmierci objawia się on we śnie pewnemu duchownemu, wskazując miejsce, na którym został pochowany - jednocześnie miejsce, na którym ma stanąć monaster jego imienia (Vrazinovski, 1986, s. 183-185). Z cudowną działalnością mnicha związane jest również powstanie monasteru sv. Naum nad Jeziorem Ochrydzkim. Według wielu ludowych przekazów, niejednokrotnie też zilustrowanych w postaci fresków w grobowej kaplicy przechowującej szczątki św. Nauma - słowiańskiego świętego, monaster został wybudowany na miejscu, o które poprosił św. Naum po uzdrowieniu łysej córki cara, feudała bądź według innych przekazów tureckiego bega. Miejsce pod budowę monasteru wyznaczone zostaje w bardzo charakterystyczny sposób: wdzięczny świętemu ojciec uzdrowionej córki musi zabić wołu i z jego skóry zrobić sznur. Tyle, ile obejmie on z przestrzeni wzgórza - tyle ziemi będzie należało do monasteru (Risteski, 1990, s. 49, 50, 53, 55). Monaster - ze swej definicji inny rodzaj świętego miejsca niż zwykła cerkiew, zamieszkały przez swoistą społeczność mniszą, jawi się w wyobrażeniach �112 ludowych jako obszar "oderwany od świata". Według informatorów monastery nie powinny znajdować się w mieście, lecz raczej w miejscach trudno dostępnych, w górach. Jak mówi jedna z moich rozmówczyń: "to musi być duchowe: bo w mieście są wszelkiego rodzaju ludzie, a to przeszkadza mnichowi. Oni cały czas trwają na modlitwie, a tutaj chodzą i chuligani" (3). Do świętego miejsca może prowadzić specjalna droga, w określony sposób znaczona i przypominająca o zbliżaniu się do przestrzeni świętej. Dzieje się tak szczególnie w przypadku monasteru Treskavec, do którego droga przez góry oznaczona jest freskami namalowanymi na skałach, przedstawiającymi - jako że monaster jest pod Jej wezwaniem - Bogurodzicę. Jedna z moich rozmówczyń tak się o tym wypowiada: "A to jest po to, żeby było wiadomo, którą drogą dojść do monasteru Treskavec. Tam są freski Bogurodzicy - żeby znaleźć drogę do monasteru" (10). Monastery mają więc znajdować się w pewnej odległości od miejsc zamieszkałych "jakby na pustyni" (10). Niektórzy informatorzy wypowiadali się, że powinny znajdować się w górach, tak "żeby nie były na równym" (1). Człowiek opowiadający mi wspomnianą już wcześniej historię o cudownym przenoszeniu materiałów do budowy monasteru Treskavec mówi o tym zdarzeniu, że stało się tak, ponieważ "Bogurodzica chciała być wysoko w górach, (...) chciała być jak najwyżej" (11). Zauważmy, że mamy do czynienia z dwoma bardzo ważnymi dla symboliki religijnej, w szczególności chrześcijańskiej, elementami: motywem góry i pustyni. Góra jest obrazem, który, jakby powiedział Eliade, odnosi nas do axis mundi - wszechświatowej kolumny umożliwiającej łączność między poziomami góry i dołu, jest miejscem transcendencji, doświadczania Boga, obszarem o najwyższym stopniu świętości (Eliade, 1974, s. 61-62). W tradycji chrześcijańskiej to właśnie góra - Golgota stanowi centrum świata, dokonują się na niej ważne dla historii zbawienia wydarzenia. Z kolei góra Tabor staje się miejscem Przemienienia Pańskiego, tak ważnego dla wschodniego monastycyzmu mistycznego spotkania z Boską energią - światłem Taboru (mowa tu o hezychastycznej tradycji modlitewnej związanej z postacią athoskiego XIV-wiecznego mnicha - św. Grzegorza Palamasa). Pustynia zaś jako obszar dosłownie i symbolicznie nie zamieszkany jest terenem próby, oderwania się od świata, ale równocześnie miejscem najwyższego doświadczania Boga, osiągnięcia transcendencji. To właśnie o "odejściu na pustynię" mówi się w odniesieniu do przejawów życia anachoretyczno-monastycznego. Obraz ten mogą uzupełnić nam południowosłowiańskie legendy o anachoretach, między innymi o trzech świętych pustelnikach czczonych w Macedonii - Joakimie Osogovskim, Prohorze Pcinjskim i Gavrilu Lesnovskim. Schemat tych legend wiąże powstanie i rozwój istniejących po dzień dzisiejszy monasterów z postaciami wspomnianych pustelników, rezygnujących z bogactw oraz życia małżeńskiego i udających się "na pustynię" - czyli samotne życie w górach lub lasach (SIankamenac, 1925). �113 Miejsce święte, jakim jest monaster, jest zatem "oderwane od świata", ale nie tylko przez swoje położenie (zazwyczaj wysoko w górach), lecz również przez rozplanowanie przestrzeni wewnątrz monasteru. Przestrzeń ta otoczona jest murem z bramą wejściową, na której widnieje zwykle wizerunek patrona monasteru. Ogrodzenie to wyznacza granice między przestrzenią świecką a sakralną. Centralnym punktem przestrzeni wewnętrznej jest oczywiście świątynia, do której przylega z reguły cmentarz, na którym spoczywają zmarli mnisi. Nieodłącznym elementem jest również tak zwany konak, którego część stanowią cele mnisze, pozostałe zaś części pełnią funkcję różnorodnych pomieszczeń gospodarczych oraz pokoi gościnnych dla pielgrzymów. Owa obecność zarówno cmentarza, jak i domu gościnnego pokazuje, według Evdokimova, ,jedność żywych i umarłych zgromadzonych w jednej przestrzeni sakralnej" (1964, s. 240). Dlatego też chyba tak ważnym elementem sakralności monasteru będą znajdujące się w świątyni ikony. Jedna z informatorek tak mówi o monasterze sv. Arhangel koło Prilepu: "Tutaj są wszystkie ikony, boskie ikony wszystkie tutaj są: i św. Jerzy, i św. Jan Chrzciciel, i św. Mikołaj, św. Dymitr, wszyscy święci. (...) My ze świętymi żyjemy i idziemy do cerkwi" (12). Ikony przypominają rzeczywistość świętego Kościoła, Bosko-ludzkiej jedności, wspólnoty żywych i umarłych. Elementem sakralizacji miejsca może stać się również grób świętego. Jak pisze J. S. Bystroń, "dość powszechnym zjawiskiem jest budowanie świątyń na miejscach, gdzie pochowano zwłoki wybitnych ludzi, zwłaszcza świętych" (1980, s. 233). Dzieje się tak również w przypadku macedońskich monasterów, a zwłaszcza monasteru sv. Naum położonego nad Jeziorem Ochrydzkim. Znajduje się tam grób słowiańskiego świętego - św. Nauma - założyciela monasteru. Jak mówi o nim jedna z ludowych opowieści, kiedy zmarł i przyszedł przed oblicze Boga, Bóg osądził, że święty ten powinien być w wiecznym raju. Ponieważ w niebiańskim raju nie było dostatecznie ładnego, godnego św. Nauma miejsca, Bóg pokazał mu ręką założony przez Nauma monaster, mówiąc, że to będzie jego raj i święty zostanie w nim na wieki (Risteski, 1990, s. 49). Monaster ten jest zatem jakby cząstką raju, w pełni usankcjonowaną, nawet przez samą siłę wyższą, świętą przestrzenią. Staje się on obszarem cudów i uzdrowień. Do dziś dnia nawiedzający monaster udają się do kaplicy grobowej św. Nauma i ofiarowując drobne pieniądze, przykładają prawe ucho do grobowca - jak mówią - "na szczęście"; mówi się też, że w ten sposób można usłyszeć bijące do tej pory serce św. Nauma (Risteski 1990, s. 89). Swoistym atrybutem "świętego miejsca" jest woda - element ożywiający, oczyszczający, składnik chrześcijańskich sakramentów i czynności sakramentalnych. Woda staje się nieodzownym elementem, który musi być w pobliżu monasteru - czy to w postaci źródła, studni czy też strumienia. Nazywana jest przez społeczność "świętą wodą". Jak mówi jeden z informatorów: "Święta woda jest na każdym świętym miejscu, musi być. Monaster nie może być bez �114 wody" (5). Bogurodzica, która według legendy o monasterze sv. Bogorodica Precista koło Kiceva ukazała się we śnie pewnemu człowiekowi z poleceniem wybudowania jej monasteru, kazała wybudować go w miejscu, gdzie znajdowało się źródełko. Obecnie źródełko jest obudowane i znajduje się wewnątrz cerkwi (2). Interesującą informację dotyczącą znaczenia i funkcji wody dla "miejsca świętego" usłyszałam również w czasie mojego pobytu w monasterze Veljusa koło Strumicy, we wschodniej Macedonii. Monaster ten przez długie lata nie funkcjonował jako ośrodek mniszego życia. Odrodzenie nastąpiło stosunkowo niedawno i było związane z działalnością ojca Nauma - obecnie władyki (czyli biskupa), a wcześniej athoskiego mnicha z dziewięcioletnim stażem na Świętej Górze. Ojciec Naum po powrocie ze Świętej Góry założył dwie wspólnoty mnisze - żeńską w monasterze Veljusa i męską w monasterze Vodoca. Jedna z dziewcząt zwanych po macedońsku "iskuszeniczkami" czyli nowicjuszkmi przechodzącymi czas próby życia w monasterze, pokazała mi źródełko znajdujące się powyżej monasteru i opowiedziała historię, że zanim monaster ponownie, po bardzo długiej przerwie, został zasiedlony przez wspólnotę mniszą, źródło było wyschnięte. Kiedy przybył tu ojciec Naum pobłogosławił źródło i woda znów zaczęła w nim płynąć. Woda, zgodnie z tym wyobrażeniem, stała się zatem jakby elementem ponownego uświęcenia monasteru, ponownej sakralizacji miejsca. Szczególnego wymiaru nabiera obecność wody w monasterze sv. Jovan Bigorski, którego patronem jest św. Jan Chrzciciel. Wodę zauważymy w samym kompleksie monasterskim - w postaci obudowanego źródła, z napisem pochodzącym z końca XIX wieku, które po odnowie źródła przekazane zostało do korzystania "braciom chrześcijanom, aby pili zimną i słodką wodę dla ochłody ich spragnionej duszy". Po wodę chodzi się również do małej pustelni paraklisu u podnóża monasteru. Woda obecna jest również w postaci przepływającej obok rzeki Radiki, która ze względu na patrona monasteru - św. Jana Chrzciciela - jest jakby symbolicznym Jordanem, w którym dokonał się chrzest Chrystusa. Tę jej funkcję może potwierdzić fakt bardzo uroczystego obchodzenia w tym miejscu święta Epifanii, czyli Jordanu, zwanego w Macedonii Vodojordanie lub Vodici (Atanasovska, Bocev, 1992). Świętość monasterskiej wody ujawnia się zazwyczaj w jej cudownym działaniu. Ludzie przychodzą do źródła, obmywają się wodą, piją ją - wszystko to czynią "na zdrowie", a także "od uroku, od przestrachu" (7). Informatorka z Prilepu tak mówi o źródełku znajdującym się przy monasterze Treskavec: "To jest święta woda. Jak na przykład przyjdzie we śnie, na przykładjajestem chora i nie mogę znaleźć leku, modlę się do Boga. I jak mi przyjdzie we śnie, że na tym a na tym miejscu jest święta woda - idź, umyj się i wyzdrowiejesz!" (3). W opowieści dotyczącej świętego źródła w monasterze sv. Naum podkreślone jest cudowne pochodzenie tej wody. Św. Naum, kiedy przychodzili do �115 niego ludzie z prośbą o pomoc, modlił się do Boga, żeby dał mu jakiś lek do leczenia wszystkich chorób. Bóg wysłuchał jego modlitwy i u podnóża monasteru wytrysnęło źródło z uzdrawiającą wodą (Risteski, 1990, s. 65). Monaster w ludowych wyobrażeniach i przekazach z terenu Macedonii jawi się zatem jako miejsce święte. Nasuwa się tu kolejny problem, a mianowicie, jak się ma do świętości miejsca obecność członków innej wspólnoty religijnej. Problem ten trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć, zwłaszcza że mamy do czynienia z obszarem tak długiego już współistnienia na tym terenie dwóch wiar - prawosławnego chrześcijaństwa i islamu. Liczne opowieści o profanacji przez Turków świątyń chrześcijańskich (Sbornik ... 1891, cz. 2, s. 363-367; Vrazinovski 1986) nasuwają myśl, że islam jest kojarzony raczej z elementem nieczystym i antagonistycznym. Istnieje jednak szereg opowieści, w których obie religie jawią się jako nie aż tak do końca antagonistyczne, jakby się mogło wydawać. Znak półksiężyca, według lokalnej legendy, umieszczony obok krzyża na monasterskiej cerkwi w Lesnowie nie jest bynajmniej profanacją tej świątyni, lecz ochroną przedsięwziętą przez tureckiego zarządcę, któremu przyśnił się św. Gavril Lesnovski i zakazał burzenia monasteru (9). Monaster może też być miejscem świętym nie tylko dla chrześcijan, lecz również dla muzułmanów, jak to się dzieje w przypadku monasteru sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. Według słów jednego z rozmówców, ziemia, na której w dawnych czasach miał być zbudowany monaster, należała do Turków. Pozwolenie na jego budowę uzyskano pod jednym warunkiem: część cerkwi miała być przeznaczona dla muzułmanów. I tak się stało. Do tej pory przychodzą modlić się do monasteru muzułmanie - dlatego też tylna część cerkwi nie jest ozdobiona chrześcijańskimi freskami; stoją tu naczynia z wodą, w których muzułmanie obmywają nogi (2). Podobnie rzecz się ma w przypadku monasteru sv. Naum, który otaczany jest kultem także przez muzułmanów, Cyganów i Albańczyków, częstokroć składających słowiańskiemu świętemu dary dziękczynne (Risteski, 1990, s. 32,68-71). Prawosławny monaster jako miejsce święte jest zatem określony szeregiem nadprzyrodzonych funkcji i elementów. W sposób święty wybrane, wyznaczone, wypełnione, miejsce to stanowi teren różnorodnych działań obrzędowych i zachowań człowieka. Wykaz materiałów terenowych i zapisy informacji): wykorzystanych w artykule (wywiady (1) Kiro Taleski - 45 lat, zam. Prilep; (2) Zapis opowieści usłyszanej od kobiety pomagającej w monasterze sv. Bogorodica koło Kićeva; (3) Draga Temelkoska - 63 lata, zam. Prilep; (4) Snezana Bogdaboska - 25 lat, zam. Kicevo; �116 (5) (6) (7) (8) Pavlina Dujovska - 65 lat, Giorgi Dujovski - 75 lat, zam. Berovo; Dimko Naseski - 50 lat, zam. Prilep; Ljuba Novkovska - ok. 65 lat, zam. Skopje; Zapis opowieści dotyczącej monasteru sv. Bogorodica koło Kićeva usłyszanej od Sance Gesoskiego - 90 lat; (9) Zapis obserwacji w dniu święta Mala Bogorodica (21 IX) w monasterze sv. Gavril Lesnovski; (lO) Lena Velkovska - 71 lat, zam. Prilep; (11) Cane Kojnarec - 60 lat, zam. Prilep; (12) Velika Kirilova - 63 lata, zam. Prilep. BIBLIOGRAFIA Atanasovska E, Bocev V. 1992 Nekoi magiski elemnti vo izveduvanieto na obićajot Vodici vo seloto Bituśe, "Etnolog" t. 1, Skopje, s. 98-107. Bulgarska mitologija ... 1993 Bulgarska mitologija. Enciklopedićen rećnik, red. A. Stojnev, Sofija. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano, Warszawa. Cepenkov M. 1959 Makedonski narodni prikazni, Skopje. 1980 Narodni prikazni: legendi, Skopje. Eliade M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. 1974 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1992 Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, Warszawa. Evdokimov P. 1964 Prawosławie, Warszawa. Hani J. 1993 Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Warszawa. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa. Pejćinović K. 1956 Słovo za praznicite, Skopje. Risteski S. 1990 Legendi i predanija za sveti Naum, Skopje. Slankamenac P. 1925 Legende ojuźnosłovenskim anahoretima, "Glasnik skopskog naucnog drustva" t. 1, z. 1, Skopje. Sbornik ... 1891 Sbornik ot bułgarski narodni umotvorenija, red. K. Sapkarev, Sofija. Vrazinovski T. 1986 Makedonski narodni predanija, Skopje. �117 Agnieszka Pokropek A MONASTERY AS A "HOLY PLACE" IN MACEDONIAN LEGENDS (Summary) The author discusses one ofthe problems ofreciprocallinks between monastic and folk cultures - the concept of sacral character of a place, a monastery, in Macedonian local legends. The discussion is based on field materials collected in the Republic ofMacedonia, as well as religious and ethnographic literature and moral plays, including collections of folk songs, legends, parables and proverbs and descriptions of customs and rituals, recorded in the 19th and 20th centuries. The aim of the article is to present the elements which contribute to the special holy character and difference of the monastery and decide about the links of the places where monasteries have been built with specific cult and ritualistic activities. The author mentions and analyses decisions about the construction of a monastery and selection ofits location, made with the assistance ofthe supernatural power. She also analyses the features of the location - a monastery should be built "away from places of abode, 'as if in the desert', in the mountains, near sources of water". The selection of the location was often connected with a monk who lived in the monastery and where his tomb was located. The monasteries in Macedonia, which are the places of worship for both Christians and Muslims, are particularly interesting. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6f8f088f14c97213257dbce9014dc27.pdf 858b899c96acae34c808695ac170e861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2008 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Ujgurzy szamanizm Kazachstan - Ujgurzy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1863 Title A name given to the resource Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.153-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 DANUTAPENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań WYBRAŃCY DUCHÓW, CZYLI JAK ZOSTAĆ SZAMANEM. NA PRZYKŁADZIE UJGURSKIEJ SZAMANKI Z KAZACHSTANU Jak zostaje się szamanem we współczesnym Kazachstanie? Czym wyróżnia się droga szamana? Czy mamy tu do czynienia z ciągłością tradycji, czy raczej z "tradycją wynalezioną"?I. Na te ogólniejsze pytania postaram się odpowiedzieć, prezentując postać Rachiljam, ujgurskiej uzdrowicielki z Kazachstanu, mieniącej się szamanką (kaz. baksy, ujg. bakszy)2 i pod takim też mianem znanej w społeczności, w której działa3• Poznałam Rachiljam w listopadzie 1996 roku i od tej pory spotykałam się z nią co pewien czas, przeprowadzając długie rozmowy i obserwując odbywane przez nią seanse, aż do lipca 2000 roku4• Dzięki tak długiej z nią znajomości mogłam przyglądać sięjej "drodze", procesowi zdobywania kolejnych doświadczeń. Rachiljam była bardzo otwarta, zawsze chętna do rozmów, udzielała obszernych wyjaśnień w odpowiedzi na moje nieraz natrętne pytania. Jedynym tematem, którego nie chciała rozwijać, była przyszłość - jej dalszy rozwój, o którym napomykała jedynie bardzo enigmatycznie, sugerując jednakże, że pisana jest jej prawdziwa wielkość duchowa. Współcześni uzdrowiciele w Kazachstanie W niepodległym Kazachstanie, w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku, nastąpił autentyczny rozkwit medycyny komplementarnej. Była ona obecna jako podskórny nurt przez wszystkie poprzednie lata, mimo wielu dziesiątek lat prze1 A więc czy może jest to jedynie iluzja "tradycji"? Termin "tradycja wynaleziona" - invented tradition (Hobsbawm, Ranger, eds., 1983) zdobył sobie w ostatnich latach dużą popularność. 2 Stosuję uproszczony zapis terminów lokalnych. Podaję na ogół określenia rosyjskie, bowiem w języku rosyjskim porozumiewałam się z szamanką i innymi uzdrowicielami. Przytaczam tylko ważniejsze terminy w języku kazachskim i ujgurskim. J Współcześnie szamanizm kazachski i szamanizm miejscowych Uj gurów nie wykazują istotniejszych różnic, zbieżne są w szczególności drogi dojścia do profesji szamana, będące przedmiotem niniejszego artykułu. 4 Badania nad medycyną komplementarną prowadziłam od roku 1995 do połowy roku 2000 w Ałmaty (dawniej - Ałma-Ata), stolicy Kazachstanu do końca 1997 roku (stolicę przeniesiono wówczas do Akrnoły, przemianowanej następnie na Astanę). �154 śladowań mułłów, szamanów, tradycyjnych uzdrowicieli w okresie władzy sowieckiej. Wprawdzie niewielu badaczy w tamtym okresie, nawet wtedy, gdy zelżały oficjalne naciski, zajmowało się tą problematyką, można jednak znaleźć w literaturze wzmianki nie tylko o dawnych, ale i współcześnie (w sowieckim systemie) działających szamanach, przede wszystkim w cennych pracach W. N. Basiłowa (1984, 1992 i in.). Według informacji uzyskanych od mieszkańców Ałmaty, jeśli ktoś chciał, mógł dotrzeć do uzdrowiciela nieoficjalnymi kanałami, poprzez pośrednictwo znajomych osób. Był to czasem cały łańcuch zaufanych ludzi, prowadzący do szamana czy innego uzdrowiciela, działającego w "półukryciu", jako że z reguły był on znany przedstawicielom władz, nieraz zresztą lokalni urzędnicy sami korzystali z jego usług. Jak komentowali moi informatorzy, w tamtym czasie byli to rzeczywiście dobrzy, silni, rzetelni uzdrowiciele; "teraz namnożyło się różnych oszustów i szarlatanów". Obecnie działa wielka armia uzdrowicieli; wielu spośród nich kontynuuje dawne tradycje lecznicze poszczególnych grup etnicznych. Ale i oni włączają na ogół chętnie nowe elementy do leczenia, jeśli uznają je za skuteczne czy przyciągające pacjentów. Jednak bardzo niewielu spośród uzdrowicieli jest nazywanych szamanami. Niezależnie od cichej kontynuacji tradycyjnej medycyny kazachskiej, ujgurskiej, rosyjskiej, koreańskiej i wielu innych narodowości, w latach 70., a szczególnie 80. zaczęły przenikać do Kazachstanu, głównie z Rosji, różne nurty medycyny komplementarnej. Najbardziej popularna była bioenergoterapia, której praktyków zwano w ZSRR "ekstrasensami". Do dziś ta dziedzina cieszy się popularnością, wprawdzie już nie w postaci masowych seansów, które zostały zakazane. Jej elementy przejęli i stosują w swych praktykach również niektórzy tradycyjni uzdrowiciele. Także wiele innych metod i technik medycyny komplementarnej, często takich, które lokują się najej pograniczu z medycyną oficjalną, przywędrowało w owym czasie z innych części kraju. Dziś nadal takie nowinki przenikają i popularyzują się na jakiś czas. Często propagująje lekarze, a podchwytują liczni obecnie poszukiwacze cudownych (i tanich) metod samoleczenia, których popularność bardzo wzrosła w związku z dramatyczną sytuacją medycyny oficjalnej5. Nowości przychodzą tradycyjnymi drogamiprzede wszystkim z Moskwy, która pozostała dla Kazachstanu centrum, jeśli chodzi o medycynę i jej poziom. przy tym szczególnie wysoko cenione są te s Bardzo popularnym sposobem samoleczenia jest tzw. metoda Iwanowa, polegająca na hartowaniu się poprzez oblewanie zimną wodą, stosowanie postów i szeregu innych zaleceń (Penkala-Gawęcka, 1998). Interesującym zjawiskiem jest także wędrówka różnych ruchów kultowych czy parareligijnych, połączonych z samoleczeniem bądż uzdrawianiem komplementarnym, które zyskały popularność na Zachodzie w związku z ekspansją ideologii New Age. Wiele z nich ma korzenie orientalne. Do Kazachstanu docierają one z Zachodu za pośrednictwem Rosji. Należy do nich dianetyka Hobbarda i transcendentalna medytacja Uniwersytetu Maharishi. Również wspólnoty krysznaitów propagują zdrowy styl życia oraz metody leczenia oparte na koncepcjach medycyny wschodniej, ajurwedycznej. �155 metody i "systemy" Gest to popularne określenie takich zbiorów zaleceń), które są firmowane nazwiskami "akademików" (członków Rosyjskiej Akademii Nauk). Imiym ważnym nurtem medycyny komplementarnej w Kazachstanie są wpływy "wielkich tradycji medycznych" - medycyny chińskiej i koreańskiej, tybetańskiej, arabsko-perskiej Unani. Występowały one już od wielu stuleci, odciskając swoje piętno również na ludowym lecznictwie Kazachów i innych grup etnicznych. Natomiast ich nasilone współczesne przenikanie można rozpatrywać jako jeden z aspektów procesu globalizacji. Elementy pochodzące z owych wielkich tradycji medycznych ulegają lokalnym przekształceniom, stąd niektórzy badacze preferują użycie terminu "glokalizacja", jako lepiej oddającego sytuację6. Szczególną popularnością cieszy się medycyna koreańska (pokrewna zresztą chińskiej), do czego zaf'.ęwne przyczynia się istnienie dużej mniejszości koreańskiej - potomków zesłańców z Dalekiego Wschodu z lat 30. Znaczący jest fakt, że najlepiej przyjęła się wersja koreańskiej refleksoterapii zwana su-dżok, stworzona stosunkowo niedawno (1987) przez koreańskiego profesora Park Jae Woo, który założył swą "akademię" w Moskwie. Akademia su-dżok działa również w Ałmaty, a jej działalność, prócz terapii prowadzonej przez lekarzy, polega także na organizowaniu kursów uczących podstaw tej metody wszystkich chętnych. Z zakresu medycyny chińskiej najlepiej znana jest akupunktura, którą nieraz zajmują się osoby nie mające należytego przygotowania. Niemniej w większości przypadków owe wielkie tradycje medyczne kontynuują lekarze, kształceni na podyplomowych kursach su-dżok, refleksoterapii i medycyny manualnej organizowanych przez Instytut Doskonalenia Lekarzy w Ałmaty. Natomiast medycyna tybetańska wydaje się funkcjonować bardziej jako etykietka, hasło reklamowe stosowane w niektórych prywatnych ośrodkach leczniczych dla przyciągnięcia pacjentów. "Szkoła Tybetańskiej Medycyny" w Ałmaty, która jakoby przekazuje podstawy tego systemu, w istocie łączy tak w teorii, jak i praktyce wiele metod rozmaitego pochodzenia. Natomiast medycyna persko-tadżycka (Unani) jest mocno zakorzeniona w lokalnej tradycji. Wpłynęła ona w znacznym stopniu na obraz tradycyjnego ziołolecznictwa w Kazachstanie. Obecnie jest niewielu specjalistów praktykujących ten sposób leczenia, wymagający wieloletniego przygotowania dla osiągnięcia niezbędnej wiedzy7. Oficjalny stosunek do medycyny komplementarnej w Kazachstanie, od uzyskania niepodległości, można określić jako przyzwalający, a nawet w początkowym okresie wręcz promujący. Odnosi się to szczególnie do ludowej medy6 Koncepcję glokalizacji wypracował R. Robertson (1995), dla podkreślenia, że globalizacja nie niszczy lokalności - globalizujące się wzorce nabierają specyficznego lokalnego wyrazu. 7 Przygotowanie to polegało tradycyjnie na czeladnictwie u mistrza. W Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej leczy specjalistka od medycyny Unani, która przez wiele lat uczyła się od swego dziadka w Taszkiencie. �156 cyny kazachskiej, do której zaczęto nawiązywać jako do istotnej części kulturowego dorobku narodu. Nacjonalistyczne tendencje, charakterystyczne dla nowo utworzonego państwa, sprzyjały odradzaniu się miejscowych tradycji leczniczych, w tym i - choć nie na szeroką skalę - szamanistycznych (szamanizm zresztą zawsze był domeną wybrańców). Ale już wcześniej, przed ogłoszeniem niepodległości, powstało w Ałma-Acie w 1990 roku Centrum Medycyny Ludowej przemianowane później na Republikańskie Naukowo-Praktyczne Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej. Wśród czterech oddziałów powstałych w Centrum zawsze największym i naj silniej reprezentowanym był właśnie oddział ludowej medycyny kazachskiej. Zatrudnieni w nim uzdrowiciele z reguły noszą tradycyjne stroje kazachskie, a ich metody są w dużej części magiczne i magiczno-religijne, jak np. oczytywanie chorych modlitwami z Koranu, okadzanie czy wypędzanie złych duchów biczem (kamszy), a także diagnozowanie i przepowiadanie przyszłości za pomocą ziaren fasoli bądź kamyków (kuma/ak). Niektórzy stosują tradycyjny masaż, jednocześnie często włączają do swych praktyk różne nowe elemety, np. bioenergoterapię czy muzykoterapię8. Są tam również nastawiacze kości (kaz. synykszy), stosujący tradycyjne techniki leczenia. Pozostałe trzy oddziały to: oddział bioenergoterapii, fitoterapii i medycyny nowoczesnej. Podobne placówki utworzono w stolicach kilku województw (ob/asti), jako oddziały Centrum, pod koniec lat 90. usamodzielnione. Dodać należy, że władze opracowały system uprawomocniania i kontroli działalności uzdrowicieli, wprowadzony już na początku lat 90. Odpowiednie certyfikaty wydaje Centrum oraz Ministerstwo Zdrowia, po okresie "czeladnictwa" i komisyjnym sprawdzeniu umiejętności kandydata. Zaświadczenia te muszą być ponawiane co 3 lata i na ich podstawie można uzyskać licencję na prowadzenie działalności leczniczej. W owych certyfikatach określa się specjalność uzdrowiciela. Wydzielono oficjalnie 4 takie specjalności: bioenergoterapeuta, teopsychoterapeuta, fitoterapeuta i nastawiacz kości, choć w obiegu jest jeszcze dużo innych określeń, używanych przez praktyków reklamujących swoją działalność. W ciągu 10 lat działalności procedurę legitymizacji przeszło w Centrum, jako jedynej uprawnionej do tego jednostce, około tysiąca uzdrowicieW, ponadto wielu (ilu, trudno oszacować) praktykuje bez zezwolenia. Nie wszystkich stać na opłacenie wysokich kosztów związanych z otrzymaniem certyfikatu i licencji. Wśród tej wielkiej liczby uzdrowicieli szamanów jest zapewne niewielu; zapytywani o nich pracownicy 8 Muzykoterapia harmonijnie włącza sil( do tradycyjnych praktyk, zapewne dlatego, że dawniej w seansach szamańskich ważne miejsce zajmowała gra na instrumentach muzycznych (u Kazachów - na instrumencie smyczkowym kobyz, który wyparła póżniej dombra). 9 Według dokładnych danych w okresie od września 1991 roku do końca 1998 roku do Centrum zwróciło sil( 2998 kandydatów z prośbą o atestacjI(, wstl(pnie dopuszczono 1137 osób (wil(kszość z niedopuszczonych odrzucono z powodu oznak choroby psychicznej), atestacjI( przeszło 721 uzdrowicieli. �157 Centrum byli w stanie wymienić zaledwie kilka nazwisk. W roku 2000 w Centrum nie pracował ani jeden szaman, choć kilka osób określanych tym mianem przeszło w poprzednich latach procedurę certyfikacyjną. Są oni oficjalnie klasyfikowani w ramach specjalności nazywanej "teopsychoterapią". Droga Rachiljam do profesji szamanki Doświadczenia Rachiljam - do momentu" otwarcia ". Epizody" choroby szamańskiej" Rachiljam jest Ujgurką, wywodzącą się z tzw. "miejscowych Ujgurów"'o; urodziła się w wiosce Czaryn w południowo-wschodnim Kazachstanie. Jest dobiegającą pięćdziesiątki kobietą o miłej powierzchowności, inteligentną, energiczną, pogodną i łatwo nawiązującą kontakt. Droga Rachiljam do "profesji szamańskiej" była długa i trudna. Przyszła szamanka mieszkała od 1978 roku na przedmieściach Ałma-Aty, w przysiółku Drużba, który dopiero na początku lat 90. został włączony do miasta. Pracowała w tamtejszym kołchozie, była zastępczynią księgowego. Miała męża i troje dzieci, naj starsza córka urodziła się w 1975 roku. Pierwszy incydent, który obecnie traktuje jako znak dany przez duchy, miał miejsce w 1987 roku. Wówczas Rachiljam obraziła niechcący duchy, wylewając w nocy wodę od prania za domem. Za karę lewa część jej ciała została sparaliżowana, duchy "uderzyły ją"lI. Tak obecnie interpretuje to zajście szamanka, dodając, że jako osoba od dzieciństwa "duchowa" (duchownaja), czyli bliska światu duchów'2, nie powinna była przekraczać zakazu. Badania medyczne nie wykazały wówczas, co mogło być przyczyną paraliżu. Ponadto Rachiljam zaczęła wtedy specyficznie reagować na widok ludzi nerwowo chorych (znalazła się na oddziale neurologicznym) - dreszcz wstrząsał jej ciałem, wykrzywiała się twarz. Nie wiedziała, co się z nią dzieje, a lekarze, obserwując jej nadpobudliwość, a nawet agresywność, chcieli ją odesłać do szpitala psychiatrycznego. W końcu uciekła do domu, zanim zrealizowali swój zamiar. Dzisiaj szamanka twierdzi, że już wówczas "duchy były gotowe", dawały jej 10 Tych, których przodkowie migrowali do Kazachstanu z Chin w końcu XIX i na początku XX w., w odróżnieniu od tzw. "Chińskich Uj gurów", którzy przybyli tu w początkach lat 60. XX wieku. II Pojęcie "uderzenia" (a także "dotknięcia", "przyduszenia" czy "przyczepienia się") przez ducha jako przyczyny choroby jest charakterystyczne dla Azji Środkowej. Koncepcja "wejścia" ducha w ciało chorego nie jest tak rozpowszechniona. Jak zauważa W. N. Basiłow (1992, s. 234), w wielu przypadkach relacje autorów, według których duchy powodujące chorobę wcielają się, wchodzą w człowieka, są po prostu mechanicznym przeniesieniem koncepcji opętania. 12 Określenie to pojawia się bardzo często w odniesieniu do osób blisko związanych z duchami, wchodzących w kontakt z nimi i przez to predestynowanych do leczenia ludzi z pomocą duchów. �158 Szamanka Rachiljam z "koziołkiem" używanym podczas seansów. Fol. D. Penkala-Gawęcka sygnały, których jednak nie rozumiała. Teraz już wie, że jest to normalna reakcja osoby "duchowej" na sam widok człowieka, którego chorobę spowodował zły duch. Doświadcza tego często i wyjaśnia, że jej własne duchy - poprzez jej zachowanie - wyrażają obrzydzenie, wrogość w stosunku do owych złych duchów. Ponieważ Rachiljam nadal miała niedowład w lewej części ciała i nadal pojawiały się u niej dziwne drgawki i grymasy, poprosiła męża, żeby sprowadził jej siostrę, żyjącą pod Ałma-Atą. Chciała, żeby siostra zawiozła ją do uzdrowiciela - słyszała, że taki człowiek mieszka w sąsiedztwie siostry. Był to stary, dziewięćdziesięcioletni "Ujgur z Chin"l3, szaman. Leczył ją przez całą noc - czytał modlitwy, wzywał duchy, które pomagały mu w leczeniul4• Po kilku latach, kiedy choroba ponownie skłoniła ją do odwiedzenia staruszka, wyznał, iż już wtedy chciał jej powiedzieć, że jest "duchowa", że powinna przyjąć dar (duchów). Ale jej siostra uprzedziła go, że Rachiljam pracuje jako "specjalista" w kołchozie (tzn. ma dość wysoką funkcję) i dlatego szaman bał się nakłaniać ją do tego, co było wówczas zabronione. Rachiljam komentuje z żalem: "Jeśli by powiedział, być może już wtedy wzięłabym ten dar". Po A więc przybyły podczas nowszej fali migracji. Odbywanie seansów w nocy było niegdyś charakterystyczne szamanów. 13 14 również dla kazachskich �159 seansie szamana Rachiljam przez siedemls dni nie wychodziła z domu, potem zaczęła zdrowieć i wszystkie dolegliwości minęły. Później życie rodzinne Rachiljam pogmatwało się, jej mąż dużo pił. Zanosiło się na rozwód i mąż namawiał ją do sprzedaży domu. Pomimo ponawianych prób, nie udawało jej się go sprzedać. Wreszcie poszła do kobiety przepowiadającej przyszłość (była to dyrektorka domu kultury, która potajemnie wróżyła znajomym i znajomym znajomych). Jasnowidząca przepowiedziała jej wszystko dokładnie - kiedy i za jaką cenę sprzeda dom i gdzie później zamieszka. Miał to być dom niedaleko Ałmaty, we wsi Kyzył Kajrat. Opisała dokładnie lokalizację i wygląd domu i dodała, że tam Bóg da jej wszystko, czego zapragnie. Napomknęła też, że kiedyś Rachiljam stanie się sławna. Przyszła szamanka sprzedała dom, tak jak jej przepowiedziano, ale chciała zamieszkać bli~ żej miasta. Szukała jednak bez skutku; w końcu po wielu przeszkodach i perypetiach znalazła się w Kyzył Kajrat i kupiła dom, którego umiejscowienie i wygląd dokładnie zgadzały się z opisem wróżki. Teraz Rachiljam już rozumie, że to duchy prowadziły ją, chciały, aby właśnie tam zamieszkała. Wówczas jeszcze tego nie wiedziała, ale po wejściu do domu wydało jej się, że ,jej przodkowie żyli tam sto lat". Zamieszkała tam z dziećmi, już bez męża. Wszystko jej się udawało, dostała pracę w kołchozie jako brygadier. Było to w 1991 roku. Po pewnym czasie Rachiljam postanowiła ściąć wielkie drzewo, rosnące na podwórzu. Od tego czasu w domu zaczęły się dziać dziwne rzeczy w nocy słychać było stuki, rąbanie drew, drzwi zamykane wieczorem na haczyk rano były otwarte. Rachiljam tłumaczy, że w ten sposób duchy objawiały swoje niezadowolenie ze ścięcia drzewa, które, jak okazało się, rosło nad mogiłą pochowanego tam świętegol6• Były również niezadowolone, że gospodyni nie modli się o świcie i starały sięją obudzić. Następnie córka - Mahira, wówczas 17-letnia, zaczęła się dziwnie zachowywać. Miała widzenia, m.in. patrząc na miejsce, gdzie stał ich dom, zobaczyła zamiast domu i wokoło same mogiły. Później brat byłego właściciela domu przyznał, że kiedy kopał fundamenty, znalazł dużo ludzkich kości, ale nikomu nic nie mówiąc, włożył je w jedną jamę ......i przysypał ziemią (która potem przez trzy dni poruszała się w tym miejscu!)!? IS Szczególne znaczenie liczby siedem nie tylko utrzymuje się powszechnie w obrzędowości (zresztą w potocznym mniemaniu łączona jest ona z religią - u nas, musulmanow. wsio cifra idiot siem), ale przejawia się nawet w polityce i oficjalnym ceremoniale. Podczas wyborów prezydenckich w styczniu 1999 roku jeden z kandydatów umieścił siódemkę na swoim logo, wyjaśniając, że jest to święta liczba dla Kazachów, a ponadto ukazała mu się ona we śnie. Podczas ceremonii inauguracji prezydenta Nazarbajewa wAstanie 20 stycznia 1999 roku, jego przejście przed kolumną honorową trwało równo 7 minut i oddano 7 salw armatnich, a miało to symbolizować 7 lat zaczynającej się nowej kadencji. 16 Człowiek, który ściął drzewo, wkrótce zmarł. Kiedy Rachiljam zrozumiała, że było to święte drzewo, kazała w tym miejscu zarżnąć barana i urządziła ucztę ofiarną dla przebłagania duchów. 17 Uważa się, że nie wolno naruszać spokoju zmarłych, więc człowiek ten zataił wszystko z obawy, że brat nie zechce tam zamieszkać. Jednak brat i jego rodzina (Ujgurzy), niepokojeni przez duchy, starali się jak najprędzej sprzedać dom. �160 Mahirze zaczęły ukazywać się duchy, chciały jej coś przekazać, jakiś dar. Płakała, mówiła: "mamo, jestem taka młoda, boję się ich". W końcu zaakceptowała ów darl8, ale postanowiła oddać go matce, która wyraziła zgodę. Interesujące, że Rachiljam, która opowiada o przyjęciu daru od córki, jednocześnie jest przekonana, że wkrótce po opisanym zdarzeniu pewien uzdrowiciel leczący Mahirę zabrał dziewczynie ten dar. Relacjonując to, już jako doświadczona szamanka, mówi, że Mahira potrafiła przedtem "widzieć", przepowiadać przyszłość na 30 lat naprzód, jednak ów nieuczciwy człowiek "zamknął" (zakrył) ją, jej dar. Ale obecnie Mahira odzyskała swe zdolności i już zaczyna praktykować jako szamanka i jasnowidząca, na razie w rodzinnym kręgu. Kiedy córka wyzdrowiała, zaczęła chorować Rachiljam. Było to w 1993 roku. Mówi: "Pojawił się u mnie jakiś straszny krzyk. Zaczynałam ziewać, a to ziewanie przechodziło w krzyk. Sama bałam się tego krzyku. Tak, jakby ktoś Mahira - córka Rachiljam - w stanie wszedł we mnie i zmuszał do krzyku. transu. Fot. D. Penkala-Gawęcka Wychodziłam na podwórze i krzyczałam strasznym głosem, niepodobnym ni do głosu ludzkiego, ni do zwierzęcego". Okazało się, że dawniej, przed wybudowaniem domu, ludzie nie mogli przechodzić koło tego miejsca po zachodzie słońca. Ktoś tam krzyczał właśnie takim głosem. Rachiljam opowiedziała jeszcze więcej historii mających świadczyć o niezwykłości tego domu, m.in. miało tu być kiedyś gniazdo żmij, które "zeszły głęboko pod ziemię". Wszystko to określa sakralny charakter tego miejsca, zamieszkanego przez duchy, związanego ze światem podziemnym. Rachiljam jest obecnie przekonana, że duchy czekały właśnie na nią, doświadczały na różne sposoby i potem stały się ,jej ludźmi", jej pomocnikami. Potwierdziła to wcześniej jej znajoma uzdrowicielka, mówiąc, że jest to niezwykły dom, pełen duchów ,jeszcze nie zajętych", które chcą związać się z Rachiljam. Przyszła szamanka cierpiała coraz bardziej, w końcu roztrzęsiona i płacząca pojechała ponownie do starego Ujgura. Twierdzi, że poprowadziły ją do. niego 18 Duchy mówiły jej: "weź, co chcesz", a ona nie wiedziała, co takiego ma brać. Matka powiedziała: "przecieź nie mamy prawa wybierać" i poradziła jej, by rzekła duchom: "co dajecie, to wezmę"· �161 duchy. Tym razem uzdrowiciel wyjawił jej, że jest "duchowa", sprawdził puls i powiedział, że "ma puls szamanów", "krew szamańską" (tzn. jej przodkowie byli szamanami), "ma dar szamański". Przepowiedział, że ten dar będzie się u niej rozwijał. Na moje pytanie, czy ktoś z jej przodków rzeczywiście był szamanem, zajmował się leczeniem, Rachiljam odparła, że wielu jej przodków miało takie zdolności. Zajmowali się tym już "dziadkowie jej dziada". Utrzymuje, że jej dziadkowie i pradziadowie byli Uzbekami. Dziad ze strony ojca "był bardzo silny", walczył ze strasznym demonem i pokonał go. Obciął mu włosy z brody i nosił je w bucie, żeby demon mu ich nie wykradł, bo wówczas zostałby pokonany. Wyrwanie włosów z brody albo z głowy jako sposób zdobycia władzy nad duchami (szczególnie złym duchem a/basty, niebezpiecznym przede wszystkim dla położnic i nowonarodzonych dzieci) jest dobrze znane z literatury dotyczącej Azji Środkowejl9. Zdolności uzdrowicielskie mieli i mają także inni krewni Rachiljam. Matka leczyła i przepowiadała przyszłość. Podobnie brat matki, który jednak dużo pił i przez to zaprzepaścił swoje zdolnoścjlo. Leczeniem zajmuje się siostra szamanki, ale Rachiljam nigdy nie chciała powiedzieć nic bliższego o charakterze jej działalności, mówiła jedynie o ich wspólnych podróżach do grobowców świętych. Spośród dzieci Rachiljam, oprócz Mahiry - rozwijającej się stopniowo szamanki, młodsza córka ma podobno zdolności "bioenergetyczne". " Otwarcie" i błogosławieństwo Opowiadając o ofiarowaniu daru (szamańskiego czy uzdrowicielskiego, bądź też daru jasnowidzenia), przyjęciu go przez obdarowanego i rozpoczęciu leczenia i przepowiadania, Rachiljam często używała określenia "otworzyć się" (otkryt 'sia, raskryt 'sia). O niektórych swoich uczennicach albo pacjentkach czy pacjentach mówiła, że są "duchowi" (zwykle od dzieciństwa), ale nie mogą się "otworzyć". Rozumiejąjuż, że ich choroba, cierpienie jest skutkiem wybrania przez duchy, ale boją się przyjąć to wyróżnienie. Ona stara się im w tym dopomóc. Wydaje się, że to "otwarcie" można rozumieć jako zaakceptowanie daru 19 A. A. Diwajew zapisał w 1901 roku opowieść szamana z okolic Szymkentu, który wyrwał jakoby wszystkie włosy a/basty i od tego wydarzenia zaczęła się jego droga do profesji szamana (za: Alimchanow, 1978, s. 70-71). W. N. Basiłow (1992, s. 246) podaje: "Przyszłemu szamanowi pokazuje się a/basty; udaje mu się wyrwać jej włosy (pukiel włosów); po tym przeprowadza się obrzęd poświęcenia szamana". Zresztą wyrwanie czy obcięcie włosów jako sposób pozbawienia siły jest motywem archetypowym. 20 Uzdrowiciel musi być rytualnie czysty, nie wolno mu pić, palić, kląć. P. Jessa (2000, s. 169-170) pisze, że kazachskiemu szamanowi Ajtkurmanowi (z aułu Baskunci w rejonie Panfiłowskim) duchy nie pozwalały nawet zbliżyć się do ludzi pijących alkohol. Córka Rachiljam jako główną przyczynę rozejścia się z mężem wymieniła jego skłonność do alkoholu; duchy - poprzez jej zachowanie - objawiały obrzydzenie na widok pijanego. �162 ofiarowanego przez duchy i podporządkowanie się ich woli, które powinno poprzedzać otrzymanie błogosławieństwa i rozpoczęcie leczenia albo/ i przepowiadania. Niemniej, Rachiljam i jej córka mówiły również o otwarciu w innym kontekście, mianowicie niektórzy pacjenci, niczego dotąd nie wiedzący o swych zdolnościach, podczas pierwszego seansu nagle "otwierali się". W tym wypadku pojęcie to odnosi się do uświadomienia sobie, dzięki wpływowi szamanki, szczególnych możliwości kontaktu ze światem duchów. Może być więc generalnie pojmowane jako otwarcie się na duchy. przy tym uzdrowiciele mogą "widzieć" owe duchy (taką "widzącą" była Mahira), bądź też, jak Rachiljam - nie widzą ich, ale czują, stają się jakby Rachiljam i Mahira po zakończonym seansie. "naczyniem" duchów. Duchy "wchoWidoczny eklektyczny wystrój "izby przyjęć". dzą" w swojego wybrańca czy wybranFol. D. Penkala-Gaw,<cka kę, czy to wezwane podczas seansu, czy też zupełnie niespodziewanie. Rachiljam wielokrotnie podkreślała, że jej zachowanie w trakcie seansu jest całkowicie "automatyczne", w istocie nie ona leczy, a kierujące nią duchy. Owe duchy mogą przychodzić w postaci zwierzęcej, co wyraża się w ruchach szamanki, przypominających np. zachowanie ptaka albo węża21• Interesujące, że szamanka mówiła nie tylko o pierwszym, inicjującym "otwarciu", ale także o kolejnych aktach jakby coraz pełniejszego "otwierania się" w szczególnie sprzyjających okolicznościach. Mogło to mieć miejsce podczas pielgrzymek do świętych miejsc albo w przebiegu zbiorowych seansów organizowanych wspólnie przez kilku czy kilkunastu "silnych" uzdrowicieli22. Czyli można też "otwarcie" rozumieć jako pewien proces. Natomiast "zamknięcie (zakrytije, pierekrytije) drogi" odnosi się do pozbawienia daru, zwykle przez innego, zawistnego uzdrowiciela. Według Rachiljam i Mahiry owi "czarni magowie" robią to za pomocą zaklęć, z czystej zawiści albo też po to, 21 Natomiast Mahira widzi swego głównego ducha opiekuńczego jako ogromną postać okrytą czarnym płaszczem, z głowąjelenia. Szamana Ajtkurmana (Jessa, 2000, s. 169) ochraniają duchy pod postaciami czarnego wielbłąda, żmii i orła. 22 Rachiljam dokładnie opisała taką sesję leczniczą w jej własnym, "świętym" domu, podczas której wielu uzdrowicieli "otworzyło się", ona sama również ("Wszedł we mnie trójgłowy smok. Syczałam jak smok, z moich dłoni leciały iskry"). �163 by zawłaszczyć duchy poszkodowanego. Może to mieć miejsce podczas seansu leczniczego, ale zdarza się też często podczas pielgrzymek do świętych miejsc23. Na utratę daru narażeni są przede wszystkim młodzi, początkujący uzdrowiciele. Doświadczony, silny - potrafi się przed tym uchronić, umie także dopomóc temu, któremu "zamknięto drogę". Inną przeszkodą na drodze do realizacji powołania szamana czy uzdrowiciela jest brak zrozumienia ze strony bliskich. Jak podkreślały Rachiljam i jej córka, bardzo ważne jest, by mąż, dzieci, rodzice i teściowie uwierzyli w wezwanie i zaakceptowali nową drogę uzdrowicielki, w przeciwnym razie będą jej przeszkadzali w "otwarciu". Będzie nadal męczyła się, może nawet wpaść w chorobę psychiczną. Cierpienia takiej niedoszłej uzdrowicielki będą trwały bez końca, chorobami i innymi nieszczęściami, także niedostatkiem materialnym, może być dotknięta cała rodzina. Mahira wyjaśniła, że to duchy są niezadowolone i nękają nieposłusznych ludzi. Znamienne, że obie szamanki rozwiodły się ze swoimi mężami. Mężowie pili - a przecież rodzina szamanki powinna być "czysta"; pewną rolę odegrało też zapewne niezrozumienie ich wyboru. Rachiljam utrzymywała, że "otworzyła się" szybko, ponieważ wówczas, w 1993 roku, żyła bez męża. Ponadto dzieci nie były przeciwne jej powołaniu. Obecnie i ona, i córka mają nowych mężów - Rachiljam poślubiła młodszego od siebie Kazacha, który był jej pacjentem, a w dwa lata później Mahira wyszła za mąż za brata swojego ojczyma. Obaj są pełni zrozumienia i podziwu dla swoich żon. Człowiek "duchowy", który "otworzył się", przyjął swoje powołanie, powinien uzyskać błogosławieństwo doświadczonego uzdrowiciela i wtedy dopiero może zacząć leczyć. Rachiljam opowiedziała, że stary szaman - Ujgur był pienxszym, który udzielił jej błogosławieństwa. Ale wymieniała również wśród pierwSzych, którzy ją błogosławili, córkę Mahirę ("moja córka pierwsza dała mi błogosławieństwo") oraz niewidzialnego człowieka, chzyr, żyjącego w jej domu. Ten ostatni, według niej, jest "święty" - tacy "ludzie" (duchy), przynoszą szczęście domowi, w którym mieszkają. Mogą przybierać różną postać, ale ukazują się tylko niektórym ludziom, "duchowym". Rachiljam widziała go tylko raz, w postaci "Rosjanina" z brodą (a właściwie Niemca, który przez jakiś czas pracował w jej domu). Córce pokazał się jako starzec jadący na ośle24• 2) Rachiljam tłumaczy, że tam spotyka się wielu ludzi "duchowych" i uzdrowicieli, i oni właśnie mogą szkodzić. Ale poza tym miejsce pochówku świętego jest uważane za wypełnione baraka dobroczynną siłą świętego, która jednak może być również groźna dla ludzi. Miejsca takie są, jak się powszechnie sądzi, niebezpieczne dla pielgrzymów, pełne duchów, które mogą ich ukarać, jeśli nieodpowiednio się zachowają. 24 Jego imię jest zbliżone do imienia popularnego w Azji Środkowej "wędrującego proroka" Chyzr (Chydyr, Kydyr). Wprawdzie Rachiljam opowiadała, że są to postaci o małym wzroście i mogą zamieszkać na stałe w czyimś domu (co zbliżałoby ich do skrzatów, rosyjskich "domo-. wych", przynoszących szczęście i pomyślność), ale z drugiej strony, wspominała, że mogą oni wędrować i ukazywać się w postaci np. żepraków, by sprawdzić, jak człowiek zachowa się wobec proszącego o pomoc. W wyobrażeniu tym można dopatrzyć się cech wędrującego proroka Chyzr, �164 Błogosławieństwo udzielone przez Ujgura polegało na wypowiedzeniu przezeń modlitw do Allaha oraz następujących słów: "Ja ciebie błogosławię. Niczego nie będę cię uczyć, to duchy będą cię prowadzić. Bądź zawsze uczciwa. Ludzie będą cię zapraszać do swoich domów. Nigdy niczego sama nie bierz. Co ci dadzą, to weź i idź"25. Ponadto objaśniał on Rachiljam, że na razie nie będzie widziała duchów, lepiej zresztą ich nie widzieć, bo można oszaleć (bywają straszne). Dodał: "Przyjdzie czas, gdy je zobaczysz. Nie spiesz się i nie proś o to Boga. Bądź jak ślepiec, daj im się wodzić". Podczas ceremonii stary Ujgur dał jej różaniec, który miał ją ochraniać, oraz nóż zwykły i nóż drewniany (nóż jest jednym z tradycyjnych atrybutów szamana). Ponadto dostała wykonany przez niego samego niewielki drewniany przedmiot, który nazywa "koziołkiem" (kozlik), przypominający rogatą głowę kozła, opatrzony dwoma dzwoneczkami (fot. 1). Używa go czasem podczas swoich seansów. Rachiljam wyjaśniła, że w czasie obrzędu błogosławiący przekazuje błogosławionego pod opiekę swoich duchów. W tym sensie można również rozumieć udzielenie szamance błogosławieństwa przez jej córkę, która rezygnując z daru, oddała jakby swe duchy matce. Jak wynika z wypowiedzi szamanki, wyjaśniaj~cej również, jak ona sama "wyświęca" swoich uczniów i uczennice, nie istnieje jakaś stała formuła błogosławieństwa. Zawsze jednak wiąże się ono z modlitwami do Boga a pomoc dla neofity. Rachiljam twierdzi, że podczas modlitw oczyszczały ją duchy starego szamana. Ponadto niezbędne jest urządzenie choćby skromnego poczęstunku i ofiarowanie na ogół niewielkiego podarku błogosławiącemu. Ten ostatni nigdy sam a nic nie prosi, ale trzeba koniecznie coś dać "od serca", zależnie od możliwości. Może to być na przykład kilka metrów tkaniny albo ubranie. Nie jest przyjęte ofiarowywanie pieniędzy, w każdym razie ona nigdy ich nie dawała. O ile tylko jest to możliwe, ceremonia powinna odbywać się w domu błogosławionego. Szamanka wspomina, że stary mistrz najpierw pobłogosławił ją u siebie, ale trzeba było ponowić obrzęd w jej domu i dopiero wtedy jej zdrowie polepszyło się. W przypadku Rachiljam udzielenia błogosławieństwa nie poprzedzała żadna nauka, ani też nigdy nie pomagała ona szamanowi podczas jego seansów. Jednakże udzielone przezeń wskazania uważa który jakoby był niewidzialny, a ukazywał się człowiekowi tylko wtedy, jeśli chciał go obdarzyć bogactwem czy jakimś talentem (o tym proroku piszą m.in. Basiłow i Karmyszewa, 1995, s. 242). Być może nałożyły się tu na siebie cechy postaci różnego pochodzenia. Dodatkowym argumentem potwierdzającym to przypuszczenie może być opisana przez I. Beller-Hann (w druku) historia napotkania przez pielgrzymujące kobiety ujgurskie, obok mauzoleum Jasawiego, żebrzącego starca z brodą. Kobiety dały mu jałmużnę i poczęstowały herbatą, a potem doszły do wniosku, że był to prorok Chizir, który chciał wystawić na próbę ich miłosierdzie. 25 Podobne wskazania często wypowiadali ,,mistrzowie" przyszłych szamanów i uczące ich duchy. W. N. Basiłow (1992, s. 124) przytacza opowieść uzbeckiej szaman ki Oczil (lata 70.), którą duch podobno nauczał: "Moje dziecko, jeśli nawet wynagrodzeniem za twoją pomoc będzie kawałek chleba czy jedna kopiejka - przepowiadaj, lecz. Najważniejsze, żeby człowiek dzięki tobie poczuł się lepiej". Dodał też: "Bądź jednakowo miłosierna dla muzułmanów i dla Rosjan". �165 za bardzo ważne i twierdzi, że stara się nimi kierować w swej działalności. Pamięta również dobrze jego przepowiednie dotyczące jej przyszłej duchowej siły. Według Rachiljam nie powinno się poprzestawać na jednym błogosławieństwie, im więcej się ich uzyska od silnych i sławnych uzdrowicieli, tym lepiej. Ona sama otrzymała później błogosławieństwo od pewnego szamana, Kazacha oraz od słynnej na całą środkową Azję uzdrowicielki z Fergany, Sofii-apa, do której pojechała - jak twierdzi - na jej (duchowe) wezwanie. Ale ważne jest również gromadzenie błogosławieństw duchów zmarłych. Zdaniem szamanki błogosławić mogą tak samo żywi, jak i duchy zmarłych, a pomoc i opiekę tych ostatnich można uzyskać, odwiedzając miejsca ich pochówku. Są to duchy świętych i przodków. Kult świętych, tak charakterystyczny dla Azji Środkowej26, w odradzającym się w Kazachstanie islamie zajmuje poczesne miejsce. Utrzymuje się także tradycja oddawania szczególnej czci duchom przodków (aruah, arwah); ich imiona obok imion świętych były i są nadal przywoływane w szamańskich inwokacjach27. Dla Rachiljam ważne było uzyskanie błogosławieństwa jej przodków. Jak twierdzi, nakazały jej to duchy. Pojechała więc do Czarynu na mogiły swoich rodziców. W piątek odmówiono modlitwy, zarżnięto barana, kawałki mięsa rozdano obecnym, a ofiara była poświęcona nie tylko jej rodzicom, ale wszystkim krewnym tam pochowanym. Wówczas Rachiljam i jej siostra otrzymały błogosławieństwo "siedmiu starców" - przodków. Wkrótce po uzyskaniu pierwszego, inicjującego błogosławieństwa Rachiljam rozpoczęła swoje wędrówki do mogił świętych. Utrzymuje, że nie ona wybiera/miejsca, do których chciałaby pojechać; to duchy ją wzywają. Duch wciela się w nią ijej ustami mówi: "w to miejsce powinnaś pojechać, aby otrzymać moje błogosławieństwo". Szamanka uważa, że musi posłuchać takiego nakazu, najlepiej natychmiast, a jeśli nie może, stara się wykonać polecenie później. Wybiera się zawsze w towarzystwie kilku kobiet, często jej uczennic. Ona kieruje grupą kobiet, daje im wskazówki, jak należy się zachować. Pielgrzymki takie, nazywane przez szamankę "odwiedzaniem duchów", przebiegają według jednego wzoru. Planuje się trasę tak, by odwiedzić kilka położonych w pobliżu siebie miejsc świętych. Co najmniej w jednym z tych miejsc Z6 Choć nie akceptowany przez ortodoksyjny islam, stał się ważną częścią islamu ludowego. Nałożył się, według badaczy, na miejscowe kulty przodków i bóstw/duchów przyrody (Basiłow, 1970; Kriss, Kriss-Heinrich, 1960, s. 20-23). Miejsca święte, do których się pielgrzymuje, mogą też nie wiązać się z grobem świętego ani jakimś śladem jego bytności, a po prostu z jakimś fenomenem przyrody (np. źródło, wodospady). 27 O rozwiniętym kulcie przodków u Kazachów pisał m.in. C. Walichanow (1986, s. 301-302). A. T. Toleubajew (1991, s. 86) podaje, że w odróżnieniu od szamanów z południowych rejonów Kazachstanu oraz innych terenów Azji Środkowej, szamani ze wschodniego i zachodniego Kazachstanu przyzywali przede wszystkim duchy przodków, a nie muzułmańskich świętych. Tłumaczy to mniejszym stopniem islamizacji tych terenów. �166 składa się ofiarę świętemu - zabija się rytualnie barana, przygotowuje i spożywa poczęstunek. Ważne jest, aby posiłek gotować w pobliżu mogiły ("pójdzie dym, zapach, duchy przyjdą powąchać ... "). Należy modlić się i spędzić noc w pobliżu mogiły świętego28• Po udzieleniu błogosławieństwa, duch świętego staje się kolejnym pomocnikiem szamanki. Pierwszą taką dużą pielgrzymkę odbyła do Turkiestanu, do mauzoleum Chodży Ahmada Jasawi29 oraz do pobliskich grobowców innych świętych, m.in. Arystanbab-ata (Arystan-baba, Arsłan-baba) oraz Gauchar-ana, córki Chodży Jasawi. Według Rachiljam mogiła Arystanbab-ata jest miejscem, gdzie przyjeżdża szczególnie dużo ludzi "duchowych", żeby tam "otworzyć się". Pomaga im w tym święty. Tam należy zarżnąć w ofierze barana i zostać na noc, modlić się. Rachiljam tłumaczy: "Kiedy np. jedziesz do Arystan-baba, prosisz Boga, żeby jemu (świętemu - D. P-G.) było dobrze na tamtym świecie. Jemu poświęcasz barana. I tym, którzy leżą wokół niego, im wszystkim. Najpierw wymieniasz jego imię, potem innych. On widzi, że masz dobre in{encje, będzie cię błogosławił". Należy poprosić świętego o błogosławieństwo. Rachiljam twierdzi, że duch świętego wchodzi w jej ciało i ona zaczyna mówić jego głosem; święty jej ustami wypowiada słowa błogosławieństwa. Prosi ją też zwykle o przekazanie błogosławieństwa współpielgrzymom. Kiedy była wraz z innymi kobietami w miejscu pochowania świętego Ukiesz-ata w okolicy Turkiestanu i modliła się, poczuła nagle uderzenie w szyję. Okazuje się, że Ukiesz-ata był bohaterem, którego w żaden sposób nie mogli pokonać wrogowie. Jednak jego żona zdradziła, że można go zabić tylko wtedy, gdy skłania głowę ku ziemi podczas modlitwy. Wrogowie odcięli mu głowę. Według Rachiljam, święty chciał ją doświadczyć - powiedział jej: "Teraz wiesz, jak ja cierpiałem". Mówił potem jej ustami, błogosławił ją i jej towarzyszki, które jednak ze strachu rozpierzchły się. Następnie Rachiljam wraz z siostrą i czterema innymi "duchowymi" kobietami pojechała odwiedzić kilka mogił świętych w Chinach - w Sinkiangu, ojczyźnie kazachskich Ujgurów. Tym razem wysłał jąjej "duchowy opiekun" - Ujgur z Chin, który właśnie tam "otworzył się" wiele lat temu. Powiedział szamance: "Jesteś moją uczennicą, jedź tam, niech cię tamte duchy pobłogosławią". Spędziły tam 7 dni, ofiarowały barana. Rachiljam otrzymała błogosławieństwo duchów i sama pobłogosławiła swoje towarzyszki; jedna z nich jej uczennica Rukijam tam właśnie "otworzyła się" ("otworzył się jej dar"). Po powrocie Rachiljam wybrała się na kolejną pielgrzymkę, tym razem do Tasz28 Przebieg odwiedzin miejsc świętych jest zasadniczo zgodny ze zwyczajami panującymi w całym świecie islamu (Kriss, Kriss-Heinrich, 1960). 29 Mauzoleum to uważane jest za szczególnie święte miejsce, nazywane nawet "małą Mekką" - sądzi się, że dwukrotne odwiedzenie grobowca Ahmada Jasawi odpowiada odbyciu pielgrzymki do Mekki. Jasawi był propagatorem islamu w Azji Środkowej i założycielem porządku sufickiego, który odjego imienia nazywany jest Jassawija. �167 kientu i Buchary, gdzie również jest wiele świętych miejsc. Odwiedziła też w Turkmenii miejsce, gdzie pochowanych jest 360 au/je (świętych), a w Karakałpakii mogiły 60 au/je. Podczas tych wędrówek zdobywała błogosławieństwo wielu świętych i twierdzi, że odtąd ich duchy jej pomagają. Pielgrzymkę do grobowca Ahmada Jasawi i pobliskich mogił odbyła trzykrotnie. Jej zdaniem odwiedzanie miejsc świętych jest bardzo ważne dla duchowego rozwoju uzdrowiciela. Ona sama po takim wyjeździe czuje się odmieniona. Nabiera sił, pomaga jej coraz większa liczba duchów. Rachiljam mówi o nich "moi ludzie". Było ich początkowo niewielu, zapisywała ich imiona w notesie. Później przybyło tak dużo ("cała armia"), że nie jest już w stanie ich spisywać30• Pomiędzy poszczególnymi pielgrzymkami powinno zachować się pewne, co najmniej kilkumiesięczne odstępy. Rachiljam i Muhira tłumaczą, że po takim wyjeździe nie należy też przez jakiś, nie długi raczej czas, leczyć. Chodzi o to, żeby to, co zgromadzono, a co można by określić jako pewien "kapitał duchowy''; ułożyło się, zostało dobrze przyswojone, a nie uległo szybkiemu roztrwomemu. Rachiljam opisała jeszcze jeden sposób, w jaki otrzymała błogosławieństwo duchów. Było to w Czaryn, miejscu jej urodzenia, w 1994 roku. Twierdzi, że nocą przychodziły do niej kolejno różne duchy, i żywych, i zmarłych ludzi, wchodziły w jej ciało i mówiły poprzez jej usta różnymi głosami. Dawały jej swoje błogosławieństwo. Pobłogosławiło ją wtedy 28 "ludzi". Wśród nich byli znani kazachscy uzdrowiciele, niewidzialny chzyr, który mieszkał w jej domu oraz słynny Raimbek-batyr, którego mogiła znajduje się w Ałmaty31. Przyszli również jej przodkowie ("dziadowie") Uzbecy oraz Sofija-apa. Wszyscy po kolei przemawiali do niej, jej ustami, udzielając jej rozmaitych rad i pouczeń. Najbardziej nieoczekiwane było wejście w ciało Rachiljam karateków - "Japończykówczy Koreańczyków", którzy zmusili ją do wstania i wykonywania ruchów podobnych do ciosów karate. Powiedzieli: "będziesz z nami leczyć ludzi" i odtąd niekiedy wchodzą w nią podczas seansów leczniczych. Zjawił się także popularny hinduski aktor i tancerz, bohater indyjskich filmów - Radż Kapur. Rachiljam utrzymuje, że to niezwykłe wydarzenie "masowego" przybycia duchów miało wielkie znaczenie w jej życiu, właśnie ten moment ją "uskrzydlił" i odtąd jej kariera szamanki nabrała rozpędu. W 1997 roku Rachiljam odbyła pielgrzymkę do Mekki. Wybierała się tam już wcześniej, ale nie udawało jej się pojechać, głównie z przyczyn finansoJO Jak podają M. C. Oonopolskij iŻ. A. Alimchanow (1978, s. 36), powszechnie mniemano, że silni baksy posiadają dużą liczbę duchów. JI Interesujące, że w Kazachstanie jako święci czczeni są najsłynniejsi bohaterowie (batyr). Nowa, imponująca wielkością mogiła Raimbeka została wzniesiona w 1994 roku i jak wiele innych nowych pomników miała służyć przypominaniu narodowej historii. Podobny przykład funkcjonowania bohatera eposów buriackich, Oeser Chana, jako świętego i opiekuńczego ducha/bóstwa pewnej szamanki, przytacza C. Humphrey (1999, s. 6-7). �168 wych32. Przed upragnionym wyjazdem przewidywała, że wróci jako zupełnie inny człowiek. Sądziła, że nabierze tyle sił, iż odtąd wystarczy jej dużo mniej seansów dla wyleczenia pacjenta, może nawet jeden seans (dotąd odbywała ich 3, 6 lub 9, w zależności od stanu chorego). Po powrocie, chociaż pochwaliła się, że jest już hadżi i nie wyrażała rozczarowania wynikami podróży, to jednak nie opowiadała o niej wiele, a obserwując seanse, nie zauważyłam, by się wyraźnie zmieniły w stosunku do dawniejszych. Nadal zachowywała tę samą liczbę seansów (co najmniej 3), zawsze z przerwami między każdą serią. Otwarcie na świat Do opisywanego momentu wędrówki Rachiljam, podejmowane dla dalszego rozwoju duchowego, zamykały się w kręgu muzułmańskim. Ale już w 1994 roku, jak wspomina, zaczęła do niej przychodzić Wanga, jasnowidząca uzdrowicielka z Bułgarij33. Pierwszy raz zjawiła się, gdy Rachiljam była w Czarynie, potem już u niej w domu. Zapraszała, żeby do niej przyjechała i obiecywała, źe da jej błogosławieństwo. Przemawiała jej ustami, a także poprzez jej siostrę. Jednak szamanka nie miała pieniędzy na tak daleką podróż. Udało jej się wówczas uzbierać środki jedynie na pielgrzymkę do Sinkiangu, do której skłonił ją mistrz - Ujgur. Ale nadal myślała o wyjeździe do Wangi, wielokrotnie powtarzała, że musi posłuchać jej wezwania. W roku 1997 jasnowidząca zmarła; mimo to Rachiljam uważała, że zobowiązana jest pojechać do Bułgarii, do wioski Wangi. Powiedziała: "Mam nadzieję, że wejdzie ona w moje ciało i pobłogosławi mnie". W 1996 roku, jak twierdzi, uzyskała błogosławieństwo od Chrystusa. Historia, którą opowiedziała, jest bardzo interesująca. Otóż, nakłoniły ją do tego jej własne duchy. Pewnego razu, po porannej modlitwie - a zwykła wtedy zapytywać swe duchy, co ma dalej robić - została nagle jakby przygwożdżona do ziemi. Padła z rozpostartymi ramionami, "duchy rozpięły ją i trzykrotnie przebiły jej ręce i nogi gwoździami". Poczuła straszny ból, nie mogła się poruszyć. Spytała duchy, w czym przewiniła, że tak strasznie ją doświadczają. One odrzekły, że powinna prosie o błogosławieństwo Chrystusa. To zaskoczyło szamankę, spytała, po co jej potrzebne jego błogosławieństwo. Na to duchy oświad)2 Aczkolwiek wspominała z goryczą o innych przeszkodach: chciała przyłączyć się do pielgrzymki organizowanej przez ałmatyński meczet, ale Kazachowie powiedzieli jej, że nie zabiorą Ujgurki. Interesująca jest opowieść Rachiljam wyrażająca jej wielkie pragnienie odwiedzenia Mekki. Otóż, jak relacjonowała, duchy obwieściły jej kiedyś, że zabiorąją i jej siostrę "statkiem" (kosmicznym?) do tego świętego miejsca. Po długich przygotowaniach obie wychodziły przez siedem nocy ubrane, z bagażami i czekały na obiecany statek. Była to według szamanki próba, której zostały poddane przez duchy. )) Niewidoma Wanga, znana przede wszystkim z jasnowidzenia, zmarła w 1997 roku. Była ona i jest nadal popularna w Rosji i Kazachstanie. Pisywały o niej często gazety, a w księgarniach w Ałmaty można było kupić książki o niej i z jej przepowiedniami i recepturami. �169 czyły, że jest to jej potrzebne, bo "różni ludzie przychodzą się leczyć". Rachiljam zrozumiała ich intencję, pojęła, że chcą ją ochraniać, a nie są w stanie osłonić ją przed czarami rzucanymi przez chrześcijan - to może natomiast zrobić Chrystus (szamanka i jej córka zgodnie twierdziły, że czary chrześcijańskie są najsilniejsze i większość uzdrowicieli-muzułmanów nie może ich usu34 nąć ). Idąc za nakazem duchów, Rachiljam wybrała się do jednej z ałmatyńskich cerkwi. Wchodząc, pokłoniła się, ale, jak podkreśla, nie uczyniła znaku krzyża, a ponadto powtarzała sobie w myśli początek pierwszej sury Koranu Uakby dla zaznaczenia religijnej samoidentyfikacji). Zapaliła świeczki "dla zmarłych, Jezusa i Matki Bożej". I nagle zaczęła strasznie płakać, nie mogła przestać. Patrzyła na obraz Chrystusa, łzy ciekły jej po twarzy. Stanęła na palcach ,jak baletnica", rozłożyła uniesione ręce i przekrzywiła głowę, jakby ukrzyżowana. Dopiero po jakimś czasie "duchy ją puściły". Wówczas trzykrotnie, jej własnymi złożonymi rękoma, Chrystus pobłogosławił ją znakiem krzyża i jej ustami wypowiedział słowa: "Błogosławię cię, moja córko". Rachiljam relacjonowała to wydarzenie z wielkim przejęciem i dodała z naciskiem: "Byłam w Mekce, ale tam nie płakałam tak, jak u Jezusa". Jest przekonana, że od tamtej pory również Chrystus zaczął jej pomagać. Kolejne wezwanie szamanka otrzymała od indyjskiego guru, "żywego świętego", zwanego również "żywym Bogiem" - Sai Baby. W 1999 roku odwiedziła jego aśram w Indiach, gdzie spędziła dwa miesiące. Po powrocie była bardzo podekscytowana, opowiadała wiele o swoich duchowych przeżyciach. Otrzymała od Sai Baby błogosławieństwo, oglądała dokonywane przez niego cuda. Również dla niej "zmaterializował" jakoby pierścień! Prosił, żeby przyjechała ponownie za trzy miesiące. Ona nie miała pieniędzy i denerwowała się, że nie może posłuchać jego polecenia. Jednak Sai Baba przychodził do niej Uak zwykle-r- wcielając się w nią) i uspokajał, żeby nie martwiła się o pieniądze. I rzeczywiście, uzyskała je w dość tajemniczy sposób. Pojechała ponownie na ponad trzy miesiące i wróciła w lutym 2000 roku szczęśliwa i pełna wrażeń. Twierdziła, że pobyt u Sai Baby wywarł na nią wielki wpływ, bardzo rozwinęła się duchowo. Oddziaływało na nią silnie ju~ samo przebywanie niedaleko świętego, a ponadto wzięła dwukrotnie udział w "audiencjach" w grupie dziesięciu osób, które on sam wybiera. Podczas takiego spotkania podarował jej różaniec z górskiego kryształu, który na jej oczach "zmaterializował". Przy tym pobłogosławił ją i podziękował za jej pracę. Szamanka interpretuje ten podarek jako wyraz szacunku i uprawomocnienie jej uzdrowicielskiej siły oraz, bardziej praktycznie, jako pomoc przy recytacji mantr, które od tej pory 34 Wiara w czary (zagowory) jest bardzo rozpowszechniona we współczesnym Kazachstanie. Ich rezultat określa się po rosyjsku słowem porcza, czyli zło, szkoda spowodowana celowym działaniem, w przeciwieństwie do pojęcia sg/az (urok), odnoszonego do szkody wywołanej nieświadomie przez człowieka o ,,złym oku". �170 odmawia. Rachiljam twierdzi, że ma stały kontakt duchowy ze swoim nowym przewodnikiem, oddziałuje on zarówno na nią, jak i na jej rodzinę35. Bardzo chciałaby ponownie pojechać do Sai Baby i zabrać tam również męża. Nadmieniła również, że w efekcie ostatniej podróży zaczęli do niej przychodzić Budda i Siwa oraz Matka Kobra. Podczas rozmowy, w której relacjonowała swoje wrażenia z Indii, Rachiljam nadal jednak ubolewała, że dotychczas nie odwiedziła wioski Wangi. Podobno Wanga przez cały czas ponawiała swe wezwania, ponadto przepowiedziała jej, że będzie się coraz bardziej rozwijała, stanie się silna i sławna na całym świecie. Szamanka dodała również, że przychodzi do niej Chrystus, "cały w ranach", i nakazuje jej pojechać do Jerozolimy. W czerwcu 2000 roku Rachiljam zrealizowała swoje plany - pojechała w towarzystwie pewnej znajomej Rosjanki do Bułgarii i do Izraela - do grobu Jezusa. Po drodze zatrzymała się na jeden dzień w Stambule, gdzie odwiedziła kilka meczetów i grobowców. W Bułgarii spędziła 5 dni i otrzymała błogosławieństwo od Wangi i od świętej Pietki, w której świątyni się modliła. Po powrocie opowiedziała, jak bardzo zadowolona jest z tej pielgrzymki, przede wszystkim dlatego, że wreszcie, po 6 latach, wykonała polecenie Wangi i zyskała w niej nową, silną opiekunkę. / Izba, w której Rachiljam przyjmuje pacjentów, mieści się w specjalnie przebudowanym oddzielnym domku tuż obok jej domu36. Jest schludnie urządzona, a jej wyposażenie stanowią obiekty związane z wieloma różnymi religiami (patrz fot. 3); nie są one zgrupowane oddzielnie, a przeciwnie, są przemieszane. Szamanka dodawała je stopniowo, po swoich kolejnych podróżach. Na ścianach wiszą obok siebie plakaty, fotografie i reprodukcje przedstawiające Chrystusa, Matkę Bożą, Sai Babę, Buddę, różnych bogów hinduizmu, jak Siwa i Lakszmi, plakaty ze znakiem Om, kilimy i obrazki z widokiem Mekki. Największe są barwne fotografie Sai Baby, opatrzone jego autografem. Na jednej ze ścian umieszczone są również zdjęcia przestawiające Wangę i Sofiję-apa. Ponadto w różnych miejscach wiszą pamiątki podarowane szamance przez pacjentów, np. amulet w kształcie dłoni pochodzący z Iranu, liczne różańce, wśród nich jeden przywieziony z Mekki, a także płaski bęben z brzękadełkami (dab), który dostała w rejonie ujgurskim, z którego pochodzj37. Rachiljam po35 Tzn. Sai Baba "przychodzi" do niej i daje jej wskazówki. Wzmacnia ją duchowo, dodaje sił. Wpływa także na jej męża, który podobno był dawniej mrukliwy, teraz stał się miły, uprzejmy dla ludzi. 36 Nie należy, według niej, przyjmować pacjentów w domu, w którym się mieszka, aby nie zbierał się w nim "brud" (griaz l, "zła energia" wychodząca z chorych podczas seansu. Wtedy dom należałoby bezustannie rytualnie oczyszczać - modlitwami i okadzaniem. 37 Taki bęben jest charakterystyczny dla tzw. "tadżyckiego", "rolniczego" wariantu szamanizmu, do którego W. N. Basiłow (1990, s. 67-68) odnosi również Uj gurów i osiadłych UzbekĆfW. Rachiljam używała go dawniej podczas niektórych seansów, "gdy wchodził w nią duch jakiegoś szamana", ale obecnie bęben nie może być używany, ponieważ został uszkodzony przez agresywną pacjentkę, powodowaną przez złego ducha, który przeciwstawiał się leczeniu. �171 kazała również sznur czarnych, kropkowanych na biało koralików, które mają chronić przed "złym okiem" oraz przedmioty, które ofiarował jej mistrz - stary Ujgur (różaniec i "koziołka"). W jednym z rogów pokoju stoi stoliczek stanowiący rodzaj ołtarzyka, nad którym wisi portret Szirdi Baby (którego wcieleniem jest Sai Baba) oraz różnych bóstw hinduistycznych, a wśród akcesoriów umieszczonych na stoliku zwracają uwagę podobizny Sai Baby i Chrystusa, figurka kobry, obrazek z wizerunkiem świętej Pietki i różaniec od Sai Baby. W drugim kącie widać krzesło z rozpostartą na nim pomarańczową szatą Sai Baby, którą również otrzymała od niego w darze. O nogi krzesła oparta jest fotografia stóp guru, ujęta w ramkę, a przed nią leży poduszka z wyszytym rysunkiem stóp. Sprawia to wrażenie, jakby szamanka chciała w sposób materialny zaznaczyć obecność Sai Baby w tym miejscu. Eklektyzm, występujący w świecie bóstw i duchów opiekuńczych szamanki, wyrażający się tak jaskrawo w opisanym wyżej wystroju "izby przyjęć", zupełnie Rachiljam nie przeszkadza. Nie widzi ona sprzeczności w łączeniu elementów różnych religii. Przeciwnie, uważa, że doświadczanie różnorodnych duchowych przeżyć jest dla niej pożyteczne. Dzięki pomocy duchów i bóstw rozmaitych religii może leczyć ludzi różnej wiary. Twierdzi, że na tę drogę skierował ją Chrystus. Podczas swych duchowych z nią spotkań podobno powiedział jej, że powinna czerpać z różnych religii (ty dołżna wo wsiech religijach pobywat). To właśnie Jezus poprowadził ją do Sai Baby! A "żywy Bóg" głosi przecież, że przyjmuje ludzi wszelkich religii, nie każe im z nich rezygnować i oddawać cześć jemu. Ponadto, jak dodała Rachiljam, Szirdi Baba (który także ją pobłogosławił) był muzułmaninem38• Ona sama nadal uważa się za wierną muzułm*nkę. Odwołuje się zawsze w pierwszej kolejności do Allaha i tylko poprzez niego do duchów. Jest głęboko przekonana, że wszystkie te gromadzone doświadczenia są ważnymi etapami przeznaczonej jej drogi doskonalenia się duchowego. Powołuje się na rozmaite aluzje jej duchów i uzdrowicieli, którzy przepowiadali, że kiedyś stanie się sławna na świecie. Przytacza również słowa swojego pierwszego "opiekuna", który błogosławiąc ją przewidział, że za 3 lata rozpocznie się jej wyraźny rozwój, a po 7 latach od błogosławieństwa - nastąpi zdecydowana przemiana duchowa. Rachiljam oczekuje tego momentu, który ma nastąpić już wkrótce, choć nie wie, na czym owo przeobrażenie może polegać. Mówi, że "wszystko jest w rękach Boga", ona niczego nie może planować. Powinna jedynie starać się być zrównoważona, spokojna i stworzyć odpowiednie warunki w domu, aby nic jej nie przeszkadzało w realizacji powołania. Nie może być za bardzo przywiązana do domu, męża, dzieci, do spraw materialnych - tylko wtedy będzie mogła "wspiąć się wyżej". )ft Jak piszą W. Iwanow i J. Trofimow (1999, s. 101), Sai Baba (wówczas noszący jeszcze inne imię) w 1940 roku odkrył, że jest wcieleniem Sai Baby z Szirdi, który będąc braminem z urodzenia, przeżył życie jako muzułmański święty. �172 Oficjalna droga Rachi/jam do profesji szamanki Równolegle do wędrówki po tradycyjnej drodze do zdobycia uprawnień szamanki, Rachiljam odpowiedziała na wyzwanie nowych czasów, próbując dostosować się do oficjalnych wymogów. Chciała pracować w pełni legalnie, więc postanowiła przejść w Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej niezbędną procedurę i uzyskać stosowne dokumenty. Myślała, że się czegoś nauczy, ale właściwie nie było tam nauczania, mówiono jej tylko, by starała się rozwijać swoje zdolności. W 1994 roku, po trzymiesięcznej praktyce w Centrum, zdała egzamin i dostała legitymację teopsychoterapeuty. Następnie zaczęła pracować w Centrum, potem zrezygnowała. Krótko pracowała w małym ośrodku w Tałgarze, miasteczku w pobliżu Kyzył Kajratu, a potem zaczęła przyjmować w domu. Około roku spędziła u swojej uczennicy w przysiółku Drużba, w czasie gdy jej dom był w remoncie. Tam przyjmowała pacjentów, a uczennica mogła nie tylko obserwować seanse, ale i włączać się w leczenie. W 1996 roku Rachiljam przeszła procedurę ponownej atestacji w Centrum (trzeba ją było wówczas przeprowadzać co 2 lata). Nie było to łatwe, ponieważ tym razem zażądano od niej przeprowadzenia specjalnych badań psychiatrycznych. Jednakże badania wykazały, że jest zdrowa39• W 1997 roku Rachiljam znalazła sobie pracę w małym, prywatnym ośrodku medycznym zatrudniającym lekarzy i praktyków medycyny niekonwencjonalnej. Ośrodek ten, o nazwie "Eni", mieścił się w suterenie dużej polikliniki w centrum Ałmaty. Szamanka przyjmowała tam pacjentów za ustaloną opłatą (400 tenge, czyli wówczas około 5-6 dolarów za seans), dość wysoką jak na tamtejsze warunki, co ograniczało jej klientelę. Ponadto narzekała na warunki lokalowe, ponieważ jej gabinet był maleńki, a należyte wykonanie seansu wymaga sporej przestrzeni. Ponadto, strofowana przez lekarzy, którym przeszkadzały jej krzyki, musiała ograniczyć ekspresję swych seansów. W 2000 roku pracowała nadal w owym ośrodku, ale w nowym lokum, jednak warunki przyjęć niewiele się polepszyły. Jednocześnie przyjmowała chorych u siebie, w Kyzył Kajrat. Rachiljam żałowała swojej decyzji przejścia atestacji w Centrum. Zanim zgłosiła się tam, duchy przychodziły do niej we śnie i pokazywały, jak leczyć ludzi. Ale ona myślała, że powinna się uczyć tam, od dobrych uzdrowicieli. Duchy ostrzegały ją, żeby nigdzie nie chodziła, one same będą ją prowadzić. Ale Rachiljam nie posłuchała ich. Wspomina, że ponieważ postąpiła wbrew ich woli, duchy męczyły ją w autobusie, którym jechała do miasta - wstrząsały jej ciałem, wykrzywiały twarz. Teraz mówi, że duchy miały rację - ni39 Rachiljam opowiedziała, że komisja atestacyj na poprosiła ją o zademonstrowanie seansu szamańskiego. Jej zdaniem seans wypadł znakomicie, niemniej, niektórzy członkowie komisji śmiali się z niej. Wziął ją w obronę dyrektor Centrum, który napomniał ich: "przecież sami jesteście uzdrowicielami, dlaczego wyśmiewacie taki sposób leczenia?". �173 czego jej tam nie nauczyli, a na odwrót, "zamykali jej drogę". Według nich jest tam bardzo wielu zawistnych uzdrowicieli, takich, którzy nie leczą, a stosują czarną magię. Ona potrafi to wyczuć i dlatego czuła się bardzo źle, pracując w Centrum. Jej duchy były temu przeciwne, dlatego zrezygnowała. Żałuje przede wszystkim utraconych możliwości: według niej duchy były obrażone, więc przerwały nauczanie. Gdyby nie jej nieposłuszeństwo, "kto wie, kim by teraz była", zaszłaby może jeszcze dalej. Jedyną korzyścią, którą wyniosła z pobytu w Centrum (poza możliwością oficjalnej praktyki) był kontakt z grupą uzdrowicieli, z którą kilkakrotnie brała udział we wspólnych seansach leczniczych. Seanse te były pomocne w "otwieraniu się". Rachiljam przed siedzibą Centrum "Eni". Według moich info~acji, w 2001 roku Fot. D. Penkala-Gawęcka Rachiljam przestała pracować w ośrodku "Eni", ponieważ nie przeszła kolejnej atestacji. Nie wiem jednak, czy próbowała ją uzyskać, czy też zrezygnowała, by nie robić tego, co - jak uważała - nie podobało się jej duchom. Rachiljam jako "przewodniczka duchowa" Jak sama Rachiljam rekrutuje i "prowadzi" swoje uczennice i - dużo rzadziej - uczniów? Czy przechodzą oni podobną drogę, jak ona? Przede wszystkim można zauważyć, że nikogo z nich Rachiljam nie określa mianem szamana. Nazywa ich uzdrowicielami i przepowiadającymi (kaz. kumalakszy, ujg. kumilakczy), jeśli łączą leczenie z tradycyjnym sposobem odsłaniania przyszłości z pomocą ziaren fasoli czy kamyczków. Tak też określani są przez otoczenie. Szaman ma dużo większą siłę dzięki pomocy wielu potężnych duchów. Na przykład jedna z uczennic - Ujgurka o imieniu Rukijam, o której pisze obszernie I. Beller-Hann (200 l )40, podkreślała, że ona sama nie jest bakszy, a jedynie kumilakczy, jest znacznie słabsza niż jej opiekunka. Rekrutacja uzdrowicieli przebiega według pewnego stałego schematu. Pacjenci przychodzący do Rachiljam zwykle nie opowiadają, co im dolega, nie 40 W artykule I. Beller-Hann (200 I) Rukijam występuje pod imieniem "Biiwiixan", aRachiljam pojawia się jako "Muqiiddiis". �174 jest to jej potrzebne. Szamanka przeprowadza seans, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Według niej, to przywołane przez nią duchy określają przyczynę choroby, którą najczęściej jest urok, czary albo złe duchy. W niektórych przypadkach Rachiljam mówi pacjentce, że ona sama jest, już od dzieciństwa, "duchowa" ("ma duchy"), co czyni daną osobę bardziej wrażliwą - zbiera ona od innych ludzi "brud" (rozumiany jako rezultat sglaza czy porczy)41 i stąd biorą sięjej dolegliwości. Dodaje, że wśród jej przodków na pewno byli ludzie "duchowi". Niekiedy chora od razu zgadza się z tą diagnozą, potwierdza też, że rzeczywiście w jej rodzie byli "święci" (osoby głęboko religijne, np. mułłowie), szamani czy inni uzdrowiciele. Zdarza się, że pacjentka zaczyna wtedy opowiadać, iż od czasu choroby albo nawet wcześniej poczęły ją nawiedzać duchy (arwahlar - czyli duchy przodków), dawać jej jakieś wskazówki. Na przykład młody Ujgur Parchat - jedyny uznany za "duchowego" mężczyzna spośród pacjentów Rachiljam, których leczenie obserwowałam - przeżywał podobne doświadczenia już od dzieciństwa. Miał dziwne dolegliwości: czuł "ciężar", doskwierały mu różne bóle, wykrzywiała się twarz. Poza tym we śnie widywał węże, które w jego wypadku zawsze zwiastowały coś dobrego. Twierdzi, że owe duchy-węże brały go pod swoją opiekę. Ale czasem to, co mówi Rachiljam, jest dla chorego niespodziewanym objawieniem, które przyjmuje dopiero wtedy, gdy po spotkaniu z szamanką następuje gwałtowne załamanie zdrowia. Tak było z Rukijam, która po pierwszym seansie ciężko zachorowała i długo musiała leżeć, męczyły ją straszne dreszcze. "Choroby uzdrowicielskiej" nie mogą uleczyć lekarze; Rachiljam mówi takiej osobie, że jeśli chce wyzdrowieć, sama musi zacząć leczyć ludzi. Jednak wymaga to priygotowania, które polega na poddaniu się cyklowi seansów u szamanki. W czasie takich seansów oczyszcza ich z pomocą swoich duchów - uwalnia od nagromadzonego "brudu" - a ponadto ich własne duchy uaktywniają się i zaczynają pomagać w procesie oczyszczania42• Kandydat powinien w pełni zaakceptować drogę wyznaczoną mu przez duchy i podporządkować się ich woli. W zasadzie dopiero wtedy, gdy się "otworzy", będzie mógł prosić o błogosławieństwo. Ale u niektórych uczniów trwa to długo - Rachiljam wspomina pewną Rosjankę o imieniu Swieta, której udzieliła już błogosławieństwa, choć ta nie do końca "otworzyła się". A więc może to być długotrwały proces i w tym czasie uczennica pozostaje blisko szamanki, poddaje się seansom i wysłuchuje jej wyjaśnień i wskazówek. Zaczyna również współuczestniczyć w leczeniu pacjentów. Podczas pierwszego obserwowanego przeze mnie seansu, Rukijam i druga uczennica, Amina, pomagały szamance w ten sposób, że siedząc z boku, Podobnie uzdrowiciel, lecząc, bierze w siebie ów "brud", ale on potrafi "oczyścić się". Często pacjenci przechodzą prawdziwe katharsis - "stojący w gardle kamień" ustępuje, wychodząc czasem z wymiotami, zaczynają płakać, choć przedtem nie byli w stanie. Może to nastąpić od razu albo dopiero po kilku seansach. 41 42 �175 również śpiewały modlitwy i wezwania do swoich duchów, które jakoby przyłączały się do leczenia. Rachiljam komentowała to później, że ich duchy także "wyrywały się" do pomocy. W pewnym momencie Rukijam podeszła do chorej i zaczęła oczyszczać ją - zdejmować sgłaz kawałkiem papieru. Obie te uczennice wówczas jeszcze nie "otworzyły się" całkowicie. Takie osoby mają wobec swej duchowej opiekunki pewne obowiązki, powinny, jak się to określa, "chodzić koło niej", pomagać, także materialnie. Choć sama Rachiljam omijała ten temat, Rukijam ujawniła, że jako jej uczennica pomogła swej mistrzyni udostępniając na cały rok swój dom w ujgurskim przysiółku Drużba, gdzie szamanka zaczęła zdobywać coraz szerszą klientelę, a ponadto ofiarowała jej łącznie sporą sumę pieniędzy (Beller-Hann, 200 l, s. 82). Jest przyjęte, że uzdrowicielka zabiera swoje podopieczne na pielgrzymki do miejsc świętych43• Uczennice nazywały Rachiljam swoją "nauczycielką" bądź "mistrzynią", "opiekunką" (nastawnica), niemniej ona sama z naciskiem tłumaczyła, że jedynie pomaga im "otworzyć się". Po każdym seansie, któremu poddaje się przyszła uzdrowicielka, szamanka pyta ją o odczucia i objaśnia ich znaczenie, informuje, w jaki sposób duchy będą kontynuować oczyszczanie (będą przychodzić w nocy i dalej leczyć, "brud" będzie się wydzielał z płaczem, moczem i innymi wydzielinami). Instruuje również, jak odnosić się do duchów, aby ich nie obrazić. Potrafi powiedzieć, ile i jak silne duchy "posiada" dana osoba oraz określić, jakiego rodzaju dar duchy chcą jej przekazać. I tak na przykład młodej Ujgurce Elmirze, która była u niej po raz pierwszy, powiedziała, że ma ona duchy, które pojawiają się w postaci ptaków i będzie mogła leczyć z ich pomocą oraz, że ma jeszcze drugi dar - leczenia za pomocą modlitw (jak mul/a). Natomiast Mahira, córka szamanki, otrzymała przede wszystkim dar jasnowidzenia, a w drugiej kolejności - dar szamański. A zatem początkującym uzdrowicielom Rachiljam udziela pewnych wskazówek i czasem praktykują oni u jej boku, ale, jak twierdzi, ona nie uczy, właściwymi nauczycielami są duchy. Kiedy chory jest już oczyszczony, duchy zaczynają przythodzić do niego we śnie i uczyć, jak ma leczyć ludzi. Pewnej Tatarce, która przeszła trzy seanse i była już częściowo oczyszczona (zaczęły ustępować straszne bóle głowy, które męczyły ją od lat), Rachiljam objaśniła, że wkrótce już duchy zaczną ją prowadzić. Ona sama może być pomocna, jeżeli przyszła uzdrowicielka nie będzie w stanie czegoś pojąć. Tak więc, Rachiljam rozumie swoją rolę raczej jako "przewodniczki duchowej" niż nauczycielki swych podopiecznych. Czy Rachiljam udzieli początkującej uzdrowicielce błogosławieństwa i kiedy to nastąpi, zależy, według niej, od duchów. Jej własne duchy nakazują: "daj 4) Rukijam, która przedtem towarzyszyła Rachiljam, później - już jako samodzielna uzdrowicielka - także organizowała takie wyjazdy dla swoich uczennic. Jedną z pielgrzymek, do mauzoleum Ahmada Jasawi, grobowca Arystan-baba i kilku innych miejsc świętych opisuje 1. Beller-Hann, która miała okazję w niej uczestniczyć (I. Beller-Hann, w druku). �176 błogosławieństwo" i jeśli powtórzą to dwa, trzy razy, szamanka wykonuje ich polecenie. Ale zaznacza, że musi to być ktoś "pewny", kogo już dobrze zna, zwykle taka osoba "chodzi koło niej" około roku i już stopniowo zaczyna przeprowadzać seanse. Neofitka, która ma dostać błogosławieństwo (kaz. bata, ujg. duga) powinna "nakryć stół", czyli przygotować poczęstunek, który może być bardzo skromny, ale niektórzy, jeśli ich stać, zarzynają z tej okazji barana. Musi być obecna rodzina i przed właściwą ceremonią mąż, teściowa, teść, ojciec i matka powinni pobłogosławić ją, dać jej swoją zgodę. Winni powiedzieć: ,jeśli otworzysz się, będziemy się cieszyć z tego, że będziesz służyła Bogu i pomagała ludziom". Takie przyzwolenie ze strony rodziny, choć nosi taką samą nazwę, ma inny charakter niż właściwe błogosławieństwo. To ostatnie to według Rachiljam w istocie słowa duchów. Ona sama nie przygotowuje żadnej mowy, nigdy nie wie, co duchy za jej pośrednictwem powiedzą. Zwykle mówią poprzez pieśń44. Może przyjść kilka duchów, które ofiarowują różne dary (np. jasnowidzenia i leczenia z pomocą modlitwy), wtedy pqemawiają przez jej usta różnymi głosami. Przepowiadają, jaka będzie dalsza droga osoby błogosławionej i dają jej wskazówki. Potem odbywa się poczęstunek, dziękczynne modlitwy do Boga, a następnie błogosławiąca dostaje niewielki podarek. Wśród uczniów Rachiljam przeważającą większość stanowili Ujgurzy i Kazachowie, choć miała również dwoje podopiecznych Rosjan, a więc niemuzułmanów4s. Mężczyźni zdarzają się rzadko. Różny jest wiek tych początkujących uzdrowicieli, bywają młodzi, ale nie mogą być zbyt młodzi, gdyż nie są jeszcze gotowi do przyjęcia daru46. Większość jest w średnim wieku. Na przykład Rukijam miała nieco ponad 40 lat, a Amina ponad 50. Szamanka poznała je jeszcze w okresie, gdy mieszkała w Drużbie, pochodziły z jej ujgurskiego kręgu sąsiedzkiego. Późniejsi pacjenci, przyjmowani na terenie kliniki, mieli często wyższe wykształcenie. Wśród tych, które uznała za osoby "duchowe", predestynowane do leczenia innych, był m.in Ujgur - dziennikarz i Tatarka - inżynier technolog. Nie wiem jednak, czy zostali oni uczniami Rachiljam i czy później zajęli się leczeniem. Po otrzymaniu błogosławieństwa uzdrowiciele zaczynają działać na własną rękę. Jednak różne bywają ich drogi. Rachiljam ubolewa, że nieraz musi się wstydzić za swoich byłych podopiecznych. Niektórzy trafiają do "czarnych magów", którzy "zamykają im drogę", pozbawiają zdolności leczenia. Czasem 44 Jak opowiada, kiedy pierwszy raz miała udzielić błogosławieństwa, obawiała się, że wtedy jej dar zniknie, lecz duchy uspokoiły ją. Poza tym zupełnie nie wiedziała, co mówić, ale duchy rzekły: "nie bój się, my będziemy mówić za ciebie". 45 Odpowiada to mniej więcej składowi etnicznemu jej pacjentów. Przyjmuje chorych niezależnie od ich narodowości i religii, natomiast warunkiem jest, by wierzyli w siłę jej i jej duchów. 46 Rachiljam stwierdziła, że nigdy nie spotkała bardzo młodych, nastoletnich uzdrowicieli. Ale wie, żejej mistrzUjgur został szamanem już w 14 roku życia. Jak pisze A.T. Toleubajew (1997, s. 197), do silnych baksy dar szamański przychodzi w dzieciństwie lub wieku młodzieńczym. �177 zwracają się wtedy do niej o pomoc, a ona ponownie przywraca im dar, ale jeśli powtarza się to kilka razy, bywa już zniecierpliwiona i ostro napomina lekkomyślnego: "ile razy mam cię otwierać?". Bywają i inni, którzy schodzą na złą drogę. Ci myślą przede wszystkim o pieniądzach i dla dużego zarobku zaczynają stosować zabiegi czarnej magii. W ten sposób sami stają się "czarni", związują się z nimi "czarne" (kara), złe duchy. Te ostatnie wypierają dobre, "białe" (ak) duchy. Szczególnie niebezpiecznymi duchami są szatan i przybysze z innych planet (inoplanietianie)! Rachiljam uważa, że można zajmować się albo białą magią Uak ona), albo czarną, nie da się ich łączyć. Tych uzdrowicieli, którzy związali się z czarną magią również można wyleczyć, odpędzić od nich złe duchy, ale często oni sami tego nie chcą47. Ponadto wielu uzdrowicieli nie myśli o tym, by rozwijać swoje zdolności. Nie słuchają duchów, które nakazują im jeżdzić do miejsc świętych. A więc są "słabi", nie przybywa im duchów-pomocników. Wtedy też narażeni są bardziej na złe wpływy. Rachiljam przyznaje, że niektóre uzdrowicielki nie podejmują takich podróży z przyczyn rodzinnych - muszą się opiekować małymi dziećmi albo nie zezwala im mąż. Wielokrotnie podkreśla, że dla człowieka, który obrał tę drogę, najważniejsze jest słuchanie głosu duchów, nie może oglądać się na rodzinę, domowe obowiązki i problemy materialne. Inaczej traci swój dar. / 1<.Droga szamana jako obrzęd przejścia. Tradycja wynaleziona czy tradycja odnaleziona? Sądzę, że można drogę współczesnego szamana w Kazachstanie uznać za kontynuację tradycyjnego sposobu dochodzenia do tej profesji, mimo że nie występują w niej wszystkie "klasyczne" elementy opisywane w literaturze. Zanim przejdę do uzasadnienia tego sądu, chciałabym zastanowić się, czym różni się współcz~ny szaman od innych uzdrowicieli. Zauważyć można, że nie występuje obecnie wyraźna granica między tym "wybrańcem duchów" a innymi uzdrowicielami, których działanie opiera się na kontakcie z duchami i pozyskiwaniu ich pomocy dla leczenia48• Tworzą oni jakby jedną klasę specjalistów, których większość stanowią obecnie osoby diagnozujące i przepowiadające przyszłość z pomocą duchów. Zajmują się one nie tylko zdrowiem, ale i - zapewne w większym stopniu niż baksy - problemami życiowymi, społecznymi swych klientów. Zwykle, podobnie jak szamani, wchodzą w trans 47 W mniemaniu Rachiljam czarne duchy jakby nakładają się na białe, "przytłumiają" je. Usunąć je może sam człowiek opanowany przez te złe duchy, za pomocą modlitw do Boga iprzegnania ducha na drzewo czy zwierzę. 4' Jest to zresztą zgodne z tradycyjnym łączeniem kilku powołań: np. według często przywoływanych relacji C. Walichanowa z połowy XIX wieku (1986, s. 302), szaman był w jednej osobie lekarzem, poetą, muzykantem i wróżbiarzem. �178 podczas seansu. Duchy pomagają im zobaczyć przyszłe wydarzenia, dają wskazówki pacjentom i oczyszczają ich w trakcie leczenia. Szamani różnią się od owych jasnowidzących i wróżbiarek tym, że są o wiele silniejsi, bo posiadają znacznie więcej mocnych duchów-pomocników, ponadto nie zajmują się przepowiadaniem przyszłości za pomocą kamyków czy ziaren kumałak; twierdzą, że nie są im one potrzebne. Ponadto seans szamana jest znacznie bardziej rozbudowany, stanowi swego rodzaju przedstawienie ze specyficzną dramaturgią. Powołanie szamana jest uważane za rzadkie i szczególnie cenne. Dar szamański odróżnia się od innych, zwie się go baksyłyk (kaz.). Mahira nazwała swoją matkę "pomostem między niebem a ziemią", podkreślając jej wyjątkową rolę pośrednika między duchami i ludźmi. Jednak zarówno dar szamański, jak i uzdrowicielski (a nie szamański) są przekazywane wybrańcom w taki sam sposób, a "choroba szamańska" i "choroba uzdrowicielska" w szerszym znaczeniu nie wykazują istotnych różnic. Interesujące, że przekaz daru jest też taki sam u mulla zajmujących się leczeniem za pomocą odpowiednich modlitw z Koranu, a więc osób bezpośrednio związanych z reHgią49. Oni wszakże nie muszą wzywać duchów - siła modlitw wystarcza. Od wymienionych praktyków wyraźnie wyodrębniają się natomiast ci, u których otrzymanie daru uzdrowicielskiego nie jest warunkiem podjęcia leczenia, a więc np. nastawiacze kości czy zielarze (dariger). Ich zajęcie jest z reguły przekazywane z pokolenia na pokolenie i musi być wyuczone. Droga szamanów i innych uzdrowicieli "duchowych" w Kazachstanie w pełni odpowiada modelowi "obrzędów przejścia" skonstruowanemu przez A. van Gennepa (1909). Fazę pierwszą obrzędu przejścia, czyli separację, wyznacza zapadnięcie na "chorobę szamańską/uzdrowicielską". W literaturze (np. Eliade, 1994) podkreśla się jej inicjacyjny charakter. Tę kwalifikację można odnieść do całości drogi szamana/uzdrowiciela do uzyskania legitymizacji i tak rozumianą inicjację traktować jako szczególny rodzaj obrzędów przejścia (por. Buchowski, 1987). Choroba zaczyna się zazwyczaj nagle i gwałtownie, nieraz wywołana jakimś traumatycznym wydarzeniem. Powoduje pozbawienie dotychczasowego statusu, opuszczenie rutyny codziennego dnia, w której chory przebywał poprzednio. Od tego momentu osoba przyszłego uzdrowiciela wchodzi w etap "liminalny". Ta faza ma charakter złożony, można w niej wyróżnić izolację i przebywanie w stanie "anormalnym", następnie "nazwanie choroby" - uczynienie jej zrozumiałą oraz przygotowania do reintegracji, włączenia do opuszczonej struktury już z nowym statusem. "Choroba szamańska" wytrąca człowieka z normalnego trybu życia. Dolegliwości mają taki charakter, że dotknięty nimi 49 Badacze zwracają również uwagę na analogiczny dawniej przekaz daru u muzykantów (Utiegalijewa, 1995, s. 319 i nast.) oraz kowali i jubilerów (Tochtabajewa, 1995, s. 171 i nast.). �179 człowiek izoluje się od otoczenia. Nieraz boi się ludzi i sam woli przebywać w odosobnieniu, albo ludzie unikają go, bo zachowuje się dziwnie, np. wykrzywia twarz w strasznym grymasie, wstrząsają nim nagłe dreszcze, mówi zmienionym głosem i jak się zdaje, bez sensu. Może wspominać o jakichś widzeniach, utrzymywać, że słyszy głosy, ma sny, w których widuje postaci starców w białych szatach. Somatycznie "choroba uzdrowicielska" przejawia się poprzez różne, nieraz bardzo ciężkie dolegliwości, jak na przykład paraliż. Przy tym badania medyczne nie stwierdzają żadnych zmian organicznych. Lekarze zwykle określają cierpienia takiego człowieka jako chorobę psychiczną i bywa, że podlega on izolacji w szpitalu psychiatrycznym. Ale nawet jeśli pozostaje w domu, można jego sytuację uznać za faktyczną społeczną izolację. Ten stan może trwać długo. Momentem przełomowym jest spotkanie z szamanem albo innym doświadczonym uzdrowicielem, który potrafi określić przyczyny i charakter choroby. Owo objawienie powoduje, że zmienia się kwalifikacja dolegliwości takiej osoby - z chorej zostaje uznana za "wybraną przez duchy", wezwaną do leczenia ludzi. Rozpoczyna się kolejny etap drogi wybrańca. Jeśli przyjmie on ofiarowywany dar, skończą się jego cierpienia. Jeśli wzbrania się, będzie doświadczany dalej. Jak sądzi się, osoba bardzo młoda i nie gotowa do przyjęcia wezwania, może uzyskać prolongatę (nawet na kilkanaście lub więcej lat), wówczas wyzdrowieje i wróci czasowo do normalnego życia, ale po pewnym czasie "duchy znów się o nią upomną"50. Ten, kto pogodzi się z wyznaczoną mu rolą, wchodzi w etap przygotowań. Polegają one na ogół na serii seansów oczyszczających u uzdrowiciela, który jednocześnie udziela adeptowi pouczeń. Czasami nowicjusz przez dłuższy czas towarzyszy i pomaga swemu duchowemu przewodnikowi, bierze pod jego kierunkiem udział w pielgrzymkach do świętych miejsc. Zawsze jednak duchy uważa się za właściwych nauczycieli i bywa, że rola mistrza ogranicza się tylko do udzielenia najważniejszych wskazówek51• Kiedy kandydat jest już gotów do pełnienia swej roli, co określa się jako "otwarcie", następuje trzecia faza obrzędu, reintegracja - ponowne włączenie do społeczności. Polega ona na rytualnym usankcjonowaniu jego powołania i nadaniu mu nowego statusu - szamana bądź uzdrowiciela innego typu. Moment ten jest wyraźnie zaznaczony specjalną ceremonią błogosławieństwa, podczas której opiekun przekazuje nadnaturalną sankcję (duchów), uprawomocniającą przyszłą działalność nowego uzdrowiciela. Uważa się, że nauczylo Tak było z Mahirą, a także ze wspominanym już szamanem Ajtkurmanem (Jessa, 2000, s. 169-170), który zachorował, czyli został wezwany przez duchy w wieku 13 lat, ale wszedł na drogl( szamana ponad 20 lat później. Również uzbecka uzdrowicielka Sofija-apa (ta sama, która błogosławiła Rachiljam) mając 13 lat wybłagała u duchów przesunil(cie terminu realizacji powołania do czasu, gdy bl(dzie miała 31 lat. W mil(dzyczasie wyszła za mąż i urodziła siedmioro dzieci (Sołowiew, 1998, s. 9-11). II Tak było z Rachiljam. Przypuszczalnie uznaje sil(, że w przypadku szczególnie silnych szamanów praktykowanie przypominające czeladnictwo jest zbl(dne. �180 ciel włącza ucznia także pod opiekę swoich duchów, bądź też, że oddaje mu kilka spośród tych, które jemu dotąd pomagały. Następnie adept powinien udać się na groby swych przodków i odprawić stosowny rytuał, by uzyskać również ich błogosławieństwo. Kolejne "odwiedziny duchów" w świętych miejscach pozwalają mu rozwijać się duchowo, pozyskiwać nowych, silnych pomocników. Przedstawiony zarys omawianego obrzędu przejścia wykazuje zasadniczą zgodność z tradycyjnym sposobem osiągania statusu szamana w Kazachstanie. Nie spotyka się już wprawdzie charakterystycznego dla kazachskiego szamanizmu instrumentu muzycznego kobyz, który był nie tylko atrybutem szamana, ale obiektem o magicznej mocy, a ponadto nieodłącznym składnikiem obrzędu błogosławieństwa. Akceptację daru szamańskiego określano frazą: "wziął kobyz". Mówiono również: "kobyz powinien pozostawać w rodzinie"52. Miał on zatem dawniej symboliczne znaczenie, ważne we wszystkich fazach obrzędu przejścia. Nie występują obecnie bądź sporadycznie występują pewne opisywane w dawniejszych źródłach elementy, jak na przykład przekonanie, że duchy porywają i czasowo izolują swojego wybrańca, nauczając go w tym czasie53, podobnie jak wyobrażenie o śmierci i zmartwychwstaniu adepta. Brak współcześnie informacji o poddawaniu szamana przez duchy bolesnym próbom, np. ranieniu, kawałkowaniu jego ciała. Jednakże już wcześniej, jak podaje np. W. N. Basiłow (1992, s. 115-119), w Azji Środkowej spotykano jedynie pozostałości tych wierzeń. Poza tym, można zauważyć, że owym ciężkim próbom odpowiadają strukturalnie cierpienia doznawane podczas "choroby szamańskiej", izolacja społeczna - porwaniu przez duchy i odosobnieniu wybrańca, a odzyskanie zdrowia po przyjęciu daru - zmartwychwstaniu. Zasadniczy schemat pozostaje zgodny z tradycyjnymi wyobrażeniami. Jego kluczowymi, niezbywalnymi elementami są choroba szamańska/uzdrowicielska i błogosławieństwo, wyznaczające graniczne fazy tego obrzędu przejścia. Dodajmy, że jedynie ten tradycyjny sposób legitymizacji szamanów i innych uzdrowicieli duchowych uważany jest za ważny i rzeczywiście uprawniający do leczenia. Nowa, oficjalna procedura legitymizacji nie zyskała sobie uznania i jeśli ktoś decyduje się jej poddać, to tylko jako dodatkowej formalności, która może się przydać z przyczyn praktycznych. Czasem sądzi się, że droga ta może być dla szamana wręcz szkodliwa. 52 Informacje te pochodzą z materiałów terenowych NuriIi Szachanowej, której bardzo dziękuję za ich udostępnienie. Badaczka zebrała bardzo interesujący materiał o szamanach z południa Kazachstanu podczas ekspedycji działającej w roku 1982 i 1985. Według jej danych, np. Kałdykyz-bakszy (1909-1982) z Dżambu1skiej obłasti wspominała, że uczyła się u szamanki o imieniu Zlicha, z którą podczas ceremonii błogosławieństwa wymieniły się kobyzami. Było to pod koniec lat 20. - jeszcze wówczas kobyz był nieodłącznie związany z kazachskim szamanizmem. 53 Ujgura mistrza Rachiljam duchy jakoby wykradły, gdy miał 14 lat, uczyły go przez 40 dni, a następnie zwróciły rodzinie. Czasem mówi się o wykradaniu duszy - według P. lessy (2000, s. 170), duchy opiekuńcze szamana Ajtkurmana zabierały w nocy jego duszę w odosobnione miejsca i tam nauczały pieśni i modlitw. �181 Tradycyjnie profesja szamana była w Kazachstanie dziedziczna - mógł nim zostać człowiek, wśród przodków którego byli szamani. B. A. Kazgułow i N.Ż. Szachanowa (1989, s. 103) przytaczają kazachskie powiedzenie: baksyłyk tukym kuałajdy, co oznacza: "dar szamański prześladuje potomków". Przekaz nie musiał następować między kolejnymi generacjami. Najczęściej dokonywał się w linii prostej, ojcowskiej albo macierzyńskiej, czasem w obu. Na przykład opisywany przez A. E. Alektorowa (1900, s. 31-37) baksy Sjuimenbaj utrzymywał, że szamanami byli jego dziad i babka (nie wiemy z jakiej linii) oraz ojciec i matka. Według A. T. Toleubajewa (1997, s. 196) u Kazachów przekaz częściej występował z pominięciem jednego pokolenia, a nie tracił mocy do siedmiu pokoleń54. Ale dopiero "wskazanie" przez duchy, którego przejawem była "choroba szamańska", wyznaczało przyszłego szamana. Jak pisze W. N. Basiłow (1992, s. 128-129), przekonanie, że po śmierci szamana duchy wybiorą kogoś z krewnych na jego miejsce, stwarzało atmosferę oczekiwania. Jeśli ktoś z krewnych poważnie zachorował, przyjmowano to jako znak duchów (jeśli wyzdrowiał samoistnie, czekano na następny znak). Ciągłość tradycji sprawiała, że znak taki był jasny i czytelny zarówno dla wybrańca, jak i jego otoczenia55. Jak podkreśla Basiłow, widzenia, przeżycia i zachowania chorobowe były wyznaczone przez normy kulturowe, przez tradycję. Sytuację obecną - jak sądzę - charakteryzuje przerwanie tej ciągłości i specjalne strategie podejmowane dla jej przywrócenia. Nowo wyłaniani szamani czy inni uzdrowiciele "duchowi" w Kazachstanie, szczególnie ci mieszkający w miastach, zatracili niektóre ogniwa swej tradycji, podobnie jak i ich otoczenie. Wpłynęła na to wieloletnia ateizacja, "wykorzenianie przesądów". Współcześni adepci, ludzie o różnych zawodach, nieraz z wyższym wykształceniem, oderwani od swojej grupy krewniaczej, nie potrafią nadać swojej chorobie znaczenia. Nieraz długo cierpią, zanim trafią do uzdrowiciela, który uświadomi im, że zostali wybrani przez duchy. W swoich relacjach podkreślają, jak Rachiljam: "nie wiedziałam ... skąd miałam wiedzieć"56. A więc doświadczony uzdrowiciel spaja przerwane ogniwa tradycji, objaśniając choremu i jego rodzinie znaczenie tych szczególnych cierpień. Przeżycia związane z chorobą wtórnie otrzymują kwalifikację choroby uzdrowicielskiej57. Ponadto owi kandydaci na uzdrowicieli z reguły nie pamiętają, że ktoś z ich przodków zajmoS4 Toleubajew (tamże) twierdzi, że baksy może zostać tylko człowiek mający szamana wśród przodków. Ale niektórzy autorzy, np. I. A. Czekaninskij (1929, s. 79), N. P. Dyrienkowa (1930, s. 280) podają, w jaki sposób może dojść do profesji ktoś nie spełniający tego warunku (choć zdarza się to rzadko). ss Według Basiłowa (1992, s. Ill) u Uzbeków zanotowano przypadki zasięgania rady szamanki albo wróżki, ale tylko wtedy, gdy wezwanie duchów nie było jasne. S6 Analogiczne wypowiedzi buriackich szamanek przytacza C. Humphrey (\999, s. 3, 6). S7 Dodać należy, że pewne motywy powtarzają się w snach i widzeniach przyszłych uzdrowicieli - przede wszystkim postaci starców w białych szatach. Wynika to prawdopodobnie z trwałości wiary w duchy przodków, tak właśnie tradycyjnie wyobrażane. �182 wał się leczeniem i dopiero konstatacja "specjalisty" (który zwykle nie pyta, a stwierdza fakt) przywraca jak gdyby tę pamięć. W ten sposób wyjątkowe predyspozycje adepta, wyjawione poprzez stwierdzenie wyboru przez duchy, zostają dodatkowo potwierdzone. Nowo kreowani uzdrowiciele zaczynają powoływać się na przodków. Może to być któryś z rodziców, dziadek, babka, pradziad czy prababka (bądź kilku przodków, z różnych pokoleń), w linii męskiej albo żeńskiej. A zatem, jak sądzę, obserwowany obecnie sposób dojścia do profesji szamana można określić jako "tradycję odnalezioną", a nie "tradycję wynalezioną". To, co uległo przerwaniu, stara się "zlepić" w bardziej lub mniej umiejętny sposób współczesny nosiciel tradycji, który zwykle jeszcze niedawno sam uzyskiwał tę wiedzę od swego mistrza. Można więc powiedzieć, że obecnie wzrosła rola nauczyciela, mimo że sami uzdrowiciele odżegnują się od tego miana. Dawniej możliwa była autokreacja szamana, ponieważ (jeśli tylko pochodził z szamańskiego rodu) wystarczyły zrozumiałe dla wszystkich zewnętrzne oznaki jego powołania. Teraz ktoś, kto sam ogłasza się duchowym uzdrowicielem, traktowany jest podejrzliwie, posądzany o szalbierstwo. I. Beller-Hann (2001, s. 91-92) opisuje przykład Ujgurki, która utrzymywała, że przychodzą do niej duchy opiekuńcze i próbowała samodzielnie zostać uzdrowicielką. Jej wysiłki zostały zdyskredytowane przez inne uzdrowicielki, które najpierw uznały, że opanowały ją złe duchy. Następnie - gdy nadal obstawała przy swoim i zapowiadała, że po 4o-dniowym odosobnieniu zacznie leczyć ludzi, a nawet zdobędzie status świętej - stwierdziły, że jest po prostu oszustką. Podstawą, na której opiera się proces wyłaniania uzdrowicieli "duchowych" oraz pełnienie przez nich ich roli, jest specyficzna wizja świata, podzielana przez nich samych i ich klientelę. Jest to świat pełen duchów - dżinów, które generalnie mogą być dobre lub złe. Na owe wierzenia wywarły wpływ idee islamu. Wydaje się, że część postaci z tego świata, dawniejszego pochodzenia, które opisywano w bogatej literaturze, już zaginęła w wyobrażeniach współczesnych. Niemniej, nadal czytelne są pozostałości kultu duchów przyrody (drzew, wody) objawiające się między innymi w powszechnym obyczaju przywiązywania skrawków materiału do gałęzi wybranych drzew58• A przede wszystkim nadal bardzo silna jest wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w sprawy żywych. Do duchów przodków Kazachowie i Ujgurzy odwołują się w różnych sytuacjach, licząc na ich opiekę i pomoc. Choć zalicza się ich do dobrych duchów, to i oni mogą wyrażać swoje niezadowolenie, dokuczając potomkowi, który o nich nie pamięta59, bądź nie jest posłuszny ich wezwaniu. Można przyDziś tłumaczy się to wiarą w spełnienie pomyślanego przy zawiązywaniu szmatki życzenia. Powinno się składać ofiary duchom przodków. Polega to na smażeniu, najlepiej w każdy czwartek, 7 sztuk obrzędowego pieczywa, z jednoczesnym przywoływaniem w modlitwie imion zmarłych krewnych. Zwyczaj ten nazywa się po kazachsku czirpik. Rachiljam twierdziła, że Ujgurzy przestrzegają go ściśle (i czynią to nawet dodatkowo, kiedy np. komuś przyśni się matka), naS8 S9 �183 puszczać, że wiara w duchy przodków zachowała ciągłość dzięki temu, że wiązała się z "kultami domowymi", nie wypełnianymi publicznie. Dodać można, że za przodka wszystkich kazachskich szamanów i ich opiekuna uważany był Korkyt-ata - pierwszy szaman i wynalazca szamańskiego instrumentu kobyz. Legendy, a właściwie mity o tym bohaterze kulturowym o cechach półboskich, przetrwały w narodowej tradycji (rok 2000 ogłoszono nawet oficjalnie rokiem Korkyta). Jego domniemana mogiła w pobliżu Syr-darii traktowana jest jak grobowiec świętego. Jednakże szamani nie odwołują się już do niego w swych wezwaniach do duchów przodków i świętych60• Natomiast spośród złych, "czarnych" duchów za szczególnie szkodzące ludziom uważa się szatana oraz nowe postaci demoniczne - wspomnianych już "przybyszów z kosmosu". Rachiljam i Mahira twierdziły, że zarówno satana, jak i inoplanetianie zamieszkują w wybranych domach całymi rodzinami (o relacjach krewniaczych, takich jak u ludzi) i nękają mieszkańców, mogąc ich doprowadzić do choroby umysłowej, a nawet śmierci. Odwoływanie się do duchów ma kluczowe znaczenie podczas wszystkich etapów omawianego obrzędu przejścia. Duchy przodków przecież wybierają kandydata, one go doświadczają i karzą, jeśli odmawia wypełnienia ich woli. Człowiek "duchowy" to taki, który ma bliski kontakt z duchami61 • Jeśli przyjmie dar - to one go uczą, błogosławią i stają się jego patronami i pomocnikami wraz z duchami świętych, których prosił o opiekę62 • Od nich szaman zależy tomiast Kazachowie rzadziej. Niemniej, w obrzędach pogrzebowych i wypominkowych Kazachów specjalne pieczywo smażone na tłuszczu: bauyrsak i sadaka nan, poświęcone duchom zmarłych, nadal odgrywa ważną rolę (Szachanowa, 1998, s. 108-109). Jak sądzi się, duchy żywią się zapachem powstałym podczas smażenia . •• Już I. A. Czekaninskij (1929, s. 77-78) zwróci! uwagę, że imię Korkyta nie pojawia się w zaklęciach i modłach kazachskich szamanów. 61 Dodajmy, że niektórzy uzdrowiciele opisują ten stan, przydając mu interpretację zapożyczoną z popularnych obecnie koncepcji bioenergoterapii. Na przykład szaman Wiktor Mynbajew z Tarazu, bywały w świecie (odwiedził m.in. Niemcy, Austrię, Szwajcarię), w swym wykładzie podczas I Konferencji Medycyny Tradycyjnej i Ludowej w Ałmaty (1997 r.) twierdził, że są to osoby o zdolnościach bioenergoterapeutycznych, które cierpią z powodu niemożności oddawania nadmiaru bioenergii. Jako "zakładnicy swego własnego bioenergopotencjału" zaczynają gromadzić "złe duchy, ciemne siły", od których jedynie szaman może ich uwolnić. Co interesujące, również jeden ze współczesnych kazachskich badaczy szamanizmu, A.T. Toleubajew (1997, s. 196) doszedł do wniosku, że "przyczyną «choroby szamańskiej» mogą być wewnętrzne siły bioenergetyczne, których nadmiar występuje u niektórych ludzi". Ludzie tacy powinni od czasu do czasu oswobadzać się od tego nadmiaru, a mogą to czynić właśnie lecząc innych. A więc badacz ten przejął pewne koncepcje współczesnych uzdrowicieli. 62 Nie występuje w Kazachstanie, tak częste np. wśród Uzbeków, przekonanie o seksualnej więzi łączącej ducha pari z jego wybranką/wybrańcem (por. Suchariewa, 1959, s. 129-132). Bakszy Rachiljam opowiedziała wprawdzie historię takiego związku pewnej kobiety ze złym duchem, ale twierdziła, że tego rodzaju kontaktów z ludźmi nie mają nigdy dobre duchy. Te złe mogą przychodzić do mężczyzny w postaci żeńskiej, a do kobiety w postaci męskiej i współżyć z wybrańcem. Podobnie mogą zachowywać się inopłanetianie - ci jakoby przyjmują galaretowatą formę koloru białego lub zielonego. �184 następnie w swojej praktyce - poprzez niego działają, jest właściwie tylko ich narzędziem. Siła baksy zależy od jego duchów, więc stara się ich zgromadzić jak najwięcej. Można uznać, że szaman wykorzystuje duchy dla wzmocnienia uzyskanej przez błogosławieństwo legitymizacji swych praktyk. Służy temu przede wszystkim odwiedzanie miejsc świętych. Ponadto w swoich opowieściach, czy "osobistych mitach", jak określiła je za N. W. Płużnikowem C. Humphrey (1999, s. 5), baksy dodatkowo uprawomocnia swój status, znowu odwołując się do duchów. Narracje te opisują niezwykłe wydarzenia poprzedzające dojście do profesji, manifestacje mocy duchów stających w obronie swoich podopiecznych oraz epizody cudownych wyleczeń dzięki działaniom potężnych duchów szamana. Na przykład Rachiljam często przytaczała przykłady takich uzdrowień w miejscach świętych, gdzie jakoby duchy, poprzez nią, czyniły prawdziwe cuda. Takie relacje odpowiadają wzorcom tradycyjnym i mogły wzmacniać jej pozycję w lokalnej społeczności ujgurskiej. Wydaje się natomiast, że nowi pomocnicy dołączani przez ujgurską bakszy, a mianowicie duchy i bogowie innych religii, a nawet takie postaci, jak karatecy czy hinduski tancerz (nie mający przecież sankcji sakralnej) służą dalszemu wzmacnianiu, poszerzaniu zakresu jej kompetencji. Są to z jednej strony postaci apelujące do przeżyć religijnych węższych grup pacjentów - np. chrześcijan, a z drugiej - bohaterowie kultury popularnej, znani szerszym kręgom klientów, niezależnie od ich religii czy przynależności etnicznej63. W ten sposób Rachiljam kreuje się na uzdrowicielkę uniwersalną; potwierdzają to jej wypowiedzi pełne przekonania o wielkiej światowej misji, którą ma wypełnić. Z pewnością do obranej przez nią strategii przyczyniły się doświadczenia z kilkuletniej praktyki na terenie miejskiej polikliniki, gdzie przychodzili ludzie o różnym statusie społecznym i pochodzeniu etnicznym. Dla zdobycia i utrzymania szerokiego kręgu pacjentów konieczne było podejście pragmatyczne i "zawieszenie" pewnych, wyrażanych czasem werbalnie, uprzedzeń etnicznych. Inny jest "świat duchów" uzdrowicieli działających w ograniczonych kręgach sąsiedzkich w mieście, bądź w społecznościach wioskowych. Duchy służą zatem wzmacnianiu własnego statusu, a jednocześnie - są w rękach uzdrowicieli narzędziem dyskredytacji rywali. O tych strategiach, podejmowanych w ujgurskiej dzielnicy Ałmaty, wnikliwie pisze I. Beller-Hann (2001, s. 87-90). Zwraca uwagę na ukryty konflikt pomiędzy sposobem legitymizacji nowych adeptów, których wyłaniają i prowadzą ku tej profesji doświadczeni uzdrowiciele, a poczuciem zagrożenia ze strony świeżo upieczonych konkurentów. Można jednak dodać, że tradycyjne rekrutowanie uczniów przynosi także zyski, a mianowicie nabór stałych pacjentów, wyższy prestiż, korzyści bJ Analogicznie "dobierały" sobie duchy współczesne szamanki buriackie - byli wśród nich (obok duchów przodków) archanioł Michał, epiccy bohaterowie i japońscy samuraje. To miało potwierdzać szeroki zakres mocy tych szamanek (Humphrey, 1999, s. 7, 10). �185 finansowe oraz reklamę dla praktyki. Natomiast dla wyeliminowania groźnych konkurentów stosuje się pewne stałe kulturowe strategie. Beller-Rann opisuje postawę Rukijam, uczennicy Rachiljam, która "znała swoje miejsce" i zawsze skromnie podkreślała wyższość swej mistrzyni, nie stanowiąc w ten sposób zagrożenia dla szamanki. Jednakże sama Rukijam starała się zdyskredytować pewną niebezpieczną, samozwańczą uzdrowicielkę, twierdząc, że opanowały ją złe duchy. W opisanym wypadku chodzi o pretendentkę, która nie przeszła tradycyjnej procedury, ale - jak wynika z moich badań - takie samo oskarżenie wysuwa się często w stosunku do osób, które uzyskały błogosławieństwo uznanego uzdrowiciela. Rachiljam opowiadała o niektórych swoich uczniach, którzy wskutek swego niewłaściwego zachowania dopuścili do siebie złe duchy. Wielu z nich, jej zdaniem, nie dba o dalszy duchowy rozwój, nie odwiedza miejsc świętych, inni nie potrafią zachować rytualnej czystości, piją, dbają tylko o dobra materialne i dlatego zostają opanowani przez złe siły. Niektórzy świadomie schodzą na złą drogę dla zysku - zajmują się intratną czarną magią i sami stają się "czarni". A więc, jak można wnioskować, "oskarżenie o czary", tak jak w wielu innych kulturach, i tutaj pełni istotną społeczną funkcję regulacyjną. Szczególnie często spotyka się wśród uzdrowicieli przypisywanie rywalom złośliwego działania dla pozbawienia kogoś daru, czyli "zakrycia drogi", w celu zabrania mu jego duchów. Sprawia to nawet wrażenie prawdziwej wojny uzdrowicieli, w której wygrywają ci, którzy przekonają otoczenie (potencjalnych pacjentów), że to oni zajmują się wyłącznie białą magią, czynieniem dobra, a ich konkurenci są niebezpiecznymi czarnymi magami. Nieraz zdezorientowany pacjent wędruje od jednego uzdrowiciela do drugiego, wysłuchując oszczerstw rzucanych na siebie wzajemnie przez konkurentów. Rachiljam twierdziła, że nie mogła długo pracować w Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej, bo 90% pracujących tam osób para się czarną magią, a jej dobre duchy nie mogą tego znieść. Obwinienia są oczywiście obustronne córka Rachiljam wyznała, że jedna z pacjentek-uczennic matki wysunęła pod jej adresem "śmieszne" oskarżenie, że ta zabrała jej dar. Każdy uzdrowiciel ostrzega przed wieloma czyhającymi na naiwnych złoczyńcami, którzy posługują się przyjętym schematem - mówią komuś, że jest "duchowy" i skłaniają go, by został jego uczniem, a następnie robią z ofiary swego niewolnika, jednocześnie biorąc w niewolę jego duchy64. Nawiasem mówiąc, przekonanie o możliwości wykradnięcia, podporządkowania sobie czyichś duchów występuje w tradycyjnych wyobrażeniach. Na przykład N. Szachanowa (materiały z badań 1982, 1985) opisuje historię szamana o imieniu Ajnek, z Dżambulskiej obłasti, którego bogaty mąż pewnej początkującej baksy poprosił o odebranie jej duchów. Doświadczony szaman z pomocą swoich 5 dżinów zdołał 64 Jak tłumaczyła Mahira, jeżeli będzie to np. duch jasnowidzący, swojemu nowemu "właścicielowi" w przepowiadaniu przyszłości. odtąd będzie on pomagał �186 Rachiljam ze swoimi uczennicami w trakcie seansu leczniczego. fol. D. Penkala-Gawęcka zabrać jej 3 duchy, choć kobieta ta żałośnie przyzywała je z powrotem, a następnie rozpaczała, że ją osierociły. Jednak męża spotkała później kara - zdechły wszystkie jego owce. A. Januszkiewicz wspomniał w swoich dziennikach (1861, s. 206) o młodym szamanie, który tłumaczył, że byłby osiągnął wysoki stopień doskonałości, gdyby nie jego rywal, który odebrał mu jednego ducha. Opisany wyżej typ oskarżeń wydaje się szczególnie silnym narzędziem walki z konkurencją, ponieważ pozwala Ueśli otoczenie uwierzy) wyeliminować z gry zarówno "czarnego maga", jak i jego ofiarę, która zostaje uznana za pozbawioną daru uzdrowicielskiego. W rywalizacji między uzdrowicielami pewne znaczenie ma również komponent etniczny. Wydaje się, że uzdrowicielki ujgurskie były bardziej podejrzliwe w stosunku do Kazachów jako potencjalnych czarowników, nie dowierzały również sile ich duchów opiekuńczych (por. Beller-Hann, w druku). Rachiljam nieraz bardzo emocjonalnie, choć ściszonym głosem, wypowiadała swoje mniemanie o Kazachach, jako dbających tylko o interesy swojej nacji i eliminujących innych z konkurencji, we wszystkich sferach życia. Zastanawiającym faktem jest, że uzdrowicielami we współczesnym Kazachstanie są częściej kobiety niż mężczyźni. Nie mogę stwierdzić, z powodu szczupłości materiałów na ten temat, czy odnosi się to również do szamanów. Dawniej, jak utrzymują badacze, wśród kazachskich szamanów zdecydowana była przewaga mężczyzn (co W. N. Basiłow, 1990, s. 65, wiązał z generalnymi ce- �187 chami tzw. kompleksu szamanizmu tureckiego, koczowniczego, uznając wszakże, że wśród Kazachów były i szamanki). P. Michaels (1998, s. SOS) słusznie zwróciła uwagę na fakt, że prześladowania ze strony władzy sowieckiej zwróciły się przede wszystkim przeciw mułłom, oficjalnym funkcjonariuszom religijnym. Szamani, choć również bywali więzieni i zsyłani do obozów, to jednak dzięki mniej formalnej naturze ich funkcji mieli większą szansę przetrwania i nawet kontynuowania działalności w ukryciu. Ale - dodajmy - kobiety w jeszcze większym stopniu mogły przechować w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim dawne tradycje. Podobnie ujmuje ten problem M. M. Balzer (1999, s. 132), przypisując feminizację praktyk szamańskich u ludów z północy Syberii konieczności wypełniania ich w tajemnicy w okresie prześladowań65• We wspomnianym wyżej, interesującym artykule P. Michaels omawia sowiecką politykę krzewienia medycyny nowoczesnej wśród kobiet kazachskich (do 1941 roku) i dochodzi do wniosku, że mimo stopniowego zaakceptowania przez nie nowych, skutecznych metod leczenia, nie udało się osiągnąć zamierzonego celu - pełnego poparcia dla propagowanej ideologii i ustawienia kobiet w awangardzie rewolucyjnych przemian. Ponadto kobiety kazachskie, korzystając z pomocy medycznej w placówkach rozwijanej intensywnie służby zdrowia, jednocześnie nie traciły zaufania do tradycyjnych sposobów leczenia. Rozwijając tę myśl, można stwierdzić, że właśnie kobiety w największym stopniu przechowały tradycje lecznicze. Jak wydaje się, również dzięki nim przetrwał kult przodków i - szerzej - wiara w świat duchów, one przecież wypełniały domowe obrzędy. Prawdopodobnie ta rola kobiet, rola strażniczek tradycji, przyczyniła się do ich częstszego niż mężczyzn angażowania się w działalność uzdrowicielską, gdy nastąpił oficjalnie popierany nawrót do tradycyjnej kultury. A zatem dwa czynniki byłyby tu istotne: wycofanie się praktyk szamańskich do "ram domowych", praktykowanie ich w ukryciu w okresie prześladowań oraz przechowanie przez kobiety tradycyjnej wizji świata. Taka argumentacja zdaje się być bardziej przekonywająca niż wysuwane nieraz przypuszczenie, że to marginalna pozycja kobiet sprzyja poszukiwaniu przez nie zajęć o charakterze marginalnym, w sytuacji ostrej konkurencji na wolnym rynku pracy. Jak sądzę, zajęcie uzdrowiciela, a tym bardziej szamana, nie jest marginalne we współczesnym Kazachstanie - przeciwnie, cieszy się ono dużym prestiżem, jest atrakcyjne i intratne, jeśli uzdrowiciel potrafi pozyskać klientelę. Świadczy o tym opisana wyżej ostra rywalizacja uzdrowicieli o pozycję na rynku. Usługi uzdrowicieli "duchowych", o których była mowa, to oczywiście tylko część szerokiej oferty proponowanej przez różnorakich przedstawicieli medycyny komplementarnej. Tak więc konkurencja jest silna, a przejawem dużego zainteresowania tym sposobem zdobywania środków do życia jest liczba chęt65 M. M. Balzer nazywa ten proces "transferem między płciami", bowiem u ludów północy szamanami byli dawniej wyłącznie mężczyźni. �188 nych zgłaszających się do Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej, by przejść atestację, a ponadto liczne reklamy i powstające mniejsze lub większe ośrodki leczenia niekonwencjonalnego. Na tym rynku komplementarnych usług medycznych uzdrowiciele "duchowi", z szamanami na czele jako elitarną, wąską ich grupą, zajmują ważne miejsce. Odwołują się bowiem do tradycyjnych idei, które przetrwały wśród ludności kazachskiej, a także lokalnej mniejszości ujgurskiej - przede wszystkim do podzielanej wiary w świat duchów, równie realny jak świat żywych ludzi i wywierający nań silny wpływ. Znajdujemy w tej koncepcji wyraźne elementy przedislamskie, zmieszane z wyobrażeniami muzułmańskiego pochodzenia. Jak sądzę, uzasadnione jest traktowanie współczesnych szamanów w Kazachstanie, wraz z innymi uzdrowicielami tego typu, jako reprezentantów "tradycji odnalezionej" a nie "wynalezionej". Przejawy ich inwencji, kreatywności, polegające na włączaniu nowych postaci do grona duchów opiekuńczych bądź na formułowaniu pewnych nowych idei dotyczących otrzymywania daru albo leczenia, świadczą o żywotności i sile tego zespołu praktyk i towarzyszących im przekonań66 • BIBLIOGRAFIA Alektorow 1900 Alimchanow 1978 A. E. Baksa (lz mira kirgizskich su}ewerij), "Izwiestija istorii i etnografii I, s. 31-37. Ż. A. kazanskom Obszczestwa uniwersitetie", archeologii, t. 16, wyp. Psichopatologiczeskije }awlenija w szamanizmie, w: Oczerki po istorii narodno} mediciny Kazachstana, red. T. S. Szarmanow, B. A. Atczabarow, Ałma-Ata, Baker J. R. 1999 pri Imperatorskom s. 65-76. Keepers ojTradition, Agents ojChange: Shamanism, Altered Stated ojConsciousness, and Cultural Adaptation, "Curare" vol. 22, no. 2, s. 115-120. Balzer M. M. 1999 Shamans in All Guises: Exploring Cultural Repression and Resilience in Siberia, "Curare" vol. 22, no. 2, s. 129-134. Basiłow W. N. 1970 Kult swiatych w islamie, Nauka, Moskwa. 1984 Izbranniki duchow, Politizdat, Moskwa. 1990 Dwa warianta sredneaziatskogo szarnanstwa, "Sowietskaja etnografij a", no. 4, s. 64-76. 6(, Badacze szamanizmu często zwracają uwagę na jego zdolności adaptacyjne oraz związaną z tym innowacyjność i eklektyzm szamańskich przekonań i praktyk (Balzer, 1999, s. 133-134; Baker, 1999, s. 115- lI9). �189 1992 Szamanstwo u narodow Srednej Azii i Kazachstana, Nauka, Moskwa. Basiłow W. N., Karmyszewa D. H. 1995 Religioznyje werowanija, w: Kazachi. Istoriko-etno-grajiczeskoje issliedowanije, red. G. 1. Tajżanowa, Izdatielstwo Kazachstan, Ałmaty, s. 227-268. Beller-Hann I. 200 I Solidarityand Contest among Vyghur Healers in Kazakhstan, "Inner Asia" vol. 3, s. 73-98. w druku The Micropolitics of a Pilgrimage. Buchowski M. 1987 Obrzędy przejścia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Czekaninskij I. A. 1929 "Baksyłyk". (Sliedy drewnich wierowanij Kazakow), "Zapiski Semipalatinskogo otdieła Obszczestwa izuczenija Kazachstana", t. l, wyp. 18, s. 75-87. Dyrienkowa N. P. 1930 Połuczenije szamanskogo dara po wozzrenijam tureckich plemien, "Sbornik Muzeja antropologii i etnografii", t. 9, Leningrad, s. 267-291. Eliade M. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, tłum. K. Kocjan, PWN, Warszawa. 1951 Le chamanisme et les techniques archai'ques de l'extase, Payot, Paris. Gennep A. van 1909 Les rites de passage, Paris. 1960 The Rites of Passage, Routledge and Kegan Paul, London. Gonopolskij M. C., Alimchanow Ż. A. 1978 Baksyłyk - raznowidnost' szamanizma, w: Oczerki po istorii narodnoj mediciny Kazachstana, red. T. S. Szarmanow, B. A. Atczabarow, Ałma-Ata, s.34-64. Hobsbawm E., Ranger T. (eds.) 1983 The Invention of Tradition, University Press, Cambridge. Humphrey C. 1999 Shamans in the City, "Anthropology Today" vol. 15, no. 3, s. 3-10. Iwanow W., Trofimow J. 1999 Religii Kazachstana, Adilet, Almaty. Januszkiewicz A. 1861 Żywot Adolfa Januszkiewicza ijego Listy ze stepów kirgizkich (Listy ze stepów i Wyjątki z dziennika podróży), Księgarnia B. Behra, Berlin-Poznań. Jessa P. 2000 Tradycyjny światopogląd Kazachów ijego miejsce we współczesności, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Z. Jasiewicza, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań (maszynopis). Kazgułow B. A., Szachanowa N. Ż. 1989 Tradicionnyj strunno-smyczkowyj instrument kazachow "leył kobyz ", w: Pamiatniki tradicionno-bytowoj kultury narodow Sredne} Azii, Kazachstana i Kawkaza, Sbornik MAE, t. 43, Leningrad, s. 98-109. Kriss R., Kriss-Heinrich H. 1960 Volksglaube im Bereich des Islam, Bd. l: Wallfahrtswesen und Heiligenverehrung, Otto Harrassowitz, Wiesbaden. Michaels P. 1998 Medical Traditions, Kazak Women, and Soviet Medical Politics to 1941, "Nationalities Papers" vol. 26, no. 3, s. 493-509. �190 D. System naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa w Kazachstanie, "Lud" t. 82, s. 223-252. Penkala-Gawęcka 1998 Robertson R. 1995 Glocalization: TIme - Space and Homogeneity - Heterogeneity, w: Global Modernities, eds. M. Featherstone et al., London. Schenk A., Ratsch C. (eds.) 1999 Was ist ein Schamane? Schamanen. Heiler, Medizinleute im Spiegel westlichen Denkens (What is a Shaman? Shamans. Healers. and Medicine Men from a Western Point of View), "Curare", Sonderband, vol. 13, Verlag fUr Wissenschaft Sołowiew 1998 Suchariewa 1959 Szachanowa 1998 Tochtabajewa 1995 Toleubajew 1991 1997 Utiegalijewa 1995 Walichanow 1985 Danuta und Bildung, Berlin. J. Żenszczina mieźdu mistikoj i realnostiu, Karina, bmw. O. A. O Iliekotorych elementach sufizma. geneticzeski swiazannych s szamanstwom, w: Materiały Wtorogo Sowieszczanija archeologow i etnografow Srednej Azii, red. S. P. Tołstow, Moskwa-Leningrad, N. s. 128-133. Mir tradicionnoj kultury Kazachow, Izdatielstwo Kazakstan, Ałmaty. S. Simwoliczeskije orientacii Kazachow, swiazallnyje s juwilernym i kuznieczIlym die/om, w: Kultura koczewnikow na rubieże wieko w (XIX-XX. XX-XXI ww.): Problemy gellezisa i transformacii, red. N. Ż. Szachanowa, Rafach, Ałmaty, A. T. s. 169-176. Relikty doislamskich werowanij w semiejnoj obriadnosti Kazachow (XIXnaczalo XX wieka), Gyłym, Ałma-Ata. Niekotoryje obszczije wywody po szamanstwu Kazachow, w: Istorija issledowanij kultury Kazachstana. Sbornik statiej, red. E. Z. Każibekow, Kazak uniwersiteti, S. Ałmaty, s. 193-203. Licznost' muzykanta w koczewoj kulturie Kazachow, w: Kultura koczewnikow na ntbieże wiekow (XIX-XX, XX-XXI Ww.): Problemy genezisa i transformacii. red. N. Ż. Szachanowa, Rafach, Ałmaty, s. 318-328. C. Sliedy szamanstwa u Kirgizow, w: C. Walichanow, Izbrannyje proizwiedienija, Nauka, Moskwa, s. 298-318. Penkala-Gawęcka CHOSEN BY SPIRITS OR HOW TO BECOME A SHAMAN. THE EXAMPLE OF AN UIGHUR SHAMAN WOMAN FROM KAZAKHSTAN (Summary) The author discusses ways ofbecoming on Rachiljam, an Uighur shaman woman illness" ("selection by spirits"), acceptance shaman in present day Kazakhstan. She focuses and presents her story: episodes of "shamanic ofthe gift, bestowal ofblessing and her further �191 development, acquisition of new helping spirits. Rachiljam combines elements of different cultures in an eclectic manner - to the spirits of her ancestors and Muslim saints she adds Christ, Christian saints, Buddha, Hindu gods and Sai Baba guru. Despite these new elements, the basic framework of the rite of passage (a way of acquiring the shamanic profession) remains traditional. "Shamanic iIlness" and the bestowal of blessing are the milestones of this rite. Selection by the spirits is the basic condition of becoming a shaman or a spiritual healer. The spirits "select" the one whose ancestors were shamans or healers. Preparation, a kind of apprenticeship under a spiritual leader, an experienced healer, is also very important. Most of present day healers in Kazakhstan are women. Male shamans "went underground" during the times of oppression and it was women who preserved the traditional image of the world of spirits and the cult of ancestors. The author claims that despite differences between the "classical" version of shamanism and its present day form in Kazakhstan, the last one can be considered an example of re-invented tradition rather than invented tradition. The basic, traditional elements of the way to the shamanic profession have been preserved. Innovations introduced by Rachiljam and other healers serve pragmatic purposes - improvement of competence and in this way getting more patients. Many researchers emphasise that innovation and creativity have always been characteristic of shamanism, and shamanism has always been very capable of adaptation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad5c6b19664ff1ed307ae10726f5524a.pdf c8c8633b77adea74e5074bdf5e2242bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2014 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource antropologia codzienności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1869 Title A name given to the resource Wokół codzienności / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.289-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 POGLĄDY I OPINIE WOKÓŁ CODZIENNOŚCI W lutym 2001 roku stołeczna "Zachęta" była miejscem dość osobliwego artystycznego wydarzenia. Oto jedna z rodzimych artystek przedstawiła tam performance polegający na kilkugodzinnym obieraniu ziemniaków. Dalszym ciągiem naj zwyczajniejszej ze zwyczajnych kuchennych czynności nie było jednak ani wyrafinowane niszczenie pożytecznego warzywa, ani jego symboliczne uwznioślanie, lecz wrzawa medialnej dyskusji nad sensem tego rodzaju przedsięwzięć. Sztuka to jeszcze, pytano ze wszystkich stron, czy wygłup jedynie, sztubacki psikus przystrojony w szatki nobliwego otoczenia państwowej galerii jak w osobisty frak? Indagowana o zamysł autorka odpowiedziała, że był to "performance codzienny w czasie realnym". Tyle tylko - i aż tak wiele. Pomińmy w tym miejscu (chociaż, przyznam, z żalem) obiecujące wielce skojarzenia, które wskazują na to, iż performerka bezwiednie sformułowała tu użyteczną definicję filmów pornograficznych ... Idzie bowiem o co innego. Rzeczoną formułę uznać można, jak sądzę, za jedną z myśli przewodnich najnowszej pracy Rocha Sulimy, zatytułowanej Antropologia codziennośd. Sulimowy "performance codzienny w czasie realnym" jest wszak, co będę się starał dalej pokazać, pouczającą opowieścią o kreowaniu świata, o przekształcaniu potocznego w nadzwyczajne, o cudzie codzienności. Jak pisze sam autor, jego praca jest rodzajem ,,«pamiętnika rzeczy» z ostatniej dekady XX stulecia" (s. 7), zapisem odchodzenia okruchów jednej realności i intronizowania w jej miejsce innej. Poruszamy się za autorem wśród banału, zwyczajności, wśród spraw i rzeczy rzadko traktowanych jako poważne czy godne wnikliwej refleksji badawczej. Uwaga autora skupia się na kilku wyimkach z rzeczywistości. To wybór autobiograficzny2, o czym jesteśmy lojalnie uprzedzeni, decyzja starego byI R. SuI ima, Antropologia codzienności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 194. 2 Umocowanie w konkretnym czasie może przesądzać o sposobie odbioru tej książki. Wymownie przekonują o tym fragmenty recenzji pracy Sulimy, pisane w ramach prowadzonego przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM laboratorium pl. "Problemy kultury popularnej". Oto kilka z nich: "Nareszcie ktoś dał wyraz tej wielkiej stracie, jaką poniósł świat po odejściu Syrenki. Odżyło we mnie wspomnienie z dzieciństwa, kiedy charakterystyczny warkot silnika przestał zapowiadać �290 walca ogródków działkowych i daczowisk, który przypomina czasem przysłowiowego już Indianina Kwakiutl w Nowym Jorku (zachwyconego nie bynajmniej powagą drapaczy chmur, ale raczej witalnością ulicznego jarmarku), tyle że tym razem jest Polakiem poznającym właściwie od zera blaski i cienie przybytków masowej konsumpcji. Przyjemność codzienności wypływa w tym wypadku z przekonania o tym, że najważniejszy, najbardziej naturalny, najbliższy ciału i duchowi antropologiczny teren rozpościera się w okolicach własnego domu, mierzony jest krokami autora i jego bliskich, sięga tam, gdzie kończą się jego wycieczki. Horyzont oglądamy tutaj z perspektywy niespiesznego przechodnia, w myśl zasady, że z domu widać wszystko, podobnie jak z ziemi dostrzega się cały wszechświat. Antropologia codzienności nie obiecuje opisów dalekich podróży, nie mami cudaczną odmiennością egzotyki, nie wygląda zamorskich odkryć. Zamiast tego z lubością żywi się własnym kontekstem kulturowym: polega na świadomym, ratującym przed zapomnieniem kanibalizmie. Uczta Sulimy rozpoczyna się od ogródków działkowych. Jest to sfera, w której pojedynczy człowiek przykrawa świat na swoją miarę, gdzie jest twórcą i prawodawcą. Tam przecież praca staje się zabawą, zabawa czynieniem użytecznego, tam powtarzalne i typowe zmienia się w jedyne, wyłącznie dla tu i teraz (s. 31). Odwrócenie logik na zbiegu ulic Waszyngtona i Kwiatowej (badacz obserwuje ten teren od trzydziestu lat) powołuje do życia ekskluzywną oazę przekonania, że istnieje jeszcze świat niegotowy, świat, jaki możemy sami kształtować. Podobne odczucia wyzwalał samochód marki Syrena: o wiele istotniejsze było wszak jego znaczenie symboliczne niźli technologiczne (s. 41). przyjazd taty, a mnie długo trzeba było namawiać, żebym wsiadła do malucha. Należało się zjawiskowej «skarpecie» epitafium" (Marta Miguła). "W książce Sulimy można dostrzec podział na trzy rodzaje problemów, biorąc pod uwagę czas ich występowania. Pierwszą z tych grup stanowią zjawiska, których okres świetności przypadał na okres PRL-u. Mam tu na myśli Pracownicze Ogródki Działkowe oraz daczowiska. Do drugiej grupy zjawisk ciągle aktualnych zaliczyłbym fenomen libacji alkoholowych. O ile ogródki działkowe przechodzą do lamusa, o tyle temat związany z alkoholem będzie w Polsce długo aktualny i atrakcyjny. Zupełna nowość w naszym krajobrazie to supermarket. Zmiana formy zakupów z bazarowego na zakupy w marketach, nowa forma spędzania wolnego czasu, identyfikowanie się z «moim» Hitem czy Realem to sygnały nowego, trwałego elementu w kulturze" (Jakub Job). "Sulima pisze o wizualizacji kultury, przedstawia zakupy jako nieodłączny element naszego życia. W pozostałych rozdziałach porusza tematy sobie współczesne, ale dla mnie odległe. Ja nie pamiętam początków napisów na murach, one były zawsze częścią mojej rzeczywistości. To samo dotyczy wraków Syrenek, których ja po prostu nie widziałam. Powinnam rozumieć rozdział mówiącyo libacjach, ich uczestników widuję na co dzień i widzę, że jest to jedna z najatrakcyjniejszych grup spotkaniowych. Ale nie była to najciekawsza część książki. Temat kupowania, wstyd się przyznać, «sprzedaje się» najlepiej" (Katarzyna Milecka). "Nie pamiętam czasów, kiedy to Syrena była szczytem marzeń Polaka i miernikiem jego prestiżu. Dzisiejszy stan rzeczy jest dla mnie czymś oczywistym i tak bardzo jej odejście mnie nie wzrusza. (...) Dzisiejsze ogródki działkowe są miejscem spotkań ze znajomymi przy grillu. (...) Wydaje mi się, że autor w dużej mierze opisuje «swój świat» i «swoją kulturę warszawską»" (Anna Krzykowiak). �291 Auto dawało się niemal dowolnie przerabiać, dekorowano je kwiatami, wazonikami, wieszano w oknach firanki. "Heroiczny epizod polskiej socjalistycznej motoryzacji" (s. 50) był enklawą rozkwitu prywatnej wrażliwości, poddawał się obróbce, czego nie można w żadnym razie powiedzieć o samochodach produkowanych obecnie, których jedyną przystanią są bezduszne salony obsługi. Zresztą, kto dziś odważyłby się na umajenie mercedesa odpustową makatką czy wyróżnienie go spośród innych ozdobną gałką do zmiany biegów, z wtopionym w środek modelem jakiegoś antycznego pojazdu? Zjawisko inskrypcji na murach - tak różnie waloryzowane w publicznych debatach - jest również, jak pokazuje to Sulima, elementem tych rytuałów codzienności, które odwołują się do spontaniczności, do wyrycia na masowym swojego indywidualnego znaku. Być może jest to znak banalny, być może «Józef Tkaczuk» przekonuje o postępującej inflacji imion (s. 91), ale w planie oporu tego, co prywatne, przed tym, co publiczne, wiele ma wspólnego z napowietrznymi wspólnotami alkoholowymi, o których traktuje kolejny rozdział Antropologii codzienności. Odbywane na ulicach (a częściej na ich rogach, obserwacyjnych «winklach») spotkania alkoholowe są "względnie stałym elementem tkanki kulturowej ulic wielkich aglomeracji" (s. 116). Sulima traktuje je jako enklawy luzu, spontanicznego chaosu i bezinteresowności, jedne z ostatnich, jakie przetrwały jeszcze w drobiazgowo planowanych metropoliach i ich uporządkowanych społecznościach. Daczowisko, miejsce szczególne, miejsce dla wybranych - być może marzenie tych, którym pozostały jeno śródmiejskie działki - jawi się jako ciąg dalszy kreacji danego nam świata. Zapalane na daczowiskach latarnie osłabiają doznawanie wertykalnego porządku globu, turnieje wież stereofonicznych, kupionych akurat kosiarek czy telewizorów skutecznie eliminują dźwięki pobliskiego lasu czy rzeczki, lecz to jedynie pozorna degradacja otoczenia. Daczowisko jest przecież, przekonuje warszawski badacz, "sztuczną instalacją wyobrażeń o Naturze w środowisku naturalnym" (s. 120). Rozdział ostatni pojawia się w tej opowieści o upartej potrzebie udomawiania codzienności niczym zgrzyt. "Supermarket. Przyczynek do retoryki konsumpcji" - odnosząc się do coraz bardziej drapieżnego zjawiska konsumeryzmu - nie opisuje praktyk pozostawiających miejsce na indywidualne przeróbki, pomysły i mikrokreacje. To sam supermarket narzuca rytmy konsumpcji (s. 187), ściśle projektuje "zdarzeniowość", wodzi klienta wzdłuż ogromnych ekranów telewizyjnych (s. 179), tak że po wyjściu ma się wrażenie powrotu z kina (s. lSI). Horyzont supermarketu jest sztywny, całkowicie przesłaniający jakiekolwiek zwyczajne widoki. Ten zgrzyt jest jednak, jak sądzę, głęboko uzasadniony. Sulima uzmysławiający to, że ekumena ogródków działkowych odchodzi już do lamusa, zdający relację z pochówku Syreny, wspólnoty alkoholowe przedstawiający zaś na podobieństwo zanikających plemion, wyraźnie daje do zrozumienia, iż co- �292 dzienność przestaje być przedmiotem naszych twórczych zabiegów, błyskawicznie przekształcając się w katalizator masowej konsumpcji. Przedstawiona w książce wizja opatrzona zostaje tym samym klamrą i arcyważnym pytaniem dotyczącym statusu oraz obecności «naszych miejsc», «prywatnych światków» i «własnych, małych codzienności» w dobie globalizacji, kultury mediów, a także masowego przekarmiania zmysłów. Mimo że codzienność, zdaniem Sulimy, definicji nie potrzebuje, mimo zadekretowanej przezeń dla siebie postawy sąsiada, który nie jest kolejną inkarnacją naukowego odkrywcy, a raczej obserwatorem podglądającym rzeczywistość z własnego okna w stolicy, nie wystarczy po prostu spacerować i patrzeć, aby być antropologiem (nawet przy optymistycznym założeniu, iż granica między teorią a praktyką runęła już niczym berliński mur, a jej miejsce zajęło bądź to praktykowanie teorii, bądź z kolei teoria praktyczna). Aparat teoretycznychociaż skrzętnie ukrywany - pozostawia w książce wiele wyraźnych śladów. Sam SuIima (świadom swojego statusu licencjonowanego kłusownika) wylicza w pewnym momencie swoich najważniejszych poprzedników w opisywaniu codzienności: na pierwszym miejscu oczywiście Bystronia, potem między innymi Czerwińskiego, Mencwela, Baumana, Bursztę z gildii antropologicznej, Białoszewskieg03 oraz Pilota jako dłużników literackich, Pawluczuka i Brach-Czainę zaś pod postacią patronów filozoficznych. Szeroka to, przyznajmy, gama osobowości i punktów widzenia: antropologiczna pojemność pojęcia kultury jako stylu życia różni się, jak wiadomo, od perspektywy etycznej in toto Brach-Czainy, czy też od ujęć Czerwińskiego, który starannie rozdzielał masy i elity. Raczej trudno znaleźć jedyny, wspólny mianownik tych różnych namysłów nad rzeczywistością, przeto uzasadnione staje się pytanie o właściwy Sulimie w tej materii - choć deklaratywnie bagatelizowany punkt widzenia. Zakładając, że w przypadku Sulimy nie mamy (przynajmniej na razie) do czynienia z wczesnym i późnym okresem twórczości, które mają się do siebie jak antypody raczej niźli kontynuacje, warto sięgnąć do fragmentów jego wcześniejszych prac. Warszawski antropolog to przecież doświadczony badacz folkloru, który już przed laty zauważał: "Analiza kultury współczesnej pozwala wykryć oczekiwania na zjawiska, które w ogromnym przybliżeniu odbierane są powszechnie jako f o l k lor o p o d o b n e''''. Sugestia dotyczyła podskórnej 3 Niektóre fragmenty wierszy tego poety mogłyby posłużyć jako wspaniałe motta pracy Sulimy. Oto przykłady: "Uderz mnie / konstrukcjo mojego świata" (Moje Jakuby znużenia ze zbioru Lbyka przed zaśnięciem. "Dziwię się / i dziwię siebie / i komentuję wciąż żywoty otoczenia" (O mojej pustelni nawoływaniem z tomiku Szare eminencje). "Budka piwa-stajenka Wołomina (...). Dla kogo szopa? / Wiem, sprawdziłem: dla trzech / pasterzy w waciakach (...). Co będzie, gdy nie przyjdą (...). Nikt wtedy nie odgadnie jej obrządku" (Mit naoczny z tomiku Ballady peryferyjne). 4 R. Sulima, Folklor i literatura. Szkice a kulturze i literaturze współczesnej, Warszawa 1985, (wyd. II uzupełnione i poprawione), s. 55. �293 tęsknoty za naturalnością, spontanicznością, za głodem tego, co nieoficjalne, niesystemowe, a czasem wręcz peryferyjne. Opisywane w Antropologii codzienności realia końca wieku takie cechy z pewnością posiadają. Intuicje i sympatie, dzięki którym powstała ta książka, formułowane były także bardziej konkretne: "Historia etnografii (...) ujawnia zmieniający się jej przedmiot, który dodatkowo ma jeszcze tę właściwość, że bliski bywa dziś przedmiotowi naszego p o t o c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a, codziennej praktyki społecznej. Przedmiot etnografii jest w jakiś sposób jawny, publiczny, dostępny w szerokim zakresie ogółowi społeczeństwa"5. Świadomie przyjęta postawa antropologa codzienności wprost wyraża pragnienie, by "interpretować to, co wszyscy widzą. Jego świat nie jest gdzieś w interiorze, ale «na widoku», w obejściu, na ulicy, w telewizji" (s. 10). W przeciwieństwie, dodajmy, na przykład do historyka, którego ściśle zarachowane archiwa, kruche pergaminy i łamliwe pieczęcie bynajmniej nie są ogólnodostępne. Przywołanie historii i historyków w tym miejscu jest zamierzone. Jak wspomniałem, Sulima przywołał wcale liczną grupę pionierów oglądu codzienności, ograniczając się wszakże wyłącznie do rodzimego podwórka. Szkoda, że tak się stało, bowiem ogranicza to nieco przestrzeń odniesień, w jakich sytuować można jego najnowszą książkę. Fernand Braudel napisał oto Les Structures du quotidien6 (zamyśloną jako pierwsza odsłona historii cywilizacji kapitalizmu). I jego ujęcie codzienności nie przypomina, naturalnych jakoby dla tego celu, spacerów Sulimy. Codzienne życie często redukuje francuski historyk do liczb, te zaś sprowadza do Malthusowskiego wskaźnika regresu i postępu; miast miąższu kultury, serwuje gotowe wykresy demograficzne, elementy agronomii, wyliczenia architektów i dietetyków. Mało punktowych znaczeń, mało lokalnych sensów, mało tego, co dla antropologa stanowi istotę kultury. A także tego - co składa się na ulotną mgiełkę codzienności. Znamy, rzecz jasna, Braudelowską ideę struktur longue duree, która przesądza o fonnie jego opowieści, niemniej okazuje się, że wielość perspektyw dotyczy także tej rzekomo samonarzucającej się codzienności. Braudel w swojej pracy narzucał rozległą wizję czasu historycznego, szukał trwałości, gonił za tym, co wielowiekowe, nie zaś spalające się wraz z porami roku. Poznawczą wartość codzienności porównywał, w często przywoływanej analogii, do wietrznej gry robaczków świętojańskich, których małe światełka otoczone są wokół nieprzeniknioną ciemnością? Zdarzenia traktował w kate- R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 8a-81. F. Braudel, Civilisation materiel/e, economie et capitalisme. XV-XVllI siec/e, vol. I, Les Structures de quotidien: Le Possible et ['impossible, Paris 1979. 7 Po raz pierwszy użył jej podczas wykładu inauguracyjnego w College de France w 1950 roku (patrz: F. Braude1, Odnowa historii, przeł. B. Geremek, w: tegoż Historia i trwanie, przeł. B. Geremek, przedmową opatrzyli B. Geremek i W. Kula, Warszawa 1999, s. 28). 5 6 �294 goriach dźwięcznych nowinek, płytkich wzburzeń niesionych na potężnych falach historii. Bagatelizował potoczność: Antropologia codzienności w znanej nam formie nie mogłaby powstać pod jego kierunkiem. Faktem pozostaje jednak - i tu codzienność zadrwiła z wielkiego uczonego - iż to właśnie w kręgu uczniów Braudela narodziła się koncepcja mikrohistorii, zrywająca z historią bez ludzi, bez ruchu, z historią zdominowaną przez geografię i wyliczenia demograficzne. W 1971 roku ukazał się numer magazynu "Annales" (którego Braudel był redaktorem naczelnym) zatytułowany Historia i struktura, który w całości dotyczył mitów, wydarzeń i tekstów. Do głosu dopuszczono w nim antropologię i językoznawstwo, szacunek poczęto oddawać zdarzeniu. Parę lat później Emmanuel Le Roy Ladurie przedstawił opis życia w średniowiecznej wiosce Montallou, potem przebieg zamieszek w rzymskich miastach w latach 1579-1580, podjął się próby odczytania XVIII-wiecznego gwarowego opowiadania, analizował guślarskie wierzenia z terenu Gaskonii ... Odejście od dawnej, zdyskredytowanej po wielekroć, narracji zdarzeń, ale także od Braudela-długodystansowca i jego struktur stało się przeto faktem. Ubiegłowieczne dzieje naukowego przyglądania się codzienności na tym bynajmniej, jak wiadomo, się nie zakończyły. Kultura natychmiastowości uśmierciła oto na naszych oczach geografię (możemy przecież być w dowolnym miejscu globu w wybranym momencie) i sproblematyzowała pojęcie czasu przeszłego. Obsceniczny nadmiar informacji, jej ulotność i implozywność doprowadziły do sytuacji, w której, jak twierdzi Jean Baudrillard, na historię po prostu nie mamy czasu. Nie ma ona kiedy zaistnieć. Efektem tego procesu jest zagubienie przez współczesne społeczeństwa pojęcia i sensu historii8• Wszystko pragnie być dzisiaj przede wszystkim aktualne, ważne w teraźniejszości, modne, głośne i na topie. Cały czas historyczny skurczył się do momentu zabłyśnięcia na ekranie. Historia jest teraz albo nie ma jej wcale, wieczność to teraz albo nigdy. Papież kaja się więc za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, Aborygeni żądają zwrotu ziem zagrabionych przez nie istniejące imperium, Turcja zamierza przeprosić Ormian za rzeź z 1915 roku, a o Holokauście mówi się wciąż tak, jakby było to zaledwie wczoraj. Historia umarła i to wcale nie w sensie wieszczonym przez Fukuyamę. A codzienność? Co z tym miarowym przemijaniem kolejnych dni? Jak o tym opowiadać? Komu? I czy jest to jeszcze ważne zadanie badawcze? Dylematy to nie błahe. Stanowiły one istotę wielu ważnych dla humanistyki prac i badań. Przywołajmy choćby pojęcie potoczności używane na gruncie socjologii wiedzy czyetnometodologii, Lebenswelt Husserla, ustalenia tradycji hermeneutycznej spod znaku Gadamera czy postawę reprezentowaną przez Alfreda Schiitza. Jakkolwiek często przedmiotem owych rozważań były sposoby na dotarcie do czegoś pierwotnego względem nauki, do świata przeżywanego R J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, przeł. R. Lis, Warszawa 2001, s. 16. �295 bezzałożeniowo, to w ich efekcie nie powstały wyłącznie hermetyczne, filozoficzne konstrukty. Oto na przykład Ludwig Wittgenstein, po okresie metafizycznych, abstrakcyjnych poszukiwań z Tractatus Logico-Philosophicus, zdystansował się wobec nich, głosząc, że promowane przez niego gry językowe mają "sprowadzać słowa z zastosowań metafizycznych z powrotem do ich codziennego użytku"9.Wielokrotnie o potrzebie odnoszenia najbardziej nawet wyrafinowanych interpretacji do kulturowej potoczności przypominał także Clifford Geertz. Badacz common sense przekonywał, że najważniejsze znaczenia odnajduje się "w ich naturalnym środowisku - we wspólnym świecie, w którym człowiek ogląda, nazywa, słucha i działa"'o. Sulima pozostaje wiemy tej perspektywie i omija liczne mielizny, jakie czyhają na kronikarza teraźniejszości. W swoich raportach sięga po te konkrety, które - dostrzeżone, usłyszane, nazwane - współtworzą codzienność. Sprowadzając je do poziomu zwyczajnych zastosowań, układa antropologiczne mikrohistorie. I udaje mu się odbiorcę, użytkownika tej samej przecież, bądź przynajmniej bardzo podobnej, codzienności, zaskakiwać. Jakże szybko zapomnieliśmy choćby o tym, że niecałe dziesięć lat temu uczyliśmy się wpychać monetę do połączonych łańcuchami wózków, wykładać zakupiony towar na taśmę, czytać pełne hieroglifów rachunki, a po nich poradniki, jak zachować się w nieznanym świecie supermarketów, które drukowała codzienna prasa. Sulima pamięta tę ośmieszającą nas czasami banalność czynności. Istotą jego Antropologii codzienności jest potwierdzenie istnienia wszczepionej nam potrzeby konstruowania świata, wyczarowywania w nim swojego miejsca, przełamywania bezimiennej, bezdomnej, nie oznaczonej codzienności własną wyobraźnią i jej materialnymi efektami - nie tylko w obrębie ogródków działkowych, daczowisk, na ulicznych spotkaniach alkoholowych, czy za pośrednictwem napisów na murach i w aktach przystrajania Syrenek. Totalne uniwersum supermarketów jest już przecież gwałtownym wyzwaniem, przerwaniem tego rytmu codziennego zagospodarowywania czasu i przestrzeni, oszałamiającym dla wielu wkroczeniem w radykalną fazę symulowania naturalnego porządku. Emancypacja od konieczności (dyktowanych przez wymienność dnia i nocy, wymogi ciała czy rytm pracy) ma także uwalniać od konieczności autoekspresji. Teraźniejsza codzienność, uwięziona w wielkich projektach mediów i konsumpcji, zaprzecza sensowi kreowania siebie-w-codzienności. To wszechwidowisko, w którym już przewidziano role dla wszystkich, nawet tych, co mienią się po staroświecku obronnym tytułem indywidualistów (na nich zresztą najwięcej się zarabia, któż bowiem bardziej od indywidualistów skłonny jest wydawać krocie na cudaczne bibeloty, przecenione książki, ciągłe L. Wittgenstein, Dociekania.filozo.ficzne, przeł. B. Wolniewicz, Warszawa 1972, paragraf 116. C. Geertz, Local Knowledge. Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983, s. 119. 9 10 �296 reperacje zdezelowanych aut, stare ciuchy, wycieczki do miejsc, dla których nie opłaca się nawet wydawać porządnych katalogów ...?). Mówi więc SuIima o przemijaniu, o więdnącej na naszych oczach rzeczywistości, która już nie powróci; opowiada o swoim życiu, o owym trzydziestoletnim przyzwyczajaniu się do miejsc i dekoracji. Jego codzienności (a także jego antropologii) nie brakuje niczego istotnego: ani zachwytu nad światem, ani zaświadczającego w nim uczestnictwa, ani czujności wobec tego, co zastępuje stary porządek. To - zarówno na poziomie anegdoty, jak i refleksji - rzeczywisty, a więc niepowtarzalny, performance. Przekonywać miały o tym i zachwyty Białoszewskiego, i opinie studentów. Czy przesłanie całej pracy rzeczywiście jest żałobne? Czy kultura odebrała nam ostatnie skrawki miejsc i chwil, w których moglibyśmy stwarzać świat sami? Być może stadny konsumpcjonizm, zaklęcia promocji i last minute zawładnęły naszymi potrzebami bez reszty. Nadzieje budzi w tym względzie - o ironio! - rzeczywistość wirtualna. Udział autora w internetowym czacie poświęconym dyskusji nad Antropologią codzienności (promowaną przez tygodnik "Polityka"), zainteresowanie internautów i swobodna wymiana poglądów, pozwalają myśleć o tym, że cud codzienności znowu może się powtórzyć, że pod walcem globalizacji można umościć sobie własne, przytulne gniazdko: zupełne jak w zwyczajnych, wcale nie-wirtualnych ogródkach działkowych. Waldemar Kuligowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a7c01b409828c148784240c479e7ad7.pdf 7e147e8b529d82b146896d258ac65ff7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1868 Title A name given to the resource Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rieszetow, Aleksander.R; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 ALEKSANDER M. RIESZETOW Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego Rosyjska Akademia Nauk Sankt Petersburg ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań KORESPONDENCJA KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO Z DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu W historii nauki rosyjskiej imię profesora Dymitra K. Zielenina (ur. 21.10.1878 starego stylu; 2.11.1878 - zm. 30.08.1954) zajmuje zaszczytne miejsce'. Jego liczne prace stanowią znaczny wkład do rozwoju wiedzy o ludach Rosji i świata słowiańskieg02• Był to uczony o wyjątkowo szerokich horyzontach. Do kręgu jego zainteresowań naukowych należały etnografia, dialektologia, folklorystyka, religioznawstwo, muzeoznawstwo i bibliografia. W każdej z tych dziedzin nauk pozostawił znaczący ślad; jego dorobek naukowy zachował wartość do dzisiaj. Świadectwem tego, że jego prace nie utraciły znaczenia również w naszych czasach, są liczne fakty ponownego wydania jego książek i artykułów, stanowiących obecnie rzadkość bibliograficzną3. W roku 1991 po raz pierwszy w języku rosyjskim została opublikowana klasyczna praca D. K. Zielenina 1 OD. K. Zieleninie patrz: Je. F. Karskij, B. M. Liapunow, W. P. Pierietc i P. A. Ławrow, Zapiska ob uczenych trudach prof D. K. Zielenina, "Izwiestija AN SSSR", seria VI, t. 19, 1925, nr 18, ss. 879-883; Problemy sławjanskoj etnografii (k stoletiju so dnja rożdienija czlena-korrespondienta AN SSSR D. K. Zielenina), "Nauka", Leningrad 1979; L. M. Saburowa, K. W. Czistow, Dmitrij Konstantinowicz Zielenin (k 10D-letju so dnja rożdienija), "Sowietskaja etnografij a" 1978, nr 6, ss. 71-81; D. K. Zielenin, Etnołogiczeskoje naprawlenije wfolkłoristikie, w: T. G. Iwanowa, Russkaja folkloristika w portrietach, (seria "Studiorum Slavicorum Monumenta"), t. 1, "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1993, ss. 135-167. 2 Najpełniejszy spis prac D. K. Zielenina patrz: Problemy sławjanskoj ... , op. cit., ss. 221-237. J Np. D. K. Zielenin, Izbrannyje trudy. Stati po duchownoj kulturie 1901-1913 (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1994; tenże, Izbrannyje trudy. Oczerki russkoj mi/ołogU. Umierszije niejestestwiennoj smiertju i rusałki, (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1995; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, wybór i oprac. T. G. Bieriegułowaja-Dmitriewa, (seria: Sokrowiszcza otieczestwiennogo sobiratielstwa), Moskwa 1991; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, oprac. T. G. Iwanowa (seria: "Studiorum Slavicorum Monumenta", t. 12), "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1997 i inne. �278 Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 19274• Monografia ta jak dotąd pozostaje najbardziej znaną i cenioną w światowej literaturze etnologicznej książką na temat Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. D. K. Zielenin związany był z Uniwersytetem w S. Petersburgu, na którym wykładał w charakterze "prywatnego" docenta jeszcze przed I wojną światową. W roku 1916 powołany został na stanowisko profesora na Uniwersytecie w Charkowie. W Związku Radzieckim pracował w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie i na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, na którym wykładał głównie etnografię Słowian. W roku 1925 został członkiem-korespondentem Akademii Nauk ZSRR. Stał się przedmiotem krytyki naukowej i ideologicznej, w którą zaangażował się S. P. Tołstow5• Bogaty zespół materiałów naukowych D. K. Zielenina przechowywany jest w Oddziale Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu6• W druku pojawiać się zaczęły artykuły po raz pierwszy publikowane z tego zbioru lub opracowane na jego podstawie7• W tekach archiwalnych D. K. Zielenina wiele miejsca zajmuje jego korespondencja z rosyjskimi i zagranicznymi kolegami, znajomymi i krewnymi. Przyciąga ona coraz większą uwagę badaczy jako cenne źródło do historii nauki8• Spośród polskich etnologów D. K. Zielenin prowadził stosunkowo ożywioną korespondencję z Kazimierzem Moszyńskim 4 D. K. Zielenin, Wostocznos/awjanskaja etnografija. Przeł. z niemieckiego K. D. Ciwina (seria: Etnograficzeskaja biblioteka), Gławnaja redakcyj a wostocznoj litieratury, Moskwa 1991. s Por. artykuł S. P. Tołstowa, K problemie akkulturacyi (w swjazi s robotoj prof D. K. Zielenina: Prinimali lifinny uczastie w obrazowanii wielikorusskoj narodnostii, "Sbomik LOIKFUN (Leningradskogo Obszczestwa issledowatielej kultury finncr-ugorskich narodnostiej)". t. 1. 1929), "Etnografija" 1930, nr 1-2, ss. 63-87, a przede wszystkim artykuł A. Arcichowskiego, M. Wojewo dskiego, S. Kisielewa i S. Tołstowa O mietodach wrieditielstwa w archie%gii i etnografii, "Istorik-marksist" 1937, nr 2, ss. 78-91. D. K. Zielenin w roku 1949 odesłany został na emeryturę, choć nie musiała ona dotknąć członka Akademii Nauk, w czym można dopatrzyć się skutków działań S. P. Tołstowa. ~ O archiwum D. K. Zielenina zobacz: Wasina A. I., Zielenin Dmitrij Konstantinowicz. Obozrienije licznogo archiwnogo fonda, "Trudy Archiwa AN SSSR", wyp. 19 "Obozrienije archiwnych matieriałow", t. V, Moskwa, Leningrad 1963, ss. 91-97. Inne materiały D. K. Zielenina są przechowywane w archiwach: Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego RAN i Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego w S. Petersburgu. 7 Z. D. Titowa, Nieopublikowannyje bibliograficzeskije materiały D. K. Zielenina (obzor). "Kunstkamiera Etnograficzeskije tietradi" 1995, z. 8-9, 55.350-355; D. K. Zielenin, Otzywo dissertacyi B. Ja. Proppa "Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki", oprac. i wstęp A. M. Rieszetow, w: Kiunerowskije cztienija 1995 - 1997. Kratkoje sodierżanije dok/adow, S. Pieterburg 1998, ss. 141-147; tenże, Pierieżitki driewnich wozzrienij o diemoniczeskich pticach u narodow Kawkaza, oprac., uzupełnienia i bibliografia A. M. Rieszetow, "Etnograficzeskoje obozrenije" 1999, nr 2, 55.70-81. 8 Patrz np.: B. A. Bierdinskich, Iz epistolarnogo nasledija D. K. Zielenina, "Sowielskaja elnografija" 1988, nr 2, ss. 67-71; A. M. Rieszetow, Ob izuczenii archiwa K. T. Chlebnikowa w 50-ie gody XX wieka (po pismam B. N. Wiszniewskogo D. K. Zie/eninu), w: Otkrytije Ameriki prodołżajetsa, z. 2, S. Pieterburg 1994, ss. 277-284. �279 i Adamem Fischerem. Nieco inny jest jednak, i dlatego wymaga oddzielnego rozpatrzenia, okres zaocznej znajomości i początki wymiany korespondencji między tymi zasłużonymi uczonymi polskimi i rosyjskim. Nie ma potrzeby szczegółowego przedstawiania tu biografii i działalności naukowej Kazimierza Moszyńskiego (ur. 5.03.1887 - zm. 30.03.1959). Informują o nim liczne opracowania9• Przypomnijmy jedynie, że stanowisko zastępcy profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownika Katedry Etnografii Słowian tegoż Uniwersytetu uzyskuje K. Moszyński w roku 1926. W roku 1930 nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego, a od roku 1934 profesora zwyczajnego. Od 1935 roku do 1939 kieruje Katedrą Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie, w którym przebywa do 1945 roku. Po powrocie do Krakowa, od roku 1945 aż do śmierci w roku 1959, był kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ. Członkiem Polskiej Akademii Umiejętności został w roku 1932, członkiem PAN w roku 1952. Przyjmował założenia tzw. ewolucjonizmu krytycznego, a badania swoje koncentrował głównie na kulturze ludowej Słowian (monumentalne dzieło Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków 1929; cz. 2, z. l, Kraków 1934; cz. 2, z. 2, Kraków 1939), studiach nad Prasłowiańszczyzną oraz historii i metodologii etnologii (m.in. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958). Podobnie jak się rzecz ma z D. K. Zieleninem, stwierdzamy utrzymujące się zainteresowanie pracami K. Moszyńskiego, potwierdzone wydawaniem jego dzieł z rękopisów i wznowieniami 10. Materiały pozostawione przez K. Moszyńskiego i jego dotyczące przechowywane są w archiwach Krakowa, Warszawy, Wrocławia i Wilna oraz pozostają w zbiorach prywatnych II . 9 Patrz m.in. M. Gładysz, Kazimierz Moszyński, "Etnografia Polska" t. 3, I 960, ss. 13-30; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski iSłowiańszczyzny, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 8, 1960, nr 2, ss. 17 I-182, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław-Warszawa 1976, ss. 164. 10 Pośmiertnie wydano: K. Moszyński, O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian (do druku przygotowała J. Klimaszewska), Wrocław 1962, ss. 293; tenże, Górale Assamu (do druku przygotował L. Dzięgiel), Kraków 1977, ss. 171. Wznowiono: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. I, Warszawa 1967, ss. 745; t. 2, cz. I, Warszawa 1967, ss. 828; t. 2, cz. 2, Warszawa 1968, ss. 1104, a także tegoż, Ludy zbieracko-łowieckie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym isztuce, Kraków 195 I, wyd. 2. Cieszyn 1996, ss. 258; tenże, Ludy pasterskie. Ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy. życiu religijnym isztuce, Kraków 1953, wyd. 2, Cieszyn 1996, ss. 139. II Są to: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; Archiwum PAN w Warszawie (por. A. Brachfogel, Materiały Kazimierza Moszyńskiego, "Biuletyn Archiwum PAN" 1987, nr 30, ss. 23-43); Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu; Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (tu tylko maszynopis Metody pracy terenowej, wersja w języku polskim części artykułu K. Moszyńskiego Die Polnische Ethnologie und Ethnographie seit dem Jahre 1925, "Baltoslavica" t. 3, 1938, ss. 136-202); Centralne Archiwum Narodowe Litwy, zespół 175, teczka IVB 312 oraz zbiory pod opieką Barbary Moszyńskiej i Jadwigi Klimaszewskiej. Profesor 1. Kli- �280 Nie mamy jednoznacznych świadectw potwierdzających, kiedy i w jakich okolicznościach K. Moszyński i D. K. Zielenin zetknęli się nawzajem ze swoimi pracami. K. Moszyński został dostrzeżony w ZSRR przede wszystkim na skutek swojej pracy Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, cz. 1, Kraków 1925, w której przedstawił koncepcję wschodniego, euroazjatyckiego pochodzenia Słowian12• W roku 1926 przekazuje D. K. Zieleninowi cztery swoje prace za pośrednictwem P. G. Bogatyriewal3, zapewne jednak zbyt późno, aby mogły zostać wykorzystane w przygotowanej już przez D. K. Zielenina Russische (Ostslavische) Volkskunde. Nie wykluczone jednak, że D. K. Zielenin, jako slawista i jednocześnie bibliograf, już w trakcie prac nad tym dziełem znał wczesne publikacje K. Moszyńskiego, w Wschodniosłowiańskiej etnografii, co prawda, nie odnotowane. K. Moszyński z kolei publikuje recenzje z tejże pracyl4, a w swojej Kulturze ludowej Słowian wielekroć powołuje się na tę i wiele innych prac rosyjskiego etnologa. Pracę D. K. Zielenina Russische ... zrecenzował zresztą także A. Fischer. W "Ludzie" omawiane były również inne prace tego autoral5• Z drugiej strony D. K. Zielenin zrecenzował pracę K. Moszyńskiego Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian'6, cenił sobie również opinię K. Moszyńskiego o pracach swoich i niektórych innych etnologów rosyjskich. Napisał w latach 30.: "A well known Polish ethnologist Kasimir Moszinsky has recently given a brief but a very vivid description of maszewskiej dziękuję za pomoc w poszukiwaniu listów D. K. Zielenina, a dr Auksuole Cepaitiene z Zakładu Etnologii Instytutu Historii Litwy Litewskiej Akademii Nauk za informację o materiałach, dotyczących K. Moszyńskiego, w archiwach wileńskich. 12 Życiorys naukowy K. MosZYliskiego przygotowany w roku 1951 przez J. Klimaszewską dla "Wiedzy i Życia", Archiwum UJ, teka DXL-18, ss.lO. 13 W liście z 2.07. 1926 r. P. G. Bogatyriew wymienia prace, które na prośbę K. Moszyńskiego wysłał D. K. Zieleninowi: l. Badania nad pochodzeniem ipierwotną kulturą Slowian. cz. l, Kraków 1925, ss. 140; 2. Recherches sur I 'origine ... (prawdopodobnie chodzi tu o pracę Origine de la magie et de la religion, w: II Session, Prague 14-21 septembre 1924, Institut International d' Anthropologie, Paris 1926, ss. 7); 3. O kulturze ludowej poludniowo-środkowego Polesia, "Ziemia" R. 10, 1925, nr 6-8, ss. 120--131; 4. O wewnętrznym ukladzie prac obejmujących calokształt kultury materialnej, "Lud" t. 23, 1924, ss. 38-42. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu. przygotowanie. przedmowa i komentarze A. M. Rieszetowa, "Etnograficzeskoje obozrienije" 1993, nr5,ss.127-l28. 14 K. Moszyński, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 1927 - "Slavia" (Praga) R. 6, 1927/1928, ss. 809-814. IS A. Fischer, recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische ..., op. cit. - "Lud" t. 26, 1927, ss. 97-99; E. Kagarow, w notach w języku niemieckim przesłanych z Leningradu, zrecenzował dwie prace D. K. Zielenina: lmuszczestwiellnyje zapriety kak pierieżitki pierwobytnogo kommunizma, "Trudy Instituta Etnografii AN SSSR" t. l, 1934, wyp. I, ss. 75 - "Lud" t. 32, 1933 (1934), ss. 180 oraz Totemiczeskij kun dieriewiew u russkich i bielorussow, "Izwiestija Akademii Nauk SSSR", seria 7, "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1933, nr 6, ss. 591-629 - tamże, ss. 181. 16 "Etnografij a", R. 3,1928, nr l, ss. 179. �281 modem Soviet ethnology"17. Nie mamy świadectw kontaktów między dwoma uczonymi w latach po II wojnie światowej'8. Dysponujemy siedmioma kartkami pocztowymi, przesłanymi przez K. Moszyńskiego z Polski do Leningradul9• Wszystkie one napisane zostały w dobrym języku rosyjskim, nie można się zorientować, że wyszły spod pióra nie-Rosjanina; pismo równe, bezbłędne, wyraźne. K. Moszyński natychmiast odpowiada na otrzymane przesyłki lub tłumaczy się z opóźnienia w wysłaniu kartki. Kartki pocztowe K. Moszyńskiego poświęcone są przede wszystkim sprawom wymiany literatury, niezbędnej do działalności naukowej (o niektórych otrzymanych pracach informuje zresztą również w druku20), oraz publikacji prac D. K. Zielenina we współredagowanym przez K. Moszyńskiego czasopiśmie "Lud Słowiański". Treść jest oszczędna w słowa, nie brak jednak wyrazów prawdziwego uznania i wdzięczności za przysłane wydawnictwa. Zawsze skrupulatnie proponował prace na wymianę. Nie ma w korespondencji pytań o wła- 17 "Ethnography, Folklore and Archeology in the USSR", za Życiorysem naukowym K. Moszyńskiego ...• op. cit., ss. 10. Wersja angielska tego wydawnictwa, publikowanego przez Wsiesojuznoje Obszczestwo kulturnych swjazi s zagranicej, okazała się nieosiągalna. Udało się nam natomiast dotrzeć do wersji francuskiej "Ethnographie, Folklore et Archeologie en USSR", Moskwa 1933 i zamieszczonego tam artykułu D. K. Zielenina L 'etude ethnographique des peuples de ['USSR. (Un apen;u). ss. 108-123. D. K. Zielenin informuje w nim, że polski etnografK. Moszyński ogłosił w tomie 2 z roku 1931 "Ludu Słowiańskiego" omówienie tomu 9 z roku 1930 czasopisma "Sbornik Muzeja antropołogii i etnografii", w którym pozytywnie ocenił dokonania radzieckich etnografów. W "Ludzie Słowiańskim" nie ma całościowych ocen etnografii radzieckiej, są natomiast opinie o konkretnych pracach. W Przeglądzie stałych wydawnictw, "Lud Słowiański" t. I, 1929-1930, ss. 313, K. Moszyński, w omówieniu "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", t. 8, 1929. napisał: "Najważniejsza dla nas jest obszerna praca D. Zielenina o wyrazach tabuowanych ..., bardzo cenny materiał zebrany z cechującą Zielenina nadzwyczajną pracowitością". W takimże Przeglądzie wydawnictw stałych, zamieszczonym w "Ludzie Słowiańskim" t. 2, 1931, omawiając t. 9 z roku 1930 "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", K. Moszyński stwierdził: "Czasopismo zawiera ... m.in. drugą i ostatnią część cennej pracy D. Zielenina o wyrazach tabuowanych .... Na szczególną uwagę zasługuje poza tym sumienna rozprawa N. Dyrenkowej o zapatrywaniu ludów tureckich na pochodzenie szamańskich uzdolnień". Kontynuował dalej, co jest interesujące dla prób zrozumienia poglądów K. Moszyńskiego na sposób uprawiania etnologii - "Wyznać trzeba, że czytanie tego rodzaju artykułów, jak powyższy - albo jak na przykład rozprawa Sternberga o kulcie orła ... działa doprawdy na podobieństwo silnego strumienia orzeżwiającego powietrza przy przeglądaniu prac etnograficznych, zwłaszcza tzw. «ludoznawczych», płytko i nudno rozprawiających na temat napisów na malowanej ceramice, krawatów, królów kurkowych i innych drobiazgów, od których roi się etnograficzna prasa. Są tam bowiem w owych artykułach rzeczy istotnie ważne, przedstawione w sposób inteligentny i zajmujący; tryskają z nich naprawdę snopy światła na rozwój kultury czy w ogóle na zagadnienie człowieka" (ss. 252-253). IK W brulionie K. Moszyńskiego z lat 50. zatytułowanym "Adresy" nie ma nazwiska D. K. Zielenina. Są tam natomiast adresy innych etnologów rosyjskich: P. G. Bogatyriewa. P. S. Kużniecowa, S. A. Tokariewa i S. P. Tołstowa. Archiwum UJ, teka DXL-18. 19 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3. dieło 287. 20 W t. 2. cz. I Kultury ludowej Slowian, wyd. 2, op. cit.. ss. 307, pisze np. o przekazanym przez D. K. Zielenina artykule Magiczeskaja funkcya primitiwnych orudii, "Izwiestija Akademii Nauk SRRR", seria 7 "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1931, nr 6, ss. 713-764. �282 sne plany naukowe D. K. Zielenina, o jego sprawy osobiste i o sytuację w ZSRR. Nie wiemy, czy zostało to spowodowane osobowością K. Moszyńskiego, opanowanego, a nawet pozornie chłodnego w kontaktach i skoncentrowanego na postawionych sobie zadaniach lub przyjętym wzorcem korespondencji między nie znającymi się osobiście uczonymi, czy też wiedzą o stosunkach panujących w ZSRR. Wykracza poza przyjęty wzorzec korespondencji, kiedy prosi D. K. Zielenina o interwencję w sprawie opóźnionej o przeszło rok, zapowiadanej przesyłki z książkami. Jest zdecydowany także wówczas, kiedy prosi o informacje dotyczące możliwości zdobycia potrzebnych do pracy wydawnictw. Nie można oczywiście stwierdzić, czy zachowana w materiałach z S. Petersburga kartka z 1 stycznia 1930 roku, zaopatrzona w najwcześniejszą datę, jest rzeczywiście pierwszą, która rozpoczęła korespondencję ze strony K. Moszyńskiego. Pomocny w nawiązaniu kontaktów był z całą pewnością P. G. Bogatyriew21, pracujący w okresie międzywojennym w Czechosłowacji i Niemczech. Z treści tej wczesnej kartki wynika, że była ona podziękowaniem za wysłanie potrzebnych K. Moszyńskiemu wydawnictw, a jednocześnie wyrazem gotowości przesłania wydawnictw polskich. Jeśli można byłoby przypuścić, że D. K. Zielenin ze swojej inicjatywy jako pierwszy mógł posłać K. Moszyńskiemu odbitkę drugiej części swojej nowej pracy Tabu slow (1930), to dawne czasopismo "Etnograficzeskoje obozrienije", wydawane jeszcze przez Imperatorskie Towarzystwo Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim, którego ostatni tom za rok 1916 wyszedł z opóźnieniem dopiero w roku 1918, zapewne nie byłoby wysłane bez specjalnego zamówienia. Ostatnia kartka K. Moszyńskiego nosi datę 9 czerwca 1937 roku. W materiałach archiwalnych D. K. Zielenina zachowała się tylko jedna kopia listu skierowanego do K. Moszyńskiego22• List ten jest interesujący sam dla siebie, m. in. znamienna jest jego częściowa instytucjonalizacja. Jednocześnie świadczy o tym, że siedem kartek, którymi dysponujemy, to tylko część, zapewne większa, korespondencji przesłanej przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina. Jeśli dokładnie zapoznać się z datami wysłania i treścią kartek K. Moszyńskiego oraz listu D. K. Zielenina, to wówczas stanie się jasne, źe list zajmuje pozycję oddzielną. Ani jedna kartka pocztowa K. Moszyńskiego wysłana po 7 lipca 1933 roku (data wysłania listu) nie jest odpowiedzią na ten list. W Polsce nie odkryto dotąd ani kopii listów K. Moszyńskiego do D. K. Zieleni- 21 P. G. Bogatyriew (1893-1971), wybitny rosyjski folklorysta, filolog i etnolog. W okresie międzywojennym pracował na uniwersytetach w Czechosłowacji i Niemczech. Pozostawał w bliskich kontaktach z K. Moszyńskim, publikował w "Ludzie Słowiańskim". W Polsce ukazał się wybór jego prac przygotowany przez M. R. Mayenową: Semiotyka kultury ludowej, wyd. I, Warszawa 1975; wyd. 2, Warszawa 1979, ss. 368 (tu bibliografia prac P. G. Bogatyriewa). 22 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 30. �283 na, ani też, co byłoby szczególnie ważne, listów D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. Korespondencja między uczonymi jest ważnym źródłem do historii nauki, gdyż ukazuje kierunki ich zainteresowań, poglądy, warunki, w jakich pracowali, a także cechy osobowościowe. Publikując zachowaną część korespondencji dwóch koryfeuszy nauki etnologicznej - rosyjskiej i polskiej, D. K. Zielenina i K. Moszyńskiego, jesteśmy jednocześnie przekonani, że archiwa Polski i Rosji kryją wiele innych jeszcze interesujących materiałów świadczących o współpracy etnologów z naszych bliskich sobie narodów słowiańskich. Kartki pocztowe przesiane przez K. Moszyńskiego do D. K. Zielenina23 : Kartka nr l 1.01.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Byłem głęboko wzruszony Wasząprzychylnością i tak uprzejmym wysłaniem "Etnograficzeskogo obozrienija" takjak fi] odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow "24, wyjątkowo interesującej dla mnie w związku z opracowywaną obecnie przeze mnie 2. częścią" Kultury ludowej Słowian "2J. Niepokoi mnie jednakże to, że do dnia dzisiejszego nie otrzymałem Waszej przesyłki. W tym samym czasie zwracam się do naszego ministerstwa poczty i telegrafu. Może także Pan, Szanowny Panie Profesorze, byłby tak uprzejmy, aby sprawdzić, czy przesyłka nie pozostała w ZSRR? W każdym razie serdecznie Panu dziękuję i oczywiście, na pierwsze Pana życzenie gotowy jestem posłać każde polskie wydawnictwo, jakie tylko będzie Panu potrzebne. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński 23 Kartki K. Moszyńskiego i list D. K. Zielenina z języka rosyjskiego przetłumaczył Z. Jasiewicz. Wyrazy i części wyrazów w nawiasach prostych stanowią uzupełnienia tłumacza. 24 D. K. Zielenin, Tabu sław u narodaw Wastacznoj Jewropy i Siewiernoj Azii, cz. I: Zapriety na ochotie i inych promysłach, "Sbomik Muzieja antropołogii i etnografii AN SSSR" t. 8, 1929, ss. 1-151; cz. 2: Zapriety w domaszniej żizni, tamże, t. 9, 1930, ss. 1-166. 23 K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. I, Kraków 1934, ss. VI, 722, nib 3; z. 2, Kraków 1939, ss. VII, 919; wyd. II: t. II, cz. l, Warszawa 1967, ss. 828; �284 Kartka nr 2 20.11.1930 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Już kilka lat bez skutku staram się otrzymać z Rosji pracę B. Kuftina26 "Kalendar ' i pierwobytna ja astronomija kirgiz-kazackogo naroda ", "Etnograficzeskoje oboz[rienije}" 1916, zeszyt 3-427• W związku z tym, że praca ta jest mi wyjątkowo potrzebna, ośmielam się zwrócić w końcu i do Pana z prośbą o wyjaśnienie, w jaki sposób i skąd powinienem sprowadzić odnośny zeszyt ... E[tnograficzeskogo} O[bozrenija} ". Z największym zadowoleniem przysłałbym za niego kilka prac polskich lub zapłaciłbym najwyższą cenę. Jeśli "E[tnograficzeskogo} O[bozrienija}" 1916 nie ma w sprzedaży, to może udałoby się mnie wypożyczyć pracę Kuftina z Rosji na jeden miesiąc. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Kartka nr 3 [8.01.1931} Wielce Szanowny Panie Profesorze, W końcu dzisiaj, tj. 8.01.31, otrzymałem dawno oczekiwaną przesyłkę zawierającą dwie odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow" (dla FrankowskiegollJ i dla mnie) i dwa zeszyty "E[tnograficzeskogo} O[bozrenija}", 1916. Może sobie Pan wyobrazić, z jaką radością wziąłem się za czytanie otrzymanych wydawnictw i jak serdecznie jestem wdzięczny za ich przysłanie. Zainteresowały mnie w szczególności ostatnie rozdziały (14. i następne) Pana wspaniałej pracy o tabu słów. Czy nie chciałby Pan otrzymać za "E[tnograficzeskoje} O[bozrenije} ", 1916, trzech zeszytów zbioru dzieł St[anisława] Ciszewskiego "Prace Etnologiczne" 26 Boris A. Kuftin (1892-1953), rosyjski i radziecki etnograf i archeolog. O B. A. Kuftinie patrz: G. F. Diebiec, Pamjati B. A. Kuftina, "Sowietskaja etnografij a" 1954, nr l, ss. 166--168; O. M. Dżaparidze, K J OD-Ietiju akademika B. A. Kuftina, "Archeołogija" 1993, nr 3, ss. 246--249; A. M. Rieszetow, B. A. Kuftin - wydajuszczijsja sowietskij etnoarchieolog, w: Integracija archieołogiczeskich i etnograficzeskich issledowanij, Władiwostok-Omsk 2000, ss. 45-47. 27 B. A. Kuftin, Kalendar' i pierwobytna ja astronomija Kirgiz-kazackogo naroda, "Etnograficzeskoje obozrenije", księga 111-112, 1916(1918), nr 3-4, ss. 123-150. 28 Eugeniusz Frankowski (1884-1962), polski wybitny etnolog i antropolog. O E. Frankowskim patrz m.in.: T. Dziekoński, Prof dr Eugeniusz Frankowski (Nekrolog oraz wykaz ważniejszych prac naukowych), "Lud" t. 48, 1962(1963), ss. 563-570; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim. Bibliografia prac, "Etnografia Polska", t. 7, 1963, ss. 425-439. �285 (I. 1925; II. 1929; III. 1930)?29 Być może one u Pana już są? Z niecierpliwością będę oczekiwał okazji. aby odwdzięczyć się Panu za tak uprzejmą przysługę. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Ps. Czasopismo nasze "L[ud] S[łowiański} "30.1,zostanie wysłane do Pana w lutym. Kartka nr 4 30. VIlI.193I Wielce Szanowny Panie Profesorze. Dziękuję bardzo za przysłanie nekrologu Wiery Nikołajewny Charuziny3/. Oczywiście. z chęcią umieszczę nekrolog w "L[udzie] S[łowiańskim] ". Wydrukowanie tego nekrologu na pierwszych stronach "L[udu] S[łowiańskiego] 11. 2 okazało się jednak niemożliwe. a danie petitem nekrologu tak wybitnego etnografa jak Charuzina byłoby niestosowne. dlatego też zdecydowałem się artykuł zamieścić w "L[udzie] S[łowiańskim]" Ill, l, a na razie dać tylko krótką notatkę o śmierci i zawiadomić o przesłanym przez Pana nekrologu32. Szczerze Pana szanujący, K. Moszyński Poprawka Pana odnośnie moich spostrzeżeń o szulikunach zostanie opublikowana w "L[udzie] S[łowiańskim]" lI, 233. 29 Stanisław Ciszewski (1865-1930), polski znany etnolog i folklorysta, autor m.in. Prac etnologicznych, t. I: Mazowiecki sibirat, mazowiecka część imazowiecka szlachta cząstkowa, Warszawa 1925, ss. 219; t. 2: Płacidła pierwotne, Warszawa 1929, ss. 167; t. 3: Przenosiny. lasa, obora, okno, szyby, Warszawa 1930, ss. 166. O S. Ciszewskim patrz m.in.: A. Fischer, Stanisław Ciszewski, "Lud" t. 29, ss. 174-176; K. Moszyński, Stanisław Ciszewski, "Lud Słowiański" t. 2,1931, ss. 131-132. JO "Lud Słowiański", czasopismo założone i wydawane w Krakowie przez K. Nitscha (dział A - Dialektologia) i K. Moszyńskiego (dział B - Etnografia), t. 1-4, z. l, Kraków 1929-1938/9. JI Wiera Nikołajewna Charuzina (1866-1931), ceniony rosyjski etnograf. O W. N. Charuzinie patrz: Je. N. Jeleonskaja, W. N. Charuzina, "Sowietskaja etnografij a" 1931, nr 1-2, ss. 153-155. J2 Nekrolog W. N. Charuziny mimo wszystko opublikowany został w t. 2 z 1931 roku "Ludu Słowiańskiego". Por. D. K. Zielenin, Wiera Nikołajewna Charuzina (1867-1931), "Lud Słowiański" t. 2,1931, z. 2, Dział B, ss. 275-281. Honorarium za artykuł K. Moszyński próbował przekazać D. K. Zieleninowi za pośrednictwem P. G. Bogatyriewa. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ...• op. cit., ss. 129. JJ Uwaga D. Zelenina. Od redakcji ••• Lud Słowiański" t. 2, 1931, z. 2, Dział B, ss. 275. Uwaga ta jest odpowiedzią na ,,Przypisek redakcyjny" nr 3 dołączony do artykułu D. K. Zielenina Zagadocznyje wodjanyje diemony ••szulikuny" u russkich, "Lud Słowiański" t. I, 1929/30, z. 2, Dział B, ss. 220-238. �286 Kartka nr 5 8.III.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Kartkę Pana z 12. I. tego roku otrzymałem z opóźnieniem, dodatkowo sam opóźniłem się z odpowiedzią z tego powodu, że byłem chory dwa tygodnie. Serdecznie i szczerze dziękuję Panu za przesłane przez Pana bardzo dla mnie interesujące Pańskie prace. W tych dniach poślę Panu tytuły książek. w których opublikowane zostały dane o składzie narodowościowym ludności Polski według spisu 1931 roku34• Szczerze Pana szanujący. K. Moszyński Kartka nr 6 17.1/1.1935 Wielce Szanowny Panie Profesorze, Jak zdołałem się do tego czasu dowiedzieć, dane ze spisu 1931 roku zostały umieszczone w 16. zeszycie wydawnictwa periodycznego •. Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego" za rok 193235• Będę jeszcze starał się dowiedzieć, czy nie zostały wydane uzupełnienia do tych danych. Jeśli Panu nie spieszy się szczególnie i może Pan poczekać do pierwszych tygodni kwietnia to ja, będąc w Krakowie, na miejscu kupię wszystko, co jest Panu potrzebne i wyślę do Leningradu. Jeśli jest inaczej. proszę zwrócić się pod adres: Warszawa. Główny Urząd [Statystyczny}. Al. Jerozolimskie 32. Oczekuję szybkiej odpowiedzi. Oddany Panu, K. Moszyński J4 Zainteresowania D. K. Zielenina statystyką narodowościową Polski związane były z prowadzonymi wówczas w Instytucie Antropologii i Etnografii AN ZSRR w Leningradzie pracami nad "mapami etnograficznymi". Pomoc w zakupie materiałów do "etnograficznej mapy Polski", w trakcie planowanego przejazdu przez Polskę, obiecał D. K. Zieleninowi również P. G. Bogatyriew w liście z dnia 15. 09. 1934. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ..., op. cit. ss. 130. H "Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego", R. 10, 1932, z. 1-36, z. specjalne 1-7. �287 Kartka nr 7 9. VI.1937 Wielce Szanowny Panie Profesorze, W posłanej Panu kilka dni temu odbitce mojego artykułu "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce "36 zapomniałem poprawić pomyłkę na str[onie]1l3: wiersz 17 od dołu wydrukowano "już ", winno być" w użyciu już "; wiersz 16 od dołu wydrukowano "płn. zachodzie ", winno być "płn. wschodzie" Z prawdziwym poszanowaniem, . K. Moszyński Kopia listu D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego. 7. VII.1933 Do Profesora d(oktora) Kazimierza Moszyńskiego Instytut Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR z wdzięcznością potwierdza otrzymanie od Pana nr. 1, tomu 3 Pańskiego cenionego czasopisma37• Dla wymiany przesłano Panu nr 5/6 czasopisma "Sowietskaja Etnografija ". W związku z Waszym bardzo interesującym artykułem o Kaukazie i Bałkanach38 mógłbym sam napisać notatkę na pół arkusza drukarskiego" Paralele kaukasko-słowiańskie "39, w której przytoczę cytaty świadczące o całym szeregu zbieżności w obrzędach i wierzeniach Słowian i ludów Kaukazu. Jeśli znajdzie się u Pana miejsce dla takiej notatki, to proszę mnie zawiadomić. Z serdecznym pozdrowieniem, (D. K. Zielenin) 36 K. Moszyński, Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, 1938. Dział B, Z. l, ss. 65-117, odbitka ss. 53. 37 "Lud Słowiański" t. 3, 1933/34, z. l, Dział A, ss. 160; Dział B, 146. 38 Wskazano tu artykuł K. Moszyńskiego, Znaczenie etnografii Kaukazu dla badań etnologicznych na Bałkanach, "Lud Słowiański" t. 3,1933/34, Z. l, Dział B, ss. 99-107. 39 Nie znamy odpowiedzi K. Moszyńskiego na propozycję D. K. Zielenina. Artykuł Paralele kaukasko-słowiańskie nie ukazał się w "Ludzie Słowiańskim". �288 Aleksander Reshetov, Zbigniew Jasiewicz CORRESPONDENCE BETWEEN KAZIMIERZ MOSZYŃSKI AND DMITRI K. ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN ACADEMY OF SCIENCES IN SANKT PETERSBURG (Summary) The article contains and discusses correspondence between Kazimierz Moszyński (1887-1959), an eminent Polish ethnologist, and Dmitri Konstantynowicz Zelenin (1878-1954), an eminent Russian ethnologist. The publication is based on a collection ofpostcards writ· ten by K. Moszyński in 1930-1937 and a copy of O.K. Zelenin 's letter from 1933, kept at the Archives of the Russian Academy of Sciences in St. Petersburg. O.K. Zelenin 's letters to K. Moszyński were not found in Polish archives and for this reason only part of the correspondence between these two scholars is available. K. Moszyński and D.K. Zelenin have never met in person but through S.P. Bogatyrev, who in the interwar period worked in Czechoslovakia and Germany. Both scholars were interested in the folk culture of Slavs and other ethnological problems. K. Moszyński 's postcards are mainly about the literature needed for scholarly work books that he wanted to get from O.K. Zelenin and books and articles that he sent to him as well as O.K. Zelenin's publications in "Lud Słowiański", a periodical edited by K. Moszyński. They are not personal. The same can be said about the only letter sent by O.K. Ze1enin to K. Moszyński. The correspondence between K. Moszyński and O.K. Zelenin, despite being incomplete, is a valuable source of information about the scholarly interests of both scholars and conditions of scholarly work at their times. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6fd12e3ed38a2e41523df9118657991.pdf 82bf2a79b81c81d3f44267c191a46062 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1050 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1956 t.56 s.2-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TONI 1,V ��u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY W D'ETHNOLOCIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG0LNEGO ZBIORU TOM LV WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R a c Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ń 1971 �RADA WYDAWNICZA JOZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, CZESŁAW HERNAS, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JA WORSKA, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA I. ././\ /(,,::;'.r"-J :'-..- - l ~.:; l . \,t- REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę projektował Zbigniew KLimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1971 REDAKCJA, WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKTOR, POZNAŃ, UL. KANTAKA 4 Nakład 800 egz. Ark. wyd. 27,63, ark. druk 25,25 + 3 wklejki. Papier ilustr. kl. III. Oddano do składania 24 VIII 1971r. Druk ukończono w styczniu 1972r. Cena zł 50,--. Zam. 782/71. K-lO. ------ ------- ---------- WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis L W 25-LECIE treści ZIEM ZACHODNICH Stanisław N o wac z y ń s k i, Przemówienie powitalne Wiesław S a u t e 1', O narodowej roli folkloru na Ziemi Lubuskiej Józef B u I' S z t a, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie Dorota S i m o n i d e s, Opolska literatura ludowa w folklorze Nadodrza Anna S z y f e 1', Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej Mazurach i Warmii Wojciech G l u z i ń s k i, O istocie i funkcjach muzeów regionalnych II. STUDIA, ROZPRAWY, 9 11 15 29 na 45 53 ARTYKULY Karol D c j n a, Dialektologiczna regionalizacja polskiego obszaru etnicznego Aleksander P o s e l' n - Z i e l i ń s k i, Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata. Oceny i propozycje Konrad W y p y c h, Pieniądz lokalny na wyspach Palau -, Anna K o z Y l' a, Bwń wojenna ludów Oceanii Bogusław Z a n i e w s k i, Adopcja dzieci u Polinezyjczyków Ill. OMOWIENIA, Georges PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Warszawa Bednarczuk) 181 193 217 225 1968, Kloska) Otakar N a h o d i l, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen 1970 (Józef BUTSzta) Abschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitiit Tilbingen im Auftrag der Tu,binger Vereinigung filI' Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Schade und Rudolf Schenda, Tiibingen 1970 (Gerhard Kloska) Panemuniu D z li k a i. Lietuvos TSR Moksiu Akademijos Institutas, Vilnius 1970 (Alicja 173 I CZASOPISM C h a b o n n i e r, '-Rozmowy z Claude Levi-Straussem. (Gerhard 83 115 129 153 lVrATERIALY Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Żywa tradycja święcenia zwierząt gospodarczych w południowej Wielkopolsce Jan S z a j b e l, Materiały rękopiśmienne Bożeny Stelmachowskiej w Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu Irena T u r n a u, Polska kolekcja Pat'lstwowego Muzeum Etnografii Narodów Związku Radzieckiego w Leningradzie Krzysztof Wo l s k i, Bhartiya Lok Kala MandaI (Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze Gerhard K los k a, Problem wartościowania w etnografii IV. RECENZJE, 69 241 244 245 247 �6 Philip A 11 i s o n, Cross River Monoliths, Lagos 1968 (Andrzej Mikolajczyk) Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska. WrocławWarszawa-Kraków 1970 (Agata Skl'ukwa) Vido L a t k o v i ć, Narodna knjizevnost I, Beograd 1967 (Kole Simiczijew) Balkanska narodna m'drost. Usporedici na b'lgal'ski, sr'bski, turski, rum'nski, gr'cki lalbanski poslovicl i pogovorki. Sofija 1968 (Kole Simiczijew) Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa. Opole 1969 (Józef Burszta) (Medard Tarko) K o m a r o w s kij, Pjat tysjacz budd Enku. Moskwa Ozgowicz) (Henryka Wesołowska) Sobisiak) (Walerian 278 281 Poznań 1970 (Wa284 Ethnologia Slavica, Bratislava 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, t. 7 (Miroslawa Pasem-Zielińska). Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1969, t. 8 (Mirosława Pasem-Zielińska). . Glasnik na Etnoloskiot Muzej, Skopje 1960 (Kole Simiczijew) Jahrbuch des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig. Bd. XXVI, Berlin 1969 Csterreichische 276 283 N o w a k, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Wypych) Letopis. Jahresschrift 274 279 . Barbara B a z i e l i c h, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich. Bytom 1970 (Zofia Grodecka) Josef Va I' e k a, Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku. Uherske Hradiśte (Kom"ad 269 273 Ozgowicz) lerian 261 265 1968 (Edward Wanda T e l a k o w s k a, W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współczesnej WytWÓl'CZOŚCi. Warszawa 1970 (Boleslaw Januszkiewicz) Cornel I r i m e, Marcela F o c s a, Romanian icons painted on glass. Bucharest 1968 (Barbara Bazielich) Florea Bobu F lor e s c u, Paul P e t r e s c u, Paul H. Stahl, Arta populara de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969 (Barbara Bazie lich) Jacek a l ę d z k i, Sztuka Kurpiów. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1970 (Ed- 1967 258 271 Januszkiewicz) Henryk 254 266 Folklor w życiu współczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu. Poznań 1970 (Anna Maciejewska) Olga A. G a 11 c k a ja, Narodnoje iskustwo Polszi. Moskwa 1970 (Boleslaw ward 251 252 256 W świecie pieśni I bajki. "Studia folklorystyczne", Wrocław-WarszawaKraków 1969 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Hej leluja - czyli o wygasających starodawnych pleśniach kolędniczych w Rzeszowskiem. Warszawa 1970 (Barbara Andrzejczah) Uwagi autora Hej, leluja do uwag recenzentki tejże pracy (F1'Qnciszek Kotula) Ryszard G ó I' S k i, Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności. Warszawa 1970 Georgij 250 286 290 296 299 302 des Instituts fii,r sorblsche Volksforschung. Bautzen 1970 Sobisiak) Zeltschrift 305 fUr Volkskunde, t. 73, Wiedeń 1970 (Walerian So- bisiak) Schweizerlsches Archiv fiir Volkskunde, i 1969 (Wale1'ian Sobisiak) 307 t. 64, z. :3/4 i t. 65, z. 3/4, Basel 1968 310 �7 Zeitschrift fii,r Volkskunde, t. 66, Stuttgart 1970 (Józef Burszta) Kultura, Casopis za teoriju i sociologiju kulture kulturnu politiku, Beograd 1970 (Aleksander 313 315 Posern-Zieliński) V, KRONIKA Festiwale, "dni", konkursy w 1969 r. (Zofia Piotrowska) Na marginesie folkloryzmu (Violetta Krawczyk) IV. Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna poświęcona zagadnieniu zmian kulturowych. ArtUl'ówek pod Łodzią, 13-14 listopad 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) 321 323 Konferencia slovanskych etnografov na Orave (Jan Komorovsky) Pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone etnograficznym badaniom nad pożywieniem, Lund 21-25 sierpień 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczn.e, Poznań 23-25 IV 1971 r. (Maria 319 Paradowska) 327 329 60-lecie urodzin Prof. dra Mariana Jakóbca (Kole Simiczijew) 60-lecie urodzin akademika bułgarskiego Petra Dinekowa (Kole Simiczijew) Jubileusz akademika Haralampije Polenakovicia (Kole Simiczijew) Badania terenowe przeprowadzone przez muzea w latach 1968-1970 (Elżbieta K1'ólikowska) 335 336 338 339 Skanseny (Elżbieta Królikowska) Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku (Konrad Wypych). Festiwal folklorystyczny i sesja naukowa w Lubaniu (J.M.) Wykaz prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w 1970 r. (Zofia Piot1'owska) Uzupełnienie do Wykazu prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w XXV-leciu PRL (Zofia Piotrowska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1970 r. (Elżbieta Królikowska) Doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w latach 1968-1970 (Elżbieta Królikowska) XLV Walne Zgromadzenie 325 344 346 349 350 352 353 354 PTL i sesja naukowa w Międzyrzeczu (Kon1'ad Wypych) 357 Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z działalności w okresie kadencji od 22 X 1967 do 18 IX 1970 r. (B1'onisława Jaworska) 360 Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu 24-28 sierpień 1971 r. (Anna Ku- trzeba-Pojnarowa) 371 VI. IN MEMORIAM Władysław Swirski (Konrad Wypych) Lutoslawa Hajówna (Bolesław Łopuszański) Jan Rompski (Elżbieta Królikowska) Zofia Durbas (Elżbieta Królikowska) Józef Kupiec (Elżbieta Królikowska) 377 378 379 380 380 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego znawczego za rok 1970 (J. Gerlach-Kłodnicka) Towarzystwa Ludo381 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4a447cd894e8802e53a2110c6a9dfe7.pdf 128bee2a25d10b20e879f0327b721b46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1053 Title A name given to the resource Etnografia polska a Ziemie Zachodnie/ LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55 s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA A ZIEMIE ZACHODNIE Sesja Naukowa połączona z 45 Walnym Zjazdem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Międzyrzeczu ma charakter jubileuszowy, i to podwójny. W tym roku przypada mianowicie 75-lecie istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które w tym samym roku może święcić także 25-lecie swej działalności w Polsce Ludowej - okresu niewątpliwie największego swego rozwoju i dorobku. Ale nie to jest przedmiotem jubileuszowej Sesji. Jest nim natomiast fakt 25-lecia połączenia się Ziem Zachodnich i Północnych z Macierzą oraz pełnej ich z nią społeczno-ekonomicznej i kulturowej integracji. Fakt ten wyznacza oczywiście zakres treściowy Sesji, a zarazem skłania do syntetycznego spojrzenia wstecz. I Problem: etnografia polska a Ziemie Zachodnie i Północne nie powstał dopiero po 1945 r. Istniał on od początku powstania nauki o kulturze ludu i towarzyszył stale rozwojowi i dziejom polskiej etnografii. Miał on tylko inny charakter do r. 1945, a inny.w ostatnim 25-leciu. Istotną bowiem cechą etnografii jest fakt, że jej przedmiot - życie i kultura grup etnicznych - nie był społecznie obojętny, lecz wiązał się stale ze sprawami narodowo politycznymi. Była to przecież nauka, która już od początku swego pojawienia się nabierała wybitnie cech narodowych i w każdym prawie kraju przybrała postać "etnografii ojczystej", co zaznaczyło się jak bodaj w żadnej innej nauce - nadawaniem jej często, obok ogólnego określenia "etnografia", nazw o charakterze narodowym: ludoznawstwo, die Volkskunde, narodopis, folklivsforskning itd. Niezależnie jednak od nazwy i ukierunkowania, w każdej z tych "etnografii ojczystych" uznano jeden podstawowy fakt: że oto lud ze swoją pełnią kulturową wyznacza etniczno-narodową granicę, mające dla bytu państwowego podstawowe znaczenie. Wraz bowiem ze wzrostem świadomości narodowej, z prze- �16 JOZEF BURSZTA kształcaniem się czy uznawaniem kultur ludowych za kultury narodo• we - zaznaczyła się w czasach nowożytnych tendencja do pokrywania się granic politycznych z narodowymi. Na tym tle wyrosła w dziejach naj nowszych, w sytuacji, gdy granice narodowe i polityczne były rozbieżne, tendencja pochodna - polityka wynaradawiania. Polityka ta dotyczyła głównie właśnie ludu i jego narodowej kultury. Kiedy więc mówimy o etnografii Ziem Północnych i Zachodnich, to dotykamy zarazem historii stosunków polsko-niemieckich, skondensowanych w zmieniającym się przebiegu granicy między ethnicum polskim a niemieckim, granicy nie pokrywającej się bynajmniej z aktualnymi w danym okresie czasu granicami politycznymi. W każdym prawie okresie dziejów wielkie połacie zamieszkałe przez ludność polską włączone były w niemiecki organizm państwowy. W wyniku wielowiekowego niemieckiego "Drang nach Osten" stopniowo ale stale kurczył się i cofał na zachodzie i północy polski obszar etniczny. Cofanie to było równoznaczne ze zmianą charakteru kultury ludowej. Poszczególne tereny pozostawały polskimi dopóty, dopóki lud opowiadał sobie bajki, legendy czy podania po polsku, kiedy w polskich piosenkach wyrażał swoje uczucia itd., a więc dopóki folklor i cała kultura ludu miały polski charakter. Tę dziejową prawdę rozumieli dobrze politycy niemieccy okresu Bismarcka i Wilhelma II. Najbardziej zaś jaskrawo uwydatniło się to za czasów hitlerowskich. "Der deutsche Osten" miał w hitlerowskich planach zaborczych gruntownie i ostatecznie przybrać w pełni charakter niemiecki głównie właśnie poprzez zatarcie polskiego charakteru kultury ludowej. II Etnografia jako nauka powstała i rozwinęła się nie na bazie zainteresowania się społecznym i ekonomicznym położeniem ludu jako podstawy tworzącego się nowożytnego społeczeóstwa narodowego, lecz z potrzeby poznania kultury tego ludu jako rdzenia polskiej kultury narodowej. Już od początku tych zainteresowań zauważono, że tej kultury ludowej nie można traktować jako jednolitej, że aczkolwiek wykazuje ona cechy ogólnopolskie, to manifestuje się realnie w swych postaciach regionalnych jako odpowiednikach przestrzennych ugrupowań etnograficznych ludu polskiego. Podkreślał to już Hugo Kołłątaj w swym ogólnym programie badań ludoznawczych. Większość też badaczy zainteresowała się kulturą tych pojedynczych grup etnograficznych, mało zaś było takich, którzy ujmowaliby od razu całość etniczno-kulturową ludu polskiego. Do tych ostatnich należał przede wszystkim Oskar Kolberg. Objął on swymi badaniami całość obszaru dawnej Rzeczypospolitej i w swym wie·· kopomnym Ludzie utrwalił obrazy etnograficzne wszystkich regionów, nie �§1l1:!(~ ;,"/ ',,ó\ r;I"1f!1 -.: ~d.l'<J, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie i'7:::; \~/ zapomniał także o tych odłamach ludu polskiego, które od dawna już tkwiły w obrębie niemieckiego organizmu państwowego. Już w swoim, przeznaczonym do encyklopedii opracowaniu Polskiego ludu (rok 1866) mówi o całości "lechickiego szczepu", który "rozwijając się w pełni życia narodowego w swoim ognisku, w Wielko- i Małopolsce, oraz między Mazurami, zacierał się i gasł powoli na swoich kończynach, czyli ukrainach zachodnich, nad Elbą i Odrą, następnie na Pomorzu, w Łużycach i na Szląsku, gdzie wsiąkając w germanizm, słabe tylko dziś zostawił odrośle. acz nie bez właściwego sobie będące ducha i cech miejscowych, nawet wśród powodzi niemieckiej, wyzierających wyraźnym życiem słowiańskim ..." 1 Z czasem Kolberg zajął się tymi "marginesowymi" ugrupowaniami szczegółowo (jego serie Ludu: Pomorze, Mazury Pruskie). Zamierzał też poświt:cić cztery tomy obrazowi etnograficznemu całego ludu śląskiego l położeniem głównego nacisku na Sląsk pruski, czego ostatecznie nie mógł wykonać, pozostawiając w końcu niezbyt obfity materiał głównie do Śląska Górnego 2. Etnografia polska XIX wieku była - można rzec - głównie etnografią regionalną. Nie jest zatem czymś wyjątkowym fakt, że badania kultury polskich grup ludności w obrębie państwa pruskiego prowadzone były wyłącznie lub przeważnie przez badaczy miejscowych, zarówno niemieckich, jak i tych, którzy odczuwali przynależność do narodu polskiego. Znamienne, że ostatnio wymienieni rekrutowali się z tych, którzy spostrzegli i boleśnie przeżywali postępujący proces germanizacji tych grup i zainteresowani byli nie tylko utrwaleniem w piśmie tej kultury, ale podtrzymaniem nadal jej polskiego charakteru. A ponieważ charakter ten ujawniał się przede wszystkim w folklorze, zwłaszcza w pieśni - na tę też dziedzinę kultury ludowej położyli oni główny nacisk. Ujawniają to także dzieje badań ludoznawczych zarówno w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, jak i na Sląsku. Tak więc na Mazurach i Warmii naj starszy rękopiśmienny zbiorek mazurskich pieśni Thomasicka powstał już w końcu XVIII wieku, najstarszy zaś druk takich pieśni z powiatu piski ego wydał w 1835 r. Paulini z Drygał. Entuzjasta polskości i obrońca ludu mazurskiego przed germanizacją, Gustaw Gizewiusz (1810-1848), zebrał "Pieśni ludu znad górnej Drwęcy", do których wydania przystąpiono dopiero teraz. Zainteresowania pieśniami na tle całości kultury ludu wykazywali Marcin Giersz (1808-1895) i inni, a zwłaszcza Wojciech Kętrzyński (1838--1918). Wszy- l O[skar] K[olberg], Polski lud. W: Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 21, Warszawa 1366, s. 217. ~ Zob.: O. Kolberg, Dzieła wszystkie t. 43, Sląsk, przedmowa M. Gładysza, s. XIII i inne. 2 - Lud, t. 55, 1971 ~"1 �18 JOZEF BURSZTA scy oni łączyli zainteresowania ludoznawcze z akcją nad utrzymaniem polskości tego odciętego od Macierzy ludu 3. Takie same lub podobne motywy przewodziły etnografom i folklorystom kaszubskim. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (1764--1855) z pobudek patriotycznych zajął się dialektem i kulturą ludow,! kaszubską. czyniąc w tym zakresie specjalne badania terenowe. Florian Cejnowa (1817-1881) pierwszy zajął si(~ programowo problemen'l germanizowu;)ia Kaszubów, był gorącym patriotą kaszubskim, usiłował "tworzyć kaszubsl,i język literacki i wiele poświęcał się badaniom historii, jc;zyka i kultury kaszubskiej ze szczególnym. uwzględnieniem folkloru. Za swoją patriotyczną działalność został nawet osadzony w więzieniu. Podobną dziaLiDOŚĆ, choć nie w takim nasileniu, uprawioli: Julian l:lrejs (Sjerp-Polaczek, 1820-1904); przejściowo na tym terenie Roman Zmorski (1822--1867); w zakresie słownictwa kaszubskiego Franciszek Poblocki, pierwszy wydawca Słownika kaszubskiego (1887); wielki ideolog obrony ludności s10wial1skiej w Niemczech przed zgermanizowaniem, Alfons Parczewski (1849-1933), który czynił szerokie wędrówki badawcze po kresach polszczyzny i dał (1896) poważną rozprawE; Szczqtki kaszubskie w prowincji pomorskiej; badacz Kaszubszczyzny, autor szeregu prac historycznych, etnograficznych i językoznawczych -- Józef Lęgowski-Nadmorski (1852-1930); dalej tacy badacze i działacze, jak: Izydor Gulgowski (1874--1925) czy Aleksander Majkowski (1876-1938) i inni 4. Nie inaczej wynika z dziejów XIX-wiecznej etnografii i folklorystyki śląskiej, rozwiniętych tu zresztą wcześniej niż na innych terenach. Szereg opracowań z tych dziedzin dotyczących Sląska Dolnego dał już w początkach XIX w. Jerzy Samuel Bandtkie (1766-1835), późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Najwybitniejszym przedstawicielem i pionierem śląskiego ludoznawstwa stał się Józef Lompa (1797-18G3), znakomity badacz folkloru, szczególnie pie.śni. Do rozwoju śląskiego ludoznawstwa przyczynił się prężny ośrodek słowiański na uniwersytecie we Wrocławiu, skupiający obok Czechów, Lużyczan i Polaków nawet Niemców. Do typowych zaś ludoznawców a zarazem działaczy patriotycznych należeli tacy, jak: Andrzej Cinciała czy Karol Miarka i inni. Na Sląsku też J W. Gębik, Badania nad kulturą ludową Warmii i Mazur. ,.Rocznik Olsztyński'" t. I, 1958, s. 320-323; Tenże, Folklor WaTmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. "Literatura Ludowa" 1959, nr 3/4, s. 13-26; O. Kolberg, Mazury Pruskie (Dzieła wszystkie t. 40), tu zwłaszcza przedmowa pióra W. OgrodziiJskiego (s. V-XLIV) oraz Słownik biograficzny w opracowaniu W. Chojnackiego (s. 618-624). 4 Zob.: A. Bukowski, Regionalizm kaszubski, Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Poznań 1950; O. Kolberg, Pomorze (Dzieła wszystkie t. 39) - w obu pracach szeroka bibliografia. �Etnografia polsIw a Ziemie 19 Zachodnie w badaniach życia ludu Lucjan Malinowski (1839-1898) stworzył podstawy polskich badarl gwaroznawczych w oparciu o uzyskane w badaniach terenowych śląskie zbiory folklorystyczne 5. Dzieje polskich badań etnograficzno-folklorystycznych mające za przedmiot kultun; polskich grup ludnościowych w obrębie państwa niemieckiego w~kazują, że niemal wszystkie one prowadzone były po linii patriotycmej przez działaczy lokalnych na marginesie ich właściwego z8wodu drogą wyłącznie indywidualnego wysiłku i zapału, zazwyczaj bez oparcia instytucjonalnego, czc;sto wbrew własnym interesom material-nym, a z osobistą szkodą. Czasem tylko znajdowali oni oparcie w lokalnych zrzeszeniach, bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach, ale też sami takie instytucjonalne ośrodki zakładali i utrzymywali. To, co uczynili oni dla poh:kiej etnografii Ziem Za.chodnich i Północnych - a uczynili bardzo wiele - zawdzięczać należy głównie sile ich własnej osobowości. III Zinstytucjonalizowana już etnografia okresu międzywojennego tylko częściovvo zainteresowała się w sposób programowy etnografią polskich grup autochtonicznych w Rzeszy Niemieckiej. Spośród czołowych ówczesnych etnografów zainteresowania przeszłością kulturową Ziem Zachodnich przejawiły się w większej mierze jedynie u prof. Adama Fischera, redaktora "Ludu", autora syntetycznych opracowat't kultury kaszubskiej i całego Pomorza oraz zarysu kultury Łużyczan, Słowian Połabskich i dawnych Prusów H. W ośrodku poznańskim tylko dr B. Stelmachowska zwróciła uwagę na przeszłość słowiańską i polską Ziem Zachodnich w szeregu artykułów, ona też opracowała program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego 7. Na szczególną uwagę zasługuje rozwinięta na kilka lat przed ostatnią wojną działalność Wydziału Etnograficznego w Toruniu i Instytutu Bałtyckiego w Gdyni. Żaden jednak z ówczesnych etnografów polskich nie mógł prowadzić systematycznych badań terenowych za polską granicą. pod red. H. Kapełuś i J. KrzyżanowJ. Pośpiecha, Sląsk, s. 425-466; O. Kolberg, Sląsk (Dziela wszystkie t. 43), tu obszerna przedmowa M. Gładysza oraz bibliografia. 6 Wymienić należy najważniejsze tu prace Fischer.a: Lud kaszubski, Lwów 1923; Związek etnogmficzny Pomorza z Polską, TorUł'! 1930; Etnografia slowiańska. 1. Polabianie, Lwów 1931; Kaszubi na tle etnografi'i Polski, Toruń 1934 (toż w książce wydanej także po angielsku: The Cassubian Civilization, by F. Lorentz, A. Fischer and T. Lehr-Splawiński, London 1935). 7 B. Stelm<Jchowska: Z przeszlości Slowian pólnocno-zachodnich. "Pamiętnik Instytutu 13altyckiego", z. 2, Toruń 1931; Etnografia PlJmorza i Prus Wschodnich. W: " DZieje folklorystyki skiego, Ossolineum Słownik Geogmficzny t. 1, z. L Warszawa polskiej 1800-1863, 1970, opracowanie Państwa Polskiego 1937; Sztuka ludowa i ziem historycznie na Kaszubach, z Polską Poznań 1937. związanych, �20 JOZEF BURSZTA Badania kultury polskich grup autochtonicznych pozostały więc głównie domeną etnografów niemieckich, którzy - zwłaszcza w okresie panowania hitleryzmu - starali się zacierać ślady polskości tej kultury i fałszowaniem rzeczywistości kulturowej wykazywać niemiecki charakter tych terenów. Mieli oni do dyspozycji instytuty naukowe, cza~opisma i wydawnictwa, oparcie w państwowej polityce itd. Tej wyraźnie germanizacyjnej akcji badawczo-publikacyjnej ze strony niemieckiej w zakre·· sie kultury ludowej, a zwłaszcza folkloru, bardzo silnie w okresie międzywojennym rozwiniętej, przeciwstawiała się - co wykazały szczegółowe badania - sama ludność polska siłą swej tradycji i przywiązania do własnej kultury 8. Działacze miejscowi, zorganizowani w Związku Polaków w Niemczech, czy też żyjący poza tą organizacją, mogli jedynie dokumentować - i to często w ukryciu - tradycyjną kulturę ludności miejscowej, wykazując już przez sam fakt dokumentacji jej polski charakter. Ale i takie próby spotykały się zazwyczaj z szykanami i kończyły więzieniem 9. Taka działalność w zakresie etnografii i folkloru polskiej ludności autochtonicznej prowadzona była więc nadal wysiłkami indywidualnymi samych działaczy, rzadko w kontaktach z odpowiednimi instytucjami polskimi w kraju. IV Połączenie Ziem Zachodnich z Macierzą przekreśliło od razu rezultaty lO-wiekowego naporu niemczyzny na nasze ziemie i zmieniło obraz etniczny tej części Europy. Przez fakt włączenia terenów zamieszkałych przez autochtonów oraz zasiedlenia tych ziem osadnikami polskimi, po raz pierwszy w dziejach granica państw~a pokryła się ściśle z polsko-niemiecką granicą etniczną. Fakt ten postawił przed polską etnografią szereg zadań, które można ustawić w czterech zasadniczych grupach. Pierwszą z nich jest krąg zagadnień związanych z obrachunkiem z nazistowską etnografią niemiecką. Etnografia ta - jak wiadomo 3 Na terenie Śląska Opolskiego znakomicie to wystąpiło w źródłowych badaniach i publikacjach Doroty Simonides. Zob. np.: Śląska literatul"a ludowa a nauka niemiecka. "Kwartalnik Opolski" 1963, nr 4; Rewizjonizm zachodnioniemiecki a ślqska literatura ludowa. Z folklorystyki .';lqskiej, Opole 1967; Współczesna śląska proza l'udowa, Opole 1969 i inne. Por, też publikowany obok referat tejże autorki na zbliżone tematy. 9 Wskazują na to np. dzieje badań etnograficzno-folklorystycznych okresu międzywojenI!ego na terenie Mazur i Warmii czy Złotowskiego, Zob.: W. Gębik, Folklol' Warmii i Mazur i jego polscy badacze ..., op. cit.; W. Wrzesiński, Powiat zlotowski w latach 1920-1939. W pracy zbior. pod red. wymienionego Ziemia Zlotowska, Gdańsk 1969, s. 117-175. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 21 została włączona w służbę idei narodowego socjalizmu i z tej pozycji rozwinęła swą działalność skierowaną szczególnie na "niemiecki wschód". Powstały specjalne opracowania (w postaci np. zbiorowego dzieła Der deutsche Osten, 1936), które widziały na tym wschodzie tylko niemieckiego chłopa i jego kulturę, jako nosiciela najwyższych narodowych wartości - rasy, germańskości itd. O kulturze grup polskich nie pi5':ano, praktycznie natomiast zajęto się ich kulturową a nawet biologiczną zagładą. Jak również dobrze wiadomo, nasze Ziemie Zachodnie i Północne stały się po wojnie przedmiotem usilnych badań w ramach popieranej przez liczne ziomkostwa w NRF tzw. etnografii przesiedleńców (die Volkskunde der Heimatvertriebenen). Otóż okazuje si!;" że ani ta hitlerowska, ani etnografia przesiedleńców nie zostały ze strony polskiej w sposób jakiś bardziej systematyczny omówione i ocenione. Tą pierwszą zajęła się tuż po wojnie prof. B. Stelmachowska, omawiając działalność oddziału etnograficznego instytutu politycznego (Volkspolitisches Institut) niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu za czasów okupacji l0. Ujawniła ona wyraziście, jak ogromny nacisk kładziono w tzw. Warthegau na zacieranie pozostałości polskiej kultury ludowej z jednej, a jaką wagę przywiązywano do niemieckiej kultury chłopskiej jako do czynnika decydującego o niemieckim charakterze kraju. Natomiast cała etnografia hitlerowska jako taka, w jej teoretyczno-ideologicznych założeniach i wynikających stąd praktycznych poczynaniach w stosunku do ludności polskiej - nie została wzięta na warsztat badawczy. Poruszano te sprawy tylko okazyjnie: przy wydawnictwach regionalnych (jak np. Pomorze Zachodnie - Nasza ziemia ojczysta), na sesjach naukowych, zwłaszcza na Sesji Pomorzoznawczej w 1960 r., kiedy to poddano krytyce wiele stwierdzeń niemieckiej etnografii dotyczących poszczególnych dziedzin kultury ludowej tego regionu, a także zafałszowania sytuacji etnicznej przez niemieckie atlasy etnograficzne 11. Nie podjęto jednak frontalnie spraw etnografii przesiedleńców, co zresztą nie było łatwo w sytuacji kompletnego braku odnośnych wydawnictw zachodnio-niemieckich (o ile wiadomo, czasopisma "Jahrbuch fur die Volkskunde der Heimatvertriebenen" nie ma u nas w żadnym zakładzie etno10 B. Stelmachowska, Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim. "Lud" t. 37: 1947,s. 236-276. 11 Zob. materiały na Konferencję Pomorzoznawczą w: "Szczecin" nr 8-9: 1959 ("Prace i Materiały Etnograficzne" PTL nr XVI) oraz "Lud" t. 48: 1963; T. Wróblewski, Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych. "Szczecin" nr 3-9, op. cit., s. 137-155; J. Burszta, Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim. "Lud" t. 49: 1965, s. 417-450. Dobrze została naświetlona sytuacja w zakresie folkloru dzięki zwłaszcza wspomnianym pracom D. Simonides. �22 JÓZEF BURSZTA graficznym). Jak więc widać, konto w tym zakresie jest jeszcze nadal otwarte, choć sprawy te tracą stopniowo na aktualności w zestawieniu z wytworzoną w międzyczasie nową rzeczywistością polityczną i społeczno-kulturową. v Do drugiej grupy problemów, jakie stanęły przed powojenną etnografią polską, można zaliczyć badania autochtonicznej tradycji kulturowej. Włączenie autochtonicznych grup ludności w polski organizm narodowy dało etnografom możność swobodnego i bezpośredniego zajęcia się badaniem tego, "czego nie starła nawałnica" - jak to obrazowo określiła prof. Stelmachowska. Chodzi o badanie kultury ludowej milionowej grupy Opolan, szeregu autochtonicznych wsi lubuskich, dalej w Złotowskiem, Bytowskiem oraz na terenach Warmii i Mazur. Niejako z miejsca Instytut Zachodni w Poznaniu przeprowadził swoistą akcję historyczno-inwentaryzacyjną przy udziale także etnografów z kilku ośrodków, co znalazło swój wyraz w monumentalnym dziele Ziemie Staropolski 12. W ślad za tym pierwszym, powierzchownym z konieczności jeszcze ujęciem stanu kultury autochtonicznej, poszły badania szczegółowe. Jak to zazwyczaj w naszej etnografii, nie było tu jakiegoś centralnego planu (mimo właśnie ówczesnego centralizmu administracyjnego), inicjatywy badawcze wychodziły natomiast z poszczególnych ośrodków i od jednostek. Ze wszystkich ukierunkowań badawczych była to akcja najbardziej ożywiona, wciągająca nie tylko zawodowych etnografów i folklorystów, ale także liczne rzesze amatorów. Trwa ona też nieprzerwanie do dzisiaj i dała w efekcie kilka tysięcy pozycji bibliograficznych 13. Trudno oczywiście 12 W serii wydawniczej Ziemie Staropolski autochtoniczna kultura ludowa została omówiona w następujących tomach: t. IV cz. 2, Warmia i Mazury, przez H. Skurpskiego i M. PrUfferową; t. II cz. 1, Pomo1·ze Zachodnie, przez B. Stelmachowsl<:ą pod charakterystycznym tytułem Czego nie starła nawalnica; t. III, Ziemia Lubuska, przez A. KutrzE:biankę. 13 Poszczególne regiony zostały już do p2wnego okresu bibliograficznie opracowane, głównie w zakresie folkloru. Zob.: Materiały do bibliografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. Oprac. J. i W. ChojnClccy. "Literatura Ludowa" 1959 nr 3-4, s. 96-119; Materialy do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958. Oprac. T. Brzozowska. "Literatura Ludowa" 1959 nr 1-2, s. 112-118; Materiały do bibliografii folklOl·u zachodniopomorskiego od końca XVIII w. do 1959 r. Oprac. J. Chojnacka, W. Chojnacki. "Literatura Ludowa" 1960 nr 4-5, s. 69-82; Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 19451960. Oprac. D. Świrko i W. Jankowerny. "Literatura Ludowa" 1960 nr 6 s. 55-64; Materiały do bibliografii polskich publikacji z zalo·esu folkloru śląskiego za lata 1945-1958. Zestawił J. Sadownik. "Literatura Ludowa" 1958 nr 2-3, s. 98-123. Należy oczekiwać dalszych opracowań w tym zakresie. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 23 zajmować się tutaj bardziej szczegółowo tym szczególnym dorobkiem. Ogólnie mówiąc, da się on ugrupować w kilka działów. Syntetyczny charakter mają etnograficzne monografie regionów i miejscowości. Można tu przykładowo wymienić takie pozycje, jak: Stare i nowe Siolkowice, pod red. M. Gładysza; Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, w której ujęto również kulturę autochtonicznych wsi lubuskich; Kaszubi bytowscy R. Kukiera i inne. Dojrzewa do opracowania syntetyczna monografia tradycyjnej kultury ludowej Warmiaków i Mazurów przygotowywana w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 14. Ten typ opracowań jest jednak stosunkowo nieliczny, przeważają natomiast znacznie opracowania przedmiotowe i problemowe. Jest ich mnóstwo i dotyczą w większości ujęć wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej: budownictwa, kultury rolniczej, kostiumologii ludowej (tu cenna akcja wydawnicza PTL - Atlas polskich strojów ludowych, w tym także wszystkich grup autochtonicznych), środków transportowych (np. szkutnictwa zachodniopomorskiego), dalej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, wierzeń, wiedzy ludowej itd. Vi Szczególnym wzięciem badawczym - nie bez wpływu na możliwość praktycznego wykorzystania - cieszy się autochtoniczny folklor, zwłaszcza muzyczny, badany kiedyś systematycznie przez Państwowy Instytut Sztuki oraz Polskie Radio. Plon zbieracki idzie w wiele tysięcy pieśni i melodii. Wolno natomiast postępuje jego opracowanie i publikowanie. Na uwagę zasługuje fakt, że te właśnie opracowania przedmiotowe i problemowe poszczególnych stron i zagadnień autochtonicznej kultury ludowej nie tylko wypełniły i wypełniają dotkliwe luki w dotychczasowej znajomości tej kultury - tak często przecież celowo pomijanej i przemilczanej w badaniach niemieckich - ale także dały okazję wielu badaczom do skonfrontowania stanowiska polskiej etnografii w stosunku do tendencyjnych często twierdzeń etnografów niemieckich. Ujawniło się to m. in. w swoistej erupcji badawczej z okazji wspomnianej Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej w Szczecinie w r. 1960. W publikacjach z tą Sesją związanych prześwietlono krytycznie - jak wspomnieliśmy - całą niemal odnośną literaturę niemiecką. Podobnie jest w wielu późniejszych opracowaniach typu problemowego. Badania kultury autochtonicznej pogłębiły w sposób zasadniczy dodo zanotowania są dwie zbiorowe pozycje: Ludność rodzima na Folklor. Pod red. W. Saulera. "Zeszyty Lubuskie" nr 10, Zielona Góra 1970; Wieś dolnośląska, pod red. A. Nasza. "Prace i Materiały Etnograficzne" t. XX, Wrocław 1970. 15 Przykładowymi mogą być tu prace A. Szyfer: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazmów i Warmiaków. Olsztyn 1968; Tmdycyjna ast1'onomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach. Olsztyn 1969. H Ziemi Ostatnio Lubuskiej. �24 JÓZEF BURSZTA tychczasową wiedzę oraz wniosły wiele nowych ujęć poznawczych i korzyści naukowych, zwłaszcza w zestawieniu z badaniami całego polskiego obszaru etnicznego, stanowiącego teraz jeden już niepodzielony, zwarty obszar kulturowy. Wskazały one m. in. na charakterystyczną zachowawczość tradycyjnej kultury autochtonicznej, która wykształciła się w historycznych warunkach koniecznego izolowania się w otoczeniu niemieckim jako swoista metoda samoobrony narodowej. I to była wielka historyczna rola kulturowej tradycji 'autochtonicznej, która też dzięki temu przechowała dla nauki wiele "starego złota" etnograficznego, niekiedy jednak z charakterystycznymi naleciałościami niemieckimi. VI Zasiedlenie Ziem Odzyskanych kilku milionową masą osadników pochodzących z wszystkich grup regionalnych oraz z repatriantów i reemigrantów wywołało szereg społeczno-kulturowych zjawisk, które złożyły się na następną, obszerną grupę problemów badawczych. Można tu znów wydzielić dwa kierunki zainteresowań badawczych, opartych o różne założenia teoretyczno-metodologiczne. Pierwsze z tych ukierunkowań polegało w gruncie rzeczy na dokurnentgcji tradycyjnych dóbr kulturowych wniesionych z sobą przez poszczególne regionalne grupy osadników w nowe środowisko Ziem Zachodnich i Północnych. Faktem jest bowiem, że grupy te wniosły i musiały wnieść z sobą swą regionalną kulturę, a przynajmniej pewne jej przejawy wtedy, gdy całość nie nadawała się do przeniesienia (np. wytwory kultury materialnej, jak budynki, urządzenia, narzędzia). W każdym razie ta wniesiona kultura była pełna w zakresie umiejętności, zachowań społecznych (zwyczaje, obrzędy) i treści umysłowych. Otóż rejestracja tych transferowanych elementów kulturowych stanowi wielostronny interes naukowy. Z jednej strony może być doskonałym źródłem do odtworzenia kształtów kulturowych tych regionów, skąd pochodzili osadnicy. Główna stąd uwaga skupiła się na grupach repatrianckich, a zwłaszcza reemigranckich: z Rumunii, Jugosławii, Francji i in. Grupy te bowiem, stanowiące przez pewien czas wyspy kulturowe w otoczeniu obcym, zachowały zazwyczaj szereg archaicznych elementów kulturowych z dawnego swego miejsca pochodzenia oraz nabyły z otoczenia sporo elementów obcych. Sama więc ich rejestracja stanowi wyjątkowo interesujący materiał do zgoła szerszych dociekań. Dobrze wi~c, że sporo badań i publikacji zostało takim grupom poświęconych. Szczególne osiągnięcia ma tu ośrodek wrocławski 16. 16 cław M. in. zastal temu poświęcony caly 1. tom "Zeszytów Etnograficznych", Wro1963 ("Roczniki Etnografii Śląskiej" t. II z. 2); należą tu też liczne opraco- �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 25 Z drugiej znów strony badania wniesionych w nowe środowisko elementów różnych kultur regionalnych, składających się - przynajmniej przez pewien okres czasu - na nową i specyficzną konfigurację kultur lokalnych Ziemi Zachodnich - rzuca światło zarówno na same procesy osadnicze, jak i na nowy obraz kultury tradycyjnej tych ziem. Całość tego nowego obrazu została uchwycona w jedynej jak dotąd ogólnopolskiej akcji badawczo-publikacyjnej, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny. Analogię mamy jeszcze w badaniach sztuki ludowej. Nie powstał tu jednak odpowiedni atlas, choć ukazało się bardzo wiele cennych opracowań monograficznych. Badania elementów wniesionych rzadko dotyczą tylko ich rejestracji. W opracowaniach monograficznych podkreśla się zazwyczaj także funkcję i los tych elementów kulturowych w nowym środowisku: jak one się adaptują, jak zmieniają i wreszcie, jak i kiedy zanikają na rzecz elementów kul tury powszechnej 17. Można tu ogólnie zauważyć, że opracowania tego kierunku badawczego (a jest ich sporo), jako nastawione na szczegółową dokumentację elementów kultur lokalnych, stanowią jeden z dwu równouprawnionych sposobów analizy kultury, w tym kierunku opartej o przyjęte (implicite lub explicite) atomizujące spojrzenie na kulturę. Dorobek tego ukierunkowania badawczego jest duży i trudno tu bliżej się nim zająć. Składa się on w sumie na pełny niemal obraz nowopowstałej sytuacji kulturowej na omawianych ziemiach. Szczególną zasiugę w systematycznej rejestracji, obok specjalistycznych ośrodków (jak np. Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Sląski, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, katedry uniwersyteckie), mają działy etnograficzne muzeów regionalnych. VII Drugie ukierunkowanie w badaniach powojennej rzeczywistości społeczno-kulturowej bierze za przedmiot obserwacji nie tyle masowe wytwory kulturowe, ich dokumentację i opis, ile sam płynny proces zjawisk społeczno-kulturowych. Zwraca więc uwagę nie na same elementy kulturowe jako takie, na ewentualną zmianę ich formy i funkcji, lecz głównie na sam związek między jednymi a drugimi zjawiskami, na zmienny wania J. Pawłowskiej, a zwłaszcza Dolnoślqska wieś Pracze w powiecie milickim, część I, Wrocław 1966,część II, Wrocław 1968. . 17 Zob. np.: R. Kukier, Integmcja kuUurowa mieszkańców wschodniej części ziem województwa koszalińskiego. "Przegląd Zachodnio-Pomorski" nr 5: 1965 s. 71-75. �26 JOZEF BURSZTA ich stosunek zarówno między sobą jak i całością kultury środowiska, przy czym tradycyjne elementy kulturowe - stosownie do ich rzeczywistego znaczenia - zajmują tylko, zmienną zresztą, część pola obserwacji. Polem tym zaś jest wspomniana całość społeczno-kulturowa konkretnej społeczności. U podłoża tego ukierunkowania leży więc inne, a mianowicie całościowe, holistyczne spojrzenie na kulturę. To ukierunkowanie badawcze jest zatem spokrewnione ze spojrzeniem socjologicznym 18. W procesach zachodzących w obrębie społeczności lokalnych powstałych zarówno w związku z zasiedleniem ich przedstawicielami różnych grup lokalnych, jak i w wyniku oddziaływania szeregu różnych czynników - pod uwagę bierze się szczególnie procesy wiodące w przeobrażeniach kulturowych. Niektóre z nich miały nawet swoiste następstwo czasowe. Tak więc do chronologicznie pierwszych należy proces akomodacji czy adaptacji społeczno-kulturowej, a więc zjawisko dostosowywania się osadników do warunków techniczno-cywilizacyjnych nowego środowiska oraz nawzajem do siebie w indywidualnych i społeczno-kulturowych manifestacjach i wzorach kulturowych. Cechą tego procesu jest, a raczej było, wzajemne wartościowanie, zmieniające się jego kryteria, eliminowanie tych przejawów kulturowych, które podległy wartościowaniu negatywnemu oraz przejmowanie elementów ocenianych wybitnie dodatnio. Równolegle trwał proces swoistej społeczno-kulturowej neutralizacji w obrębie społeczności lokalnych poprzez przejmowanie i manifestowanie elementów cywilizacji urbanistycznej (miejskich strojów, urządzeil wnętrz, języka, modelu zachowania się itp.). Prowadziło to oczywiście do szybkiego zaniku większości tradycyjnych elementów kultur regionalnych jako właśnie podstawy klasyfikacji przynależności regionalnych, a sprzecznych z tendencjami neutralizacji. To wszystko składało się na następną kategorię zjawisk, mianowicie na proces społeczno-kulturowej integracji jako najważniejszego i typowego na Ziemiach Zachodnich. Zarysowane wyżej procesy mają charakter ogólny, tzn. przejawiają się w sposób zbliżony i w tY\1nsamym kierunku na całych omawianych ziemiach, jako zresztą przejaw ogólnych tendencji współczesnego życia. J. Burszta, Reseaj'clL in Cultu1"al AnthTOpology in Western and North-Western Some Aspects of Methodology. W: Poland at the 8th International Congress of Anth'ropological and Ethnological Sciences. Ossolineum 1968, s. 51-61; Tenże, 18 Poland. T1"aditionelle turellen Volkskunde Umwandlung und in den Gegenwartsforschung Dorfern der dargestellt polnischen am Beispiel Westgebiete. W: der kulProbleme Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung, wyd. W. Jacobeit i P. Nedo, Berlin 1969, s. 93-103. ""7 Literatura o charakterze socjologicznym i socjologiczno-etnograficznym do r. 1966 została bibliograficznie ujęta przez A. Kwileckiego w pracy Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego. Poznań 1967, s. 335-432. und �Etnograf'ia polska a Z'iem'ie Zachodn'ie 27 Ale poszczególne regiony Ziem Zachodnich i Północnych, a nawet konkretne społeczności lokalne, mają tu swoją specyfikę, w zależności od złożenia konkretnych czynników. Tak więc np. inaczej przebiegają te procesy integracyjne i inną mają postać we wsiach czy regionach o pewnym procencie ludności autochtonicznej, czy też tam, gdzie zdecydowanie przeważa jakaś jedna grupa osadnicza. Badania tych procesów mają już dość poważną literaturę, wychodzącą głównie z ośrodków: wrocławskiego, opolskiego, poznańsko-zielonogórskiego, toruńskiego, a ostatnio także olsztyńskiego. Na jedno jeszcze zjawisko i problem badawczy należy na koniec zwrócić uwagę. Jest nim mianowicie fakt pełnej integracji Ziem Zachodnich z Macierzą, stąd nazywanie ich Ziemiami Zachodnimi (przez duże litery) ma już tylko charakter określeń geograficznych. Nie oznacza to jednak stapiania się ich z resztą ziem w jakąś bezkształtną jednolitość. Procesowi ujednolicania towarzyszy dialektycznie przeciwstawne zjawisko różnicowania się regionalnego. Dzieje się to jednak już na innych drogach i zasadach. Można określić je jako zjawisko współczesnego regionalizmu czy neoregionalizmu. Każdy region, pokrywający się już w zasadzie z terenem województwa, ma swoje centrum administracyjno-gospodarcze i społeczno-kulturalne, które z tej racji stanowi ośrodek więzi regionalnej. Spośród wielu złożonych wyznaczników neoregionalizmu interesować nas tu mogą tylko ściśle kulturowe. Są one trudno dostrzegalne i wymierne. Składa się bowiem na nie jakieś charakterystyczne połączenie różnorodnych tradycji kulturowych i wywodzących się po części z nich inicjatyw społeczno-kulturalnych. Ujawniają się one w wielu przejawach życia regionalnego: w tworzeniu i działalności lokalnych towarzystw miłośników czy przyjaciół danego regionu, w profilu lokalnej literatury pięknej, popularnej i naukowej, w opiece nad twórczością ludową i ludowymi zabytkami, czy wreszcie w wydobywaniu ze skarbów folkloru regionalnego najlepszych i najbardziej reprezentatywnych jego wartości, by je wtórnie wcielać w życie, przynajmniej w to świąteczne. Zadziwia wręcz, jak ten współczesny ruch regionalistyczny zapuścił głęboko korzenie na ziemiach nad Odrą, Nysą i Bałtykiem i jak stał się żywotną i nieodłączną cząstką życia społeczeństwa. Ma on swoje lokalne cechy w każdym województwie, ma je też i piękna Ziemia Lubuska, która właśnie nas gości. Ruch ten ma swoich kronikarzy, ale sprawy roli i przejawów tradycji kulturowej w aktywizacji współczesnego życia społeczno-kulturalnego i w tworzeniu jego nowoczesnych form i treści powinny być domeną zainteresowań przede wszystkim właśnie etnografii. �28 JOZEF BURSZTA JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE WESTERN TERRITORIES (S umma ry) Polish ethnography has long been interested in the culture of the Polish population inhabiting those lands, which until their reincorporation within Polish borders 25 years ago - were a part of the German Reich. By the end of the XVIII century Polish folk songs from Masuria and Varmia were already being recorded, while the first researches into the culture of the local peasantry were conducted with a view to counteracting germanization. (Gizewiusz, Giersz, Kętrzyński and others). The situation was similar in Kashubia and Western Pomerania (Cejnowa, Prejs, Zmorski, Pobłocki, Parczewski and others), also in Silesia (Bandtkie, Lompa, Cinciała, Miarka, Malinowski). GeQfrally speaking, these were studies carried out by regional specialists. Only O. Kolberg attempted an account of the Polish ethnicum taken as a whole. In the interwar period research was hampered by the nationalistic policies of the German authorities. All interest in this field was concentrated in the Polish centres: Poznań (B. Stelmachowska), Lwów (A. Fischer, the author of synthetic studies on Kashubian culture, the Polabian Slavs and the Lusations), Toruń and Gdynia (Baltic Institute). In the post-war period investigations in these areas have been extensively developed following two basic directions: 1) the documentation of traditional autochthonic culture and a critical appreciation of the contribution of German ethnography to this field; 2) research into the socio-cultural adaptation and integration of these communities, for which purpose modern methodological techniques are applied. Bibliography relating to both currents is already very extensive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5286a2d3ee5e55ce2ef2e1060269203d.pdf 17024c1c0a0ae16eea2c921715d51b90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1862 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1727 Title A name given to the resource Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.283-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198:~ BARBARA BAZIEIJICH WSP0ŁCZESNE ASPEKTY B.t\DAŃ NAD STROJAMI LUDOWYMI Zagadru~enie strojów lud:owy,ch, któr02 od przeszło 150 ,Lat w~sz.ło w sfel'ę 'zainteresowań ludzi różnej ,profesji, jest na,ool Ifrapującym tEmatem badań nau;k'o'wych. Kiedy poid koniec XVIII w., a potem na początku XIX w. z",częły rozw.i1ać się w EUI"O\Pi€prądy romalUty:mrru i wrnz IZ nimi ooraz bardziej 2W11"acan:ouwagę na życi.e wsi i jej wartości, szukając nadto, z,81równo w k:rajiohraZJi'e, jak tna:dy;cy;jnej 1{Julllturze wątków i ins;pilI"acji twó:r!czej, pojalwiły się taikże pienw:sze ef€lkJty :zJa~nteTiesowaństrojami luidowymi. Były to ;przede wszystk~m ma181rnk1e lub gmi.rczme, nien~adko !ka1orow e prnedsiawienia ludzi wsi w stl'ajach z róilnyloh relg'ronów. Wyikony.wałi je współcześnie żyją'cy artyści mM8!I"Ze1, którzy w ten ~pooób dCl/wali upu~t nie tyl]ko swej aJrtystyoznej wrażliwości, ale również stwarzali w m~8lrę możiUo:ści - wiffi1IlY OOkJumEIDtdla ubiorów ludQwy'oh ówcz.esnych czasów. Podobnych doikumenrt:ów WlPralwdzi'e nile brak i z wozeŚ11:ie1jszych okresó)w, w zasadzie jednruk są one nie liJczne, sIk:roffi!I1€i w żadnym wypaidkJu nie tWOlI1Ząj<aik1eijiś więlkszejoa,Łośc.i, ani .też peWlnega cyklu wy()1bra~ń. Baidalczle i zainteresowani problematyką strojów I1egionalny;ch w1edzą dobn~, żeodtJwarMI1i€ I1lp. histolJ.,ii ubiorów dklr-eślonej gm.liPY e,tnogrr8!ficzm.ej n81wet a dOl~e zachowanej ciągłości kurLtur'Ow.ej, wobec braku ŹirOOdnie jest rzeczą łartiwą, a w oparciu o malteI1iały ikolIlogTaIHc.zne, często WiI"ę<:Z niernJ()lżl~we. SZlUlkia się 1m w stalTY'Ch dOikum€lIlJtach,1nlmnalbułooh, poliJohromiach i obI1a:zach kośóelny'ch, nalgrcl1lkach, iJnsygniach i 1 uudzi wsi i ,s:troorjemaJ{)IW,,,I,i: w J>()I\.~C'e J, P,. NorbUn;, A. Orłavi.ski, D. Cho'do,wiooki, M. BOCIieclha, A. Biw.aI1slki, A. l{.owalrSi~i, P. StaJCłhiewliocz,A. KędZlien;lkii, St. Wliltki€lw'idz;,K. BaahWJallislkJi,K. !Piila't,;ti,W, W,odziJn,ow~ki 1 i'!1lT'.Ii. ParÓWl1!aj: "Kliosy", "TygO\dni~k Pawstreclhny", Tygooo1i!k I,liuslt!rOwa;ny" za lata 1'850 - 1&9~, na;dto J. St. By.Sitroń, Typy ludo.we J. P. Norblina, iKuaków 119,;)4. W NO.l1W~i - J. F. L~ Dreier, H. L. RenslC1h, A. T.vdemand, J. F'lintoe, J. FTid1Js. PQrównaj: A. No.s.s, Johannes Plintoes draktakvarellar, Osl\o 1970; tQjże, Joachim Fl'ichs draktak1)a.rez,zar. OS/lo 1197;3;E. Le x OIV, .T,oh. F. L. Dreiers Norske Folkedragter, 'Kristriania 1,9113,. W CzeCincJslqwalOj.i- FeI1d. Ruinik, Śeb. ManSif'ebd, A. Stm!l1'del, J, Manes, M. Ales, FeTe!:, Vak, J. Spillar. �2S4 BARBARA BAZIELlCH cechowych etc., a także w żródłowych opisac:h, inwentarzach, księgach pnraJiałnycih, gr:unto'wych, ławniczych, testamentach i innych, oraz w sta·· :ych ma;pach geograrr'icwyoh stano.wiących ilustrClcję dla określonego teeeHU w pewnym określonym czasie. abak ilus.tracji, wszeLkie opisy są '.vięc dir.ugim żró'dłem, na którym obeclllie moż,na oprzeć swe praC0 ba· dawcze w zakresie strojów ludowyoh. Niezwykle cenne są l'1Ip.wO'IPomnie,']ia z podróży uraz pamiętniki, które dla ludzi ciekawych żyoia i świata były dro:gą i sposobem do wypowiedzenia wł.asnych przeżyć i s;postrz.eżeó \V XVIII i XIX w. nie były ollle madJkim zjawis:kiem w calej Europie. Idee i hasła ramantyz;mu dały asumpt do kontynuacji zaintere30iwaJi stro!jami ludowymi i w późniejszych czasach. COiraz liczniej zaczynają J)ojawiać się ludzie, dla kkÓ:Tychwieś stała się punktem obs'erwacjl i zac:hętą do J;eljeS!t!racjiprzejawów jej życia. W ich publikacjach nie są to już OipiJSy własnych przeżyć i ~posltnzjeżeń,lecz świadomie zebrany w tere;1ie materiał r:zeczolwy noszący charaJkter dQkUlmemt,u,czego prz)"kIadem. kapi;talne dzieło Kolberga oraz badaczy w innych krajach (Sirelius -1916, Helkei - 1834, Kouła - 1892, Zibrt - 1892) 2. W pracach tyich iliustT,aoj-e~i GlPisy st:rojów sphlltały się przeważmi0 z innymi w'iadomośC'iami a tradycyjnej kultu>7£ ludowej, a że był to· okres rodzenia się etnogrraf,ii j'a1kona:uki, ter.milIliOlogiai wprowadzane do hteratuiTY pojęcia nie były j-ec1no 2)na:ozne, zdeftill'iowane i precyzyjne. Na I)gół jednak zasadniczym oikr!eśle:niem w języiku po.lskim było pajęcie ,.u:1:>iór"i w tej postaci prn€IWija się OIllOw litera tlliT!zedziewiętnastowiecznej 3. Odwoływalno się przy tym COI1azczęśoiej do materiałów zebranych beZjpoś:vednLow terenie: wYiwiadów, opisów, ohsel'wacji i tworzono równocześnie mUlZJealnekolekcje,kJtóre z kolei także stawały się źródłem 1 stwarzały pol,e badawcze dla innych. Hzecz z;namienna i godna pod!kmeślenia, że w~7,elkie ilusr\;,racjei opisy 'abi'Oirówpochodzące z pOlczą;tkuXX w. tyczyły się ich dziewiętnastowiecznej fOTmy, tj. tej, j'alka aktuaLnie utTwalił-a s.ię i pr:aeszła na nasrt:ę.pne pokolenie, zachowują:c się prawie llIi-ezmiennie do dnia dzisi,ejszego. Nie spotyka się natomiast próby odtworzenia jego wcześniejszyoh fOl1m,ni to w opisach, ni w rycinach. Tym niemniej, te pierwsze publikaoje z zakre.su kultury ludowej, jak również pojawiające się w twórczości a:ritysiycznej l 2 U. T. Sirel.i.us, Suomen kansanpukujen historie, "Jurn~łl de la SOlcieteFinno-Ougrienne" :3:1, Helsinki HH6; A. O., Heikel, Trachten und Muster eler Morciwinen,. llelsiing,fors l'B34; J. KOlula,O kroji lielu slovenskeho, "CC!SIki Li,d", 1S.!J2, l, s. 21; C. ZibrL Dejiny kroje v zemich ceskych, Fraha 18!J!2; O. Kolberg, Lud. Jego 2WY- !'~aje, sposób życia, mowa, ; wńce, 18.')7 - Hl'90. ;j \V. G·ers,o!!1, Ubiory ~iaJlia o ubiorach, ~~()wski, L'biory ludu zwyczajach LV Polsce pod.ania, przysłowia, polskiego, i obyczajach i u sqsiadriw, Warszawa obrzędy, zabawy, pieśni, 185'5; Ł. G'ołębi-c)ws'ki, OpowiaKraków 186:1; E. Radzi- l.udu polskiego, 1879 i 1899. gusła, �Wspó/c:esne Cls]Jektu badUIi nClel stro:jami lurlol.rymi ,muzyka, poezja, mala~s:two) wątki i motywy ludowE' zwróciły uwag t': ogółu na bogactiwo i różnorodność oraz regionalną i narodową 4 Sipecynke: i wartości odziwierciedlające nawet archa,iczne pierwia,;:,tki słow:iari.skk Trafiły one na podatny grunt szerząoego się wówcz;as panslawizmu i pozytywizmu, Móre nakłani,ały do dodekania pierwlOltnych form i tr'esci, genezy, histm:ycznego ronwoju oraz podoibieństw 'NytWorÓ!Wkultuirowy.cL także i w innych krajach Eurqpy 5. Rodzące się pod lwniec XIX w. zhiorowe edycje ("Wisła", "Lud", "ZbOIlllik", "Gla:snik", "Ceski Lid" i inne). zaczęły coraz liczniej publiko/wać ma.teri,ały, nawet krótkie notki rejestrujące i dokumentujące różne wyltwo,ry ludowej kultury materialnej duchowej i Sipołecznej, w tym także o strojach zasług,u,jących na UJwag( ze względu na swoją regiona'lną Sipecyhkę, zdobnictwo, a,rchraiezność formy. czy też osobliwą część składową. W myśl panujących ówcześni przekonań, że kulturę ludową trneba oClalić od zagłady, na poozątkc. XX w. pojawiają się coraz to dakłardnicjsze opracowania regionalne, ma.~ącedziś znac'zenie i niejedno!kI1otni'ewamość źródłowy oh ze wz@lędu 11, dokumentację współczesnego materiału oraz próby dotarcia do genezy lub historycznej zmienno'ści (Udziela - 1932, ChmielińSka - 1930, Dobrowolscy - 1936, Frankowski - 1928, Moszyil:ski - 1938, Pieniążek 1934; Gavazzi - 1935, Karanović - 1926, Uskoković - 1926, Vlahović 1930, 1934; KOlStow1925; Soehaii -, StJran.-;ka -, Chotek 193-. .. Vydra - 1928, 1935; Tilke - 1935; HeiJkel - 1909, Schwlindt 191:3. Sirelius - 1916, Vahtecr - 1938; Svensson -- 1932, Vistrand 1907: Fett - 1903; Oprescu - 1929; Gr~iinkowa- 1934) G. w Polsce; B. Deneke, Beitrage ;::ur Geder Mode von 1770 - 1815, "Sah:rift de; }Est,;-'sohen Mus'eum FranlkJf'U1l"L am Ma.in", FrankEurt 1[j56, 12, S. 21'1- 252. J WI. Stassow, Słowiaitskie i wschodnie ornamenty, Petersiburg 188'7; P. S.c:han, Slovem'.ke narodl1lC mname.nty. 1'.894; J. Ł!epk1o\"T'S'ki, Sztuka u Słowian szc>ogólnie w ]Jrzeclchrze,ki:jańskiej Polsce i Litwie, Z przeszłości szkice i obrazy, Kró!ków '18'6'2, s. 1'9,5- 212i1;A. Haberlan:dt. Volkskunst der Balkanlii>ulern, \\lien 19.1". F. SClhwindit, Finski:je ornamjenty, He1sinlgfors 1894. 6 S. Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków Hl!30; t'C!l1'że.Ubior'; Luclv pol,~kiego, KrakÓiw 1i9<32;A. OhmieI1,i<ńska, Księżacy i ich stró:j, Wa,nszalwa 19,:3U, c'\.. T. DOlhruiwols'cy. Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kralków,1'9·J6. E. Franko·wski, Sukmany ludu polskiego, Wa·fiS:z.a/wa19.28; K. MotSlzyński, Geogrnficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kal1,endanz IKC, 1:938, s. ()'{l- Ti .J. Pie:nlią.żetk, O ginącym stroju luelowym i ostatnich jego wytwórcach, Krakór,'/ 193i4; M. Gavazz.i, 1z biologije narodne nośnje, Zag,reb 1()3'5; M. Karanović, 1ml:janskff, HClrodnCl nosn:ja, vez i bojenje, "Zborl1'ik etil1qg,raf,sk,olgImuzej,a u Be'O'gradu", Beo.grad ;953, s. 174; tenże, Zen.ska nośnja u Zmijanju, Samjevo 191216; R. U",klOiko1viić, Nrtrodno nośnja po starovla.~kim selima oko 1vanjice, "Glasnli1k e'tno@r,a:isk·og muze}a u Bec>g;-adu", 1926, s. 9..5; M. S. VJahoviić, Zenska naśnja u beogradsko:j posavini, "Glasnik: ecrJografskog muzoja u Boog·ra:du!ffi" 19.30, s. 47" 5,6, 62, 67, 79; Sit. L. Kosltmv Jlakedonski ub rusi i sokai, "l,zwos'iia na na,roidr-ia etr;ografslki muzoj", 19'25, V, ·1 J. :,c/lichte Horoszkliewicz., nfltionaler Strój Tendenzen narodowy in �286 BARBARA BAZIELICH W mia!rę U;pływ:u czasu ilość 0pT8JCowańna tr:maJt re.gi.olla1ny~h strojÓIWludOlWYch znacznie Wim'aSlta,a wraz z tym wzTasta róż11.OiI"Odność poglądów i metooa pracy oraz ujęcia. TePł"e\tycrzne 'l"07JWaiŻania na temat kuJ1luTy ludOiWej i gT>UiPetnografiaunych oraz :p!rzY1jędeza jedno z podsta!WQIwy'chlkifylteiriów różnicujący:ch, poza języlkiem, taik,że j~dno['iltą w tYIP1efo~mę ubiOll1usprawiło, że oW pew1llym dkveSliiecz,asu sZCl~ó~nego ZIllaczenia w nalUce nabr,ały mOillOgraiicme OIPrnoowania srtlrojÓiWobeśllo:neg;o regionu 7. Na ,tej podstawie starano się taikrże między innymi ustallać go:-anicc regionów oraz zasięg il.:radycy:jn€lj kUlltlUiry looowe:j, pn:dJkreślać jej wartość, zaChOlWaJWCZOŚĆ ciągłość etc. Doprowadziło to w końcu do ,pro:wadzenia S1pecjalnyCihbadań w tym zakre:s:1ei pu!bHlkac.j:io specyficznym chara:kterL'le, czego przys. 3 - <15; P. Kroje Sochml, !idu slovenskeho,' "Sloy,enó;,ka Cirtan!ka"; D. Sti"all1ska, Lidove kroje v Ćeskoslovensku; J. Vy;dra, Nauka o kroji, Praha 192i8, 1936; K. Chotek, Lidova kultura a kroje v Ćeskoslovensku, Praha 119:3'7;U. 'I1i11'ke,Osteurop{iische Vol1cstrOJchten in Schnit und Far-be, BeI"lill1 19Qp; A. O. He1ilkel, D:£e Volkstrachtell in den Ostseeprov,inzen und in Setu.kesien, Hels;i]n,gd"o[jS !19(}9; F. S>CihWli.n.dJt,Finskije 1004, tenże, Suomen kansan pwkuja 1800-luvuUa, 1. Kar11)li3; U. T. SdToehu's, Suomen kansan,pu;kujen historie, "Journal de Ja SoiC'i'ete F,inlno-ODlg'r1ienIDle", 311" Hell,siniki 1'9i16; T. Va,hter, Finnische Volkstrachtell ornamjenty, jaJa, im HeI1!s:JdJ~ Heills~niki Verhiiltnis nordischen holm zu ihren spiiteisanzeitlichen 2, Lei'Pzig Raum, tenże, 1~4{j, s. 416 -9{); Svenska FiolUk,eimus€!U1m, Norsk Specia,l Au'bUimn Rumunia, Oczjerki po istorii Number razwitija nosnje ')rnamentes oblastej skaja XIX NI(JjsklwaW56; dovy odev Fii'edler, Hel',pe Buidapest 'rachten, odjeżdy, Bosne, G. 1903; StLlidio", Schmuck im i Fest, Stock- Gustavianskt. XX wjeka Deutsche a Pohorelej, 191517', t. Oprescu, Studier "SoWljetslka}a 196.2; Costumes .T. Sabić, N arodmj matjerial Volkstrachten, Bra,bil~lava kostjum I i II; R. Weis's, k etniczeskoj iLf'~p2'~g \19'54; V. 1'956; ilt 1'934/1 - 2, etn!OlgraJ.ija" M. kres t jan- istorii der naroda, NOlSalova, KI"els'z, Ungarische Volsku.nde Schweiz, et zachodnih W. L i G. S. Ma(~ł'ClWa, Ru.sskaja kak art SanaJey,o 1'9,&3; M. V. Draśkić. L:Ulka Banja Peasant 1'912'9; I. P. Grinkowa, London BeOlgr<łid 11956; :E. Ku.k.z!icka}a. - naczala A. v "l1he TGew 19619; Lje;bije'd'iełW'a USSR, odjeżda und Folket bondeplagg, u Bosni .j He'fcegovini, se,verozapadne de Senbie, som Krisilia,nia of russkoj .'. 66 - 94, Len!i'l1Igr,aid 1'9.:M. 7 .z. OJ.IiĆ, Narodne nosnje Narod.ne drakten Tracht Folkedrakter, Stoclk:hOllm 11932., IS. '3'(U - 3&8; P. G. V;is~na.nd, Svell.ska studier, s:t,ocktholm 1907; H. Fcl>t, SaerudstilLing Nr 1. _'. tiWignade Sigurd Wallin yolkdriikter, Kulturhistoriska Nationaldragter. Verbildern, H1I3I8; S. Sve.nslSon., L'U- Bau.ernkap. 5 - /{leid'ltng, Zfui'Clh 11946; NCiwak-NeumalDln M. i P. Nedo, Sorbische VoLkstrachte"lt, l - 4, Baiu.'tzen 11004 - :1964; W. Li.kil~im[g :i P. Nedro" Die Lausitz _. Sorbische Trachten, Ber,lin 119.5,6; iE. R,eima'!1Jl, Blat,ter fiir Die Volkstrachten Folkcd i Fest, S'tOlCikho:lim 10416" Is:. '4'6 - 90; .rvI.Vle]owa, no'veu11Ibe:r 1953{8; M. We lewa i E 53" GielS~eon V,ollkslkJunde", moo;, OstS. und . Biułg,a,ria", folk costumes of north Bulgaria in the 19th and M. Cz. Chol,ewa, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, -'trój ludowy regionu raciborsko-glubczyckiego .,Opols.ki Roc.z.nik Muzealny. "Wiedza i Życie" l'if51/1.1; Westpreussens, "Hessische 29 - ·46; S. SVen:SS'OlD, F:)Lk~driikter, zarly .Rulg:1rian I folk LePfliWil's(Jlwa, 20th cent'uics, costu.mes . Bl,lgariali SOlha 1961: Lu;b'Jrn 1'9416; Z. Li:pi:arz, Zabij/kow!/ w zbioroch m.u.zeum w Raciborzu, 1968, III, s" 201; J. Maln:ugiewi:c.z, Polski strój ludowy, J. 5wieży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa 1954. �Współczesne aspekty badań nad strojami 287 ludowymi kładem jeSlt po1w:ołaniew Po:lsce po d::rugiej wojnie świa:towed ,speojaLnej rredalkcji i wydaiWiI1li:CItwa (chyha jeKlynego w s;wlO~mrodJz,a\jlu):"Aitlas Po!lskich Strojów Lruldowych". Celem tego przedsięwzięcia było opracowanie szer:egu mormiglI'laif1iohejmującycll wszystkie tyjpy s1lrQjówltudolWYchz całego dOOzaf!UPolski, podzieionego na pięć części (Pomorne, Wiel'koipo.JSka, Śląsk, Mamwsz,e i Sierodilie, Mał'OjpOJlska), 2Jgwnie z histor)'l.c.myuni granicami pierwo-tnycl1 grup ,p1e'miennych, SlkŁadający~h się z mniejszych iednostek, k1óre z czasem u.twol1zyły :pols'kie Iregiony et~ogra[iczne o mniiej lub IbamdZJie:j IUSota~tonych graJnicaC'h. Atlas Polskich Strojów Ludowych, obok dotychc2Jasowej dow:oLno.ści opracowania temalt1u, W)'IpJ'atC:Qwał ,pewne ścisł'e Tlamy ujęuia dla poo~cz'ególnyoh zeszytów wchodzących w jego skład 8 i na tej podstawie zarysOiwała się teJOlI1etyomamo~iwość wytyczenia granic zasięgów polskioh gnulP etnogrrafic~nych i ieh SItrriojów 9. Ohdk naukowego zIlia1oljenia,ta forma QpraCOlWalnia okazała się najlbaJIrlziej użyteczna, z.wł'alszczadla kirajlu, gdzie !tradyoje ludowego u!b~om nloe wS'zędu:e zachowały się w joednaiko'wym Ertopntu i tdea p.r'Op'agoJW.ania jego na:ro<:1Pwy'chwar;lxlści nabrała w ostatnidh czasach sZ'oz€.gó1n'ie na sile. W obecne],powo'jieillIl'ej dobie fo:rmowan:ia się oe~łów regionalnych i c:rg:an:i:z.owaniafa;tiJwaJJi i przeglądów foLk,loT)'lS'tycOilych, mat.eriały zawarte w Atlasie stały się szcZ€gól~n:i'e eenne n~e tyLko przy l'ekionstll'Uikcjistrojów tych regionów, gdzie już niewiele Wliaidomona ioh temat, ale takiŻe l'egiolIlów o tnwał'ej tradycji, przy szyciu kOIIIliPJ1etów pirljeznraownych na estmdę, czy inne wy,stępy o znacneni.!Uregiona'lnym10. Na p0'czątJku bieżąoego wieku waIrtości narodowe strojów regionalnych zaczęto dIOSIttrzegaćw wielu innyoh kJ11aija<ohEJu:rqpy i to nie ty liko 02wzg,lędów pa1:riotycznyeh (SłowaOja, Ślą:Sk, Łużyce, NOtrwegia, a także Finlandia, Hiszwania, Dani.a). Tym ~osolbem w hteraiburze pl'1zedmiot.u zaczęły poj.a,wiać się OOTazczęściej taJki'e po,jęciJa,jak: ub~ór, odzież, strój, kostiUim (ang. - cloth, dress, costume; n:iem. - die Tracht, Kleidung, Kostume). Zac,zęła się talkie rodzić ilroni.eczność roe£in'IDwalIlii,a tych pojęć oraz oIk:neśleniaroli i :z;nacze.nias1lrojów w kultuTze ludmv:ej i w oodzienB J. Galjek, Metodyka t. 41" WnoołalW mongraficznego opracowywania .19'54, s. 797 - 80'5. W 1980 r. "M·et'odyka" APSL za~buaJl~:ZlOiWa'na i uZlUlPełniOiIla. 9 Ka;Ż!dy z'eJslz)"tAtlasu omawia: Q1bc:::ny"tan strojów ta wstała "Lud", ;P!fze:z Re<dak.cję ludowych, s1Jr.C!jl\l,Wiry'" his:Ł{)Iryczny rOlzwolju ·.lOiC·fiUda:neg.o reg;i'onu, jego zaJsię.g, og'Ó11>Ily li s'z.C'zegółoe,wyopi·s S'liroj:u mę~ki€g() : kobiie'C.'leJgo, 7JdobniiCiJWo,wyJtwór,cÓJw i mal.enialy. lO Z 'mater1iałów ty<.<hk()iflZY5~eJjąOS{)iby'pTyrwa:tnoe i praloowni1e k<raw:~eckip., projektanci mo,dy poaskiej, COPi.A. W illllny'clhkra;ja('h, nip. w NoIiWlegili,istniej1e specjalnie p(}wotalnaJ.ll~tytucja, Lain:d~nemnida for bUll1iadslPorsmtd iW Os'],,, Igw1madząca ma·· l,erialy pOItrzCI':l.nedo rekcl:I:s·tnuk~i'i slt.roiĆjW Hlgiona;lnyoh, oraiZ sikwpiadąca ludz:. i wykonawców i po~rednlcz.ą;ca w noubyciu. �288 BARBARA BAZIE LICH nym życiu społecznym. Zastanawiano się przy tym nad przyczy,nami zaniku strojów, nad rolą ogólni,e panujCłcej mady i Jej odbiciem w ubio,rzo wsi, nad s.toS'un:kiemt;r'adycyjnyeh ubiorów do ubio;rów innych klas społecznych, nad funkcją ubioru itp. Dla ba-daczy XX wieku, zwł&szc:z~\ ostatni.ch, powojennych lat, zagadnienie stroju ludowego jest szeroko pojętym tematem z sobie wł,aściwą plroib1cma<tYlką. Nie wystarczają im już same ryciny i opisy form oraz pozJna:niespecyfiki regionaLne,j. I,nrte1'esuje ich historyczna ZIillienność w czasie i przestrzeni, interesują za;równo a1'chaicz,ne i stare forr-my,jak też prz,e;raci'za:ni'e się i akceptowanie nowych. zależnie od modnych tkanin i samej mody Ol'a7.: zależnie od warunków panujących w d.anym środowisku i od stqpnia nasilenia miejscowych tradycji 11. Posługują się przy tym już nie tyłko metodą qpisową, porównawczą, anali:tyezną, staitystyczną, tYipologiczną, któTa w badaniach nad strojem miała zaWsZ.e duże z)nruczoCnie, aloe takżE. struikturalno-funkcjonalną, zapoczątkoiwaną przez Bogaty;riE:wa (1937). Według stDukturalno-funkcjonalnej meitody tegoż autorra ubiory ludowe mialy w kulturze następujące z.naeZienie: 1) praktyczne, 2) .społeczne, :j) est.etyczno-artystyczne, 4) regionalne 12. Poglądy te u;proś'C'iłnieco w 1946 r. RiehoI'd Weis3 .sprowadz,ając funkcję strojów do czterech płas?;czyzm: 1) świąteczmo-uroczystośdoiwej, 2) społecznej (zależnie od wieku, stanu, zamoŻlno,ści),3) zajęcia, 4) regionailnej. Inni dodają do tego jeszcze znaczenie, rj1tualne. Naitomiast w~półC'Desnyfiński badacz młodego prjkolenia, Lonnqv'ist, funkcję sbroj1uwZjpwtruje zale2mie od 1) płci i wieku, 2) macz.ml'ia rytualnego (z.wyczaje, obrzędy), 3) pracy i o,ciJpoczynku11 (1972). Zdaniem Crawley'a strój jest wy'kładnikiem wszysbkich soojalnych momentów, Dip. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeezeI1stwie. Jest rów.nież wy· razem indywidu.aJnych odczuć oraz wBzy.sltJkiehniąpisanych praw w sto· sunku do jednostki i środolwi'Sika14.. Jest Ziatem, jak powiada Weiss 15 s:at;uką ubierania się, lub, jak ,polWtarrzaza niemi~ckJim b3dacz,em MOSflYI1ski (1938) 16 "Sltrój ludowy j'est to sposób ubierania się stosowany wyłącznie .na pewnym obsza!rz€ o śeiśle określonych granicach". Dehnieja ta. jak widać, zgodni,e ze stanem wiedzy ówczesnego okresu, nie jest jednoV. Gairamb, Zur DO'ktrin der VoLkstracht, Handbuch fiir historische VoLksEd. 3'4:. Die Sachgiiter del' deutschen Volkskunde, Eer.li,n 1;934, s. 1'95 - 220: ,S. Kovacevacova, Teoreticke problemy vyskumu a spracovanw L'udoveho odevu ,.Ce"ko&lovenska Elihnogmfie", 2" Plraha 1f}5'4, s. 5 -13. 12 P. BOigatyrj,€,w, The functions of folk costume in Moravian SLovakia, Hagu·o . 97-2; fopu:bhkowUiT1a na Sł.ow.a'oj.i w 19\3'7). 13 Bo Lon;nqv;,S/t', Drakt och mode l et Land:>bygdssamhciUe 1870 - 1920, Hel6ingfors 1972. 11 kunde, 14 E. Cra\Viley, 1;; R li Dress, drinks and drums, WetisiS, VoLkskunde der Schweiz K. M(Jlszyńslkii., op. cit. Landon - 1i913,1. kap .. ;) - Kieidung, Z\.i,ric;h 19'46 �WspóŁczesne aspekty badai! nad strojami 289 Ludowymt znaczna i w zasadzie strój uwzględnia Jako ubiór 17. Dziś bowiem rozróżnia się ,pojęcie UJbiór(die Kleidung, cloth, odjeżda, nośnja, odev, driikt) jako bardzi,ej ogólne, z,wiązane z OI1crywanri.em, o.dzie:walmemciała 16, czy jak chce Irena TUJ'Inau,ograni'czające się raczej do podstCIJwo.v.ryol1 ozęśd, wyróżniających użytkownika "formą, barwą, czy stopniem kosZJtownoś>ci od innych członków grUJpyspołecznej". W'ecilug tejiJe samej autorki przez strój natomiast rozumie się ubiór odświę.1my,uroczysty, czy obrzędowy, a termin odzi-ei odipowiada zespołoiWi"podstawowych części odzienia wraz z okIryciem głowy i kończyn oraz dodałbkami u71Ll1peŁniaJącymi sylwetkę człowie/ka". J·est to 7.-atem .nieco iltUl€ ujęcie, od znanego dotychcz..as, w którym strój (die Tracht, dress, kroje) wiązało się 'z od:z.ieniem uroezystośeio'wym, niepoz:balwionym umi'ejętności artystycZJnej kompozy,cji i pocZiUJcia estetyzmu (Art des Tragens - Weiss). Brzeoiwień:stwem do niego jest kostium, w odniesieniu do s;t[,O!juludowego trałkto1wany raczej joako pewnego rodzaju unito!I'm, wi'e1dkrotlUie powielony, nierz~dko z,rekoiIlstruowany lub zakOilTljponO!wany w qparciu o ogólnie przyjęte schematy tradycyjll1ej odzieży i powołany do życia 19. K'Sztalrtowall1Jie się ubioru - SI1Jroju,zwier,whnich i spodnich jego części, jego zmiałny w ozaJSi'euWaJrunkowa/I1educhem i stylem epoki oraz .ioh odbicie w tradycji ludowej skłaniają współczesnych badaczy do rozważania prohlematyki ZJwiązaiUejz pojęcliem mody. Na ten temart pisało wielu badaczy, między innymi Simmel (1923), Steinmetz (1931) 20, uzasadniając psycholQgiczną jej stronę, dalej Hoi£marmowa (1961) Konig (1958, 1967, 1969), Bre.nrunJkrrneyer (1963), LaY-PI (1948, 1969), Banach (1957) 21 uważający modę za kLasycZiUeramy określonych nO'!1mubierania się, które w;prawdziR szybko się :mnieniaJją, lecz wiP:mw~zają nowe forr11 Strój SŁownik - języka o przyboraoh Kraków ubio,r swietny, bogalty: J. K'arlQw1oz., A. Kryń.s'ki, WI. Niedź,W1ied:zka, polskiego, Wafl5lza:wa Hli15; Strój - dziś o ubiil()[lze, pie11wO!lmlE' tylko w-sreLkich: A. Bruokner, SŁownik etymolog!czny języka polskiego, 11927. VoLkskunde, Bel1hn - Lei@zi,g 1>927. i mieszczańsk-iej odzieży na PoLski ubiór Ludowy w XVI - XIX wieku, "P'olk~ka SZlt:uka Ludowa" 1'9'77, z. 2, s. 67 -78; P. BogatY'rjew., Woprosy teorii narodnogo iskusstwa, M'c",kwa 1971. 28 G. Simmel, Zur phitasophischen PsychoLogie. Die Mode. Phitosophische KuLtur. Gesammette Essais, Pod"dam l.92:3, IS,. 31 -64; S. R. St'emmetlz" Mode, Handvorterbuch der Sozio!ogie, StUlttgalI't 19311, s. ~90 - 39:3. 21 H. Hovlima;nJn, Mode, Handvorterbuch der Sozia!wissrmschaften, Bd. 7, 3. 405- 4110, GOtlt1ngen 196\1; R. Konig, KLeider unci Leute, Zur SozioLog'ie der Mode, 18 D. ZeIerJJin, Russische 19 1. TunnalU, WpŁyw Fra,n:ldourt 119m; tenże, (OstsLavische) szLacheckiej M.ode, Wi:irterbu.ch der Soz'iologie, SbutJtga!I't 19169; R. KOrliig - P. Soruuwi.sslelr, Die Mode in der mensch!ichen Gesellschaft, ~tiI1i'CIh t1~58; 1. BrenrJlinkmey'er, The SocioLogy of Fashion, Kain - OpL<lIdem.11003; J. La<ver, .Modesty in dress, Lon;doin 1.9'69; tenże.. Taste and Fashion - from the French r·evoLutio·ft to the present day, LO!nJdon 19'48; A. Ba<na:oh, O modzie XIX wieku, Wa.rs,zalwa 'l!!}57. 19 Lud, t. LXVII �290 BARBARA BAZIELICH :my i nierzadko coś z nidh iPOZ'Osbaj'e. Peir,alscheClk-Hei:m (1966) dOipaJtruje się w modzie odbi:da życia społecznego 22, podobnie jak Cro.wley (1931), ,który widz.i iW modzie wyrażenie lliO''MegostanIU i wa:runk.ów życia 2~. Naito:mialSltf.ińslk.aalUltOir;kJ(l Py1k:kanen (1956, 1970), baldając kis~tał1Dwanie się mody w U!biior:zeniższych sItanów, s:taiTałasię dowieść i ,uzas1aidmić,że duży wpły'w wywie~ało na nie odbicie mody danego okresu historycznego (iI1Ip. renesansu, ba:Iiolku)24. Jej ~dani'em stYlI ubioru ludowego oćlpowiada sty,lowi w sz;1;I11oe, natotmi'a'st ogólnie pallJu;jąrcamoda nie moż'e być u1Jo'żsamiana ze sty1em ogó1Ilonalrodowym, czy rtegtoIIla1ny:m. Moda, jaJko siła lJmian działającYich z z'ElWinątlrZ na IlIOmmypaJllIujją:eew określonej gl1u:piespołecznej, wi:nna być za't'8lffibadana i iW ,śmdowli.s!k<.l wiejSlkim, ,a :Ziwiązek jego z miaE;1;emi poz;o6ltałymi, wyiszYiIl1i jednosJtkami społecznymi jest w tym pI"ZWadlk.uharom wa'ŻiIlymmomenrtem dla ·st'l1diów i badań. Podobne ,beOTiewysuwał już zmaaznie wcześniej, na podstawie badań eiJruOlgma.iicznylcih 8LTelii'Us(1916), stosując klasyhkację typologio:zmą oraz analizę hiSltO'ryC'ZII1O-1poITÓi'Mllawczą. Dzięki temu odkrył powiązania między ubioii€:m a srt:oSlunkamiSlpołeczny.mi. J'ego :lJdaniem ,ubiór wi.ejski jest odwzorowaniem folI':m l1bioTlu miejskiego i wyższych kla'S twolrzą,cych modę 25. Stano,wisko taJkie p.ffiew~ja się rÓiWllLeżw Qpra'cowania:eh bardzo wniJcliwyc:h aJwtolI'Ó'W czeskich, j.aik StralIllSika,omawi<ając.a IUJdo'westToje w OZleehosbo!Wa-cji od najdaJwnie<jszych czasów, poprzez hiJSltoryczne sty1e -mody do czasów wSlpółeze<5lllydh,w opa:rd:u o tradycJe pOL5Z1czegóLnych regianÓiw 26; Kovacevic'O'va (1955) podająca .poza historią ubimów w L~ptow~e i jego olPis'eIll1,tak21e jego znacz€iIlle i f'u[ljkcję społ,eczną, nadlto mat,eriał i pr:zygoltlOlwanieuhioru 27. Także na przy:kładzie baJdań nad IU!dową odzieżą na Ślą3'ku widać, rilew kJSztałJtowani:usię stroju l'egiollla,lll'elgoW[pływogólruie rpal1Jują cejpoza środowiSkiem wiejskim mody w:cale nie był mały. Wyro,zlało się to w Zim'ianie 'Same,j sy.lwety pOSltaci (,to SZJczulPł.ej,wysmukł'e<j, i1Jo:kopi.astej, pr:zysadzdstej itp.), w :lJmiamie zestai'MU i dobOiI'u poszczegó1nycl1 części, w mniaruie stosowany.ol1 tkan:im., Zlmiamie lrololrystyiki, w :zxóżnioOOlwanych ozdobach. Wyod!ręhniały się one bardziej lub mniej w oałej kompozycji 1 22 Tracht, 1. P,etJr.as'cihec.k-HeiJm, Die SprQ'che :!3 Ko,stum und Uniform, -E. Cr.alWlloey" op. cit. 24 R. PytlIkikiiJrn:m, Sa.ii.tyldispuku der Kleidung, Wesen und Wandel von Wlien 1966. M.ode, S1JA)I11'!,essa vanhemmalla Vaasa-ajalla 1550 - 1611) (The costume of the Nohility, Clergy and Bur,ghers in the Earlier Vasa Period), "Foill11Si]{i:ł Foormm1i/nin!emD11€l.1I1l1Jgens 'I1~dslkiri'£t" 55, HelLSlill1Jki '11956; tej.ż.e., Barokin pukumuoti ki Suomessa 1620 - 1720 (Baroque Costume in Finnland in 1620 - 1720), Hel~iJn- U}70. 2l; 2tl 27 U. T. Si'reJ!;iJu's. op. cit. D. Strnmk'a, Luiove kroje S. Kova(:evic·ova, Ludovy v Ceslwslovensku. odev v hornom Liptove, Bra'tislava 1!}55. �, Współczesne aspektu badań nad strojami ludowymi 291 ubioru, zależnie od stopnia zachowania się form tradycyjnych, stosowniC' do zaistniał'ej oikolicz.ności (uroczystości, czy zajęcia) czasu i funkcji 28, W opa,rcb o metodę st~ukturalną, fiński badacz Lonnqvist (1972) omawiając ubiótr i modę w środOlwisku wi'ejskim w lata.ch 1870 - 1920 (na przykładzie Vora w rejonie Ostrohortnia) To<zpat1"ujego również od strony sposobu pozyskiwania pOl5zcz.ególny'chczęści. Według niego podstawowe ciZę.ściubiom powstawały najczęściej w domu, inn~ były po.chodną pracy rzemi€ślniezej (zawodowyoh kTa"A-"ców, gru:l1bClir:zy,szewców hafciarzy, k~rOinilmlrekek.), pewne oltTzymywano w da[1zjepoza ~·-.)dow~lkiem wi.ejskiJIn jalko zaplaltę, bądź też pozyskiwano na wi;:;no, d rcgą spadku, wYJPożyezenia; w ostaJtnich czCliSaohkupuj,e się gotowe części ubioiI'u produkcji seryjnej: u wędJ1Xllw:nych handlarzy, kramaTizy, w wi,ejskich skleipach, w mieśc;i'e, od emigTiantów (przeważnie ubio<ry pO'chodilenia amerykańskiego) 29. Sposóh ujmowania baZJują'cyna piI'zerustawieniu history,cznie z.mi,eniających się fmm 30 i sZiczegółowYClhOJpisa,chposzczególnych c,zęśei ubioru ludowego i jego O'zdób (Kresz - 1957, Nowak - Nedo - 1954 - 64, Luok.ing - 1956, Fiedle:r - 1954, NyLen - 1976, Chmie1ińsika - 1930, Dobrowolscy - 1936, Świeży - 1954, Udziela - 1930, 1932, Atlas Polskich Strojów Ludowych - wszyty, L}ebj'oojf'wa i Ma.sŁowa - 1956 i inni) jest nadal przedimiort:,emr071ważań sZ€!l'Olkiegokręgu badaczy i dla nauki, a tatkże dl'a zainioc['esolWa.nychfołklorem ma dUŻJemalczenie, Ziwłaszcza praktyczne, przy odJ1Jw1łJrzani:u, reko'oollruowaniu oraz prqpagO'wani:u !l1l0ItYWÓregionaLnych. W RozpowsrzechnJionąfotrmą ujęci:a, o Zinaczeniu populCliryzatOlrskim,mniej naukowym, są wydawane a1bUlffiYstrojów różnych regi{)lIlów lub krajów ~1. Opierają się one bądź to na kolomw.eoj,rysunkowej ilustracji, bądź też na doikumental!nycth foioQgtrafi'1łJch Współcileśni'8 noszonych a zachowanych w terenie stroijów, lub też zabytków muzea.1nych nieużywanej już odzieży. Brz,eds1awienia rysunkowe, cha[f,akt'e!rystycme z,właszcza dla lite1 2S B. Ba,ziel.heh, Moda w strojach regionalnych, kataJlog wy~;tawy" K'a-towice-BytO~TI 1.9'67; tejże, Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Sląsku, "Pol.ska Sztuka Lud~;.wa" 196'3/3, s. 112 - 120; tejże, Ludowe stroje siewi2rsko-będzińskie, kablog wysltawy "S1tJl'ój zagłębi'o!wski", BędiziiD 197'1; te'jże, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku, "Roc,z,nilk MUZ'elUiffi Gór'!1:ośuą~/k:ieg'O w By:tom:i'll",Eit~JX)g,raJ£ia:, ze_,zyt nr 6, BytOim 1'973. 29 B. LO'ninq'VIi:sit, op. cit. 30 Estonskaja narodnaja odjeżda XIX i n:zczaŁa XX w., TaHia 1960; M. G. Welewa E. 1. Lepuwt5c wa , op. cit.; AiunaMa,ja Nylen, Folkdrakter ur Nordiskrz museets samlingar, Lu.nd 1966. 31 Narodne n:Jsnje Jugos!al'ije, Za'gre1:>; O. _L. Kul<lZliClkal,j,a" Narodnyj kostjum zapadnih oblastjej USSR, KJi:ew 1;95'9; M. Welewa, Blgarski narodni nosii i szewici, Sofhj'j l'iloO, L Papallit'QU1iou, Greek costumes, NafU.ioTI 1i981; B. Per'ei:ra, Traje popular lJisboa 1977_ 1 �292 BARBARA BAZIELlCH ratury radzieckiej, wyJronywane przeważnie prze;:,.za:wodowych artystów pla6'1tylków,są w ;pewnym sensie lwntynuacją d7Jiewiętnastowiec7Jnej konc'epcji, o jakiej była mowa na pOioząlUku. wzJbo:gaconejj<edyniedo,kładnymi oipisami, prowenienoją, nierzadiko tak2Je k.ró1lkim, syntetyzującym wstępem. Nie są olne pozhawione precy:zji i dokładności, często drobiazgowego ujęcia rys1uruku,na ogół jednak są ahistolrycz.ne i wyiJdealizowanc w orznaczaniu zasadniczego typu ubiolru. Albumy fotograficzne mają mniej więcej to samo znaczenie, są jednak bairdziej żywym ~2, choć bezkrytycznym i czasem ni.eobi'ekty;wnym (często upozowanym) obrazowym przed.;;,tawieniem dokumentalnym. Problematyka s1lro'jÓJw ludowych pO:f'uS'zanaw hteraturze u,gólnQcuropejslkLe,jjeSJt wi'elostrorma, lecz 7Jbieżna, tym niemniej z,różnicolw;ma w poglądach i metodyce opracowani;a. Widać stąd, że temat stanowi szeroką płasz;czyznę baJd3iwczą,stosolwni,e do doniosłej roli ubioru w życiu człowieka i jego w1e,lostrr'onnejfunkoji. W histo\rii kultury zajmował on l zajmUije ij;ednO z cZJOło!Wydimi;ejSJcjako wytwór związany bezpośrednio z jednoSJbką, gTLl!PąSipoł:eczną,czy narodem, zale:2mYod Śf'OdowiSk<l,warunków geografi1'czno-ekollllOrmicznych i stosuników społecznych. W kształtowaniu się jego fomn nie były to czynniiki obojętne, co potwierdza 3'zeroki wachlarz odmian wySltępującyc:h w każdym kraj'u. Ta wielika różoowdno'ść był.a wypadkową także miej.scowych tradyoji, mody i historycznych stylów, wydarzeń połityczJnych, a nade ws'ZystikJOinwencji, pomysŁOIwościi fantazji, lkitó:l'esą wykłaidnikiiem inclywidual1nych gustów, tempeiI'larrnentui psyohiiki pew1nego kręglu ludzi zamies2'Jkujących na określonym terenie. Czasami mógł to być również 'wylltk PI1Z)'ipadJkU przyjęty i powiewany, jednaik nie na zasadizi'e identyczności, lecz po.dob1eństwa. M1mo oowiem ogólnie 'Ziaaki0eptawan~0 s.poSlOibu ubterall1Jiasię w danym OIkiresJi€czalSU,strój ludowy i w ogóle ~ażdy strój, a nawet ubior nie mi,ał cha\I'laJkteruzunifiJlmwaiIliej,jednolitej 'lwnstrr'ukcji (także i pod w.zgIędem zdobienia). Brzez to między i:rmymi jest on ciągle żywym, zmieniającym się wyrtlwor.em,krt;ómegoproblematyka j.est stale pasjonująca i podejiffivwana na nowo w pracach baJdaIWczychi naukowych. 32 lliiik:a Gro1Jh..,Sahma'chteuberg~r, V.CJih.kis;-.Tmlchtetn, &;hll1iften s'eums des Bezir\lres O\Je:ribaY'ern a'll der G:lelUUeiten, Nl' 6., 1980. des Fre'i.lkhtmu- �Wspolczesne BARBARA aspekt.y ba,liail nad strojami 293 ludowymi BAZ,IEI.JCH MODERN ASPf:CTS OF THE RESEARCH ON FOUK COsrrUMBS (Summary) Foilk <.:<Ot."iu,:nes ,have bee.n of '!;Q,meIŁnlt:er·esk;for va.I'[oóU:';tProfessi>Oll<.l1s'5[lncoethe l&th ccntury. Among the fir,t malliifes<t1Jt'~()nsof i,nteres\s in fol,k costUimes a,re pai.rutings <mod pi:0iures 01 v;,l.lage peoIP1le im tihei'r al\.lJthenti,c ollothes io be £ou:l,d in sucih c.(),u,nrLries a,,; P.oland. Norway as diia:l1it"Sand source mennO'i,11S are m:\lterials pa.it11-t,i:n,gs and for of modern and C7.eClhOlsilovaJl::n. Tihes'e iHus:tra!ti'O!fls as weI! diifferel.'11,'va:lue, however, 1Jhey clO'nLs,tii1Jute valu<JIbile rese;:lf'Clh!e,rs.P"ulisih re:giisteJS and po,!yc,hrmn,i.es, tombl,t:.mes a!!1'd slPec'imen of tels,taments., Clhurch rel.iigi:ous M'era:ture are the o,lde"t ma:teria,ls. The very flirst r€!coQ'ds c81lllc:ellnling folk 'C'ositume;s date back lo the ear.ly paTt od' the lKh c'C!nJtu,ryleg. Hel:kel,l:lJ.34), many mOI1edeLs'c,l~~prtions and recurids are t.o be found all the beg'i'n!~ng of ,the 20th celn1Ju'rY.llhe 2Clbh century matelnia.l.s relgaTd quil1;e a vast rang'eo'£ pro;Jjl'ems, i.e. des:Dflip:bilcmsof f.01l1rr1S .()~ differ,wt cll,othes a:nd 'records of Jl11U'seUlm cotl1ect.io(~nsai:m and etlhnr>gnllpihiic a,reas aUld C'mp.haslizj1ngthe folk cOSitumes. After the Seoo:nd Wonj'd War dj,ffereace alt ,deHllni'tliing regional and national values of v<lTious mo,n,ogjra;phies Coo'DoC'rnLng f(Jlll, COIS'tumec; of diiIeren:t mgiions had beein p!u!bl'ished, ego "Atlas PoiłsibClh Slbrojow Ludowych" (Atla.s 011'Poliis:h F(~lk c.o:.;Jt;umes).OtJher puhli~ati{H1S odea,l with histodcal va'ri.abi;\.ity. origin ture. Some of a,nld s!ign:iifie-at'io.n olf C':ISttume.sand t.hem attempt at deI':c'1!tng such CIf'dinary clothes in ter,ms as wlolthes;, attke, foLk culg.liI'b and cf}S/tume. Fu'}low.i!lg Bogatyl'iew's a,ppJ'o<1('hrecenit bOOlks deall WiEih the pTohloem of fundi-on of c.!oOLhc,; and cost.umes a.!1d t!heiT s!~ificatLon in fa<lik cuJw:re. Gener<\l.Iy spea:ldng, 8ulra.pcaln ihtera!tJur-ec,o.nJcerning-the a:b'ov'e~pr€ls:entedpr~bikjln" and topic's is quite d~\-ers·iiied. a:mpl·e. but diof'f-er'lmialted and 1Jhus i't'S s>oientifk va,j.ue is ralthe:' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c49f5daf195864ffaf0e98c7a620772f.pdf 46a0fb03bdc14b4772b3e9fb4976a528 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4227 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 �wa połączona była z konkursem na eksponaty współczesne. Pierw­ sze nagrody — ufundowane przez Min. Kult. i Szt. oraz Wydz. Kult. WRN i PRN — przyznano Józefie Wojciechowskiej z Zawady (za wy­ cinanki), Józefowi Butkiewiczowi z Tomaszowa Maz. (za ceramikę) i Mieczysławowi Kubackiemu z Godaszewic (za pisanki), a także Agnieszce Karpiowej z Łaznowa (za kołacz weselny). Z okazji wy­ stawy wydano katalog. nisława Kosiarska. Z okazji wysta­ niu ub. r. i styczniu br. wystawa sztuki ludowej woj. szczecińskiego. wy wydano katalog. * Z końcem listopada otwarta zo­ stała w lubelskim Klubie MPiK wystawa malarstwa Nikifora. Na wystawie zgromadzono kilkadzie­ siąt prac malarza oraz aktualne zdjęcia fotograficzne obrazujące co­ dzienne życie i twórczość Nikifora. Odczyt o Nikiforze wygłosił mgr A. Jackowski. Wystawa, zorganizo­ wana przez J. Ziółkowskiego, po­ siada wydany później (po zamknię­ Wojewódzki Dom Twórczości ciu ekspozycji) katalog. Ludowej i Wydział Kultury PWRN * w Gdańsku zorganizowały wystawę pt. „Sprzęt tradycyjny i sztuka ludowa Powiśla". Wystawę pokaza­ Sztuka ludowa z powiatu Wy­ no w gmachu PDK w Kwidzynie sokie Mazowieckie pokazana była (w październiku i listopadzie), a na wystawie otwartej w grudniu następnie (w grudniu) przeniesiono w Wysokiem Maz., zorganizowanej ją do Elbląga. Zestaw eksponatów przez Muz. Okręgowe w Białym­ zgromadzonych na wystawie stwo­ stoku i Wydz. Kult. PWRN. Była rzył możliwość założenia muzeum ona rezultatem penetracji tereno­ regionalnego. Wśród blisko 500 eks­ wej przeprowadzonej w 80 miejsco­ ponatów znalazło się wnętrze cha­ wościach. Zgromadzono Ók. 100 eks­ ty z umeblowaniem i wyposaże­ ponatów trzydziestu autorów •— niem gospodarskim, wyroby ozdob­ z zakresu tkactwa i stroju, ple­ ne z żelaza, plecionki, sprzęt ry­ cionkarstwa, zabawkarstwa i sztuki backi. 30 twórców współczesnych obrzędowej. nadesłało na wystawę rzeźby, haf­ ty, plecionki, malarstwo na szkle. Dnia 13.XII.1962 rozstrzygnięto * konkurs na zdobnictwo w drewnie, obejmujący 26 wsi woj." krakow­ Wystawa sztuki ludowej Ziemi skiego. W konkursie wzięło udział Płockiej otwarta była w Muzeum 59 autorów, którzy nadesłali ok. Płockim w październiku i listo­ 300 prac z zakresu rzeźby figural­ padzie. Pokazano eksponaty prze­ nej, bednarstwa, snycerki, zabaw­ ważnie zabytkowe, pochodzące ze karstwa i plecionkarstwa. Otwar­ zbiorów muzealnych (Muz. Kult. cie wystawy pokonkursowej prze­ Lud. w W-wie, Muz. Diec. w Płoc­ widuje się w kwietniu br. Organi­ ku). Reprezentowane były: rzeźba zatorami konkursu byli: Pracownia w drzewie, meblarstwo, zdobnictwo Badania Plastyki Ludowej IS PAN wnętrza, ceramika, zabawki, stroje. i Wydz. Kult. WRN w Krakowie. * * Objazdowa wystawa wycinanki Dwudziesty, jubileuszowy kon­ kurpiowskiej czynna była w paź­ kurs na szopki krakowskie, zorga­ dzierniku w sali Ratusza Miej­ nizowany przez Muz. Historyczne skiego w Pułtusku. m. Krakowa, odbył się 14.XII.1962. Na konkurs nadesłano 73 szopki. * Cztery równorzędne pierwsze na­ grody przyznano: Zygmuntowi Gra­ Wystawę kieleckiej ceramiki barskiemu, Zbigniewowi Grzechowi, ludowej otwarto w Iłży w listo­ Ferdynandowi Sadowskiemu i Sta­ padzie. Wystawa zorganizowana — nisławowi Paczyńskiemu. Recenzję w ramach obchodów Roku Ziemi z konkursu zamieszczamy na in­ Kieleckiej — przez Wydział Kul­ nym miejscu. tury PWRN i cepeliowską Spół­ * dzielnię „Chałupnik" w Iłży miała charakter retrospektywny, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem dorobku W grudniu rozstrzygnięty zo­ artystycznego ludowych ceramików stał w Lublinie konkurs na ludowe kieleckich z lat ostatnich. Pokazano kowalstwo artystyczne woj. lubel­ zarówno wyroby garncarskie jak skiego. Akcję konkursową prowa­ i rzeźby ceramiczne. Pierwszą na­ dziły, w porozumieniu z Wydz. grodę na wystawie otrzymał po­ Kult. PWRN, krakowska Pracow­ śmiertnie Andrzej Rokita z Rę­ nia IS PAN i Muz. Lubelskie. dzina. Wśród 9 ceramików odzna­ czonych drugimi nagrodami zna­ leźli się m. in.: Stanisław Pastuszkiewicz, Franciszek i Tadeusz Bab­ W salach woj. Domu Kultury lowie, Konstanty Ciepielewski, Sta­ w Szczecinie otwarta była w grud­ 62 v W Miami na Florydzie, w Museum of Modern Art, odbyła się w listopadzie wystawa współczes­ nej polskiej sztuki ludowej i pry­ mitywnej. Ekspozycja obejmowała głównie rzeźbę w drzewie, tkactwo i malarstwo. Osobny dział wystawy stanowiły prace profesorów i wy­ chowanków Liceum Technik Pla­ stycznych im. A. Kenara w Zako­ panem. Znaczną część eksponatów zakupiono do stałych zbiorów Mu­ zeum. Z okazji wystawy wydano ilustrowany folder. * Muzeum Polskie w Chicago urządziło w listopadzie wystawę polskiej sztuki ludowej na wiel­ kiej wystawie sztuki ludowej róż­ nych narodów. W salach Muzeum odbyła się w tym samym czasie wystawa malarstwa na szkle He­ leny Roj-Ciaptakowej. Na wystawie zgromadzono 37 obrazów malowa­ nych już w Chicago, gdzie Ciaptakowa przebywała u krewnych. W listopadzie 1962 otwarto w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi wystawę norweskiej sztu­ ki ludowej, zorganizowaną w ra­ mach umowy kulturalnej polskonorweskiej. Zgromadzono ekspona­ ty ze wszystkich dziedzin norweskiej sztuki ludowej: rzeźbę i malarstwo, strój i tkaniny, meble i sprzęty gospodarskie, także wyroby ze skó­ ry i rogu. W pierwszym kwartale br. wystawa pokazana będzie w Warszawie. * W salach Muzeum w Będzinie otwarta została z końcem 1962 r. wystawa sztuki ludowej Indonezji. Pokazano lalki z teatru marionetek i cieni, tkaniny batikowe, ozdobną broń itp. Eksponaty pochodzą z da­ ru wybitnego polskiego uczonego, botanika prof. dra Mariana Raci­ borskiego. * W ramach wymiany kulturalnej z Węgrami w dniach 5—20.X.1962 przebywał na Węgrzech dr Kazi­ mierz Pietkiewicz, zapoznając się z badaniami nad sztuką ludową oraz z muzealnictwem etnograficz­ nym. W czasie pobytu w Budapesz­ cie dr K. Pietkiewicz wygłosił w Muzeum Etnograficznym odczyt o polskiej sztuce ludowej. * Na wniosek Prezydium MRN w Krynicy Sąd w Muszynie po­ stanowił ustalić akt urodzenia Ni­ kifora. Na podstawie posiadanych informacji za datę jego urodzenia przyjęto — 1 stycznia 1895 r. Na­ dano Nikiforowi nazwisko Krynicki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24e3ddb6369ef8d8db098a34645356d.pdf 6a3faad563b625ff7dab37ac94d19780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3750 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART P O P U L A I R E P O L O N A I S Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T Monthly revue R Włodzimierz ludowej E A R T S Sokorski — O właściwy stosunek do sztuki A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C Z N E Dynowski Witold — Historycyzm w sztuce ludowej cz. V O P R A C O W A N I A ; Bojarska Irena — Krakowska ceramika ludowa w zbiorach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie. R O K III D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Kolago Władysława piowskiej. Kronika — Konkurs na wnętrze chaty kur­ M A J 1 9 4 ( 9 , v i » 5^ W L^C) ^ Г. Л) O . ' ' Reinfuss Roman — Przyczynek do ikonografii obrazów janosikowycb na szkle malowanych w «- u ^ [j^J/ytył SX-'ttU-k^ Nr 5 �Kafel wykonany przez krakowskiego garncarza Teofila Michalskiego. Fot. R. Reinfus � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/842d92cb715187d92ea71ba0422ffeef.pdf 694524bd9a7ef54434499791dfb2a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3752 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.V/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.137-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE CZĘŚĆ V WITOLD J eżeli przedstawiony układ pionowy wymienimy na po­ ziomy, to znaczy jeżeli proces narastania paraleli cywi­ lizacyjnych zechcemy prześledzić nie tylko w czasie lecz również i w przestrzeni, to się okaże, że już od naj­ dawniejszych czasów w środowiskach kulturalnych, obję­ tych wpływami Zachodu, istniała zupełnie specjalna atmosfera dla przemian cywilizacyjnych. Dla badacza, interesującego się przebiegiem procesów kaptażu kultu­ rowego, jednym z najbardziej fascynujących zjawisk będzie niewątpliwie łatwość, z jaką szerzyły się wartości kulturowe i całe ich zespoły wywodzące się z kręgu t. zw. cywilizacji zachodniej. Co więcej, dzięki łatwości przenikania, w wielu wypadkach na fali ekspansji za­ chodniej (a więc via Zachód) szerzyły się także wartości zrodzone w kręgu dawnych kultur śródziemnomorskich. Chodzi tu przede wszystkim o opanowywanie obszarów północnej i północno-wschodniej Europy przez całe wieki prawie że niedostępnych dla penetracji wpływów daw­ nych ognisk cywilizacji południa, nawet w okresach ich największej aktywności. Wiele przemawia za tym, że w pewnych okresach szybszej popularyzacji dóbr za­ chodnich sprzyjały warunki natury politycznej i ekono­ micznej. Zarysy bowiem śmiałych koncepcji, dążących do scalenia pod jedną władzę dyspozycyjną centrów zachod­ nich z rozległymi obszarami północnej, wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Europy, występują już u Gotów na początkach ery Chrystusowej. Dążenia te realizowane nie z mniejszą siłą i być może nawet dla kultury europej­ skiej bardziej brzemienne w skutkach, cechują także o kilka stuleci później ekspansję Normanów. Podobne 1. Ozdoby na ścianie szczytowej domu w Górnej Hessji N i e d e r w e i m a r . P o d ł u g K. R u m p f a. 2. Malowidło Niemcy, na skrzyni. p o ł o w a 18 w. LUDOWEJ Uг а с h Podług klNeustadt. B o s s e r t a DYNÓW SKI �5. Fragment polichromii szafy z 1766 r. Stein — Szwajcaria (Kanton Appenzefl) wg. Bosserta 3. Przęślica z Rugen (wyspa Rugia) wg. K. Rumpfa 4. Drzwi do Czechosłowacja r szafy. Kyjow, wg. Morawy — Bosserta cele przyświecały również ekspansjom politycznym i ekonomicznym czasów późniejszych. Po za tym w ja­ kimś stopniu (i to niewątpliwie znacznym), na rozszerze­ nie horyzontów penetracji dóbr zachodnich wpłynęła także akcja szerzenia nauki i kościoła, prowadzona w róż­ nych czasach pod różnymi postaciami. Ale nie były to przyczyny wyłączne. Jak się zdaje głębsze tkwiły gdzie indziej — w swoistej atrakcyjności kultury zachodu, wyrażającej się między innymi także w narastającym postępie technicznym. Podchodząc do przeobrażeń kultury materialnej od strony udoskonaleń narzędzi pracy, wynalazczości w dziedzinie obróbki surowców i t. d., wypadnie stwier­ dzić, że ludy, które skolonizowały zachód Europy w sto­ sunkowo krótkim czasie, zdołały wspólnym wysiłkiem znacznie przekształcić i rozbudować zespół «rodzimych», jak i zapożyczonych wiadomości technicznych. To też przy zetknięciu się z bliższymi i dalszymi sąsiadami, o mniejszym bądź jednostronnym doświadczeniu tech­ nicznym, występowały one niejako w charakterze szerzycieli dóbr wyższego rzędu. Wpływ przebłysków po­ stępu technicznego na kulturę najszerszych mas ludo­ wych od wieków ujawniał się przede wszystkim w szer­ szym upowszechnieniu nowych, dotychczas nieznanych, sposobów i narzędzi obróbki surowców. Gotowe wytwory przemysłu odgrywały tu zawsze drugorzędną rolę (jeżeli chodzi o stosunki polskie to taki stan rzeczy naogół utrzy­ mał się aż do drugiej połowy ubiegłego stulecia). Od­ mienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich ob­ róbki, czy też udoskonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadzenie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicz­ nej, posiadały łatwiejszy dostęp. �в. Malowidło Czechosłowacja na skrzyni. 19 w. Cekancic k. Blatny. Podług Bosseria И С Т О Р И Ч Н О С Т Ь В 7. Fragment polichromii skrzyni z 19 w. Czechy. Siluvky k. Iwanćic (Morawy) wg. Bosseria Н А Р О Д Н О М И С К У С С Т В Е Процесс нарастания цинилизационных параллелей можно проследить также в географической плоскости. В этом случае пора­ жает та удивительная легкость, с какой распространялись культурные ценности и целые их комплексы, происходящие из сферы так называемой западной цивилизации. Наряду с другими обстоятельствами многое говорит за то, что причины этою явления нужно усматривать также в возра­ стающем техническом прогрессе. Влияние проблесков технического прогресса на культуру наиболее широких народных масс н течении ряда веков проявлялось прежде всего в широком распространении новых, неизвестных раньше способов и орудий обработки сырья. Готовые промышленные издельп всегда играли здесь второстепенную роль. Поэтому распространение более совершенных орудий труда и усвоение принципов новой тохвикп обработки сырья в области так называемой народной культуры следует принять как бы за катализатор для большинства культурных преобразований и за наиболее существенный фактор в формировании цивилизациопных параллелей. L ' H I S T O R I C I S M E D A N S L ' A R T P O P U L A I R E On peut observer le proces de la formation stratitiee des paralleles de civilisation sur le plan geographique egalement. Dans ce cas la ce qui frappe d'etonnement, e'est la grande facilite de diffusion des valeurs de culture et de leurs groupes entiers provenant de ce qu'on nomme habituellement le cercie de la civilisation occidentale. A cote d'autres circontances, il у a plus d'une raison d'expliquer ce phenomene par le progres technique incessant. II у a des siecles que l'influence des a coups de progres technique sur la culture des masses populaires les plus considerables se manifestait surtout par la large diffusion de moyens precedemment inconnus et d'instruments ser­ vant a travailler les matieres premieres. Les produits d'industrie acheves n'ont joue ici qu'un role secondaire. Par consequent, il faut considerer que dans le cercie de la culture dite populaire, la diffusion des instruments de travail perfectionnes et la maitrise d'une nouvelle technique pour travailler les matieres premieres ont joue un role de catalisateur dans la majorite des cas de transformation de culture, et celui d'element principal dans la forma­ tion des paralleles de civilisation. H 1 S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T The process of the stratified growth of parallels of civilisation can be also observed on the geographical plane. In this instrance it is astonishing to observe the facility of diffusion of cultural values and of their whole sets, originating from the circle of the so-called Western Civilisation. Besides other circumstances, much can be said in support of the statement that the cause of this phonomenom is to be found also in the growth of technical prog­ ress. The influence of the outbursts of technical progress on the culture of the largest popular masses has been manifested since centuries mostly by a wider diffusion of new, formely unknown, means and instruments for wor­ king on raw-stuffs. The ready product of Industry has always played here a secondary part. In the circle of the so-called popular culture the diffusion of more perfectioned instruments of work and the mastery of a new technique of working on raw-stuffs can be considered as a catalisator for most of the cultural transfor­ mations and as the principle element in the formation of parallels of civilisation. 139 �Rye. 1. Dzbany biała na całej kryta napisami. K R A K O CERAMIKA W S K z Zalasu, glinka powierzchni po­ Fot. R. Reinfuss A LUDOWA IRENA BOJARSKA MUZEUM PRZEMYSŁU ARTYSTYCZNEGO zbiór zaś jest dostatecznie liczny, aby na jego IM. ADRIANA BARANIECKIEGO W KRAKO ­ podstawie pokusić się na chara :!;erystykę po­ 1 140 I WIE posiada zbiór ceramiki, liczący około 3 i pół tysiąca okazów, z czego mniej więcej po­ łowę stanowią wyroby garncarstwa ludowego. Znaczenie tej kolekcji potęguje fakt, że okres jej gromadzenia przypada na drugą połowę ub. stulecia, a więc na czasy, kiedy garncarstwo ludowe osiąga szczyt swego rozwoju zacho­ wując jeszcze czystość tradycyjnych form i zdobnictwa. Zasięg terytorialny zbioru obej­ muje obszary od Wisły po Dniepr. Tematem niniejszej pracy jest opis ceramiki ludowej pochodzącej z samego Krakowa, jak i z terenów województwa krakowskiego (zwła­ szcza jego części zachodniej), w oparciu o ma­ teriały znajdujące się w wyżej wspomnianych zbiorach. Ceramika ludowa krakowska z Muz. Przem. Art. w Krakowie pochodzi głównie z zakupów, dokonywanych na targach w la­ tach 1877—1880. Przeważnie są to naczynia nowe o powierzchni nietkniętej zniszczeniem, szczególnych ośrodków produkcji zarówno pod względem występujących tam form, jak i spo­ sobów dekoracji. Na wstępie muszę zaznaczyć, że do opisu pod­ chodzę zasadniczo jako plastyk, delektujący się przede wszystkim indywidualną różnicą kształtów i ornamentów oraz malowniczą róż­ nością barwnych czerepów wykonywanych przez garncarzy, którzy, idąc instynktownie za logicznym prawem konstrukcji naczynia, czu­ jącą ręką formując je z bezkształtnej masy, rozwiązywali artystyczne problemy swego rze­ miosła. Przegląd ceramiki krakowskiej zacznijmy od К w а с z a ł y, ośrodka garncarskiego położo­ nego na zachód od Krakowa. W wyrobach tamtejszych, reprezentowanych przez 15 oka­ zów, na plan pierwszy wysuwają się trzy duże garnki odbiegające swymi proporcjami od po­ spolitego typu (ryc. 8). Wysokie na około �30 cm, smukłe, posiadają u wylewu cylin­ dryczny kołnierz, wykończony dołem i górą charakterystycznym wałeczkiem. Powierzchnia zewnętrzna garnków «czesana» jest w lekkie, ukośnie biegnące, prążki. Garnki, wypalone na kolor czerwony, są pokryte od wewnątrz przej­ rzystą polewą, która zewnątrz obejmuje tylko górną część brzuśca i ucho tworząc poniżej dolnego przyczepu ucha do brzuśca po 3 po­ trójne koła, względnie linie zwojowe. Prócz garnków spotykamy też wśród wyrobów z Kwaczały niewielkie garnuszki tzw. «babeczki», bardziej szerokie niż wysokie, zaopa­ trzone w ucho, oraz rynki w proporcjach zbli­ żone do wyżej wspomnianych, ale zaopatrzone z boku w odstającą rączkę do trzymania. Z Kwaczały pochodzą również cztery okazy ceramiki, wykonane z prawie białej, różowawo wypalającej się, glinki i pokryte żółtą przej­ rzystą polewą. Znajdują się wśród nich dwa garnuszki (z tych jeden wybitnie udany, pę­ katy, z wywiniętym brzegiem) oraz dwie maselniczki w postaci owalnych miseczek ze sto­ jącym brzegiem. Odbiegający od poprzednich naczyń z Kwaczały kolor wypału wyjaśnia na­ pis wyryty na dnie każdego z naczyń: «Glina z Poręby». Chodzi tu o pobliską Porębę-Żegoty, która posiada pokłady glinki ogniotrwałej, wypalającej się na kolor prawie biały z cie­ płym różowym odcieniem. Nie wiadomo, czy na podstawie podobieństwa materiału, czy może na podstawie informacji ofiarodawcy przypisuje metryka pochodzenie z Kwaczały imbryków, o czerepie z glinki różowawej (jak w wyrobach z surowca pocho­ dzącego z Poręby) polewanej ciemnozłocistą glazurą. Imbryk ten, o kształcie prawie kuli­ stym, posiada brzeg otworu utrzymujący na­ krywkę, wyciągnięty w górę w formie korony o dużych zębach i ażurowych dziurkach. Brzusiec i nasadę «korony» zdobią odciskane sze­ regi podwójnych trójkącików, w których ze­ brana glazura przybiera piękny ton ciemno­ brązowy. Ponad dziobkiem przylepiony j,est wypukły klasycyzujacy medalion wypełniony maską kobiecą (może zabłąkana kamea?). Do­ okoła medalionu obiega napis: «Dnia 3/11 — Roku 1875 Łyknył Krzyknył — Przewrócił oczyma, już go nima», a niżej podpis «W. Kowalik». Ucho ozdobione szeregiem guzików, a brzegami pasmem wycisków. Pokrywka imbryka posiada piękny uchwyt o formie po­ średniej między wysoką rogatywką, a podha­ lańskim «pazdurem». Na pónocny-wschód od Kwaczały znajdujesię A l w e r n i a , której wyroby są reprezen- Ryc. 2. pokryły Czajnik jasno wykonany żółtą w Brodtach polewą. Fot. R у с. 3. Miska z A l w e r n i i , j a s n o p o l e w a n a . Fot. z białej glini R. R ei n fu s b i a ł a g l i n k i R. R e i n f u s ; �towane przez 9 sztuk naczyń wykonanych przez garncarza Franciszka Minkieńskiego, znaczonych albo jego podpisem wykonanym na dnie naczynia, albo pieczątką. Ceramika Minkieńskiego, zakupiona w Krakowie na Wy­ stawie Krajowej w r. 1877, zdradza wpływy promieniujące spoza środowiska wiejskiego, które do pewnego stopnia zniekształcają czy­ ste poczucie formy garncarskiej. Spotyka się tu m. in. naczynia naśladujące kształt beczki, miski o brzegach falisto powyginanych czy tzw. «kiełkownice» wyrabiane dla klienteli miejskiej. Z zespołu tego wyróżniają się dwa dzbany w formie szerokiej elipsoidy. Większy z nich posiada szyjkę lekko wklęsłą (ryc. na okładce), mniejszy zaś krótszą, cylindryczną, przypominającą tzw. «bańki» pochodzące z Po­ dola. W obu dzbanach największy wysiłek de­ koracyjny skupia się, na uchu. Ucha te, wyko­ nane z płaskiej taśmy, posiadają dekorację pla­ styczną z szeregiem guzków biegnących środ­ kiem. Na otm krawędziach ucha nalepiono wa­ łeczek, tworzący poniżej dolnego przyczepu ucha wywinięte na zewnątrz wąsy. «Kiełkownica» składa się z żółto polewanej miski o szerokim dnie i brzegach falisto wy­ gniatanych. Na jej dnie znajduje się krążek z gliny niepolewanej, posiadającej na powierz­ chni szereg zagłębień na każde ziarno z oso­ bna. Całość przykrywa kopulasta przykrywka z otworem w szczycie. Wyroby z Alwerni to­ czone są z gliny prawie białej z drobnymi ziarnami porfiru, który po wypaleniu daje ciemne punkty rozsiane na powierzchni. Po­ lewa jest żółta, lśniąca, przejrzysta niekiedy z naciekami złotobrązowymi. Na wszystkich naczyniach spotykamy dekorację plastyczną, rytą bardzo dyskretnie rytmicznymi kreseczkami, składającymi się na proste w rysunku gałązki i linie faliste. Motywy te są rozmie­ szczone w miejscach, podkreślających formę, a więc na brzegach, wzdłuż największej wy­ pukłości brzuśca itp. Na wielkiej misie-miednicy z umieszczoną na brzegu miseczką na mydło, występuje ponadto na środku dna mo­ tyw ośrodkowy w formie rytej ręcznie gwia­ zdy sześciopromiennej, złożonej jak gdyby z soczewek. Dalej ku wschodowi znajduje się Z a 1 a s, stary ośrodek garncarski, gdzie podobnie jak Ryc. 4. Dzban jako „pamiątka wona, ciemno z Andrychowa z Kalwarii",l p o l e w n y. Fot. wykonany glina czer­ R. Rein fuss �i Ryc. 5. 1 a l e r z e g l i n i a n e wykon a n e w Kwaczale używano dwu gatunków gliny: czerwonej i białej, kopanej niedaleko zamku w Tenczynku. Wyroby tego ośrodka w zbio­ rach Muz. Przemysłu Art. reprezentuje pięć naczyń niezdobionych z czerwonej gliny brą­ zowo polewanej a mianowicie: garnek w for­ mie «babki», makutra w obręczach z wikliny, dwa «szybkowary» i brytfanka, szósty jest kaganek oliwny. Mało dziś znane «szybkowary» są to niskie, pękate dzbanki o silnie rozszerzającej się szyi, posiadające w pobliżu dna otwory do wysypywania żaru, oraz dla odprowadzania dymu. Szyję zamyka trwale po­ przeczna ścianka gliniana z licznymi otworami, na której stawiało się naczynie przeznaczone do grzania. Według metryk naczynia te wyko­ nywali Kazimierz Tatarczuch i Szymon Ślusar­ czyk, ten ostatni mieszkał w Zalasie pod nr. 247. Drugi rodzaj wyrobów z Zalasu stanowią na­ czynia o czerepie białokremowym w formie smukłych dzbanków (ryc. 1) lub cylindrycz­ nych puszek, służących do przechowywania tytoniu. Według wyrytego napisu na dnach: «Wyrobca tej puszki Wawrzyn Dudziewicz ur. 1822 we wsi Ptoki w okręgu Wolnego Nie­ podległego i ściśle Neutralnego miasta Krakowa» był w czasie «rewolucji krakowskiej» w r. 1846 uczniem uniwersytetu krakowskiego, następnie nauczycielem publicznym przez lat w K r a k o w i e . Fol. R. R e i n f u s s 1 14 w okolicy Krakowa ). Wykonane przez siebie naczynia polewał Dudziewicz jasnożółtą polewą, zaś puszki na tytoń miały ściany zu­ pełnie pozbawione glazury. Oryginalną «ozdobą» naczyń Dudziewicza były ryte napisy, po­ krywające bez reszty całą zewnętrzną po­ wierzchnię nie wyłączając ucha i dna. Prócz napisów spotyka się też różne emblematy, jak np. orła polskiego, herb miasta Krakowa, ko­ ronę cierniową z palmą i złamanym krzyżem. Treść napisów stanowią zazwyczaj dedykacje skierowane do osoby, dla której puszka zo­ stała wykonana, sentencje treści patriotycz­ nej, lub zaprawione humorem maksymy wspo­ minające lulkę, dziewczynę, kochanie, zaś na dzbanach — polski miód. Wyroby te musiały znajdować wdzięcznych odbiorców skoro na jednej z puszek znajdujemy wyryty numer ko­ lejny 398. Na północ od Zalasu położone są P a c z o l t o w i с e, gdzie do wyrobów ceramicznych używano gliny białej. 3 wyrobów tamtejszych, pochodzących z r. 1870, muzeum posiada dzba­ nek owalny o szerokiej, cylindrycznej szyjce, na brzegu której, podobnie jak i na brzuścu, biegną ryte równoległe rowki, tworzące pas wzbogacony nakreśloną z rozmachem linia fa­ listą. Ponadto jest tam garnek i dwie duże mi­ ski o wąskim dnie i brzegu pionowo wywinię­ tym. Wszystkie wymienione naczynia pokryte 143 �Ryc. 6. s k i с h :.\v., Misy wykonane g a r n c a r z y . Fot. przez R. k r a k o R e i n f u są ciemnozłotą glazurą, czasem nierówną w ko­ lorze i posiadającą odcień zielonawy. Wyroby z M i r o w a położonego na południe od Zalasu reprezentują zaledwie dwa garnu­ szki, pochodzące z r. 1879. Wykonano je, we­ dług metryki, «z glinki ogniotrwałej nr. 3», prawie białej. Jeden z nich owalny z rozchy­ lonym brzeżkiem i maleńkim dziobkiem, dru­ gi — cylindryczny, górą lekko wybrzuszony. Garnki te, wewnątrz żółte, posiadają zewnątrz polewę ciemniejszą w kolorze brązowo-złotawym. Jedyną ozdobą gładkich, lśniących po­ wierzchni jest ryta linia w połowie wysokości brzuśca. Niedaleko od Mikowa leżą В r o d ł a, duży ośrodek garncarski, eksploatujący złoża gliny dającej wypał czerwony. Naczynia z Brodeł polewane są przejrzystą, lśniącą polewą w róż­ nych odcieniach. Pochodzące z tego ośrodka dwie małe miski, dwa garnuszki oraz szereg naczyń-zabawek w formach swych powtarzają kształty opisane już poprzednio. Nie posia­ dają też żadnych ozdób. Według metryki, wy­ roby te pochodzą z pracowni Jana Biela (r. 1877). W Brodłach wykonano też imponujących roz­ miarów imbryk z białej żółto polewanej gliny (ryc. 2). Kształt imbryka jest prawie kulisty, otwór górny o ścianach zupełnie pionowych zakończony jest w formie korony. Na brzuścu, �po obu stronach fasetowanego dziobka, znaj­ dują się dwa ryte, naiwne w rysunku drzewka przypominające jodełkę. Napis wykonany nie­ udolną ręką zawiera życzenie: «Kto cherbatę pije niechaj sto lat żyje» oraz datę: «Brodła Dnia 15. 2. 1902». Podobny imbryk, ale bar­ dziej ozdobny, posiada muzeum również wśród ceramiki pochodzącej z Kwaczały. Należący do Ziemi Krakowskiej powiat wa­ dowicki reprezentuje ogromnie efektowna ce­ ramika z A n d r y c h o w a . Z ośrodka tego jest ogółem 12 okazów w tym 8 dzbanów róż­ nej wielkości, począwszy od wysokich na 60 cm (ryc. 4) aż do tak małych, które ledwo docho­ dzą do 10 cm. Czerep naczynia jest wypalony na kolor czerwony aż do szarobrązowego, po­ lewa bardzo ciemna, lśniąca zasadniczo w od­ cieniu brunatnym, czasem ciemnozielona. Pięć, spośród opisywanych dzbanków, stanowi je­ den typ (ryc. 4, 10, 11, 12). Pod ciemną polewą posiadają one nalepianą dekorację plastyczną z płatków gliny wytłaczanych z formy. Kom­ pozycja zdobnicza każdego dzbana jest zbu­ dowana na pionowej osi symetrii, prowadzo­ nej wzdłuż ściany leżącej naprzeciw ucha. Punkt centralny tej kompozycji stanowi figu­ ralny medalion w stylowych ramkach z kwia­ tów, przewijanych wstążką. Zawiera on wize­ runki Matki Boskiej Częstochowskiej, albo Matki Boskiej w całej postaci i odzianej w szty­ wną nakładaną sukienkę, niekiedy postać klę­ czącego anioła z krzyżem w ręku, lub tarczę z orłem polskim, czy kobiecą maseczką. Doo­ koła tego medalionu rozkładają się symetrycz­ nie po obu stronach dekoracyjnie rozwiązane lancetowate liście i wpisane w koło kwiaty, tak, że całość robi wrażenie rośliny. Poszcze­ gólne motywy są jednakże słabo ze sobą zwią­ zane. Najgorzej pod względem kompozycyj­ nym przedstawia się dekoracja największego z dzbanów. Prócz środkowej kompozycji «roślinnej», rozwijającej się dookoła medalionu z aniołem, dla uzupełnienia boków, wprowa­ dzono motyw ośrodkowy złożony z ciężkich liści, który przygłusza swą centryczną, silną budową nawet środkowy medalion z aniołem. Wśród luźno rozrzuconych liści, czy rozet, wy­ pełniających puste przestrzenie, nie widać ża­ dnej logiki w układzie. Dekoracja plastyczna, nalepiona na powierzchni dzbana, nie liczy się z delikatnym, rytym, czy wytłaczanym orna­ mentem w formie falistej gałązki o subtelnych listkach, która wije się dookoła brzuśca. Pla­ styczne ozdoby, nalepiane na dzbanach andrychowskich, posiadają typ wybitnie snycerski, jaki się spotyka w dekoracyjnych piernikach, �ш Ryc. 8. Garnek es о w ale ozdoby Ryc. 9. largu z Kwaczały, z polewy. Garnek trój n o ż n y w D o b c z y c a c h . Fol. glina Fol. R. czerwona, Reinfuss zakupiony na R. R e i n f u s s czy owczych serkach góralskich, Każdy z dzba­ nów posiada rysunkowo odmienny rodzaj or­ namentu na liściach, tak jakby każdy z nich był dziełem innej ręki. Na jednym z dzbanów widzimy odciśniętą szarfę z napisem: «Pamiątka z Kalwarii», z czego wniosek, że andrychowską ceramikę obwożono również po od­ leglejszych jarmarkach i miejscach odpusto­ wych. Ciemnozielony dzbanek z pobliskiego Rychwałdu, zarówno plastyczną dekoracją jak i ogólną formą bardzo przypomina dzbanki andrychowskie. Stosunkowo słabo w omawianych zbiorach jest reprezentowana ceramika z ośrodków garncarskich, położonych na wschód, względ­ nie na południe od Krakowa. Z pogranicza krakowsko-góralskiego pochodzi zakupiony w Dobczycach pękaty garnek na 3 nóżkach (ryc. 9) z czerwonej gliny polewany w środku i zewnątrz w górnej połowie jasnobrązową po­ lewą. Tak poważny ośrodek garncarski, jakim są B r a t u c i c e w powiecie bocheńskim, repre­ zentują tylko dwa bliźniaczo pod względem formy podobne dzbanki, różniące się nieco wymiarami. Sylwetka ich jest smukła, czerep jasny szaroczerwony. Polewa ciemnobrązowa pokrywa wnętrze a z wierzchu górną połowę. Dolna granica polewy jest nierówna i rozma­ zana. Dosyć bogata jest ceramika ludowa z samego Krakowa, który jeszcze pod koniec ub. stule­ cia posiadał warsztaty garncarskie, produku­ jące naczynia gliniane i pretensjonalne nie­ kiedy ozdoby ceramiczne. Wśród naczyń jest dzbanek polewany zielono, mały owalny garnuszek z wierzchu prawie czarny, wewnątrz polewany na jaskrawy kolor zielony. Wartościowymi okazami sztuki garn­ carskiej są misy, wykonane w pracowni mi­ strza Teofila Michalskiego ok. r. 1885. Toczono je ze starannie przygotowanej gliny o czerwo­ nym wypale, zdobiąc pobiałką i zieloną po­ lewą. Miski te nie różnią się kształtem od po­ spolitych misek garncarzy wiejskich. Orna­ ment, wypełniający wnętrze, komponowano ze zrozumieniem kształtów naczynia i umie­ jętnością zestawienia Unijnych elementów techniki rożkowej (ryc. 6). Charakter całości wybitnie ludowy. Z pracowni Michalskiego wy­ szły również kafle, z których jedną reproduku­ jemy na str. 130. Zarówno techniką wykonania, jak i charakterem zdobin, naśladują one wyraź­ nie odnośne wyroby ceramiki huculskiej. Pobiałkowane powierzchnie kafli zdobią motywy roślinne w formie kwiatonów wyrastających �z małego dwuusznego dzbanuszka. Kontury podkreślone są rytą kreską. Do wypełnienia konturów rysunku użyta jest soczysta barwa zielona i żółta, obok nich zaś mniejszą rolę gra clemnofioletowa i niebieska, nie bardzo zresztą harmonizująca z całością. Jeden z kafli posiada cały ornament wykonany jedną tylko barwą niebieską. Kafle Michalskiego nie dorównują świeżością ujęcia ceramice pokuckiej, reprezentowanej np. przez wyroby Bachmińskiego, są raczej reminiscencją wzorów rozpowszechnionych w kręgu działania szkoły garncarskiej w Kołomyji. Z pracowni Michalskiego wyszła również duża, naturalistycznie potraktowana głowa orła, służąca niegdyś prawdopodobnie jako motyw dekoracyjny pieca kaflowego. Nie po­ siada ona zresztą wartości artystycznej. Współcześnie z Michalskim pracował na tere­ nie Krakowa zdun Kwiatkowski, w którego warsztacie wykonano dwie wielkie, dekora­ cyjne misy (ryc. 5) o szerokim dnie i wąskich, lekko skośnych, brzegach. Tło mis pokryte w całości pobiałką; na dnie wykonane tech­ niką pędzlową motywy kwiatowe posiadające na ogół mało charakteru i wdzięku. Formy łu­ kowate, zdobiące brzeg jednej z mis, robią wrażenie, jakby prawzorem dla nich były kun­ sztowne tapicerskie, "czy krawieckie festony z lat osiemdziesiątych ub. stulecia. Zbiory ceramiki ludowej znajdujące się w kra­ kowskim Muzeum Przemysłu Art., mimo iż niewątpliwie nie wyczerpują dorobku wszyst­ kich ośrodków garncarskich Ziemi Krakow­ skiej, pozwalają na sformułowanie paru uwag ogólnych. Widzimy np. że do wyrobu naczyń używa się bądź zwykłej gliny żelazistej dają­ cej wypał czerwony, bądź białej. Wśród form ceramicznych nie ma zbyt wielkiej różnorod­ ności. Misy o wąskim lub szerokim dnie, uko­ śnych brzegach, czasem w połowie wysokości załamanych, wykończone są pionowo stojącym zgrubionym kołnierzem. Dzbanki o kształtach raczej smukłych, z brzuścem owalnym, prze­ Rycina na okładce: Dzban z Alwerni, biała ważnie lekko opadniętym i szerokiej dość krótkiej szyjce, czasem rozszerzającej się nieco ku górze, albo lekko wklęsłej, z maleń­ kim dziobkiem wyrobionym z brzegu. Garnki, średnica których przekracza zwykle wysokość są szerokie, krępe, o dużych podstawach i ob­ szernych wylewach. Małe garnuszki natomiast mają brzusiec owalny, silnie wydłużony, o brzegu górą wyraźnie rozchylonym, są smu­ kłe i zgrabne. Ceramika krakowska z różnych ośrodków, ob­ serwowana w masie, robi wrażenie bardzo barwnej. Złudzenie to pochodzi z zastosowa­ nia różnych odcieni polewy co w połączeniu z własną barwą wypalonego czerepu daje roz­ ległą skalę, począwszy od koloru prawie bia­ łego poprzez różne odmiany kremowego, żół­ tego, czerwonego aż po ciemnobrązowy. W ceramice krakowskiej (poza wyrobami, po­ chodzącymi z pracowni czynnych niegdyś na terenie samego Krakowa) uderza zupełny brak ozdób barwnych, które w zupełności za­ stępują dekoracje plastyczne wypukłe, lub wklęsłe. Dekoracje te występują również w formie bardzo dyskretnej, jedynie w naczy­ niach andrychowskich spostrzega się większe bogactwo, z którym, jak wiemy z poprzednich opisów, nie idzie niestety w parze umiejęt­ ność osiągnięcia trafnych rozwiązań kompo­ zycyjnych. Na tle ceramiki krakowskiej wyroby warszta­ tów czynnych w samym mieście wyróżniają się przede wszystkim barwnością zdobiącego naczynie ornamentu. Ściśle ludowy charakter zachowały tu jednak tylko misy toczone w pra­ cowni Michalskiego (ryc. 6). Reszta wyrobów miejskich garncarzy krakowskich, podobnie zresztą, jak i wyroby Minkieńskiego z Alwer­ nii, to nie są już, ściśle biorąc, wyroby ludowe. Widać, że pracownie te odeszły już w swym rzemiośle od tego prostego, często instynkto­ wnego, stosunku do piękna, wynikającego ze zrozumienia możliwości materiału, właściwego użycia narzędzi pracy, słowem piękna tech­ nicznych możliwości, o którym mówi Norwid, że «wchodzi nieproszone bramą». glinka jasno polewana. Fot. R. Reinfuss PRZYPISY x ) Garść szczegółów biograficznych w nr. 115. odnoszących się do osoby Dudziewicza, podaje krakowski «Czas» z r. 1861 �OŚRODKI GARNCARSKIE W KRAKOWSKIM omówione w pracy I. Bojarskiej. TRZEBINIA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. O 3 1 2 Э o Э Kwaczała Alwernia Zalas Paczułtowice Brodło Mirów Andrychów Bratucice KRAKÓW BOCHNIA O Wyłącznie glina biała ф (J КРАКОВСКАЯ МУЗЕЯ czerwona jedna i druga НАРОДНАЯ КЕРАМИКА ХУДОЖЕСТВЕННОЙ В В СОБРАНИЯХ ПРОМЫШЛЕННОСТИ КРАКОВЕ Во второй половине прошлого столетия и западной части Краковском области имелось еще несколько гончарских пунктов, продуцирующих глиняную посуду с прекрасными украшениями, употребляемую в окрестных селах. В настоящее время эти пункты частично уже перестали работать, а оставшиеся выделывают посуду, не представляющую собой художественной ценности. Старую краковскую керамику мы находим уже только в Музее художественной промышленности в Кракове, где отдгльвые гончарные центры представлены богато. Основываясь на материалах сказанного выше Музея, в своей статье автор по порядку характеризует изделья отдельных гончарских центров. В качестве сырья в Краковской области употреблялась светлая глина, выжи­ гаемая в кремовый цвет, пли темно серая глина, дающая красную скорлупу. Среди выделываемой посуды имеются миски, кувшины, горшки. Некоторые из них, как например белые кувшины из Альверни (рис. 2) отличаются большим благо­ родством формы. Менее удачны большие с темной глазурью кувшины из Андрыхова (рис. 6 и 7); они хороши в частностях, но перегружены ими и проявляют большие недостатки в композиции. Сверху и в середине посуда облита ясной гла­ зурью, прозрачной или бронзовой разных оттенков. Разноцветная поливка на краковской посуде не встречается. Зато она выступает в керамических изделиях, изготовленных в конце прошлого столетия в гончарных мастерских самого города Кракова. В качестве примера здесь могут служить весколько мисок с цветной обливкой (рис. 10), глиняные тарелки и кафли. 148 Изделия гончаров, работающих в самом городе Кракове, на фоне общей краков­ ской керамики отличаются красочностью орнамента. Однако, как можно убедиться на тарелках (рпс. 12) и кафлях (рис. 11) эти изделия не всегда выдержаны в стиле народного примитива. Ryc. 10. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss. �LA POTERIE POPULAIRE CRACOVIENNE DANS L E S COLLECTIONS DU MUSEE DE L'INDUSTRIELE ARTISTIQUE A CRACOV1E Dans la partie Ouest de la Province de Cracovie il reslait encore vers la fin du siecle passe quelques centres de poterie produisant de beaux vases d'argile a l'usage des villages d'alentour. Ces centres chóment aujourdhui, ou bien ne produisent que des objets depourvus de valeur artistique. On ne trouve plus l'ancienne poterie cracavienne que dans le Musee de l'Industrie Artistique a Cracovie ou les divers centres de poterie sont genereusement representes. Dans son article, l'auteur caracterise successivement les differents produits des centres de poterie singuliers, se basant sur le materiel du Musee susnomme. Dans la Province de Cracovie on employait comme matiere premiere ou bien l'argile blanche qui devenait creme apres la cuisson, ou bien une argile ferrugineuse donnant une surface rouge. Parmi les objets fabriques .1 у avait des ścuelles, des seaux et des pots. Certains vases, par exemple les cruches blanches d'Alverne (fig. 2) se distinguaient par une grandę no­ blesse de formes. Moins reussies etaient les grandes cruches a l'email fonce d'Andrychow (dessin 6 et 7) correctes dans le deteil, mais surchargees et manquant de composition. Le dehors et l'interieur des cruches est revetu d'un email clair et translucide, soit brun de differentes nuances. Les vases cracoviens n'ont pas d'email polychrome. En revanche on trouve l'email de plusieurs couleurs dans les vases exe­ cutes vers la fin du siecle passe dans les ateliers des potiers citadins, a Cra­ covie, par exemple quelques ecuelles polychromes (Fig. 10), quelques asiettes et quelques carreaux de faience. Ryc. 11. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss Les produits des potiers citadins se distinguent par la couleur de leur ornementation, mais ils ne sont pas toujours dans le style primitif populaire. C R A C O V I A N P O P U L A R P O T T E R Y IN T H E C O L L E C T I O N S O F T H E M U S E U M OF ARTISTIC I N D U S T R Y IN CRACOW Ryc. 12. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss In the West part of the Cracow Provinces there were still towards the end of the past century a few centres of pottery which producedt finely decora­ ted earthen-ware vessels for the use of the adjoining villages. These centres are now stopped or produce earthen-ware without arti stic value. Old Cracow pottery is to be found only in the Museum of Artistic Industry in the town of Cracow and there the various pottery cent­ res are fairly well represented. In her article, the author gives the characteristics of the singular centres of pottery, taking for basis the material available in the afore mentioned Museum. The raw-stuff used in the Province of Cracow was either white clay which becomes cream-coloured in the baking, or a ferruginous one which gives a brown crust. Among the vessels produced there are basins, pitchers and pots. Some of them, for example the white pitchers of Alvernia (fig. 2) have a very fine form. Less pleasing are the big darkly glazed pitchers from Andrychów (fig. 6 and 7) which have fine details but are over-loaded, and shew faults of composition. The exterior and the interior of the vessels have either a light pellucid glazing or a brown one in many shades. Polychrome glazing is not to be found in Cracow pottery, but it appears at the end of the past century on the vessels produced by potters in work­ shops situated in the town of Cracow. A few specimens of basins with a coloured glazing (fig. 10) earthen-ware plates and tiles can be taken for an example. Compared to the pottery of the Cracow Province, the products of the town-work-shops distinguish themselves by the colouring of their ornament. Still, one remarks when considering the plates (fig. 12), and the tiles fig. 11) that they do not always conform to the style of the popular primitives. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a024849d26fb8bca58a718aed6e52dcc.pdf ba2e3111837b95fabed9d04df030fc40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3755 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.161 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W KIJOWIE Prasa Ukrainy Radzieckiej poświęca wiele uwagi wysta­ wie polskiej sztuki ludowej w Kijowie. «Wystawa ta stała się jeszcze jednym ogniwem, łączącym bratnie na­ rody słowiańskie — pisze Ł. Władicz w artykule p. t. «Twórczość wyzwolonego narodu» zamieszczonym w pi­ śmie «Radjanskie mustectwo» z dnia 25. 5. 1949 r. Autor artykułu podkreśla, że zawsze bogata sztuka ludowa w Polsce dopiero obecnie dojdzie do szczytu swego roz­ woju, Polska Ludowa bowiem otacza najtroskliwszą opieką ludzi utalentowanych. Starannie przygotowana wystawa — pisze dalej autor obrazuje wszystkie gałęzie polskiej sztuki ludowej i przemysłu artystycznego, podkreśla też ścisłe więzy, łączące polską sztukę ludową z ukraińską. Fakt pozwala stwierdzić, jak bliskie są duchowo oba narody słowiań­ skie. «Prawda Ukramy» z dnia 22. 5. br. poświęca wystawie kijowskiej 2 artykuły. Pierwszy, podając przebieg otwar­ cia wystawy, zwraca uwagę na jej znaczenie kulturalne i polityczne. Drugi, pisany przez A. Krzyżyckiego p. t. «Twórczość bratniego narodu polskiego», poświęcony jest merytorycznej stronie wystawy. Autor przeprowa­ dza dokładną ocenę poszczególnych eksponatów, pod­ nosząc ich wartość artystyczną i specyfikę narodową. Na szczególną uwagę — podkreśla autor — zasługuje fakt, że większość eksponatów pochodzi z okresu powo­ jennego. Fakt ten świadczy dobitnie o bujnym rozwoju sztuki ludowej i przemysłu artystycznego w Polsce De­ mokratycznej. 160 Reprodukcje na sir. 137, 138, 139 i fotografie na str. 156, 157, 158, 159 wykonał St. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60a0e404e1d436579adc6f747dbf5c.pdf b8bffb6ca7cb23624a79e49fecfc7537 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2050 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource mit wspólczesny plotka - aspekt antropologiczny pomylka - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1903 Title A name given to the resource Pomyłka, plotka,mit / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 HUBERT CZACHOWSKI M uzeum Etnograficzne Toruń PRZYCZYNEK POMYŁKA, PLOTKA, MIT DO BADAŃ NAD MITAMI WSPÓŁCZESNYMI Mit należy do najbardziej popularnych terminów końca XX wieku. Ekspansja tego pojęcia dotyczy zarówno sfer życia potocznego, jak i terenu nauki. Mitem przestała zajmować się już tylko etnologia czy religioznawstwo. Do swoich badań włączyła go też socjologia, psychologia, filozofia, nauka o polityce, literaturoznawstwo. Liczba teorii i publikacji na temat mitu, powstałych na polu wszystkich wymienionych dyscyplin, jest ogromna. Często koncepcje te zawierają wiele sprzecznych i wzajemnie wykluczających się wniosków. Ale dużo z nich zawiera wiele wspólnych elementów. Dlatego też we współczesnej humanistyce zaczyna zwyciężać pogląd mówiący raczej o komplementarności różnych kierunków metodologicznych niż ich przeciwstawności. Kiedy mit rozpatrywany był tylko w kontekście społeczeństw tradycyjnych, to można było mówić o pewnym konsensusie co do "odniesienia przedmiotowego" tego pojęcia. Tymczasem w odniesieniu do społeczeństw nowoczesnych zakres słowa "mit" zostaje znacznie poszerzony. Dlatego ważne jest zastanowienie się, czy w jakiś sposób odnosi się ono ciągle do mitów tradycyjnych. Najważniejsza jest kwestia, czy w nowoczesnym świecie powstają nowe mity i jaki charakter przybierają? Czy te tak różne rodzaje mitów należą do tego samego zjawiska, czy też nastąpiła tylko zmiana znaczenia słów i mit nowoczesny nie wykazuje związków z tradycyjnym? Żeby móc odpowiedzieć na te pytania niezbędną rzeczą będzie zaprezentowanie najważniejszych cech społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, co pozwoli osadzić samą analizę mitów w wymiarze społecznym, a jest to bardzo istotne. Rozróżnienia społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, a co za tym idzie, mitów tradycyjnych i nowoczesnych, dokonuję wyłącznie dla celów analitycznych, zdając sobie sprawę, że zapewne nie wyczerpuje ono typologicznych możliwości. Jako punkt wyjścia przyjmiemy teorię kultury J. Kmity (1985). W myśl ustaleń tego autora całość praktyki społecznej (czyli kulturę) w cywilizacji zachodnioeuropejskiej można podzielić na dwie główne sfery: �192 1. praktykę techniczno-użytkową (produkcji, wymiany, konsumpcji) 2. praktyki symboliczne, które dzielą się na: a) symboliczne w węższym sensie - tak zwane komunikacyjne (obyczaj, sztuka, język, nauka), b) światopoglądowe (magia, religia, przekazy świecko-światopoglądowe). Wszystkie te sfery (dziedziny) praktyki społecznej pełnią określone funkcje, są względnie autonomiczne, aczkolwiek w zasadniczy sposób na siebie oddziaływują. Odnosząc te ustalenia do społeczeństw pierwotnych (tradycyjnych) Anna Pałubicka (1984) mówi o ich synkretyzmie. W przeciwieństwie do kultury nowożytnoeuropejskiej, mamy tam do czynienia tylko z jedną dziedziną kultury. Najczęściej jest tak, że sens kulturowych działań składających się na jeden określony typ praktyki, wykracza poza jeden typ praktyki w kulturze nowoczesnej. Chodzi mianowicie o to, że te działania, które z punktu europejskiej logiki są "czystymi" działaniami techniczno-użytkowymi, dla członków kultury tradycyjnej są zarazem działaniami magicznymi, a więc należącymi do sfery światopoglądowej. Podobnie można by wydzielić "czyste" sądy magiczne (znów według Europejczyków), które są jednocześnie działaniami techniczno-użytkowymi dla człowieka tradycyjnego. Wszystkie sfery kultury, które można wyodrębnić dla nowoczesnej kultury Zachodu, w przypadku społeczeństw tradycyjnych tworzą jednolitą, nierozdzielną całość. Z tego względu wszystkie te różnorakie funkcje, które w nowoczesnej kulturze pełnią poszczególne jej dziedziny, w kulturze tradycyjnej są realizowane przez nią całościowo. Jakie więc miejsce w tej jednolitej tradycyjnej kulturze zajmuje mit? W tym układzie jest on jakby impliciate zawarty w całości kultury. Zarazem i jest i go nie ma, jest wszystkim i niczym. Mit i rzeczywistość są integralnie splecione, prawie nierozróżnialne. P. Ricoeur (1986) zaznacza, że już człowiek pierwotny zaczyna tracić integralność z otaczającym go światem. Swoją głęboką zgodność z całością bytu (ów totalny synkretyzm) może on odtworzyć tylko poprzez fabularyzacje mit lub rytuał. Mit jedynie intencjonalnie przywraca ową zgodność, powtarza ją i naśladuje. W tym sensie - dla francuskiego hermeneuty - mit staje się symbolicznym odtwarzaniem pierwotnej pełni bytu poprzez swoją narracyjną formę· Jak zatem należałoby mit określić? Według teorii P. Ricoeura, którą przyjmuję za podstawę dalszych rozważali, mitem określa się rodzaj symbolu rozwiniętego w formie opowieści, artykułującego się w czasie i przestrzeni, które nie są tożsame z czasem i przestrzenią w sensie historyczno-geograficznym (Ricoeur 1986, s. 21 i n.). Ricoeur mówiąc o micie jako symbolu odwołuje się do wcześniejszych ustaleń między innymi Freuda, Cassirera czy Levi-Straussa, mówiących o tym, że poznanie (myślenie) symboliczne jest �193 podstawową i powszechną formą poznawania (odbioru) rzeczywistości przez człowieka. Strukturaliści udowodnili, że niezależnie od miejsca i czasu, czy też kulturowych różnic, obowiązującym sposobem spostrzegania świata jest myślenie metonimiczne i metaforyczne (czyli symboliczne). W swej teorii autor Symboliki z/a podnosi wartość mitu wobec innych rodzajów symboli, uważając formę czyli opowieść za jego najbardziej konstytutywny element. Pisze on więc, że "zrozumienie mitu jako mitu to po prostu zrozumienie tego, co mit wraz ze swoim czasem, swoją przestrzenią, swymi zdarzeniami, postaciami wnosi do odkrywczej funkcji symboli pierwotnych" (Ricoeur, 1986, s. 154). W mitach poprzez opowieść następuje "wtłoczenie" ludzkości w historię przykładową, a zarazem nadanie jej określonego kierunku i toku, co zapewnia powszechność doświadczenia w nim wyrażonego. Mit - opowieść "wyznacza stosunek istoty człowieka do jego egzystencji historycznej" (Ricoeur, 1986, s. 155). Podobnie mówił R. Barthes, dla którego podstawową zasadą mitu jest to, że przekształca on kulturę w naturę. Stąd właśnie wynika owa przepełniona sacrum jedność i pełnia świata, która jest cechą społeczeństw tradycyjnych. Właśnie mity i rytuały (które w ten sam sposób opisują rzeczywistość, ale innym językiem nie werbalnie tylko gestycznie) stanowią podstawową zasadę, dzięki której kultury tradycyjne wykazują dużą odporność na zmiany. Swoją symboliczną funkcję mit spełnia za pośrednictwem opowiadania, gdyż to co ma do opowiedzenia jest dramatem. A ten podstawowy dramat otwiera i odkrywa ukryty sens ludzkich doświadczeń. Odbywa się to na zasadzie łagodzenia przeciwieństw wyrażonych w binarnych opozycjach jak dowiódł tego Levi-Strauss. Poprzez swoją budowę i funkcję - czyli symboliczną funkcję opowieści - mit może pełnić w tradycyjnych społeczeństwach nadrzędną rolę. Owa jednolitość tradycyjnej kultury, w której nie można wyodrębnić żadnych sfer w znaczeniu nowożytnoeuropejskim powoduje, że mitom można przypisywać wielorakie funkcje odpowiadające funkcjom poszczególnych sfer kultury nowoczesnej. Można zatem stwierdzić, że mity są zjawiskiem wyznaczającym i konstytuującym cały świat społeczeństw tradycyjnych, czyli takich, w których nie można wydzielić żadnej z dziedzin kultury w sensie nowoczesnym (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej). W tych społeczeństwach istnieje tylko jeden typ praktyki społecznej i jest on właśnie określany przez "prawdy" zawarte w mitach. Wielorakie znaczenia mitu są możliwe dzięki jego symbolicznej naturze, ujawniającej się zawsze w postaci opowiadania - dramatu. Dlatego też można przypisywać mitom - opisując je dla potrzeb nauki - różne znaczenia i funkcje z tych trzech sfer kultury w ujęciu nowoczesnym. Jest prawdą, że zawierają one elementy nauki, prawa, religii, literatury, sztuki, moralności, historii, wiedzy techniczno-użytkowej, pełniąc zarazem funkcje komunikacyjne i identyfikacyjne, czyli integrująco-różnicujące społecznie. 1.1 - Lud t. LXXV �194 W tej sytuacji wydaje się rzeczą oczywistą, że w kulturze nowoczesnej, w której doszło do rozdzielenia jednolitej kultury tradycyjnej na trzy sfery, musiały ulec też zmianie miejsce i funkcja mitów. Przemiany te związane były z główną cechą kultury cywilizacji zachodniej - mianowicie jej ciągłą zdolnością kwestionowania swoich własnych osiągnięć, co znalazło wyraz w nieustannym upowszechnianiu zmian w nauce, instytucjach społecznych, technologii, sztuce. Wynikały one z rozwoju charakterystycznych cech tej kultury: europejskiej logiki, racjonalności, analizy i tym podobnych. Ważną cechą jest także coraz powszechniejszy zanik większości wartości związanych z tradycyjnym sacrum. Naukowy obraz świata, w stosunku do myślenia mitycznego odznaczający się ogromną zmiennością i rozczłonowaniem na poszczególne dziedziny, coraz bardziej ingeruje w życie społeczne i kształtuje postrzeganie świata. W dzisiejszej cywilizacji następuje coraz większa specjalizacja jednostek naukowy język ekonomisty niezrozumiały jest dla fizyka i odwrotnie, nie mówiąc już o ludziach niewykształconych. Na dodatek tak zwana masa informacyjna zwiększa się tak dalece, że często nie może już być przyswajalna. Bardzo szybko dochodzi do dezaktualizacji określonej informacji, co wymusza pojawienie się następnych, zastępujących pierwszą. Następuje także rozpad wielkich ideologii na rzecz ideologii zupełnie indywidualnych. W tym ogromnym szumie informacyjnym, najczęściej operującym różnorodnymi "językami" odpowiednich dziedzin kultury, trudno jest doszukać się istnienia mitu, rozumianego tak jak w społeczeństwach tradycyjnych. Skąd w takim razie - w nowoczesnym świecie - tak wielka intensywność i powszechność występowania słowa "mit"? Wynika ona z trzech powodów. Po pierwsze, przechodzenie od społeczeństw tradycyjnych do nowoczesnych ciągle trwa. Często dawne symbole i mity są jeszcze przez współczesnych ludzi rozpoznawane. Nawet jeżeli nie mają już powszechnego znaczenia, to trwają w świadomości i mogą być wykorzystywane do różnych celów. Sam mit zaczyna także przenikać w toku kulturowych zmian do innych części kultury, zmieniać ich kształt, to ukrywając się, to znów objawiając swoje istnienie pod przeróżnymi przebraniami 1. Do dzisiejszych czasów relikty dawnych mitów istnieją także w folklorze - również coraz bardziej ulegającemu przeobrażeniom. Po drugie, jeżeli trwanie, a właściwie zakorzenienie w kulturze starych mitów wydaje się być zrozumiałe, to co powoduje, że zaczęto używać tego słowa w nowych znaczeniach, na przykład w politologii czy literaturze? Jest to inna płaszczyzna występowania słowa "mit". Wynika z faktu, że przy rozumie1 Taką analizę przemian starego mitu pokazał chociażby D. de Rougemont w pracy MilaN a świat kultury zachodniej. Analizując mit o Tristanie i Izoldzie odkrył jego ślady w wielu dziedzinach europejskiej kultury. �195 niu mitów tradycyjnych jako wszechogarniającego rzeczywistość universum, wszystkie sfery i dziedziny kultury nowoczesnej miały w mitach swój początek. Gdy wskutek przeobrażell kultury tradycyjnej w nowoczesną kulturę typu zachodniego doszło do rozdzielenia sfer kultury, także te wszechogarniające mitologie musiały się rozpaść. Ze względu na wielość znaczeń i funkcji mitów tradycyjnych jest oczywiste, że prawie w każdej dziedzinie nowoczesnej kultury można wskazać na elementy pochodzenia mitycznego. Wielu badaczy wskazywało na powiązania pomiędzy mitem a nauką (Kołakowski, Kmita), ideologią (Sorel, Eliade), literaturą (Baudkin, Frye, Levi-Strauss), muzyką (Langer, Levi-Strauss), sztuką (Eliade, Kępińska), teatrem (Sławińska, Barba, Grotowski). Sądzę, że nie ma takiej sfery życia w naszej cywilizacji, w której nie można by było wskazać na występowanie elementów charakterystycznych dla mitów tradycyjnych. Rozpoznawanie elementów mitycznych w poszczególnych dziedzinach kultury pozwala uchwycić samą ich istotę, wykazać ich historyczną ciągłość, wreszcie odkryć ich pochodzenie czy budowę. Czy wynika z tego, że etnografia powinna zrezygnować z zajmowania się mitem? Oczywiście, że nie, gdyż jest i tutaj pole zainteresowań dla etnografów, jak sądzę bardzo ważne i interesujące. Zdolność do symbołizowania, układania binarnych opozycji rozwijanych w opowiadaniu, nie mogła się zdezaktualizować. Przeciwnie, w nowoczesnym świecie, w którym powoli usuwa się wszystkie ślady sacrum, w świecie ciągle się zmieniającym, stale zaskakującym nowymi rozwiązaniami, a przez to niestałym, człowiek będąc coraz bardziej wyobcowany, właśnie w mitach i symbolach próbuje "ujarzmić" ten niezrozumiały świat. Ciągle toczy się walka pomiędzy myśleniem dyskursywnym, racjonalnym, krytycznym (charakterystycznym dla cywilizacji nowoczesnej), a myśleniem mitycznym. Pierwszy próbę teoretycznego ujęcia mitów nowoczesnych podjął R. Barthes. Jego propozycja stała się jedną z ważniejszych i bardziej dyskutowanych w humanistyce, jednakże zdecydowanie różni się ona od przyjętej w tym artykule za punkt wyjścia teorii Ricoeura. Dla Barthesa, który traktuje mit jako język, jako system semiologiczny, mitem może stać się wszystko co należy do mowy. "Mit jest słowem" - które nabiera znaczenia, gdyż jest systemem komunikacji. Może to być zarówno jakiekolwiek pojęcie, przedmiot, fotografia, artykuł w gazecie, widowisko i tym podobne. Barthes nie przykłada żadnej wagi do narracyjnej formy mitu, dlatego też zakres semantyczny mitu, w jego koncepcji, ulega ogromnemu rozszerzeniu. Analizy Barthesa (na przykład twarz Grety Garbo, strip-tease, nowy model Citroena - lub utrzymywane w podobnym tonie "mity ekonomiczne" A. Sauvy'ego czy też mit Paryża - R. Caillois'a) nazwałbym raczej analizami symboli (przed czym Barthes się broni), stereotypów bądź przedmiotów mitycznych. Czy można rozszerzyć tak bezkrytycznie pojęcie mitu na symbole i stereotypy? Przecież gdyby same symbole i stereotypy (w formie zdań) mogły opisać �196 rzeczywistość, to w społeczeństwach tradycyjnych nie musiałyby rozwijać się w opowiadanie. W opowiadaniu, z całym jego bagażem najdrobniejszych szczegółów i faktów, można wyrazić takie treści, których nie sposób wyrazić poprzez symbole czy stereotypy. Teoria Barthesa mocno oddziaływała na zakorzenienie się tego poszerzonego pojęcia mitu. Dlatego warto jednak zaznaczyć, że w gruncie rzeczy dotyczy ona symboli i stereotypów (niewątpliwie należących do myślenia mitycznego, ale stanowiących tylko bazę do powstania "prawdziwych" mitów). Naczelną zasadą mitów, według Barthesa, jest przekształcanie kultury w naturę. Ta zasada jest podstawową zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych. Jest to próba zatrzymania świata jako bliskiego sobie, obłaskawienia go, próba zrozumienia. Może się to dokonać tylko na płaszczyźnie mitu. To mit przekształca dziedziny kultury: społeczną, kulturalną, ideologiczną i historyczną w naturę. Doprowadza to - jak dowodzi Sauvy do pojawienia się różnic pomiędzy rzeczywistością i jej reprezentacją jaką posiadają ludzie, należącą do wyobrażeń potocznych (Sauvy, 1971, s. 228). Zatem znaczenie mitu dokonuje się w "nieustannych odwróceniach sensu, elementu znaczącego i jego formy, świadomości znaczącej i świadomości obrazowej" (Bart he s, 1970, s. 41). Autor Mitu dzisiaj uważał, że mit zniekształca rzeczywistość. Można by stwierdzić nawet, że mit tę rzeczywistość stwarza. Jak pisze Barthes w swoim ważnym eseju "Fundamenty całkiem przypadkowego oświadczenia stają się efektem odwrócenia mitycznego, pojawiają się jako obiektywny Porządek, Norma, Opinia Publiczna, jednym słowem "doxa" (laicki obraz świata, Barthes 1971, s. 613). Często to właśnie najzwyklejsza pomyłka narzuca swoje prawa obrazowi rzeczywistości, występującemu wśród ludzi. Dlatego też Sauvy dorzuca... "ignorancja będąc częścią natury ludzkiej jest uświęcona" (Sauvy, 1971, s. 229). Tak czasami dokonuje się przemiana kultury w naturę poprzez przypadek, błąd, przejęzyczenie, plotkę. W ten sposób ludzie narzucają swoje przeżycia, wyobrażenia i myśli rzeczywistości. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że utrzymane w tym samym duchu rozważania na temat genezy mitów pierwszy zaproponował L. Aragon. Na podobieństwa pomiędzy surrealizmem a etnografią kilkakrotnie już wskazywano, ale nie zwrócono uwagi na tę zbieżność. Swoją teorię zaprezentował on w książce Wieśniak paryski z 1926 roku, będącej jednym z najbardziej klasycznych tekstów surrealizmu. W swoim założeniu była to próba ułożenia i odtworzenia atmosfery i wątków dawnych mitów, w nowej szacie surrealizmu. W rozdziale "Wstęp do nowoczesnej mitologii" Aragon proponuje, żeby nie powstrzymywać się od błędów w postrzeganiu świata, gdyż tylko w ten sposób można tego świata naprawdę doświadczyć. Właśnie wtedy powstają nowe mity, rodzące się z każdym krokiem i "przybierają tu swoją postać nieznani i zmienni bogowie". Już w latach dwudziestych autor Widniaka zdaje sobie sprawę z wyjątkowej sytuacji nowoczesnej kultury, zauważając, że "codziennie ulega �197 przemianie nowoczesne poczucie egzystencji. Cała mitologia zawiązuje się i rozwiązuje. Wiedza żywa, która budzi się do istnienia i ginie samobójczo" (Aragon 1971, s. 149). Nie będzie, myślę przesady w stwierdzeniu, że Barthes, a po nim inni w zasadzie powtarzają tylko główne wątki myśli francuskiego surrealisty. Jeszcze raz sztuka okazała się szybsza od nauki. Ale czy można - sumując to co zostało powiedziane - znaleźć we współczesnym świecie mity - opowiadania? Jest to niewątpliwie utrudnione, gdyż zmiany kulturowe i cywilizacyjne nie sprzyjają ich powstawaniu. Mity tradycyjne były pełne symboli i stereotypów. Obecnie symbole "nie mają czasu" rozwinąć się w formie opowiadania, gdyż bardzo szybko następuje ich dezaktualizacja. Stąd też ogromna różnorodność symboli i stereotypów, które zastępują mit - opowieść. Zauważa to Barthes pisząc, że mit współczesny nie jest ciągły, jest on głoszony nie w wielkich opowieściach tylko w przemówieniach, najwyżej układających się w zwroty i wyrażenia (stereotypy). Dlatego, że mit-opowieść zanika, na rzecz mitów stereotypów, jest on bardziej "podstępny" przez co trudniejszy do analizy (Barthes 1971, s. 613). To, że mit-opowieść zanika, związane jest z charakterystycznymi cechami zachodniej kultury. Natomiast myślenie potoczne nie zmieniło się. Nadal ludzie próbują opowiadać mity. Mit nowoczesny powstaje tylko na czas jakiś, niszczony przez naukę. Dlatego etnograf musi wyśledzić tworzącą się historię opowieść, uchwycić ją "in jlagranti", inaczej może ona zginąć bezpowrotnie. Może się tak zdarzyć, że gdy fragment jakiejś historii jest jeszcze rozpoznawany, żyje wśród ludzi, to inny fragment należący do tej samej historii już zanikł. Zadaniem etnografa byłoby rozpoznawanie tworzących się mitów, układanie ich fragmentów w określoną opowieść. Oczywiście odpowiednie części jakiejś historii mogą się różnić między sobą, często sobie nawet przeczyć, w zależności od czasu i miejsca występowania. Ale przecież i mity tradycyjne były pełne takich sprzeczności, różne wersje tego samego mitu opowiadały rzeczy diametralnie różne. Dopiero z tych różnorodnych wersji budował Levi-Strauss swoje analizy. Nie inaczej rzecz ma się z mitami nowoczesnymi. Największą ilość nowych mitów stanowią historie osnute wokół życia sławnych ludzi. To życie drugiego człowieka jest zawsze najbardziej interesujące dla innych. Poszczególne fragmenty takich mitów - opowieści, najczęściej występują w postaci plotki czy też pogłoski, przy tym nie ma jakościowej różnicy pomiędzy plotkami (czyli fragmentami mitów) na temat powszechnie znanych osób, artystów czy polityków, a plotkami o sąsiadach. Istnieje tylko różnica w zasięgu ich występowania i rozpowszechnienia. Natomiast w obydwóch rodzajach plotek można odkryć systemy wartości, opinie, poglądy tych ludzi, którzy je opowiadają. Mit - podobnie jak stereotyp, mówi o życiu tych, którzy się nim posługują, a nie tylko o tych, o których opowiada. Oczywiście nie każda plotka jest mitem. Jest ona bowiem tylko (jak symbol �198 czy stereotyp) zaczątkiem mitu. Gdyby nie swoiste cechy nowoczesnej kultury, następowałoby utrwalenie plotki (czy jak chce socjologia wiedzy - zestalenie), a nie jej zdyskredytowanie. W ten sposób powstałaby - dobudowując poszczególne fragmenty - opowieść. Jako pierwszy przykład spróbuję zaprezentować mit powstający wokół osoby Lecha Wałęsy. Jego życiorys wydaje się wyjątkowo podatny na mityzowanie. Wałęsa wywodzi się ze środowiska robotniczego, przez wiele lat pozostawał w centrum wydarzeń i zainteresowań całego polskiego społeczeństwa, a nawet świata; wyrażając przy tym za innych to, o czym sami bali się nawet myśleć, a co dopiero mówić. Wałęsa jest człowiekiem obdarzonym rzadko spotykaną, a wyczuwaną powszechnie charyzmą. W typologii polityków R. Caillois idealnie pasuje do analizowanej postaci Proroka, jako przeciwstawnego Prawnikowi (Caillois s. 1973, 226-285). Przypomnijmy, że w myśl ustaleń Caillois społeczeństwo wręcz poszukuje Proroków, którzy z samej swej natury przynależą do porządku mitycznego, czym różnią się zdecydowanie od Prawników związanych z porządkiem racjonalno-dyskursywnym. Przez ostatnie dziesięciolecie Wałęsa stał się niekwestionowanym symbolem walki o wyzwolenie Polski spod komunistycznego reżimu i symbolem mającej nadejść demokracji i dobrobytu. Mit Wałęsy można by zatytułować "Lecha Wałęsy życiorys na życzenie społeczeństwa". Na początku odwołam się do słów etnografa J. Olędzkiego zawartych w książce Murzynowo ... (1991). Otóż praca ta dotyczy i opiera się na materiale z ziemi dobrzyńskiej, regionu z którego Wałęsa pochodzi. Olędzki pisze, że z tego względu nie mogą dziwić specjalnie wybitne cechy charakteru Wałęsy, gdyż ludzie urodzeni na tej ziemi powszechnie wykazują podobne zalety (s. 431-432). Jest to rozumienie znane nam z kultur tradycyjnych. Bohater mityczny rodzi się w miejscu lub okolicznościach obdarzonych szczególnymi właściwościami. Jakby na potwierdzenie tych słów ukazał się w telewizji wywiad udzielony "Wiadomościom" przez burmistrza Lipna. Stwierdził on, że ludzie urodzeni w tych okolicach obdarzeni są specjalnymi cechami. Jako przykład wymienił Polę Negri (właściwie Apolonię Chałupiec), Wincentego Rapackiego i oczywiście Lecha Wałęsę. (W Lipnie urodził się także Leszek Balcerowicz!). Według mitu młodość Wałęsy miała przebieg dość burzliwy. Podobno dorastający Lech kilka lat spędził w poprawczaku, co zresztą - jak mówiono - nie przeszkodziło mu później zostać prezydentem. Inny epizod zakończył się jeszcze tragiczniej. Mianowicie w "czasie swojej pierwszej pracy w SKR Wałęsa ukradł jakieś części. Miał sprawę w sądzie i siedział w więzieniu". Później, żeby zmienić otoczenie przeprowadził się do Gdańska. Właściwie już jako dojrzały człowiek, odzyskał siłę korzystania z wrodzonych cech charakteru. Na początku lat siedemdziesiątych Wałęsa ożenił się w Gdańsku z wdową po swoim bracie, który został zamordowany przez milicję podczas wydarzeń na wybrzeżu w Grudniu 1970 roku. Dzieci pochodzące z tego pierwszego małżeństwa �199 Wałęsa zaadoptował. Mniej więcej w tym samym czasie postanowił usynowić także dziecko pewnego milicjanta, który zginął podczas tych samych co brat Wałęsy wypadków w Gdańsku. Jest to niewątpliwie jeden z najbardziej znamiennych momentów mitu, pokazujący wyjątkowość cech charakteru bohatera. Krótko przed wyborami prezydenckimi w 1989 roku pojawiła się opowieść mówiąca o tym, jak to w latach siedemdziesiątych Wałęsa "biegał po stoczni z jedną żarówką i nic nie robił, bo był taki leń i tylko mącił". Jakże to inna - z czasowego dystansu ocena początków społecznej działalności dzisiejszego prezydenta. W latach osiemdziesiątych, komuniści dążyli do zdyskredytowania wizerunku przywódcy "Solidarności" w oczach opinii społecznej. Być może to właśnie propaganda komunistyczna zainspirowała wyobrażenie, że Wałęsa zaczął nadrabiać braki w wykształceniu. Rozpoczął on naukę kilku języków obcych naraz oraz studiował zaocznie historię na KULu. Po wielu latach, gdy oficjalna propaganda ciągle próbowała pomniejszyć rangę Wałęsy, czy też w ogóle odsunąć go z życia publicznego, nastąpił tak oczekiwany upadek totalitarnego systemu. Było to wielkie zwycięstwo "Solidarności" - a głównym jego autorem był oczywiście jej przewodniczący. To właśnie Wałęsa - bohater mityczny - zniszczył komunizm. Po latach wrogich, często niewybrednych ataków, nastąpiły lata chwały. Wtedy też, paradoksalnie w potocznym wyobrażeniu tego wspaniałego portretu, po raz pierwszy pojawiły się opowieści pokazujące inną twarz Wałęsy. Ciekawie prezentuje się historia - już z ostatnich lat - gdy do Wałęsy przyjechali profesorowie z Uniwersytetu w Toruniu. Oświadczyli oni, że Senat ich uczelni przyjął uchwałę o nadaniu przewodniczącemu "Solidarności" doktoratu honoris causa. Na pytanie w zasadzie zwyczajowe - czy przyjmie tę godność, Wałęsa zapytał "a co za to chcecie?" Zresztą powiedzonka Wałęsy - rzeczywiste i wymyślone - zawsze skrupulatnie opowiadano. Język, którym posługuje się obecny prezydent wykazuje wiele cech mowy mitycznej. Jako przykład niech posłużą dwa cytaty z kampanii wyborczej: "Jestem silny waszą siłą, jestem mądry waszą mądrością", czy też najbardziej znany "nie chcę, ale muszę". Są to te same zwroty, ta sama "cudowna" retoryka jaką posługiwał się Prorok opisany przez R. Caillois. Na krótko przed ostatnią pielgrzymką Papieża do Polski tajemnicą publiczną stało się, że żona Wałęsy spodziewa się następnego dziecka. Miało się ono urodzić tuż przed przyjazdem Jana Pawła II do kraju. Dlatego też chrztu miał udzielić sam Papież w belwederskiej kaplicy. Do tej historii należy też dementi Wałęsy. Na pytanie dziennikarzy o owo spodziewane dziecko Wałęsa odpowiedział "ten warsztat już zawiesiłem na kołku", czym wywołał bardzo różnorodne reakcje - od pobłażliwości i krytyki do zachwytu części społeczeństwa. Dalszy ciąg mitu czeka na dopisanie. Idąc dalej tym tropem, można by dokonać mitycznej analizy ostatnich �200 wyborów prezydenckich w Polsce. Wielce znaczący jest fakt, że kandydat, który uzyskał drugie miejsce, także - i to w bardzo krótkim czasie - zdołał wytworzyć wokół siebie liczne opowieści mityczne. Zdaje się to dowodzić, jak wielką wartość społeczną mają temu podobne historie. Chodzi tutaj oczywiście o Stanisława (Stana) Tymińskiego, polskiego emigranta, któremu udało się zrobić "na Zachodzie" prawdziwą karierę. Nie jest przy tym ważne, że dużą część tych historii mitycznych opowiadali społeczeństwu dziennikarze (głównie telewizyjni i "Gazety Wyborczej"). Opowieści te miały być dyskredytujące, a przyczyniły się do zwiększenia popularności Tymińskiego. Mówiły one między innymi o tym, że Tymiński lecąc samolotem z Peru lub Kanady (w tych dwóch krajach mieszkał) do Polski, zawsze zatrzymywał się w Trypolisie - centrum światowego terroryzmu, co jednoznacznie miało pokazywać charakter autora Świętych psów. Właśnie ta książka stała się prawie "świętą księgą" licznych zwolenników Stana. We Wrocławiu otwarto nawet księgarnię imienia Stana Tymińskiego, w której można było kupić tylko tę jedną pozycJę· Podobną funkcję pełniła noszona przez Tymińskiego "czarna teczka", w której to miały znajdować się jakieś sensacyjne materiały. Teczka ta, będąc często jedyną odpowiedzią na niewygodne pytania, została obdarzona jakąś niewytłumaczalną czarodziejską mocą, wykazując wszelkie cechy przedmiotu mitycznego. Jednym z najciekawszych wątków jest wielokrotnie opowiadana także przez samego Tymińskiego, historia dotycząca jego mistycznych przeżyć podczas wprowadzania go w obrzędy peruwiańskich Indian w amazońskiej dżungli. Znów natykamy się na cudowne, święte miejsce! Apogeum tych opowieści były wyznania "prawej ręki" Tymińskiego - publicysty i pisarza Romana Samsela. Starał się on podtrzymać mistyczny obraz swojego przywódcy, mówiąc jak to pewnego razu dał się przez Tymińskiego ukrzyżować, w celu dostąpienia odkupienia. Istotnym jest, w szczególności dla etnografa, iż wynik wyborów wskazuje na znaczną moc oddziaływania tych mitów na wyobrażnię i postawę społeczną. Przyjrzyjmy się teraz kolejnemu mitowi prezydenta. Tym razem dotyczy on przywódcy Związku Radzieckiego - Michaiła Gorbaczowa. Jako pierwszy przywódca Kraju Rad, zaczął on reformować totalitarny system komunizmu, wprowadzając pieriestrojkę i głasnost. Ważne jest też, że pierwszy zaczął uprawiać zupełnie inny styl sprawowania władzy. Prawdopodobnie to właśnie wpłynęło na rozwój tych opowieści. Są one tym ciekawsze, że zaczynają przekraczać państwowe granice. Pierwsza część pochodzi z Polski. Głosi ona powołując się na bliżej nieokreślone przepowiednie - że ostatnim władcą (carem) Rosji będzie "człowiek ze znamieniem" - aluzja do znamienia na czole Gorbaczowa. W czasach jego panowania ma dojść do ukazania się nad Kremlem Matki Boskiej, co będzie oznaczało ostateczne wyzwolenie się przywódcy Rosji i rosyjskiego społeczeństwa od przymusowego ateizmu. �201 W swoim moskiewskim mieszkaniu matka Gorbaczowa żyje otoczona świętymi obrazami, gdyż jest kobietą bardzo religijną, codziennie modlącą się za swojego syna. O religijności Gorbaczowa mówi się także w samym Związku Radzieckim. Niech przykładem będzie tutaj opowieść Rozalii Schmidt z Kazachstanu dobrze odzwierciedlająca zmiany zachodzące w ZSRR i wyrażająca nadzieję na powodzenie pieriestrojki: "Oj Bożyczku, co nam robili ... A teraz tak dobrze, Bożyczku, jak dobrze teraz. Modlisz się, bojać się nie trza ... po telewizji pokazywali i mówili do Gorbaczowa, żeby on zrobił tak, jak wprzódy było ... Teraz nie ma nigdzie po oblastjach, jak z Polski przedali kartofli to oni te kartofli nie dali ludziom brać ... I mówili do Gorbaczowa uczyń tak jak było wprzód, a on mówi, ja nie będę tak robić, niechaj ja na krzyż pójdę za Panem Jezusem, no ja tak, nie będę robić nic. Tak Gorbaczow powiedział, już mnie mówiły kobiety, że tak w telewizji pokazywali"2. Interesujące byłoby przebadanie potocznego myślenia o Gorbaczowie w Zachodniej Europie, gdzie przecież cieszy się on ogromną popularnością. Zauważyć można, że nowe mity często odwołują się do sacrum. Być może jak sugerują niektórzy badacze - wynika to z psychologicznej potrzeby obcowania z sacrum, które we współczesnym świecie zostało dalece zredukowane. Znamienne jest również to, że najłatwiej odszukać mity narosłe wokół postaci polityków. Nasuwa się tu pewna analogia do mitycznych bohaterów społeczeństw tradycyjnych. To właśnie politycy, podobnie jak postacie mityczne, oddziałują przemożnie na losy ludzi i społeczności. Nie dziwi więc, że to życie osób wpływowych najbardziej porusza wyobraźnię ludzką. Następny mit współczesny związany jest z życiem Papieża - Jana Pawła II. Przynosi on nam między innymi takie informacje z jego biografii jak tę, że przed wstąpieniem do seminarium był zaręczony i miał się wkrótce ożenić, jednak zerwał zaręczyny i wstąpił do seminarium. Inna opowieść ma odzwierciedlać zaskoczenie Wojtyły, gdy został wybrany Papieżem. Głosi ona, że przed wyjazdem do konklawe do Rzymu, zostawił w Krakowie pędzel do golenia, gdyż myślał, że jego pobyt w Rzymie będzie bardzo krótki. Przeczy temu opowieść o tym, że gdy Wojtyła, jeszcze jako młody kapłan, odwiedził ojca Pio (znanego franciszkańskiego stygmatyka) ten ostatni przepowiedział jego wybór na Stolicę Apostolską. W czasie ostatniej papieskiej pielgrzymki do Polski, usłyszałem opowieść związaną z końcem świata. Głosi ona, że Papież Polak zginie w Polsce. Następnym i zarazem przedostatnim Papieżem ma być człowiek o ciemnej karnacji (może Murzyn ?). Ostatni Papież przybierze imię Piotra II i za jego pontyfikatu nastąpi koniec świata. Na dowód tej przepowiedni-mitu przy tacza2 Opowieść otrzyma/cm od prof. Z. Jasiewicza, któremu w tym miejscu bardzo dziękuję. Pochodzi ona z badań nad Polakami w Kazachstanie przeprowadzonych w listopadzie 1990 roku, we wsi Krasna Polana, Kokczetawskaja Ob/asI. �202 ny jest fakt, że w Watykanie, gdzie na jednej ze ścian wiszą portrety wszystkich papieży, po portrecie Jana Pawła II są jeszcze tylko dwa puste miejsca. Nieco innym typem opowieści są mity osnute wokół osób anonimowych, przez co jeszcze bardziej tajemnicze. Zalicza się do nich opowieści o UFO i Czarnej Wołdze. Na temat UFO jako mitu nowoczesnego pisał już Jung (1982). Przekazy o UFO stosunkowo łatwo jest zakwalifikować jako mity, gdyż najczęściej mamy do czynienia z gotowymi już, całkowitymi opowieściami. Były to zarówno opowieści o zasięgu lokalnym, jak i szerszym. Przypomnę tutaj chociażby opowieść rolnika z podlubelskiej wsi, który pod koniec lat siedemdziesiątych spotkał się bezpośrednio z przybyszami z kosmosu. Historia ta niewątpliwie zelektryzowała polską opinię publiczną. Nie ma tutaj oczywiście znaczenia, czy miała ona oparcie w faktach, czy też była całkowicie wymysłem dziennikarzy. Ważne jest to, że ludzie z całego kraju przyjęli ją jako swoją, zmieniając i dodając swoje własne treści. Wpływ czasu spowodował, iż po dziesięciu latach pozostały jedynie szczątki legendy. Po prostu myślenie racjonalne zdezawuowało wątki mityczne nie pozwalając im się utrwalić. Opowieści o "Czarnej Wołdze" w latach siedemdziesiątych dość powszechnie występowały w bardzo wielu regionach Polski. Szczególnie mocno oddziaływały na wyobraźnię dzieci. Oto treść jednej z wersji tego mitu, opowiedzianego przez W-letnią wtedy dziewczynkę 3: "Tutaj niedaleko mojego podwórka był telefoniczny automat i często my (to jest dzieci) chodziliśmy słuchać bajek przez telefon. Pewnego dnia we trójkę koleżanka i kolega - słuchaliśmy bajki, a ja miałam słuchawkę. I nagle automat był tuż przy ulicy - z piskiem zatrzymał się samochód, który zjechał z przeciwnego pasa. Wbrew przepisom podjechał pod ten telefon. Tak wyglądało jakby się spieszył. Wysiadł z niego bardzo gruby facet, podbiegł do tego telefonu i złapał mnie za rękę i coś zaczął wykrzykiwać. W tym momencie kolega i koleżanka uciekli i ja zostałam sama. Uciekając krzyczeli - "Czarna Wołga, Czarna Wołga". Ten facet się ze mną szamotał i groził, że mnie zabierze, ale po pewnym czasie jednak mnie puścił a ja szybko biegiem wróciłam do domu. Po drodze spotkałam kolegę, który prowadził na odsiecz dziadka, tłumacząc mu, że mnie zabrała "Czarna Wołga". Potem moja koleżanka, która uciekła do domu, a mieszkała obok telefonu, mówiła, że z okien doskonale widziała, że w samochodzie tym siedziała siostra zakonna i stały słoiki z krwią. Ona wysnuła przypuszczenie, że ten facet chciał mnie porwać, żeby zakonnica mogła wypić moją krew". Jak z tego widać mit może przybierać różne kształty, zataczać różne kręgi, zanikać, żeby potem w innej szacie się odrodzić, ale zawsze istnieje. 3 Opowieść uzyskałem od 29-letniej obecnie mieszkanki Torunia, wspominającej wydarzenie z dzieciństwa. �203 Mityczne opisywanie świata jest jedną z podstawowych form postrzegania rzeczywistości. Dzieje się tak zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych, choć - rzecz oczywista - na innych zasadach. W tych pierwszych myślenie mityczne jest powszechnie obowiązujące i w zasadzie jedyne. W kulturach tych mitologie tworzą zwarte systemy norm, wartości, sądów i wzorów zachowań akceptowanych przez uczestników danego społeczeństwa. W mitach odbija się obowiązujący powszechnie światopogląd, wierzenia, organizacja społeczna, system pokrewieństwa. Mity tradycyjne mają dla takich społeczeństw znaczenie podstawowe, objawiają się w nich najistotniejsze dla danej grupy cechy kulturowe. Najważniejszą z nich, która pozwala mitom pełnić tę główną rolę jest fakt, że przyjmują one zawsze formę opowiadania. Ten sposób przekazu stanowi wyjątkowo dogodne narzędzie komunikowania wielorakich treści. Doniosłość lub swoista wszechobecność mitu w kulturach tradycyjnych wypływa z totalności tych kultur. Sytuacja kulturowa nowoczesnych społeczeństw europejskich jest z gruntu odmienna. Od kiedy kultura podzieliła się na względnie autonomiczne dziedziny, mity tradycyjne nie mogły pełnić już swoistej roli. Jednakże wiele cech i funkcji mitów tradycyjnych przejęły odpowiednie sfery kultury nowoczesnej. W społeczeństwach typu nowoczesnego, klasyczne myślenie mityczne, które jest wypierane coraz bardziej przez myślenie dyskursywno-racjonalne, objawia się "podstępnie", jednak dostrzec je można w całej nowoczesnej kulturze. Etnografię interesuje cała dziedzina myślenia potocznego, to znaczy takiego, w którym najłatwiej i najczęściej do głosu dochodzi myślenie mityczne. Myślenie to implikuje kreacje symboli i stereotypów, które w szerokim rozumieniu Barthesa zwane są również mitami. Takie analizy stają się powoli jednym z wiodących tematów nowoczesnej antropologii. Podejście tego rodzaju prowadzi do zanegowania, bądź przynajmniej pomniejszenia znaczenia mitu jako opowieści. Przytaczane przykłady świadczą natomiast o tym, że i tego typu mity są wciąż żywe. Powtarzam raz jeszcze - za P. Ricoeurem - że tylko poprzez opowieść można oddać pewne treści związane z dramatem ludzkiego życia. Uważam, że etnografowie badający jakąkolwiek grupę kulturową powinni uwzględniać treści owych "zbiorowych wyobrażeń". Są one bardzo ważne dla zrozumienia wielu kulturowych zjawisk4. 4 Opowiadania i plotki stanowiące podstawę materiałową mmeJszego artykułu zostały pozyskane w latach 1987-1990, głównie w Poznaniu i woj. poznańskim. Wykorzystano w tym celu rozmowy z przypadkowymi osobami, a także informacje zasłyszane na ulicach, w środkach komunikacji, sklepach itp. �204 BIBLIOGRAFIA Aragon L. 1971 Hlieśniak paryski, Warsza wa. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. 1971 Changer l'objet lui - meme, "Esprit " nr 404, 1971. Caillois R. 1973 Żywiol i lad, Warszawa. Jung C. G. 1982 Nowoczesny mit. O rzeczach widzianych na niebie, Kraków. Kmita J. 1985 Kultura i poznanie, Warszawa. Olędzki J. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślwlskiej XVIII-XX wieku, Warszawa. Pałubicka A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Poznań-Warszawa. Ricoeur P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Rougemont D. 1968 Milo.~ć a świat kultury zachodniej, Warszawa. Sauvy A. 1971 Mythologie de notre temps, Paris. Hubert Czachowski A CONTRIBUTION ERROR, GOSSIP, MYTH TO THE STUDIES ON CONTEMPORARY MYTHS (Summary) The main objective of this article is to provide an answer to the question whether in the contemporary Western culture there are any myths. The very word "myth" has become one of the most popular, but at the same time the least clear terms in the contemporary human sciences. To introduce order into the terminological chaos, an attempt was made to compare the contemporary myth with its equivalents known from traditional societies. This classification was based on the hermeneutical theory of Paul Ricoeur as the most comprehensive one, since it combines elements of other methodological disciplines (e.g. phenomenology and structuralism.) Ricoeur argued that myths might fulfill their basic functions only if they took the form of a story. Following this path, traces of such stories were tried to be found in the contemporary world. Roland Barthes and surrealists ahead of him noticed that the most important element in myth formation was error. In this way people impinge new meaning on reality. The same refers to gossip: when an ethnographer collects all gossips concerning one subject, a story is formed - a myth. As an example of the above may serve the collective image of the lives of well known public figures, e.g. Lech Wałęsa or John Paul II. However, due to specific features of the Western culture, such myths do not acquire permanence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092178f5d7fc2476e31a1c3f0aa4629.pdf e107360a40918be9801c57d3c928aba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource folklorystyka Wielkopolska - folklor ludowy Knoop, Otto (1853-1915) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1901 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.157-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY OTTO KNOOPA l Wiedza o zainteresowaniach kulturą ludową Wielkopolski, w świetle dotychczasowych publikacji, wydaje się być niepełna, a w kilku wypadkach uproszczona. Autorzy wielu opracowań zgodnie przyznają, że ożywiony ruch ludoznawczy rozwinął się tu po upadku powstania listopadowego, kiedy odwetowe represje władz pruskich za masowy udział Wielkopolan w tym powstaniu jeszcze bardziej wzmogły walkę o zachowanie wartości kultury narodowej. Stąd też zwrot do folkloru miał tu bodaj bardziej wyrazisty wydźwięk polityczny niż w innych regionach podzielonej Rzeczypospolitej. Działalność Wydziału Literackiego Kasyna Gostyńskiego i Towarzystwa Starożytności w Szamotułach były tego najlepszym przykładem, a interesujące zbiory folklorystyczne Franciszka Wawrowskiego czy Jana Józefa Lipińskiego były jednym z poważniejszych wkładów w polską folklorystykę romantyczną. W przeszłości kilkakrotnie podejmowano próby całościowego ogarnięcia dziejów badań nad folklorem Wielkopolski. Próby te jednak zakresem naukowej penetracji grzęzły gdzieś u schyłku epoki przedkolbergowskiej, by przełom XIX i XX wieku wielkopolskiej folklorystyce kazać reprezentować Jadwidze Szeptyckiej i Zofii Szembekównie. Nie znaczy to oczywiście, by autorom opracowań nie znane były niektóre postacie w pierwszym rzędzie kreujące badania folklorystyczne i ich osiągnięcia, o czym niekiedy wspominają. Aczkolwiek wydaje się, iż nie zdawano sobie sprawy z tego jak rozległy był zakres prowadzonych badań i jaki był ich wydawniczy rezultat. Znamiennym wydaje się też fakt zupełnego pominięcia badań nad folklorem Wielkopolski w pracy pt. Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, w której wstępie Helena Kapełuś stawia tezę, iż po upadku powstania styczniowego "znaczenie zaboru pruskiego dla rozwoju folklorystyki maleje, zwłaszcza jeśli idzie o Poznańskie; wydaje ono jeszcze przełomowe, choć niedoceniane Studia o literaturze ludowej R. Berwińskiego i milknie, włączone (1867) do Związku Północno-Niemiec- I W niniejszym artykule zajmę się jedynie pracami Knoopa dotyczącymi Wielkopolski. Zupełnie innym rozdziałem jego osiągnięć jest, powstający równolegle, dorobek związany z Pomorzem Zachodnim, który, w moim przekonaniu, wymaga osobnego omówienia. �158 kiego i zaabsorbowane zabiegami o narodowe przetrwanie"2. Ponieważ absolutnie nie podzielam tej opinii, a wręcz przeciwnie, uważam, iż na schyłek XIX i początek XX wieku przypadają najpiękniejsze rozdziały dziejów wielkopolskiej folklorystyki, pragnę w opracowaniu niniejszym wskazać nie tylko na ową lukę ale przede wszystkim wypełnić ją rzeczywistym, w moim przekonaniu, stanem zainteresowań ludoznawczych tego okresu. Nie sposób oczywiście w jednym, krótkim artykule omówić całego nurtującego mnie zagadnienia. Dlatego też przedstawię tu sylwetkę i scharakteryzuję dorobek pierwszej bodaj postaci wielkopolskiej folklorystyki, Otto Knoopa, postaci, która jak dotąd nie doczekała się żadnego szerszego opracowania 3. Otto Knoop urodził się 20 kwietnia 1853 roku w miejscowości Karzin 4 koło Słupska w rodzinie zniemczałych Słowińców, a tego dnia w ogrodzie ojciec zasadził drzewo życia. Niewiele wiemy o jego dzieciństwie oraz warunkach w jakich się wychowywał. Wiadomo jednak, iż wielki wpływ na kształtowanie się jego ludoznawczych zainteresowań wywarła matka, Słowinka z Cecenowa, która już w dzieciństwie wskazała na przebogate obszary słowińskiego folkloru, opowiadając mu lokalne podania, bajki, śpiewając słowińskie pieśni. Niestety Knoop nie dokonał zapisu tych przekazów. Początkowo uczęszczał do Gimnazjum w Stargardzie Szczecińskim, a od 1873 roku studiował na Uniwersytecie w Greifswaldzie i Lipsku teologię i filozofię. Do 1879 pracował jako nauczyciel domowy, by w lutym tego roku poddać się egzaminowi "pro fakultate docent i" na Uniwersytecie w Greifswaldzie. W roku szkolnym 1879-1880, jako stażysta, pracował w Gimnazjum w Lesznie. Wykładał tu jeszcze w następnym roku jako tzw. nauczyciel pomocniczy, a na Wielkanoc 1881 roku, pełniąc tę samą funkcję, został przeniesiony do Gimnazjum w Bydgoszczy. Wiosną 1882 roku został zatrudniony jako pełnoetatowy nauczyciel w Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu, a od 1888 przeniesiony został do Gimnazjum w Gnieźnie. Stąd w 1889 roku, już jako Oberlehrer, przeniesiony został do Gimnazjum w Rogożnie, gdzie pracował przez kolejnych trzydzieści lat do roku 1919. 17 grudnia 1900 roku nadano mu stopień profesora. 2 Dzieje Warszawa 3 folklorystyki polskiej Dwukrotnie jedynie kaszubscy XVlll i XIX w omówieniu pl. Pomorze cit., s. 410-411. pod red. H. Kapcluś i 1. Krzyżanowskiego. wspomina o nim Andrzej Bukowski. Raz w artykule pt. Folklory.vci wieku, "Literatura Ludowa", 1959, R. III, nr 1-2, s. 8. Drugi raz Gdańskie (Od Ceynowy do "Gryfa"), w: Dziejef(llklorySl.yki polskiej .... op. Zdumiewające ledwie encyklopedycznej Otto 1864-1918, 1982, s. 6. jest przy tym, że w obu tych publikacjach wzmianki. Nigdzie natomiast nie został folklorysta omówiony ów doczeka l się wielkopolski dorobek Knoopa. 4 s. 88, T. Wróblewski, błędnie Nieprawdą ł 853-1915. podaje, Rozwój zainteresowali iż miejscem jest też, jak czytamy ludoznawczych urodzenia Knoopa w tym omówieniu, IV Wielkop()l.~ce. "Lud" było Korzybie by ów wielkopolski 1967, t. 51, cz. I, w powiecie folklorysta słupskim. żył w lalach �159 Początek zainteresowań Knoopa folklorem Wielkopolski datować należy prawdopodobnie na lata 1883-84, kiedy to przebywając w okolicach Sierakowa, Leszna, Barcina i Pakości, zanotował kilka podań 5 i obyczajów 6 drukując je w czasopiśmie Towarzystwa Historycznego w Poznaniu. Jednakże poszukiwania zabytków literatury ludowej uległy zaktywizowaniu, jak się wydaje, na skutek apelu, jaki w tym czasopiśmie umieścił Knoop za pośrednictwem redakcji. Czytamy w nim między innymi: " ... Towarzystwo Historyczne (... ) kieruje do swoich członków prośbę, aby zapisali znane im podania i opowiadania ludowe, tam gdzie jest to możliwe. Opublikujemy je w tym czasopiśmie z podaniem nazwiska. Następnie wydamy je w większym zbiorze razem z już zebranym materiałem. Odpowiednie przesyłki prosimy kierować do nauczyciela gimnazjalnego, pana Otto Knoopa w Poznaniu, ul. Wiedeńska 6, który oświadczył gotowość ich zestawienia dla naszego czasopisma" 7. Apel ten prawdopodobnie spotkał się z życzliwym przyjęciem, ponieważ już w następnym roczniku "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen" pojawiły się nowe zapisy, a wśród respondentów znaleźli się: nauczyciel Stiller z Wartosławia koło Wronek i dr Maks Beheim-Schwarzbach z Wielenia. Mimo to redakcja pisma raz jeszcze w imieniu Knoopa zwraca się z "prośbą o wszechstronne wsparcie zbioru, który później w specjalnym tomie ma się ukazać"8, a zaznaczyć należy, iż w tym czasie, kiedy ukazał się kolejny apel, był już Knoop autorem poważnego opracowania folkloru środkowego Pomorza 9. Tak też się stało, bowiem już w 1893 roku wychodzi jego olbrzymia praca pl. Sagen und Erzdhlungen aus der Provinz Posen 10. Z całą pewnością jest to naj poważniejsza książka w dorobku Otto Knoopa, stąd też należy poświęcić jej kilka słów uwagi. Zbiór ten, pisał autor we wstępie, "powstał i rósł razem z Historische GesellschaCt fUr die Provinz Posen" 11, a to dzięki licznej już grupie współpracowników rozsianych po całej Wielkopolsce 12. Ponadto "szereg podań w mniejszej liczbie opowiedzieli mi moi uczniowie, którym przy okazji lektury na lekcjach języka niemieckiego zwróciłem uwagę na wartość s O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1885, r. I, nr l, s. 134-137. 6 Tenże, Der Umzug des Haren in Bialokosz, tamże, 1886, r. n, nr 4, s. 414-415. 7 Tamże, 1885, r. I, nr 1, s. 134. 8 Tamże, 1886, r. II, nr I, s. 25. 9 Tenże, Volkssagen, Erzahlungen, Aberglauben, Gebrauche und Marchen aus dem astlichen Hil1lerpommern, Poznań 1885. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893. II Tamże, s. XVII. 12 Do najważniejszych należeli P. Sommer z Poznania, R. Hockenbeck z Wągrowca, nauczyciel Jarzębowski z Rogoźna, rabin Block z Poznania, nauczyciel Werner z Paradyża, L. Kurtzmann z Szymanowa pod Rawiczem, kierownik szkoły w Pak ości Duszyński, nauczyciel Śroka z Biskupic i nauczyciel Swiniarski z Rogoźna. �160 i znaczenie podań" - pisał Knoop 13. O pracy nad tym niezwykłym dziełem wspominał poza tym: "pochodząc z innego regionu, nie znając polskiego języka i obyczajów, gdy przed mniej więcej ośmiu laty rozpocząłem w poznańskiem zbieranie, z natury kierowałem swoją uwagę na niemieckie podania i często słyszałem, że to co przez Niemców i o Niemcach jest opowiadane, zostało zapożyczone od Polaków, a więc jest polską własnością" 14. Wzorem dla Knoopa był w tym czasie Oskar Kolberg, o którym wypowiadał się nader ciepło oraz czasopismo ludoznawcze "Wisła" redagowane przez Jana Karłowicza. Zdawał sobie sprawę z ogromu folklorystycznych zapisów rozsianych już po różnych czasopismach, pamiętnikach i kronikach kościelnych. W części sięgnął również po te źródła. Szczególnie pomocnym okazał się Ludwik Kurtzmann, który wiele z tych rozproszonych tekstów przełożył na język niemiecki, między innymi podania zapisane przez Edwarda Raczyńskiego, a opublikowane w jego W~pomnieniach Wielkopolski. Otto Knoop, jak przyznawał we wstępie do omawianej pracy, początkowo zainteresowany był folklorem mieszkających w Wielkopolsce Niemców, aczkolwiek sam zderzywszy się z kulturą Polaków, w czym niewątpliwie pomogli mu uczniowie rogozińskiego Gimnazjum, odstąpił od tego zamiaru. Okazało się bowiem, po wydaniu drukiem Sagen und Erzahlungen ... , iż ledwie piąta część dzieła odwołuje się do kultury tutejszych Niemców, co w pewnym sensie odzwierciedlało stosunki narodowościowe ówczesnej Wielkopolski. Praca ta jest nie tylko obrazem współczesnej autorowi literatury ludowej. Wiele miejsca w niej poświęcił wierzeniom, zwyczajom i obrzędom. Przedstawił Rok Wielkopolski, co było jedną z ciekawszych propozycji tego dzieła. Naukową wartość pracy podnosił obszerny aparat, w którym Knoop informuje o źródłach pozyskania tekstów. Także tutaj kieruje apel do społeczeństwa Wielkopolski o zbieranie tego, co dotyczy szeroko rozumianego folkloru i przekazywanie zapisów pod jego adresem 15. To niezwykłe dzieło wkrótce zostało dostrzeżone poza granicami zaboru pruskiego. Zainteresowała się nim lubelska folklorystka Zofia Antonina Kowerska, która częściowo przetłumaczone i znacznie skrócone fragmenty tej pracy opublikowała w "Wiśle" 16. Pozytywne przyjęcie omawianej książki w Wielkopolsce zachęciło Knoopa do dalszej działalności na tym polu. Miał przy tym wyjątkowe zdolności organizacyjne. Umiał zjednać sobie szerokie grono współpracowników, z których naj aktywniejszym okazał się Jerzy Wojciech Szulczewski. W jego O. Knoop, Sagen und Erziih/ungen ... , op. cit., s. XVIII. Tamże, s. XIV. 15 Tamże, s. XIX. 16 Tenże, Podania i opowiadania z me/kiego Księstwa Poznańskiego Z. A. Kowerskiej, "Wisła", 1894, t. 8; 1894, t. 9. 13 14 w przekładzie �161 rękopiśmiennych ItJlspomnieniuch o Prof O. Knoopie o początkach znajomości opowiada: "z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie. Wtedy jeden z profesorów zachorował, a jego przedmioty naukowe objęło w zastępstwie dwóch profesorów miejscowego gimnazjum. Jednym z nich był właśnie prof. Otto Knoop. U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińskiego" ("Rogasener Familienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali" 17. Otto Knoop na przełomie XIX i XX wieku podjął się zorganizowania stałych punktów badań folklorystycznych. Niewiele wiadomo o jego metodach pracy. Wiemy natomiast, iż był niezwykle pracowitym człowiekiem. Jadwiga Perucka, córka Wojciecha Szułczewskiego, wspominała mi przed laty, że kiedy przyjeżdżał do Brudzynia, wsi pod Janowcem Wlkp., w której uczył Szulczewski, kazał przyprowadzać sobie najstarszych chłopów z pobliskiego majątku Puzdrowiec i godzinami wypytywał ich o stare zwyczaje, obrzędy, a przede wszystkim podania, bajki i legendy. Chłopi zadowoleni byli podobno z tych rozmów, bowiem stół, przy którym siadywali był zawsze bogato zastawiony jadłem i napitkiem. Wspominała też Jadwiga Perucka, że latem Knoop potrafił na całe dnie znikać z domu Szułczewskich rozmawiając w okolicy z wszystkimi ludźmi, którzy cokolwiek mogli mu opowiedzieć. Był człowiekiem wielkiej kultury i skromności, a dysponował ponadto olbrzymią biblioteką dotyczącą folkloru całej środkowej Europy. Opinia ta wydaje się być uzasadniona, bowiem coraz częściej w publikowanych zbiorach tematycznych dokonuje Knoop analitycznych porównań z materiałem folklorystycznym innych narodów. Żadna ówczesna biblioteka regionalna nie mogła dysponować takim specjalistycznym księgozbiorem, z którego mógłby korzystać wielkopolski folkloryst~. Był też Knoop członkiem kilku towarzystw historycznych i ludoznawczych w tej części Europy, co z pewnością pomagało mu w gromadzeniu księgozbioru. Cechą sprzyjającą w badaniach było jego niezwykłe wyczucie folklorystycznej materii. Potrafił bowiem dostrzec te wartości, jakich na ogół nie dostrzegali ówcześni wielkopolscy folkloryści. Zwracał uwagę na plotki, pogłoski, przejawy humoru powstającego tylko wskutek reakcji na jakieś wydarzenie. Interesował się i zapisywal podania i opowieści wspomnieniowe dotyczące kampanii napoleońskiej, wydarzeń 1848 i 1863 roku. Pisał o nich między innymi: "to, że istnieją nie jest niczym nadzwyczajnym, gdyż lud nie przestaje wszak tworzyć i są, o ile wolno mi tak powiedzieć, wierszami ducha ludowego 17 II - 1. W. Szulczewski, Wspomnienia o Prof. O. Knoopie, s. I (rękopis w posiadaniu Lud t. LXXV autora). �162 w prozatorskiej formie. Takie właśnie podania pozwalają nam wierzyć w możliwości twórcze ludowej poezji. Mniej lub bardziej ważne zdarzenia, które można wprawdzie w prosty sposób wyjaśnić, a których wyjaśnienie dla zwykłego człowieka nie zawsze jest jednak możliwe, zostaje przetworzone przez ludową fantazję, a w nawiązaniu do starszych wyobrażeń zmieniane są w podanie, o ile w porę nie stwierdzona została historyczna prawda" 18. Dlatego też zwracał Knoop uwagę, gdy to było możliwe, na historyczno-społeczne podłoże niektórych przekazów, na swoistą sytuację folklorotwórczą, by dla przykładu wspomnieć o zanotowanej przezeń okoliczności ilustrującej mechanizm rodzenia się nowego podania, a zarazem wrażliwości Knoopa na takie fakty kulturowe. Oto "przed kilku laty w Trzemesznie, po drugiej stronie jeziora Klasztornego, w znajdującym się tam browarze (Ameryka), którego pomieszczenia były dawniej używane na zabawy towarzyskie, w noc sylwestrową odbywał się bal maskowy. »Lohengrin«, któremu w sali było zbyt gorąco udał się w pełnej zbroi na zamarznięte jezioro. Ukazanie się rycerza, »który wyszedł z jeziora« w jasną księżycową noc zostało zauważone przez nocnego stróża i jego opowiadanie dało potem powód do wielu przepowiedni. Ów rycerz miał nawet obwieścić powstanie Polski. W końcu jednak przyznanie się samego rycerza ukróciło tego ducha" 19. Zauważał przy tym, że we współczesnych mu czasach, kiedy dawało się obserwować "zanikanie folkloru" takim nowym podaniom i opowiadaniom "powinno być okazywane największe zainteresowanie"zo. Od 1897 roku wydawał Knoop w Rogoźnie czterostronicowe pisemko pl. "Rogasener Familienblatt" ukazujące się do 1914 roku. Pisemko poświęcone było przede wszystkim kulturze duchowej mieszkańców Wielkopolski, a otwarte dla wszystkich, którzy cokolwiek mieli w tym zakresie do powiedzenia. Drukowali w nim obok Wojciecha Szulczewskiego i samego redaktora, jego uczniowie, między innymi Marian Matuszewski z Czerlejna koło Kostrzyna i Stanisław Stańko z Góry koło Sierakowa. W dziejach wielkopolskich zainteresowań ludoznawczych pismo to jest czymś zupełnie wyjątkowym. Nie wychodził bowiem w regionie żaden periodyk wyłącznie poświęcony zagadnieniom tej kultury, stał się więc jej najobszerniejszym i najpoważniejszym dokumentem. Dlatego też należy się nad nim dłużej zatrzymać, by pokrótce omówić materiał jaki zawiera. Podstawową część "Rogasener Familienblatt" zajmują zbiory podań wie- O. Knoop, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. XVI-XVII. Tamże, s. XVII. 20 Tenże, Deutsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 18 19 - fUr die Heimat. �163 rzeniowych, historycznych i toponomastycznych z okolic Rogoźna 21, powiatu obornickiego 22 i całej Wielkopolski 23, a także analityczne omówienia niektórych tematów literatury ludowej wyodrębnionych przez Knoopa 24 i zbiory tematyczne poświęcone św. Wojciechowi, Przemysławowi II, czy też roślinom w podaniach 25. Obok tego znajdziemy tam bogate zbiory humoru ludowego związanego z postacią Fryderyka Wilhelma 26, mieszkańców różnych wielko21 Tenże, Sayen aus Royasen Ulul der Umyeyend, "Rogasener Familienblatt", 1897, L I, nr 1, s. 4: tamże, 1897, L I, nr 2, s. 7; tenże, Volkssayen aus Rogasen und der Umyeyend, tamże, 1897, LI, nr 3, s. 11-12; tamże, 1897, L I, nr 6, s. 23-24; tamże, 1897, L I, nr 9, s. 35; tamże, 1902, L VI, nr 2, s. 8; tamże, 1902, L VI, nr 5, s. 19-20; tenże, Volkssayen aus der Umgeyend von Royasen, tamże, 1905, L IX, nr 4, s. 13-16; tenże, Zwei Sayen aus Parkowo, tamże, 1911, L X, nr 15, s. 58-59; tenże, Sayen aus Boruszyn, tamże 1911, L X, nr 19, s. 74-76; tenże, Rogasener Sagen, tamże, 1912, L XI, nr 1, s. 3-4; tenże, Sayen und Erziihlunyen aus der Umgegend von Rogasen, tamże 1912, L XI, nr 16, s. 60-64; tamże, 1912, L XI, nr 17, s. 68; tenże, Warum im Rogasener See jedes Jahr einer ertin muss, tamże, 1913, L XII, nr I, s. 2-3; tenże, Sagen aus der Umgegend von Rogasen, tamże, 1913, L XII, nr 7, s. 25-28; tamże, 1913, L XII, nr 8, s. 29-32; tamże, 1913, L XII, nr 9, s. 33-34; tamże, 1913, L XII, nrll,s.44. 22 Tenże, Volkssayen aus dem Kreises Obornik, tamże, 1898, L II, nr 1, s. 3-4; tamże 1898, L II, nr 6, s. 23-24; tamże, 1898, L II, nr 9, s. 34-35; tamże 1898, L II, nr 13, s. 49-52; tamże, 1898, L II, nr 16, s. 63-64; tamże, 1898, L II, nr 18, s. 7 I-72; tamże 1898, L II, nr 20, s. 78-79. 23 Tenże, Die Schiitze zu Venetia, tamże, 1899, L III, nr 2, s. 7-8; tenże, Die Burg zu Gollantsch, tamże, 1899, r. III nr 3, s. 11-12; tenże, Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, L III, nr 4, s. 16; tenże, Das MUlleryollbi/d bei Gnesen, tamże, 1899, L III, nr 5, s. 17-19; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, s. 19-20; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31-32; tamże, 1899, r. III, nr 9, s. 35-36; tamże, 1899, r. III, nr 12, s. 45-48; tamże, 1899, r. III, nr 13, s. 50-52; tamże, 1899, L III, nr 15, s. 59-60; tamże, 1899, L III, nr 16, s. 62-64; tamże, 1899, L III, nr 19, s. 74-76; tamże, 1899, L III, nr 21, s. 83-84; tamże, 1900, r. IV, nr l, s. 3-4; tenże, Sagen der Provinz Posen, tamże, 1900, L IV, nr 2, s. 8; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1900, r. IV, nr 9, s. 33-34; tamże, 1900, L IV, nr 10, s. 37-39; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 15; tenże, Posener Volkssagen, tamże, 1902, L VI, nr 4, s. 13-16; tamże, 1902, L VI, nr 7, s. 27-28; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1902, L VI, nr 8, s. 32; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 2-3; tamże, 1903, L VII, nr 6, s. 21; tamże, 1903, L VII, nr 9, s. 34-36; tamże, 1903, r. VII, nr 10, s. 10; tamże, 1903, L VII, nr II, s. 42-43; tenże, Posener Sagen, tamże 1911, r. X, nr 4, s. 15-16; tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 47-48; tamże, 1911, L X, nr 16, s. 61-64; tamże, 1911, r. X, nr 17, s. 67-68; tamże, 1911, L X, nr 18, s. 71-72; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 79-80; tamże, 1911, L X, nr 22, s. 86-88; tenże, Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XI, nr 12, s. 47-48; tamże, 1912, L XI, nr 13, s. 50-52; tamże, 1912, L XI, nr 14, s. 53-56; tamże, 1912, r. XI, nr 15, s. 57-60; tamże, 1914, L XIII, nr 3, s. 9-12; tamże, 1914, r. XIII, nr 4, s. 13-16; tamże, 1914, r. XIII, nr 5, s. 17-20. 24 Tenże, Brunnensayen I, tamże, 1898, r. II, nr 2, s. 5-6; tenże, Brunnensayen II, tamże, s. 9-11; tenże, Brunnensayen III, tamże, s. 13-15. 25 Tenże, Der llei/iye Adalbert in der Saye, tamże, 1899, L III, nr 1, s. 2-4; tenże, K6nig Przemys{aus in der Sage, tamże, 1902, r. X, nr 19, s. 76; tenże, Pflanzensagen, tamże, 1911 r. X, nr 19, s. 76; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 80; tamże, 1911, L X, nr 21, s. 84; tamże, 1911, L X, nr 23, s. 91-92; tamże, 1911, L X, nr 24, s. 96. 26 Tenże, Der alie Fritz und die Gemiisenhiindlerin, tamże, 1897, L I, nr 2, s. 8; Zwei Erziihlunyen vom alten Frilz, tamże, 1897, L I, nr II, s. 43-44; tamże, 1898, L II, nr 14, s. 55-56; tenże, Etwas lJ(Jm allen Fritz, tamże, 1912, r. XI, nr 2, s. 8; tamże, 1912, L XI, nr 4, s. 15-16. �164 polskich miejscowości 27, a także zbiory zagadek 28 i wyliczanek dziecięcych spod Rogoźna 29, chłopskich reguł pogodowych 30, przysłów i okolicznościowych powiedzonek 31. Interesujący jest także zbiór bajek polskiego źródła publikowanych jedynie w tym piśmie32. "Rogasener Familienblatt" to także pismo, w którym zamieścił Knoop opisy zwyczajów i obrzędów, przekonań wierzeniowych i medycznych. Znajdziemy tu zatem opis wielkanocnego oprowadzania niedźwiedzia 33, zwyczajowego wynajmu służby w drugim dniu świąt Wielkiej Nocy w Poznaniu 34, zwyczaju chodzenia po tzw. "cichą wodę" w tym właśnie czasie35, a także opis 27 Allerhand Scherz iiber Posener Orle, tamże, 1898, r. II, nr I S, s. 59-60; Der lelzle Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Die Choynower Knechte im Buchweizen, tamże, 1905, r. IX, nr S, s. 17-18; Der Philisoph von Schrim, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Kischkowo, tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Die Bedentung des Eides, tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 39-40; Schwank aus Chojnower, tamże, 1912, r. XI, nr 17, s. 68. 28 Riitsel und Scherzfragen, tamże 1897, r. I, nr 2, s. 8; tamże, 1898, r. II, nr 9, s. 36; tamże, 1898, r. II, nr 10, s. 10; tamże, 1898, r. II, nr 14, s. 56; tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 60; tamże, 1898, r. Tł, nr 19, s. 76; tamże, 1898, r. II, nr 21, s. 84; tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 88; tamże, 1899, r. III, nr 2. s. 8; tamże, 1899, r. III, nr 19, s. 76; tamże, 1899, r. III, nr 21, s. 84; Riitsel und Scherzaufqaben aus Rogasen, tamże 1902, r. VI, nr 3, s. 12; tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Scherzfragen, tamże, 1903, r. VII, nr 11, s. 44. 29 Abziihlreime aus Rogasen, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 12; tamże, 1900, r. IV, nr 14, s. 16; tamże, 1900, r. IV, nr S, s. 20; tamże, 1900, r. IV, nr 18, s. 32; tamże, 1901, r. V, nr l, s. 4; tamże, 1901, r. V, nr 3, s. 12; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 16; tamże, 1901, r. V, nr S, s. 20; tamże, 1901, r. V, nr 8, s. 32; Abziihlreimefiir Kinder, tamże, 1911, r. X, nr S, s. 19-20; tamże, 1911, r. X, nr 8, s. 32; tamże, 1911, r. X, nr 9, s. 36; tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 40; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 48; tamże, 1911, r. X, nr 13, s. 52; tamże, 1911, r. X, nr 1S, s. 60; tamże 1911, r. X, nr 17, s. 68; Ahziihlreime, tamże, 1912, r. XI, nr l, s. 4; tamże 1912, r. Xl, nr 2, s. 8; tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 40. 30 O. Knoop, Scherzhafte Wetterregeln, tamże, 1897, r. I, nr S, s. 20; tenże, Bauernregeln, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 27-28. 31 Tenże, Sprochworter und Redensarlen aus Rogasen, tamże, 1901, r. V, nr 9, s. 36; tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 39-40; tamże, 1901, r. V, nr 11, s. 43-44; tamże, 1905, r. IX, nr 3, s. Il 32 Del' Jager und die Riiuber, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 26-27; Die venviinschle Prinzessin, tamże, 1899, r. III, nr l S, s. 57-58; Die erloste Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 9, s. 33-35; Der Maler und die Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 10, s. 37-39; Die singende FIOle, tamże, 1904, r. VIII, nr 2, s. 5-8; Der Fischkonig, tamże, 1911, r. X, nr I, s. 1-4 i nr 2, s. 5-8; Die Schuster und der Teufel; tamże, 191.1, r. X, nr 3, s. 12; Tanzende Nixen, tamże, 1911, r. X, nr S, S, 18-19; Von dummen 11-bitek, der die Angsl suchte, tamże, 1911, r. X, nr 7, s. 25-28; Das weisse Miiuschen, tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 37-40 i nr 11, s. 41-43; Die Diemantenfee. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 5-8; tamże, 1913, r. XII, nr 4, s. 13-16; Der verzanberle Schwan. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr S, s. 17-19 i nr 6, s. 21-23; Der Weisse Schwan im schwarzen Nelz, tamże, 1913, r. XII, nr 12, s. 45-48 i nr 13, s. 48-50. 33 O. Knoop, Der Umzug des Baren, tamże, 1897, r. I, nr I, s. 3-4. 34 Tenże, Der Gestendevermitungsmarkl, tamże, 1899, r. III, nr 22, s. 86-87; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 1-2. 35 Tenże, Das stille Wasser, tamże, 1898, r. II, nr 6, s. 22-23. �165 zwyczajów mięsopustnych 36 i wiele informacji o dyngusie 37. Są tam też opisy zwyczajów i przekonań towarzyszących świętom Bożego Narodzenia 38, a także zwyczajów i wierzeń związanych z Nowym Rokiem 39. Obok tego spotykamy opisy zwyczajów dożynkowych 40, tzw. "bicie kapelusza" - zwyczaj spotykany w okolicach Gniezna 41, a także zwyczaje związane z dniem św. Urbana 42, św. Agnieszki43 i św. Walentego44. W ramach cyklu zatytułowanego Aberglauben, Sit te und Brauch in der Ostmarken omówił Knoop wielkopolskie przekonania dotyczące dni tygodnia 45, znaków zapowiadających przybycie gości46, informacji o szczęściu i nieszczęściu47, bądź mającej nastąpić kłótni w rodzinie48. Obok tego znajdują się tu zapisy wyrażające ludowe przekonania dotyczące wody jako środka leczniczego49 oraz szereg innych wierzeń ludu wielkopolskiego 50. Kilkuletnia przerwa w wydawaniu "Rogasener Familienblatt" (od 1906 do 1911 roku) spowodowana była prawdopodobnie szeregiem innych prac, 36 Tenże, Fastnacht, tamże, 1902, r. VI, nr 3, s. 9-11; tenże, Fastnachtssagen, tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24. Etwas von Dyngus, tamże, 1913, r. XII, nr 3, s. 9-11; tenże, Das Besprengen mit s. 11-12. 38 Tenże, Weihnachten, tamże, 1897, r. I, nr 16, s. 61-63; Vom Wiehnachtsbaum, tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 85-86; Weihnachtsgebriiuche aus Parkowo, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 11; O. Knoop, Weihnachtsgebriiuche, tamże, 1911, r. X, nr 24, s. 94-95; tenże, Allerhand Wiehnachtsglaube, tamże, s. 95-96; Eine Wiehnachtssage, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 1. 39 Neujahrsglauben und Neujahrsbriiuche, tamże 1899, r. III, nr 2, s. 88; O. Knoop, Ein Neujahrsglaube, tamże, 1901, r. V, nr 1, s. 3; Neujahrsbrauch, tamże, 1911, r. X, nr 1, s. 4; tamże, 1911, r. X, nr 2, s. 8; Ein Neujahrsbrauch, tamże 1913, r. XI, nr 1, s. 1-2. 40 O. Knoop, Der Ertenwolf, tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 58-59; tenże, Ertengebrauche, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31. 41 Tenże, Das Hutschlagen, tamże, 1899, r. III, nr 7, s. 28. 42 Tenże, Urbanstag, tamże, 1897, r. I, nr 5, s. 17-18. 43 Der 21 Januar, tamże 1912, r. XI, nr 2, s. 5. 44 Der Valentinstag, tamże, 1912, r. XI, nr 3, s. 11-12. 45 O. Knoop, Die J,l'bchentage im Volksglauben, tamże, 1898, r. II, nr 1, s. 2-3; tamże, 1912, r. 37 Tenże, Wasser, tamże, XI, nr 3, s. 12; tamże, tamże, 1912, r. XI, nr 4, s. 16; tamże, 1912, r. XI, nr 8, s. 32; tamże, 46 Tenże, Giiste kommen, tamże, 1912, nr 5, s. 19; tamże, 1912, r. XI, nr 7, s. 28; 1912, r. XI, nr 9, s. 36. 1898, r. II, nr 2, s. 8. Tenże, Gliik und Angliick, tamże 1898, r. n, nr 5, s. 20; tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 28; tamże, 1898, r. II, nr 5, s. 32; tamże, 1898, r. n, nr 11, s. 44; tamże, 1898, r. II, nr 12, s. 48; tamże, 1904, r. 47 VIII, nr 4, s. 16. Zank und Streit im Hause, tamże, 1899, r. III, nr 10, s. 40. Das Wasser ais Heilmittel, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 4; tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 8; tamże, 1913, nr 5, s. 19-20; F/iessendes Wasser, tamże, 1913, r. XII, nr 10, s. 40; tamże, 1913, r. XII, nr 11, s. 43-44; Der Wasser im Volksglauben, tamże 1913, r. XII, nr 13, s. 52; O. Knoop, Allerhand Wasserglaube in der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 1, s. 4. 50 Tenże, Allerhand Volksglaube aus der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 2, s. 8; nr 3, s. 48 Tenże, 49 12; nr 5, s. 20. �166 których podjął się Otto Knoop. W tym czasie na trwałe zawiązała SIę współpraca z Wojciechem Szulczewskim, który wspominał: "odtąd aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim"51. Materiał ludoznawczy zebrany przez Knoopa i jego respondentów był już tak olbrzymi, iż obaj postanowili wydać wielotomowe dzieło pt. Przyczynki do wielkopolskiego ludoznawstwa (Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen). Początkowo obaj miłośnicy folkloru zwrócili się do wielkiej spółki wydawniczej Brockhaus w Lipsku, która zgodziła się na opublikowanie dzieła, jednak nie zamierzała wypłacić autorom honorarium. Dlatego też Przyczynki ... postanowili wydać własnym nakładem. Pierwszy tom pt. Volkstiimliches GUS der Tierwelt52 wydany został sumptem Knoopa, który podkreślał we wstępie do tego dzieła: "ażeby zgromadzony materiał nie zginął, zdecydowałem się, by wydrukowano go na mój koszt"53. Książka obejmująca 555 zapisów jest w dziejach wielkopolskiej folklorystyki jedyną propozycją tego rodzaju, w której podjęto kwestie wyobrażenia przez społeczność wiejską świata zwierząt. Ubolewał jednak Knoop, iż nie cały znany mu i dostępny materiał ludoznawczy mógł być w niej zawarty: "niestety, było przy tym konieczne, by około 200 pozycji, wśród nich bardzo interesujących przekazów, które nadeszły podczas długotrwałego składu drukarskiego, odłożyć i zrezygnować ze wszystkich literackich porównań" 54. Zdawał sobie przy tym sprawę z tego, że "może niejeden z przekazanych komunikatów jest nieistotny, a inne zawierają rzeczy od dawna znane, to jednak dla ludoznawstwa Wielkopolski, które jako wiedza w Wielkopolsce znane jest tylko z nazwy, nie mówiąc już o jej znaczeniu, wydawało mi się, że jest istotne, by włączyć tu rzeczy najdrobniejsze, by ich istnienie także w Wielkopolsce zostało stwierdzone" 55. Kolejnym tomem Przyczynków ... była praca Jerzego Wojciecha Szulczewskiego pl. Allerhand fahrendes Volk in K ujawien 56. Jednak ze względów finansowych nie ukazał się już trzeci tom tej serii pt. Gewasser, Wassergeister und Wasserspuk. Współpraca z Jerzym Wojciechem Szulczewskim manifestowała się na J. W. Szulczewski, W.~pomnienia... , op. cit., s. I. Beitra~Je zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Erstes Bandchen: Volks/umliches UlIS der Tierll'ei/, Herausgegeben von O. Knoop, Rogoźno 1905. 53 Tamże, s. I-II. 54 Tamże, s. II. 55 Tamże, s. II. 56 BeitragI' zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Zweilcs Bandchen: Allerhandfahrendes Volk in Kuiawien von A. Szulczewski, Leszno 1906. SI 52 �167 każdym kroku działalności ludoznawczej Otto Knoopa. Bardzo często zdarzało się, iż w owym okresie Szulczewski nie mógł sygnować własnym nazwiskiem swoich zapisów, stąd też oddawał je Knoopowi, a ten publikował przekazany materiał w różnych pismach ludoznawczych. Jednym z naj poważniejszych artykułów Knoopa napisanych na podstawie materiału zebranego przez swego współpracownika z Brudzynia był tekst pL Die Himmel und Naturscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes57, w którym znajdziemy omówienie wiedzy ludu kujawskiego z okolic Strzelna, Mogilna i Inowrocławia na temat słońca, księżyca i gwiazd, wiatru, deszczu i gradu, chmur, grzmotu i błyskawicy, wszelkich znaków świetlnych na niebie, wizji końca świata, odczytywanej z nieboskłonu i innych przesłanek. Także na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde" opublikował Knoop artykuł o starym kujawskim zwyczaju kładzenia darni na głowie i zawartej w tym symboliki 58. Interesujący jest też tekst dotyczący wielkopolskich wyobrażeń demonicznych, drukowany w czterech częściach 59, który powstał, ponieważ "postacie polskiej demonologii nie doczekały się jeszcze dostatecznego omówienia, no i nie mogły, gdyż materiał podań nie został jeszcze w dostatecznej mierze zestawiony"60. Znajdziemy w nim cenne informacje na temat takich wyobrażeń jak: diabeł myjący, bies, płonnik, kusy, boruta, rokita, smok, smolnica, południca, biała dama, olbrzym z Góry koło Sierakowa i skrzat. Na łamach wspomnianego pisma opublikował Knoop także kilka bajek, np. o księżniczce ze szpilką w głowie zanotowaną w Kuźnicy Czarnkowskiej61 oraz kilka innych zapisanych przez Szulczewskiego w Puzdrowcu koło Brudzynia 62. Wszystkie one opatrzone zostały bogatym materiałem porównawczym. W latach 1902-1905 na łamach "Zeitschrift des Naturwissenschaftlichen Vereins" publikował Knoop szereg artykułów na temat świata roślin w kulturze ludowej mieszkańców Wielkopolski63. Obejmują one zapisy dotyczące przekonań medycznych, magii, zwyczajów wyrosłych na gruncie wiedzy a roślinach, a także szereg podań związanych z roślinami. Podaje w nim autor wiele zwrotów polskojęzycznych np. "kto sieje groch w marcu, ten będzie groch gotował w garncu, a kto w maju, ten w jaju", "gdy grzmi na goły las, to będzie 57 O. Knoop, Die Himmels und naturerscheinungen in der AnschauUlIg des kujawischen Volkes, "Hessisehe Bliitter fur Volkskunde", 1904, r. TIT, s. 112-130. 58 Tenże, Rasen auf dem Kopf gelegt, tamże, 1904, r. TIT, s. 160-161. 59 Tenże, Polnische Dlinlonen, tamże, 1905, r. IV, s. 24, 33; tenże, Polnisel,e Diimonen Il, tamże, 1906, r. V, s. 83-91; tenże, Polnische Diimonen IIl, tamże, 1908, r. VII, s. 29-32; tenże, Polnische Diimonen IV, tamże, 1918, r. XVII, s. 26-37. bO Tenże, Polllische Diimonen, op. cit., s. 24. b 1 Tenże, Die Prillzessin mit der Nadel im KopI, tamże, 1907, r. VI, s. 73-78. 62 Tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, Tamże, 1907, r. VI, s. 78-97. 63 Tenże, Volksu'im/iches aus der Pflanzenwelt, "Zeitsehrift des Naturwissensehaftliehen Vereins", 1902, r. IX, s. 11-18; tamże, 1904, r. XI, s. 52-59; tamże 1904, t. XI, s. 72-87; tamże, 1905, r. XII, s. 13-17. �168 ciężki czas", "suchy kwiecień, mokry maj, będzie żyto gdyby gaj", lub piosenki polskie z Rogoźna np.: Piszczałeczko uliń mi sic;: Bo jak mi sic;:nie ulinisz To cię rzucę za płot Tam cię kury i kokoty Podziubią zaś na łot. Kontynuacją wcześniejszych zainteresowań światem zwierząt w ludowej tradycji były dwa teksty także opublikowane w tym piśmie pl. Volkstumliches uber Schwalbe und Stroch64 i Allerhand Volkstumliches uher Haustiere65, gdzie także przytoczył szereg zapisów polskojęzycznych, np. przekonanie z Połajewa, że gdy chłopi młócą w stodole, wówczas jaskółki siadają na poprzecznej belce nad bojowicą i mówią: Jak my odlatywały Jak my odlatywały Były stodoły pełne, peIne, A teraz nie ma nic, nie ma nic, lub zawołanie dzieci widzących bociana, zanotowane na: w Grudnej koło Rogoź- Bocian, bocian, długi nos, Porwie żabe, porwie kłos, Porwie kryta, porwie mysz, Niech go kaci porwią tyż. Natomiast rozmowy: w beczeniu owiec mieszkańcy Połajewa doszukali SIę takiej oto Kiedy będzie lato? A też wnet będzie? A kto go doczeka? A to jo, a to jo. Zebrany i usystematyzowany przez Knoopa materiał folklorystyczny z Wielkopolski został w części opublikowany na łamach "Historische MonatsbHi.tter fur die Provinz Posen". W cyklu zatytułowanym "Przyczynki do ludoznawstwa w Wielkopolsce" przedstawił omówienia dotyczące duchów leśnych 66, podań o kościołach 67, tematu śpiącego wojska 68 oraz ludowego Tenże, Vo/kslum/iches uber Schwa/be lind Storch, tamże, 1910. r. XVII, s. 59-62. Tenże, Allerhand Vo/kstumliches uber Haustiere, tamżc, 1912, r. XIX, s. 94-99. 66 Tenże, Beilriige zur Vo/kskunde der Provinz Posen, l. Wa/dgeister, "Historische Monatsbliitter fUr die Provinz Poscn", 1904, r. V, nr 3, s. 38-42. 67 Tamże, li. Kirchliche Sagen, 1904, r. V, nr 8/9, s. 124-127. 68 Tamże, lIT. Das sch/ajende Heel', 1905, r. VI, nr 10, s. 155-157. 64 65 �169 wyobrażenia okoliczności powstawania niektórych miejscowości i ich nazw69. Tutaj także znalazł miejsce artykuł poświęcony ludowemu wyobrażeniu cholery i związanym z tym faktem wzniesienia kaplicy św. Barbary w Janowcu Wlkp.70. W tym samym czasie na łamach berlińskiego pisma ludoznawczego "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował Knoop zbiór podań kujawskich opatrzonych bogatą analizą, a zapisanych przez Jerzego W. Szulczewskiego 71. Jednocześnie w czasopiśmie Śląskiego Towarzystwa Ludoznawczego ogłosił artykuł dotyczący ludowej wiedzy o wolnomularstwie 72 oraz niezwykle interesujący tekst pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, w którym opisał przekonania mieszkańców Wielkopolski związane z miłością, narzeczeństwem, weselem i stanem małżeńskim oraz macierzyństwem 73. I tutaj nie zapomniał Knoop o typowych polskojęzycznych zwrotach, które podał we właściwej formie, by nie zacierać ich zasadniczego przesłania, np. "kto wychodzi za wdowca, ten beczy jak owca", lub: Szykujcie buty, szykujcie kamzele, Spieszcie się chlopcy, jutro wesele. Znajdziemy tam także polskojęzyczny zapis pieśni weselnej z okolic Wągrowca śpiewanej przez pannę młodą podczas oczepin. Kolejnym tematem Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen są ludowe przekonania i wyobrażenia związane z chorobami, śmiercią, pogrzebem i życiem po śmierci 74. Mimo tak wielkiej wydawniczej operatywności Knoopa, materiał faktograficzny rósł w szybszym tempie niż możliwość jego publikacji. W trakcie poszukiwań nowych pism skłonnych zamieszczać opracowania ludoznawcze z Wielkopolski, "profesorowi przypomniał się niejaki O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim Gimnazjum. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas właśnie w jego nakładzie, zaczęła wychodzić "Poznańska Gazeta Nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung") przyobiecał ją zaopatrzyć w nowy dodatek prze- 69 Tamże, IV. Ortsgriindungen 70 Die St. Barharakapelle 1905, r. VI, nr 10, s. 157-161. tamże, 1902, r. III, nr 3, s. 30-31. 71 O. Knoop, Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1905, r. XV, s. 102-105; tamże, 1906, r. XVI, s. 96-100. 72 Tenże, Die Freimaurer im Vo/ksg/auhen, "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde", 1905, t. 7, z. 13, s. 58-59. 73 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 13, s. 43-57. 74 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 14, s. 70-77 i tamże, 1906, t. 8, z. 15, s. 74-87. und Ortsnamen, zu Janowitz, �170 znaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek przekształcić będzie można na niezależne czasopismo ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło"75. Tą drogą Otto Knoop i Wojciech Szulczewski zainicjowali wydawanie miesięcznika "Aus dem Posener Lande". Dodatek, o którym mowa wychodzący od 1906 roku, w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już od 1 stycznia 1908 roku zmienił nazwę na "Posener Heimatkunde" odstępując tytuł zupełnie nowemu czasopismu. "Aus dem Posener Lande" było pismem otwartym, w którym materiały ludoznawcze z Wielkopolski drukowali Alberth Koerth ze Skwierzyny, Oskar Bruhl z Trzciela, Walther Hampel ze wsi Bukowce koło Sierakowa, Hugo Sommer z Poznania, Ludwig Nehring, Franz Rheinsberg i Jan Sonnemann z Szubina, Albert Herse i Richard Abracham z Bydgoszczy, Józef Paech z Pszczewa, Ludwig Martwig z Pleszewa, Konrad Brok z Dziembłowa, Waldemar Zude ze wsi Biadki koło Krotoszyna. Jednak przede wszystkim spotykamy się w tym piśmie ze zbiorami Otto Knoopa i Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Tematyka artykułów zamieszczonych w "Aus dem Posener Lande" jest równie szeroka jak w "Rogasener Familienblatt". Znajdziemy tu bowiem niezwykle bogate zbiory bajek polskiego źródła. Początkowo pubiikował je Knoop samodzielnie, by wkrótce nadać im ramy cyklu pt. Volksmarchen aus der Provinz Posen. Wszystkie przekazy opatrzył bogatym komentarzem, poddając je głębokiej analizie porównawczej 76. Obok nich wydał tu obszerne zbiory podań dotyczących niektórych wielkopolskich cmentarzy 77, kościołów 78, zamków i pałaców 79, podań związany'ch z Poznaniem 80 czy też szereg innych nieuporządkowanych tematycznie zbiorów zanotowanych w okolicach Rogoźna, Gniezna, Sulmierzyc, Trzemeszna, Śmigla, Gostynia, Ujścia, Obornik, Nowego Tomyśla, Ostroroga, Kościana, Kępna, Połajewa, Swarzędza i Międzychodu 8t. W. Szulczewski, Wspomnienia ... , op. cit, s. 1-2. O. Knoop, Die Kaule des Madej, "Aus dem Posener Lande", 1907, r. II, nr 6, s. 60-61; tenże, Die drei Spinnerinnen, tamże, 1908, r. III, nr 1, s. 13-15; tenże, Der Schlangekonig, tamże, 1908, r. III, nr 2, s. 76-77; tenże, Der Teufel und der Schneider, tamże, 1908, r. III, nr 4, s. 187-188; tenże, Die verzauberte Gans, tamże, 1908, r. III, nr 8, s. 348-250; tenże, Zu dem M archen von der verzauberten Gans, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 395-396; tenże, Der Wahrsager, ein posener Marchen, tamże, 1911, r. VI, nr 6, s. 277-279; tenże, Der Rauber und die drei Madchen, tamże, 1914, r. IX, nr 2, s. 87-88. 77 Tenże, Posener Kirchhofssagen, tamże, 1908, r. m, nr 4, s. 162-165. 78 Tenże, Posener Kirchensagen, tamże, 1908, r. III, nr 12, s. 573-575. 79 Tenże, Posener Schlosssagen, tamże, 1910, r. V, nr 8, s. 387-392. 80 Tenże, Vier Sagen aus dem Stadt Posen, tamże, 1909, r. IV, nr 11, s. 502-503. 81 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, tamże, 1915, r. X, nr 5, s. 231-239; tamże, 1916, r. XI, nr 3, s. 112-115; tamże, 1916, r. XI, nr 6, s. 217-220. 75 76 �171 W dorobku folklorystycznym Otto Knoopa bardzo rzadko pojawiają się artykuły podejmujące gruntowną analizę wybranych tematów kultury duchowej ludu wielkopolskiego. Do takich, niezwykle cennych omówień, bogato ilustrowanych materiałem źródłowym, należy artykuł pl. Posener Wassersagen82, drukowany w kilku odcinkach, a który prawdopodobnie jest rozwinięciem książki mającej się ukazać w ramach wspomnianych wyżej Przyczynków .... Poznańskie podania wodne nie są zbiorem podań, lecz rzetelnym opracowaniem ich podłoża mitologicznego, wierzeniowego i obrzędowego. Rozpoczyna w nim autor omówieniem przekonań wierzeniowych związanych z studniami artezyjskimi tryskającymi nad Notecią i nieszczęściami z tym związanymi. Dalej analizuje cykl wielkopolskich przekazów będących ludową interpretacją tworzenia się naturalnych cech krajobrazu, przedstawiając tu własne spostrzeżenia na temat pogrążonych obiektów. Szczególnie zajmujące są fragmenty związane z cudowną mocą niektórych wielkopolskich źródeł i kultu świętych na tym gruncie wyrosłych oraz magicznych zabiegów stosowanych przez społeczność wiejską, by chronić pola przed powodziami. W niektórych zwyczajach z tym związanych doszukuje się Knoop echa starosłowiańskiego obrzędu składania ofiar z ludzi, co jego zdaniem, czytelne było jeszcze w folklorze końca XIX wieku. Innym artykułem podejmującym głęboką analizę treści zastanych jest tekst pl. Zur Geschichte einer Posener Sage83, w którym poddał gruntownej krytyce zapis W. Lasoty dotyczący Góry Zamkowej pod Stęszewem i uwięzionego w niej dziecka, uznając całość za folklorystyczne fałszerstwo. Nie omija też Knoop trudnych tematów demonologicznych. W artykule pl. Du hast ein Jimmeckin84 odpowiada Alberthowi Koerthowi na niedostateczne wyjaśnienie terminu Jimmeckin. Jednak demonologia w opracowaniu Knoopa rzadko pojawia się na łamach "Aus dem Posener Lande". Do najciekawszych należy omówienie dotyczące bogini Herty znanej z okolic Sierakowa i Skwierzyny oraz odniesienia jej do paralelnego wyobrażenia z Rugii 85. Natomiast wyobrażeniom półdemonicznym poświęcił kolejny tekst pl. Die Freimaurer im Volksglauben 86, będący rozwinięciem spostrzeżeń zamieszczonych we wspomnianych wyżej "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde". Otto Knoop, o czym już wspominałem, żywo reagował na wszelkie przejawy folkloru dziecięcego. Obserwację miał ułatwioną z racji swojej profesji. W omawianym piśmie poświęcił tym zagadnieniom wiele miejsca, 82 Tenże, Posener Wasser.~agen, tamże, 1912, r. VII, nr 2, s. 54-62; tamże, nr 3, s. 1 ł 1-120; tamże, nr 4, s. 158-162; lamże, nr 5, s. 216-222; tamże, nr 6, s. 256-262. 83 Tenże, Zur Geschichte einer Posener SagI'. lamże 1908, r. III, nr 5, s. 242-245. 84 Tenże, Du hast ein Jimmicken, tamże, 1908, r. III, nr 11, s. 8. 85 Tamże, Die Giitlin Herta in der Provinz Posen, tamże, 1910, r. V, nr lO, s. 497-498. 86 Tenże, Die Freimaurer im Volksylauben, lamże, 1907, r. II, nr 6, s. 63. �172 drukując zbiór wyliczanek87, np.: zwracając także uwagę na teksty dzieci polskich Ana, bana, or, wor, A ci, bi ci, opkom, bopkom, Przykry czopkom, Kleka, menta, śpik. oraz piosenki dziecięce wyłącznie polskiego źródła 88. Obok tego znajdziemy tu liczne wielkopolskie żarty i anegdoty89 oraz przyczynki do ludowej toponomastyki 90, czy też przekonań, związanych np. z wiarą w "środek ziemi" znaną z Święciechowy koło Leszna 91 oraz pieśni funkcjonujące w środowisku wiejskim okolic Rogoźna, aczkolwiek nie ludowej proweniencji92. Osobne omówienie poświęcił Knoop zwyczajom związanym z wprowadzaniem się do nowego mieszkania oraz znaczeniu śmieci w gospodarstwie domowym 93. Kolejną kontynuacją z "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde" był artykuł pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen ogłoszony w dwóch częściach 94. Podobnie jak w poprzednim, uwagę Knoopa zajmują zwyczaje i przekonania dotyczące stanu narzeczeńskiego i małżeńskiego. Przedstawił tu odpowiedzi na nurtujące lud pytanie kiedy człowiek może się ożenić, a kiedy nie. Przytacza przykłady prób jakim poddawano narzeczone, w czasach mu współczesnych, na terenie całej Wielkopolski. Interesujące są też opisy zwyczajów związanych z powtórnym ożenkiem. Obecność prac Otto Knoopa na łamach "Aus dem Posener Lande", ledwie tu zarysowaną, zakończyć chciałbym wskazaniem na obszerny artykuł poświęcony wielkopolskim zwyczajom świętojańskim i wierzeniom z tym dniem związanym95. Od roku 1905 wydawca "Samotschiner Zeitung", Herman Knauthe, podjął się redakcji dodatku do tego pisma pt. "Aus der Heimat - fUr die Heimat". We wstępie do pierwszego numeru podkreślał, że dodatek wychodzi naprzeciw krajoznawczym i ludoznawczym zainteresowaniom mieszkańców okolic SzaTenże, Abrahlreime aus der Provinz Posen, tamże, 1906, r. I, nr 2, s. 16. Tenże, Posener Kinderlieder, tamże, 1910, r. V, nr 9, s. 444-450. 89 Tenże, Warum es in Bomst keine Juden gibt, tamże, 1907, r. II, nr 3, s. 32; tenże, Die erste Einfiihrung von Steinkohlen, Petroleum und Zigarren in die Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 465-466; tenże, Der letzte Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1910, r. V, nr II, s. 556. 90 Tenże, Der Name der Stadte Ritschenwalde und Rogasen, tamże, 1906, r. I, nr 6, s. 47-48. 91 Tenże, Der Mittelpunkt der Erde, tamże, 1908, r. III, nr 3, s. 207-208. 92 Tenże, Deutsche Volkslieder in der Provinz Posen, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 327-328. 93 Tenże, Aus dem Posener Volkskunde, tamże, 1916, r. XI, nr I, s. 35-36. 94 Tamże, Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 181-183; tamże, s. 204-206. 95 Tenże, Der Johannistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen, tamże, 1914, r. IX, nr 6, s. 241-253. 87 88 �173 mocina, a adresowany jest przede wszystkim do ludności niemieckiej. Wkrótce zwrócił się także do Otto Knoopa z prośbą o zamieszczenie na łamach pisma niemieckich treści folkloru nadnoteckiego. Knoop przyjął propozycję, aczkolwiek opatrując zbiory podań tytułem Deutsche Sagen aus der Provinz Posen 96 przemycał w nich teksty polskiego źródła, o czym dowodzą komentarze do tych samych przekazów zamieszczonych w innych publikacjach. Tłumaczył przy tym Knoop, że "takim podaniom i opowiadaniom w naszych czasach, kiedy folklor coraz bardziej zanika, winno być okazane największe zainteresowanie. Skoro są one produktem ciągle twórczej duszy ludu, to przecież chowa się w nich spory obszar starego życia, starych, prastarych wierzeń ludowych. Dostarczają nam materiału, z którego możemy odtworzyć dawne wierzenia i dawny kult naszych przodków"97. W szamocińskim piśmie opublikował Knoop także szereg podań nie związanych z tematem Deutsche Sagen ... , a pochodzących z terenów nadnoteckich bagien 98 i bajek z tego rejonu 99. Zainteresowania ludoznawcze Otto Knoopa wyrażały się także obserwacją przejawów wiedzy ludu na temat różnych zjawisk przyrodniczych. Dawał temu wyraz w nielicznych opracowaniach, choćby we wspomnianym wyżej artykule zamieszczonym w "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na dwa omówienia opublikowane w berlińskim "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" dotyczące tęczy 100 i rosy 101 w wyobrażeniach mieszkańców Wielkopolski. W pierwszym z nich mówi Knoop o tym, czym w rozumieniu ludu jest tęcza, jak powstaje oraz o szeregu wierzeń z tym zjawiskiem związanych, a dotyczących narodzin dziecka, pracy w polu lub prognozowania pogody na dzień następny. Spotykamy tu też podania związane z tęczą bądź takie, w których jest ona siłą sprawczą następujących po sobie wydarzeń, np. okoliczności budowy kościoła w Mącznikach koło Środy, który według przekonań tutejszej społeczności zbudowany został na miejscu wskazanym właśnie przez tęczę. Równie interesujący jest artykuł poświęcony rosie. 96 Tenże, Deulsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat - fUr die Heimat. Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«", 1906, r. II, nr 8, s. 30; tamże, 1906, r. II, nr 9, s. 34-35; tamże, 1906, r. II, nr 10, s. 38. 97 Tamże, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 98 Tenże, Das verwiinschle Schloss hei Weissenhohe, tamże, 1906, r. II, nr 5, s. 18; tenże, Der Franzosenkirchhof hei Mar!J!min, lamże, 1907, r. III, nr 2, s. 7; tenże, Der verjluchle Gaslhof bei Reisenhurg, lamże, 1907, r. III, nr 3, s. 112; tenże, Der See bei Kalmar, tamże 1907, r. III, nr 7, s. 28; tenże, Oil' Gespenslerhand, tamże, 1907, r. III, nr II, s. 42-43. 99 Tenże, Das Miirchen vom Koch, tamże, 1905, r. I, nr 2, s. 6-8; tamże, nr 3, s. 10-12; tenże, Marchen vom Hand und Wolfe, tamże, 1907, r. III, nr 7, s. 26-28; tenże, Der Rauber, tamże, 1907, r. III, nr 8, s. 30-31; tenże, Der Hirschfluhlen, tamże, s. 31-32. 100 Tenże, Der Regenhogen im Glauben wuJ in der Safle der Provinz Posen, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1911, r. XXI, s. 390-392. 101 Tenże, Der Tau im Glauben und in der SagI' der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XXII, s. 89-95. �174 Znajdziemy tu bowiem ludową interpretację powstawania rosy oraz bogaty zbiór wierzeń i przekonań dotyczących czynności gospodarskich, np. pory wypędzania trzody na pastwisko: Rosa przed świętym Janem Pokryje świnie Janem. czy też przekonań węch dziczyźnie: z okolic Sierakowa, według których rosa poranna odbiera Jeśli rosa, Ćknie mu z nosa, Nic nie czuje, Choć próbuje. Obok tego przytacza Knoop bogaty zbiór przekonań medycznych mieszkańców Wielkopolski, związanych z tym zjawiskiem i udziałem rosy w praktykach czarowlllc. Na łamach "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował też Knoop kilka bajek z okolic Janowca Wlkp. i Szamotuł l 02 oraz podanie z okolic Chodzieży dotyczące zapobiegania obfitym opadom deszczu podczas żniw 103. W końcu chciałbym tu zwrócić uwagę na kilka interesujących pozycji książkowych Otto Knoopa poświęconych wielkopolskiemu folklorowi. W czasach gdy był nauczycielem Gimnazjum w Rogoźnie, zwyczajem było, iż większość tego rodzaju placówek oświatowych corocznie wydawała tzw. Program ... , w którym umieszczano wiadomości dotyczące nauki, organizacji nauczania, dane o uczniach i ich postępach. Taki Program każdy z profesorów mógł uzupełnić swoim dodatkiem naukowym, umieszczając w nim jakąś rozprawę. Możliwości oferowane przez owe Programy ... skrzętnie wykorzystywał Knoop drukując w nich kilka zbiorów tematycznych wielkopolskiej literatury ludowej. Pierwszym z nich jest Posener Geld-und Schiitzsagen 104. Praca obejmuje 84 zapisy podań o skarbach i pieniądzach, opatrzonych komentarzem porównawczym. Wyjaśniał tu także autor tło wierzeniowe i mitologiczne przekazów. Na tle tych podań pojawiają się liczne polskie wyobrażenia demoniczne, a także interesujące przekonania dotyczące pieniążka przynoszącego szczęście, zapisane przez Wojciecha Szukzewskiego. Znajdziemy tu także zbiór podań będą- 102 Tenże, Die kluge Konigstochter. Polnische Miirchen, tamże, 1914, r. XXIV, s. 191-192; tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, tamże, 1916, r. XXVI, s. 204-208. 103 Tenże, Der Schluss auf den lieben Gott, tamże, 1913, r. XXIII, s. 188-189. 104 Tenże, Posener Ge/d und Schatzsagen. Ein Beitrag zur Heimat und Vo/kskunde der Prot'inz Posen vom ... Hlissenschaftliche Bei/age ZUlli Program des Kg/. Gymnasiullls zu Rogasen, Leszno 1908. �175 cych ludową interpretacją przeszłości. Posener Geld und Schatzsagen to jedyna praca tego typu w dziejach wielkopolskiej folklorystyki, która spotkała się poza tym z bardzo ciepłym przyjęciem opinii społecznej oraz licznego grona recenzentów) as. W rok później ukazała się kolejna książka w dodatku do Programu Gimnazjum w Rogoźnie pl. Posener Marchen 106. Trzynaście wielkopolskich bajek polskiego i niemieckiego źródła, zapisanych przez autora, jego uczniów i Wojciecha Szulczewskiego w okolicach Czarnkowa, Janowca, Pobiedzisk, Środy i Kórnika to zbiór na najwyższym naukowym poziomie. Teksty bajek są tu raczej pretekstem i punktem wyjścia do omówienia w całości tego gatunku folkloru oraz wszelkich elementów towarzyszących bajkom. Jawi się tu Knoop jako dojrzały i wybitny badacz folkloru, a pracę uznać wypada za jedno z jego naj poważniejszych dzieł w bogatym dorobku. Jeszcze tego samego, 1909, roku w leszczyńskim wydawnictwie Oskara Eulitza wychodzi kolejna książka wielkopolskiego folklorysty pl. Ostmarkische Sagen, Marchen und Erzahlungen 107. "Niniejszy zbiór - pisał Knoop we wstępie - ma być w pierwszym rzędzie książką do czytania, a także książką dla młodzieży, która pięknymi opowiadaniami ludu, zależnie od ich treści, ma być pouczana, upominana, zachęcana, ostrzegana, radowana, a równocześnie wiążąca z swoją ojczyzną. Zmierzając do tego celu, wybrałem ze swoich zbiorów do niniejszego tomu najładniejsze i najlepsze utwory, które podałem w możliwie przystępnym języku. Dlatego też zrezygnowałem z całego naukowego uzupełnienia, z przytoczenia paraleli i wskazania na inne podania i bajki" 108. Książka zawiera dziewięćdziesiąt tekstów bajek, podań, anegdot i innych przekazów prozy ludowej Wielkopolski, których nie opatrzył Knoop informacją źródłową. Jednak, gdy wkrótce po wydaniu książki ukazała się jej obszerna recenzja, Marthin Kremmer z Berlina, znawca i entuzjasta tutejszego folkloru opatrzył ją tytułem Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Marchen 109. W recenzji tej pisał między innymi: "dla miłośników Wielkopolski ta mała książeczka jest szczególnie pożyteczna. Mnie przynajmniej nie opuszczają te historyjki od czasu, gdy zaczęłem się w nie zagłębiać" 110. Kolejną, trzecią książką wydaną jako dodatek do Programu Gimnazjum 105 pOL "Aus dem Posener Lande", 1908, L III, s. 512; C. Borchling (omówienie pracy Knoopa), "Hislorischc Monatsblatter fUr die Provinz Posen", 1913, L XIV, s. 158-160. 106 O. Knoop, Posener Miirclien. Ein Beitrag zur Heimat und Volkskunde der Provinz Posen, wn ... Wissensclia{lliclie Beilage zum Program des Kgl. Gymnasiums zu Rogasen, Leszno 1909. 107 Tenże, OSlmiirkische Sagen, Miirchen und Erziihlungen, Leszno 1909. 10H Tamże, s. III-IV. 109 M. Krammer, Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Miirchen, "Aus dem Posener Lande", 1909, L IV, s. 376-378; lamże, s. 394-395. 110 Tamże, s. 377. �176 Rogoźnie była praca pt. Posener Diimonensagen I I 1. Książka ta będąca omówieniem słowiańskich wyobrażeń demonicznych znanych w Wielkopolsce jest rozwinięciem artykułów poświęconych temu zagadnieniu, zamieszczonych na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Knoop w interesujący sposób omawia w niej poszczególne wyobrażenia demoniczne ilustrując całość licznymi podaniami wierzeniowymi, a niekiedy memoratami. Znajdziemy w niej szczegółowe informacje o duchach ziemnych, wodnych i błotnych ze szczególnym podkreśleniem "świecznika" i innych błędnych ogni. Dalej przedstawia autor opracowania duchy polne i leśne, zwracając uwagę na takie wyobrażenia jak przypołudnica, przywieczornica i inne duchy zbożowe, smolnicę, zmorę i demoniczne wyobrażenia zwierząt. Najwięcej jednak miejsca poświęcił skrzatowi, borucie, Leśnikowi i Leśnej dziewicy oraz innym, nieokreślonym strachom i rozmaitym zoomorficznym wyobrażeniom diabła pojawiającym się w lasach. W roku 1913 wydał Knoop ostatnią książkę poświęconą literaturze ludowej Wielkopolski pt. Sagen der Provinz Posen 112, która ukazała się w ramach serii folklorystycznej obrazującej folklor poszczególnych ziem wchodzących w skład ówczesnych Niemiec. Fakt, iż właśnie jemu zaproponowano przygotowanie tomu z Poznańskiego dowodzi, iż był wówczas Knoop znanym i uznanym badaczem. Pracę poprzedził obszernym wstępem, w którym nakreślił swój udział w rozwoju wielkopolskiej folklorystyki oraz scharakteryzował zawartość tomu. Jak zwykle przy takich okazjach podkreślał, że niekiedy nie sposób wyraźnie określić proweniencji przekazów wobec przemieszania się wartości folklorystycznych w dwunarodowym społeczeństwie. Podania i inne ludowe opowiadania zostały tu przypisane 23 grupom tematycznym, zaczerpniętym z prac pomorskiego folklorysty i współpracownika Alfreda Haasa. Ostatnia w wielkopolskim dorobku folklorystycznym książka Otto Knoopa zawiera 273 przekazy opatrzone wyczerpującym komentarzem źródłowym, a niekiedy informacją o okolicznościach zapisu. Teksty podane zostały w formie zbliżonej do usłyszanej i zapisanej, co zostało wytknięte w jednej z recenzji, której autor twierdził, że z tego powodu "prawie żadne z podań w tej książce nie nadaje się do czytania" 113. W roku 1919 Otto Knoop opuścił Wielkopolskę. Od tej pory mieszkał w Stargardzie Szczecińskim bez reszty oddając się pracom nad folklorem Pomorza Zachodniego, a warto zaznaczyć, że wydał tam jeszcze kilka książek temu poświęconych. Dodać należy, że cały zachodniopomorski zgromadzony w 111 Rogoźno 112 113 O. Knoop, Posener Diimonensagen. Ein Beitrag zur Sagengeschichte der Provinz Posen, 1912. Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913. T. Krausbauer, (ree.) "Historisehe Monatsbliilter fijr die Provinz Posen", 1913, r. XIV, nr 10, s. 161. �177 i opublikowany przezeń materia! jest znacznie obszerniejszy niż scharakteryzowany tu dorobek z Wielkopolski. Otto Knoop zmarł 8 listopada 1931 roku pozostawiając po sobie dorobek plasujący go wśród najpoważniejszych znawców kultury ludowej Wielkopolski. Poza pracami opublikowanymi niewiele można o nim powiedzieć. Z jednej strony, początkowo, tkwił jeszcze w romantycznych stereotypach widzenia i rozumienia kultury ludu, z drugiej zaś sprawnie posługiwał się aparatem naukowym i zdobyczami współczesnej mu niemieckiej folklorystyki. Nie znał języka polskiego, a czynił wszystko, by zachować jego właściwe formy w publikowanych przekazach. Był z pewnością najpracowitszym badaczem kultury ludowej jaki kiedykolwiek pojawił się w Wielkopolsce. "Zebrał i opublikował więcej materiału baśniowego i bajkowego z Wielkopolski niż Kolberg, niż ktokolwiek przed nim" - pisał Tadeusz Wróblewski 114, choć była to tylko część prawdy. Otto Knoop sięgał przecież po wszystkie dostępne mu przejawy folkloru, po zwyczaje i obrzędy, po wierzenia i medycynę ludową. Przedziwna cisza trwa w ludoznawstwie polskim wobec samej postaci i jej dorobku, cisza, której nie sposób zrozumieć, skoro wkład Knoopa w rozwój wielkopolskiej folklorystyki był tak istotny, by rzec fundamentalny. W czasach mu współczesnych jego prace cieszyły się wielką popularnością. Brak możliwości publikowania treści folkloru w języku polskim, a wiadomo, iż próby takie podejmował Jerzy Wojciech Szulczewski, sprawił, że zainteresowanie kulturą ludową w regionie było mizerne. Zainteresowanie to "w pewnej mierze dopiero rozbudzić zdołały wydawnictwa Knoopa, spotykane przede wszystkim w bibliotekach szkolnych. Pomimo, że były one pisane po niemiecku, Polacy chętnie je czytali, tym bardziej, że w nich zawarte powieści zebrane były przez Polaków" 115. a znaczeniu dorobku Otto Knoopa, Wojciech Szulczewski pisał między innymi: "Swe prace prof. Knoop umieszc:cał także w licznych czasopismach ludoznawczych zagranicznych. W ten sposób także zagranica dowiedziała się o przebogatym i ciekawym folklorze Wielkopolski, na co nam Knoop przy każdej nadarzającej się sposobności nie omieszkał zwracać uwagę. Miało to i znaczenie polityczne. Zagranica dowiedziała się, że pomimo Komisji Kolonizacyjnej i różnych praw eksterminacyjnych rządu pruskiego Wielkopolskę nadal zamieszkiwali Polacy" 116. Dorobek Otto Knoopa, jak i szeregu innych piszących po niemiecku folklorystów pracujących w Wielkopolsce, nie może nam być obojętny. Utrwalony, co prawda, w obcym języku, przesiąknięty jest wartościami kultury Polaków; na każdym kroku wyzierają zeń rodzime pierwiastki. Łatwo to dostrzec w nazewnictwie, fonetyce, nazwach wyobrażeń demonicznych, bohate- 114 115 116 Ie - T. Wróblewski, Rozwój zainteresowań ... , op. cit., s. 88. J. W. Szulczewski, W~pomlliellia ... , op. cit., s. 4-5. Tamże, s. 5. Lud I. LXXV �178 rów bajek i rymowankach do nich wprowadzanych, w dziecięcych wyliczankach, wierszowidłach naśladujących głosy i rozmowy zwierząt oraz we właściwych Polakom nazwach obrzędów i zwyczajów. Dorobek ten w wielu wypadkach jest jedynym uzupełnieniem i tak szczupłych archiwów wielkopolskiej folklorystyki. I jedna jeszcze refleksja. Oto ten największy i najważniejszy, w moim przekonaniu, materiał folklorystyczny, winien w końcu trafić do szerokiego grona badaczy, bowiem jeśli ktokolwiek chce zajmować się kulturą ludową Wielkopolski, a przy tym być wiarygodny, faktografii zebranej przez Knoopa pominąć nie może. Pomijanie tego zbioru uważam za zabieg anachroniczny i szkodliwy. Jest to niewątpliwie źródło podstawowe, bez którego każde nowopowstałe dzieło okaże się dalece kalekie. Wojciech Łysiak THE ACHIEVEMENT OF OTTO KNOOP IN FOLKLORE STUDIES (Summary) Otto Knoop (1853-1931), a high school teacher in Leszno, Bydgoszcz, Gniezno, Poznań, and Rogoźno and an amateur student of folklore, is still waiting for a monograph of his work. The article covers his achievements in folklore studies concerning only the Wielkopolska region, which undoubtedly is too narrow a representation of his research output, as he left a very comprehensive collection of folklore materials on the Western Pomerania which would require a separate coverage. Silence on Otto Knoop and his achievement that was maintained in Polish folk studies for many years now seems sheer anachronism and is even scientifically harmful, especially that his contribution to the development of Wielkopolska folklore studies was profound, if not fundamental. He published almost 500 books, articles, and contributions on the folk culture of the people of Wielkopolska region, and this material as a whole defies any comparison. Such of his books as Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen (1893), Volkstiim/iches aus der Tierwelt (1905), Posener Geld und Schiitzsagen (1908), Posener Diimonensagen (1912) and Sagen der Provinz Posen (1913) should enter Polish folklore studies forever, as they are primarily focused on the culture of Poles. Of equal importance are some of his articles such as: Die Himmels und Naturerscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes (1904), Polnische Diimonen published in "Hessische Bliitter fur Volkskunde" (1905, 1906, 1908, and 1918), Posener Wassersagen (1912), Der Regenbogen im Glauben und in der Sage der Provinz Posen (1911), Der Tau in Glauben und in der Sagen der Provinz Posen (1912), Der Johanistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen (1914). The achievement of Otto Knoop as well as of many other folklore researchers writing in German should not remain unnoticed. Though written in a foreign language, it is imbued with values of Polish culture. It almost brims with Polish national elements, which can be easily recognized in the onomastics, phonetics, names of demonic images and of the fairy-tales heroes as well as in rhyming poems included in the tales and numerous children's nursery rhymes, poems imitating voices and conversations between animals, in the names of rituals and customs peculiar to Poles. In many cases this production is the only supplement to very meager archives of the folk studies of the Wielkopolska region. My presentation of the achievement of Olto Knoop in folklore studies closes with a rellection �179 that the most comprehensive and most important collection of folklore materials, that in my opinion was lert by Knoop, should eventually be taken into consideration by a wider circle of researchers, for whoever wants to study the folk culture of Wielkopolska and produce its reliable accounts cannot ncglect the facts collected by Knoop. Personally, I consider negligence of this collection as anaehronic and harmful. This is undoubtedly a fundamental source of knowledge about the Wielkopolska culture and any new study that would fail to take it into account should appear a miss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9f43b2e7f22ed607fe9b015d44649.pdf bf962c4297b1bc6fa1be1409b53366c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1907 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.285-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 IV. KRONIKA Z DZIAŁALNOŚCI ZA OKRES SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO OD WRZEŚNIA 1990 DO WRZEŚNIA 1991 ROKU I. Sprawy organizacyjne Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, odbytym 15.09.1989 r. w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowieza, dr. Stanisława Chmielowskiego, mgr. Jana Cieś1aka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr Annę Kowalską-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego, dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa Torońskiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium weszli: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej została mgr Teresa Lasowa, jej członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos, zaś przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska. W ubiegłym roku na Zjeżdzie na Orawie nastąpiła zmiana na stanowisku prezesa Towarzystwa. Wobec rezygnacji dr Janiny Nijakowskiej, funkcję prezesa przejął dr Zygmunt Kłodnicki, a dr J. Nijakowska została wiceprezesem. WZD na Orawie nadało godność członka honorowego: prof. dr Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśli-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i mgr Jadwidze Kleczkowskiej. Od września 1990 r. Prezydium odbyło cztery posiedzenia (17.11.90, 2.02.91, 19.04.91, 19.09.91), na których omawiano i zatwierdzano sprawy bieżące, związane z funkcjonowaniem Towarzystwa i jego agend. Ponadto odbyto dwa zebrania plenarne Zarządu Głównego (20.04.91 i 19.09.91), posiedzenie Rady Wydawniczej PTL oraz dwa posiedzenia Głównej Komisji Rewizyjnej. Przedstawiciele Prezydium i Zarządu Głównego kontynuowali starania w Polskiej Akademii Nauk o pozyskanie środków finansowych na działałność statutową Towarzystwa. W tym celu prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki odbył trzykrotne rozmowy w Wydziale I Nauk Społecznych PAN, a o finanse na wydawnictwa PTL zabiegali w PAN, MKiS i urzędach wojewódzkich - prof. dr Czesław Hernas, prof. dr Bronisław Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Zbigniew Jasiewicz i członkowie prezydium. Prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska reprezentując także Towarzystwo nawiązała współpracę z Fundacją im. Stefana Batorego. Realizując uchwałę 65 WZD w Opolu, po �286 paru nieudanych próbach, udało się nawiązać współpracę z Ministerstwem Edukacji Narodowej. Towarzystwo będzie konsultować programy kształcenia ogólnego w szkołach podstawowych i średnich. Po rozmowach w Departamencie Kształcenia Ogólnego MEN, przeprowadzonych przez prof. dr hab. B. Bazielich i dr. Z. Kłodnickiego, rysuje się perspektywa współpracy ze szkołami na wzór idei "Orlego Lotu" L. Węgrzynowicza, urządzanie obozów krajoznawczych ze szczególnym nastawieniem na zainteresowanie kulturą ludową. Ministerstwo byłoby zainteresowane przeszkoleniem nauczycieli, którzy mogliby prowadzić w szkołach średnich zajęcia fakultatywne o charakterze etnograficznym. Nie udało się natomiast uzyskać funduszy na opracowanie i publikację materiałów pomocniczych dla uczniów i nauczycieli. Obok starań o popularyzację wiedzy o kulturze ludowej w wydawnictwach oraz prób usprawnienia dystrybucji wydawnictw PTL, prace Prezydium, Zarządu Gl., a szczególnie prezesa dr. Zygmunta Kłodnickiego, koncentrowały się na rozwiązaniu trudnej sytuacji lokalowej biura, biblioteki i archiwum. W maju br. uzyskaliśmy stały lokal na biuro Zarządu Głównego, również przy ul. Szewskiej 36, II p. oraz dodatkowe pomieszczenia o powierzchni 99 m2 dla archiwum naukowego i biblioteki PTL. Umożliwi to prawidłowe gromadzenie i udostępnianie czytelnikom księgozbioru oraz archiwaliów, gdyż od lat agendy te borykały się z trudnościami wynikającymi z ogromnej ciasnoty lokalowej. W chwili oddania sprawozdania do druku remont pomieszczeń został już wykonany i zainstalowano w nich nowe regały. Ważną pozycję w pracach Zarządu Głównego zajmowały także sprawy związane z problemami przygotowania Zjazdu Towarzystwa w Gdańsku oraz obchodów J()()-lecia PTL, które przypadną na 1995 rok. Kierownictwo naukowe rocznicowej sesji przyjął prof. dr Zbigniew Jasiewicz, który zaproponował, by hasłem tej sesji była etnografia w nauce i kulturze polskiej. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych. W kwietniu br. został rozwiązany oddział PTL w Lesznie, z którego 2 członków przeniosło się do oddziału w Poznaniu. Przy niektórych oddziałach PTL działają Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Łużyczan, Asyryjczyków. łstnieje także Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą w Łodzi oraz Koło Filmu Etnograficznego. Przy Towarzystwie działa Pracownia Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu kierowana przez prof. dr hab. B. Linette oraz Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi kierowany przez prof. dr hab. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. W końcu 1990 r. Towarzystwo skupiało 1307 członków, a tym 3 członków prawnych, 9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych (SNS w Bratysławie). Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na dzień 31.12.1990 roku wynosiły: za lata ubiegłe - 78.900 zł oraz za rok 1990 - 691.250, - zł przy rocznej składce za 1990 rok - 1.500 zł, zniżkowej - 750 zł. Składka członkowska od 1991 r. wynosi 7.000 zł, zniżkowa - 3.500 zł i jeśli oddziały nadal będą tak mało zainteresowane bieżącym zbieraniem składek, zaległości z tego tytułu wzrosną niepomiernie. Na koniec 1990 roku raportów finansowych, koniecznych do bilansu PTL, nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Opolu, Rzeszowie, Zakopanem oraz Zielonej Górze, natomiast za l półrocze 1991 roku obok wymienionych oddziałów raportów finansowych nie dostarczyły także oddziały w Łallcucie, Szczecinie i Wrocławiu. Ponadto sprawozdań ze statutowej działalności za okres od września 1990 do czerwca 1991 roku nie nadesłały oddziały w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Toruniu, Zakopanem. W związku z tym Zarząd Główny apeluje do zarządów oddziałów o ożywienie działalności statutowej i organizacyjnej, i nadesłanie bieżących informacji do Wrocławia. Informujemy także, że do członków prawnych Towarzystwa: muzeów w Sieradzu i Toruniu zostały w lutym br. wystosowane z Zarządu Głównego pisma o zwiększenie dotychczasowej symbolicznej składki oraz o bieżące jej opłacenie i nadal czekamy na odpowiedź. Jak wynika z analizy sprawozdań tych oddziałów, które nadesłały je do lipca br. w aktualnej. niezmiernie trudnej dla kultury sytuacji finansowej, członkowie Towarzystwa swą wiedzą i umiejętnościami wspierają poczynania, służące kulturze ludowej i przyczyniające się do jej zachowania i upowszechnienia poprzez prace w komisjach kwalifikacyjnych, udział w organizowaniu oraz jury �287 przeglądów folklorystycznych, udzielaniu konsultacji a także poprzez szeroko pojętą popularyzację wiedzy o kulturze ludowej. Szczegółowe sprawozdania złożą WZD przedstawiciele oddziałów. Zarząd Główny pragnie podkreślić aktywność oddziałów w Gdańsku, Koszalinie, Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Poznaniu i Bytomiu. W ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od roku 1973, udział w tegorocznym Zjeździe PTL w Gdańsku weźmie dwóch przedstawicieli SNS. 2. Sprawy wydawnicze W okresie sprawozdawczym działalność wydawnicza nie napotykała na większe trudności. Wpłynęły na to wieloletnie doświadczenia, dzięki którym prace poszczególnych redakcji zarówno w zakresie tytułów jak i finansowego zabezpieczenia płatności honorariów autorskich, redakcyjnych, prac plastycznych, pomocniczych prac redakcyjnych i opłat druku były realnie zaplanowane i uzgadniane z Radą Wydawniczą i Prezydium Zarządu Głównego. Większość prac redakcyjnych wykonywana jest w ramach obowiązków etatowych osób odpowiedzialnych za prowadzenie działalności wydawniczej Towarzystwa. Jedynie w wypadku "Biblioteki Zesłańca", "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i rocznika "Lud", część środków przeznaczona jest na prace redakcyjne wykonywane w ramach zleceń zewnętrznych. Środki te pochodzą z dotacji Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Kultury i Sztuki, a także - jak w wypadku nowej serii wydawniczej "Biblioteki Zesłańca" od sponsorów prywatnych. Na potrzeby tej serii Towarzystwo uzyskało teź jednorazową dotację w kwocie 40 milionów złotych od Prezydenta Miasta Wrocławia p. Bogdana Zdrojewskiego. Niewielką kwotę pozyskano także za działalność oferowaną na łamach "Literatury Ludowej", a ponadto ze sprzedaży bieżącej produkcji wydawniczej, jak również podjętych działań akwizycyjnych, związanych ze sprzedażą książek wydanych w latach ubiegłych. I tu niezwykle ważną sprawą jest włączenie się poszczególnych oddziałów w sprzedaż wydawnictw Towarzystwa, o co Zarząd Główny apelował wiełokrotnie. W okresie sprawozdawczym ukazał się kolejny, 73 tom rocznika "Lud" za lata 1989/90, który od tego roku stał się czasopismem zarówno PTL jak i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Ta forma edytorska pozwala na pełne pokrycie kosztów druku pisma ze specjalnych środków PAN. Kolejny tom "Ludu" jest w opracowaniu redakcyjnym i w IV kwartale br. przekazany zostanie do druku. Posiadamy pcłne zabezpieczenie finansowe na koszty związane z przygotowaniem tomu. Redaktorem naczelnym "Ludu" jest prof. dr Zbigniew Jasiewicz. Ukazał się także kolejny rocznik "Literatury Ludowej" t. XXXIV, z. 1-6/90, stanowiący pracę P. Kowalskiego pl. W.~pólczesny lolklor i lolkiorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach Iolklorystycznych, Wrocław 1990. Na rok 1991 planowane jest również wydanie zbiorczego zeszytu pisma nr 1-6/9 ł, które ukaże się w IV kwartale 1991 roku. Począwszy od tego rocznika "Literatura Ludowa" wydzieliła w obrębie swej treści dział "Pamiętniki i relacje", poświęcony wspomnieniom Polaków z pobytu na zesłaniu na Syberii, w Kazachstanie, na Dalekim Wschodzie i w innych rejonach ZSRR, w latach 1939-1956. Materiał do tego działu stanowi pokłosie konkursu na wspomnienia, zorganizowanego przez ZG PTL i dwumiesięcznik "Literatura Ludowa". Pismo posiada pełne pokrycie środków finansowych na jego realizację, pochodzące z dotacji MKiS i PAN, pozyskanych dzięki staraniom jego redaktora, prof. dr. Czesława Hemasa. Stan tek redakcyjnych jest zadowalający, a rytm pracy redakcyjnej nie budzi obaw o powstanie zaległości. Przewiduje się przekazanie w IV kwartale br. trzech zeszytów pisma za 1992 rok do drukarni. Novum w praktyce redakcyjnej pisma jest wykonanie w formie nadbitek tekstów syberyjskich, co obniży koszty druku całości. W bieżącym roku ukażą się w tej formie cztery wspomnienia pod tytułem Wspólny los. Pamiętniki dzieci z zeslania. Redakcja "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" pod kierunkiem prof. dr Barbary Bazielich nie posiada materiałów do wydania. Postanowiono wznowić w formie reprintu zeszyt "Strój krakowia- �288 ków wschodnich", autorstwa T. Seweryna. Zeszyt ukaże się w IV kwartale br., a na jego druk uzyskano dotację z MKiS. Apelujemy do etnografów, zajmujących się strojami ludowymi, o podjęcie opracowań kolejnych zeszytów tej serii. W ramach "Biblioteki Popularnonaukowej" ukazała się książka Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej Mi/ość ludowa. Analiza mi/o.ki widniaczej ... , Wrocław 1991. Zadbano o szeroką promocję książki, której nakład w wysokości 10.000 egzemplarzy powinien przynieść zysk około 60 mln zł. Byłoby wskazane, aby oddziały podjęły się także rozpropagowania tej książki we własnych środowiskach. Redaktorem naczelnym serii jest dr Anna Kowalska-Lewicka. W serii "Archiwum Etnograficzne" w opracowaniu redakcyjnym przez dr Krystynę Kwaśniewicz znajdują się dalsze tomy pracy Jana Świętka Brzozowa i okolica Zakliczyna. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej postanowiono nie rezygnować z druku dalszych części tej pracy, mimo iż jest ona deficytowa. Aby obniżyć koszty wydawnicze i zapewnić jednolity kształt edytorski dzieła, postanowiono wydać dalsze tomy po zakończeniu opracowania redakcyjnego całości. W okresie sprawozdawczym zakończone zostalo opracowanie przez Paulinę Suchecką Bibliografii konkursu na wspomnienia syberyjskie. Po wykonaniu prac redakcyjnych, pozyskaniu środków finansowych i opinii Rady Wydawniczej, praca zostanie skierowana do druku. Redaktorem naczelnym serii jest dr Janusz Kamocki. "Prace i Materialy Etnograficzne" czekają na propozycje autorskie. Planowane wydanie II edycji pracy dr K. Pudło Łemkowie, według opinii redaktora tej serii prof. dr. Edwarda Pietraszka, jest niecelowe. Nowa seria wydawnicza pt. "Biblioteka Zesłańca" realizowana jest przy współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową na zasadzie spółki przedmiotowej. W serii wydawane będą monografie problemowe, wspomnienia i zbiory antologiczne, poświęcone dziejom Polaków na Syberii. Zapewniono szeroką promocję tytułów. Ministerstwo Obrony Narodowej podjęło decyzję nabywania części nakładu każdej książki z tej serii, co zapewni stały zbyt. Mamy też kontrahenta z Kanady, który jest zainteresowany sprzedażą książek z tej serii. Negocjacje dotyczące warunków zbytu są w toku. Aktualnie w ramach serii drukowane są następujące publikacje: Michała Janika Dzieje Polaków na Syberii, reprint książki wydanej w 1928 roku; Z. Librowicza Polacy w Syberii, reprint książki wydanej w 1884 roku; Z. Orłowskiej Tajgo, pamiętna tajgo; Sto Dakiniewicza Więzień P-303. Wspomnienia lagiernika. Inne prace w przygotowaniu. Pierwsze tytuły tej serii ukażą się w IV kwartale br. W "Łódzkich Studiach Etnograficznych", pod red. prof. dr Jadwigi Kucharskiej, w br. ukazał się t. 30, natomiast tom 31 poświęcony w całości życiu codziennemu i świątecznemu robotników łódzkich został złożony do wydawnictwa. Wydawanie ŁSE finansowane jest w całości przez Polską Akademię Nauk. Rada Wydawnicza PTL postanowiła, że poza seriami PTL wyda książkę Leszka Dzięgla Lwów nie każdemu zdrów. Tom znajduje się w druku i ukaże się w IV kwartale br. Planowany nakład w wysokości 5000 egz. pokryje koszt druku i przyniesie zysk ok. 30000 000 zł. Rozpoczęto promocję książki wśród członków Towarzystwa Miłośników Lwowa i w innych środowiskach. 3. Biblioteka Naukowa i Archiwum PTL. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego we Wrocławiu gromadzi książki z zakresu etnografii i etnologii oraz ważniejsze opracowania z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie sprawozdawczym biblioteka wzbogaciła zbiory o 475 tytułów. Księgozbiór liczy obecnie 35.730 woluminów, w tym 17.661 wol. dzieł zwartych, 16.566 wol. czasopism i serii oraz 1.503 jednostek inwentaryzacyjnych z zakresu kartografii. W ostatnim roku zakupiono 111 wol. za kwotę 2.957.300. - zł, drogą darów otrzymano 21 wol. oraz 6 wol. pochodzi z produkcji wydawniczej Towarzystwa. Ponadto, jak co roku, poważny zasób książek uzyskano z wymiany, w tym 45 wol. otrzymaliśmy z wymiany krajowej, a 292 wol. z zagranicznej, która jest głównym �289 źródłem pozyskiwania cennych etnograficznych czasopism i wydawnictw seryjnych. Wymianę prowadzimy ze 181 instytucjami w 35 krajach. Są to biblioteki uniwersyteckie, instytuty akademii nauk, muzea, towarzystwa naukowe i ośrodki kultury. W ostatnim czasie Biblioteka Naukowa PTL nawiązała nowe kontakty z następującymi instytucjami: Institut fUr Deutsche und Vergleichende Volkskunde, Miinchen (RFN), Centar ze etnolosku kartografij u, Zagreb (Chorwacja), Savaria Muzeum - Szombathely (Węgry), Kamchatka Regional Muzeum - Pietropawłowsk Kamczacki (Rosja). W zamian za otrzymane ksiąźki wysłano do kontrahentów "Lud", t. 73, ostatnio wydane numery "Literatury Ludowej", "Prace Etnologiczne" t. 13 oraz inne wydawnictwa z zapasów magazynowych. Z księgozbioru korzystali przede wszystkim pracownicy naukowi Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, natomiast studenci tylko w ograniczonym zakresie z powodu nieczynnej czytelni, w której zostały czasowo złożone materiały archiwalne. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych wypożyczono bibliotekom krajowym 24 woluminy. Dla Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w 1990 r. W Archiwum Naukowym PTL opracowano zbiór materiałów, będących pokłosiem konkursu na wspomnienia sybirackie. Założono osobny inwentarz dla tego zbioru, do którego wpisano 348 pozycji. Materiały te stanowią niezwykle cenny zbiór archiwaliów, dotyczących polskich zesłańców do ZSRR. Sekretarz Generalny Krystyna Kaczko Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD IX.1989 DO IX.1992 TOWARZYSTWA 1. Sprawy organizacyjne. W skład Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wybranego na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Opolu - 15 września 1989 roku weszli: dr Tadeusz Baraniuk, mgr Adam Bartosz, dr Janusz Bohdanowicz, dr Stanisław Chmielowski, mgr Jan Cicślak, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Zofia Jeż-Jarecka, mgr Krystyna Kaczko, mgr Jan Kapłon, dr Zygmunt Kłodnicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Jadwiga Kucharska, dr Jan Łuczkowski, dr Janina Nijakowska, dr Ewa Sadowska, dr Teresa Smolińska, mgr Zbigniew Toroński, mgr Roman Tubaja i mgr Stanisław Żurowski. Członkowie Zarządu Głównego wybrali następujące Prezydium: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Na posiedzeniu Zarządu Głównego 21.09.1990 roku złożyła rezygnację z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał, a 66 WZD w Jabłonce zatwierdziło na to stanowisko dra Zygmunta Kłodnickiego, powierzając dr Janinie Nijakowskiej funkcję wiceprezesa. Główna Komisja Rewizyjna zgodnie z wyborem na WZD w Opolu pracowała w składzie: mgr Teresa Lasowa przewodnicząca, mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos - członkowie, a Sąd Koleżeński 19 - Lud t. LXXV �290 stanowili: mgr Irena Wronkowska - przewodnicząca, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska - członkowie. W czasie omawianej kadencji Walne Zgromadzenie Delegatów nadało godność członka honorowego: mgr Marii Bytnar-Suboczowej (w Opolu), prof. dr. Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśla-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i dr Jadwidze Kleczkowskiej (w Jabłonce na Orawie) oraz mgr. Wojciechowi Błaszkowskiemu, dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, dr. Januszowi Kamockiemu, dr Jadwidze Pawłowskiej i prof. dr Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej (w Gdańsku). W latach 1989-1992, t.zn. od Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu do WZD w Szamotułach odbyło się 15 posiedzeń Prezydium, poświęconych realizacji zadań statutowych i istotnym problemom, związanym z działalnością wszystkich agend Towarzystwa. Ponadto odbyły się 4 posiedzenia Zarządu Głównego oraz 3 posiedzenia Rady Wydawniczej. Sprawy bieżące, nie wymagające zwoływania Prezydium załatwiali jego członkowie zamieszkali we Wrocławiu, a mianowicie dr Janusz Bohdanowicz i dr Zygmunt Kłodnicki, którym aktywnie pomagał mgr Zbigniew Toroński. Ograniczenie ilości posiedzeń Zarządu i Rady Wydawniczej wynikało z trudnej sytuacji finansowej Towarzystwa, dotowanego dotąd przez Polską Akademię Nauk, która z początkiem 1992 roku przestała finansować działalność statutową towarzystw naukowych. Dzięki staraniom Prezydium ZG PTL o dotacje, które to starania wspierali tacy wybitni etnologowie i folkloryści jak: prof. dr Zbigniew Jasiewicz, prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Bogusław Linette, prof. dr Czesław Hernas oraz poseł na Sejm mgr Stanisław Żurowski, udało się uzyskać z Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Komitetu Badań Naukowych środki finansowe na pokrycie najpilniejszych potrzeb Towarzystwa i jego agend, to znaczy DWOK, ODiIE, Biblioteki Naukowej i Archiwum oraz na najważniejsze serie wydawnicze. Te ostatnie dotowali także sponsorzy, których wymienimy przy omawianiu spraw wydawniczych. O staraniach o pozyskanie środków finansowych informowano szczegółowo w sprawozdaniach, przedstawianych na WZD w Jabłonce i Gdańsku. W ostatnim roku kadencji Zarządu Głównego kontynuowano intensywne wysiłki o uzyskanie dotacji. Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansowało "Literaturę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych", przeznaczyło także kwotę 25 milionów zł na działalność ogólnotechniczną Towarzystwa oraz wsparło Zjazd w Szamotułach kwotą blisko 15 mln zł. W czerwcu 1992 r. Komitet Badań Naukowych w Warszawie podpisał z PTL umowę na finansowanie działalności agend Towarzystwa tzn. Biblioteki i Archiwum, ODiIE, DWOK oraz czasopisma "Literatura Ludowa". KBN przeznaczył na te cele 385 milionów złotych. Natomiast Polska Akademia Nauk nadal pokrywa koszty druku "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jako czasopism współwydawanych przez PTL i Komitet Nauk Etnologicznych. O spotkaniach, posiedzeniach i udziale w etnologicznych konferencjach krajowych i zagranicznych pisaliśmy w sprawozdaniach za lata 1989-1990 oraz 1990-1991. Ich celem bylo zapewnienie rozwoju naszej dyscypliny, poszerzenie wiedzy i starania o właściwą opiekę instytucjonalną nad kulturą ludową. Realizując postulaty zgłoszone na WZD w Opolu po dwuletnich zabiegach w Ministerstwie Edukacji Narodowej udało się wprowadzić do programu kształcenia ogólnego od klasy IV do VIII szkoły podstawowej oraz w szkołach średnich parę istotnych zmian w nauczaniu historii. We wstępie opracowania napisano: "Rozumne poznawanie przeszłości !Jowinno rozwijać w uczniach postawy: poszanowania dorobku ludzkości, szczególnie w zakresie kultury i cywilizacji; - łączności z dziedzictwem poprzednich pokoleń; - poszanowania i tolerancji dła innych kultur i narodów ... " W opracowaniu tym wielki udział miała prof. dr Barbara Bazielich, recenzująca dokładnie wszystkie programy indywidualne oraz dr Zygmunt Kłodnicki, zabiegający o wprowadzenie tych treści do programów szkolnych. Równolegle prof. dr Anna Szyfer brała udział w opracowaniu �291 programu geografii, a mgr Hanna Żurowska - wychowania plastycznego. Na następnym etapie do prac tych włączyły się prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska i Anna Kowalska-Lewicka. Dr Zygmunt Kłodnicki podejmował także próby nawiązania współpracy z mass mediami: Radiem i Telewizją Polską oraz z redakcją "Nowej Wsi", przygotowując całoroczny konkurs dla młodzieży szkół wiejskich pod nazwą "Rok na wsi". W przygotowaniu jest także nowa seria wydawnicza: "Regiony: tradycja i współczesność". Mają to być materiały pomocnicze dla szkół do nauki historii regionu. Jej założenia opracowali prof. dr Barbara Bazielich i dr Zygmunt Kłodnicki, którzy także rozpoczęli prace nad pierwszym tomem tej serii pl. "Dolny Śląsk". Istnieje szansa, że Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansuje tę serię wydawniczą. W opracowaniu jest także "Słownik Biograficzny Etnografów Polskich" pod redakcją dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, który mamy nadzieję wydać dzięki dotacji Komitetu Badań Naukowych, podobnie jak Bibliografię etnografii polskiej za lata 1986-1990; którą przygotowuje mgr Maria Niewiadomska w ODiIE. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych, skupiających około I 200 członków, w tym 3 członków prawnych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych. Mamy ponadto 9 członków honorowych zagranicznych. Udział w tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów zgłosił prof. dr Wiktor Gusiew z Sankt-Petersburga. Slovenską Narodopisną Spolecnost w Brat yslavie repezentować będzie Olga Danglova. Przy niektórych oddziałach istnieją koła zainteresowań kulturą ludową Ormian, Łużyczan i Asyryjczyków oraz Koło Folkloru Opoczyńskiego, natomiast zakończyło swą działalność Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą Łodzi. Do Zarządu Głównego PTL wpłynął wniosek z Zamościa o utworzenie oddziału PTL w tym mieście, z siedzibą w Muzeum Okręgowym. Zgodnie ze statutem PTL Zarząd Główny zatwierdził ten wniosek na ostatnim posiedzeniu. Omawiając pracę oddziałów zmuszeni jesteśmy stwierdzić, że w ciągu trzyletniej kadencji ustępującego Zarządu nie otrzymaliśmy przed kolejnymi Zjazdami rocznych sprawozdań i raportów finansowych oddziałów: w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. Zakopanem i Zielonej Górze, a w tym roku także z oddziału w Łańcucie. Uniemożliwia to podanie Walnemu Zgromadzeniu Delegatów aktualnego stanu liczbowego członków Towarzystwa i dokonanie bardziej wnikliwej oceny pracy wszystkich jego oddziałów. Zwracamy się do Zarządów tych oddziałów z apelem o terminowe nadsyłanie sprawozdań, a do wszystkich członków Towarzystwa o wypełnianie podstawowego obowiązku statutowego, jakim jest opłacanie rocznych składek członkowskich. Ze sprawozdań nadesłanych w bieżącym roku przez oddziały: w Gdańsku, Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Toruniu wynika, że praca ich koncentrowała się na popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, opiece nad twórczością ludową i folklorem oraz aktywnym udziale członków oddziałów w komisjach kwalifikacyjnych, pracach organizacyjnych i jury konkursów i przeglądów. Część oddziałów prowadzi badania etnograficzne swojego regionu i publikuje ich wyniki. Na szczególne podkreślenie zasługują prace Krakowskiego Oddziału nad przygotowaniem na jubileusz lOO-lecia PTL w 1995 roku pierwszego zeszytu "Słownika Biograficznego Etnografów Polskich", obejmującego biogramy osób nieżyjących oraz opieka tego oddziału nad grobami zasłużonych ludoznawców Żegoty Paulego i Oskara Kolberga na Cmentarzu Rakowieckim, kontynuacja wydawania Łódzkich Studiów Etnograficznych przez Oddział w Łodzi, a także starania Oddziału w Koszalinie o realizację budowy Parku Etnograficznego w Kłosie. 2. Sprawy wydawnicze Znaczne ożywienie działalności wydawniczej Towarzystwa w latach osiemdziesiątych obligowało nowo wybrany Zarząd do podjęcia starań o pozyskiwanie funduszy na tę działalność. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej 18.xU989 roku na jej przewodniczącego wybrano �292 prof. dr. Czesława Hernasa, a sekretarzem Rady został Antoni Kuczyński. Rada Wydawnicza postanowiła, iż mimo trudności finansowych należy kontynuować działalność edytorską, podejmując intensywne zabiegi o dotacje, zapewniające dalsze ukazywanie się wszystkich serii i czasopism. W pierwszych latach kadencji uzyskano środki finansowe z Polskiej Akademii Nauk oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki, natomiast od połowy 1991 roku, gdy zaczęła ukazywać się nowa seria pod nazwą "Biblioteka Zesłańca", zdołano zgromadzić fundusze na jej realizację z Urzędów Wojewódzkich w Tarnowie, Gdańsku i Łodzi, Rad Miejskich we Wrocławiu, Tarnowie, Gdańsku i Łodzi oraz z Kurii Biskupiej w Tarnowie. Stosunkowo niewielkie, lecz znaczące dla skromnego budżetu PTL są także dary indywidualnych sponsorów z kraju i zagranicy. Od 1991 roku Polska Akademia Nauk ograniczyła finansowanie działalności wydawniczej PTL, przeznaczając jedynie określone sumy na druk rocznika "Lud" i na "Łódzkie Studia Etnograficzne". Pozostałe tytuły, z wyjątkiem "Biblioteki Zesłańca" dotowane są doraźnie przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki. Pozyskujemy także środki ze sprzedaży wydawnictw własnych, w tym głównie "Biblioteki Zesłańca", w pełni samofinansującej się dzięki korzystnej umowie, zawartej z Wrocławską Drukarnią Naukową. Kwoty otrzymane ze sprzedaży książek tej serii zasilają w znacznym stopniu budżet Towarzystwa i przeznaczone są na cele wydawnicze, administracyjne i osobowe. W okresie minionej kadencji ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Górale północnego Kamerunu, Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; J. Świętka, Brzozowa i okolice Zakliczyna, pod red. K. Kwaśniewicz, t. l, Wrocław 1991, seria "Archiwum Etnograficzne"; D. Wężowicz-Ziółkowskiej, Miłość ludowa, Wrocław 1991, seria "Biblioteka Popularnonaukowa"; T. Seweryna, Strój Krakowiaków Wschodnich (reprint), Wrocław 1991, APSL, dwa tomy "Ludu", który od 1990 roku jest organem nie tylko PTL, lecz także Komitetu Nauk Etnologicznych (t. 73 za lata 1989-90 i t. 74 za 1990 rok), tomy 30 i 31 "Łódzkich Studiów Etnograficznych", kolejne roczniki "Literatury Ludowej" (nr 4-6/89, 1-6/90 i 1-6/91), cztery tytuły w serii "Biblioteka Zesłańca" oraz książka L. Dzięgla, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991. Plany wydawnicze Towarzystwa zakładają kontynuowanie wszystkich serii i czasopism, gdyż poczyniono już starania o dotacje w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz Komitecie Badań Naukowych. Mamy zapewnienie Akademii, iż nadal będzie dotować druk "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych". Poważnym problemem jest dystrybucja wydawnictw, jednak dzięki różnym zabiegom akwizycyjnym udaje się wprowadzić w obieg księgarski ukazujące się pozycje. Pomoc w tym zakresie wykazują niektóre jednostki upowszechniania kultury. Mając na uwadze sytuację na rynku księgarskim, obniżono nakład czasopisma "Lud" do 500 egzemplarzy, a "Literatury Ludowej" do 800 egzemplarzy. Książki z serii "Biblioteka Zesłańca" ukazują się w nakładzie 3 000 egzemplarzy, co w pełni zaspokaja potrzeby rynku i zapewnia opłacalność ich wydawania. Seria ta uzyskała powszechne uznanie w środowiskach opiniotwórczych w kraju i za granicą np. nagrody Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Ukazało się na jej temat wiele publikacji prasowych, propagowało ją radio i telewizja. Jedna z książek tej serii, autorstwa Z. Orłowskiej, Tajgo, pamiętna tajgo, wydana w 1991 roku, otrzymała w br. nagrodę tygodnika "Polityka". Świadczy to o potrzebie kontynuowania tej serii wydawniczej tym bardziej, że przyczynia się ona do pozyskiwania nowych materiałów o zesłaniach i deportacjach Polaków w głąb byłego Związku Radzieckiego. Materiały te włączane są do Archiwum Naukowego PTL. 3. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego i Archiwum PTL Biblioteka gromadzi książki głównie z zakresu etnografii, etnologii, antropologii kulturowej oraz ważniejsze publikacje z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie od ostatniego WZD Biblioteka powiększyła swoje zbiory o 408 woluminów, w całej zaś kadencji 1989-1992 księgozbiór zwiększył się o 1263 woluminy i liczy obecnie 36730 woluminów, w tym: 17849 woluminów dzieł zwartych, 16785 roczników czasopism i wydawnictw seryjnych, 1504 jednostek inwentarzowych kartografii. Głównym źródłem pozyskiwania książek �293 i czasopism jest prowadzona od lat wymiana. W okresie ostatniej kadencji otrzymaliśmy 880 woluminów, w tym 750 z zagranicy, a 130 z instytucji krajowych. Wymiana prowadzona ze 180 instytucjami zagranicznymi zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literatury etnograficznej z 35 krajów, a równocześnie dorobek polskich etnografów dociera do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i towarzystw zagranicznych. Czasopisma zagraniczne, które wpływają do naszej biblioteki są rejestrowane w Centralnym Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych w Bibliotekach Polskich, znajdującym się w Bibliotece Narodowej, są więc dostępne dla wszystkich zainteresowanych osób i instytucji w całym kraju. Na zakup 276 woluminów wydano ponad 6 mln zł. Wpłynęło też 80 woluminów jako dary oraz 27 woluminów z produkcji własnej Towarzystwa. Z księgozbioru korzystają przede wszystkim członkowie Towarzystwa, pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych kierunków jak archeologia, kułturoznawstwo, historia, filologia polska i słowiańska oraz geografia. Realizowane są również wypożyczenia międzybiblioteczne. Po wielu latach starań biblioteka uzyskała dodatkowe pomieszczenie na swoje zbiory, co przyczyni się niewątpliwie do jej lepszego funkcjonowania, gdyż dotychczasowa ciasnota niezmiernie utrudniała prace. Przeprowadzono remont pomieszczeń i zamontowano pozyskane nieodpłatnie regały, przeniesiono część księgozbioru, głównie czasopisma zagraniczne. Do nowego magazynu przeniesiono również materiały archiwałne, które przechowywano dotąd w biurze PTL oraz w magazynie wydawnictw. Założona została księga inwentarzowa dla zbioru, będącego pokłosiem konkursu, ogłoszonego przez Zarząd PTL i redakcję "Literatury Ludowej". Był to konkurs na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz innych terenach byłego Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Zbiór ten liczy obecnie około 400 pozycji archiwalnych. Archiwum wzbogaciło również swe zasoby o materiały dotyczące budownictwa ludowego Wielkopolski po śp. Andrzeju Gólskim - wieloletnim członku Towarzystwa. W ostatnim roku kadencji przeniesiono także magazyn wydawnictw PTL z peryferyjnej dzielnicy Wrocławia do nowego lokalu w pobliżu siedziby Zarządu Głównego. Z zasobów magazynowych przekazano nieodpłatnie dla 6 muzeów oraz Kuratorium Okręgu Szkolnego we Wrocławiu wydawnictwa Towarzystwa z lat 1960. Sekretarz Generalny PIL mgr Krystyna Kaczko 67 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL GDAŃSK 20.09.1991 Prezes Z. Kłodnicki serdecznie powitał zgromadzonych na 67 WZD PTL delegatów, gości krajowych i zagranicznych (w osobach prof. W. Gusiewa z Sankt Petersburga i dr. J. tukana z Bratysławy) oraz organizatorów i gospodarzy: Wojewodę Gdańskiego, pracowników Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego i Wojewódzkiego Ośrodka Kultury, a także pracowników Muzeum Historii Miasta Gdańska i Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Prezes podziękował również za listy, które nadesłali prof. A. Wyczański Sekretarz Wydziału I PAN i prof. B. Kopczyńska-Jaworska Prezes Oddziału Łódzkiego i Kierownik ODiIE PTL. Prezes poprosił o przewodniczenie obradom Walnego Zgromadzenia Delegatów T. Lasową Prezesa Oddziału Gdańskiego i dyrektora Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Przewodnicząca dziękując za zaszczyt powitała jednocześnie zebranych w imieniu Oddziału, będącego gospodarzem zjazdu. �294 Przedstawiła następnie porządek obrad: Otwarcie Wybór przewodniczącego obrad Powolanie protokolantek Wybór Komisji Wnioskowej Wspomnienie o zmarłych Sprawozdanie Sekretarza Generalnego Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Sprawozdanie finansowe Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej Sprawozdania oddzialów Nadanie godności honorowego członkostwa PTL inne sprawy Zebrani jednogłośnie zaaprobowali przedstawiony porządek obrad. ad 4. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano i jednogłośnie zatwierdzono: Z. Torońskiego, A. Kwaśniewską, S. Chmielowskiego. ad 5. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych - z Oddziału Śląskiego J. Taciny; z Mszany Dolnej A. Szendery, M. Olchawy, Z. SzylIer, W. Gawrona; z Opoczna - J. Ksyty; z Gdańska - A. Górskiego; z Poznania F. Wokroja oraz z Łodzi - 1. Lechowej, Z. Kuchowicza, D. Mądrzak, K. Wecela. ad 6. Pod nieobecność K. Kaczko, Prezes Z. Klodnicki odczytał sprawozdanie Sekretarza Generalnego. ad 7. Redaktor DWOK B. Linette przedstawił sprawozdanie z działalności Redakcji. ad 8. M. Niewiadomska zreferowała sprawozdanie ODiIE. ad 9. Skarbnik Z. Toroński przedstawił sytuację finansową PTL. ad 10. T. Lasowa odczytała sprawozdanie GKR. ad 11. Następnie odczytano sprawozdania oddziałów w następującej kolejności: Gdańsk, Kraków, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Poznań, o. Śląski, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W tym punkcie porządku obrad Oddział Krakowski wystąpił z apelem o zbieranie składek na opiekę nad grobem Kolberga, zebrani poparli apel postulując zbiórkę pieniędzy niezależnie od zbiórki przeprowadzanej w oddziałach. ad 12. Odnośnie przyznania godności członka honorowego PTL na WZD wpłynęły następujące wnioski: z Oddziału Gdańskiego dla Wojciecha Błaszkowskiego, z Oddziału Krakowskiego dla Anny Kowalskiej-Lewickiej i dla Janusza Kamockiego, z Oddziału Łódzkiego dla Bronislawy Kopczyńskiej-Jaworskiej, z Oddziału Wrocławskiego dla Jadwigi Pawłowskiej. Po przedstawieniu kandydatur odbyło się głosowanie, w którym zebrani jednogłośnie zaakceptowali przyznanie godności członków honorowych. ad 13. Ostatnim punktem posiedzenia była dyskusja. Zobowiązany przez ZG do przedstawienia dalszej działalności PTL wystąpił R. Tubaja. Poinformowalon delegatów o klopotach finansowych spowodowanych przez cięcia budżetowe, wymuszające zmiany organizacji pracy w nauce i kulturze. Zmiana sposobu i organizacji pracy w Towarzystwie spowoduje redukcję etatów (w Biurze do 4 i 1/2). W przypadku dalszego pogorszenia się kondycji finansowej PTL, może dojść do przejścia na pracę społeczną. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił listy od Chorwackiego Towarzystwa Etnologicznego i Ruchu Kroackich Kobiet Intelektualistek, które to instytucje w związku z wojną w Chorwacji zwróciły się do PTL z apelem o pomoc moralną w zaistniałej sytuacji. W odpowiedzi na ów apel I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1I. 12. 13. �295 A. Kowalska-Lewicka odczytała list Towarzystwa z prośbą o przyjęcie takich rozstrzygnięć, które doprowadziłyby do przerwania działań wojennych, skierowany do autorów apelu, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Amnesty International, Rady Europy. Uwzględniono też uwagę M. Parnowskiej o skierowaniu listu również do ONZ. List zostanie opublikowany w prasie - Gazecie Wyborczej i lokalnej gdańskiej. W dyskusji, w której wzięli udział B. Mienicka, B. Linette, M. Parnowska i Z. Jasiewicz stwierdzono, że w sytuacji trwania konfliktu, gdy brak pełnych danych, mamy prawo do apelowania o pokój, lecz bez oceniania stron biorących udział w walce. Toteż pismo powinno zostać skierowane do obu walczących stron oraz do Parlamentu i Rządu Jugosławii. Kolejnym dyskutowanym zagadnieniem było zwolnienie z opłat podatkowych i ubezpieczeniowych zabytkowych budynków na wsi. W dyskusji udział wzięli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, Z. Toroński, R. Tubaja. W sytuacji gdy właściciel zabytkowego (a jeszcze nie uznanego za taki przez Konserwatora Zabytków budynku) zamiast wnosić opłaty (są to obecnie poważne wydatki) woli dokonać rozbiórki, może ulec zniszczeniu duża liczba starych wiejskich budowli. Prezes Z. Kłodnicki, dla ratowania ginącego budownictwa, postulował wystąpienie do właściwych organów - samorządów lokalnych, zarządów gmin o zwolnienie od opłat lub przyznanie ulg ich właścicielom. Sam problem nie podlegał dyskusji, rozbieżności powstały przy ustaleniu o jakie opłaty chodzi: o podatek za obiekty gospodarcze, mieszkalne, podatek gruntowy czy ubezpieczenia. J. Cieślak wystąpił z inicjatywą wystosowania apelu dotyczącego losu Polaków na Litwie. Zebrani podzielili się co do słuszności występowania przez PTL z takim apelem. W dyskusji, w której uczestniczyli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, M. Parnowska, J. Kamoch, T. Lasowa, J. Cieślak, obok głosów popierających inicjatywę, zwracano uwagę na możliwość zaszkodzenia społeczności polskiej poprzez niewczesną ingerencję w wewnętrzne sprawy Litwy. Ustalono, że A. Kowalska-Lewicka i J. Cieślak przygotują tekst pisma na najbliższe posiedzenie Zarządu Głównego PTL. J. Kamocki nawiązując do sprawozdania skarbnika zaproponował aby w obecnej sytuacji zrezygnować z płacenia przez Towarzystwo diet delegacyjnych, poprzestając na zwracaniu kosztów przejazdu i noclegu. Z. Kamocki i T. Lasowa zasugerowali, aby pomimo trudności finansowych PTL propozycję tę potraktować jako apel a nie jako wymóg formalny. Podjęto następnie sprawę wysokości składek członkowskich. Rozważając możliwość podniesienia wysokości składek do 50 tys. zł (emeryci 10 tys. zł) lub pozostając na ostatnio ustalonym poziomie równowartości 10 znaczków pocztowych zdecydowano przyjąć wariant drugi, zaś ewentualne podwyższenie składki pozostawiono do kompetencji oddziałów. Prezes Z. Kłodnicki na zakończenie dyskusji przypomniał o udziale Towarzystwa w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zainteresowanych udziałem w tych pracach poprosił o zwracanie się do ZG lub do niego osobiście. Poinformował także zebranych o postanowieniu Zarządu Głównego aby wydawnictwa PTL wydane przed 2 laty rozdawane były oddziałom gratis, z tym aby zainteresowani pokryli koszty transportu (przesyłki lub przewozu). Z ostatnim wnioskiem wystąpiła A. Kowalska-Lewicka. Zaproponowała ustalenie nagrody honorowej PTL dla osób szczególnie aktywnych w ochronie dóbr kultury ludowej. Byłaby to nagroda prestiżowa dla zasłużonych a nie będących członkami Towarzystwa. Informacja o nagrodzie byłaby jednocześnie reklamą dla PTL. Zebrani przez aklamację zobowiązali ZG do przygotowania formy takiej nagrody. 67 WZD PTL towarzyszyła Sesja Naukowa poświęcona prezentacji aktualnych wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego. Przed rozpoczęciem Sesji wręczono dyplomy członków honorowych J. Pawłowskiej, A. Kowalskiej-Lewickiej, J. Kamockiemu i przekazano dyplom dla B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Głos zabrali również - członek honorowy PTL prof. W. Gusiew w imieniu rosyjskich etnografów i folklorystów, oraz gość ze Slovenskiej Narodopisnej Spolocnosti dr J. Cukano Jolanta Kościeiska Maria Niewiadomska �296 PROTOKÓŁ Z SESJI NAUKOWEJ TOWARZYSZĄCEJ LXVII WALNEMU ZGROMADZENIU DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO POŚWIĘCONEJ PODSUMOWANIU WYNIKÓW BADAŃ NAD KULTURĄ LUDOWĄ POMORZA WSCHODNIEGO. GDAŃSK, 20 WRZEŚNIA 1991 ROKU Sesja rozpoczęła się w sali Ratusza Staromiejskiego w Gdańsku. Otwarcia dokonał prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki. Powitał gości przybyłych na sesję: wicewojewodę gdańskiego - prof. dra hab. Józefa Borzyszkowskiego, który przyjął honorowy patronat nad sesją. mgra Wojciecha Bonisławskiego - dyrektora Wydziału Kultury, Nauki i Sportu Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, mgra Tomasza Bedyńskiego - dyrektora Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Gdańsku oraz z zaprzyjaźnionych towarzystw naukowych - prof. Wiktora Gusiewa z SL Petersburga (członka honorowego PTL) oraz dra Jarosława Cukana ze Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego. Życzenia owocnych obrad nadesłali: sekretarz Wydziału Społecznego PAN prof. A. Wyczański, prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr Adam Bartosz, a obszerny list (członek honorowy PTL prof. Milovan Gavazzi z Zagrzebia). Przystąpiono do wręczenia tegorocznych, uchwalonych na WZD dyplomów honorowym członkom Towarzystwa. Otrzymali je: dr Jadwiga Pawłowska, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janusz Kamocki oraz prof. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr Wojciech B1aszkowski (nieobecny na uroczystości). Prezes wręczając dyplomy złożył w imieniu członków Towarzystwa wszystkim wyróżnionym serdeczne życzenia dalszej pomyślnej działalności na niwie etnograficznej oraz w życiu osobistym. Nastąpiły krótkie wystąpienia gości: prof. Gusiewa (zawierające syntezę działalności O. Kolberga i badań folklorystycznych polsko-rosyjskich, w tym badań kaszubskich) oraz dra tukana (o działalności Słowackiego Towarzystwa), z podziękowaniami za zaproszenie na sesję. Kończąc część oficjalną sesji dr Kłodnicki zaproponował aby poświęcić ją pamięci wielkich badaczy Pomorza - ks. W. Łęgi, ks. B. Sychty oraz dra L. Malickiego. Przewodnictwo pierwszej części sesji objęła prof. dr hab. J. Klimaszewska. Wygłoszono referaty: prof. dr hab. Józef Borzyszkowski - "Pomorze kraj pogranicza. Dzieje i kultura jego mieszkańców". Odczytanie referatu poprzedziło krótkie wystąpienie z podziękowaniami za zaproszenie na niniejszą sesję oraz powitanie zgromadzonych w imieniu Zrzeszenia Kaszubsko- Pomorskiego. Następny referat - prof. dr. hab. Brunona Synaka - "Kaszubów wizerunek własny" został odczytany przez 1. Kuniewskiego (nieobecność profesora spowodowana została ważnymi sprawami służbowymi). Ostatni referat w tej części sesji wygłosił dr Jerzy Samp - "Literatura kaszubska jako forma dialogu kultur". Przebieg dyskusji: Doc. A. Zbierski z PA N, zabrał głos w bardzo istotnej dla mIejscowego środowiska sprawie - a mianowicie konieczności powołania, w miarę istniejących możliwości, właściwej komórki PAN lub katedry etnografii na Uniwersytecie Gdańskim. Dotychczas prowadzone badania naukowe na tym polu (między innymi przez ośrodek toruński z prof. J. Klimaszewską, ośrodek łódzki z prof. J. Kucharską oraz dorywczo przez wielu innych; podejmowane obecnie interdyscyplinarne programy badań, młoda kadra pracująca w muzeach) wymagają większej uwagi i koordynacji działań. Brak placówek naukowych w zakresie etnografii powoduje brak trwałego oparcia w miejscowym środowisku naukowym, dalsze rozpraszanie sił i środków. Przykładem możliwości pozytywnego i właściwego działania są zainicjowane przed kilku laty badania socjologiczne pod kierunkiem prof. Latoszka z Uniwersytetu Gdańskiego. �297 Odczuwa się również brak kontaktów międzynarodowych. Etnologia niemiecka wykazuje stałe zainteresowanie Pomorzem, prowadzi badania, publikuje. Mobilizacja wysiłków i wspólne działanie ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim, Gdańskim Towarzystwem Naukowym mogłoby przynieść korzystny i tak oczekiwany przez środowisko efekt kulturotwórczy. Prof. J. Borzyszkowski z Uniwersytetu Gdańskiego, uzupełniając swoje wystąpienie wskazał na problemy i oczekiwania Pomorzan w zakresie badań i zainteresowań etnografów kaszubszczyzną i Pomorzem. Podsumowanie różnorakich i wielostronnych dążeń różnych środowisk wypada bardzo nierównomiernie, brak badań archiwalnych i poszukiwań, które rozwiązałyby i ukazały całokształt kultury i wzajemnych powiązań etnicznych na Pomorzu. Również nikłe są kontakty międzynarodowe. Konieczne jest podjęcie badań interdyscyplinarnych, łączenie się humanistów w szersze programy badawcze aby uchwycić wszystkie aspekty badanych problemów, społeczności i struktur. Od kilku lat na Uniwersytecie Gdańskim organizowane są z takim zamysłem seminaria pod nazwą Antropologia Kaszub i Pomorza - przełamujące stereotypy badawcze. Liczne już środowisko gdańskich etnografów nie ma bliskiego wsparcia w instytucjonalnych kontaktach naukowych. Bogata i zróżnicowana kultura ludowa Pomorza czeka więc na swoje lepsze dni, nowoczesne i wielostronne badania naukowe. Prof. Klimaszewska zamykając tę część sesji podziękowała referentom i uczestnikom dyskusji za cenne uwagi na temat programów i zamierzeń badawczych, inicjowania i rozwijania kontaktów naukowych i współpracy różnych środowisk. 2 l września - ciąg dalszy sesji. Po przywitaniu uczestników i komunikatach organizacyjnych prezes Oddziału Gdańskiego mgr T. Lasowa poprosiła o przewodniczenie przedpołudniowej części obrad prof. dr. hab. Z. Jasiewicza. Wygłoszono referaty: Prod. dr hab. Teresa Karwicka - "Stan badań etnograficznych na Pomorzu Wschodnim". Jako dodatkowy, uzupełniający punkt programu wprowadzono wystąpienie prof. dr hab. 1. Klimaszewskiej na temat postępu prac nad Atlasem etnograficznym Pomorza. Obok omówienia organizacji i celu takich badań, referentka zapoznała zgromadzonych z wynikami badań i na przykładach gotowych kartogramów wyjaśniła złożoną problematykę kultury ludowej Pomorza, zasięgi zjawisk, wspólne i różne elementy kultury sąsiadujących regionów, na ogólnym tle Słowiańszczyzny. Prof. Z. Jasiewicz dziękując prof. J. Klimaszewskiej za prezentację niepublikowanego jeszcze, a więc tym bardziej cennego materiału, przypomniał o dotychczasowych badaniach atlasowych pani profesor i współpracy z prof. Moszyńskim. Mgr T. Lasowa, mgr R. Tubaja "Muzealnictwo etnograficzne na Pomorzu Wschodnim" (ze względu na brak czasu i jednocześnie bardzo obfity materiał, autorzy zaprezentowali pierwszą część powstałego opracowania z cezurą czasową do 1939 r.). Dr T. Sadkowski, "Specyfika wschodniopomorskiego drewnianego budownictwa sakralnego. Szkic porównawczy". Ze względu na nieobecność autora nie wygłoszono planowanego komunikatu dra A. Błachowskiego, "Najnowsze badania nad kaszubskim łudowym drzeworytem i malarstwem na szkle". Dyskusja: Mgr E. Arszańska podniosła sprawę polsko-niemieckich kontaktów naukowych - ich braku przy specyficznej "fobii" niemieckiej. Nie znamy stanu badań niemieckich na Pomorzu po II wojnie. Kontakty takie istnieją ale na bazie badań językoznawczych (opracowany słownik języka pomorskiego, który powinien zawierać również tak interesujące nas połonizmy). Brak referatu �298 dotyczącego spraw językoznawczych na Pomorzu. Dyskutantka apeluje też o szerszą wymianę międzynarodową (tu uwaga na temat nieznajomości języka niemieckiego pośród etnografów badających Pomorze). Zauważa się też zbyt małe wykorzystanie badań archiwalnych. Materiały z badań terenowych zawierają duży stopień obcych naleciałości, zmian trudnych do uchwycenia w czasie, co przy braku określenia strefy wpływów bardzo utrudnia prawidłowy zapis i interpretację zjawisk. Na temat postulowanego w dniu poprzednim powołania nowej placówki naukowej związanej z etnografią w środowisku gdańskim, proponuje reaktywowanie etnografii na Uniwersytecie Toruńskim, która ma lepsze zaplecze naukowe, archiwalne i biblioteczne oraz czynną Katedrę Etnografii (obecnie bez studiów stacjonarnych). Nawiązując do tego głosu prof. Z. Jasiewicz stwierdził, iż ideałem byłoby powołanie dwóch dobrze działających katedr - w Toruniu i Gdańsku. Prof. J. Klimaszewska zabrała głos w kwestii wpływów niemieckich. Jej zdaniem wyniki dotychczasowych badań atlasowych przyniosły wynik określający niewielki stopień wpływów niemieckich na rodzimą kulturę. Należałoby jeszcze potwierdzić drogą badań uzupełniających. Mgr R. Tubaja - głos w sprawie niemieckiej - rozróżniania niemieckich wpływów politycznych w różnych latach (antypolskich czasów bismarkowskich czy lat 30.). Obiektywnie trzeba przyznać, że nauka polska wykazywała podobne tendencje. Stąd wypływa problem zbiorów niemieckich w muzeach polskich (przykład z ofertą sprzedaży malowanej szafy niemieckiej, z 1803 r. odrzucaną przez szereg muzeów Polski zachodniej, a kupioną do zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu). Obecnie zauważa się zjawisko poszukiwania korzeni przez ludność wysiedloną z tego terenu - objawia się to zjawiskiem wywozu obiektów etnograficznych z Pomorza do Niemiec. Na wzajemnych stosunkach zaważyło ostatnie 45 lat; należy to zmienić i stopniowo ten trudny problem łagodzić. Prof. B. Bazielich - w nawiązaniu do casusu szafy wyjaśnia, iż muzea śląskie mytom ze zbiorami przedwojennymi z Katowic), Wrocław i inne posiadają bogate zbiory zarównu tzw. "poniemieckie" jak i rodzime. Wykorzystane są bez względu na cechy narodowe na ekspozycjach stałych. Kończy wypowiedź uwagą na temat powołania katedry, iż sesja naukowa winna w podsumowaniu zawierać wnioski stricte naukowe. Problemy organizacyjne powoływania katedr itp. powinny znaleźć miejsce na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL lub obradach Zarządu Głównego PTL. Podsumowanie obrad tej części sesji prof. Z. Jasiewicz zawarł w następujących punktach: istnieją złoźone związki między obiektem kulturowym, a jego etnicznością, regiony zawierają w sobie tradycję wieloetniczną, prace niemieckie - powinna tu nastąpić szersza współpraca. Kontakty zostały już nawiązane. W Poznaniu odbędzie się niebawem spotkanie etnografów polskich i niemieckich w celu ustalenia współpracy. Mgr Cieślak, ad vocem - zgłasza problem poruszenia w naukowym gronie sprawy oceny pseudonaukowych materiałów rozprowadzanych w towarzystwach niemieckich na Śląsku Opolskim. Po komunikatach organizacyjnych nastąpiła przerwa obiadowa. Obrady popołudniowej części sesji poprowadziła prof. dr hab. Teresa Karwicka. Wygłoszono komunikaty: prof. dr hab. J. Kucharska, "Rola dziedzictwa kulturowego w określeniu tożsamości etnicznej Kaszubów (refleksje i niektóre wyniki badań etnograficznych prowadzonych w Polsce i Kanadzie"); mgr A. Kwaśniewska, "Z badań nad życiem i kulturą .dawnych mieszkańców Żuław"; mgr W. Blacharska, "Obszar Borów Tucholskich w świetle badań etnograficznych"; mgr J. Kuniewski, "Antropologia kowalstwa wiejskiego Kaszub i Kociewia w XX w." Podsumowanie obrad: Skrócenie czasu trwania sesji ze względów niezależnych od organizatorów spowodowało ograniczenie czasu na szerszą dyskusję do zapytań do referentów i odpowiedzi: dotyczyło to spraw związanych z Żuławami i współczesnych problemów Kaszubów kanadyjskich (zapytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej). �299 Przed podsumowaniem naukowej części Zjazdu prof. Karwicka poddała pod uzupełniającą dyskusję wniosek doc. A. Zbierskiego w sprawie powołania placówki naukowej o profilu etnologii w Gdańsku. Po krótkiej wymianie zdań i ustaleniach formalnych z prezesem PTL oraz zgromadzonymi na sali, ustalono iż PTL popiera podjęcie starań o powołanie takiej placówki, istnienie silnego ośrodka badawczego na terenie Pomorza jest niezwykle ważne dla dalszych badań. Zarząd Towarzystwa na swoim najbliższym posiedzeniu zadecyduje o formalnej stronie tego wniosku. Podsumowując naukową część sesji prof. T. Karwicka ujęła problematykę zawartą w referatach i komunikatach w następujących aspektach: 1. stan badań i historii muzealnictwa i zbieractwa etnograficznego, 2. opis wybranych faktów kulturowych w zróżnicowanych etnicznie regionach Pomorza, 3. badania nad problemami stereotypu kulturowego i tożsamości etnicznej. Ten ostatni temat zdaniem prof. T. Karwickiej staje się w obecnych czasach najistotniejszy dla dalszych badań. Obecnie etnografia winna zmierzać do obiektywnego rozpatrzenia sytuacji różnych grup etnicznych w jednoczącej się i jednocześnie ujednolicającej się kulturowo Europie. Uznanie praw różnych grup do samookreślenia staje się faktem. W naszym wymiarze na szczęście nie grożą nam towarzyszące nieraz temu zjawisku konflikty zbrojne jak np. obecnie w Jugosławii. Podkreślanie odrębności jako elementu wzbogacającego kulturę ogólnonarodową, poczucie łączności i przynależności obywatelskiej i politycznej do narodu polskiego, staje się głównym aspektem i motorem aktywności tych grup. Badania interdyscyplinarne Uęzykoznawców, socjologów, historyków i etnografów) stanowią o przyszłości tak potrzebnych kompleksowych badań nad kulturą Pomorza. Zakończenie sesji: Prezes PTL, dr. Z. Kłodnicki, poinformował zebranych o rozmowie z prof. J. Borzyszkowskim na temat wydania materiałów z niniejszej sesji (uzupełnionych o inne niepublikowne dotąd referaty i materiały z Pomorza z ostatnich lat oraz poprzedniej sesji) - w formie tomu pomorskiego. Prezes złożył podziękowania referentom, profesorom prowadzącym sesję .naukową oraz organizatorom zjazdu. Poinformował również, iż następny, przyszłoroczny Zjazd Towarzystwa odbędzie się w Poznaniu. Jako temat zaproponowano: "Polska kultura tradycyjna połowy XIX wieku w opracowaniach Kolberga i jemu współczesnych". Informacje organizacyjne dot. wyjazdu na wycieczkę zakończyły Zjazd. Protokół opracowała na podstawie notatek oraz nagrań magnetofonowych (w posiadaniu oddziału gdańskiego) - mgr Teresa Lasowa. Gdańsk, pażdziernik 1991 rok 68 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W SZAMOTUŁACH 18 WRZEŚNIA 1992 R. WZD otworzył Prezes PTL Z. Kłodnicki witając zebranych członków Towarzystwa oraz gości w osobie prof. dr W. Gusiewa z Sankt Petersburga. Na wstępie przypomniał o zmarłych w ostatnim roku kolegach: Marii Suboczowej i Romualdzie Nachtmiller z Oddziału Śląskiego, Janie Bujaku z Oddziału krakowskiego, Karolu Kozerawskim i Janinie Szczulskiej z Oddziału opoczyńskiego, Danucie Stańko z Oddziału w Zielonej Górze. Zebrani uczcili zmarłych minutą ciszy. �300 Następnie Prezes przekazał życzenia owocnych obrad od członków, którzy usprawiedliwili swą nieobecność: T. Baraniuka, A. Bartosza, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, T. Smolińskiej, S. Żurawskiego. Na Przewodniczącego obrad został powołany J. Heidenreich, który o pomoc w prowadzeniu WZD poprosił K. Kaczko, Sekretarza Generalnego PTL. Na sekretarza obrad, przy jednym głosie wstrzymującym się, wybrano M. Niewiadomską. Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 67 WZD PTL w Gdańsku odczytała M. Niewiadom ska. Następnie jednogłośnie wybrano składy komisji w osobach: Komisja Matka: M. Antos, M. Parnowska, J. Koszutska Komisja Wnioskowa: A. Kowalska-Lewicka, B. Turno, J. Łuczkowski Komisja Skrutacyjna: M. Trojan, M. Abdalla, A. Twardowska W dalszym porządku obrad sprawozdanie Sekretarza Generalnego w kadencji 1989-1992 odczytała K. Kaczko. Prezes Kłodnicki poinformował zebranych, że najważniejszym sponsorem WZD jest Ministerstwo Kultury i Sztuki i korzystając z obecności Pełnomocnika d/s twórczości ludowej mgr. Zdzisława Potkańskiego, złożył podziękowania na jego ręce. Z. Potkański dziękując za zaproszenie na zjazd równocześnie naświetlił nową strukturę organizacyjną MKiS. Powołana rada konsultacyjna ma udział w kształtowaniu polityki kulturalnej państwa, nastąpiło zainteresowanie obszarami twórczości ludowej, co znalazło odbicie w przyznanych funduszach na publikacje i potrzeby Towarzystwa. Z. Potkański poinformował również o projektowanym centralnym banku informacji o rzemiosłach ludowych. Zgodnie z porządkiem obrad odczytano kolejne sprawozdania. Skarbnik PTL Z. Toroński przedstawił sprawozdanie finansowe, sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga przedstawił B. Linette zaś M. Niewiadomska odczytała sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Następnie przez aklamację wprowadzono zmianę do porządku obrad aby sprawozdania oddziałów odczytywać po przerwie. Po przedstawieniu przez T. Lasową sprawozdania Głównej Komisji Rewizyjnej odbyło się głosowanie nad wnioskiem GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu zarządowi. Absolutorium udzielono przy 2 głosach wstrzymujących się. W dalszej kolejności przystąpiono do wyborów nowych władz PTL. M. Parnowska przedstawiła i krótko scharakteryzowała sylwetki kandydatów do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do ZG: T. Baraniuk, A. Bartosz, E. Bączyńska, E. Berendt, 1. Bohdanowicz, J. Cieślak, Z. Jasiewicz, 1. Heidenreich, K. Kaczko, Z. Kłodnicki, E. Kłosek, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kowalska-Lewicka, A. Kwaśniewska, T. Lasowa, M. Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, Z. Toroński, R. Tubaja, B. Turno. (Z uwagi na propozycję kandydatury do ZG M. Parnowskiej, jej funkcję w Komisji Matce przejął B. Linette). Do GKR: J. Adamczewski, J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa, I. Wronkowska. Do Sądu Koleżeńskiego: S. Chmielowski, F. Czyżewski, K. Wołos. W ramach dyskusji w której udział wzięły: K. Wołos, A. Kowalska-Lewicka, T. Lasowa wyjaśniono kwestie zgodności ze statutem liczby kandydatów do GKR. Po przerwie odczytane zostały sprawozdania następujących Oddziałów: Gdańsk, Katowice, Koszalin, Kraków, Lublin, Łódź, Łańcut, Mszana Dolna, Opole, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. Wybory. Przewodniczący Komisji Matki, B. Linette rozdał kartki z nazwiskami kandydatów i wyjaśnił tryb głosowania. Następnie głosy zostały zebrane przez Komisję Skrutacyjną, która przystąpiła do prac nad ich obliczeniem. Ustępujący Prezes Z. Kłodnicki zabrał głos, aby krótko podsumować działalność oraz aby �301 podziękować osobom i instytucjom, które w ostatniej kadencji wspomogły Zarząd, głównie w poszukiwaniu funduszy. Wystąpił jednocześnie z wnioskiem do zobowiązania przyszłego Zarządu o pisemne podziękowanie osobom spoza Towarzystwa za pomoc i życzliwość. Wniosek przeszedł przez aklamacj~. Następnie Przewodniczący obrad otworzył dyskusję z prośbą o konkretne wystąpienia. Pierwsza zabrała głos A. Kowalska-Lewicka, serdecznie dziękując Z. Kłodnickiemu i Z. Torońskiemu za trud prowadzenia prac administracyjnych oraz za pozyskanie pomieszczenia na bibliotekę PTL (czego nie udało się załatwić w poprzednich kadencjach). Z. Jasiewicz zaproponował aby podstawą dalszej dyskusji stały się wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Zgodnie z tym Przewodnicząca Komisji Wnioskowej A. Kowalska-Lewicka przedstawiła kolejne wnioski: l. Wniosek Oddziału łódzkiego o rozważenie możliwości poszerzenia nazwy Polskiego Towarzystwaludoznawczego o człon "Stowarzyszenie Etnologów, Folklorystów i Antropologów Kulturowych". B. Linette zauważył, że inny statut posiada Towarzystwo, a inny stowarzyszenie jako takie. Z. Jasiewicz uzasadnił wniosek tym, że PTL ma dwie grupy członków - zainteresowanych kulturą ludową ludoznawców oraz profesjonalistów z racji wykształcenia lub zatrudnienia. Wraz z postępującym procesem profesjonalizacji pojawiło się poczucie dystansu między tymi grupami. Wniosek ma na celu zapobiec szkodliwym tendencjom do utworzenia nowego Towarzystwa i przyciągnąć profesjonalistów. Z. Jasiewicz uważa że nazwę Towarzystwa należy zachować dodając uzupełnienie "i Etnologiczne". Dodania drugiego członu jak we wniosku nie uważa za najlepsze. 1. Cieślak stwierdził, że nazwa Towarzystwa (w statucie nazwanego stowarzyszeniem naukowym) jest tak ogólna, że może skupiać wszystkich, tym bardziej, że Oddziały mogą mieć ukierunkowaną działalność zgodną z zainteresowaniami członków. Proponuje pozostawić nazwę bez zmiany. E. Piet raszek podając przykłady innych Towarzystw grupujących różnych rangą specjalistów zauważył, że tendencje do tworzenia nowego towarzystwa wynikają z kompleksów osób, które będąc antropologami kulturowymi uważają się za lepsze od ludoznawców. Z. Kłodnicki zaproponował przedyskutowanie tej kwestii w oddziałach, gdyż chodzi o stworzenie miejsca dla tych, którzy dotąd nie znaleźli się w Towarzystwie. Decyzji takiej nie należy podejmować pochopnie. A. Kowalska-Lewicka wystąpiła z przekonaniem, źe zmiana nazwy nie zmieni stosunku do Towarzystwa. PTL ma luźną organizację i jest w nim miejsce dla wszystkich. Poza tym propozycja zmiany nazwy (np. brak antropologów społecznych) pociąga za sobą zmianę statutu i wykluczenie 50% członków, którzy nie są wymienieni w nazwie. Siła leży w tradycji. Postuluje nie odkładanie decyzji do przyszłego zjazdu lecz natychmiastowe przegłosowanie wniosku. Z. Jasiewicz zaproponował jednak szeroką dyskusję w środowisku. Co do wypowiedzi E. Pietraszka o innych towarzystwach zauważył, że w dyskusji chodzi nie o stopień profesjonalizacji lecz o przedmiot zainteresowań. W tym przypadku przedmiotem zainteresowań jest kultura i chodzi o poszerzenie zakresu badań oraz o upodobnienie nazwy do nazw światowych. M. Parnowska wysunęła argumenty, że zmiana nazwy pociąga za sobą koszty oraz że zbliża się stulecie Towarzystwa. M. Blacharska zauważyła, że Towarzystwo się starzeje, brak napływu młodych członków związany jest być może z archaiczną nazwą i zmiana być może przyciągnie młodych ludzi. O. Danglowa z Bratysławy stwierdziła, że również w Czecho-Słowacji są problemy paralelne, czy pozostać przy starej nazwie czy ją unowocześnić. (W tym miejscu Przewodniczący obrad przeprosił zebranych, że wcześniej nie powitał miłego zagranicznego gościa). 1. Heidenreich podsumowując powyższe wypowiedzi poprosił o przełożenie zmian na później, gdyż sprawa ta wymaga referendum wśród wszystkich członków. Jego zdaniem nazwa nie powinna ulec zmianie co najmniej przez dwa najbliższe lata, do jubileuszu IDO-lecia PTL. Sformułował do przegłosowania wniosek w następującym brzmieniu: "Wniosek o utrzymanie tradycyjnej nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na okres do 1995 r. otwierając w międzyczasie możliwość szerokiej dyskusji na temat ewentualnej zmiany nazwy". Wniosek przeszedł przy 25 głosach za, 1 głosie przeciw, 3 głosach wstrzymujących się. �302 2. Wniosek Oddziału Śląskiego z zaproszeniem do Górnośląskiego Parku Etnograficznego na kolejne 69 WZD. Wniosek, z którym wystąpił J. Heidenreich oferując dobre warunki pobytu oraz chęć i wolę goszczenia delegatów został przyjęty przez aklamację. Do współpracy przy organizacji zaproszono prof. B. Bazielich. 3. Wniosek Oddziału łódzkiego z propozycją organizacji 70 WZD w 1994 r. w Łodzi z tematyką etnologicznych badań ikonosfery. Wniosek został przyjęty przez aklamację. 4. Wniosek A. Kuczyńskiego o powołanie w związku z jubileuszem PTL w 1995 r. Komitetu Organizacyjnego obchodów lOO-lecia PTL. Komitet ów miałby opracować program obchodów rocznicowych takich jak: sesje naukowe we Lwowie i Wrocławiu, opracowanie monografii PTL, publikacje biogramów słynnych etnologów polskich, wydanie słownika etnografów polskich, wybicie medalu pamiątkowego. W dyskusji w której udział wzięli A. Kowalska-Lewicka, Z. Jasiewicz, Z. Kłodnicki, J. Heidenreich, K. Wołos przypomniano, że już na jednym z zebrań Zarządu Głównego PTL powołano Z. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów Jubileuszu lOO-lecia PTL. Obecnie należy jedynie sformułować wniosek o powołanie składu uzupełniającego bez dyskusji nad proponowanym przez A. Kuczyńskiego szczegółowym programem obchodów. Ułożenie programu należałoby do Komitetu, który rozważy propozycje A. Kuczyńskiego. Wniosek o powołanie przez nowy ZG PTL uzupełniającego składu Komitetu został przegłosowany jednogłośnie. l 5. J. Cieślak przedstawił wniosek o nadanie profesor Dorocie Simonides godności członka honorowego PTL. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Komisja Skrutacyjna przedstawiła protokół ze swego posiedzenia. Przy wątpliwościach co decyduje o kolejności przy jednakowej ilości otrzymanych głosów, K. Kaczko przedstawiła precedens, w którym zdecydował alfabet. Zgodnie z tym precedensem do ZG PTL wszedł T. Baraniuk, A. Bartosz został zastępcą. Następnie Zarząd ukonstytuował się w następującym składzie: Prezes - Z. Kłodnicki, Wiceprezesi - R. Tubaja, A. Kowalska-Lewicka, Sekretarz Generalny - M. Rostworowska; Z-ca Sekretarza Generalnego E. Berendt, Skarbnik - Z. Toroński, Z-ca skarbnika - J. Bohdanowicz, Członek ZG - T. Lasowa. l Pełne brzmienie wniosku przedłożonego przez Antoniego Kuczyńskiego podajemy poniżej gdyż zawiera on istotne dla obchodów rocznicowych propozycje. We wniosku tym w całości przyjętym przez WZD czytamy: W związku z przypadającym w roku 1995 Jubileuszem łOO-Iccia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wnoszę o włączenie do Uchwały Walnego Zgromadzenia Delegatów przedsięwzięcia dotyczącego powołania przez nowo wybrany Zarząd ,.KOMITETU ORGANIZACYJNEGO OBCHODÓW IOO·LECIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO". który do 31 grudnia hr. opracuje program obchodów rocznicowych obejmujący między innymi następujące zagadnienia: 1. Zorganizowanie dwu imprez rocznicowych uwzględniających sesje naukowe we Lwowie i we Wrocławiu w porozumieniu ze stosownymi środowiskami naukowymi Ukrainy i Polski. Przedmiotem lwowskiej sesji naukowej mogłaby być działalność naukowa i społeczna ukraińskiego uczonego Iwana Franko, współzałożyciela Towarzystwa Ludoznawczego i jego działacza w końcowych latach XIX stulecia, a także inspiracyjna rola Towarzystwa w badaniach etnograficznych na Ukrainie w XIX i XX wieku (do czasu II wojny światowej). Materiały z tego zakresu znajdują się między innymi w zbiorach Archiwum Naukowego PTL oraz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Rozmowy sondażowe w tej sprawie przeprowadzone zostały pod koniec 1991 roku przez rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr. hab. Wojciecha Wrzcsińskiego podczas podpisywania umowy o współpracy między Uniwersytetem Lwowskim, a Uniwersytetem Wrocławskim. 2. Opracowanie monografii pod nazwą "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze IS95-1995". 3. Wydanie publikacji pt. "Sylwetki polskich etnografów" zawierającej szkice biograficzne wybitnych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, np. Antoni Kalina, Michał Janik, Jan Czekanowski, Józef Gajek, Stanisław Bąk, Józef Burszta. Listę biogramów przedstawi komitet organizacyjny obchodów oraz komitet redakcyjny tej publikacji. 4. Wydanie "Słownika Etnografów Polskich" przygotowywanego pod red. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Koncepcja "Słownika" winna być przedyskutowana w ramach krajowego środowiska etnograficznego. 5. Publikowanie do roku 1995 cyklu artykułów na łamach czasopisma "Lud" omawiających różne aspekty działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie lat minionych. 6. Wybicie medalu pamiątkowego związanego ze IOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Propozycje powyższe nie wyczerpują całości przedsięwzięć organizacyjno-edytorskich możliwych do zrealizowania przy racjonalnym potraktowaniu obchodów rocznicowych i przyjęciu stosownego horyzontu czasowego umożliwiającego zdobycie środków finansowych oraz właściwego do ragni zagadnienia terminarza. �303 Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w składzie: Przewodniczący - J. Adamczewski, Z-ca Przewodniczącego - I. Wronkowska, Członkowie - J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: Przewodniczący - S. Chmielowski, Członkowie - K. Wołos, F. Czyżewski. J. Heidenreich wystąpił z wnioskiem o przedłużenie kadencji obecnych władz o jeden rok, tj. aby kolejne wybory odbyły się w 1996. Ze względu na jubileusz 100-lecia w 1995, program WZD byłby zbyt przeładowany. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Następnie Olga Danglowa ze Slovenskej Spolocnosti z Bratysławy przekazała pozdrowienia od swych kolegów i przedstawiła obecną strukturę swej instytucji. Na zakończenie J. Heidenreich oddał głos Z. Kłodnickiemu, który odczytał list W. Błaszkowskiego. R. Tubaja naświetlił okoliczności powstania listu. List przyjęto do wiadomości. Prezes Z. Kłodnicki podziękował delegatom i zapewnił, że w dalszym ciągu będzie odwoływał się do osób, które do tej pory zaszczycały go swą pomocą. Protok%wa/a M. Niewiadomska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI W KADENCJI I INFORMACJI 1989-1992 ETNOGRAFICZNEJ PTL Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność zgodnie z rocznymi planami pracy, zatwierdzanymi przez Prezydium ZG PTL. Pod kierunkiem Kierownika ODilE prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej prace prowadziła głównie M. Niewiadomska. W 1989 odeszła z pracy w ODilE PTL I. Grzelakowska, od października 1990 zatrudniona jest J. Kolińska (od kwietnia 1992 na urlopie macierzyńskim). Prace bibliograficzne W okresie sprawozdawczym, w Ośrodku opracowano bibliografię retrospektywną etnografii polskiej za lata 1926-1933. Praca ta powstała przy pomocy studenta etnografii Artura Hlebowicza, który uzupełnił posiadane przez Ośrodek materiały, a następnie wpisal je w ramach programu ISIS do komputera. Bibliografia liczy 2710 pozycji. Przygotowanie bibliografii jako publikacji planujemy na rok 1993. W sposób ciągły opracowywana jest bieżąca bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1992. J. Kolińska gromadzi materiały, opracowuje i wpisuje do komputera w ramach programu ISIS. Do chwili obecnej wpisanych zostało 1130 pozycji. Bibliografia za lata 1986-1990 planowana jest do publikacji w rok u 1994. Obie wymienione bibliografie są dostępne w siedzibie ODiIE w Łodzi w postaci baz danych. Kontynuowano współpracę z redakcjami: Międzynarodowej Bibliografii nauk społecznych wydawanej przez Comite Internationale pour Documentation des Sciences Sociales (łącznie selektywna bibliografia etnografii polskiej za lata 1988-1991 obejmuje 370 pozycji), Internationale Volkskundliche Bibliographie (łącznie selektywna bibliografia obejmuje 226 pozycji) oraz Redakcją Demosu (łącznie w kadencji przekazano 50 abstraktów prac polskich). Prace słownikowe W ramach prac słownikowych przygotowano próbny zeszyt termmow do wyszukiwania w komputerowych bazach danych, do tematu polska kultura materialna. Zeszyt został powielony przy pomocy ZG PTL i rozesłany do instytucji etnograficznych w 1990 r. �304 Zostały również przygotowane słowniki słów kluczowych do innych zakresów tematycznych, takich jak: kultura środowisk miejskich, religia, medycyna ludowa, etnomuzykologia, plastyka ludowa, społeczne determinanty kultury. Prace biograficzne Na zamówienie The University of Chicago Library, Ośrodek opracował na podstawie posiadanych materiałów 80 biogramów etnografów polskich urodzonych przed 1920 r. Z uwagi na ograniczoną objętość International Dictionary of Anthropology, ustalono listę 30 nazwisk, które weszły do wydawnictwa. Słownik został wydany przez Garland Publishing, New York w 1991 r. Książka jest obecnie w posiadaniu ODiIE. Ośrodek wykonywał również prace pomocnicze przy gromadzeniu materiałów do Słownika Etnografów Polskich, zainicjowanego przez dr. J. P. Dekowskiego. Po śmierci dr. Dekowskiego materiały biograficzne zostały przekazane czasowo do ODiIE, który przeprowadził wstępną analizę materialów i wykonał zestawienie przedłożone Zarządowi Głównemu. W 1990 r. wszystkie materiały zostały przekazane dr A. Kowalskiej-Lewickiej. Prace dokumentacyjne W zakresie dokumentowania etnograficznego ruchu naukowego prowadzono następujące prace; - w sposób ciągły prowadzono kartotekę osobową etnografów oraz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych; - aby zweryfikować powyższe dane uzyskaliśmy z Systemu Informacyjnego PESEL wydruki dotyczące personaliów 996 etnografów, którzy kończyli studia, lub uzyskiwali tytuły naukowe po 1975 r. - uzupełniano na bieżąco kartotekę instytucji etnograficznych w kraju i za granicą; W okresie sprawozdawczym pracownice ODilE, w związku z możliwością posługiwania się komputerem odbywały przeszkolenie w zakresie programów baz danych i edytorskich. Nauka jest kontynuowana. W związku z otrzymaniem od UNESCO przez Katedrę Etnografii UŁ programu bibliograficznego ISIS, rozpoczęto prace nad dostosowaniem programu do potrzeb baz bibliograficznych i dokumentacyjnych. Konferencje Stałą pozycją w działalności ODiIE jest uczestnictwo i protokółowanie Walnych Zjazdów Delegatów (w obecnej kadencji - WZD w Opolu, Jabłonce, Gdańsku). W 1990 r. na zaproszenie redakcji IVB do RFN wyjechała B. Kopczyńska-Jaworska na pierwsze międzynarodowe zebranie współpracowników. Przedstawiony tam referat o polskich bibliografiach etnograficznych został opublikowany przez Redakcję IVB. Następnie B. Jaworska i M. Niewiadomska uczestniczyły w dwu międzynarodowych konferencjach redakcyjnych IVB. W 1991 w Austrii i w 1992 w Szwajcarii. Na konferencję w Szwajcarii został przygotowany referat poświęcony polskim pracom nad słownikami słów kluczowych. Praca jest obecnie w druku w Redakcji IVB. W 1990 M. Niewiadomska na zaproszenie redakcji Demos wyjechała do Drezna na zebranie redakcyjne. Inna działalność Ośrodek pełni stałą działalność informacyjną na bazie posiadanych materiałów (głównie bibliograficznych). Udzielono 52 informacji (głównie studentom Katedry Etnologii UŁ). W 1922 Ośrodek rozpoczął kolportaż wydawnictw PTL. Sprzedano książki na sumę 1118000,zł. Powyższe sprawozdanie omawia ogólnie 7.akres działalności ODilE PTL w latach 1989-1992. Szczegółowe informacje zawarte są w sprawozdaniach rocznych. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �305 Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH W LATACH 1991-1992* PAN Komitet Nauk Etnologicznych PAN w okresie sprawozdawczym nadal korzystal z siedziby Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu dzięki uprzejmości władz Uniwersytetu. Natomiast posiedzenia plenarne członków odbywały się w różnych pozapoznańskich placówkach akademickich, uniwersyteckich czy muzealnych. Skład Komitetu ustalony w wyniku skomplikowanych, ogólnośrodowiskowych, korespondencyjnych wyborów, obejmuje 31 przedstawicieli w zasadzie wszystkich najważniejszych ośrodków badawczych i dyscyplin reprezentowanych w KNE. W toku kadencji nie kwestionowano przyjętej procedury wyborów, jak i ich wyników, co pozwala przypuszczać, że zostanie ona utrzymana podczas następnej elekcji, przewidzianej na wiosnę 1993 roku. W Prezydium Komitetu zasiadali: Z. Jasiewicz - przewodniczący, B. Kopczyńska-Jaworska - z-ca przewodniczącego, A. Posern-Zieliński - sekretarz naukowy, A. Zambrzycka-Steczkowska i W. Paprocka - członkinic. Skład zaś stanowili: J. Bartmiński, B. Baziclich, L. Bielawski, M. Biernacka, 1. Czajkowski, A. Czekanowska-Kuklińska, M. Drozd-Piasecka, L. Dzięgiel, M. Gładyszowa, A. Iracka-K unczyńska, A. Jackowski, H. Kapełuś, T. Karwicka, J. Klimaszewska, Z. Kłodnicki, A. Kutrzeba-Pojnarowa B. Linette, D. Markowska, E. Pietraszek, M. Pokropek, D. Simonides, Z. Sokolewicz, 1. Stęszewski, S. Tabaczyński, A. Zadrożyńska i ks. H. Zimoń. Dzięki możliwości powoływania komisji i zespołów, do których mogą wchodzić specjaliści różnych dziedzin nie przynależący do KNE, w pracach Komitetu brało udział szersze grono osób. W omawianym okresie istniało S takich zespołów: Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, pod kierownictwem doc. M. Gładyszowej, Komisja do Badań nad Współczesnością, Komisja do Badań Amerykanistycznych z prof. A. Posem-Zielińskim na czele, Zespół ds. Informacji i Dok umentacji Etnograficznej, kierowany przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony jego Zabytków, prowadzony przez prof. T. Karwicką. Różnorakie trudności spowodowały mniejszą aktywność w/w grup specjalistycznych w porównaniu do lat ubiegłych. Trzeba jednak wspomnieć o kontynuowaniu przez Zespół ds. Informacji... prac bibliograficznych i zbieraniu materiałów do tezaurusa polskiej ludowej kultury materialnej, o udziałe Komisji Amerykanistycznej w przygotowaniach i zorganizowaniu z okazji SOO-Ieciaodkrycia Ameryki konferencji "Ameryka Indiańska", o dalszych staraniach o wydanie "Słownika rybołówstwa tradycyjnego w Polsce", o współdziałaniu Komisji Karpackicj z badaczami krajów Europy południowo-wschodniej celem przygotowania międzynarodowej syntezy kultury ludowej regionu Karpat, o współpracy Komisji do Badań nad Współczesnością z Międzynarodowym Komitetem do Badań nad Współczesnością byłych krajów "socjalistycznych". Rozpoczęte w latach ubiegłych projekty badawcze finansowane za pośrednictwem Komitetu były realizowane i finalizowane przez grupy robocze działające na Uniwersytetach: Jagiellońskim i Łódzkim. Zespołem pracującym nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej Karpat kierowała prof. A. Zambrzycka-Steczkowska, a grupie badającej pasterstwo w Karpatach Polskich (przeprowadzono kwerendę literatury ukraińskiej nt. gospodarki mlecznej, wykonano abstrakty opracowań i reprodukcje ilustracji) przewodniczyła prof. B. Kopczyńska-Jaworska, która zawiadywała takżc poczynaniami zespołu kontynuującego prace z zakresu organizacji informacji i dokumentacji w dziedzinie nauk etnologicznych (naniesiono poprawki i uzupełnienia do bazy danych bibliograficznych za lata 1929-33, zweryfikowano klasyfikacje not bibliograficznych, natomiast I I I I, • Informacja la bezpośrednio nawiązuje do sprawozdania z poczynań Komitetu w lalach 1987-1990 zamieszczonego w ••Ludzie" ~o - Lud t. t. 74, 1991. LXXV �306 w pracach słownikowych uzupełniono synonimy i nazwy gwarowe do słownika słów kluczowych kultury środowisk miejskich). Ze względu na konieczność dalszego prowadzenia prac, a niemożność finansowania ich ze środków PAN, zespół przygotowujący ilustrowany słownik rybołówstwa zwrócił się do Komitetu Badań Naukowych o przyznanie grantu na zakończenie podjętych wcześniej działań. W omawianym okresie odbyła się tylko jedna sesja naukowa, której KNE był współorganizatorem (obok Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykańskich i Muzeów: Etnograficznego i Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył prof. A. Posem-Zieliński. Konferencja miała miejsce w Poznaniu w dniach 22-23.06.1992 L, a jej roboczy tytuł brzmiał: "Ameryka Indiańska - wielkie spotkanie kultur". Sesja składała się z czterech spotkań poświęconych następującym tematom: 1. konsekwencje spotkania dwóch światów dla Ameryki Indiańskiej w perspektywie historycznej, wprowadzenie i kierowanie dyskusją: prof. I. Rusinowa, dr hab. R. Tomicki; 2. współczesna sytuacja Ameryki łndiańskiej, prowadzenie: dr M. Posem-Zielińska, mgr M. Kairski; 3. konteksty badań nad Ameryką Indiańską: od prahistorii do studiów nad współczesnością, prowadzenie: prof. A. Posem-Zieliński, dr M. Ziółkowski; 4. dziedzictwo Ameryki Indiańskiej w świadomości społecznej mieszkańców Starego i Nowego Świata, prowadzenie: prof. E. Nowicka-Rusek, prof. M. Paradowska. Uczestnikami konferencji było około 30 amerykanistów z różnych ośrodków polskich, dla których forum to stanowiło okazję do wymiany myśli i doświadczeń, ale także przyczyniło się do integracji tego środowiska. Organizatorzy zamierzają opublikować materiały pochodzące z sesji. Posiedzenia plename odbywały się dwa razy w roku. Pierwsze w kadencji zebranie (18 ł 1991, Warszawa) posłużyło przedstawieniu sprawozdania z wyborów do KNE, elekcji nowego Prezydium, dokooptowaniu do składu członków osób zaproponowanych przez Przewodniczącego oraz zaprezentowaniu sprawozdania ustępującego Prezydium za kadencję 1988-90. Następne spotkania, z jednej strony przeznaczone były na przedyskutowanie bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, z drugiej - na odbycie posiedzeń naukowych. Wśród kwestii będących przedmiotem zainteresowania członków KNE były m.in. powoływanie komisji i zespołów Komitetu oraz ich przewodniczących, a także problem reaktywowania Komisji Muzealnictwa, wprowadzenie etnologii do programów kształcenia ogólnego w szkołach czy możliwości Komitetu wspierania działań na rzecz czasopisma bibliograficznego "Demos". Zebranie specjalne (11 XII 1992, Wrocław) zostało poświęcone Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu i jego związkom z etnologią polską w kontekście IDO-lecia PTL. W wystąpieniach wprowadzających mówiono o aktualnej sytuacji Towarzystwa (dr Z. Kłodnicki - Prezes PTL), o jego działalności wydawniczej (mgr A. Kuczyński - Redaktor Naczelny), o PTL-u a współczesnych potrzebach środowiska etnologicznego (prof. B. Kopczyńska-Jaworska), o jubileuszowym tomie "Ludu" (prof. Z. Jasiewicz). Dyskuja oscylowała wokół dwóch zagadnień: 1. obchodów 1OD-leciaTowarzystwa. 2. kierunków i możliwości działania PTL. Wyrazem związków KNE i PTL było powołanie na Walnym Zgromadzeniu Delegatów Towarzystwa w Szamotułach (18 X 1992) prof. J. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów IDO-lecia PTL. W częściach naukowych zebrań zajmowano się następującymi kwestiami: I. w Łodzi (9 XII 1991) problematyką i przebiegiem prac nad słownikiem wyrazów kluczowych dla potrzeb archiwum fotograficznego Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Z tezami dotyczącymi zagadnień terminologicznych tematu "kultura środowisk miejskich" zapoznały członków Komitetu dr G. E. Karpińska (Katedra Etnologii UŁ) i mgr M. Niewiadomska (ODIE). W dyskusji wyrażono uznanie twórczyniom słownika za dotychczasową pracę, wysunięto szereg propozycji zarówno metodologicznych, jak i konkretnych deskrypcyjnych; 2. na spotkaniu otwartym w Warszawie (29 V 1992) miała miejsce polemika dotycząca zagadnienia "Etnologia a antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji". Wprowadzenie do dyskusji przygotowali prof. A. Posem-Zielillski (PAN) i dr W. Burszta (UAM). Przedmiotem obrad były podstawowe dła środowiska etnologów sprawy reakcji etnologii europejskiej na umacnianie się w Polsce antropologii amerykańskiej i brytyjskiej. �307 Nalc7.y także wskazać na jedno z posiedzeń Prezydium KNE z udziałem zaproszonych gości (27 IX 1991, Warszawa). Było ono poświęcone przede wszystkim sprawie wzbogacenia programów szkolnych o wiedzę z zakresu etnografii. Powołana została na tym zebraniu specjalna komisja (prof. B. Bazielich - UWrocł., prof. V. Krawczyk-Wasilewska - UŁ, dr z. Klodnicki - PTL) mająca za zadanie opracowanie odpowiedniego memoriału wraz z konkretnymi propozycjami dla Ministerstwa Edukacji Narodowej. Bezpośrednim efektem poczynań tej komisji jest fakt, że zadbano o wprowadzenie treści etnograficznych do programu nauczania historii. W okresie sprawozdawczym Komitet uzyskał nowe możliwości aktywizowania kontaktów i współpracy międzynarodowej. Prezydium PAN uchwałą z dn. 16 V 1991 r. powierzyło KNE funkcję Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych i jednoczesne pełnienie przez przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych funkcji przewodniczącego tegoż Komitetu Narodowego w latach 1990-92. Na stanowisko sekretarza zaś powołany został dr hab. R. Tomicki. W tym miejscu należy także odnotować wybór prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na przewodniczącą zespołu do badania kultury przy Parlamencie Europy z siedzibą w Strasbourgu. W dwóch posiedzeniach plenarnych Komitetu uczestniczyli zaproszeni goście z Czechoslowacji i Irlandii. Podobnie jak w latach poprzednich K NE przygotowywał dla władz naukowych pewne oceny i ekspertyzy oraz działał na rzecz utrzymania i umocnienia etnologii w strukturze nauki polskiej i świadomości społecznej. Do najważniejszych wystąpień z tego zakresu należały: l. opracowanie raportu dla Komitetu Badali Naukowych zawierającego informacje dotyczące pożądanych obszarów koncentracji badań w dyscyplinach objętych kompetencjami etnologii, etnomuzykologii, folklorystyki i studiów nad sztuką ludową, a zasługujących na wsparcie finansowe, oraz tematów badawczych, na których realizację należałoby ogłosić konkurs; 2. przygotowanie dla K BN kolejnego raportu dotyczącego oceny głównych ośrodków badawczych i zespołów naukowych tych dyscyplin, które wchodzą w ramy zainteresowań KNE; 3. sporządzenie listy rekomendowanych przez Komitet kandydatów do zespołu recenzentów projektów badawczych (tzw. grantów) w dziedzinach i dyscyplinach objętych zakresem działania KNE, przesyłanych przez badaczy indywidualnych do KBN; 4. rozesłanie ankiety nt. statusu kultury ludowej i preferowanych kicrunków jej badań adresowanej do środowiska etnologicznego (uzyskane materiały opublikowane zostały w "Ludzie" t. 74, 1991; 5. zaprotestowanie, przy poparciu Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przeciwko przekształceniu etnologicznych studiów magisterskich w studia specjalizacyjne. W wyniku zmiany decyzji Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego uzyskano dla ctnologii status kierunku "unikatowego" (Uchwała Rady z dn. 23 IV 1992). Komitet włączył się ponadto do starań o przywrócenie etnologii w wykazie dyscyplin naukowych, w zakresie których mogą być nadawane stopnie naukowe, zakończonych wpisaniem etnologii do tego wykazu (Obwieszczenic Przewodniczącego Komisji z dn. 25 II 1992). Działalność wydawniczą prowadził Komitet wspólnie z PTL. Dzięki tej współpracy udało się utrzymać dwa czasopisma etnograficzne: "Lud" i "Łódzkie Studia Etnograficzne". Opublikowano tomy 73 i 74 "Ludu" oraz 30 i 31 "Łódzkich Studiów ... " Najstarsze czasopismo etnograficzne w Polscc, symbol trwałości i ciągłości etnologii w kraju, "Lud", jest teraz organem nie tylko PTL, ale takżc KNE. Starania o utrzymanie wydawnictw oraz zabiegi wokół ustabilizowania etnologii jako kierunku studiów magistcrskich i przywrócenia możliwości nadawania stopni naukowych z zakresu etnologii, a także inne działania, były pozytywnie odbierane przez środowisko etnologiczne, co świadczy o tym, żc Komitet może stanowić forum do dyskutowania ważnych spraw dyscypliny. Sekretarz KNE PAN Irena Kabat �308 INFORMACJA O DZIAŁALNOŚCI KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURA ASYRYJSKA PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MAJA 1990 ROKU OD PAŹDZIERNIKA 1992 Na wstępie chciałbym nawiązać do wystawy malarstwa i grafiki asyryjskiego artysty ze Szwecji, Hanny al-Haeka, zorganizowanej w Biurze Wystaw Artystycznych w Poznaniu, o której wspomniałem w poprzednim sprawozdaniu. Wystawione prace wzbudziły zainteresowanie innych biur wystaw artystycznych w Polsce. Za zgodą autora zostały one wystawione kolejno w Lesznie, Gnieźnie, Bydgoszczy, Ustce, Kołobrzegu. Na wernisażach bywali zwykle przedstawiciele miejscowych ośrodków kulturalnych, artyści, prasa, nieraz również radio i telewizja. Informacje o wystawach oraz opinie krytyków sztuki zamieściła lokalna prasa i informatory kulturalne. Powyższe wystawy pomogły autorowi w nawiązywaniu kontaktów pomiędzy polskimi i szwedzkimi artystami, w czego wyniku doszło do wspólnych spotkań plenerowych (m.in. w Ustce) oraz wystaw zbiorowych szwedzkich grafików (np. w Poznaniu). Warto nadmienić, żc szwedzka prasa zwróciła uwagę na powodzenie jakim cieszyły się wystawy Hanny al-Haeka, będącego członkiem Stowarzyszenia Artystów Szwedzkich. W obszernych komentarzach, zaopatrzonych w fotografie, Hanna bardzo pozytywnie podsumował wrażenia z pobytu w Polsce, gdzie w towarzystwie członków Koła zwiedził wiele miejsc historycznych w Wielkopolsce, Warszawie i na Wybrzeżu. Niektóre reportaże prasa szwedzka zatytułowała wprost "Ambasador Sodertiilje w Polsce", jako, że artysta mieszka w miejscowości Sodertiilje pod Sztokholmem, skupiającej blisko 12 tysięcy emigrantów asyryjskich. Urozmaicona twórczość Hanny al-Haeka i różnorodne techniki wyrazu artystycznego, którymi się posługuje, zainspirowały asyryjskiego grafika, Hanny Iszo Malek, doktoranta w Instytucie Historii Sztuki UAM w Poznaniu, do intensywnej pracy w celu prezentowania swoich obrazów w poznańskich galeriach. Pierwszą wystawę pl. "Sceny z życia codziennego Asyryjczyków w Syrii" zorganizowano we wrześniu 1991 roku w Ośrodku Kultury "Wierzbak". Omawiając działalność Koła w 1991 roku należy nadmienić jeszcze, że jego przewodniczący został zaproszony w listopadzie w charakterze gościa na l Kongres Asyryjczyków w byłym Związku Radzieckim. W wyniku wieloletnich kontaktów przewodniczącego Koła z zarządem Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Poznaniu i wygłoszenia dla jego słuchaczy licznych wykładów na tematy związane z kulturą narodów Bliskiego Wschodu, został on w dniu 27 listopada 1991 roku honorowym członkiem tego towarzystwa. Wracając do roku 1990 należy wspomnieć, że w okresie letnim przewodniczący Kola udał się do Holandii na zaproszenie klubu "Mezopotamia" w mieście Enschede, by przygotować pracę na temat działających tam restauracji. Zebrane w ciągu dwóch tygodni materiały zostały po powrocie do Polski opracowane i przetłumaczone na język angielski. We wrześniu braI on udział w Oxford Symposium on Food and Cockery z referatem na temat postów i świąt u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. W listopadzie, dzięki staraniom Koła, Ił program Polskiego Radia nadał godzinną audycję, przy udziale kilku naukowców z ATCh, o chóralnym śpiewie kościelnym Asyryjczyków. W roku 1992 w Kole przygotowano i wygłoszono pięć odczytów. Pierwszy z nich, pod tytułem: "Asyryjczycy i ich kościoły na Bliskim Wschodzie" mial miejsce w dniu 22 kwietnia w Gdańsku na zaproszenie tamtejszego oddziału PTL. Drugi, o postach i kuchni postnej zaprezentowano 27 kwietnia w Institute of Toxicology and Nutrition w mieście Huddinge w Szwecji. W oparciu o przedstawione dane szwedzka służba zdrowia zamierza sporządzić listę okresów postnych i ich charakterystycznego jadłospisu m.in. dla asyryjskich pacjentów szwedzkich szpitali. Trzeci wykład na temat kobiety na Bliskim Wschodzie został wygłoszony na UAM w Poznaniu dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Czwarty z kolei, o ziołach w starożytnej Mezopotamii, zaprezentowano na kolejnym Oxford Symposium on Food and Cockery w Oxfordzie. Ostatni zaś odczyt dotyczył ludowych form obchodzenia świąt kościelnych u Asyryjczyków i został wygłoszony w Lublinie na międzynarodowej konferencji. �309 W celu popularyzowania kultury asyryjskiej główny nacisk kładzie Koło na udokumentowane formy działalności w postaci publikacji. W okresie sprawozdawczym ukazało się ich kilkanaście w różnych czasopismach krajowych i zagranicznych. Michael Abdalla KONFERENCJA NAUKOWA - "EKOLOGIA I FOLKLOR" W dniach 9-12 września 1992 roku odbyła się w Łodzi międzynarodowa konferencja naukowa "Ekologia i Folklor" ("Ecology and Folklore"). Została zorganizowana przez nowo utworzony Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, jedyną tego rodzaju placówkę uniwersytecką w kraju. Komisarzem Naukowym konferencji była prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska Kierownik Zakładu Folklorystyki i Katedry Wychowania Muzycznego, Sekretarzem Naukowym mgr Maria Łukowska. Szeroko zakrojona problematyka konferencji koncentrowała się wokół trzech wiodących tematów, które sformułowano następująco: I. Relacja Człowiek - Natura w kulturze tradycyjnej i współczesnej. 2. Sytuacja folkloru wobec zmian społecznych, politycznych i kulturalnych. 3. Folklor wobec ekologicznych zagrożeń współczesnego świata. Uroczystą inaugurację obrad, która odbyła się w Katedr;:" v' fchowania Muzycznego przy ul. Smugowej zaszczycili goście honorowi, reprezentujący Urząd Miasta Łodzi oraz władze uniwersyteckie z Jego Magnificencją Rektorem prof. dr habi!. Michałem Seweryńskim na czele. Uczestników i gości konferencji powitała prof. dr habi!. Violetta Krawczyk-Wasilewska, która w swym wystąpieniu przedstawiła główne założenia i merytoryczny cel konferencji: "Najnowsze pojęcia: ekologia społeczna czy ekologia kulturowa są wynikiem reakcji nauk humanistyczno-społecznych na niebezpieczeństwa współczesnej cywilizacji. Do niedawna, zwłaszcza w Europie Wschodniej, pojęcie ekologii utożsamiano z ochroną środowiska naturalnego przed zagrożeniami cywilizacyjnymi i ich konsekwencjami dla życia i zdrowia człowieka. Nie dość jednak wyraźnie uwypuklano aspekt kulturowy, moralny i psychologiczny zagrożeń cywilizacyjnych. Ich wynikiem jest między innymi rozpad tradycyjnych społeczności, w których jednostki mogły odnaleźć swoją kulturową tożsamość i moralny punkt odniesienia wobec zagrożeń współczesności. Każda bowiem grupa społeczna posiada swoją tożsamość, społeczne i kulturowe korzenie, wierzenia, religię, obyczaje i rytuały, sposoby tradycyjnych zachowań oraz folklor zwany również kulturą tradycyjną lub popularną. Folklor odzwierciedla społeczną i kulturową tożsamość grupy; jest przekaźnikiem jej standardów i wartości poprzez przekaz słowny, naśladownictwo lub inne środki. Istnieje więc w formie języka, literatury ustnej, muzyki, tańca, gier i zabaw, mitologii, obrzędów i zwyczajów, wierzeń i przesądów, a także rękodzieła, architektury oraz innych faktów artystycznych. Dlatego też folklor - jako forma wyrazu kulturowego - musi podlegać ochronie na rzecz tych, których tożsamość wyraża, ale także folklor powinien być chroniony przez samych zainteresowanych, a więc grupy polączone więzami rodzinnymi, zawodowymi, narodowymi, regionalnymi, etnicznymi, religijnymi itp. Ten aspekt ochrony i obrony folkloru przed zniszczeniem i dewastacją, a także nieuczciwą eksploatacją przybiera dziś wymiar międzynarodowy, czego wyrazem jest dokument "Polecenie Ochrony Kultury Tradycyjnej i Folkloru" podpisany przez kilkadziesiąt państw członkowskich UNESCO podczas 25. Konferencji Generalnej w Paryżu, w 1989 roku. Tak więc z jednej strony mamy do czynienia we współczesnym świecie z uniformizacją kultury i rozpadem społeczności tradycyjnych, a także ze zjawiskami nietolerancji kulturowej, z drugiej zaś folklor tradycyjnych społeczności odzwierciedla ich lęki i niepokoje cywilizacyjne. Dlatego też ekologiczne aspekty badań nad kulturą, tradycją i tożsamością mają dziś istotne znaczenie." �310 Uroczystość inauguracyjną wypełniły dwa referaty - Jana Diehla, dyrektora Wydziału Ochrony Środowiska ("Report on the Environmental Protection Problems of Łódź") oraz dra Konrada Waloszczyka z Katedry Ekofilozofii Politechniki Łódzkiej, który w swym wystąpieniu ("Biocentrism against Anthropocentrism: three eco-philosophical interpretations") jako przyczynę postępującej w naszej cywilizacji degradacji środowiska naturalnego wskazał antropocentryczną filozofię życia i przeciwstawił jej filozofię biocentryczną. W trwających cztery dni obradach wzięli udział reprezentanci wielu wiodących ośrodków naukowych, zarówno polskich jak i zagranicznych. Ci ostatni, reprezentujący różne dyscypliny naukowe, przybyli m.in. z Chorwacji, Danii, Finlandii, Grecji, Izraela, Szwajcarii, Szwecji. Na siedzibę obrad wybrano Ośrodek Wypoczynkowy w Dobieszkowie pod Łodzią, mieszczący się w obrębie wspaniałej strefy klimatycznej rezerwatu przyrody "Struga Dobieszkowska". Usytuowanie obiektu w leśnym krajobrazie sprzyjało obradom i dobrze współgrało z ich tematyką. Popołudniowa sesja pierwszego dnia obrad poświęcona była ekologicznym aspektom egzotycznych kultur. Obszerny wykład dotyczący tych właśnie problemów wygłosił prof. dr Juha Pentikainen z Uniwersytetu w Helsinkach ("Shamanism as Ethnic Rcsponse to National and Ecological Crisises: A Case of Khanty in Northern Russia"). Ten niezwykle interesujący wykład ilustrowany był filmem i przeźroczami. Marjut Huuskonen z Uniwersytetu w Turku (Finlandia), specjalizująca się w problematyce archaicznej i oryginalnej kultury tradycyjnej Laponii, przedstawiła referat pl. "Mythical Aspects in the River - Saami Tradition". W oparciu o materiały dokumentacyjne pochodzące z badań w fińskiej części Laponii referentka przedstawiała niektóre aspekty złożonej problematyki stosunku człowieka do innych istot, natury, świata nadzmysłowego, przejawiające się w folklorze słownym. Kwestią wierzeń kosmologicznych wybranych plemion zachodniej Amazonii zajęła się w swoim wystąpieniu dr Magdalena Śniadecka-Kotarska z Katedry Etnologii UL. ("Ecological Aspects of Cosmology in Western Amazonian Tribes"). Wierzenia, o których mówiła tworzą zwarty system magiczno-religijny, którcgo rdzenicm jest jakżc potrzebne i w naszej cywilizacji przekonanie o potrzebie zachowywania równowagi ckologicznej. Drugi dzień obrad rozpoczął referat prof. dr. Bengta af Klintberga z Uniwcrsytetu w Sztokholmie, specjalizującego się w problematyce ludowych legend szwedzkich, a także w zagadnieniach związanych z folklorem współczesnym. Jego referat ("Modern Dangers and the Creation of Legends") dotyczył obaw wyrażanych w podaniach związanych z rzeczywistymi czy wyimaginowanymi zagrożeniami współczesnego świata, takimi jak np. naruszenie norm, ale także z kataklizmami natury technologicznej jak Czarnobyl, czy niebezpieczeństwem AłDS. Punktem wyjścia następnego referatu był również problem związany z poglądami na temat AIDS. Autorki referatu pI. "Popular World-View on AIDS Problems in Poland" - prof. dr habil. Violetta Krawczyk-Wasilewska i mgr Maria Łukowska zarysowały antropologiczny model widzenia problemu AIDS przez społeczność Rady Pabianickiej. Reakcje owej lokalnej społeczności na projekt budowy domu dla chorych pozwoliły autorkom wysnuć wniosek o izolacji świadomościowej, tradycyjnym wciąż światopoglądzie i tworzeniu mitów (na wzór społeczności tradycyjnych) zastępujących źródłową wiedzę. Referat ilustrowany był filmem. Folkloru słownego, świadomości społeczności tradycyjnych dotyczyły również wystąpienia prof. dr. Dov Noya z Uniwersytetu w Jerozolimie ("Space in Jewish Folk Tales and Legends") oraz Michele Simonsen z Uniwersytetu w Kopenhadze ("Ecological Awarnees and Holistic World-View ofTraditional Societies in Denmark"). W kolejnym dniu debat zaprezentowano teksty poruszające problcmy ekologii z punktu widzenia specjalistów różnych dziedzin. I tak, prof. dr Anna Papamichael dyrektor Hcllenistycznego Centrum Badań Folkloru w Atenach, w referacie pl. "Agricultural Tools and Machineryand Their Economical and Ecological Parameters" zajęła się wpływem, jaki na środowisko naturalne i gospodarkę lokalnych regionów wywiera użycie narzędzi i maszyn rolniczych. Mgr Violetta Przerembska z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ w referacic "New Tendencies to the Traditional Folk-instruments Production in the Contemporary Polish Village" mówiła o zmianach w budownictwie ludowych instrumentów muzycznych, wynikłych z proccsu przemian społeczno-kulturowych wsi polskiej w ostatnich latach. Zagadnienie to, ściśle związane z ekologią kulturową, uwidacznia tendencje destrukcyjne związane z degradacją tradycyjnego środowiska �311 kulturowego. Wystąpienie dr Marii Bjorkroth z Uniwersytetu w Uppsali ("Aehieving Future through the Past: Cultural and Environmental Recycling") wiązało się z rolą kulturowego dziedzictwa i tradycji w rozwoju nowoczesnego, szwedzkiego społeczeństwa. Autorka ustosunkowała się do wpływów owej tradycji na infrastrukturalną technologię w społecznym i kulturowym kontekście. Odrębny nurt zainteresowań zaprezentowała w swym tekście prof. dr habił. Maria Ławrynowicz z Instytutu Biologii UŁ. ("Use of Hallucinogenic Mushrooms as a New Social Problems in Poland"). Prof. dr habi!. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu w Toruniu mówiła o znaczeniu drzew w wierzeniach i kulcie, praktykach magicznych, pieśniach ludowych różnych ludów ("Trees in Slavonic Folklore"). Ostatniego dnia konferencji wysłuchaliśmy trzech referatów. Doc. dr habił. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego w referacie "Customs and Rites as a Value Stabilizing Social Bonds in the Changing Circumstances of Contemporary Life" zwróciła uwagę, że istota zwyczajów i obrzędów, zawarte w ich wartościach symbolicznych i powtarzającym się rytmie realizowania przez następujące po sobie pokolenia, ma walor wartości stałej, ciągle społecznie pożądanej i uważanej za wspólną dla różnych grup społecznych. Dwa kolejne referaty dotyczyły tematyki muzycznej. Dr Zdenka Weber z Zagrzebia omówiła patriotyczne pieśni jako nowo komponowany folklor w pozostającej w stanie wojny Chorwacji, Bośni i Hercegowinie ("Music Cries for Peace and Freedom"). Wystąpienie dr. hab. Lucjana Cieślaka z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ dotyczyło natomiast problematyki polskiej muzyki ludowej ("Polish Folk Music and 20th Century Civilization') Autor opierając się na dwóch źródłach - pieśni popularnej i folklorze z Kaszub - próbował dowieść, że folklor muzyczny jest wciąż żywy, chociaż ma inny kształt i jest bardziej nowoczesny na skutek zapożyczenia pewnych elementów z muzyki artystycznej. Bogata i zróżnicowana tematyka prezentowanych referatów prowokowała do licznych 1 ożywionych dyskusji. Referaty zostały opublikowane w pokonferencyjnym wydawnictwie. Warto też wspomnieć, iż w czasie trwania konferencji zorganizowana została wystawa książek i publikacji, na której uczestnicy i zaproszeni goście mieli możliwość zaprezentowania swego dorobku. Miłą atrakcją była też z pewnością wycieczka do gotyckiego zamku w Oporowie, gdzie w stylowych, zabytkowych wnętrzach odbył się koncert muzyki dawnej w wykonaniu studentów i wykładowców Katedry Wychowania Muzycznego UŁ. Z dużym uznaniem spotkał się również występ Akademickiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kujon", jaki miał miejsce pierwszego dnia konferencji w Muzeum Historii Miasta Łodzi. Konfcrencja "Ekologia i Folklor" była znaczącym wydarzeniem naukowym, o czym świadczą m.in. opinie jej uczestników. Organizatorzy otrzymują obfitą korespondencję, w której podkreśla się wysoki poziom merytoryczny obrad i sprawną organizację. Wymieńmy na koniec głównych sponsorów, dzięki którym przedsięwzięcie mogło być zrealizowane: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Łodzi, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Krajowe Centrum Edukacji Ekologicznej, "Papier Service", "Adaldan", "Dom-Mat". Violetta Przerembska KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W UPPSALI W dniach od 23 do 28 września 1991 roku odbyła się w Uppsali (Szwecja) międzynarodowa konferencja etnologiczna zorganizowana przez Instytut Etnologii Uniwersytetu w Uppsali. Spotkanie w Uppsali zgromadziło kilkudziesięciu etnologów i folklorystów z następujących krajów europejskich: Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Islandii, Polski, Niemiec i Estonii. Całością prac podczas konferencji kierował prof. dr A. Gustavsson dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Uppsali oraz pracownicy tegoż Instytutu, M. Greifender i S. Fiireby. Konferencję otworzył 23 września A. Gustavsson, który przedstawił temat przewodni obrad: niemieckojęzyczna etnologia i folklorystyka lat 80. w porównaniu ze stanem badań w Skandynawii �312 (tytuł konferencji brzmiał: "Tysksprakig etnologii och folkloristik under 1980 - talet i jiimforelse med forskningsutvecklingen i Norden"). Oprócz spotkań plenarnych, na których wygłoszono 15 referatów, odbywały się prace w sekcjach. W trakcie tych spotkań ka~.dy z uczestników prezentował własne badania oraz tendencje badawcze w etnologii poszczególnych krajów. Uczestniczyłem w pracach trzeciej sekcji, którą reprezentowali następujący badacze: N. A. Bringeus (Szwecja), F. Hammersam, L. O. Andersen (Dania), B. Rogan, O. Reiakvam (Norwegia), H. Strandberg (Finlandia). Pierwszego dnia wygłoszono dwa referaty, których autorami byli Chr. Kock (Niemcy) oraz J. Lehtonen (Finlandia). Pierwszy z badaczy zaprezentował materiał pl. "Olika vetenskapskulturer i etnologi. En jiimfOrelse mellan Sverige och Tyskiand" ("Różne sposoby przedstawiania etnologii. Próba porównania między Szwecją a Niemcami"). Autor na podstawie analizy szaty graficznej literatury etnologicznej wydawanej w Szwecji i w Niemczcch ukazał różnicc wykorzystania sztuki edytorskiej w publikacjach niemieckich i szwedzkich. Badacz z Finlandii przedstawił referat pl. "Finsk etnologi och osteuropeisk forskning. Nagra forbindelselinjer" ("Etnologia fińska i badania wschodnioeuropejskie. Kilka wzajemnych kontaktów"), w którym zwrócił uwagę na bliskie kontakty uczelni i badaczy fińskich z uczelniami rosyjskimi, węgierskimi oraz niemieckimi. W drugim dniu konferencji wygłoszono trzy referaty, których autorami byli: B. Rogan (Norwegia), Ch. Daxelmiiller (Niemcy) oraz S. Diirmeyer (Niemcy). Z tej grupy referatów na uwagę zasłużyły dwa, a mianowicie - "Norsk etnologi i jamr6relse med forskningutvecklingen i Frankrike och TyskIand" ("Etnologia norweska w porównaniu z rozwojem badań we Francji i w Niemczcch") autorstwa B. Rogana oraz S. Diirmeyer pl. "Tryska invandrare till Uddevala 1946-1968" ("Niemieccy imigranci w Uddevala w latach 1946-1968"). B. Rogan podkrcślil duże zainteresowania etnologii norweskiej kierunkami badawczymi obowiązującymi i preferowanymi we Francji oraz krajach anglosaskich, wskazał na "socjologizm" etnologii norweskiej oraz odchodzenie od języka niemieckiego jako dominującego w publikacjach etnologicznych ukazujących się w tym kraju. Drugi referat stanowił jakby wprowadzenie do szwedzkich badań nad mniejszościami etnicznymi. Autorka, bazując na przeprowadzonych wywiadach i dok umentacji archiwalnej zwróciła uwagę na trudności rodzin niemieckich w procesach integracji i akulturacji ze społecznością szwedzką. S. Diirmeyer podkreśliła, że problematyka imigracji stanowi jeden z doniosłych tematów współczesnych badal] etnologicznych w Szwecji. W ciągu dwóch następnych dni przedstawiono 5 referatów: S. Gottsch (Niemcy), A. M. Astrom (Finlandia), T. Scholze (Niemcy) oraz O. Holzapfel (Niemcy). W tej grupie referat A. M. Astrom pl. "Finsk etnologii mellan ost och viist" ("Etnologia fińska pomiędzy wschodem i zachodem") należał do najciekawszych. Autorka omówiła badania prowadzone w Finlandii oraz podkreśliła możliwość zrekonstruowania, za pomocą etnologicznych metod badawczych (strukturalizm), fińskiego etosu pracy. A. M. Astrom podkreśliła znaczenie kontaktów międzyuczelnianych w badaniach kultury obszaru nadbałtyckiego. Ciekawym punktem konferencji w Uppsali było zwiedzenie i zapoznanie się z Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru (ULMA). W trakcie pobytu w tej zasłużonej dla etnologii szwedzkiej placówce naukowo-badawczej, pracownik jednego z działów wygłosił referat o historii archiwum oraz wydawnictwach. W ostatnich dwóch dniach konferencji referentami byli kolejno: D. K ramer (Niemcy), F. Hammersam (Dania), N. A. Bringeus (Szwecja), O. Lofgren (Szwecja). Największe zainteresowanie wywołał referat O. Lofgrena pl. "Nationella siirarter i europiiisk etnologi. Reflektioner kring forskarsamhiillets differientiering" ("Narodowe odmienności w europejskiej etnologii. Refleksje wokół różnych podejść badawczych"). Autor podjął próbę scharakteryzowania aktualnych tendencji badawczych w etnologii poszczególnych krajów (Francja, W. Brytania, Niemcy, Norwegia, Szwecja, Polska,' Węgry i Czechosłowacja). Zauważył, że obecnie odchodzi się w publikowanych materiałach od języka niemieckiego jako "głównego" i "konferencyjnego". �313 W kontaktach instytucjonalnych, prywatnych dominuje język angielski i francuski, czasopisma ukazują się przede wszystkim w języku angielskim, dokonania etnologii francuskiej i brytyjskiej okazały si,<bardziej interesujące i przekonywujące aniżeli "tradycjonalizm etnologów niemieckich". Konferencja w Uppsali nie tylko umożliwiła referowanie szeregu zagadnień związanych z aktualnymi tendencjami badawczymi w etnologii w poszczególnych krajach skandynawskich i w Niemczech, ale pozwoliła je również przedyskutować w gronie osób skupionych w poszczególnych grupach roboczych. Biorący udział w konferencji poznali wzajemnie zakres prowadzonych badań. Na zakończenie należy podkreślić serdeczne przyjęcie uczestników konferencji przez gospodarzy. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie materiałów - referatów z tej konferencji w osobnym wydawnictwie. Materiały mają się ukazać w roku 1992, w językach skandynawskich i angielskim. Były one j,<zykami obowiązującymi podczas konferencji. Waldemar Kopczyński IV EUROPEJSKIE SEMINARIUM ŚRODKOWOAZJATYCKIE W BAMBERGU Seminarium (4th European Seminar on Central Asian Studies) odbyło się w dniach od 8 do 12 pażdziernika 1991. Zorganizowane zostało przez zespół pracowników Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu w Bambergu (Ingeborg Baldauf, Bert G. Fragner, Klaus Kreisner, Semih Tezcan), zgromadziło ponad 100 uczestników zainteresowanych problematyką środkowoazjatycką z 23 krajów, nie tylko Europy ale również Azji i Ameryki. Europejskie Seminaria Środkowoazjatyckie stały się już trwałym forum wymiany poglądów między badaczami Azji Środkowej. Zapoczątkowane przez I Seminarium w 1985 roku, zwołane przez J. Waardenburga, H. Boetschotena i M. van Damme z Uniwersytetu w Utrechcie, kontynuowane były w Londynie (1987) i Paryżu (1989). Referaty wygłaszane na seminariach są publikowane!. Przewidywane jest utrzymanie organizacji spotkań co dwa lata. Wybór w Bambergu dr Turaja Atabaki na Sekretarza Generalnego Seminarium (poprzedni Sekretarz prof. dr Mark van Damme) wskazuje na utrzymanie ośrodka organizacyjnego w Departamencie Studiów Orientalistycznych Uniwersytetu w Utrechcie. Podkreślanym celem Seminarium w Bambergu była integracja wiedzy i dyscyplin zajmujących się Azją Środkową. Stąd też nie umieszczono w nazwie IV Seminarium żadnego hasła tematycznego. Przedmiotem referatów były zarówno historia jak i współczesność Azji Środkowej ujmowana w szerokiej perspektywie kulturowej i politycznej. Wydarzenia polityczne na tym terenie, a przede wszystkim konieczność wycofania się interwencyjnych oddziałów radzieckich z Afganistanu oraz procesy emancypacyjne w republikach środkowoazjatyckich, związane z rozpadem ZSRR, podtrzymały światowe zainteresowanie problematyką środkowoazjatycką. Zainteresowanie to nadal wywoływane jest ponadto bogatą i dotąd niedostatecznie znaną historią i różnorodnością kulturową regionu, głębokimi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi i konfrontacją na tym terenie, często dramatyczną, odrębnych wzorów kulturowych oraz wieloletnimi, intensywnymi, międzynarodowymi badaniami naukowymi, m.in. Szlaku Jedwabnego, pod patronatem UNESCO. Interdyscyplinarny charakter Seminarium polegał na uczestnictwie w nim przedstawicieli wielu dyscyplin: językoznawców, literaturoznawców, etnologów i antropologów społecznych, historyków, religioznawców, filozofów, archeologów, historyków sztuki i politologów. Nie było to jednak spotkanie badaczy zamkniętych dotąd w ramach swoich wyłącznie dziedzin. Zainteresowanie obszarem Azji Środkowej od dawna bowiem nakazywało im przekraczanie granic swojej I Ulr('(Ohl Paper..•Oli Central Asia. red. M. Van Damme i H. Boeschoten, "Turkological Series" No.2, Utrecht 1987; Cultural Change and COfllinuiry jf! Central Asia, red. Shirin Akiner, Kegan Paul International, London and New York 1991; En Asie Centrale SOl'iiotique: Ethnics. Nations. Etats ... Cahiees du Monde Russe et Sovietique", vol. XXXII (I), 1991. �314 specjalności i kontekstowe ujmowanie badanej sfery rzeczywistości. Stąd też etnolog (antropolog społeczny) znajdował interesujący materiał i poglądy nie tylko w referatach przedstawicieli własnej dyscypliny ale również w innych. Wśród przeszło 80 referatów wygłoszonych w trakcie Seminarium problematykę etnologiczną omawiały m.in. następujące: dr G. Rasuly-Paleczek (Uniwersytet w Wiedniu) Pokrewieństwo i polityka w,vród Uzbeków północno-wschodniego Afganistanu; dr Lutz Rzehak (Uniwersytet Humboldta, Berlin) Pokrewieństwo i organiwLja rodowa Baludżów w radzieckiej Turkmenii; prof. Michael Zand (Uniwersytet Hebrajski, Jerozolima) Cala, kryplO - Żydzi Azji Środkowej; prof. Giovanni Stary (Seminario di Cinese, Wenecja) Grupa Shihe-Manchu w Turkiestanie chińskim; dr Thomas Hoppe (Uniwersytet w Hamburgu) Tradycyjne rolnictwo Ujgurów i proces zasolenia gleby w północnej części ha sen u Tarymu; dr Adam Molnar (Uniwersytet w Szegedzie) Magia pogody w Azji Środkowej; dr Tatiana Pang (Akademia Nauk, Sankt Petersburg) Materiały dotyczące szamanów mandżurskich w Archiwum Griehienszikowa. Etnologów polskich reprezentowali na Seminarium dr Marek Gawęcki i prof. Zbigniew Jasiewicz z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pierwszy z nich wygłosił wykład: Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys problematyki etnologicznej, natomiast drugi: KolekLja fotografii Leona Barszczewskiego jako źródło historyczne i etnograficzne. Wyniki badań związanych z Azją Środkową, prowadzonych w Polsce, przedstawili ponadto orientaliści: dr Danuta Chmielewska (Uniwersytet Warszawski) Przejście tradycyjnego społeczeństwa tureckiego do życia nowoczesnego; dr Henryk Jankowski (Uniwersytet w Budapeszcie i Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) Elementy mongolskie w toponomastyce Krymu; dr Kinga Maciuszak (Uniwersytet Jagielloński) Radzieckie publikacje o Afganistanie w okresie ostatnich pię/IJastu lat; prof. Tadeusz Majda (Uniwersytet Warszawski) Płytki ceramiczne z Turkiestanu z X/V i X V wieku w Muzeum Narodowym w Warszawie; dr Jadwiga Pstrusińska (Uniwersytet Jagielloński) W~półczesny stalus grupy etnicznej Pasztunów w AJganis1anie oraz prof. Edward Tryjarski (Uniwersytet Warszawski) Języki wzdłuż Szlaku Jedwabnego. Naukowcy polscy, w tym również etnologowie, nie byli reprezentowani na wszystkich kolejnych spotkaniach w ramach Seminarium. Pierwszy kontakt etnologa z Polski z europejskim środowiskiem badaczy Azji Środkowej miał miejsce w roku 1987 w Londynie2. Znaczenie badań na tym terenie, a także polskie tradycje tych badań i osiągnięcia, wymagają nic tylko naszego uczestnictwa w następnych seminariach ale również udziału w utrzymaniu idei spotkań. Zhigniew WYSTAWA "SZOPKA KRAKOWSKA l JEJ BOHATEROWIE" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE, GRUDZIEŃ Jasiewicz 1991 Wystawę, której autorką jest dr Anna Mądrala-Kozieł, zdecydowano się zrobić stosunkowo niedawno, a więc w trybie przyspieszonym, gdy próby wynajęcia sal wystawowych przy ul. Krakowskiej 46, a przez to podreperowanie skromnego muzealnego budżetu nic powiodły się. Znaleziono natomiast sponsora - Zakłady Przemysłu Cukierniczego "Kopernik" z Torunia. Za odnajęcie salki na sprzedaż pierników, tradycyjnie kupowanych o tej porze roku św. Mikołajów (figurki są w dwu wersjach smakowych z polewą czekoladową i dwa razy tańsze z lukrem), serc w kilku wielkościach (w tym pakowane w domek Baby Jagi), w kształcie wielkiego astronoma - patrona zakładów, karet, mieszczek, fabryka zrefundowała techniczne przygotowanie ekspozycji (odnowienie szopek i kukiełek, malowanie klocków - postumentów, wykonanie napisów) i jej 2 Polska" Z. Jasiewicz, Azja Środkowa. Tradycja i zmiana. II Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie l. XXXlfI, z. l, 1989. w Londynie, "Etnografia �315 reklamę w radiu "Kraków" i RMF. Piękny plakat wprowadzający wydrukowano jeszcze na wystawę w Monachium w 1986 roku w Niemczech Zachodnich. Z powodów finansowych nie ukazał się najskromniejszy bodaj katalog powielany. W ubiegłym roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym mieliśmy możność obejrzeć szopki krakowskie w rozwoju dziejowym formy, w tym szopek jest kilkanaście, a akcent położono na postaciach występujących w jasełkach stanowiących niezbędne wypełnienie stajenki betlejemskiej: Dzieciąlku w żłobku, Malce Boskiej, św. Józefie, trzech królach - w mniejszym stopniu, a legendarnych i związanych z Krakowem takich jak: pan Twardowski, lajkonik, smok wawelski, historycznych - ułani, Kościuszko i kosynierzy spod Racławic, komendant Piłsudski i legioniści, a w szopce okupacyjnej partyzanci z AK i uwspółcześniony Żyd z getta z opaską z gwiazdą Dawida na rękawie, tradycyjnych: król Herod, śmierć, diabeł, czarownica z maselnicą, hetman, policjant, dziad proszalny, modlący się Żyd w stroju rytualnym, Góral - druciarz (może Słowak z Jabłonkowa 'I), Cygan z nicdźwiedziem, Cyganka, ale i hejnalista z Wieży Mariackiej, król kurkowy, zwierzyniecki fiakier, wiślani galarnicy z Łęczan, Tyńca, czy Czernichowa. Kukiełki wystawiono tak w oddzielnych gablotach jak i w szopkach. Te ostatnie możemy podziwiać w kilku wielkościach (ale przeważają duże), w tym kiłka najstarszych posiadanych przez muzeum, a więc z Wieliczki sprzcd 1904 roku, wiejska z Bieżanowa sprzed I wojny światowej i z tego samego okresu wykonana na zamówienie Stanisława Wyspiańskiego dla jego dzieci, również wielokrotnie nagradzanego twórcy współczesnego nam - Wacława Malika ze Zwierzyńca, czy emerytowanego pracownika muzeum sI. kustosza K. Szewczyka. Szopki nie są podpisane przez twórców ani nie podano z jakiego okresu pochodzą. Postaciom z przedstawień szopkowych, kukiełkom i uruchamianym motorkiem kręcącym się w kółko czy nieruch omy m, towarzyszą opisy pochodzące z tekstu zanotowanego przez Stanisława Estreichera (pod pseudonimem Jan Krupski) od murarzy z przedmieść krakowskich - zespołu Michała Ezenekiera z Krowodrzy (a potem Czarnej Wsi) chodzącego z szopką od 1864 roku, z legend krakowskich z różnych zbiorów, a także światło (niektóre z eksponatów mają podświetlaną scenę lub witraże) i delikatna muzyka (kolędy). Wiele z postaci szopkowych, tradycyjnych w jasełkach krakowskich, jak na przykład "Pan Jezus in triptici figurae, Najświętsza Panna i św. Józef, Trzy króle, 7 osóbek ubranych po polsku, 5 Murzynów, 3 osoby po niemiecku, 3 osoby po księsku, 3 gołąbków, 3 aniołów, Węgrzy, kozak, 4 dziewice, 4 chłopaków przyklękających snycerska robota, 10 chłopaków w sukmanach, 2 Górale, 2 hajducy" znanych jest już z inwentarza spadkowego po rajcy krakowskim i kupcu korzennym Józefie Wadowskim z 1738 roku. Ewa Janina Sadowska WYSTAWA "ZAOLZłE W OCZACH TWÓRCÓW LUDOWYCH" W INSTYTUCIE HISTORII ARCHłTEKTURY I KONSERWACJI ZABYTKÓW POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ, SIERPIEŃ 199ł W salach ekspozycyjnych w sklepionych piwnicach kompleksu dawnego więzienia św. Michała przy ul. Kanoniczej I wystawiono prace amatorów plastyków - członków Klubu Twórców Ludowych przy Sekcji ·Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czecho-Słowacji: rzeźby Gustawa Brudnego, Jana Heezko, Pawła Kufy, Karola Kalety, Bronisława Procnera i Jerzego Szkatuły przedstawiającego sceny z życia Górali beskidowych na Zaolziu (prace polowe - orka, sianokosy, pasionka na halach, zrywka drewna, zbieranie chrustu, kopanie ziemniaków, myśliwego z dziewczyną, kapelę ze skrzypcami, basetlą i wyrostkiem świstającym na palcach, odpoczywających starzyków, przysłuchujące się pary młodzieży, gaździnę piorącą w balii i drugą z putniami, parobka ubijającego nogami kapustę w beczce, kobietę z maselnicą, gazdę z psem i drugiego wiozącego na taczce wory mąki). Malarstwo olejne Stanisława �316 Orszulika realistycznie przedstawiające sielskie krajobrazy Beskidu Śląskiego w różnych porach roku, z drewnianymi chałupami na tle masywu górskiego, i dla kontrastu, przerażające purpurowo-pomarańczowo-czarne w tonacji szyby, dymy, hałdy w księżycowym krajobrazie przemysłowym przy kopalniach i hutach pogranicznej Stonawy - to co z krajobrazem zrobił człowiek. Rysunki piórkicm Władysława Macury dające w sposób bardzo precyzyjny obraz zabytków (zamki, dwory) i dawnego budownictwa ludowego tego tcrenu (chałupy, młyn, kuźnie, krzyż przydrożny). Antoni Szpyrc pokazał w malarstwie na szkle świat wiejski i małomiasteczkowy Zaolzia; obrzędy takic jak orszak Mikołajów z aniołem i diabłem, adoracja szopki, śmigus dyngus, ale i z obijaniem dziewcząt misternie z wikliny plecionym batogiem, chodzenie z gaiczkiem, a także pary w strojach: laskich, góralskich małomiasteczkowych z Jabłonowa, cieszyńskich, sceny z życia dawnego Jabłonkowa, rzemieślników przy pracy (szewca, bcdnarza, garncarza, młynarza). Scenariusz wystawy i katalog przygotowała Ewa Sadowska. Ewa Janina Sadowska MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA W lUŻNO-SACHALlŃSKU "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW SACHALINU" W dniach od 31 października do 2 listopada 1991 roku w Jużno-Sachaliński (Rosja) odbyła się międzynarodowa konferencja pod nazwą: "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalin u". Zorganizowano ją w nawiązaniu do 125 rocznicy urodzin zesłańca i badacza kultury Ajnów i innych ludów Sachalinu i Przyamurza. Organizatorami konferencji byli: Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze oraz Towarzystwo Badań Sachalin u i Wysp Kurylskich. Poprzedziły ją prawie dwuletnie przygotowania prowadzone przez komitet organizacyjny, którym kierował W. M. Łatyszew, dyrektor Sachalińskiego Okręgowcgo Muzcum Krajoznawczcgo w lużno-Sachalińsku. Różnorodna działalność B. Piłsudskiego na Sachalinie, we Władywostoku, w Japonii, Polsce, Francji i w innych krajach Europy stwarzała potrzebę wielopłaszczyznowej konsultacji na etapie organizacyjnych przygotowań. Włączyli się do niej uczeni japońscy, liczne grono uczonych rosyjskich a także Polacy. Wspomnieć należy, że w ramach przygotowań organizacyjnych gościli w Jużno-Sachalińsku językoznawca z Poznania Alfred Majewicz, etnograf z Wrocławia Antoni Kuczyński i historyk nauki z Warszawy Zbigniew Wójcik a także pracownik Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie lózef Żytek. Konsultacje pozwoliły na pełniejsze ogarnięcie spraw związanych z biografią, badaniami i działalnością społeczno-polityczną Bronisława Piłsudskiego, które w szczegółowej formie zostały rozwinięte podczas konferencji. Oprócz uczonych z całego świata na konferencję przybyli członkowie rodziny B. Piłsudskiego mieszkający w Japonii, wywodzący się z ajnuskiego pnia genealogicznego. Pierwszy dzień konferencji rozpoczęto posiedzeniem plenarnym. Otworzył je J. N. Miszuta, wicegubernator okręgu. W krótkim, emocjonalnym wystąpieniu, w imieniu władz i administracji okręgu, pozdrowił on zebranych życząc interesującej i twórczej pracy. Nast«pnie etnografowie, historycy, filolodzy i językoznawcy z wielką uwagą wysluchali referatu głównego, przygotowancgo przez W. M. Łatyszcwa, pl. "Sachalin - przeznaczenie Bronisława Piłsudskiego". Refercnt omówił prawie 20-letni okres życia uczonego, od udziału w próbie zamachu na życie Aleksandra III po wyjazd do laponii. Okres ten spędził on na sachaliIlskiej katordze w bardzo ciężkich warunkach. W. M. Łatyszew podkreślił, że Piłsudski zdołał przełamać kryzys i rozpacz intuicyjnie odnajdując drogę, której podporządkował dalsze swe życie. Drogą tą było badanic rdzcnnej ludności wyspy: Niwchów, Ajnów, Oroków. �317 Zagadnieniom rdzennej ludności wyspy poswlęcono cztery wystąpienia posiedzenia plenarnego. J. A. Scm (Państwowy Instytut Pedagogiczny im. Hercena, Sankt-Petersburg) 1 dokonał analizy sporządzonego przez B. Piłsudskiego "Projektu zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin". Dokument ten o typie ustawodawczym obejmował sprawy zarządzania, organizacji społeczeństwa oraz funkcjonowania administracji w swoistych warunkach życia na wyspie. J. A. Sem rozpatrywał opracowanie jako próbę niesienia rzeczywistej pomocy niewielkim ludom Sachalinu. Niewątpliwie jest on kontrowersyjny, a nawet utopijny. Zdaniem referenta liczne sugestie uczonego pozostały jednak aktualnc do dziś. "Spuścizna naukowa B. Piłsudskiego a stan współczesny rdzennej ludności Sachalin u" to temat wystąpicnia M. S. Wysokowa (Sachalińskie Centrum Dokumentacji Historii Nowszej, JuŻno-Sachalińsk). Rcferent omówił teoretycwe założenia myśli badacza i realia życia, wskazując na współczcsny byt Niwchów i Oroków. Podobne problemy stanowiły trcść emocjonalnych, mocnych wystąpień przedstawicieli małych ludów Sachalinu: N. W. Sołowiowa (Asocjacja Ludów Północy Okręgu Sachalińskiego, acha) i G. N. Psiagina (Noglicki Rejonowy Komitet Wykonawczy, Nogliki). Odnotowano, że w ostatnich dzicsięciolcciach wydano dziesiątki zarządzeń państwowych, republikańskich i miejscowych, ukicrunkowanych na poprawę życia i bytu ludów Północy. W praktyce pozostały jedynic deklaracjami. G. N. Psiagin przedstawił propozycje, które - jego zdaniem - mogłyby rzeczywiście doprowadzić do przywrócenia tradycyjnego obrazu życia oraz podniesienia poziomu materialnego bytu. N. W. Sołowiow, na przykładzie sachalińskich Oroków, przedstawił mapę ekologicznych i socjalnych nieszczęść ludu, oceniając ogólne jego położenie jako katastrofalnc. Fot. I. Uczestnicy konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991) na tle pomnika Bronisława Piłsudskiego. �318 Wystąpienie Kazuyasu Kimury (Sapporo, Japonia) dla większości uczestników konferencji stanowiło nieoczekiwane zaskoczenie. Referent mówił bowiem o B. Piłsudskim - swoim dziadku. Wspomniał ponadto o swoim ojcu Sukez6, synu Piłsudskiego, oraz o jego siostrze Kiyo, i ich życiu. W spotkaniu uczonych brały udział także dwie wnuczki polskiego badacza Ajnów. Referat Y. Kotani (Uniwersytet Nagoya, Japonia) został poświęcony znanemu etnografowi, badaczowi kultury Ajnów - J. Batchelorowi. Działał on w tym samym czasie co B. Piłsudski. Referent dokonał analizy kontaktów naukowych Piłsudskiego z Batchelorem i F. Boasem. Poznaniu tych kontaktów poświęcony zostanie interesujący japoński program, pod nazwą "Etnologiczne badania kultury materialnej kolekcji ajnuskich w muzeach północnoamerykańskich". Prace drugiego dnia konferencji zorganizowano w czterech sekcjach, w których analizowano sprawy bardziej szczegółowe, a mianowicie zagadnienia związane z twórczością i życiem uczonego, kulturą duchową i materialną aborygenów oraz historią Sachalin u w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. W sekcji "Bronisław Piłsudski - życie, twórczość, spuścizna naukowa" omawiano problemy związane z życiem badacza. Komunikaty uczestników tej sekcji uzupełniały informacje przedstawione przez W. M. Łatyszewa w głównym referacie oraz pozwalały poznać drogę życiową uczonego po opuszczeniu Sachalinu. Do sachalińskiego okresu w jego życiu nawiązywał komunikat B. S. Szostakowicza (Uniwersytet Irkucki). Referent dokonał analizy treści mało znanych źródeł, zachowanych w zbiorach różnych bibliotek i archiwów: Centralnej Biblioteki AN Litwy, Oddziału Archiwum AN ZSRR w Sankt-Petersburgu oraz Polskiej Akademii Nauk. Są to rękopisy, rysunki i fotografie wykonane przez Piłsudskiego. Komunikaty K. Inoue (Uniwersytet Chiba, Japonia) oraz pracownika Muzeum Przymorskiego im. W. K. Arseniewa I. I. Babcewej (Władywostok) dotyczyły władywostockiego okresu pracy 8. Piłsudskiego. Babcewa przedstawiła dane o nieogłoszonych dokumentach ze zbiorów muzeum odnoszących się do tematu ,,8. Piłsudski i Towarzystwo Poznania Kraju Amurskiego". Analiza tych dokumentów, roboczych notatek, telegramów, formularzy (razem 25 jednostek) pozwala poznać dotychczas słabo znane fakty biografii uczonego, a zarazem historię najstarszego muzeum rosyjskiego na Dalekim Wschodzie. K. Inoue w swoim komunikacie zwrócił uwagę na ostatnie miesiące pobytu 8. Piłsudskiego na Dalekim Wschodzie, a zwłaszcza wydarzenia lata 1905 roku. Wystąpienie Y. Uchidy, pracownika Muzeum Ajnów w Shiraoi (Japonia), dotyczyło kolejnego, japońskiego okresu życia i działalności B. Piłsudskiego. Wiadomo, że uczony w Shiraoi zbierał i spisywał folklor miejscowych Ajnów. Między innymi zorganizował z trzema starymi Ajnami przesłuchania zapisów na wałkach woskowych, chcąc stwierdzić, które z nich zostały nagrane właśnie tam. Ostatniemu, europejskiemu okresowi życia uczonego, poświęcił swe wystąpienie prof. Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu - A. F. Majewicz. Tytuł jego referatu "Samobójstwo'!" zaintrygował uczestników spotkania. Prof. Majewicz rozpatrywał wersję samobójstwa uczonego oraz prawdopodobne przyczyny tego rozpaczliwego kroku skłaniając się ku przypuszczeniom, że był to nieszczęśliwy wypadek. Językoznawca polski T. Wicherkiewicz (Uniwersytet im. A. Mickiewicza) przedstawił analizę dwóch artykułów Piłsudskiego "Sytuacja Ajnów sachalińskich" (1906 r., ogłoszony po japońsku) i "Krótki rys bytu ekonomicznego Ajnów na wyspie Sachalin" (1907 r., w języku rosyjskim). Omówiono szczegółowo wszelkie różnice tych tekstów. Na tej podstawie stwierdzono, że artykuł w języku japońskim jest skróconą, oraz przetłumaczoną "po literacku", wersją opracowania rosyjskojęzycznego. O bibliografii B. Piłsudskiego na Zachodzie mówiła starszy bibliograf P. Polansky (Uniwersytet Hawajski, USA). O kolekcjach Piłsudskiego dotyczących małych ludów Dolnego Amuru �319 i Sachalinu w zbiorach muzeów Dalekiego Wschodu oraz historii ich powstania, pracownicy muzealni M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk) i W. W. Kobko (przymorskie Muzeum Krajoznawcze, Władywostok) przedstawili komunikaty. J. Szyszygin (Ministerstwo Kultury Jakucji, Jakuck) opowiedział o wkładzie polskich zesłańców w poznawanie ludów Jakucji oraz o pracach Ekspedycji Jakuckiej Oddziału Wschodniosyberyjskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (lata 1894-1896). W sekcji zajmującej sil; problemami historii i etnografii aborygenów Sachalin u przedstawiono 15 komunikatów. Mapa etniczna wyspy od połowy XIX do XX wieku stanowiła wynik badań T. P. Roon (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Sachalińsk). Referentka prześledziła zmiany osiedlania się grup niewielkich ludów, określiła przyczyny zmian oraz główne etapy procesu. Na mapie oznaczono ponadto współczesne regiony zamieszkiwania aborygenów. Komunikat oparto na materiale źródłowym, w większości dotychczas nie ogłaszanym. Fot. 2. Afisz wystawy towarzyszącej konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991). �320 Problemom, dotyczącym wszystkich ludów Sachalin u, poświęcony został komunikat pracownika Narodowego Muzeum Etnologii S. Sasaki (Osaka, Japonia) pl. "Handel u ludów Dolnego Amuru i Sachalinu w XVIII i XIX wieku". Wystąpienie oparto na materiałach źródłowych japońskich, chińskich i rosyjskich. Pozostałe komunikaty prezentowane w tej sekcji poświęcono problemom Ajnów, Oroków i Niwchów. Badacze T. Namba (Muzeum Kultury Ajnów, Uniwersytet Hokkaido, Japonia) i M. Haginaka (Japonia) w swych wystąpieniach analizowali problemy funkcji pałeczek inau oraz przeznaczenie kobiecych przewiązek biodrowych u Ajnów Sachalinu i Hokkaido. Tematykę ajnuską prezentowali również pracownicy z Chabarowska i JuŻno-Sachalińska. A. A. Ponomariowa (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o historii powstania kolekcji ajnuskiej. Pierwsze przyjęto do muzeum przedmioty przekazane z Sachalin u w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Wystąpienie zilustrowano przeźroczami. Pracownica Muzeum Artystycznego z Jużno-Sachalińska T. V. Pieskaja mówiła o interesującym eksponacie, a mianowicie o makiecie "Święto niedźwiedzia u Ajnów sachalińskich". Makietę pozyskało Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze w ł959 roku. Pochodziła ona z Przymorza. Kompozycja, wykonana z miękiszu chleba, pochodzi z początku XX wieku. Wiele nowego prezentowały komunikaty poświęcone Niwehom. Ich autorkami były reprezentantki tego ludu, mieszkanki Noglik, G. D. Lok i L. D. Kimow. Pierwsze z wystąpień poświęcono kuchni Niwchów. Jako typowe dla tej kuchni odnotowano obfitość różnorodnych produktów rybnych i jagodowych, dziko rosnących roślin, okopowych i korzeni. Tematem komunikatu Kimowej była odzież Niwchów. Wystąpienie oparto na wspomnieniach o codziennej i odświętnej odzieży kobiet, mężczyzn i dzieci. Referentka scharakteryzowała także strój ślubny, zwróciła również uwagę na technikę szycia odzieży tradycyjnej. Komunikaty uczonego z Sankt-Petersburga J. A. Sema i pracownicy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego T. P. Roon prezentowały niektóre problemy historii i etnografii jeszcze jednego, bardzo nielicznego, rdzennego ludu Sachalin u - Oroków. Sem rozpatrywał złożone zagadnienia etnogenezy. T. P. Roon przedstawiła wstępne wyniki rozpoznania etnograficznego Oroków. Analizowała materiały zebrane w terenie wiosną i latem 1991 roku w jednym z regionów ich zwartego osiedlenia, w osadzie Wał w Rejonie Noglickim. Kultury ludów Przymorza dotyczyły wystąpienia pracowników muzealnych Kraju Chabarowskiego. N. A. Sobolewskaja (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o badaniach, ochronie i wykorzystaniu unikatowego kompleksu pomników historyczno-kulturowych w prastarej nanajskiej wiosce Sikaczi-Alan. T. W. Lementowicz (Dalekowschodnie Muzeum Artystyczne, Chabarowsk) przedstawiła uwagi o nanajskim kobiercu, jego wartości artystyczno-estetycznej. Rzeźba rytualna Nanajów i Olczów stanowiła temat komunikatu T. A. Kobanowej (Muzeum Radzieckiej Plastyki, Komsomoisk na Amurze). Archeologowie Przymorza, Sachalinu i Japonii obradowali w podsekcji "Problemy dawnej historii Sachalin u", prowadzonej przez O. A. Szubina (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk), w której omawiano dzieje przedrewolucyjnych badań archeologicznych wyspy, stan współczesny prac oraz dalsze zamierzenia badawcze. O trudnych problemach periodyzacji kultury Ajnów na Sachalinie mówili archeologowie A. A. Wasilewskij i N. N. Płotnikow (Jużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Zabytkom kultury Ajnów poświęcił swe wystąpienie M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Saehalińsk). Problemy archeologii pobliskich Sachalinowi terytoriów Przymorza i Japonii zaprezentowano w komunikatach I. Nakamury (Muzeum Historii Kolonizacji Hokkaido. Sapporo, Japonia) i N. A. Kononienko (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR). W sekcji problemów języka i folkloru aborygenów Sachalinu obradowali językoznawcy, filolodzy z Japonii, Nowosybirska, Sankt-Petersburga, Władywostoku i JuŹno-Sachalińska. Specjaliści z zakresu leksykologii i leksykografii Instytutu Filologii Oddziału Syberyjskiego AN �321 ZSRR (Nowosybirsk), było ich w tej sekcji pięciu, od dawna gruntownie zajmowali się badaniem języków tungusko-mandżurskich. Wynikom studiów oraz zamierzeniom badawczym poświęcone zostało wystąpienie B. W. Bołdyriewa. Dokonano dotychczas analizy stopnia identyfikacji różnych języków lej grupy. Do mało poznanych zaliczono język Oroków zamieszkałych na Sachalinie. Historia poznawania tego języka stanowiła temat wystąpienia badacza japońskiego J. Ikegami (Uniwersytet Sapporo, Japonia). W komunikacie przedstawiono przegląd badań tego problemu na Sachalinie i Hokkaido, rozpoczynając analizę od połowy XIX wieku. Współczesną sytuację językową wśród Oroków wschodniego Sachalinu przedstawiła Ł. W. Ozolina (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Język niwchijski, genetycznie rzecz traktując, stanowi enklawę. Tradycyjnie jest on zaliczany do języków paleoazjatyckich. Niwchowie, mając za sąsiadów ludy tungusko-mandżurskie, pozostawali pod ich wpływem. Zagadnieniom kontaktów tych ludów poświęcono dwa referaty specjalistów nowosyberyjskich : A. M. Piewnowa i M. M. Chasanowej. Rozpatrując zapożyczenia, głównie z zakresu kultury materialnej i duchowej, Piewnow ocenił je jako stosunkowo późne. Wpływy językowe nie były głębokie i były głównie jednokierunkowe. Podobnego zdania była również Chasanova, wskazując na znaczny wpływ ludów tungusko-mandżurskich na całą kulturę Niwchów. Z komunikatem o jednym z gatunków folkloru Niwchów - tylgur - wystąpiła znawczyni języka niwchijskiego G. A. Olaina (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR, Władywostok). Pokrewne tematycznie było wystąpienie A. B. Ostrowskiego (Muzeum Etnografii Ludów ZSRR, Sankt-Petersburg). Zainteresował się on tekstami mitologicznymi Niwchów, zebranymi przez B. Piłsudskiego. O semantyce imion Niwchów opowiadała badaczka N. A. Łajgun (Administracja Okręgu Sachalillskiego, JuŻno-Sachalińsk). Wiele lat pracowała jako metodyk miejscowego urzędu oświaty G. S. Szczetinina (lużno-Sachalińsk). Przedstawiła ona dzieje tworzenia systemu nauczania Niwchów w szkołach na Sachalinie zwracając uwagę na problemy zachowania rodzimego języka u dzieci tego ludu. Podobne problemy dotyczą Ajnów w laponii. Komunikat o odradzaniu się języka ajnuskiego przedstawił H. Nakagawa (Uniwersytet Chiba, Japonia). Do dorobku B. Piłsudskicgo z zakresu folklorystyki Ajnów nawiązała K. Murasaki (Uniwersytet Hokkaido). Przeanalizowała ona zapisy pieśni miłosnych Ajnów sachalińskich, sporządzone w latach 1903-1905. Porównała je z zapisami dźwiękowymi pieśni miłosnych z dokumentacji innych badaczy. Fizyk T. Asakura z Instytutu Elektroniki Stosowanej (Uniwersytet Hokkaido) opowiedział o pracy badawczej i eksperymentalnej zmierzającej do przywrócenia jakości zapisów na walkach. W laboratorium opracowano metodę słabego nacisku igły odtwarzającej, co dało możliwość rozszyfrowania zapisu na nieruchomym cylindrze. Dźwięki innych wałków odczytano za pomocą specjalnie opracowanej melody odbicia promieni laserowych. O folklorze Ajnów mówiła również L. I. Rublowa (lużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Na podstawie tekstów zebranych przez B. Piłsudskiego przeanalizowała ona styl bajek. T. W. Czykowa wygłosiła komunikat "W sprawie formantów toponimicznych języka ajnuskiego w toponimii Okręgu Sachalińskiego". W komunikacie tym zaprezentowano interesującą próbę porównawczych studiów toponimii. Pozwoliło to poznać wiele ważnych spraw związanych z życiem Ajnów. O dorobku naukowym innego polskiego etnografa S. Poniatowskiego mówił M. D. Simonow (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Komunikaty przedstawione w sekcji "Sachalin w drugiej połowie wieku XIX i na początku XX wieku" bezpośrednio nie wiązały się z osobą B. Piłsudskiego i jego dorobkiem naukowym. Historię kolonizacji Sachalinu oraz zaludnienia wyspy w drugiej połowie XIX wieku omawiała O. T. Bazalijskaja, pracownik Państwowego Archiwum Okręgu Irkuckiego. Komunikat przygotowano na podstawie dokumentów z tego naj starszego archiwum Dalekiego Wschodu, wśród których zachowały się interesujące materiały, także do historii Sachalinu. Jest tam np. zespół osobowv 11 - Lud l. LXXV �322 N. W. Kiry/owa, Korsakowskiego omówił znanego Szpitala badacza W. M. Sierebrennikow Fot. 3. Prezydium Syberii Okręgowego. konferencji - i Dalekiego Jego (Państwowe Archiwum Okręgu prowadzący obrady Dokumenty mówil o historii Oddziale dyrektor z ezlerech archiwum zespołów, archiwum, lym W. S. Sobolew. mówiła Boh<ltcrcm jej wysl,/picnia człowiek sachalitlskiej ropy Na I. Akademii podslawie (polska), boga l,! baz« źródłową działacz pochodzącego z osady prelegentki O holenderskich lingwista badaniom Do historii, z Holandii swych ciekawszych jak Tjeerd Jego rodzice, de Graaf M. Vriesa w ramach i literatury. Icdwie O IDnym Iwanowicz Jcgo imię RAN. ZOlow - związane jest chłopi z Guberni (Jużno-S<lchalillski A. I. Pawłow<l Charkowskiej, zostali zesłani wieku. z<linteresowaniach rodaków- wyspy maleria/ów, JęzykoZn<lWSIW<l Georgij oświecony. rosyjskim. w poznaniu naftowej. Ado-Tymowa. w kOI1cU XIX referat lej placówki. (Instytut O historii opanowania Sachalinu przez Rosjan mówil l. A. S<lmarin Pai\slwowy Instytut Pedagogiczny). Komunikat op<lrto n<l wspomnieniach na wyspę wygłasza archiwum Nauk najważniejszych P. Sorokina energiczny. i studia Irkuckiego). w najstarszym O roli był pradziad lekarza szkice z Irkucka. się również RAN. on zadziwiająco rodzinnym, nieprzeciętn<l. z odkryciem zachowały Archiwum przedstawił razem Sankt-Petersburg). osobowość Sachalinu Petersburskim r«kopisy, prof. A. Majewicz historyk I R96-1899 w lalach nie ogłoszone B. Szostakowiez obecnie Wschodu. dotychczas I. J. prac Sachalinem, (Uniwersylet a w tym o spotkaniach Groningen). i P. F. Siebolda tcj sekcji Iskrzyckaja należały (Moskiewski Najwięcej Niemca na służbic trzy komunikaty Uniwersytet z Ajnami, uwagi rz"du opowiadał poświęcił on holenderskiego. dotyczące Pai\stwowy) zarówno analizowala �323 problemy Sachalinu w kontekście literatury Komunikaty S. W. Bykczyna Uniwersytet P,1I1stWOWy) poświl(cono W. Doroszewicza, Podczas Ponadto (Instytut pisz<!ccgo trzcciego. uroczyście końca sachalillsk i początku XIX AN RB, Mińsk) tematyce zawsze iej XX i S. J. Korniłowa w twórczości wieku. (Moskiewski znanego pisarza wyników obrad. po rosyjsku. ostatniego odsłonięto rosyjskiej Literatury dnia pomnik konferencji, nastąpiło B. Piłsudskiego, podsumowanie dłuta rzeźbiarza sachalińskiego W. N. Czebotoriewa. ..,.....c Me". ••• u •..• ~ )••• ····1". I o . OIUO.1CIU"e ------Fot. 4. Koperta oraz okolicznościowy stempel, otwarcia Program rum jednego konferencji przewidywał z regionów 30 uczestników w degustacji spotkania potraw Konferencja były audycje również zamieszkiwania spotkała oglądało rosyjskicj. Ponadto tytułem Ahorl'!Ji'ni Sac!Ja/il1l1, w opracowaniu Konferencji oraz jego badania wydany towarzyszyla także etnograficznc. biografii badacza oraz kolekcje etnograficznc Kala/Oil H'.I's/ml'y, pokazano Ajnów, został bibliofilski w dniu urodzin Nogliki Niwchów, ludowego Pisała uczestniczyło o niej prasa B. Piłsudskiego pierwszy Dobrym Bronisława W. Łatyszewa. życie unikatowych - B. Piłsudskiego źródeł zgromadzone przcwodnikiem Piłsudskiego, lokalna, dzienniku pod zbiorowym konferencji, obrazująca centPonad "Larsz". prac inicjatora - Niwchów. miejsce w centralnym wystawa po raz i Oroków. po.(-w;l'('()nej 125 rocznicy bytu - takźe na niej wiele nierzadko Niwchów druk głównego Zgromadzono do osady na Sachalinie. znalazły okolicznościowa - pocztowego Sachalinu i warunkami konferencji telewizji Północy wystl(PY zespołu zainteresowaniem Obrady do obiegu etnograficzną ludów się z życiem oraz sil( z dużym w radiu i telewizji. wycieczkę rdzennych zapoznało narodowych wprowadzone konferencji. dotyczących przez niego po wystawie Jużno-Sachalińsk był �324 1991. Cennym dopełnieniem zagadnień rozpatrywanych na konferencji był także trzeci numer ukazującego się w lużno-Sachalińsku "Biuletynu Krajoznawczego", 3: 1992, ze specjalną dedykacją Bronisławowi Piłsudskiemu i obszernym wstępem charakteryzującym jego życie i badania nad ludami Dalekiego Wschodu. 71umaczy/i z rosyjskiego Antoni Kuczyński, Zbigniew Marina lszczenko Wójcik WYSTAWA "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW DALEKIEGO (MUZEUM AZJI I PACYFIKU W WARSZAWIE) WSCHODU" Tak została nazwana wystawa zorganizowana w dniach od 81istopada 1991 do 10 lutego 1992 r. przez Muzeum Azji i Pacyfiku w jego Galerii Azjatyckiej przy ul. Freta 5 w Warszawie, przy współpracy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w lużno-Sachalińsku i Przymorskiego Zjednoczonego Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku. Wystawa była przedsięwzięciem podjętym w Polsce dla spopularyzowania tego znanego w świecie uczonego i jego dziedzictwa naukowego w jego własnej Ojczyźnie, z okazji obchodzonej 2 listopada 1991 roku 125 rocznicy urodzin Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycja składała się z trzech części: biograficznej, etnograficznej oraz publikacji B. Piłsudskiego i o nim. W części biograficznej pokazano fotografie i dokumenty - krajobraz rodzinnego Zułowa na Litwie, domy, w których Piłsudscy mieszkali w Wilnie, portrety rodziców Bronisława - lózefa i Marii z Billewiczów Piłsudskich, członków konspiracyjnego kółka samokształceniowego "Spójnia", do którego należeli m.in. Bronisław i lózef Piłsudscy, gmach Uniwersytetu Petersburskiego, w którym studiował Bronisław, członkówantycarskiego spisku Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli (za udział w nim został skazany na śmierć, a następnie na sachalińską katorgę), zdjęcia więźniów transportowanych statkiem wokół południowych wybrzeży Azji na Sachalin, fotografie sprzed wieku Aleksandrowska i Rykowskoje, w których przebywał Piłsudski na katordze, obrazki katorżników przy pracy i cerkwi, w której budowie uczestniczył Piłsudski, szopę, w której mieściło się Sachalińskie Muzeum w czasach kiedy Piłsudski gromadził dla niego zbiory etnograficzne i przyrodnicze oraz współczesny gmach tegoż Muzeum, zbudowany przez lapończyków w 1937 roku, panoramę Władywostoku z początków XX wieku i gmach miejscowego muzeum, w którym pracował Piłsudski po zwolnieniu z katorgi, grupę przyjaciół Bronisława w laponii i zdjęcie jego syna i wnuka zamieszkałych w laponii i reprezentujących dalekowschodnią linię rodu Piłsudskich, budynek Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w którym Piłsudski pracował podczas pobytu w Galicji, korespondencję, jaką w tym czasie prowadził ze znanymi polskimi pisarzami oraz ze Smithsonian Institution w Waszyngtonie a takźe poświęcony mu artykuł, opublikowany w jednym z polskich pism emigracyjnych we Francji w związku z jego śmiercią. Część etnograficzna wystawy prezentowała zebrane przez Bronisława Piłsudskiego obiekty kultury materialnej i duchowej oraz wykonane przez niego fotografie sachalińskich Niwchów i Ajnów oraz nadamurskich Nanajów. Pokazano w tej części m.in. oryginalną odzież i obuwie wykonane ze skóry łososia, bogato zdobione chałaty i pasy Ajnów, interesujące rzeźby - maski Nanajów, modele zabudowań mieszkalnych i gospodarczych Niwchów i Nanajów oraz łodzi rybackich, sieci, warsztatów tkackich, broni myśliwskiej, narzędzi i sprzętów domowych, ajnuskich ozdób dla niedźwiedzi, duży wybór zabawek dla dzieci oraz amuletów myśliwskich, leczniczych i kultowych ludów Azji Północno-Wschodniej, w tym ajnuskie paliki kultowe "Inau·'. Szczególnie interesujące były fotografie Ajnów sachalińskich, na których wyraźnie widać ich odmienność od innych ludów tego regionu świata, będącą do dziś nie rozwiązaną zagadką i przedmiotem studiów �325 Fot. I. Pomnik Bronisława Piłsudskiego na dziedzińcu muzeum w JuŻno-Sachalińsku. Warszawy", 1993: 146). (Rep. "Życie nad ich pochodzeniem. Do tej części wystawy zaliczyć również należy słynne wałki fonograficzne Piłsudskiego, na których w początkach XX wieku zarejestrował pieśni obrzędowe Ajnów. Wałki zostały przez niego przywiezione do Polski, cudownie odnalezione w okresie międzywojennym w Krakowie i później zapomniane, ponownie odnalezione po drugiej wojnie światowej i odczytane przy pomocy techniki laserowej w Japonii. Poświęcono im m.in. międzynarodowe sympozjum naukowe w Sapporo w 1985 roku, a na motywach odtworzonych z wałków pieśni skomponowano tam ajnuską "operę". Film, na którym zarejestrowano ten spektakl, był pokazywany podczas wystawy w Galerii Azjatyckiej. Wraz z wałkami pokazano również współczesny im fonograf Edisona. Ostatnia część wystawy była poświęcona publikacjom naukowym Bronisława Piłsudskiego, w językach: polskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, japońskim i francuskim, poczynając od jego pierwszych sprawozdań meteorologicznych, opublikowanych w latach 1895 i 1896 w "Kalendarzu Sachalińskim", aż po zbiór wszystkich jego prac, nierzadko unikatowych dzisiaj egzemplarzy, jak np. książka pl. Materials for the study of the Ainu language and folklore, wydanej w Krakowie w 1912 roku. Pokazano również dokumentację międzynarodowego sympozjum nt. dorobku naukowego B. Piłsudskiego, jakie odbyło się w Japonii w 1985 roku, a także - dołączone już w czasie trwania wystawy - pierwsze materiały z kolejnego międzynarodowego sympozjum, jakie odbyło się na Sachalinie niemal równocześnie z omawianą wystawą, z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego. Zdołano także pokazać m.in. fotografię pomnika Bronisława Piłsudskiego, odsłoniętego 2 listopada 1991 w Jużno-Sachalińsku oraz okolicznościowe koperty i znaczki pocztowe, wydane z tej okazji przez miejscową pocztę. �326 Fot. 2. Moment otwarcia wystawy, przemawia dyrektor Muzeum Azjii i Pacyfiku w Warszawie Andrzej Wawrzyniak. (Fot. W. Osica) Wystawa stała się czynnikiem inspirującym zainteresowanie polskich środków masowego przekazu osobą B. Piłsudskiego. Przed i w czasie trwania wystawy Polskie Radio nadało co najmniej cztery audycje, m.in. z udziałem polskiej dziennikarki pracującej w radiu sachalińskim oraz dyrektora Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczcgo. Co najmniej trzykrotnie pokazano wystawę w Telewizji Polskiej (a także w Telewizji Moskiewskiej). Kilka artykułów ilustrowanych zdjęciami ukazało się na jej temat w polskiej prasie. W Galerii Azjatyckiej odbyło się kilka spotkań i imprez towarzyszących wystawie. Regularnie organizowano pokazy filmów o B. Piłsudskim i ludach Azji Północno-Wschodniej i ich kulturze, historii odnalezienia i odczytania wspomnianych już wałków fonograficznych. W związku z prezentowanymi na wystawie próbkami dalekowschodnich ziół leczniczych, zebranymi przez B. Piłsudskiego, zorganizowano ł 5 listopada 199 J spotkanie z prezesem Amurskiej Federacji Tsunami, Walerym Owsiannikowem i jego polskim partnerem, prezesem Polskiej Federacji Tsunami, Ryszardem Muratem. Kilkumiesięczny pobyt B. Piłsudskiego w Japonii, w latach 1905-1906, był pretekstem do zorganizowania na wystawie, przy współpracy Ambasady Japonii w Warszawie i Towarzystwa Polsko-Japońskiego, prezentacji japońskiej muzyki dworskiej "Gagaku", w ramach programu dorocznych "Dni Japońskich w Polsce". l lutego 1992 roku odbył się w Galerii Azjatyckiej publiczny pokaz polskiego filmu telewizyjnego o B. Piłsudskim - Starszy Brat oraz spotkanie z autorem filmu, red. Witoldem Stefanowiczem. W spotkaniu uczestniczyli m.in. mieszkający w Polsce członkowie rodziny Piłsudskich. Kilka dni wcześniej, tj. 25 stycznia 1992 roku, spotkali się z publicznością Galerii Azjatyckicj Katarzyna i Andrzcj Mazurkiewiczowic, którzy opowicdzicli o swoich wędrówkach syberyjskich, ilustrując opowieść przeźroczami. �327 Wystawa była oka7j,! do spotkali osób zainteresowanych ludami Azji Północno-Wschodniej oraz dzicjami Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycję zwiedziły m.in. jego bratanica - p. Zofia Lisowska z m<;żem, która uczestniczyła w uroczystości otwarcia wystawy, oraz córki Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wanda Piłsudska i Jadwiga Jaraczewska, a także członek i kronikarz tej rodziny, Witold Kowalski z Londynu. Zaszczycili również wystawę swoją obecnością, a wcześniej współpracą przy jej zorganizowaniu, polscy znawcy przedmiotu - profesor Alfred F. Majewicz z Poznania i Antoni KuczYliski z Wrocławia. Dwukrotnie gościli w Polsce zasłużeni rosyjscy popularyzatorzy wiedzy o życiu i działalności Bronisława Piłsudskiego oraz opiekunowie jego dalekowschodnich zbiorów - główny kustosz Sachaliliskiego Muzeum Krajoznawczego, p. Kira J. Czerpakova i pracownik naukowy Przymor- Fot. 3. Zofia Lisowska - bratanica B. Piłsudskiego wraz z mę7.em oraz Wiera W. Kobko współautorka scenariusza wystawy, pracownik Muzeum im. K. W. Arseniewa we Władywostoku. Fot. W. Osica. �328 skiego Muzeum im. W. K. Arseniewa, p. Wiera W. Kobko, autorki scenariusza etnograficznej części wystawy. Gościli także dyrektorzy Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczego, pp. Władysław M. Łatyszew i Marina lszczenko, którzy w Warszawie spotkali się m.in. z liczną grupą polskich nauczycieli zainteresowanych tematem wystawy, a ponadto odwiedzili Wrocław i Poznań, gdzie również uczestniczyli w spotkaniach naukowych. Wystawa w Galerii Azjatyckiej Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie miała przypomnieć wybitnego i powszechnie znanego w świecie uczonego, a równocześnie przyczynić się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o odległych i mało u nas znanych ludach Dalekiego Wschodu oraz ich oryginalnych kulturach, których badaniem zajmował się Bronisław Piłsudski. Ocena realizacji tego zamierzenia nie jest jednoznaczna. Z jednej strony rzeczywiście udało się nam stosunkowo nieżle nagłośnić sprawę w środkach masowego przekazu, zorganizować kilka spotkań itp. Z drugiej jednak strony zainteresowanie publiczności wystawą było stosunkowo niewielkie. Wydaje się, że dominujące w naszym życiu codzienne problemy skutecznie odwracają uwagę społeczeństwa od spraw odległych w czasie i przestrzeni, nawet ciekawych i cieszących się znacznie większym zainteresowaniem za granicą - w Japonii, Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce. Na koniec czuję się zobowiązany do wyrażenia wdzięczności tym instytucjom w Polsce i za granicą, które współpracowały z Muzeum Azji i Pacyfiku w urzeczywistnieniu projektu wystawy, a mianowicie: Sachalińskiemu Okręgowemu Muzeum Krajoznawczemu w lużno-Sachalińsku i Przymorskiemu Zjednoczonemu Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku, Muzeum Tatrzańskiemu im. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, które dostarczyło na wystawę fotografie i dokumenty z czasów pobytu Piłsudskiego w Galicji. Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wypożyczył nam wałki fonograficzne Piłsudskiego oraz Muzeum Techniki w Warszawie, które uzupełniło ekspozycję fonografem Edisona, Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która przekazała na wystawę list B. Piłsudskiego i zaoferowała wyposażenie kolekcji zdjęć Piłsudskiego, Stowarzyszeniu Polska - Związek Radziecki (obecnie: Polska - Rosja), które wsparło nasze przedsięwzięcie materialnie, Muzeum Antropologii i Etnologii im. Piotra Wielkiego w Petersburgu, które zaoferowało nam największą, prawdopodobnie nigdy i nigdzie nie eksponowaną część zbiorów etnograficznych Piłsudskiego, oraz Muzeum Historycznemu Hokkaido w Sapporo, które zgłosiło podobną gotowość przysłania nam swojej części zbiorów Piłsudskiego (dwie ostatnie oferty nie zostały niestety wykorzystane z przyczyn techniczno-organizacyjnych), a także wszystkim wymienionym tu i nie wymienionym osobom, których bezinteresowny udział przyczynił się do realizacji naszego celu. Mam nadzieję, że wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" przyczyni się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o wartościach kulturowych innych narodów (co jest także głównym zadaniem Muzeum Azji i Pacyfiku) a tym samym do lepszego wzajemnego zrozumienia, współpracy i przyjaźni narodów. Sądzę ponadto, iż była ona ogniwem łańcucha działań podejmowanych przez różnych ludzi i instytucje dla upowszechnienia wiedzy o polskim wkładzie do światowej nauki i kultury i o tych Polakach, z których nasz naród powinien być dumny. Józef UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW BADAŃ BRONISŁAWA NAD LUDAMI DALEKIEGO WSCHODU Pewne ożywienie które zauważalne jest i popularyzacyjnych który sprawuje pieczę Żytek PIŁSUDSKIEGO związane z popularyzacją dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, w różnych inicjatywach krajowych - sensu stricto naukowych, a także nie bierze swego początku z jakiegoś jednego ośrodka koordynacyjnego, nad rozwojem badań i studiów tyczących się biografii tego wybitnego �329 badacza ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - oraz jego dorobku naukowego. Prace w tym zakresie prowadzone są niezależnie od siebie w trzech ośrodkach akademickich i naukowych w Polsce, tj. w Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu. Skoro już napomknięto o tych "ośrodkach" warto może wspomnieć i o tym, że z wyjątkiem zespołu poznańskiego, połączonego także w jakimś sensie unią personałną z Międzynarodowym Instytutem Studiów Etnolingwistycznych i Orientalnych założonym i prowadzonym przez profesora Alfreda Majewicza w Stęszewie koło Poznania, posiadającego środki finansowe z grantów zagranicznych na studia żródłowe i prace edytorskie nad Dziełami Zebranymi B. Piłsudskiego, inne przedsięwzięcia organizacyjno-badawcze związane z postacią B. Piłsudskiego prowadzone przez wspomnianych już: A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, nie posiadają instytucjonalnego oparcia i realizowane są z tzw. środków własnych. Wszyscy wymienieni powyżej utrzymują rozległe kontakty naukowe, prowadzą wymianę informacji i wspomagają się w realizacji nadrzędnego celu jakim jest możliwie szybkie i pełne ogarnięcie wiedzą i dokumentacją źródłową poszczególnych etapów życia B. Piłsudskiego oraz recepcji jego badań nad ludami Dalekiego Wschodu we współczesnej antropologii kulturowej. Skoro mowa o tych kontaktach nadmienić wypada, iż obejmują one różne ośrodki naukowe w kraju i za granicą, a w liczbie tych ostatnich wymienić należy archiwa, muzea, uniwersytety i instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk, podobne placówki w Japonii, w Niemczech, Stanach Zjednoczonych. W ostatnim okresie do grona osób zajmujących się B. Piłsudskim doszedł jeszcze Witold Kowalski z Londynu - Warszawy, a w marcowym biuletynie (1990) Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce opublikowano specjalny komunikat, w którym między innymi czytamy: " ... wiedza o życiu osobistym Bronisława Piłsudskiego jest bardzo fragmentaryczna. W rękach rodziny zachowała się tylko garŚĆ listów i kilka fotografii. Olbrzymie jego zbiory, gdzie obok materiałów ściśle naukowych znajdowały się notatki, listy etc. uległy rozproszeniu w czasie ł wojny światowej, reszta zaś spłonęła w Instytucie Wschodnim w Warszawie we wrześniu 1939 roku. Chcąc uratować od zapomnienia pamięć o życiu stryja, Dr Wanda Piłsudska rzuciła ostatnio myśl systematycznego zbierania wszelkich pamiątek mających związek z Bronisławem Piłsudskim. Pracy porządkowej podjął się Witold Kowalski z Londynu. W związku z tym zwracamy się do wszystkich osób, w których rodzinach zachowała się pamięć o Bronisławie Piłsudskim, korespondencja, wzmianki w pamiętniku, wspólne fotografie, czy przekazy ustne - z prośbą o przysłanie ich pod adresem: Witold Kowalski, 6 Columbia Point, London SE 16 1 BE. Brak jest zwłaszcza danych o życiu Bronisława Piłsudskiego w łatach 1906-19ł4 w Galicji oraz z lat I wojny światowej, gdy przebywał w Wiedniu, Szwajcarii i Paryżu". Wiemy także, że konkretyzuje się myśl pełniejszego przedstawienia i opracowania zasobów źródłowych dotyczących B. Piłsudskiego, znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, a 5 tom "Rocznika Podhalańskiego" (1991) odkrywa nieco z nich i odpowiednio opisuje, co bez wątpienia jest wydarzeniem szczególnym. Jakkolwiek z treści artykułu nie wynika jednoznacznie, że właśnie Zakopane, a właściwie Muzeum Tatrzańskie zamierza dalej zajmować się problematyką związaną z życiem i pracą B. Piłsudskiego, to nie od rzeczy będzie sugestia by właśnie ta placówka, powiązana naj mocniej z działalnością Bronisława Piłsudskiego w okresie jego pobytu w Galicji stała się kolejnym "ośrodkiem" badawczym, który podejmie systematyczną pracę oraz zorganizuje kolejną konferencję międzynarodową poświęconą tej niezwykłej w historii naszej nauki postaci wraz z upamiętnieniem zasług jakie B. Piłsudski położył na rzecz "badania ludu góralskiego" Podhala. Przypadająca na listopad 1991 roku 125 rocznica urodzin Bronisława Piłsudskiego nie miała w nauce polskiej charakteru szczególnych obchodów. Wypada jednak wspomnieć, że zainaugurowano ją otwarciem wystawy pod nazwą "Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu; ze zbiorów muzeum na Sachalinie i we Władywostoku" w Galerii Azjatyckiej przy ulicy Freta 5 w Warszawie, będącej placówką Muzeum Azji i Pacyfiku, kierowanego przez Andrzeja Wawrzyniaka. Gwoli dokumentacyjnej zwięzłości podkreślić trzeba, iż było to w tydzień po rozpoczęciu na Sachalinie międzynarodowej konferencji poświęconej B. Piłsudskiemu (zob. str. 3 ł6), z udziałem referatowym polskich specjalistów - A. Kuczyńskiego, A. Majewicza �330 i T. Wicherkiewicza. Rocznicowe przedsięwzięcia rozciągnęły się w czasie aż do roku 1992 i obejmowały, oprócz scharakteryzowanej już warszawskiej wystawy, przede wszystkim wielorakie formy edytorskie, naukowe i popularne, w tym także audycje radiowe i telewizyjne. Zacznijmy może od przedsięwzięć edytorskich. Na czoło wysuwają się tutaj zabiegi poczynione przez redakcję rocznika "Lud", w których efekcie na jego łamach opublikowano artykuły poświęcone B. Piłsudskiemu, przygotowane przez specjalistów z Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachałińsku z inicjatywy Władysława Łatyszewa, dyrektora tej placówki. a także artykuł A. Kuczyńskiego i opracowanie B. Piłsudskiego opublikowane po raz pierwszy w Polsce, z odnalezionego w Tomsku autografu. Ponadto nakładem wydawnictwa CIA-BOOKS - SVARO, LTO z Poznania ukazała się książka A. F. Majewicza, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, zawierająca wiele nowych informacji dotyczących B. Piłsudskiego (zob. recenzja tej książki w bieżącym tomie "Ludu", s. 272). W roku 1991 w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza obroniona została praca magisterska pt. Krackij oczerk ekonomiczeskogo hyca Ajnow na O. Sachalin i Karafuto ainu-no jotai Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza cekstów z uscaleniem ich genezy i chronologii, napisana przez Tomasza Wicherkiewicza, pod kierunkiem pror. dr. hab. Alfreda Majewicza. Ustalenia autora przedstawione zostały także na wspomnianej już sachalińskiej konferencji. Ponadto w trakcie realizacji znajdują się inne prace przygotowywane pod kierunkiem A. Majewicza przez Jolantę Olejniczak na temat: DziałalnoŚ£' społeczna Bronislawll Piłsudskiego po powrocie na ziemie polskie i jej dokumentacja; Agnieszkę Oanielewską na temat: W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopiśmiennych i opublikowanych Bronisława Pi/sudskiego. Wyniki kwerendy w tym także dotycząca korespondencji Bronisława Piłsudskiego do pisarza japońskiego Futabatei Shimei, ze zbiorów archiwalnych Uniwersytetu Waseda w Tokio. Wspomnieć tu także trzeba, iż w 1989 roku w ramach Wyższego Studium Fotografii w Warszawie, napisana została praca pl. Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym BrOIlisława Pi/su dskiego - recepcja jego fotogrąfii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-/905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii, autorstwa Norberta Komana. Ponadto w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych B. Piłsudskiego udostępniono specjalistom część jego rękopiśmiennej spuścizny w formie niskonakładowych preprintów wydawanych przez Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które po odpowiednim opracowaniu merytorycznym i redakcyjnym wejdą w skład wspomnianych powyżej Dzieł wydawanych w języku angielskim pod ogólnym tytułem Collected lłbrks of Bronisław Piłsudski, edited !Illder the general supervision of Alfred F. Majewicz przez International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies powstałym w Stęszewie koło Poznania, którym kierujc wspomniany już pror. dr Alfred Majewicz. Preprinty te to: B. Piłsudski, Ainu prayer Texts, z. 1-4, Sapporo- Poznań 1984-1985; tenże, Materials for the study of the Orok (Uiltll) language and folklore, z. 1 Poznań 1985 i z. 2 Poznań 1987; tenże, Materials for the study of the Olcha (Ułca/Mangun/Nani) language and folklore. Sapporo - Poznań 1984-/985, wszystkie w opracowaniu redakcyjnym A. Majewicza opublikowane w ramach zeszytów Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu. Wśród przedsięwzięć edytorsko-organizacyjnych związanych zc 125 rocznicą urodzin B. Piłsudskiego należy wymienić także publikacje, które ukazały się w kraju i za granicą. Są to opracowania: A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudski czyli sztuka słu:enia ludziom i nauce. "Niepodległość", t. 24: 1992; tenże, Katorżnik z rodu Pilsudskich, "Sybirak", l: 1991; tenże, Bronislaw Pi/sudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Bronislaw Piłsudski wieczny tulacz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; tenże, Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr I; 1992; tenże, Etnograf z pŹ('tnem katorżnika, czyli rzecz o Bronislawie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 5-6, 1992; Literacki ohraz Bronisława Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2: 1992; tenże, Bronislaw Piłsudski lind his eontribucion to the Ethnographical Museology, "Ethnologia Polon a", vol. 15/16: 1991; W. Kowalski, Króckie policyczne życie Bronislawa Piłsudskiego. Ścieżka ohok drogi, "Nowy Świat" z dnia 30-31 maja 1992 rok u i komentarze, �331 oraz pomieszczony w "Roczniku Podhalańskim", 5: 1992 szkic Wacława Polakiewicza pl. Był także BrOIlisław, zawierający ciekawy materiał ilustracyjny, między innymi fotografię pisanego przez Bronisława Piłsudskiego zawiadomienia o jego odczycie o Ajnach. Na marginesie tej publikacji rodzi się refleksja, że opublikowano stanowczo za mało jak na wielkie zasługi tego badacza dla ożywienia życia naukowego w Zakopanem, jego działalności społecznej na Podhalu i organizatorskiej w zakresie etnografii tego regionu jak również edytorskiej. luż choćby z tego względu możemy się domagać od Muzeum Tatrzańskiego wydania archiwaliów Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzallskiego, pisanych nieraz przez B. Piłsudskiego oraz innych materiałów źródłowych dotyczących jego osoby. W liczbie rocznicowych przedsięwzięć znajduje się także opracowanie W. Łatyszewa i Z. Wójcika pl. Bronisław Piłsudski i jeyo badania meteoroloyiczne na Sachalinie (maszynopis w posiadaniu autorów tego szkicu) przygotowywane do druku. Bazą źródłową tego artykułu były archiwalia odnalezionc w Centralnej Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie oraz znajdujący się w archiwum w Tomsku rękopis projektu organizacji sieci meteorologicznej na Sachalinie. Organizatorem tej sieci - nowatorskiego przedsięwzięcia jak na owe czasy - był B. Piłsudski, który w latach 1896-1897 opublikował dwa artykuły: pl. Obzor poyody IV selenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 y. (po nOIVomu stilju) "Sachalinskij kalendar" 1896, s. 101-106 i Obzor pogody w selenii Rykowskom Tymowskoyo ok ruga w 1896 godu (po nowomu stilju), tamże, 1897, s. 160-173. Rękopis zapisów meteorologicznych B. Piłsudskiego znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie, sygn. F 9-2340. Rocznicowe obchody legły także u podstaw inicjatywy wydawniczej, która przyoblekła się w kształt książki zatytułowanej Bracia Bronisław i Józef Piłsudscy na Syberii, autorstwa A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, przygotowywanej do druku w ramach "Biblioteki Zesłańca", wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Opracowanie to zostanie wzbogacone studium B. Piłsudskiego pl. Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku (odnalazł je w Tomsku M. W. Łatyszew i ogłosił z rękopisu w 1989 roku w lużno-Sachalińsku) oraz jego niezmiernie ważnym rzec można aktem prawnym zatytułowanym Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów, również ogłoszonym po raz pierwszy w języku polskim dzięki współpracy z sachalillskim ośrodkiem badawczym, zajmującym się pracami nad spuścizną naukową B. Piłsudskiego, tj. wspomnianym już Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajoznawczym w luźno-Sachalińsku. Być może zakres tej książki poszerzony zostanie o inne źródłowe teksty B. Piłsudskiego znajdujące się w polskich archiwach. Staraniem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukazała się w "Ilustrowanym Magazynie Polskim - Relax", nr 12: 1992 wychodzącym w Chicago, stosowna notka informacyjna zatytułowana Pomnik B. Pi/sudskiego na Sachalinie poświęcona omówieniu ważniejszych rezultatów sachalińskiej konferencji naukowej, w kraju natomiast podjęte zostały zabiegi w Ministerstwie Łączności o wydanie znaczka pocztowego z podobizną B. Piłsudskiego, nadania imienia jednej z sal Wydziału Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego imienia B. Piłsudskiego, a także nazwania jego imieniem jednej z ulic lub placu w Zakopanem oraz umieszczenia stosownej tablicy w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem upamiętniającej jego zasługi dla tej placÓwki. By zakres tych informacji był pełniejszy przywołać trzeba także krótki film historyczno-biograficzny o B. Piłsudskim, zatytułowany Starszy Brat, autorstwa W. Stefanowicza emitowany przez Telewizję Polską w programie ogólnopolskim w 1991 roku, a także audycje radiowe w rozłgłośni warszawskiej z udziałem A. Majewicza, Z. Wójcika i l. Żytka oraz we wrocławskiej - z udziałem A. Kuczyńskiego, U. Lubcckiej i W. Łatyszewa. Mimo dużego rozproszenia różnych inicjatyw naukowych i popularyzacyjnych związanych z postacią B. Piłsudskiego, udało się na przestrzeni ostatnich paru lat wprowadzić postać tę w szerszy obieg społeczny i naukowy, zarówno w kraju jak i poza jego granicami - przede wszystkim w Japonii i Rosji. W kraju natomiast trwa nadal przebijanie się z różnymi inicjatywami naukowymi i popularyzacyjnymi. Oto bowiem - o czym wspominał A. Majewicz w cytowanej już publikacji towarzyszącej warszawskiej wystawie - " ... tzw. Komitet Badań Naukowych w Warszawie, monopolista od pieniędzy na naukę, nic uzna I w ogóle za celowe dofinansowanie końcowej fazy tego projektu �332 (wydania Dzieł Zebranych) badawczego. Póki co, kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność mimo to". Okazuje się też, że łatwiej było urealnić pomysł wzniesienia na Sachalinie pomnika B. Piłsudskiego i zorganizowania tam międzynarodowej konferencji, aniżeli zrealizować u nas zamiar wydania znaczka pocztowego z jego podobizną, którego emisja jest ciągle blokowana przez Ministerstwo Łączności Rzeczypospolitej Polskiej. Anloni Kuczyński Antoni Kuczyński Zbigniew Wójcik BIBLIOGRAFIA PRAC POLSKICH AUTORÓW O BRONISŁAWIE PIŁSUDSKIM PISZĄCYCH W obrębie przedsięwzięć dokumentacyjnych związanych z postacią Bronisława Piłsudskiego, podjętych między innymi w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych, jednym z ważniejszych jest sporządzenie pełnej bibliografii jego prac, drukowanych i rękopiśmiennych, dokumentów urzędowych, fotografii, korespondencji i innych materiałów źródłowych. Pierwsze próby dokumentacyjne w zakresie bibliografii podjęte zostały przed laty przez Kazimierę Zawistowicz i Juliusza Zborowskiego. Później kontynuowali je Antoni Kuczyński, Alfred Majewicz, Kazimierz Malinowski, Henryk Swienko oraz japoński etnolog Koichi Inoue, który podczas konferencji naukowej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu w Sapporo (1985) przedstawił najpełniejszą na owe czasy bibliografię B. Piłsudskiego, poprzedzoną wieloma kwerendami w Japonii, Polsce, Rosji, Francji i Niemczech. Jego ustalenia uwzględnione zostały przez A. Majewicza, który w parę lat później, korzystając także z innych publikacji, ogłosił skrupulatnie zestawioną Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Works of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990 (druk powielony, Instytut Językoznawstwa UAM w Poznaniu). Dzisiaj nie jest aktualna, bowiem udało się odnaleźć inne jeszcze prace B. Piłsudskiego. Z wyjątkiem pracy A. Majewicza pozostałe wykazy bibliograficzne nie ukazały się w formie oddzielnych publikacji; stanowiły załączniki do opracowań poświęconych B. Piłsudskiemu. Prace te zestawione są w poniższej bibliografii. Należy spodziewać się, że przygotowywana angielskojęzyczna wersja Dziel Zebranych B. Piłsudskiego poszerzy znacznie aktualny stan wiedzy o pracach tego badacza opublikowanych w czasopismach krajowych i zagranicznych. Tutaj natomiast zestawiono po raz pierwszy bibliografię prac polskich autorów, piszących o Bronisławie Piłsudskim, korzystając z materiałów źródłowych będących w posiadaniu redakcji Dziel Zebranych ale i znacznie je poszerzając o inne prace pominięte w tych zbiorach, odnalezione w czasie żmudnych kwerend. Zdajemy sobie sprawę, że publikowany wykaz nie jest z całą pewnością kompletny, że dalsze poszukiwania źródłowe przyniosą nowe uściślenia, zdecydowaliśmy się jednak na opublikowanie tej bibliografii wierząc, iż może być ona przydatna dla przyszłych badaczy chcących uczynić B. Piłsudskiego przedmiotem swoich studiów naukowych. �333 * 1. Aku [= Antoni Kuczyński] 1992 - al-oclaw - Sachalin, "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 6, s. 15, Wrocław 2. Armon Witold 1981 - Piłsudski Bronislaw Piotr (czasem podpisywał się Ginet-Piłsudski 1866-1918) , "Polski Słownik Biograficzny", t. 26, s. 305-308, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź 3. Bańczerowski Jerzy 1964 - Zapisy fonograficzne Ajnów, "Biuletyn Fonograficzny", nr 6, s. 91-96, Poznań 4. Bańczerowski Jerzy 1985 - On discovery and first attempts at rerecording B. Piłsudski's Ainu phonographic materia/s, [w:] Proceedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International, Symposium Hokkaido University, s. 10-20, Sapporo 5. Bańczerowski Jerzy, Majewicz Alfred F. 1985 - Toward a restoration of Bronislaw Piłsudski's scholary bequeathal, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics, Working Paper, nr 14, s. 1-26 i załącznik, Poznań 6. Bazylow Ludwik 1975 - Syberia, s. 113, 169, 501, Warszawa 7. Bazylow Ludwik 1984 - Polacy w Petersburgu, s. 275-276, Wrocław 8. Bieliński Stefan 1936 - Król Ajnosów, "Prosto z Mostu" - Tygodnik Literacko-Artystyczny, r. 2, nr 5, s. l, Warszawa 9. Bratkowski Stefan 1991 - I nna Syberia, "Tygodnik Powszechny", nr 28, s. 4-5, Kraków 10. Bron ... 1893 - Bronislaw Piłsudski, "Przedświt", seria II, nr 3, s. l, Londyn 11. Budny Michał 1988 Bronislaw Piłsudski. (Życie i twórczo.~c1, "Niepodległość", t. 21, s. 180-197, Nowy Jork �334 12. Cabanowski Marek 1990 - Discoverer of the Ainu, "The Warsaw Voice", nr 7, s. II, Warszawa 13. Cisek Janusz 1992 - Kalendarium działalno.ki Józefa Piłsudskiego. Uzupełnienie do Kroniki życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, s. 9-11, 16, 183, Nowy Jork 14. Cia rus (= Nowaczyński Adolf) 1908 20 Lat na Sachalinie. Losy i prace naukowe Bronisława Piłsudskie{]o, "Świat", nr 3, nr 12, s. 10-11, Warszawa 15. Czachowski Kazimierz 1938 - Wac/aw Sieroszewski. Życie twórczo.fe:' s. 102-111, Lwów 16. Danielewska Agnieszka 1992 - W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopdmiennych i opublikowanych Bronisława Piłsudskie{]o. Wyniki kwerendy. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies. w Stęszewie. 17. Danilowski Gustaw 1913 - Bronisław Piłsudski, etnograf polski, "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, s. 186-187, Warszawa 18. Datko Andrzej 1983 Bronisław brat Józefa, "Przegląd Powszechny", nr II, s. 241-247, Warszawa 19. Fogler Janusz 1988 - Wyspa na końcu swtata, "Razem", nr 3, s. 15-17, Warszawa 20. Gadomski Adam 1929 - PoLacy odkrywcy i podróżnicy, "Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego rok 1929", s. 135-143, Kraków 21. Garlicki Andrzej 1981 - U źródeł obozu belwederskiego, s. 12, 14, 16-17, 19,21, 24-25, 30, 59. Warszawa 22. Garlicki Andrzej 1990 - Józef Piłsudski 1867-1935, s. 7-12, 14, 16, 20, 41, Warszawa 23. G.V. [= Gasztowtt Wacław] 1918 - N(xrologie, "Bulletin Polonais Literaire, Scientifiqe et Artistique", nr 359, s. 227, Paryż �335 24. Gładysz Mieczysław 1967 - Julius: Zborawski. Z historii etnografii Podhala, "Etnografia Polska", t. II, s. 44-61, W rocła w - Warszawa - Kraków 25. Gross Feliks 1934 - Sybir, zesłanie, nauka, "Droga", rocznik 13, nr 9, s. 802-810, Warszawa 26. [Hamolecki Konstanty?] 1893 - Bronisław Piłsudski, "Przedświt", seria l, nr 3, s. I, Londyn 27. H.P. [= Poznańska H. (?)] 1935 - Bronisław Piłsudski. Zarys biogrąficzny, "Sybirak", nr 4, s. 12-15, Warszawa 28. Historia ... 1973 - Historia etnoyrajii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 99, 176, 308, 332, Wrocław 29. Historia ... 1976 - Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały : konj'erencji we Hłoclawiu, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego, t. 102, s. 7,13-14,51-56,58,65,103,117,120,122,125, 127, 136-137, 156, 161, 164, 201-210, 214, 222, 228, Wrocław 30. Janik Michał 1928 - D:ieje Polaków na Syberii, s. 19, 418-420, Kraków 31. Janta-Połczyński Aleksander 1936 - Ziemia jest okrągła, s. 241-298, Warszawa 32. Jesionowski Alfred 1938 - Polacy na Dalekim Wschodzie, "Morze", nr 5, s. 26-27, Warszawa 33. Jaster Jan 1957 - Przedmowa [w:] Sieroszewski Wacław, Wvród kosmatych ludzi. Klucz Dalekiego W~chodu. Cejlon, najpi('kniejsza wyspa świata, Warszawa 34. Jędrzejewicz Wacław 1986 - Kronika ::ycia Józej'a Piłsudskiego 1867-1935, t. 1-2, s. 21-31, 36, 38-39, 41-48 w tomie I, Londyn 35. Kaczmarek Leon 1953 - Fonoyraj' na usługach dialektologii i etnografii muzycznej w Polsce, "Lingua Posnaniensis", [nr] 4, "Biuletyn Fonograficzny", [nr I], s. 19-54, Poznań 36. Kempf Zdzisław 1982 - Orientalizm Wacława Sieroszewskiego. Wątki japońskie, s. 17-18, Warszawa �336 37. Koman Norbert 1989 - Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym Bronisława Piłsudskiego - recepcja jego fotografii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-1905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii. Praca dyplomowa wykonana w Wyższym Studium Fotografii w Warszawie, pod kierunkiem Juliusza Garzteckiego. Maszynopis pracy znajduje się u prof. dr A. F. Majewicza - International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies, Warszawa 38. Kons. (?) 1991 - Słynne wałki z pieśniami Ajnów. Wystawa dorobku Bronisława Piłsudskiego, "Express Wieczorny", r. 45, nr 216, s. 3, Warszawa 39. K[otwicz] W[ładysław] 1936 - Bronisław Piłsudski, [w:] Piłsudski Bronisław, Pie,~ni liryczne Gilaków (Ze spuścizny rękopiśmiennej wydał W. Kotwicz), "Rocznik Orientalistyczny", t. XII, s. 159-167, 175, Lwów 40. Kovalskis Vitoldas Aleksandras 1992 - Bronislavas Ginetas Pilsudskis (1866-1918), "Svyturys", nr 9-10, s. 10-12, Wilno 41. Kowalski Witold 1992 - Ścieżka obok drogi. Krótkie polityczne życie Bronisława Piłsudskiego, "Nowy Świat", nr 127, dodatek "Podró~e i Marzenia", s. 8, Warszawa 42. Krzywicki Ludwik 1958 - W'ipomnienia, t. 2, s. 49; t. 3, s. 260, 267-270, 278, 329, 1959 Warszawa 43. Kuc Monika 1992 - Galeria Azjatycka. Na Sachalinie, "Gazeta Wyborcza", nr 8; dodatek "Gazeta na Weekend", nr 2, s. 10, Warszawa 44. Kuczyński Antoni 1968 - Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii ich kulturą, "Lud", t. 51, cz. 2, s. 558-560, Wrocław 45. Kuczyński Antoni 1972 - Syberyjskie szlaki, s. 8, 18, 23, 280, 335, 356-358, 360-364, 355-367, 378, 398, 429-430, 436, 405-408, 447, 468, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 46. Kuczyński Antoni 1972 - Shiberia-no kenkyii-to keizai-hatten-ni okeru Parando-no kaken, "Chiri", nr 6, s. 71-79, Tokio 47. Kuczyński Antoni 1973 - Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kultury. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii", pod red. Józefa Babicza; "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 87, s. 395-414, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk �337 48. Kuczyński Antoni 1977 - The contribution of Polish scientists to the investigation in Ainu culture, "Ethnologia Polon a", t. 3, s. 121-124, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 49. Kuczyński Antoni 1981 - Zarys historii polskich obserwacji i badań etnograficznych w Azji północnej, .<irodkowej i wschodniej, "Polskie badania obcych kultur ludowych". Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., "Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572, s. 73-74, Wrocław 50. Kuczyński Antoni 1985 - Bronislaw Piłsudski as a Practician and Theoretician of the Ethnographic Museology, [w:] Procedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, s. 265-271, Sapporo Si. Kuczyński Antoni 1987 - Hakuhutsukangaku-jitsumuka oyobi rironka-to shite-no Buronisuwafu Piusutsuki, [w:] Kato K., Kotani Y. (eds.) Piusutsuki shiryo-to hoppo shominzoku hunka-no kenkyu, Bulletin of the National Museum of Ethnology, Special Issue. nr 5, s. 123-129, Osaka 52. Kuczyński Antoni 1988 - Relacja Bronisława Piłsudskiego. Dobrze jest wierzyć szamanom, "Przyjaźń", nr 52-53, s. 11, 17, Warszawa 53. Kuczyński Antoni 1988 - "Król Ajnów" "Sprawy i Ludzie". Tygodnik polityczno-społeczny, nr 38, s. 10, Wrocław 54. Kuczyński Antoni 1989 - Ludy dalekie a hliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii, s. 6, 14, 19-20, 27, 36-38, 40, 61, 224, 290, 306, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk 55. Kuczyński Antoni 1990 - Józef Marszałkiem, Bronisław - Królem. Z Piłsudskim na kraj świata. Wywiad z A. Kuczyńskim - rozmawiała Anita Tyszkowska, "Dziennik Dolnośląski", nr 59, s. 8, Wrocław 56. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski and his contribution to the ethnographical museology, "Ethnologia Polona", t. 15/16, s. 169-175, Poznań 57. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski - wieczny tułacz, "Semper Fidelis", nr 2-3, s. 16-19, Wrocław 22 - Lud t. LXXV �338 58. Kuczyński Antoni 1991 Bronisław Piłsudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29, s. 22; nr 30, s. 22-23, Warszawa 59. Kuczyński Antoni 1991 - Katorżnik z rodu Piłsudskich, "Sybirak", nr l, s. 21-34, Białystok 60. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii, "Lud", t. 74, s. 143-174, Wrocław 61. Kuczyński Antoni 1992 - Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr 1, s. 1-4, Chełm 62. Kuczyński Antoni 1992 - Etnograf z piętnem katorżnika, czyli rzecz o Bronisławie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 4-5, s. 6-9, 12, Wilno 63. Kuczyński Antoni 1992 - Czas niespełnionych nadziei, czyli Bronisława Piłsudskiego pobyt na polskiej ziemi, "Magazyn Wileński", nr 16, s. 5-8, 12, Wilno 64. Kuczyński Antoni 1992 - Twórcze rezultaty syberyjskiej niewoli, "Magazyn Wileński", nr 21-22, s. 38-41, Wilno 65. Kuczyński Antoni 1992 - Literacki obraz Bronislawa Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2, s. 4-7, Chełm 66. Kuczyński Antoni 1992 - Bronislaw Piłsudski - czyli sztuka slużenia ludziom nauce, "Niepodległość", t. 24, s. 173-226, Nowy Jork 67. Kuczyński Antoni 1992 - Wrocław-Sachalin "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego nr 6, s. 15 68. Kuczyński Antoni 1992 - Upowszechnianie wyników badań Bronislawa Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu, "Lud", t. 75, s. Wrocław 69. Kuczyński Antoni, Wójcik Zbigniew 1992 - Bibliografia prac polskich autorów piszących o Bronislawie Piłsudskim, "Lud", t. 75, s. 332-348 Wrocław �339 70. Lech Zofia 1989 - Bronisław Piłsudski na Dalekim Wschodzie, "Życie Warszawy", nr 140, dodatek pod nazwą "Historia i Życie", nr 12, s. I i 4, Warszawa 71. Lutosławski Wincenty 1917 - Król Ajnów, "Dziennik Związkowy", nr 55, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 72. Lutosławski Wincenty 1918 - Bronisław Piłsudski, "Dziennik Związkowy", nr 149, s. 4, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 73. Łuczaj Andrzej [= Leszek Bednarczuk] 1985 Bronisław Piłsudski - badacz kultury Ajnów, "Znak", nr 5, s. 135-143, Warszawa 74. [Łukaszewicz Józef] 1981 - Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza. Zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył Stefan Bergman, s. 11, 36-37, 46, 55, 59, 69, 76, 78, 81, 163, 166, 168, 180, Warszawa 75. Łukawski Zygmunt 1978 - Ludllo.~ć polska w Rosji 1863-1914, s. 190, 195, Wrodaw- Warszawa-Kraków-Gdańsk 76. Łukawski Zygmunt 1981 - Historia Syberii, s. 292, W roda w - Warsza wa - Kraków - Gdańsk 77. Majewicz Alfred F. 1977 - P6rando-llo ainu kenkyii. Karafuto chosa-nado furui rekishi, "Mainichi Shimbun" (yiikan), nr 33826, s. 5, Osaka 78. Majewicz Alfred F. 1977 - On B. Piłsudski's unpublished Ainu material, "Hoppa Bunka Kenkyii". Bulletin of the Institute for the Study of North Eurasian Cultures Hokkaido University, nr 11, s. 83-94, Sapporo 79. Majewicz Alfred F. 1980 - The importance of the Polish contribution to the study of the Ainu and their language, "Lingua Posnaniensis", t. 22, s. 93-122, Warsza wa - Poznań 80. Majewicz Alfred F. 1992 - Porando-ni okeru ainu kenkyii-no rekishi-ni tsuite, �340 81. Majewicz 1983 82. Majewicz 1983 - 83. Majewicz 1984 - 84. Majewicz 1984 85. Majewicz 1984 86. Majewicz 1985 - 87. Majewicz 1987 88. Majewicz 1988 - 89. Majewicz 1988 - 90. Majewicz 1989 - (ed.) Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics Working Paper 3, Poznań: Institute of Linguistics Alfred F. Dzieje i legendy Ajnów, s. 12,38,40,45-46,55-62,85-86,94, 104-121, 145, 155, 177, 193, 204, 207, 224, 228, 232-233, 234, 241, Warszawa Alfred F. Sur les matl?riaux inconnus de B. Piłsudski relies aux peuples aborigenes de /'ile Sakhaline et de /'Amour inferieur, [w:] Siberie 2 (ed.) Boris Chichlo, Paryż: Institut du Monde Sovietique, Et de L'Eurape Centrale et Orientale Alfred F. Ajnu. Lud, jego język i tradycja ustna, s. 11, 17, 26, 32, 34-35, 39, 44,52,64,66,68, 70-74, 93, 105, 122, 125, 127, 130-132, 134, 137, 176, 177-178, Poznań Alfred F. Juyiisei masu bunka-no fukugen-Piirando-nn ainu kenkyu, "Asahi Shimbun", nr 35369, s. 10, Sapporo Alfred F., Majewicz Elżbieta Bronisław Piłsudski's Olczan-Polish glossary with English equivalents, Lingua Posnaniensis", t. 27, s. 71-96, Warszawa-Poznań Alfred F. The ICRAP project concerning B. Piłsudski's work on peoples and languages of Sakhalin and Lower Amur, "Lingua Posnaniensis", t. 28, s. 109-115, Warszawa-Poznań Alfred F. Ku pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, "Przegląd Orientalistyczny", nr 142, s. 153-163, Warszawa Alfred F. Badacz i przyjaciel sachalińskich tubylców - naukowa sylwetka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 41-50, Wrocław Alfred F. Researcher and friend of Sakhalin natives - the scholary profile of Bronisław Piłsudski, "Hemispheres", nr 5, s. 215-228, W racła w - Warszawa - Poznań - Gdańsk Alfred F. The Oroks: past and present, [w:] Alan Wood, R. A. French (eds.) The development of Siberia, people and resources, s. 124-146, Londyn: Macmillan �341 91. Majewicz Alfred F. 1990 - Ainu prayer texts as recorded by Bronisław Piłsudski, "Rocznik Orientalistyczny", t. 46, z. 2, s. 87-91, Warszawa 92. Majewicz Alfred F. 1990 - Bibliography of works by Bronisław Piłsudski, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics. Documentation 2, s. 1-23 nlb. Poznań 93. Majewicz Alfred F. 1991 - Issledowatiel i drug narodo w Sachalina, "Krajewedczeskij Biulletin", nr 3, s. 98-109, J użno-Sachalińsk 94. Majewicz Alfred F. 1991 - Dzieje i wierzenia Ajnów, s. 14,25,48,54,61,69-71,76-94,107,123,125, 127-134, 139, 142-144, 152-161, 168-179, 181-191, 193, 206, 211-227, 243-245, 248, 263-264, Poznań 95. Majewicz Alfred F. 1991 - Kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność pomimo - waga i istota dokonań Bronisława Piłsudskiego, [w:] Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu. Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. [Katalog wystawy], s. 2-3, Warszawa 96. Majewicz Alfred F. 1992 - "Suicide?" [W:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ka Iinkai, s. 138-144, Sapporo 97. Majewicz Alfred F. 1992 - Twins, or problem of reliability in Ainu studies, [w:] "Nenrin-Jahresringe" (eds.) K. Miiller und W. Naumann, s. 103-105, Wiesbaden 98. Majewicz Alfred F. 1992 - Grammatical person in Ainu folkloristic narratives, [w:] "Pan-Asiatic Linguistics". Proceedings of the Third International Symposium on Language and Linguistics, S. Luksaneeyanawin et al (eds.), vol. l, s. 198-204, Bangkok 99. MK (?) 1992 - Starszy brat Marszałka, Warszawa 100. Malinowski Kazimierz 1970 - Prekursorzy muzeologii polskiej, s. 78-98, 130-135, 137-138, 140, 143-146, 148, 152, 154-155, 158, Poznań 101. Maślińska Irena 1991 - Bronisławem Piłsudskim interesuje się Europa. W cieniu brata, "Express Wieczorny", nr 240, s. 4, Warszawa �342 102. N ałęcz Daria i Tomasz 1986 - Józef Piłsudski - legendy i fakty, s. 84-85, 87, 89-90, 94, 101, 132, Warszawa 103. Nitsch Kazimierz 1960 Parę osobistych wspomnień o Bronisławie Piłsudskim, [w:] Ze wspomnień językoznawcy, s. 100, 210-216, 223-224, Kraków 104. Olejniczak Jolanta 1992 - Działalność społeczna Bronisława Piłsudskiego po powrocie na ziemie połskie i jej dokumentacja, Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, Poznań 105. [Olszewicz Bolesław] 1922 - Bronisław Piłsudski, "Przegląd Geograficzny", t. 2 za lata 1920-1921, s. 162, Warszawa 106. Paźniewski Włodzimierz 1986 - Ludzie niezwykli. Japońska rodzina Piłsudskiego, "Katolik", nr 27, s. 12, Katowice 107. Piechowski Adam 1985 - Zapomniana postać z dziejów Zakopanego: Bronisław Piłsudski, "Podhalanka", nr 2, s. 44-49, Ludźmierz 108. Piechowski Adam 1985 - Polski badacz Ajnów, "Poznaj Świat", nr 9, s. 18-19, 30, Warszawa 109. Piłsudska Aleksandra 1989 - Jł'spomnienia, s. 89, 91, 94, Warszawa 110. Piłsudski Józef 1937 - [List do redakcji w sprawie Bronisława Piłsudskiego], [w:] Pisma Zebrane, t. 1, s. 37-39 Warszawa 111. Piłsudski Rowmund 1988 - Kronika rodu Piłsudskich, s. 34, Londyn 112. Płygawko Danuta 1986 - Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny .vwiatowej, s. 97-98, Poznań 113. Pobóg-Malinowski Władysław 1934 - Niedoszły zamach 13 marca 1887 roku udział w nim Polaków, "Niepodległość", nr 10, s. 21-35, Warszawa �343 114. Polska ... 1918 - Polska w kulturze powszechnej. Dzieło zbiorowe, pod red. Feliksa, cz. 1, s. 189, Kraków 115. Polska ... 1939 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Polska i Polacy w cywilizacjach .fwiata. Słownik encyklopedyczny, pod red. Władysława Po bóg-Malinowskiego, t. l, zeszyt 3, s. 258-259, Warszawa [Polskie Towarzystwo Ludoznawcze] 1992 - Pomnik B. Piłsudskiego na Sachalinie, "Relax", Ilustrowany Magazyn Polski, nr 12, s. 16, Chicago Reychman Jan 1930 - Zapomniany badacz Podhala, "Zakopane", nr 10, s. 2, Zakopane Reychman Jan 1971 - Peleryna, ciupaga i znak tajemny, s. 107, 149, 156-159, Kraków Romer Eugeniusz 1989 Pamiętnik paryski (1918-1919), Do druku przygotowali Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, s. 153, 155-156, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź Rzeźba Andrzej 1992 - Wystawa w Galerii Azjatyckiej. Bronisław Piłsudski - kto to jest? "Polska Zbrojna", nr 16, s. 5, Warszawa Sieroszewski Wacław 1914 - Bronisław Piłsudski, urodził się w 1866 r. w Zułowie w pow. święciańskim, -1921 zmarł w roku 1918 w Paryżu, "Rocznik Podhalański", nr 1, s. V-XXX, Zakopane Sieroszewski Wacław 1926 - W{:ród kosmatych ludzi, Warszawa Sieroszewski Wacław 1934 - Marszałek Józef Piłsudski, s. 9-12, Warszawa Sieroszewski Wacław 1937 - Bronisław Piłsudski. Materiały do biografii Bronisława Piłsudskiego, "Sybirak", nr l, s. 28-42, Warszawa (Przedruk z "Rocznika Podhalańskiego" nr 1: 1914-1921, s. V-XXX). Sieroszewski Wacław 1961 - Dzieła, t. 18. Szkice podróżnicze i wspomnienia, s. 219-274, Kraków [Skowronek Jerzy, Alicja Bochenek, Marek Cichowski, Krzysztof Filipow] 1986 - Cmentarz Polski w Montmorency, s. 94, 195, 261, Warszawa �344 127. Słabczyński Wacław 1953 - Polscy obrońcy ludów kolonialnych, "Problemy", nr 5, s. 298-307, Warszawa 128. Słabczyński Wacław 1954 - Polacy badacze Syberii, "Wiedza i Życie", nr 21, s. 590-596, Warszawa 129. Słabczyński Wacław 1988 - Polscy podróżnicy i odkrywcy. Wydanie drugie zmienione (uzupełnienia Tadeusza Słabczyńskiego), s. 144-145, 373, 419, Warszawa 130. Słabczyńscy Wacław i Tadeusz 1992 - Piłsudski Bronisław Piotr [w:] Słownik podróżników polskich, s. 146-148, Warszawa 131. Sokolewicz Zofia 1973 - Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 176, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 132. Sokolewicz Zofia 1987 - Etnografia i etnologia, [w:] Historia nauki polskiej, pod red. Bohdana Suchodo1skiego, t. 4, 1863-1918, cz. Ill, s. 883, Warszawa 133. Stecki Konstanty 1969 - Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu, "Lud", t. 53, s. 232-246, Wrocław - Poznań 134. Surwiłło Jerzy 1992 - Wileńskimi śladami Józefa Pilsudskiego, s. 5, 13, Wilno 135. Swienko Henryk 1973 - Antropologia społeczna Bronisława Piłsudskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej" nr 4, s. 85-117, Warszawa 136. Swienko Henryk 1979 - Jt'kład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze", nr 14, s. 77-98, Warszawa 137. Szcześniak Bolesław 1954 - Polonica japońskie (materiały japońskie dotyczące wpływów kulturalnych oraz wiedzy o Polsce w Japonii), "Teki Historyczne", t. VI, nr 3-4, s. 160-176, Londyn 138. Szpotański Stanisław 1934 - Bronislaw Pilsudski i jego studium o krzyżach litewskich, "Świat", nr l, s. 3-4, Warszawa �345 139. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Naprzód", nr 112, s. 3-4, nr 113, s. 3-4, 140. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Orli Lot", nr 1, s. 141. Talko-Hryncewicz Julian 1922 - Bronisław Piłsudski, [w:] Bronisław Piłsudski, Krzyże litewskie. Życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewicz, s. III-XIII, 142. Uziembło Adam 1987 - Ludzie i Tatry, s. 209-211, Kraków 143. Wicherkiewicz Tomasz 1991 - »Kratkij oczerk ekonomiczeskogo byta Ajnow na o. Sachalin« i »Karafuto ainu-no jotai« Bronisława Piłsudskiego. Komparatywna analiza tekstów z ustaleniem ich genezy i chronologii, Praca magisterska wykonana pod kierunkiem profesora Alfreda F. Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 144. Wicherkiewicz Tomasz 1992 - Reading and comparing Bronisław Piłsudski's Russian and Japanese language articles on economic life of Sakhalin Ainu, [w:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ko Iinkai, s. 157-171, Sapporo 145. Wkład ... 1976 - Wkład Polaków do kultury świata, pod red. Mieczysława Krąpca, Piotra Tarasa, Jana Turowskiego, s. 789, Lublin 146. Wroniszewska Danuta, Wroniszewski Aleksander 1991 - Ziomkowie Marszałka, "Prawo i Życie", nr 46, s. 11, Warszawa 147. Zaleski Zygmunt Lubicz 1918 - Ś.p. Bronislaw Ginet-Piłsudski, "Jeniec Polak", nr 36, s. l, Le Pey (Francja) 148. Zawistowicz Kazimiera 1930 - Bronisław Piłsudski, 21.X.1866-17.v1918, "Wiedza i Życie", nr 1, s. 25-40, Warszawa 149. Zawistowicz Kazimiera 1937 - Bronislaw Piłsudski, 21.X.1866-17.V.1918, "Sybirak", nr l, s. 43-50, Warszawa 150. Zawistowicz Kazimiera 1939 - Jeszcze o Bronislawie Piłsudskim, "Sybirak", nr 3, s. 9-12, Warszawa �346 151. Zborowski Juliusz 1929 - Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/29 i plany na przyszłoH, "Wierchy", r. 7, s. 145-169, Kraków (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. 1, Kraków 1972, poz.) 152. Zborowski Juliusz 1934 - Wspomnienia, "Ziemia", nr 1-2, s. 5-9, Warszawa (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. l, Kraków 1972, poz. ) 153. Zborowski Juliusz 1936 - Sprostowanie (B. Piłsudski na Podhalu nie posługiwał się fonografem), "Ziemia", nr 4-8, s. 208, Warszawa 154. Zborowski Juliusz 1972 - Pisma Podhalańskie, t. 1, s. 8, 16-17, 19,24, 26-27, 30-33, 45, 74, 202, 219-220, 292, 308-314,461-462; t. 2, s. 113-115, 120, Kraków 155. Zborowski Juliusz 1976 - Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). Opracował W. H. Paryski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6, s. 35-115, Kraków 156. Zieliński Stanisław 1934 - Piłsudski Bronisław, [w:] Mały słownik pionierów polskich kolonialnych morskich, s.363-364, Warszawa 157. [Z.z.] 1992 Tę wystaw{' należy zobaczyć. Zbiory Bronisława Piłsudskiego, . "Słowo Powszechne", nr 7, s. 6, Warszawa 158. Żeromski Stefan 1926 - O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, s. 54-57, Warszawa (Wcześniejsze wydanie w 1919 roku) 159. Żeromski Stefan 1912 - Uroda życia. Część trzecia, Łoskot śmigła, s. 187-220, 229-243, Kraków oraz wydania późniejsze 160. Żytek Józef 1991 - Bronisław Piłsudski 1866-1918, [w:] Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu, [Katalog Wystawy], Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, s. 5-17, Warszawa 161. Żytek Józef 1992 - Wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu", Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, "Lud", t. 75, s. 324, Wrocław �347 * Autorzy bibliografii zapowiadają kontynuowanie jej w latach następnych z zamiarem uzupelnienia o nowe tytuły, których identyfikacja wymaga żmudnych poszukiwań. W pierwszej jednak kolejności przedstawiona tu bibliografia zostanie w niedługim czasie przekształcona w tzw. bibliografię rozumowaną. W takim ujęciu korzystający z niej będą mogli zorientować się, które z prac zawierają nową faktografię tyczącą się życia i pracy B. Piłsudskiego, a które są powtórzeniem raz już omawianych zagadnień. Ujęcie takie będzie niezwykle pomocne dla biografów tej postaci, przy czym planuje się w dalszej kolejności poszerzenie bibliografii o prace zagranicznych autorów piszących o B. Piłsudskim, mające odzwierciedlać recepcję jego badań we współczesnej antropologii kulturowej. Wreszcie na koniec planowane jest opublikowanie bibliografii prac B. Piłsudskiego wraz z zestawieniem materiałów znajdujących się w archiwach oraz bibliotekach krajowych i zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad70b6efebaa5ff5b4ec183cb3877e9.pdf d013625dbd593d27057a942568af857d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3819 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z H I S T O R Y KONKURSY „Franciszek na Bielinie, Otwocku, Karczewiu i Kamionce, bieliński, czerski, sztumski, osiecki starosta, kawaler orderu Sw. Stanisława", wydal w r. 1781 u s t a w ę dla mia­ steczka swego, Kamionki, położo­ nego w pow. lubartowskim, w któ­ rej w § I V czytamy: „Premia za płótno i przędzę: 1. Chcąc, ażeby wyrobek płócien coraz lepiej kwitnął w mieście Kamionce, w proweniencji mo­ stowego i grobelnego odkłada­ ne być powinno na premia co rok złotych 100, tj. złotych 50 na prządki a 50 na tkaczów. 2 Wyznaczone 50 zł na prządki tak wydawane będą: w dzień, który Urząd wyznaczy, wszyst­ kie osoby przędzące w mieście Kamionce przędze swoje na Ratusz przyniosą, do każdego przywiąże się kartkę, na któ­ rej imię prządki napisane b ę ­ dzie, przędzy zaś w każdym pakiecie tyle być powinno, aby z niej mogła być zrobiona sztu­ ka płótna, dopiero tkaęze miej­ scy nie patrząc na kartki trzy motki wybiorą, tej, która n a j cieniej uprzędła [wypłacić na­ leży — R. R.] — zł 24, druga [otrzyma] 16, trzecia 10, a każ­ da przędza do własnej prządki wrócić się powinna. C 196 N E D L A PRZĄDEK G O I TKACZY A W 3. Wyznaczone 50 zł na tkaczów tak mają być rozprowadzone: Tkacze na dzień przez Urząd wyznaczony każdy płótna przez siebie wyrobione na Ratusz przyniesie i znakami oznaczy. Żadna zaś sztuka do konkursu o premium przyjęta nie będzie, która dwa łokcie cpełna sze­ rokości nie ma. Pomiędzy tymi sztukami Urząd najszerszą i najcieńszą i najgęściejszą wy­ brawszy, temu tkaczowi, który ją wyrobił, każe wypłacić zło­ tych 24, drugiemu 16, trzecie­ mu 10, a płótna tym, którzy je wyrobili, nazad wrócić się powinno. 4. Sesja naznaczająca premium prządkom poprzedzić powinna sesję premium tkaczów dając czas wyrobienia płótna z przędzów do konkursów przynie­ sionych i gdyby płótno zrobio­ ne było z przędzy, która pre­ mium uzyskała a osądzono by to, aby za to płótno tkacz pre­ mium otrzymał, to Urząd miej­ ski do pierwszego premium każe złotych 3, do drugiego 2. a do trzeciego 1 więcej przy­ dać, aniżeli wyżej opisane jest, to jest, pierwsze premium czy­ ni 27. drugie 18, trzecie 11." Odpisano z oryginału, znaj­ dującego się w archiwum ZABAWKI Inwentarz rzeczy należących do obywatela świdnickiego Kaspra Helwika, który nie płacił za lokal w kamienicy Jana Bełzy przy uli­ cy św. Jana i przez pięć lat nie dawał znaku życia. „Szabelek drewnianych dziecin­ nych No 56 po Vii grosza, k o n i k ó w drewnianych dziecinnych Nr 93 po 2 gr. Raitarów albo chłopaków na koniach drewnianych 3 kopy i 24 sztuk po 1 gr. Aniołków drewnianych po 2 gr. No 30, Chłopków z dudkami No 22 po groszu. Krucyfiksów drewnianych Z DZIECINNE R XVIII C H I W U M W parafialnym w Kamionce, pow. Lubartów, dzięki uprzejmej informacji ob. To­ masza Ruska. Nadesłał R. Reinfuss. Dwór ustala wygląd ubio­ rów noszonych przez miesz­ kańców małego miasteczka w r. 1769. „Cztyrdziesta czwarta powinność: Odzienia o b y w a t e l ó w miasteczka P a w ł o w a jakie mają być. Żupan niebieski sukienny bez kontusza, pas czyrwony, czapka zielona z baran­ kiem białym, żadnej broni do boku używać nie powinni oprócz trzciny lub laski, w domu zaś każdy ma mieć strzelbę. Żony i córki mają nosić spódnice niebieskie, kamizelki takiegoż ko­ loru, fartuch biały płócienny, na głowach zaś ubiór według upodo­ bania." Pawła Ksawerego Brzo­ stowskiego ustawy dla ma­ jętności P a w ł o w a cz. Merscza pod Wilnem w r. 1769. Collectanea ex archiv. collegii iuridici. Т. I I . P A U , K r a k ó w 1938. str- 419. Na­ desłał R. Reinfuss. W I POŁ. X V I I W No 18, kolebeczek malusinkich kop 8 у 19 szt. za kopę zł. 1. Ptasz­ k ó w dziecinnych tuzinów 5 kóp у znowu 5 tuzinów po 6 gr. tuzin. Kolebek zawiesistych dziecinnych maluśkich białych drewnianych tu­ zinów kóp 22 у znowu 24 tuzinów po zł. 3 kopa. Piszczałek malowa­ nych m a ł y c h półpiętej kopy tuzi­ n ó w za zł. 5 kopa. Piszczałek bia­ łych więtszych farbowanych tuzi­ nów 40 tuzin po gr. 12. Piszczałek mniejszych także farbowanych tu­ zinów 18 tuzin po gr. 9. Piszczałek fuiar tuzinów 68 tuzin po gr. 10." (Wviatki z w i ę k s z e g o inwentarza obejmującego również towary ga­ lanteryjne, przybory do szycia, igły, zwierciadełka, okulary itp.) Acta scabinalia et advocatialia. (Inventarii. Rok 1634). Str. 1829. Wojew. Arch. P a ń s t w . K r a k ó w Syg­ nał. 240. Nadesłała Dr M. Gutkowska-Rychlewska. Dodatek do „Czasu" nr 4 z dn. 10 lutego, niedziela, 1850 г., str. 4. Wiadomości Bibliograficzne i A r ­ tystyczne. �RZEŹBIARZE W I E J S C Y W pojęciu wyrazu artysta łą­ czymy zwykle i piękność myśli, i doskonałość formy, przeto tych rzeźbiarzy wiejskich artystami na­ zwać bym się wahał. — Z w a ż m y jednak, czyli oni nie godniejsi tej szczytnej nazwy od niejednego zręcznego naśladowcy obczyzny? Ten z zaczerpniętej nauki, z obce­ go doświadczenia, z kombinacji ob­ cych myśli, wreszcie z form, do których wyszukania potrzebną po­ siada przebiegłość, sklei utwór, któ­ rym miano artysty niesłusznie zvskuje, chłopek w y ś w i e c a sam z sie­ bie i myśli, i formy bez wzorów i nauki, bez pomocy niczyjej stwa­ rza i wykonywa: utwór jego to po­ czątek sztuki — kopista to przechód, — artysta stoi już u szczytu. Nie mniej w i ę c pierwszy jak inni zasłużyć winien na wdzięczne wspo­ mnienieW w ę d r ó w k a c h moich nieraz zda­ rzyło mi się napotkać owych samoucznyeh twórców, a często płody ich podziwiałem ze względu na rzeźbiarzy, co je stworzyli i wyko­ nali — w y m i e n i ę tu znaczniejszych pokrótce. N a j w y ż e j między rzeźbia­ rzami wsiowymi stanął znany Waw­ W OKRĘGU M I A S T A K R A K O W A rzyniec Knapiński z Lipowca od ludu Pituch lub Bożek zwany; uro­ dził on s i ę we wsi Płazie r. 178i. z młodu w y k o n y w a ł w pałacu bisku­ pów krakowskich roboty stolarskie, za co go biskup Sołtyk kilkoma morgami gruntu w okolicy Lipowa obdarzył; znane są mieszkańcom Krakowa jego drobiazgowe we flaszeczkach zamknięte wyobrażenia Męki P a ń s k i e j ; w okolicznych też kościołach wiele jego u t w o r ó w znaj­ dujemy — umarł r. 1833. Uczeń jego Bryłka żyje dziś w Babicach i nie niżei stoi od swoieeo poprzednika. — W Czernichowie mieszka Kasper Sztuka, którego dziełem są rzeźby w kościele wiej­ skim w Rybny. — Wieś Bobrek posiada samoucznego drzeworytni­ ka, którego obrazków m n ó s t w o po odpustach widzieć się zdarzy. W Raciborowicach i szeroko w okolicy spotykałem Wilgusa z B i n czyc ulubieńca ś p . Sierakowskiego. Postać tego wieśniaka szatą cudow­ ności i czarodziejstwa okryła się w oczach ludu, który owoce jego zdolności za dziwy poczytywać zwykł. Pęka dzwon w Raciborowi­ cach, w miejsce dźwięcznych to­ nów, klekot rozlega się w okolicy; przybywa Wilgus, odłączeniem brze­ gów pęknięcia przypiłowaniem. wra­ ca dawny głos dzwonu na podziw wieśniakom- Jest on zarazem mura­ rzem, rzeźbiarzem, kowalem, stola­ rzem, zegarmistrzem, malarzem i budowniczym; słowem, wvkona wszystko, co zręczna ręka zdziałać może. Niedawno zrobił sztuczny w ó ­ zek, którym bez koni do pobliskiej wsi na jarmark przyjechał. — Do dziwnych o nim wieści przyczynia się i następna okoliczność którą sam z ust jego słyszałem: pomysły do budowania młockarni, składania wiązań itp. we śnie zwykle naj­ pierw mu się objawiaia, po przebu­ dzeniu wykonywa modele — a po­ m y ś l n y skutek pracy nigdy sobie, ale zawsze P. Marii przypisywać zwykł. Czynny ten a s ę d z i w y już starzec żyje w ubóstwie, a nie chciwy na zyski, zawsze zamyślony i roztargniony, skromny, grzeczny i przyjacielski. J. Ł Nadesłał dr Jerzy Zanoziński ERRATA W nr 6/1955 r. na str. 348 w przypisie 49 tytuł komunikatu prof, dra A. Bochnaka winien brzmieć: „Rzeźby z X V I I I w. w Kielcach, Jędrzejowie i Zielonkach". Na str. zaś 351, w. 35 powinno być caduco, a nie caduce. 197 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc83f5dede953e5581137251b532e7d4.pdf cdd50191ad88743cdbef9aa7d3a89058 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia polska Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4848 Title A name given to the resource "Pracować nie tylko sdla zysku i marnej chwały" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.295-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 III. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego „PRACOWAĆ NIE TYLKO DLA PODŁEGO ZYSKU I MARNEJ CHWAŁY”. ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA Studia na Uniwersytecie Łódzkim podjęła Pani Profesor ju ż wiosną 1945 roku, a jesienią tegoż roku stała się Pani pierwszą studentką łódzkiej etno­ grafii. Uzyskała zatem Pani Profesor możliwość obserwacji i uczestnictwa w pracach etnologii polskiej od początku okresu powojennego aż p o dzień dzisiejszy. Jak można określić kierunek zmian, którym podlegała nasza dys­ cyplina na przestrzeni ostatnich 60 lat? Wyczerpująca odpowiedź na to pytanie wymagałaby osobnego referatu. Pisałam juź na ten temat wraz z prof. Józefem Bursztą w artykule zamówio­ nym przez czasopismo „Ethnos” (Stockholm 1982, nr 1-2, tekst polski „Lud” t. 66,1982, s. 3-17) i po przejrzeniu go stwierdziłam, że niewiele bym w nim zmieniła poza tym, że opisywał on zarówno organizacyjne, jak merytoryczne losy dyscypliny do pierwszych łat 80. Mimo iż artykuł ten pisany był jeszcze w latach „realnego socjalizmu”, nie widać w nim specjalnie śladów stosowa­ nej wówczas autocenzury. Może tylko brak w nim do końca wyraźnie sfor­ mułowanych ocen merytorycznego dorobku powojennej etnografii ani tro­ pienia „hańby domowej” (rok publikacji!). Odnośnie do generalnych zmian, jakie, podobnie jak we wszystkich in­ nych naukach humanistycznych, zaszły również w naukach etnologicznych, to doczekały się one już licznych omówień (zob. chociażby t. 88 „Ludu”), których nie chciałabym tu streszczać. Etnologia, razem z antropologią kulturową i społeczną, to wyjątkowe dzie­ dziny nauki, w których bardzo wcześnie eksponowaną pozycję zajęły kobiety, �296 Bronisława K opczyńska-J aworska w tym uczone polskie. Wystarczy przypomnieć Antoninę Czaplicką, pierwszą kobietę wykładającą antropologię od roku 1916 na Uniwersytecie Oksfordzkim, i Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, która profesorem Uniwersytetu Wileńskiego mianowana została w roku 1929. Czym można wyjaśnić to zjawisko? Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego była po wojnie jedyną kierowaną przez kobietę, Profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Kierownictwo Katedry przejęła następnie Pani Profesor. Katedrę Łódzką można zatem uznać za najbardziej sfeminizowaną. Czy istnieją cechy szczególne kobiecych badań i pisarstwa etnologicznego? Przyznam, że zaskakuje mnie samo postawienie pytania i ocena sytuacji, tak dalece, że trudno mi na nie odpowiedzieć. Przede wszystkim ocena, że Katedra Łódzka była „najbardziej sfeminizowana”. Przecież obok prof. W. Dynowskiego w badaniach i pracy dydaktycznej Katedry Warszawskiej bardzo dużą rolę ode­ grały prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa i prof. Z. Sokolewicz? A jak ustosunkować się do wpływu prof. M. Frankowskiej na działalność ZakJadu Etnografii IHKM PAN czy prof. M. PriifFerowej na muzeologię polską? Jakiś rodzaj oddziaływa­ nia wymienionych osób widziałabym przede wszystkim na polu organizacji na­ uki, a nie w jakimś szczególnie „kobiecym” podejściu do badań czy charakterze pisarstwa etnograficznego (tu trzeba uwzględnić założenia „postpozytywistyczne”, które na pewno ograniczały ekspresję osobistą!). Nie wiem, czy za „kobie­ cą” właściwość uznać można cechującą zwłaszcza prof. prof. K. ZawistowiczAdamską, A. Kutrzeba-Pojnarową i M. Znamierowską—Priifferową ogromną bezkompromisowość zarówno w sprawach naukowych jak organizacyjnych? Jedną ze specjalności badawczych ośrodka łódzkiego były studia nad współ­ działaniem w kulturze i życiu społecznym wsi, uprawiane p o d koniec lat 40. i na początku 50. Wiem oczywiście, że nie były to badania zlecone przez par­ tię czy rząd w okresie kolektywizacji wsi w Polsce. Jednocześnie jednak zo­ stały przedstawiane, np. w memoriale opracowanym przez konferencję etno­ grafów w Krakowie z lutego 1951 roku, jako studia wskazujące na etnografię jako na dyscyplinę przydatną w zabezpieczaniu potrzeb budownictwa socjali­ stycznego: „ kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych ” („Lud" t. 39, 1948-1951, druk. 1952, s. 628). Jakie były rze­ czywiste źródła tych interesujących badań? Czy prowadzący badania mieli świa­ domość możliwości ich upolitycznienia i ideologizacji? O początku i wyjściowej koncepcji badań wspominałam już w innym miej­ scu1. Powtórzę więc tylko, że chodziło w nich o przypomnienie, iż w tradycji kulturowej wsi polskiej istnieje rozbudowana koncepcja współdziałania, od­ 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Wgórach i w mieście, w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzy­ stwo Naukowe, Łódź 2000, s. 50-52. �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 297 wołanie się do której mogłoby być pomocne przy odbudowie zniszczonego przez wojnę kraju. Te zdania, które przytacza Pan Profesor, nawiązujące do organizowania spółdzielni produkcyjnych (które nie były w swej istocie spół­ dzielniami!), to reżymowy ukłon, nie wiem nawet czyjego autorstwa? Na­ szych badań nie tylko nikt nie chciał wykorzystać, ale wręcz odwrotnie, nie chciano dopuścić do opublikowania ich wyników! Pierwsze wyniki opubli­ kowano z dużym trudem i z pomocą pewnych protekcji (zob. w.w. tekst). Dalsze opublikowano już bez przeszkód (po 1956 roku), ale nadal w ówcze­ snej gospodarce scentralizowanej nie spotkały się z zainteresowaniem (trud­ no uznać za przejaw zrozumienia istoty tradycyjnej pomocy wzajemnej uży­ cie nazwy „pomoc wzajemna” w rozporządzeniu, nakazującym mieszkańcom wsi świadczenia zbliżone do dawnych szarwarków!). Przyszło czekać bez mała pół wieku, aby pojawiło się zarówno naukowe, jak praktyczne zainteresowa­ nie społecznymi formami współdziałania, które uznaje się dziś za niezbędny aspekt działań życia społecznego (świadczy o tym m.in. ponad 20 tysięcy odwołań do różnych form współdziałania w Internecie!). Nie pytam Pani Profesor, kto był Jej nauczycielem i mistrzem. Była nim Profesor Kazimiera Zawistowicz-Adamska. To piękna i intrygująca postać w dziejach polskiej etnologii. Jakie było credo naukowe i społeczne Profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej? Czy choćby niektóre założenia i przeko­ nania przez nią przyjmowane udało się zachować i mogą być użyteczne rów­ nież dzisiaj? Znowu zbyt obszerne zagadnienie, do którego trudno ustosunkować się w krótkiej wypowiedzi, nie mówiąc już o tym, że moje „widzenie” Profesor może być dyskusyjne, bo bardzo subiektywne! Dla mnie dominującą cechą pracy naukowej Profesor była jej wiara w za­ równo naukową, jak i istotną dla rozwoju wsi polskiej wartość badań etnogra­ ficznych. W naukowej pracy dominowało przekonanie o istotnym znaczeniu empiryzmu, choć przystępowała do organizacji badań z jasno uświadomioną koncepcją, u podstaw której leżały nie zawsze zwerbalizowane założenia ogólne. Chlubiła się tym, że była chyba jedynym etnografem, który przebywał w badanym środowisku przez okrągły rok! Swoje obserwacje, zrobione na mar­ ginesie podstawowych badań opublikowała w formie prawie literackiej w Spo­ łeczności wiejskiej. Ze względu na charakter tej publikacji, miała zawsze wąt­ pliwości, czy pracę tę można zaliczyć do jej dorobku „naukowego”. Obruszała się, gdy w środowisku etnograficznym nazywano ją niekiedy „socjologiem”. W swoim mniemaniu, zwłaszcza ze względu na ten kult ba­ dań, kontaktu „twarzą w twarz” z badanym, uważała, że jest „etnografem”, jakkolwiek tłumacząc zjawiska kulturowe, relatywizowała je głównie do uwa­ runkowań społecznych. W dobie rozwiniętych socjologicznych badań „ilo­ �298 Bronisława Kopczyńska-Jaworska ściowych”, opartych o masowe badania typu ankietowego, co do których miała liczne zastrzeżenia, nie identyfikowała się z socjologami. Nacisk kładziony na badania etnograficzne związany był także z jej przekonaniem, że tworzone przez etnografa zapisy stają się źródłem historycznym, stąd waga, jaką przypisywała do tworzenia uporządkowanych archiwów z badań. W związku z tymi przekona­ niami dyskutowała z prof. B. Baranowskim, który np. podważał wyniki badań atlasowych, czy miała wręcz żal do prof. J. Burszty, który polemizował z potrze­ bą, w pracach nad współdziałaniem, zbadania wszystkich gospodarstw obserwo­ wanej wsi (zasada zrealizowana przez A. Mioduchowską we wsi Brzozówka na Kurpiach). Niestety, nie udało mi się znaleźć recenzji prof. Burszty, i o ile pamię­ tam reakcje Profesor, to nie pamiętam argumentów prof. Burszty. Odnośnie do zainteresowań społecznych, to prof. Zawistowicz była typo­ wym przedstawicielem polskiej inteligencji patriotycznej, pamiętającym czasy zaborów i odzyskanie Niepodległości, inteligencji o tak zwanych „postępowych” i liberalnych poglądach, z imperatywem „służby społecznej” na czele. Była wielbicielką uniwersytetów ludowych i „pracy u podstaw”. Pomimo zafascy­ nowania kulturą wsi i dostrzegania jej ciężkiej sytuacji gospodarczej, czy ogra­ niczeń z dostępem do oświaty, nie należała, jak mi się wydaje, do grona rady­ kałów, kontakty rodzinne (jej pierwszy mąż był chyba działaczem legionowym, pracował w dyplomacji) wiązały jąraczej ze środowiskiem piłsudczykowskim, przyjaźniła się z prof. Heleną Radlińską, Jędrzejem Ciemiakiem, kierownic­ twem Instytutu Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, Stanisław Rychliński, Tadeusz Szturm de Sztrem). Współpracowała z upaństwowionym Uniwersytetem Ludowym w Szycach, w czasach gdy usunięto z niego Solarza, jakkolwiek zawsze wyrażała się o jego działalności z wielkim uznaniem! W czasie wojny w Warszawie brała udział w tajnym nauczaniu Wolnej Wszech­ nicy Polskiej oraz kierowała jedną z komórek Komendy Głównej AK, która zajmowała się odbiorem i wyposażaniem tzw. cichociemnych (za działalność tę została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej i Zło­ tym Krzyżem Zasługi z Mieczami nadanymi przez rząd polski na emigracji). W PRL-u, mimo że krytycznie nastawiona do „władzy ludowej”, jedno­ cześnie pracowała z oddaniem na Uniwersytecie i w Dziale Etnograficznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, brała czynny udział w wystawach na dziesięciolecie i dwudziestolecie Polski Ludowej, szykując ekspozycję sztuki ludowej. Uczestniczyła we wszelkich działaniach, radach, ekspertyzach, które miały na celu ochronę sztuki i kultury ludowej i działal­ ności etnograficznej w ogóle. Wolna od wszelkiej ksenofobii, tolerancyjna w sprawach obyczajowych, jednocześnie przestrzegała twardo własnego ka­ nonu wartości. Pewną jej słabością w świetle deklarowanych poglądów de­ mokratycznych był noszony sygnet oraz szczególna duma z powodu „kreso­ wego” pochodzenia (stamtąd wywodzili się „prawdziwi” Polacy!). Zdarzyło mi się kilka razy usłyszeć od niej uwagę o „obcych”, nieznanych jej, „chyba �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 299 łódzkich, mieszczańskich, a może niemieckich obyczajach”? Wieś była dla niej niewątpliwą ostoją swojskości! Jednocześnie z wielkim entuzjazmem uczestniczyła w pracach Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego, wręcz przy­ jaźniąc się z poetą-tramwajarzem Tadeuszem Muchą czy artystą ludowym panem Henrykiem Burzyńskim, który odwiedzał ją w ostatnich latach jej ży­ cia. Prowadzili ze sobą długie rozmowy podczas spacerów w pobliskim Par­ ku Staszica. Była już bardzo słaba, on przyjeżdżał specjalnie z podłódzkiej wsi, gdzie mieszkał, żeby się nią zaopiekować! Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego dwukrotnie, w roku 1951 i 1964, odbierano prawo kształcenia studentów. Pierwsze wstrzymanie nabo­ ru, o czym p isze Pani Profesor w autobiograficznym szkicu W górach i w mieście (w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2000), było sankcją za wstrzymanie się Profesor K Zawistowicz-Adamskiej od poparcia uchwał I Kongresu Nauki Polskiej. Profesor K. Zawistowicz— -Adamska była ponadto przedmiotem ataków profi Józefa Chałasińskiego. Jakie były tego przyczyny? Czym była spowodowana ta obustronna niechęć, zawsze było dla mnie za­ gadką! W gruncie rzeczy oboje tak samo wysoko cenili kulturę wsi. Oboje bez reszty oddani byli pracy naukowej. Przed wojną oboje wykładali na let­ nich kursach dla nauczycieli. Oboje wykładali na Wolnej Wszechnicy Pol­ skiej. Nigdy nie słyszałam od Profesor o jakimkolwiek jawnym konflikcie między nimi. Może wzajemna niechęć była odbiciem rywalizacji naukowej, jaka panowała między Instytutem Gospodarstwa Społecznego, kierowanym przez L. Krzywickiego, i Państwowym Instytutem Kultury Wsi, w którym badania prowadził J. Chałasiński? W każdym razie, gdy po wojnie spotkali się na Łódzkim Uniwersytecie, Chałasiński, pomimo o wiele wyższej pozycji (był kierownikiem Instytutu Socjologii, ona zaledwie małego Zakładu Etnografii, on był już profesorem zwyczajnym, ona zaledwie doktorem, zastępcą profesora), nie opuścił żadnej okazji, żeby jej dokuczyć i utrudnić życie zarówno naukowe, jak prywatne! Obserwowałam to na co dzień i z bliska, gdyż nie tylko pracowałam od lipca 1946 roku w Zakładzie Etnografii, ale przyjaźniłam się z wieloma kolegami z Instytutu i chodziłam na zajęcia z socjologii. Chyba mojej roli najbliższej współpracownicy Profesor zawdzięczałam zainteresowanie prof. Chałasińskie­ go, który na seminarium socjologicznym, gdy przygasała dyskusja, miał zwy­ czaj pytać z sardonicznym uśmiechem: „A co ma do powiedzenia nasza etnografka?”. Nigdy też nie przepuścił okazji, żeby nie zaznaczyć coś na temat tych, których interesują „hafty i wycinanki”, chociaż doskonale wiedział, że akurat nasze badania dotyczą zupełnie czegoś innego! Przykładem jego „bez­ interesownej złośliwości” było zawezwanie Profesor do Rektoratu w ostat­ �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska nim dniu urzędowania (dostał nominację na Prezesa PAN), żeby jej osobiście zakomunikować, że postanowiono dokwaterować j ej lokatora do pozyskane­ go z przydziału uniwersyteckiego mieszkania (Profesor zajmowała dwa po­ koje, z których jeden był przechodni i ceniła sobie bardzo swoj ą prywatność!). Notabene po wyjeździe Chałasińskiego nikogo jej nie dokwaterowano! Były również w tej awersji momenty komiczne. Na obronie mojej pracy doktorskiej, która to obrona odbywała się przy pełnej Radzie Wydziału, wów­ czas Humanistycznego, padł jeden głos negatywny. W czasie ogłaszania wy­ ników głosowania Pani Profesor odruchowo spojrzała na Chałasińskiego, który podniósł ręce do góry i pokręcił głową, że to nie on! Jeszcze długo w okresie p o II wojnie światowej etnologia (etnografia) przy­ pominała zbiorowość udzielnych księstw, to izolujących się, to zawierających zaczepno-obronne sojusze. Wielkim tego czasu (Kazimierz Moszyński, Euge­ niusz Frankowski, Józef Gajek) zwykle towarzyszyły panie adiunkt — żony lub współpracownice. Z kim najchętniej nawiązywała kontakty i współpraco­ wała Profesor Kazimiera Zawistowicz—Adamska, jakim i posługiwała się kry­ teriami oceny innych etnografów? Profesor ogromnie szanowała prof. Kazimierza Moszyńskiego jako czło­ wieka i za jego wiedzę, co nie znaczy, żeby w pełni uznawała jego metodę pracy. Na przykład w dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego popierała stanowisko swoistego historyzmu prof. J. Gajka, a w wy­ tycznych do badań dumna była z przeforsowania „ogólnej charakterystyki badanej wsi” w punktach atlasowych! Podobnie jak inni młodsi od Moszyń­ skiego etnografowie nie doceniała wówczas jego „kulturologicznych” zało­ żeń. Podobnie z szacunkiem (i większą aprobatą, jako do socjologizującego etnografa) odnosiła się do dorobku prof. Kazimierza Dobrowolskiego, choć z kolei nie aprobowała jego niektórych deklaracji społeczno-politycznych — obaj profesorowie byli recenzentami jej pracy habilitacyjnej. Z młodszej ge­ neracji ceniła talenty terenowe prof. M. Gładysza i jego prace o sztuce. Uwa­ żała, że prof. Roman Reinfuss powinien się raczej zajmować nadal badaniem grup etnograficznych (pozytywnie odnosiła się do jego prób połączenia myśli J. Obrębskiego z wynikami badań „klasycznej” etnografii), nie interesowała się osiągnięciami inwentaryzacyjnymi pracowni prof. Reinfiissa i miała mu za złe, że nie udziela się w ogólnopolskich wojnach o pozycję etnografii, że nie pilnuje interesów etnografii, opuszczając w przeciwieństwie do niej ze­ brania Rady Instytutu Sztuki PAN, której była członkiem, i w których czyn­ nie uczestniczyła prawie do ostatnich lat swego życia! Stosunki prof. Zawistowicz-Adamskiej z prof. J. Gajkiem uległy na prze­ strzeni lat znamiennym zmianom. Początkowo popierała jego inicjatywy z ogromnym entuzjazmem. Współdziałała z nim w pracach Zarządu PTL. Zor­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 301 ganizowała aktywny Oddział Towarzystwa w Łodzi, brała udział w badaniach zespołowych Towarzystwa, prof. Gajek był recenzentem pracy pierwszej do­ ktorantki Profesor. Ta zgodna współpraca zaczęła się psuć, kiedy w ośrodku wrocławskim zaczęły się mnożyć różne niesnaski między pracownikami za­ równo Katedry, jak pracowni PAN czy PTL-u. Prof. Gajek był demonem ini­ cjatywy, ale zarazem autokratą. Przy okazji różnych spotkań naukowych, a było ich w tym czasie sporo, z Międzyuczelnianymi Obozami Etnograficz­ nymi na czele, niektórzy młodsi współpracownicy, początkowo należący do naj­ bliższego grona pupilków prof. Gajka, zaczęli się na niego uskarżać, szukając rady i pomocy poza Wrocławiem. Centrum konfliktów stał się jednak zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który do początku łat 60. z pełnym zaufaniem oddawał zarówno całą władzę, jak i wszystkie kłopoty Towarzystwa w ręce prof. Gajka oraz pomagającej mu żony. Nie będąc na miejscu, siłą rze­ czy wszyscy członkowie zarządu ulegali relacjom „z drugiej ręki”, w końcu skłóceni pracownicy zarzucili Profesorowi uchybienia finansowe w gospoda­ rowaniu majątkiem Towarzystwa. Kontrole finansowe zarzuty potwierdziły. Jak zwykle w takim przypadku najtrudniej było jasno wykazać, czy chodzi o błędy formalne w rachunkowości, czy o osiąganie jakichś indywidualnych korzyści. Prof. Gajek oburzony, że po tylu latach tak owocnej pracy ktoś może czynić mu jakiekolwiek zarzuty, zamknął się w sobie i odmówił kolegom wyjaśnień. Pro­ fesor Zawistowicz-Adamska postawę taką uznała nie tylko za przejaw dumy, ale także pewnej arogancji, co ją zdecydowanie zraziło do Gajka i spowodowa­ ło, że przyłączyła się do grona krytyków jego działalności. Wydarzenia te spo­ wodowały, że prof. Gajek wycofał się zupełnie z prac Towarzystwa i tak się złożyło, że Profesor wybrano na jego miejsce prezesem PTL-u. W wyniku tego ich osobiste kontakty uległy całkowitemu zawieszeniu. W późniejszych zmaganiach o utrzymanie pozycji Towarzystwa Profesor współdziałała ściśle z prof. Znamierowską-PrufFerową, którą ceniła za jej artystyczną naturę i ogromną kulturę osobistą oraz niezachwianą pasję etno­ graficzną. Gdy prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa osiągnęła pełną samodzielność, razem walczyły o pozycję etnografii. W tym miejscu trzeba może zaznaczyć, że znacznie młodsza od dwóch poprzednich pań prof. Pojnarowa, pomimo bar­ dzo wczesnego debiutu naukowego (książka o budownictwie w Zawoi!), przez wiele lat pracowała trochę w cieniu prof. Dobrowolskiego, a następnie po prze­ niesieniu się do Warszawy nie najlepiej, co było publiczną tajemnicą, układały jej się stosunki z kierownikiem Katedry Warszawskiej, prof. Witoldem Dynowskim. Z czasem prof. Pojnarowa stała się czołowym członkiem etnograficznej społeczności akademickiej, cenionym za organizację i kierownictwo znakomi­ tych badań na Kurpiowszczyźnie czy wyniki własnych prac badawczych nad wsią małopolską. Była osobą niezwykle życzliwą i zawsze skorą do pomocy, jednakże gdy zaczęła kierować badaniami, odchodzili od niej niekiedy pod­ opieczni, gdyż przy swojej dużej inteligencji była bardzo wymagająca wobec �302 Bronisława Kopczyńska-Jaworska cudzych prac. Jej krytyczne uwagi, chociaż czasem dość bezapelacyjne, nie były jednak nigdy złośliwe! Podobnie jak prof. Zawistowicz-Adamska oddana była bez reszty sprawom reprezentowanej dyscypliny i podobnie angażowała się w sprawę powołania w Akademii osobnego Instytutu Etnografii. Może należałoby w tym miejscu wspomnieć jeszcze o prof. Dynowskim, który od czasu powołania Polskiej Akademii Nauk, choć często nieformal­ nie, pełnił w środowisku rolę główną. Mieszkając w Warszawie, gdzie znaj­ dowało się centrum decyzyjne, znany w środowisku, siłą rzeczy zapraszany był do różnych gremiów decyzyjnych zarówno w Ministerstwie Nauki, jak w Akademii. Dynowski nie ukrywał się z tym, że nie lubi prof. Zawistowicz-Adamskiej, że denerwuje go jej nieustanny entuzjazm etnograficzny i zapał, z jakim podejmowała najróżnorodniejsze inicjatywy. Ona z kolei krytykowa­ ła rezerwę Dynowskiego oraz demonstrowaną przez niego postawę, z której można było wnosić, że świat się dla niego nie kończy na etnografii. Wielo­ krotnie wysłuchiwałam opowiadania, jak to wyszedł przed końcem jakiegoś ważnego zebrania, „bo musi nakarmić kota!?”. Dynowski nigdy nie zaprosił p. Profesor na MOE (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny), choć wiedział, że metoda badań terenowych jest „oczkiem w jej głowie”. Ona z kolei nie doceniała jego zasług w organizowaniu międzyuczelnianych obozów, nie miała mi jednak za złe, że począwszy od lat 50. w nich uczestniczyłam. Z kolei Dynowski mnie nie tylko tolerował, ale nawet sprzyjał mojej pracy nauko­ wej. (Z jego inicjatywy brałam udział w badaniach bułgarskich, kilka razy byłam kierownikiem dydaktycznym MOE, za jego kadencji w IHKM PAN korzystałam ze stypendium i wyjazdów zagranicznych). Znany był opór środow iska etnograficznego p rze d akceptowaniem w nim ludzi nowych. Takim był Profesor Józef Burszta. Nie zaakceptowała go m.in. Profesor K. Zawistowicz-Adamska. Jakie były tego przyczyny? Poznawszy z czasem bliżej życiorys prof. Józefa Burszty, trochę nie rozu­ miem dlaczego ciągle był traktowany jako człowiek „nowy”? Przecież więk­ szość etnografów, którzy studiowali w okresie międzywojennym, miała dy­ plomy również z innych specjalności. Może ta obcość Burszty polegała na tym, że nie wprowadził go do grona „akademickich” etnografów żaden au­ torytet środowiskowy? Że pomimo gruntownych studiów socjologicznych i również etnograficznych ogółowi środowiska etnograficznego dał się po­ znać jako historyk wsi, instytucjonalnie związany z badawczymi placówkami historycznymi? Z rezerwą zostało przyjęte utworzenie dla niego w 1956 roku Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii w Pozna­ niu, a protestami zaowocowało powierzenie w 1957 roku jemu, a nie Marii Frankowskiej, kierownictwa Katedry. Wydarzenia te spowodowały pewien osad, który pozostał w stosunkach z Profesorem, pomimo (a może zwłasz­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 303 cza?) jego znacznych osiągnięć w dalszej pracy naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej! Prof. Burszta miał niewątpliwy talent organizacyjny i dobrą rękę w ratowaniu różnych upadających placówek etnograficznych. Tak stało się z poznańską Katedrą Etnograficzną, osłabioną po wojnach prof. Gajka z prof. Frankowskim, a następnie pozbawioną prężnego kierownictwa na sku­ tek choroby prof. Frankowskiego. Podobnie udało się prof. Burszcie zorgani­ zowanie od nowa przejętej od prof. Gajka Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. (W ocenie tego ostatniego sukcesu krytycy osiągnięć Profesora nie mogli zapomnieć, że prace w Redakcji przejął prof. Burszta po uchwale Rady Państwa o celowości tego wydawnictwa, uchwale, która zapewniła wydaw­ nictwu na długie lata podstawy materialne działania. I że to właśnie prof. Zawistowicz poddała myśl wydania opublikowanych przez Kolberga tomów jako reprintów, co umożliwiło szybką reedycję pierwszych tomów Dzieł i dało Redakcji więcej czasu na przygotowanie do druku ineditów Kolberga!). Nie przysporzyło też Burszcie sympatii przygotowanie do druku, skądinąd bardzo potrzebnej studentom, reedycji Kultury ludowej Słowian Kazimierza Moszyń­ skiego, gdyż za dyspozytorkę prac tego ostatniego powszechnie uważano jego długotrwałą współpracownicę prof. Jadwigę Klimaszewską. Z rezerwą patrzo­ no też na wielką liczbę doktorantów i habilitantów Profesora, którzy zgłaszali się do niego nieraz z odległych ośrodków, i to niekiedy po nieudanych próbach pisania prac na innych uniwersytetach. Przyznaję się, że interesowała mnie metoda pracy prof. Burszty z doktorantem i zdarzyło mi się kiedyś indagować jednego z nich. Z tego, co mi powiedział, wynikało między innymi to, że Pro­ fesor nie szczędził delikwentowi częstej, konstruktywnej konsultacji, ale jed­ nocześnie nie próbował zbytnio narzucać własnych koncepcji, nie starał się na siłę, ponad możliwości doktoranta, pracy „ulepszać”. Zgodnie z prawdą, z przykrością muszę stwierdzić, że na czele tej opozy­ cji stała prof. Zawistowicz-Adamska, wspomagana przez prof. Priifferową, Pojnarową i Frankowską. Znacznie młodszy prof. Burszta (tylko z Pojnarową był równy wiekiem), mający oparcie w politycznym środowisku ludowym, nie miał równego mu konkurenta w środowisku profesorskim etnografów, stąd też był wysuwany stale przez centralne władze akademickie na głównego re­ prezentanta etnografii, w tym na potencjalnego kierownika wymarzonego In­ stytutu Etnografii, co spotykało się z aktywną opozycją wyżej wymienionych pań, jak również pozostałych mniej aktywnych panów profesorów. Z czasem te opory, wobec wycofywania się z aktywnej pracy starszej ge­ neracji, straciły na znaczeniu i prof. Burszta, pozbawiony starszych oponen­ tów, z powszechnym aplauzem młodszych generacji, objął z wielkim pożyt­ kiem główną rolę w naukowym i organizacyjnym życiu środowiska. Wyraźne są zmiany w zainteresowaniach naukowych Pani Profesor: p a ­ sterstwo i szerzej tradycyjna kultura Karpat, kultura wsi Polski środkowej, �304 Bronisława Kopczyńska-Jaworska metodyka badań etnograficznych, zmiana kulturowa, historia etnologii pol­ skiej, kultura środowisk robotniczych i kultura miasta. Co kierowało Panią Profesor w wyborze tematów badawczych? Do których swych prac je st Pani Profesor najbardziej przywiązana? Badania nad pasterstwem podjęłam w ramach zespołowych badań Kate­ dry nad pomocą wzajemną i formami współdziałania gospodarczego. Do wyboru były maszoperie albo pasterstwo, wolałam góry! Z czasem zaintere­ sowania moje objęły całokształt kultury i historii ziem górskich. Mój dokto­ rat zbiegł się w czasie z początkiem badań nad folklorem robotniczej Łodzi, Ponieważ jest to rodzinne miasto mego ojca, chciałam się do tych badań przy­ łączyć, ale pani Profesor przekonała mnie, że szkoda moich „karpackich” wiadomości i że lepiej będzie jeszcze Karpatom poświęcić pracę habilitacyj­ ną. Ponadto otwierały się nowe możliwości w związku z rozwojem współ­ pracy międzynarodowej w ramach Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Kiedy kończyłam doktorat, rozgorzały w środowisku tzw. „młodej kadry” ożywione dyskusje na temat metod pracy terenowej. To my jeździliśmy ze studentami w teren, to my pełniliśmy rolę instruktorów na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. Przejęci wiarą w maksymal­ ną sprawdzalność naszych obserwacji organizowaliśmy międzyuczelniane seminaria młodych pracowników. Dużą rolę w tych dyskusjach odegrali ko­ ledzy z ośrodka krakowskiego: Hanka Kunachowicz, Zbyszek Biały wraz z żoną logikiem, Władek Kwaśniewicz, Teresa Dobrowolska. Wynikiem Obo­ zów i tych dyskusji stał się mój skrypt o metodzie badań terenowych. W okresie kończenia pracy habilitacyjnej, zaproszona przez prof. Dynowskiego, przez pięć kolejnych sezonów brałam udział w badaniach bułgarskich, których pełne wyniki nie doczekały się niestety publikacji! a po zakończeniu pracy habilitacyjnej przez trzy lata brałam wraz z socjologami z łódzkiego ośrodka akademickiego udział w badaniach wsi z polskich rejonów uprze­ mysławianych. Gdy te ostatnie zostały zakończone, zaabsorbowana prowa­ dzeniem reaktywowanego w Łodzi w 1971 roku kierunku studiów, powróci­ łam do idei prowadzenia badań w mym rodzinnym mieście, które to badania nie wymagały długotrwałych wyjazdów. Materiały z poprzednich badań Ka­ tedry nie były mi obce, a ponadto miasto to było mi dobrze znane zarówno z przeżyć własnych, jak i tradycji rodzinnych. Istotne są dla mnie zawsze prace pasterskie, choć z górami mam już, z przyczyn ode mnie niezależnych, rzadszy kontakt, do Łodzi żywię dużo sen­ tymentu, choć też już od kilku lat absorbują mnie inne prace, gdyż od wielu już lat w spadku po prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej kieruję zało­ żonym z jej inicjatywy Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który zlokalizowany jest w Łodzi przy Katedrze Etnologii UŁ. �Fot 1. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu, (z lew.) Zagroda chłopska, Nowoselica, rej. Kelmeniecki, (z praw.) Karczma, Nowoselica, rej. Kelmeniecki. Fot. J. Czajkowski 2001. Fot 2. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu. Cerkiew trójwnętrzna w kształcie chałupy na planie: sień -.- izba — komora. XIX w., Draczinci, rej. Kicmańśki. Fot. J. Czajkowski. 2001. ��Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 305 Oddzielne miejsce w pracach Pani Profesor zajmuje dokumentacja i in­ formacja w naukach etnologicznych. Stworzyła Pani i kieruje Ośrodkiem Do­ kumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze­ go. Dzięki pracom Pani Profesor i Jej zespołu dysponujemy bibliografiami, niezbędnymi w każdej dyscyplinie naukowej. Co skłoniło Panią Profesor do zajęcia się tymi sprawami? Jakie ważne zadania należy zrealizować w zakre­ sie dokumentacji i informacji etnologicznej? Jak już napisałam powyżej, moja praca w ODIE PTL jest jeszcze jednym spadkiem po inicjatywach Profesor. Zainteresowanie i waga, jakie prof. Zawistowicz-Adamska przywiązywała do tworzenia archiwów etnograficz­ nych, padła na podatny grunt. Mało, że przecież byłam pierwszą osobą, która tworzyła archiwum i bibliotekę Katedry łódzkiej, ale w pracy tej mogłam spożytkować wiadomości pozyskane na studiach bibliotekarskich Wol­ nej Wszechnicy Polskiej, które były początkiem mojej akademickiej eduka­ cji. (Tu może trzeba podkreślić, że na studiach tych przywiązywano ogromną wagę do techniki pracy umysłowej, której zasad uczył podręcznik Rudniańskiego). Na potrzeby ODIE PTL musiałam się siłą rzeczy dokształcić, „goniąc” tem­ po rozwijających się osiągnięć w zakresie informatyki! Dużo mi dały kontakty z kolegami prowadzącymi podobne prace za granicą, wspólne dyskusje i kon­ ferencje, zwłaszcza organizowane przed redakcję IVB i Demosu, czy udział w pracach sekcji dokumentacji na Kongresie w Chicago (nie opuszczałam też, w czasie mych wyjazdów zagranicznych, żadnej okazji poznania pracy archi­ wów i placówek dokumentacyjnych muzeów i innych placówek naukowych!). Nie bez znaczenia były też konkretne zamówienia społeczne, jak np. przygoto­ wanie analizy zatrudnienia etnografów zleconej przez komitet Nauk Etnolo­ gicznych PAN (analiza ta była oparta na danych Głównego Urzędu Statystycz­ nego z akcji „Magister”), czy bazy danych dotyczącej aktualnie pracujących artystów i rękodzielników, która została sporządzana w Ośrodku w latach 1994­ -1997 dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po opublikowaniu kilku tomów bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej wobec trudności z publikacją bibliografii z ostatnich dziesięciu lat, zgodnie z panującymi obecnie tendencjami, przystą­ piliśmy do przygotowania bieżącej bibliografii etnologii/antropologii kulturo­ wej w Internecie. Mamy nadzieję, że względnie wyczerpująca bibliografia prac za lata 2001-2003, mogących zainteresować etnografa, ukaże się w pierwszym półroczu 2006 roku. W bibliografii tej znajdą się też niepełne prace z bazy Ośrod­ ka za lata 1997-2001 oraz 2003-2006. Chcielibyśmy, w łatach następnych, zdobyć środki na uzupełnienie tych braków, jak również prowadzenie inter­ netowej bibliografii na bieżąco. Rzeczą nader pożądaną byłoby też sporzą­ dzanie mutacji bibliografii w którymś z języków kongresowych oraz rozbu­ dowanie dostępu do streszczeń i wybranych artykułów. �306 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Etnologia je s t taką szczególną dyscypliną, w której nader wyraziście za­ znacza się rola kontestujących przedstawicieli młodego pokolenia. Łódź mia­ ła swoich: Zbigniewa Kowalewskiego i Andrzeja Lipińskiego. Dlaczego fe ­ nomen podziałów pokoleniowych je st tak ważny w etnologii? Jak Pani Profesor ocenia znaczenie kontestatorów w rozwoju dyscypliny? Na temat podziałów pokoleniowych powinien się raczej wypowiedzieć pe­ dagog czy psycholog. Czy podziały takie są osobliwością tylko etnologii? My­ ślę, że młodzież w ogóle jest elastyczniejsza i bardziej podatna na nowości, co siłą rzeczy może wpłynąć na większą chęć zmiany i zdolność do eksperymen­ tu. Bodźce takie na pewno są pożyteczne, zwłaszcza w naukach humanistycz­ nych, w których tak wielką wagę przywiązuje się do erudycji sprzyjającej nie­ kiedy konserwatyzmowi. Co do naszych „rodzimych” łódzkich kontestatorów, to czasem mi żal, że ich bunt zakończyło odejście ze środowiska, bo obydwaj byli nieprzeciętnie zdolni! Przykład innych „buntowników” pokazał, że po okresie młodzień­ czych buntów i totalnej negacji z wiekiem zamieniają się w cenionych pra­ cowników nauki w sposób konstruktywny poszerzaj ących j ej horyzonty. Ja sama swego czasu (jak to dziś oceniam w sposób nieco arogancki) przyczy­ niłam się do spopularyzowania w naszej Katedrze prac B. Malinowskiego, z któ­ rymi się zetknęłam na zajęciach z socjologii, w wyniku czego zaczęliśmy go prze­ rabiać na etnografii (zarówno prof. Zawistowicz, jak i ówczesna asystentka mgr. Jadwiga Świątkowska były uczennicami Stanisława Poniatowskiego). Po odej­ ściu od jego koncepcji kulturowych Profesor w pracy dydaktycznej korzystała z Wstępu do ludoznawstwa Bystronia, a w naszych badaniach społeczności wiej­ skiej często sięgała do Thumwalda. Andrzej Lipiński i Zbigniew Kowalewski zmusili nas do zainteresowania się strukturalizmem, moje zainteresowania in­ formacją naukową zaowocowały zwróceniem uwagi na semiotykę itp. Od 1946 roku je s t Pani Profesor członkiem Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Pełniła w nim Pani wiele ważnych funkcji, w tym najważniejszą funkcję Prezesa. Czym było i je s t Towarzystwo dla etnologów-profesjonalistów i wszystkich zainteresowanych tą dyscypliną? Czy nie wymaga ono prze­ kształcenia w stowarzyszenie profesjonalistów i zmiany nazwy? Razem, z okazji 100-lecia Towarzystwa, napisaliśmy artykuł: „Perspektywy Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalno­ ści". Jakie widzi Pani Profesor obecnie perspektywy dla Towarzystwa? Członkiem PTL-u jestem od momentu założenia Oddziału w Łodzi, to jest od 1950 roku. W organizacji tej realizowałam swe zamiłowania do pracy spo­ łecznej ! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 307 PTL do połowy łat 50. był jedyną organizacją skupiającą etnografów pra­ cujących w różnych instytucjach, był rodzajem związku zawodowego i jed­ nocześnie forum dyskusji merytorycznych, naukowych. Należeli do niego wszyscy samodzielni pracownicy nauki oraz chyba wszyscy „szeregowi” et­ nografowie! PTL w pierwszych latach swego działania organizował wspólne badania, występował u władz w obronie interesów środowiska, pomimo pra­ cy w czasach realnego socjalizmu miał absolutnie demokratycznie wybiera­ ne władze, nie przypominam sobie również jakiegokolwiek przymusu ideo­ logicznego w jego działaniach. Było wiadomo, że materializm historyczny interesuje się „bazą”, więc bez przykrości zajmowaliśmy się gospodarką i hi­ storią cywilizacji, uzupełniając luki w przedwojennych badaniach, tym bardziej, że zniszczenia wojenne i postępująca industrializacja kraju zacierały przede wszystkim widzialny obraz tradycyjnej wsi polskiej. Myślę, że dlatego, iż tzw. kultura materialna zawsze leżała w polu zainteresowań etnografii, stosunkowo bezboleśnie udało się ten okres przebrnąć! Podobnie zresztą bezboleśnie gro­ madzono materiały ze skądinąd instrumentalnie traktowanego przez władze folkloru muzycznego i sztuki ludowej. (Z tymi latami i z działalnością PTL-.u związane jest powołanie dwóch cennych inicjatyw kontynuowanych do cza­ sów współczesnych: Polskiego Atlasu Etnograficznego i reedycji Dzieł Wszy­ stkich Oskara Kolberga). Być może mój obraz tych czasów jest niepełny, gdyż w latach największe­ go ucisku ideologicznego, zawieszenia studiów etnograficznych na rzecz stu­ dium Historii Kultury Materialnej, nie mieliśmy w Łodzi studentów, nie mu­ sieliśmy więc realizować żadnych narzuconych programów, nie stykaliśmy się z indoktrynowaną młodzieżą ZMP-owską. Pracowaliśmy półprywatnie pod kierunkiem Profesor, która, choć pozbawiona studentów, była nadal zatrud­ niona na Uniwersytecie. W Katedrze, choć pozbawionej formalnie asystenta (zostałam w 1954 zwolniona z pracy), nadal pracowała „siła pomocnicza”, absolwentka etnografii Teresa Kulesza (później Zakrzewska). Kontynuowa­ liśmy wcześniej zapoczątkowane prace badawcze, przygotowując opracowa­ nia, które w nowej sytuacji politycznej ukazały się w pierwszym tomie „Bi­ blioteki Etnografii Polskiej” publikowanej przez IHKM PAN. Wracając do spraw PTL-u , o czym już pisano, jego rola w momencie po­ wstania w Akademii Instytutu Historii Kultury Materialnej zaczęła maleć, gdyż miejsce oficjalnego reprezentanta etnografii w kraju i zwłaszcza za granicą za­ czął przejmować Instytut. Przykładem mogła być przynależność Polski do Mię­ dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Początkowo uczeni polscy wybierani byli demokratycznie przez Radę Unii na wniosek jed­ nego z już wybranych członków Unii. Decyzje te zależały od znajomości kan­ dydata i jego pozycji w międzynarodowym świecie nauki, nie bez znaczenia były jego studia i publikacje zagraniczne, wcześniejszy udział w międzynaro­ �308 Bronisława Kopczyńska-Jaworska dowych ekspedycjach badawczych i między innymi kontakty wynikłe z aktyw­ ności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym znanym od przedwojnia za gra­ nicą jako „Polskie Towarzystwo Etnologiczne” — jedyna organizacja nauko­ wa zrzeszająca polskich etnografów. Po zaistnieniu IHKM-u Prezydium PAN powołało „Polski Komitet Narodowy Unii”, na czele którego stanął dyrektor Instytutu. Komitet też decydował (chociażby ze względów finansowych) o skła­ dzie oficjalnej delegacji wysyłanej na kolejne Kongresy, tym samym zmalała rola PTL-u, który stał się w większym stopniu klubem dyskusyjnym szerszej rzeszy etnografów niż oficjalną instytucją reprezentującą etnografię polską. Po zorganizowaniu Instytut Historii Kultury Materialnej PAN składał się z czterech działów: archeologii pradziejowej, archeologii śródziemnomorskiej, historii kultury materialnej i etnografii. Pomimo iż najliczniejszy dział stano­ wiła archeologia, w początkowym okresie działania posiadał pracownie et­ nograficzne prawie we wszystkich ośrodkach akademickich i zatrudniał wie­ lu etnografów na tzw. drugich etatach i pracach zleconych, przejmując i finansując wiele prac zapoczątkowanych, tak jak Polski Atłas Etnograficz­ ny w środowisku peteelowskim. Z czasem działalność działu etnograficzne­ go Instytutu ze względów proceduralnych (np. ustawowe ograniczenie w 1962 roku dwuetatowości) i finansowych zaczęto ograniczać do niewielkiego gro­ na etatowych pracowników. Trudno dziś ocenić, o ile były to słuszne preten­ sje, ale wśród etnografów zaczęło się rodzić przeświadczenie, że Instytut w większym stopniu ma na względzie interesy archeologii, że etnografowie w Instytucie „giną” i że, podobnie jak w innych krajach demokracji ludo­ wych i w ZSRR, w Akademii powinien powstać odrębny Instytut Etnografii, który w sposób konsekwentny stałby na straży interesów naukowych naszej dyscypliny! Jak już pisałam powyżej, gorącą rzeczniczką tego projektu była prof. Zawistowicz-Adamska redagująca w tym celu liczne petycje, opiniują­ ca projekty i występująca początkowo z racji swej funkcji profesorskiej w imieniu środowiska akademickiego, a począwszy od 1967 roku, jako pre­ zes w imieniu wszystkich etnografów zrzeszonych w PTL-u, którzy coraz bardziej zaczęli odczuwać ograniczane możliwości Towarzystwa (m.in. usta­ wowo głównym reprezentantem nauki polskiej była Polska Akademia Nauk, ona zawierała umowy o międzynarodowej współpracy, za jej pośrednictwem otrzymywały dotacje towarzystwa naukowe na działalność statutową i wy­ dawniczą itp.). W tej sytuacji posiadanie „własnego” instytutu wydawało się ze wszech miar pożądane. Dlaczego projekt ten nie został zrealizowany, dłu­ go można by dywagować! W każdym razie pomimo upadku tych projektów PTL nie odzyskał swego dawnego znaczenia. Przestała w nim działać część pracowników akademickich, z czasem nie wszyscy nawet wstępowali w jego szeregi. Najdłużej Towarzystwu pozostali wierni muzeologowie, którzy roz­ rzuceni po całej Polsce, często pozbawieni w ośrodkach prowincjonalnych kontaktu z szerszym środowiskiem naukowym, chętnie przyjeżdżali na do­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 309 roczne zjazdy PTL-u połączone z sesjami naukowymi. Mam wrażenie, że te sesje i coraz większe trudności finansowe utrudniające udział w zjazdach (ogra­ niczenie delegacji służbowych i funduszy własnych Towarzystwa) przyczy­ niać się zaczęły do ograniczenia atrakcyjności członkowstwa. Wszyscy dłu­ goletni działacze Towarzystwa wiedzą dobrze, na czym polega meritum sprawy. Towarzystwo zgodnie z tradycją jest hybrydą: zrzesza zarówno „za­ wodowych” etnografów, jak i „miłośników” kultury ludowej. Coraz trudniej jest tym dwóm kategoriom członków współdziałać w jednym gronie. Inter­ pretacja nawet pozornie pospolitych zjawisk kulturowych stała się wyspecja­ lizowaną dziedziną nauk antropologicznych, w której często gubi się nieprzy­ gotowany zawodowo nawet najlepszy praktyk i działacz kulturalny. Sesja zjazdowa zbyt „popularna” nudzi i zniechęca do udziału ambitnych pracow­ ników nauki, zbyt „naukowa” nie interesuje praktyków. Podobnie jest z wydawnictwami Towarzystwa. Nie umiem odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych sprzecznych stanowisk w łonie jednej organizacji i czy należy do tego dążyć? Obserwuję jednak, że o ile sprawy organizacji życia ogólnokulturalnego, w tym także sprawy folkloru i kultury wsi podejmowane są w najróżnorodniej­ szych gremiach, o tyle brak jest szeroko dostępnego forum, na którym by moż­ na dyskutować nie tylko na tematy merytoryczne dyscypliny, ale również na związane z nią sprawy organizacyjne, w tym potrzeby i dezyderaty zawodowe jej przedstawicieli, stąd też uważam, że warto by pomyśleć o „profesjonaliza­ cji” Towarzystwa. Widzę taką możliwość przy nieznacznej zmianie statutu oraz być może uzupełnieniu jego nazwy, ale przede wszystkim w szerokim zaintere­ sowaniu środowisk naukowych, zwłaszcza młodszej generacji. Bez ich udzia­ łu, samookreślenia i zdefiniowania własnych dążeń, żadne zabiegi dotychcza­ sowych działaczy Towarzystwa nie przyniosą pożądanych rezultatów. Od powstania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN aż do dzisiaj uczestniczy Pani Profesor w pracach tej kiedyś powoływanej, a obecnie wybieranej, korpora­ cji przedstawicielskiej samodzielnych pracowników nauki z zakresu etnologii i dyscyplin pokrewnych. Przez wiele lat pełniła Pani funkcję wiceprzewodniczą­ cej Komitetu. Jakie są niewykorzystane możliwości tego ciała zbiorowego? Problemy zawarte w tym pytaniu w sposób logiczny łączą się z poprzed­ nio poruszanymi sprawami Instytutu i Towarzystwa. Chciałabym przy tej okazji jako „wiekowy świadek historii” przypomnieć, że to właśnie w wyniku nie­ powodzeń z Instytutem i szukania jakiegoś organizacyjnego i dostatecznie ważnego forum powstała w środowisku etnograficznym idea podjęcia starań o reprezentację etnografów w Komitetach Naukowych PAN. Pierwszym kro­ kiem było zaproponowanie stworzenia Sekcji Etnograficznej w łonie Komi­ tetu Nauk Socjologicznych (Sekcje powoływane były z samodzielnej inicja­ �310 Bronisława Kopczyńska-Jaworska tywy Komitetów i członkowie ich nie musieli być powoływani przez władze Akademii). Rzecznikami tej sprawy stali się zaprzyjaźnieni socjologowie, przy czym istotną rołę w pomyślnym powołaniu Sekcji odegrał ówczesny członek Prezydium PTL prof. Władysław Kwaśniewicz, który chyba wtedy był też członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych. Nie pamiętam już dokładnie stro­ ny organizacyjnej tego przedsięwzięcia, pamiętam jedynie, że przez pewien czas małe grono etnografów uczestniczyło w zebraniach Komitetu Nauk Socjolo­ gicznych, między innymi w jakimś zebraniu w Krakowie, w czasie którego zwie­ dzaliśmy Nową Hutę i mieszkaliśmy (co było normalnie niedostępne dla nor­ malnych niezrzeszonych obywateli) w domu konferencyjnym PZPR w Lasku Wolskim2! W następnej kadencji w 1975 roku powołano już osobny Komitet Nauk Etnologicznych, którego przewodniczącym został prof. Józef Burszta. Odpowiadając na zadane pytanie, chciałabym na wstępie zauważyć, że możliwości Komitetu w pewnym stopniu ogranicza jego siłą rzeczy elitarny charakter i ograniczona liczba członków. Wraz ze wzrostem liczby samodziel­ nych pracowników nauki nie gromadzi nawet wszystkich „samodzielnych” etnografów, ponadto nawet nie wszyscy wybrani biorą aktywny udział w jego pracach, więc aktywność Komitetu złożona jest głównie na barki Prezydium, a biorąc pod uwagę jego rozproszenie terytorialne, koncentruje się na działa­ niach dwóch osób Przewodniczącego i Sekretarza Naukowego. W tych warun­ kach wobec braku większego sekretariatu nie bardzo widzę możliwości rozwi­ nięcia jakiejś większej niż dotychczas działalności, przy czym przy dalszym wzroście liczby samodzielnych przedstawicieli dyscypliny, elitarność Komite­ tu jeszcze się pogłębi. Nasuwa się wniosek, iż tym bardziej pożądane byłoby „zaplecze” w postaci większej organizacji profesjonalnej, która mogłaby z jednej strony współdziałać z Komitetem, a z drugiej gromadziłaby i przeka­ zywała opinie i dezyderaty całego środowiska. Po roku 1989 zmieniły się w Polsce warunki uprawiania nauki i upowszech­ nienia je j wyników. Zwielokrotnieniu uległa liczba studentów etnologii, przy­ było pracowników uniwersyteckich katedr i instytutów etnologicznych, poja­ wiła się liczna grupa doktorantów, jednocześnie skomplikowała się sytuacja wielu muzeów etnograficznych i innych placówek kulturalnych korzystają­ cych ze współpracy z etnologami. Jak rysuje się przyszłość etnologii? Jakie są obecnie je j obowiązki wobec społeczeństwa ? Nie jest to pierwsze pytanie Pana Profesora, na które trudno odpowiedzieć. Żyjemy w bardzo skomplikowanym czasie, chyba powszechnej i do tego bar­ dzo szybkiej transformacji. Chyba dopiero dziś nabrały dosłownego sensu sło­ 2 W domu tym dostojne grono profesorów i docentów odwiedzało się wieczorem, oglądając z zainteresowaniem urządzenie niedostępnych normalnie pomieszczeń. Wieczorem oglądaliśmy nada­ waną wówczas (zresztą chyba najlepszą ) inscenizację Sławy i chwały na kolorowym (!) telewizorze! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 311 wa Kołłątaja, z którymi nas zapoznawano niemal na pierwszym wykładzie z etnologii: „o powszechnej rzeczy zmianie..”. W wątpliwość są podawane wszelkie normy i standardy, wszelkie prawa naukowe i reguły społeczne, na­ wet te dopiero co sformułowane i co z tego ma wyniknąć? Mogłabym jedy­ nie powiedzieć, co ja pragnęłabym osobiście realizować i co osobiście uwa­ żam za słuszne, ale obawiam się, że niewiele osób by to zainteresowało. Mimo przejścia na emeryturę je s t Pani Profesor ciągle czynna. Jakie za­ dania stawia sobie teraz Pani Profesor? Co nadaje sens pracy uczonego po zakończeniu pracy normowanej etatem? Przede wszystkim pracy prawdziwego pracownika nauki (tytuł „uczone­ go” wydaje mi się trochę na wyrost!) nie normuje żaden etat i w ogóle jego pracy nie ogranicza czas. Za niezwykle trafne uznałam przeczytane niegdyś opowiadanie (niestety nie zapamiętałam autora!) o pisarzu czy pracowniku naukowym, który słysząc ogłoszoną waleniem w szynę przerwę w pracy to­ czącej się za oknem budowy, z żalem stwierdza, „że on nigdy nie ma fajrantu!”. Myślę, że tak jest naprawdę, że interesujący się swą pracą naukowiec zawsze ma coś do zrobienia, coś jeszcze do przeczytania, czy odszukania... Nie zawsze byłam dogłębnie przekonana o największej wartości tego, co robię, ale zajmowałam się po prostu tym, co mnie aktualnie interesowało. Sko­ ro udało mi się zorganizować w ODIE prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej, chcę, żeby te prace były kontynuowane, żeby nie zmarnować tego, co było do tej pory zrobione. Skoro mamy ograniczone środki i nie stać nas na opłacenie większej ilości współpracowników, wykonuję prace bibliograficzne razem z zespołem. Co do sensowności gromadzenia danych bibliograficznych z zakresu określonej dyscypliny nie mam wątpliwości i chyba nikogo nie muszę o tym przekonywać! Co najwyżej mogę mieć wątpliwości co do tego, czy uda się nam wykonać zamierzoną pracę dostatecznie dobrze. Jest Pani Profesor niezwykle ceniona w ogólnopolskim środowisku etno­ logicznym. Jubileusz 80—lecia Pani Profesor, zorganizowany razem z LXXX Walnym Zgromadzeniem i Konferencją PTL w Łodzi w dniach 24-25 wrze­ śnia 2004 roku, zgromadził wielu Jej przyjaciół i uczniów. Przypominano wówczas przekonanie podzielane przez Panią Profesor, że nauka je s t przede wszystkim rodzajem służby społecznej. Co zrodziło takie przekonanie? Jakie są powinności uczonego i nauczyciela akademickiego ? 3Na pewno na postawie mojej zaważyło to, że byłam kiedyś harcerką i studia rozpoczęłam od pedagogiki społecznej i może w tym miejscu powinnam się włączyć do dyskusji nad wartością tolerancji, poprawności politycznej i urokach wielokulturowości, ale może tę dyskusję przenie­ siemy na inną okazję. �312 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Przede wszystkim, w miarę swoich sił przyzwoicie pracować, nie tylko „dla podłego zysku i marnej chwały...”, które to sformułowanie było przed­ miotem licznych anegdot w środowisku akademickim! A poważnie, mam głęboko zakorzenione przekonanie o wadze nauczania i o potrzebie szerzenia drogą nauczania wartości, które uznaje się za słuszne3, w tym również przekonanie o pożytkach płynących z szerzenia wiedzy etnolo­ gicznej! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e889e116ef4a1620f5131f4a571f8.pdf 65379b52598f91001619459216deee6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4849 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.313-342 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE W i l l i a m F. P r i c e , R i c h a r d H. C r a p o , Psychologia w badaniach międzykul­ turowych, tłum. Agnieszka Nowak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, ss. 214. Psychologia międzykulturowa (<cross-culturepsychology), czyli konglomerat psycho­ logii i antropologii kulturowej, to dziedzina nader słabo zaznaczająca się w nauce polskiej, rzec by można — właściwie nieobecna. Od strony psychologii możemy mówić tylko o pra­ cach Pawła Boskiego, choć trzeba wspomnieć, że autor ten reprezentuje pewien wycinek poszukiwań podejmowanych przez cross-culture psychology, który na potrzeby niniejsze­ go tekstu nazwałbym „międzykulturowością oswojoną”. Cechą charakterystyczną tego nurtu jest to, że dotyczy on społeczeństw kulturowo dla nas obcych wyłącznie pod względem treściowym, nie dotyka zaś tych, których odmienność od świata euroamerykańskiego jest strukturalna. W badaniach prowadzonych w ramach tej opcji najczęściej kulturę sprowadza się do zbioru wartości kształtujących człowieka. Mówi się więc tutaj o wpływie religii, etniczności czy języka na wymiary psychologiczne jednostki. Z kolei studia tyczące „międzykulturowości nieoswojonej” dotyczą społeczeństw mocno oddalonych kulturowo od świa­ ta badacza, a więc takich, które są— przynajmniej na początku— całkowicie niezrozumiałe. Ich „obcość” bierze się z innej organizacji strukturalnej, np. odmiennego formalnego upo­ rządkowania relacji pomiędzy przekonaniami a działaniem. W tej opcji kultura pojmowana jest nie tylko jako świat przekonaniowy, ale przede wszystkim jako praktyka społeczna, któ­ ra kształtuje sposoby konstruowania cielesności, działania pamięci, rozwiązywania prak­ tycznych problemów itp. Do jej badania wydaje się nieco bardziej predestynowana ta druga gałąź nauk społecznych, tworzących cross-culturalpsychology, tj. antropologia kulturo­ wa wraz ze swoim tradycyjnym przedmiotem studiów — społeczeństwami pierwotnymi (tu­ bylczymi, niepiśmiennymi). Niestety, w Polsce ta dyscyplina akademicka wykazuje brak zainteresowania badaniami tego rodzaju. Naturalnie, to zaniedbanie poznawcze odbija się na naszym rynku wydawniczym, stąd też monografii na dobrą sprawę prawie nie ma, a i w opracowaniach psychologia międzykul­ turowa jest ledwie wspominana przy użyciu ciągle tych samych, czasami zresztą mocno wątpliwych, przykładów: agresywni Indianie Yanomami, łagodni Samoańczycy, strojący się mężczyźni Tchambuli, kolektywni i zawstydzeni Japończycy, wyliczający swoje określenia śniegu Eskimosi itd. Dlatego też ukazanie się książki wprost odwołującej się do tej dziedziny powitałem z niekłamaną radością i zainteresowaniem. Jej tytuł— Psychologia w badaniach międzykulturowych — brzmi dumnie i wiele obiecuje. Niewiele jednak daje. Niestety, akurat ta pozycja nie oferuje dobrego wglądu w cross-cultural psychology, a tym samym okazja wprowadzenia na polski rynek pierwszej, a zarazem wartościowej książki z tego kręgu zosta­ ła zaprzepaszczona. Poniżej spróbuję uzasadnić ten sąd, przytaczając swoje wątpliwości dotyczące tego wydawnictwa. Zacznijmy od skrótowej charakterystyki omawianej pozycji. Jaki cel postawili przed sobą jej autorzy? „Książka ta jest próbą przybliżenia Czytelnikowi innych kultur, służącą przeła­ mywaniu etnoeentrycznego sposobu myślenia i stereotypów kulturowych. Naszym najważ­ niejszym celem jest pomóc Czytelnikowi w lepszym zrozumieniu podobieństw i różnic mię­ dzy ludami świata, w odniesieniu do zasad, pojęć i zagadnień psychologicznych” (s. 10). Tyle o zamiarach. - �31 4 Recenzje i noty recenzyjne Odnotujmy też, że Psychologia w badaniach międzykulturowych jest podręcznikiem akademickim wydanym po raz pierwszy w 1994 roku, swego rodzaju lekturą dodatkową do kursu początkowego na psychologii (stąd też tytuł oryginalny książki — Cross-Cultural Perspectives in Introductory Psychology — różni się nieco od polskiego). Jej struktura jest prosta, choć bardzo obszerna. Składa się na nią 16 części, których tematyka dotyczyć ma tych samych pojęć, z którymi spotykają się studenci w ramach kursu wprowadzenia do psychologii. Różnica polegać ma na przedstawieniu ich w odmiennym kontekście kulturo­ wym. Uprzedzić jednak wypada, że dokonany wybór jest dość swobodny i niezbyt spójny. Stąd też obok takich tematów jak doznania zmysłowe, pamięć, emocje, rozwój osobniczy czy osobowość, figurują także części dotyczące seksualności, psychologii zdrowia, badań i teorii psychologicznych, stanów świadomości, motywacji czy też relacji pomiędzy pozna­ niem a językiem. Każda część złożona jest z jednego, dwóch bądź trzech rozdziałów, które najczęściej stanowią krótkie opracowania wybranych badań z zakresu antropologii i psy­ chologii międzykulturowej. Każdy rozdział dotyczy innej tematyki, innego problemu oraz innego ludu. Także i tutaj wybór poszczególnych zagadnień bywa dość przypadkowy. Wystarczy wspomnieć, że w dziale poświęconym psychologii zdrowia mamy trzy rozdziały poświęcone po kolei: czarom, stylom radzenia sobie wśród dorastającej młodzieży z Nie­ miec i Izraela oraz pandemii AIDS. Dodatkowo każdy rozdział jest zaopatrzony w bibliogra­ fię, propozycję lektur uzupełniających oraz pytania do dyskusji na zajęciach. Całość spra­ wia wrażenie niezwykle urozmaiconego zbioru. Jako że nie sposób omawiać, choćby skrótowo, tak różnorodnej treści, przejdę do wyra­ żenia swych wątpliwości. Proponuję spojrzeć na Psychologię w badaniach międzykultu­ rowych pod dwojakim kątem: 1. realizacji zakładanego przez nią celu oraz 2. jakości przeka­ zywanej przez nią wiedzy. Przyjrzyjmy się najpierw przekazowi książki. Otóż nie mogę oprzeć się wrażeniu, że auto­ rom udało się osiągnąć skutek wręcz odwrotny od zamierzonego. Nie tyle obala ona stereo­ typy na temat innych kultur, co je potwierdza. Uchwycić można nawet pewną zależność: im bardziej prezentowana grupa etnojęzykowa oddalona jest kulturowo od społeczeństwa euroamerykańskiego, tym większa następuje stereotypizacj a jej obrazu. Zupełnie tak, jakby autorzy w nieuświadomiony sposób działali według reguł wiedzy potocznej. Kiedy wybie­ rają tematy odnoszące się do „międzykulturowości oswojonej” (np. zagadnienie zależności pomiędzy rasą a inteligencją w USA), wtedy stosują kryteria naukowości i nie powielają sądów zdroworozsądkowych. Kiedy jednak przychodzi im zaprezentować studia z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej” (np. postawy wobec starych ludzi wśród kultur rdzen­ nych Amerykanów), wtedy uruchamiają swoje wyobrażenia „dzikich ludów” i szukają po­ twierdzających je przykładów. Jakie to obrazy? W pierwszym rzędzie polegają one na epatowaniu egzotyką. Dla przykładu popatrzmy na poniższy opis: „Według przedstawicieli ludu Nuer śmierć przepowiadają nie tylko poja­ wiające się w snach sceny umierania, ale także ryby pewnego gatunku oraz żółw, którego śniący nie może złapać” (s. 46). Właściwie czemu on służy? Może przybliżeniu nam symbo­ liki, jaka pojawia się w nuerskich snach? Chyba nie, bo nie dostaniemy już żadnej informacji ani na temat wyobrażeń Nuerów na temat żółwia, ani o kontekstach społecznych, w których następuje jego łowienie, ani tym bardziej nie uświadczymy żadnej wzmianki o statusie ontologicznym śnienia w tym społeczeństwie. Co za to otrzymamy? Inny lud i inny „szczegół etnograficzny”: kobiety Zulu śnią o bykach, które przebijająje rogami. I wyliczanka trwa dalej. Słowem, dostajemy informację odartą z kontekstu kulturowego. Na tym właśnie pole­ ga strategia egzotyki i dziwaczności — pokazuje się coś, co jest niby obce i niezrozumiałe, ale równocześnie atrakcyjne emocjonalnie. Oto więc mieszkańcy wyspy Dobu, żyjący jako­ by w atmosferze nieustannej podejrzliwości, członkowie ludu Ifaluk cały czas otoczeni przez świat duchów, wreszcie swoiste kuriozum: kanibalizm wśród Azteków, których kapłani pod �Recenzje i noty recenzyjne 315 pretekstem zadowolenia bogów „zezwalali głodnej populacji, aby ruszyła przed siebie i ła­ pała ludzi przeznaczonych do zjedzenia” (s. 82) — wszystkie te slajdy pomagają czytelniko­ wi w utwierdzeniu swoich przypuszczeń co do „dzikich”. Mało jednak mają wspólnego z perspektywą współczesnej antropologii kulturowej, której pierwszoplanowym wysiłkiem jest chęć takiego przybliżenia „dziwacznych” zachowań, abyśmy byli w stanieje zrozumieć jako strategie normalnego i rozsądnego działania. Po drugie, książka służąca ponoć „przełamywaniu etnocentrycznego sposobu myśle­ nia” produkuje podskórny obraz Innych jako ludzi posiadających znacznie węższy hory­ zont poznawczy niż członkowie naszej kultury, i to zarówno w zakresie wiedzy o świecie, jak i samych narzędzi poznawczych. „Dzicy” myślą trochę bardziej naiwnie niżmy, ponieważ są uzależnieni od czynników społecznych, środowiskowych itp. — tak streściłbym myśl prze­ wijającą się przez rozdziały dotyczące „międzykulturowości nieoswojonej”. Przykład? Oto Eskimosi z Aviłik, którzy sądzą, że śmierć — naturalna z naszej perspektywy — jest wyni­ kiem działania czarów. I dalej opis pewnej sytuacji. Kiedy jeden z nich zachorował, przypisy­ wał swoje schorzenie chęci zemsty ze strony ducha zmarłej żony. Jednak wystarczyło, aby badacz podarował mu dwie tabletki aspiryny z odpowiednim wyjaśnieniem ich „odczyniają­ cych mocy” i już następnego dnia nastąpiło jego „cudowne” ozdrowienie. Tłumaczenie tego przypadku, przytaczane przez autorów, nieuchronnie podąża w deterministyczną stronę — ludzie ci swoje życiowe nieszczęścia wyjaśniali czarami, albowiem kiepska była ich sytuacja ekonomiczna i społeczna. Kiedy tylko uległa poprawie, m.in. dzięki współczesnej medycy­ nie i uspokajającej sile katolickich rytuałów, wtedy czary straciły na znaczeniu. „Dzisiaj Eski­ mosi przywiązują znacznie mniejszą wagę do mistycznych przyczyn zdarzeń, ponieważ le­ piej rozumieją ich przyczyny naturalne” (s. 107). Innymi słowy, kiepskie warunki bytowe powodują wysoki poziom stresu, który z kolei próbuje być obniżany przez konstruowane ad hoc prymitywne koncepcje świata. Tego typu wyjaśnień znajdziemy w książce sporo. Inne determinizmy objaśniają tzw. „wiarę w czary” brakiem pokojowych instytucji kontroli społecznej lub socjalizacją, która wytwa­ rza lęk związany z trudnościami z kontrolowaniem agresji bądź impulsów seksualnych. Nie chodzi mi jednak o to, aby wykazywać tutaj błędność takiego sposobu rozumowania. To osobny temat, w jakim zakresie i kiedy tak się dzieje. To, na co chciałbym zwrócić uwagę, to efekt stosowania wyjaśnień deterministycznych w omawianej pozycji. Jest nim brak czyn­ nika sensotwórczego w organizowaniu świata i jego przekształcaniu. To inne zmienne mają tu moc sprawczą: środowisko naturalne, wyobrażenia zbiorowe, mechanizmy psychologiczne generowane przez siłę tradycji, ale nie ludzie jako działające sensownie jednostki. Dzięki temu Inni jawią się jako kolejne wcielenie Frazerowskiego „dzikiego”, który ciągle zadaje sobie samemu pytania i niezmiennie udziela na nie błędnych odpowiedzi. Dlaczego? Bo jest od czegoś zależny (środowiska, wyobrażeń zbiorowych, tradycji), w przeciwieństwie do nas, którzyśmy z tego typu niewoli już się wydobyli. To następna odsłona oświeceniowego mitu — stereotypu mówiącego o wyższości poznawczej ludzi Zachodu wynikającej z lepszej sku­ teczności wiedzy naukowej. W Psychologii w badaniach międzykulturowych student cią­ gle otrzymuje widome oznaki tego, że Inny stoi trochę niżej od niego na drabince rozwoju poznawczego, nie dostaje za to żadnej możliwości „wejścia w skórę ludzi stamtąd” i spojrze­ nia na świat poprzez ich usensowniające okulary. Wtedy być może zyskałby nieco inną perspektywę od wszystkowiedzącej wizji Price’a i Crapa, a tzw. „czary” przestałyby być dla niego zwykłym placebo. Wskutek tego książka wprawdzie rozgłasza wszem i wobec, że nie ma jednakiej dla wszyst­ kich natury ludzkiej (s. 14), ale jeśli się przyjrzeć wydźwiękowi poszczególnych rozdziałów łacno odkryjemy, że owszem — istnieje i ma się całkiem dobrze. Oto spis jej niektórych cech: uniwersalna jest percepcja świata, agresja, osobowość, zaburzenia psychiczne, stadia roz­ woju poznawczego i moralnego czy też wyrazy twarzy obrazujące emocje. Z kolei uzależnio­ �316 Recenzje i noty recenzyjne ne od kultury są takie dziedziny psyche jak opis percepcji świata, sposób rozumienia do­ świadczeń zmysłowych, treść marzeń sennych, depresje, płeć, sposób używania alkoholu i narkotyków. Jak widać, rdzeń ludzkiej natury został dość łatwo wyodrębniony, a zróżnico­ wane są tylko jego „rozszerzenia”. „Ludzie są wszędzie tacy sami” głosi niejawny komuni­ kat Psychologii w badaniach międzykulturowych, a jeśli pozornie wygląda na to, że się różnią, to jest to wynik ich zależności od czynników społecznych i środowiskowych. Nie­ wykluczone, że tak jest. Wolałbym jednak o tym przekonać się dzięki rzetelnej argumentacji, a nie podskórnej perswazji. Popatrzmy teraz na jakość zgromadzonej wiedzy. Aby to ocenić, przyjrzyjmy się, jak zo­ stały dobrane źródła i jak je wykorzystano. Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to wygląda na to, że autorzy albo nie stosowali żadnego klucza do wyboru tych, a nie innych prac (prócz skojarzeniowego), albo też klucz ten pozo­ stawał dla nich nieznany (wybór zależałby wtedy od tego, czy dane badania potwierdzają poglądy i przesądzenia autorów, czy też nie). Trudno bowiem dopatrzyć sięjakiegoś kon­ ceptualnego porządku w sposobie doboru literatury. Niektóre zagadnienia zostały omówio­ ne na podstawie dzieł autorów dlań istotnych lub wręcz nieodzownych (np. prace P. Ekmana dla kwestii powszechności mimicznych sposobów okazywania emocji lub też badania H. Conklina odnoszące się do wpływu kultury na postrzeganie kolorów), inne zaś sprawiają wrażenie opartych na dorobku mało znaczących badaczy (np. praca D. Gutmanna o uniwer­ salizmie zmian osobowości w cyklu życia albo też artykuł J. Brown traktujący o żeńskiej inicjacji). W efekcie otrzymujemy bardzo nierówną bazę bibliograficzną, w której trudno wy­ odrębnić pozycje ważne od mniej ważnych. Dodatkowo, taki sam status posiadają w niej teksty zarówno o różnym „ciężarze merytorycznym” (opracowania, raporty z badań, mono­ grafie, prace stricte teoretyczne, polemiki, przyczynki itp.), jak i pochodzące z różnych okre­ sów rozwoju dyscypliny (obok pozycji z lat 90. figurują artykuły z roku 1901 i oba są do­ myślnie uznawane za równie ważkie źródło informacji). Taką praktykę można by było jeszcze od biedy zaakceptować, gdyby nie częsty brak krytycyzmu wobec przytaczanych pozycji, który owocuje podawaniem wysoce wątpliwych sądów w aureoli prawdziwego opisu świata. Dzięki temu — że wrócę do wstrząsającego dla mnie „odkrycia” — student dowie się, iż Aztekowie uprawiali kanibalizm z powodu niedo­ statku białka w organizmie. Ten pogląd ukuty na bazie hipotezy proteinowej, zakwestiono­ wanej zresztą prawie 30 lat temu, „przesiąkł” do obiegu popularnonaukowego m.in. dzięki umiejętności perswazyjnego pisania Marvina Harrisa, ale na gruncie współczesnej ekologii kulturowej funkcjonuje co najwyżej jako ciekawostka z przeszłości. Odpowiada jednak na­ szej potrzebie egzotyki. Tego typu przykładów da się znaleźć więcej. Nie zdziwi nas to jed­ nak, jeśli popatrzymy na „wiek” poszczególnych książek i artykułów będących podstawą recenzowanej pozycji. Otóż gros ich przypada na lata 50., 60. i 70., z których te antropolo­ giczne powstały najczęściej pod wpływem psychokulturalizmu (np. prac Abrama Kardinera, Margaret Mead czy Johna Whitinga) — kierunku poddanego już dość dawno gruntow­ nej krytyce. Innymi słowy, nierzadko otrzymujemy dane wyłącznie historyczne, choć przed­ stawiane przez autorów jako stan współczesnej wiedzy. Czasami prowadzi to do sytuacji wręcz komicznych, kiedy za „najnowsze badania” uchodzi praca Reo Fortuna Scorcerers ofDobu z roku ni mniej ni więcej 1932! (s. 11). Ten dość beztroski sposób doboru źródeł jest niestety powiązany z metodą ich wyko­ rzystania. „Niestety” -— ponieważ im dalej sytuuje się rozpatrywany problem od naszego kręgu kulturowego, tym mocniej Price i Crapo hołdują zasadzie „metodologicznej przeźroczystości”. Polega ona na tym, iż twierdzi się, że świat jest, jaki jest, wystarczy go opisać i odkryć jego naturę. Narzędzia i techniki badają to, co twierdzą, że badają. Nie mówi się tu o hipotezach, które byłyby potwierdzane bądź obalane (choć, gwoli szczerości, zdarzają się chwalebne wyjątki). Nie nadmienia się za często o trudnościach metodologicznych i wyni­ �Recenzje i noty recenzyjne 317 kłych stąd rozbieżnościach w wynikach. Nie, w zamian za to autorzy oferują nam w przewa­ żającej części materiału niezachwiane stwierdzenia mówiące o tym, jak się rzeczy mają. Tak więc przytaczani badacze „odkrywają”, „znajdują”, „opisują”, „zauważają”, miast „twierdzić”, „sądzić” lub „próbować udowodnić”. Jest to o tyle przykre dla mnie jako antropologa, że w przypadku rozdziałów zajmujących się „międzykuiturowością oswojoną” Price i Crapo nie mają większych problemów z przestrzeganiem zasad krytyki źródeł. Za to, gdy zaczynają wyjaśniać „dziwaczność” zachowań ludzi z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej”, wtedy teoria i zbudowane na jej podstawie hipotezy nagle znikają, a na placu boju pozostają same wyniki badań przedstawiane jako fakty. Wygląda na to, że im dalej i bardziej obco, tym badania prowadzi się łatwiej i przejrzyściej. Tego typu postępowanie zobaczymy wyraźnie, kiedy skonfrontujemy omawianą książ­ kę z innymi podręcznikami z tego obszaru. Dla przykładu weźmy Cross-Cultural Psycholo­ gy autorstwa J. Berry’ego i spółki (Cambridge 1992) oraz monumentalny, sześciotomowy Handbook o f Cross-Cultural Psychology pod zbiorczą redakcją H.C. Triandisa (Boston 1980-1981). Już pierwszy rzut oka pozwoli nam dostrzec, że czyni się tam dokładnie na od­ wrót. Wyniki badań przedstawiane są zwykle przy ukazaniu ich zaplecza metodologicznego i w odniesieniu do dokonań poprzedników. A ponieważ wymaga to dużej erudycji — psy­ chologia międzykulturowa to olbrzymia dziedzina — toteż nie dziwi fakt, że obydwa pod­ ręczniki są wynikiem pracy zespołowej. Po części tłumaczy to fakt porażki, jaką ponieś li Pri­ ce i Crapo, usiłując we dwójkę napisać przystępny i ciekawy podręcznik zapoznający stu­ dentów z perspektywą międzykulturową w psychologii. Ogarnąć w sposób kompetentny tak duży obszar nie jest łatwo, a zastanawiam się, czy jedna osoba może w ogóle tego do­ konać. To wyjaśnia niektóre niedostatki poznawcze samej książki, ale w dalszym ciągu pozosta­ wia otwartą kwestię celów, jakie przyświecały tłumaczowi i wydawcy podczas dokonywa­ nia wyboru tej a nie innej pozycji. Niestety, w tej sprawie skazani jesteśmy na domysły. Jakiś trop sugeruje fragment recenzji wydawniczej zamieszczony na okładce, w którym można przeczytać m.in., że zaletą tej pozycji jest jej egzotyka z punktu widzenia odbiorcy oraz „ko­ rzystny dydaktycznie silny kontrast odmienności względem współczesnego świata tech­ nologicznego, w którym toczy się życie naszych studentów”. Wynikać może z tego, że od przekazywania aktualnego stanu wiedzy ważniejsza jest atrakcyjność dydaktyczna zajęć uniwersyteckich, choćby i oparta na mocno wątpliwych przesłankach. Być może zadecydo­ wały też inne względy. Niezależnie od tego, jak było, czytelnik ponosi oczywistą szkodę poznawczą— dostaje do rąk kiepską pozycję. Czy to oznacza, że Psychologia w badaniach międzykulturowych nie ma żadnych za­ let? Ależ skąd! Są w niej rozdziały, które mógłbym z czystym sumieniem polecić każdemu zainteresowanemu tą tematyką. Zdarzają się omówienia problemów wymykające się opisa­ nym powyżej pułapkom, i to niezależnie od tego, której międzykulturowości dotyczą. Kło­ pot jednak w tym, że są one „poukrywane” wśród części złych lub mocno wątpliwych. A nie każdy, a zwłaszcza student, posiada wiedzę konieczną od oddzielenia jednych od drugich. Podręcznik winien chyba prezentować zasób wiedzy w miarę pewnej, co do której zasadno­ ści z grubsza panuje zgoda wśród wszystkich uczonych z danej dyscypliny. Tego warunku omawiana praca nie spełnia, a to każe wątpić w jej przydatność dydaktyczną. Tarzycjusz Buliński �318 Recenzje i noty recenzyjne A n n e A p p l e b a u m , Gułag, przeł, Jakub Urbański, Świat Książki, Warszawa 2005, ss. 624. Wyróżniona w 2004 roku nagrodą Pulitzera książka Anne Applebaum to monumentalna, licząca ponad pięćset stron, opowieść o historii oraz — artykułowanym z perspektywy ofiar — doświadczeniu sowieckich obozów koncentracyjnych (w skrócie określanych jako Gu­ łag). Inspiracją do jej stworzenia stało się osobiste doświadczenie autorki. Czytamy o tym we „Wstępie”: „Po raz pierwszy zetknęłam się z (...) problemem [pamięci o Gułagu— przyp. A.Rz.] kilka lat temu, podczas przechadzki po moście Karola, jednej z głównych atrakcji tu­ rystycznych cieszącej się świeżą demokracjąPragi. Szłam wśród kuglarzy i tancerzy, co kil­ kanaście kroków mijając stragany pełne obrazków z widokami pięknych uliczek, tanią biżu­ terią i breloczkami z napisem «Praga» — słowem wszystkim, czym handluje się w tego typu miejscach. Wśród tych drobiazgów były też sowieckie parafemalia wojskowe: czapki, epo­ lety, klamry od pasków i cynowe znaczki z Leninem i Breżniewem, jakie onegdaj w klapach mundurków nosiły dzieci w ZSRS. Większość klientów, kupujących sowieckie emblematy, stanowili amerykańscy łub zachodnioeuropejscy turyści. Zapewne wszyscy oburzyliby się na samą myśl o noszeniu w klapie swastyki. Nikt jednak nie miał nic przeciwko przypięciu sierpa i młota do koszulki lub czapki” (s. 13). Wywołana tym przeżyciem refleksja o (wyrosłej z nieznajomości historii) społecznej obojętności wobec zbrodni komunizmu zaowocowała — podjętym przez Appelbaum — wysiłkiem na rzecz ocalenia, a zarazem pogłębienia zbiorowej pamięci o tym, jakże ważnym i znaczącym, fragmencie przeszłości. Będący rezultatem jej kilkuletnich poszukiwań badaw­ czych Gułag zaświadcza, iż były one prowadzone z ogromnym zaangażowaniem i niekłama­ ną ciekawością poznawczą. Dowodzi tego choćby obfitość źródeł, gromadzonych przez nią niekiedy z godnym podziwu uporem i poświęceniem, dzięki mozolnej pracy w archiwach oraz w trakcie (bardzo trudnych emocjonalnie dla obu stron) rozmów ze świadkami tamtych wydarzeń — ofiarami stalinowskich więzień i łagrów. Do tego dochodzą jeszcze, wykorzy­ stywane w dużej liczbie, pamiętniki, teksty literatuiy pięknej (poddane przez autorkę uważ­ nej analizie krytycznej), dokumenty i rejestry NKWD oraz liczne opracowania historyczne. Odwoływanie się do tak wielu różnorodnych źródeł podnosi walory poznawcze pracy; spra­ wia, iż utrwalony w niej obraz Gułagu jest obrazem niezwykle bogatym i wielostronnym, obejmującym rozmaite aspekty i wymiary opisywanej rzeczywistości. Wielką zaletą książki jest także jej przystępność. Czytelny i bezpośredni sposób narracji powoduje, iż może po nią sięgnąć dosłownie każdy, bez względu na zasób wiedzy o historii Sowietów. Lekturze sprzyja też przejrzysta i klarowna konstrukcja Gułagu, realizująca się w trzech (podzielonych na kilka rozdziałów i podrozdziałów) częściach. Pierwsza i ostatnia z nich ułożone są w porządku czasowym i opowiadają historię systemu sowieckich łagrów (począwszy od jego narodzin w łatach 1917-1939 aż po apogeum i powolny zmierzch w okresie 1940-1986), druga natomiast ma charakter achronologiczny i jest poświęcona życiu codziennemu w obozach. Całość uzupełnia znajdujący się na końcu książki aneks, w którym autorka przedstawia szacunkowe dane dotyczące liczby ofiar stalinowskiego terroru oraz wielce pomocny słowniczek terminologii łagiemej i języka więziennego. Z punktu widzenia badacza kultury najciekawsza jest bez wątpienia środkowa część pra­ cy. Stanowi ona szeroką panoramę codzienności sowieckich więzień i łagrów, przy czym można w niej wyodrębnić kilka wątków tematycznych. Pierwszy z nich dotyczy złożonego procesu inicjacji w rzeczywistość „innego świata”. Jak czytamy, rozpoczynał się on z chwilą aresztowania i postępował wraz z kolejnymi etapami zniewolenia, takimi jak: śledztwo, prze­ słuchanie, pobyt w więzieniu, transport oraz przybycie do obozu, które było momentem uruchamiającym szereg rytuałów mających na celu ostateczną „przeróbkę” człowieka w zeka (bezwolną istotę, pozbawioną wszelkich atrybutów własnej indywidualności i człowieczeń­ �Recenzje i noty recenzyjne 319 stwa; nazwiska, ubrania, rzeczy osobistych), Applebaum opisuje przebieg owego wtajem­ niczenia w system z wielką uwagą i precyzją, zaznaczając zarazem, iż było ono przeżyciem do tego stopnia tragicznym, że w zbiorowej pamięci ocalałych stało się, obrosłym gąszczem metafor i symboli, mitem — niemal równie trudnym do zrozumienia jak same obozy. Kolejnym analizowanym w książce zagadnieniem jest przestrzeń łagiemego świata. Naj­ ważniejszymi jej punktami były: baraki, w których mieszkali więźniowie, karcer, stołówka, szpital, dom spotkań, w którym organizowano widzenia z bliskimi, oraz tak zwana raboczaja zona, czyli teren pracy. Każde z tych miejsc miało odrębny charakter, jak również narzucało własne, sztywne reguły dotyczące zachowania oraz poruszania się w jego obrębie. Podobnie miała się rzecz z czasem. Tak jak i przestrzeń, był on rządzony przez cały system norm i zakazów, które określały harmonogram dnia więźnia (w języku obozowym tak zwany reżim); decydowały o tym, kiedy go obudzić, podać coś dojedzenia, odprowadzić do pracy, pozwolić się umyć czy odpocząć. Adaptacja do stwarzanych przez ów system wymogów była jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych wyzwań, jakie przynosiła egzy­ stencja w warunkach zniewolenia. Zadaniem równie wymagającym była nauka relacji i zachowań społecznych obowiązują­ cych za drutami zony. Pisząc o nich, autorka rekonstruuje kolejne szczeble hierarchii obozo­ wego świata, a także przedstawia cechy charakterystyczne poszczególnych kast i grup, które ją tworzyły. Szczególnie zajmujący jest w tym kontekście fragment dotyczący urków, czyli więźniów kryminalnych, stanowiących grupę najbardziej wyróżniającą się, a jednocześnie najbardziej wpływową spośród społeczności zaludniających łagry. Jak mówi Applebaum, urki byli rodzajem antysocjalnej ferajny, wywierającej przemożny, a przy tym silnie demora­ lizujący wpływ na życie zeków. Ich żargon — zadziwiający wymyślnością oraz niesłychaną obfitością przekleństw, obelg i wulgaryzmów — stał się z czasem „oficjalnym” językiem obozów. Opanowanie tego osobliwego kodu komunikacyjnego (często zresztą mimowolne, wynikające z osłuchania) było jednym z rytów inicjacyjnych, przez który przeszli niemal wszyscy więźniowie Gułagu. Oprócz języka, tym, co czyniło z kryminalnych osobną katego­ rię społeczną, był również odmienny (rzucający się w oczy) strój oraz rozbudowana, ściśle sformalizowana subkultura. Ogromnie ciekawy jest także u Applebaum rozdział opowiadający o więzionych w ła­ grach kobietach. Dowiadujemy się z niego, w jakim stopniu płeć determinowała życie w nie­ woli oraz jak pewne typowo kobiece doświadczenia (ciąża, poród, macierzyństwo) realizo­ wały się w rzeczywistości „innego świata”. Omawianą część książki zamykają rozważania dotyczące obozowych strategii przetrwania oraz — podejmowanych przez zeków — aktów buntu i oporu przeciwko terrorowi Gułagu. Jak już wspomniałam, to właśnie ta część recenzowanej pracy zasługuje na szczególne zainteresowanie badacza kultury. Przynosi ona bowiem, nadzwyczaj bogato i pieczołowicie udokumentowany, zapis życia codziennego w warunkach skrajnych. Pokazuje, w jaki spo­ sób człowiek reaguje na presję związanych z nimi — już zaistniałych lub zawsze możliwych — niebezpieczeństw i zagrożeń, odsłaniając tym samym istotną cząstkę prawdy o ludzkiej naturze: o jej niezbywalnych potrzebach, o ograniczeniach oraz (często zadziwiającym) potencjale fizycznym i duchowym. Na zakończenie tego krótkiego omówienia chcę podnieść dwie drobne wątpliwości, ja­ kie nasuwa lektura książki Appelbaum. Obie z nich dotyczą kwestii źródeł. Otóż po pierwsze, można się zastanawiać, czy słuszne jest przekonanie autorki o takiej samej wartości informacyjnej tekstów literackich oraz innych (nieartystycznych) przekazów na temat Gułagu. Jak bowiem wiadomo, literatura, nawet ta ściśle autobiograficzna, zakłada zawsze jakiś rodzaj kreacji, „ubarwiania” rzeczywistości (najczęściej w imię podniesienia walorów estetycznych dzieła). Tym samym podważa ona -— po części -— swą prawdomów­ ność jako świadectwa, czyli „wiernego obrazu” rzeczywistości. Oczywiście, z podobnymi �320 Recenzje i noty recenzyjne zabiegami fikcjonalizacji możemy się także zetknąć w przypadku innego rodzaju źródeł, lite­ ratura wszakże czyni to niejako z założenia, intencjonalnie. Po drugie, w omawianej pracy nie wspomina się w ogóle o dziennikach (lecz wyłącznie o pamiętnikach) jako o materiale rejestrującym doświadczenie „innego świata”. Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy autorka nie miała do nich dostępu, czy też celowo (a jeśli tak, to dlaczego) z nich nie skorzystała. Uwagi te, w istocie drobne i raczej metodologiczne, w żadnym razie nie podważają wra­ żenia, iż Gulag to książka znakomita, imponująca nad wyraz wszechstronnym i wnikliwym potraktowaniem podjętego w niej tematu, a przy tym świetnie skonstruowana i napisana, wręcz porywająca swoją zaangażowaną i przekonującą narracją. Nie do przecenienia jest również jej wartość społeczna, wynikająca z faktu przypominania i odkłamywania tak bar­ dzo okaleczonej, a często również lekceważonej prawdy o komunizmie — jego straszliwych błędach i winach. Aleksandra Rzepkowska K e n n e t h M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Oxford Uni­ versity Press, Toronto 2001, ss. 258. Pośród coraz liczniejszych studiów nad problemami współczesnych narodów i grup et­ nicznych, jakie w naukach społecznych podejmowane były w ostatnim ćwierćwieczu, do szczególnie interesujących należą badania nad „narodami bez państwa” (ang. stateless nation, nation without states). Badacze interesujący się tym zagadnieniem, wśród których nie brak wybitnych anglosaskich autorów, chętnie sięgają do studiów nad narodem katalońskim. W Polsce, oprócz przyczynkarskiego artykułu Danuty Bartkowiak, opublikowane­ go w „Sprawach Narodowościowych”, dotychczas nie ukazały się publikacje poświęcone tej tematyce. Dlatego też osobom zainteresowanym pozostaje lektura literatury obcojęzycz­ nej. Także ograniczony dostęp do katalońsko- lub hiszpańskojęzycznych pozycji skłania zainteresowanych tą problematyką do lektury przede wszystkim wydawnictw w języku an­ gielskim. Jedną z ostatnich publikacji na ten temat jest omawiana praca Kennetha McRobertsa. Autor, profesor nauk politycznych oraz dziekan Głendon College University w York, w Kanadzie, znany jest jako wybitny badacz i ekspert w dziedzinie problematyki etnicznej i politycznej Quebecu. Jest autorem wielu artykułów i monografii. Do jego głównych zain­ teresowań należą polityka językowa i porównawcza oraz bliższe etnologii i antropologii kul­ turowej kształtowanie się tożsamości narodowych, w szczególności w społeczeństwie ka­ nadyjskim. Jego najbardziej znane publikacje to: Quebec: Social Change and Political Crisis oraz Misconceiving Canada: The Struggle fo r National Unity. Książka pt. Catalonia. Nation Building without a State (Katalonia. Budowanie narodu bez państwa) to pierwsza mono­ grafia tego autora poświęcona innemu społeczeństwu. Jest ona kontynuacjąjego zaintere­ sowań tematyką związaną z narodami nie posiadającymi własnej państwowości i „Europą regionów”, a także wynikiem wieloletnich badań prowadzonych w Katalonii. W omawianej książce McRoberts dokonuje syntezy faktów historycznych, kulturowych, politycznych oraz ekonomicznych. Przechodzi od opisu do analizy tytułowego procesu tworzenia się narodu katalońskiego, który traktowany jest przez autora jako wzorcowy przy­ kład narodu nie posiadającego własnej państwowości. McRoberts koncentruje się głównie �Recenzje i noty recenzyjne 321 na ostatnim dwudziestopięcioleciu, ale, jak przystało na monografię, rozpoczyna od historii Katalonii, która wpłynęła na dzisiejszy kształt narodu. Analityczny charakter książki odzwier­ ciedla jej układ; jest ona podzielona na dziewięć rozdziałów o uporządkowanej strukturze wewnętrznej — każdy dzieli się na podrozdziały oddzielające kolejne aspekty omawianego problemu i zakończony jest konkluzją. W pierwszych dwóch częściach książki McRoberts realizuje swoje zamierzenie, którym było ukazanie, w jaki sposób „historia pełni rolę bazy, na której nacjonaliści stworzyli idee katalońskiego narodu”(s. 4). Rozdział pierwszy, „The Historical Roots ofNationhood” (Hi­ storyczne korzenie statusu narodowego), przedstawia w skrócie dzieje Katalonii, od po­ czątków jej samodzielności jako hrabstwa w XI wieku do narodzin nacjonalizmu w wieku XX. Analizuje powstanie katalońskiej odrębności kulturowej, głównie językowej, politycz­ nej i ekonomicznej. W drugim rozdziale, „The Rise of Catalan Nationalism” (Rozkwit nacjonalizmu kataloń­ skiego), autor omawia dzieje XX wieku związane z powstaniem oraz działalnością ruchów nacjonalistycznych, proces intelektualnego i politycznego ukonstytuowania się idei naro­ du katalońskiego i wyznaczników jego tożsamości. Przedstawiona zostąj e tu specyfika umiar­ kowanego katalońskiego nacjonalizmu kulturowego i językowego oraz przemiany społecz­ no-kulturowe w okresie frankizmu. Kolejne dwa rozdziały: „The Transition to Democracy” (Przejście do demokracji) i „Securing Catalonia’s Autonomy” (Zapewnianie katalońskiej autonomii) przedstawiająproces przekształceń narodu w obliczu społeczno-politycznych zmian w postfrankistowskiej Hiszpanii, McRoberts podkreśla, iż „‘rekonstrukcja’ narodu katalońskiego miała oznaczać tworzenie czegoś nowego i różnego od idei znanych z lat trzydziestych” (s. 45). Autor wni­ kliwie opisuje przyznanie statusu regionu autonomicznego i wynikającego z niego praw, szczególnie w dziedzinie kultury i polityki wewnętrznej. Podkreśla fakt, iż wiele aspektów związanych z autonomią i stosunkami między Katalonią a resztą Hiszpanii charakteryzował brak stałości i konstytucyjnej ochrony, co osłabiało szanse na trwałość nowego systemu i sprawiało, że relacje między Barceloną a Madrytem pełne były rozbieżności i umowności. W rozdziale piątym, „Political Economy: Europeanization and the ‘Region State”’ (Eko­ nomia polityczna: europeizacja i „Regiony państwa”) autor prezentuje wiele danych spo­ łeczno-ekonomicznych, które służą do przeprowadzenia dyskusji na temat teorii „regionów-państw” (angl. region states) implikowanej Katalończykom. Autor podkreśla, iż istot­ nym czynnikiem dla strategii budowania własnej etniczności, tytułowego nation building, jest przywrócenie historycznej pozycji Katalonii jako narodu, chociaż nie posiadającego własnego państwa, to niezależnego ekonomicznie, z własną silną gospodarką. Analizując podjęte przez region działania w kierunku integracji z Europąi jej instytucjami oraz rozwojem niezależnej gospodarki, wskazuje na ograniczone możliwości sukcesu narodów „bezpań­ stwowych” poza granicami państwa, do którego należą. W przypadku Katalonii dzieje się tak ze względu na wciąż silne uzależnienie od aktywności i interwencji rządu w Madrycie, odpowiedzialnego m.in. za kontakty Wspólnot Autonomicznych z Unią Europejską. W rozdziale szóstym, „Society: The Challenges o f ‘National Reconstruction’” (Społe­ czeństwo: wyzwania „Rekonstrukcji narodowej”), autor przedstawia obraz nowo zbudowa­ nego społeczeństwa, w którym następuje upadek autorytetu burżuazji, a wzrasta znaczenie władz i organizacji publicznych. Zwraca także uwagę na to, iż Katalończycy odrzucają et­ niczne kryteria przynależności narodowej na rzecz wartości substancjalnych, takich jak autoidentyfikacja, co ma istotne znaczenie w świetle relacji z dużą liczbą imigrantów mieszka­ jących w Katalonii, W rozdziale siódmym i ósmym przedstawione są elementy konstytuujące współczesną tożsamość narodową Katalończyków. W „The Catalan Language: The Politics o f Normali­ zation” (Język kataloński: polityka normalizacji), autor omawia szczegółowo normy prawa �322 Recenzje i noty recenzyjne oraz działania władz regionalnych na rzecz równouprawnienia języka katalońskiego. Zacho­ wuje przy tym dość sceptyczny stosunek do jej sukcesów, podkreślanych przez innych autorów. Zauważa, iż hiszpański jest wciąż językiem dominującym w wielu sferach, także w życiu codziennym, oraz wskazuje na ograniczenia rozwoju m.in. katalońskich mass-me­ diów ze względu na ograniczony rynek odbiorców. W rozdziale „Nation and Identity in Con­ temporary Catalonia” (Naród i tożsamość we współczesnej Katalonii), autor analizuje idee umiarkowanego nacjonalizmu, reprezentowanego przez rządzącą od ponad dwudziestu lat, prawicową partię Covergencia i Unió, które są głównym elementem dyskursu dotyczącego katalońskiej tożsamości narodowej. Wykorzystując wyniki badań opinii publicznej z 1996 roku, McRoberts poszukuje odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu idee narodowe forso­ wane przez polityków pokrywają się z przekonaniami Katalończyków. Okazuje się, iż więk­ szość badanych popiera je tylko w jednej kwestii — uznaje katalońską odrębność za opartą głównie na języku, historii i kulturze. Ponadto przeważająca część mieszkańców Katalonii postrzega jąjako wspólnotę regionalną, a nie narodową i wielu czuje się w równym stopniu Katalończykami i Hiszpanami, co jest sprzeczne z ideami umiarkowanego nacjonalizmu. Co za tym idzie, McRoberts uważa proces budowy narodu za daleki od ukończenia. W podsumowaniu autor przedstawia sytuację i przemiany zachodzące w Katalonii w szerszym kontekście europejskim. Udowadnia w nim, iż analiza przypadku Katalończy­ ków może posłużyć za przykład procesów zachodzących w większości współczesnych na­ rodów nie posiadających własnego państwa, co popiera odwołaniami do sytuacji w Kraju Basków, Flandrii, Walonii, Szkocji, Walii i kanadyjskim Quebecu. Książka McRobertsa, poprzez wieloaspektową prezentację procesu narodowotwórczego w Katalonii, stanowi pozycję nowatorską wśród anglojęzycznych publikacji. Nowe są nie tyle tezy autora, co sposób opracowania tematu. Praca McRobertsa oparta jest na ist­ niejącej już wiedzy zaczerpniętej z bardzo dużej liczby źródeł, zebranej w całość i sporządzo­ nej w postaci vademecum prezentującego osiem najważniejszych aspektów. Uważam, że udało mu się zrealizować postawiony sobie cel — ukazać, iż Katalończycy są grupą, która „reprezentuje, w szczególnie ciekawy sposób, wiele kluczowych kwestii współczesnego dyskursu (...) związanego z kształtowaniem się i obecną sytuacją narodów pozbawionych suwerenności państwowej” (s. 2). Publikacja McRobertsa jest pierwszą współczesną mo­ nografią o Katalonii i jej mieszkańcach, wcześniej ukazała sięjedynie w 1975 roku Catalo­ nia: a profile, autorstwa Victora Alby. Inne prace poświęcone były tylko wybranym, histo­ rycznym aspektom tego problemu. Dlatego też trudno porównać omawianą pracę z tymi publikacjami. Przed książką McRobertsa jedną z podstawowych lektur i kompendium wiedzy na ten temat była publikacja The Basques, the Catalans and Spain. Alternative Routes to Nationalism Mobilisation Daniela Conversi. Jest to praca o wysokim poziomie merytorycznym, o czym świadczy dobra jej recepcja w środowisku naukowym i częste jej cytowanie. Jej ograniczeniem jest jednak politologiczna perspektywa ujęcia tematu, autor skupia się bowiem głównie na jednej kwestii — nacjonalizmie, dokonując pogłębionej ana­ lizy działalności ugrupowań i partii nacjonalistycznych. W niewielkim stopniu nawiązuje Conversi do innych kwestii związanych z rolą dziedzictwa historycznego, sytuacji języko­ wej i ¡migracyjnej w Katalonii. Ponadto należy pamiętać, iż jest to studium obejmujące dwa narody — kataloński i baskijski. Także w przypadku innej, często cytowanej książki, autor­ stwa Juana Diez Medrano, jej historyczno-politologiczna perspektywa zawęża ujęcie tema­ tu. Do kanonu anglojęzycznej literatury poświęconej problematyce katalońskiej zalicza się także publikacje Salvadora Ginera, Michaela Keatinga, Kathryn Woolard oraz Montserrat Guibemau, są to jednak prace pisane wyłącznie z perspektywy socjologicznej, lingwistycz­ nej bądź politologicznej. Na tym tle książka McRobertsa jawi się właśnie jako publikacja nowatorska i może być uznana za przydatny „podręcznik” dla zainteresowanych tematyką katalońską oraz problematyką narodów nie posiadających własnej organizacji państwowej. �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zaletą publikacji jest bogaty materiał empiryczny, na którym została ona oparta, składający się prawie ze stu wywiadów z urzędnikami, wybitnymi politykami, naukowcami, wykładow­ cami i autorami najbardziej znanych książek o Katalonii. Wśród nich znajdziemy takie osoby jak, politolog i historyk, wybitny znawca problematyki katalońskiej — Albert Balcells, ów­ czesny prezydent Barcelony — Pasąual Maragall oraz Jordi Pujol, wieloletni prezydent Generalitat, twórca idei współczesnego umiarkowanego nacjonalizmu katalońskiego. Wy­ jątkowa, w porównaniu z innymi wspomnianymi opracowaniami, jest także bibliografia, jej wykaz zajmuje ponad dziesięć stron i zawiera dużą liczbę anglo-, katalońsko-, hiszpańskoi francuskojęzycznych współcześnie dostępnych prac, artykułów, dokumentów urzędowych, a także danych statystycznych. Częste odnoszenie się w treści do tej bogatej literatury daje czytelnikowi rzadko spotykaną możliwość zapoznania się z tezami hiszpańskich i katalońskich autorów. Do lektury zachęcić może również struktura formalna pracy i jej styl. Książka jest dobrze skonstruowana; uważam, iż jej zaletąjest podział rozdziałów na podrozdziały oraz podsumowanie każdego z poruszanych tematów. Rozdziały są logicznie ze sobą połą­ czone. Kolejne zagadnienia wynikają jedno z drugiego, a wstęp do każdego rozdziału stano­ wi wyraźne nawiązanie do poprzedzającej go części. Nie brakuje w treści krótkich powtó­ rzeń, które mogą być uznane za wadę, osobiście jednak uważam, iż ułatwiają one czytelniko­ wi przyswojenie nieraz bardzo nasyconych faktami informacji. Treść przedstawiona jest w sposób przejrzysty, napisana językiem naukowym, lecz przystępnym i pozbawionym nie­ zrozumiałych pojęć. Podczas lektury można mieć wrażenie, iż uczestniczy się w prowadzo­ nym wykładzie. Wieloletnie doświadczenie autora jako nauczyciela uniwersyteckiego za­ pewne przyczyniło się do akademickiego, niemalże podręcznikowego stylu publikacji, co uważam za zaletę książki, która jest też bardzo ciekawa meiytorycznie ze względu na zasto­ sowanie opisanego już wielopłaszczyznowego spojrzenia na problem i bogactwa zawartych informacji. Interesujących jest wiele szczegółów. Wśród nich na szczególne zwrócenie uwagi zasługuje sposób, w jaki McRoberts, analizując ruchy nacjonalistyczne, a w nich wpływ burżuazji na kształtowanie idei narodu katalońskiego, nie uległ częstym tendencjom nada­ wania nacjonalizmom XIX i pierwszej połowy XX wieku charakteru interesów wyłącznie klasowych. Ciekawe jest również to, że w nowym świetle przedstawia skutki dyktatury ge­ nerała Franco. Z jednej strony mówi o „kulturowym ludobójstwie”, które szczególnie do­ tknęło język, z drugiej, wskazuje na to, jak silny wpływ miały represje na integrację społecz­ ną i umocnienie katalońskiej tożsamości narodowej. Oprócz wielu wymienionych zalet znaleźć można elementy dyskusyjne. To, co jest cechą pozytywną — przedstawienie bogatych danych, szeregu szczegółowych informacji spo­ łeczno-ekonomicznych, może czasami być przytłaczające. Za najmniej ciekawe, szczególnie dla etnologów i antropologów, uważam fragmenty rozdziału czwartego i piątego, w których pojawia się nadmiar danych statystycznych i informacji o życiu politycznym. Dyskusyjne są także, według mnie, niektóre tezy autora, w szczególności odnoszące się do efektów poli­ tyki normalizacji językowej. Dane statystyczne dotyczące liczby użytkowników katalońskie­ go i jego obecności w życiu publicznym, przytaczane wcześniej w innych publikacjach jako dowód sukcesu i fenomenu językowego, McRoberts przedstawia jako fiasko polityki języko­ wej . Słabą stronę pracy stanowić może również mała liczba porównań z innymi grupami etnicz­ nymi. Oprócz nielicznych porównań do kraju Basków i Quebecu zawartych w tekście, zaled­ wie jeden fragment podrozdziału podsumowania odnosi się do sytuacji innych „bezpaństwo­ wych” narodów. Słabością publikacji może być także przedstawienie głównie polityki i punktu widzenia katalońskiej prawicowej partii Covergencia i Unió. Brakuje w książce innych koncep­ cji budowy nowego narodu katalońskiego, związanych z lewicą, przeciwnikami Pujola, czy ówczesnym prezydentem Barcelony Pasąualem Maragallem. Pomimo tych kilku słabszych stron, książkę McRobertsa uważam za bardzo interesującą, szczególnie w porównaniu z wcześniejszymi publikacjami. Do sięgnięcia po nią zachęca �324 Recenzje i noty recenzyjne bogata bibliografia, obszerny materiał empiryczny oraz nowatorskie ujęcie tematu. O jej sukcesie stanowi to, iż autorowi udało się w jednej książce zebrać mnóstwo faktów, przepro­ wadzić ich syntezę, opatrzyć je komentarzem i stworzyć dzięki temu pierwszy „podręcznik” wiedzy o procesach kształtowania się narodów nie posiadających własnej państwowości, na przykładzie Katalonii. Miriam Miklaszewska Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, red. Jarosław Derlicki i Wojciech Lipiński, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego & „DIG”, Warszawa 2002, ss. 264. W roku 1990 Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych proklamowało rok 1993 Międzynarodowym Rokiem Ludności Tubylczej na Świecie. Na wniosek zaś obradującej w 1993 roku Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu ogłoszono (rezolucja 48/ /163) Dekadę Ludności Tubylczej na Świecie, która została zainaugurowana 10 grudnia 1994 roku. Celem wspomnianej Dekady, której koordynatorem programu obchodów został Wy­ soki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka, było zacieśnienie międzynarodowej współpracy na rzecz rozwiązywania problemów ludności tubylczej w takich dziedzinach jak prawa człowie­ ka, środowisko naturalne, rozwój, oświata i służba zdrowia. Hasło natomiast, które miało przewodzić Dekadzie, brzmiało: „Ludność tubylcza: partnerstwo w działaniu”. Polskim akcentem, nawiązującym bezpośrednio do powyższej myśli, była konferencja pod tytułem „Ludy tubylcze — wymiary partnerstwa”, zorganizowana w maju 1999 roku przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W konferencji tej, obok wspomnia­ nego ośrodka warszawskiego, uczestniczyli także przedstawiciele takich placówek, jak: In­ stytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie i Poznaniu, Instytut Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytut Krajów Rozwijających się UW, Instytut Socjolo­ gii UW, Instytut Socjologii AR w Olsztynie oraz Muzeum Narodowe w Szczecinie. Znaczne zainteresowanie, jakie towarzyszyło tejże konferencji, skłoniło organizatorów do kontynu­ owania podobnych spotkań, czego owoc stanowiła sesja z listopada 2001 roku poświęcona tematowi „Inteligencja tubylcza a tożsamość”. Autorami przedstawionych referatów byli badacze z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytutu Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instytutu Socjologii UW. Na podstawie tychże referatów, wygłoszonych na obydwu konferencjach, powstały teksty, które złożyły się na zredagowaną przez Jarosława Derlickiego i Wojciecha Lipińskie­ go książkę Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie. Wspomniana książka, co podkreślają sami redaktorzy, nie ma charakteru publikacji spod znaku „materiały posesyjne” czy też „zbiór referatów z konferencji”. Stąd też zapro­ ponowany przez Derlickiego i Lipińskiego układ tekstów, który miał być podporządko­ wany przede wszystkim tematycznej spójności publikacji, nie jest ściśle związany z harmonogramem konferencji, a poszczególne artykuły nie zawsze odzwierciedlają dokład­ nie treść wygłaszanych referatów. Niemniej efekt tego zabiegu jest niezmiernie pozytywny: pozwolił on bowiem uniknąć chaotyczności, przypadkowości czy też ■ — ewentualnych — niedomówień, co, w sposób niezamierzony, zdarza się niekiedy na różnego rodzaju konfe­ rencjach. Ubolewać można jednak nad faktem, choć całkowicie niezależnym od samych re­ daktorów zbioru, iż tom nie zawiera wszystkich referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianych konferencji. Część z nich ukazała się bowiem już wcześniej w periodykach nauko­ wych, inni natomiast autorzy nie zdecydowali się złożyć materiałów do omawianej tu �Recenzje i noty recenzyjne 325 publikacji. Stąd też zabrakło w niej kilku tekstów poświęconych interesującym kwestiom związanym z sytuacją ludów tubylczych z różnych regionów świata, autorstwa między in­ nymi takich doświadczonych badaczy, jak Mariusz Kairski, Piotr Klafkowski, Ryszard Vor­ bich, Marek Wołodźko czy Łukasz Smyrski. Niemniej Pierwsze narody są właściwie jedną z niewielu publikacji na rynku wydawniczym w Polsce, która w tak szerokim spektrum (a jednocześnie w sposób kompetentny) przedstawia problematykę i kontrowersje wokół zagadnień dotyczących sytuacji ludności tubylczej. Podkreślić należy tu bowiem, iż użyty przez redaktorów w tytule termin „pierwsze naro­ dy”, choć odnoszący się w literaturze dotyczącej etniczności zazwyczaj do kanadyjskich Indian (First Nations), wyrażać ma takie ogólne kategorie wyobrażeniowe, jak rdzenność, autochtoniczność, tubylczość, bycie pierwotnymi mieszkańcami danego terytorium, ku któ­ rym to właśnie pojęciom, wraz ze schyłkiem XX wieku, zaczęły zwracać się coraz to nowe, do niedawna określane jako „dzikie” bądź „plemienne”, społeczności z różnych części świata. Określenie „pierwsze narody” nie dotyczy zatem wspólnot, które jako pierwsze „posiadły” świadomość narodową, lecz społeczności współcześnie artykułujących swoją odrębność etniczną i tożsamość kulturową, a jeszcze do niedawna (a nierzadko i dziś) poddanych róż­ nym formom nacisku. Opublikowane w Pierwszych narodach teksty, w myśl przyjętej przez redaktorów zasa­ dy tematycznej spójności, podzielone zostały na trzy części, których wspólnym, łączącym je motywem jest idea tubylczości. Pierwsza część, nosząca podtytuł „Wokół tubylczości. Problemy i definicje”, stanowi niejako wprowadzenie do problematyki związanej z tubylczością, zawierając teksty poruszające zagadnienia ogólne, takie jak terminologię, aspekty praw­ ne, kształtowanie się współczesnego ruchu tubylczego, i to zarówno w ujęciu globalnym, jak i w odniesieniu do poszczególnych regionów, kontynentów czy też pojedynczych państw. Natomiast artykuły zgrupowane w części drugiej: „Społeczności rdzenne wobec wyzwań współczesności” przedstawiają sytuację różnych (głównie autochtonicznych) grup etnicz­ nych, egzystujących przeważnie na obrzeżach społeczeństwa narodowego. Trzecia zaś część, zatytułowana „W poszukiwaniu nowej tożsamości”, poświęcona jest zagadnieniu działal­ ności i znaczeniu elit, liderów i inteligencji tubylczej oraz ich roli w konsolidacji ruchu tubyl­ czego, jak i w kształtowaniu tożsamości etnicznej. Po tak ogólnym zarysowaniu tematyki wyróżnionych rozdziałów można przyjrzeć się bliżej składającym się nań poszczególnym tekstom. Otwierający część pierwszą artykuł Sławoja Szynkiewicza (Ofiary wewnętrznej koloni­ zacji), wraz z tekstem Pawła Trzcińskiego (Konstruowanie współczesnej tubylczości — tubylczośćjako ideologia i obiekt prawa), wprowadzaj ą Czytelnika w meandry takich pojęć, jak „tubylczość”, „autochtoniczność”, „rdzenność”, wskazując na ich niejednoznaczność, płynność granic definicyjnych i terminologicznych czy też na towarzyszącą im otoczkę ide­ ologiczną. Otóż mówiąc o ludach tubylczych, intuicyjnie wskazuje się na społeczności od­ ległych kontynentów, zapominając jednak częstokroć, iż kwestia tubylczości dotyczy także europejskich Saamów (Lapończyków), zamieszkujących obszary Finlandii, Norwegii, Szwe­ cji i Rosji. W omawianym tu kontekście najwyraźniej sytuacja wydaje się przedstawiać na obszarach, które zostały skolonizowane w swoim czasie przez Europejczyków, jak np. na kontynencie amerykańskim1, gdzie za ludność rdzenną uznaje się Indian i Inuitów (Eskimo­ sów). Do kategorii tej powszechnie zalicza się także Aborygenów z Australii, Maorysów z Nowej Zelandii czy też innych wyspiarzy z Oceanii. Niemniej w takim potocznym (co nie oznacza, iż całkowicie błędnym) rozumowaniu tkwi pewna pułapka. Pojawia się bowiem 1 W dokumentach m iędzynarodowych, jak i w publicystyce politologicznej — od czasów dok­ tryny M onroego aż po dziś — słow o „kontynent” (liczba pojedyncza) oznacza obie Am eryki, a w ięc dwa kontynenty. Tak też termin ten rozumiany je st w niniejszej recenzji. �326 Recenzje i noty recenzyjne pytanie, kogo współcześnie, po trwającym w niektórych przypadkach nawet całe wieki pro­ cesie kulturowej i genetycznej wymiany, uznać można za „prawdziwego” lub „wzorcowego” Indianina czy Aborygena. Problem ten dotyczy zwłaszcza sytuacji Stanów Zjednoczonych, gdzie począwszy od późnych lat sześćdziesiątych XX wieku grupy indiańskie ze wschod­ niego wybrzeża (np. Indian Gay Head Wampanoag z wyspy Rhode Island, Indian Narraganset z Charlestown w stanie Rhode Island, zachodnich Peąuostów, Indian Schaghticoke i Moheganów ze stanu Connencticut, Indian Oneida, Mohawk i Cayuga ze stanu Nowy Jork czy też Indian Passamaquoddy i Penobscot ze stanu Maine), które, jak się wydawało, dawno już rozpłynęły się w wielokulturowym społeczeństwie amerykańskim, zaczęły do­ chodzić swoich praw do ziemi. Bezprecedensowym procesem, jaki toczył się przed amery­ kańskim sądem federalnym, była, opisana przez Jamesa Clifforda w książce Kłopoty z kultu­ rą1, sprawa Indian Mashpee, mająca na celu nie tyle rozstrzygnięcie kwestii własności zie­ mi, ile ustalenie, czy w istocie grupa nazywająca się plemieniem Mashpee była indiańskim plemieniem i czy była tym samym plemieniem, które w połowie XIX wieku utraciło swoją ziemię na skutek szeregu kwestionowanych aktów legislacyjnych. Sam zaś proces stał się w istocie zmaganiem między dyskursem historycznym (ciągłość kulturowa) a dyskursem antropologicznym (tożsamość kulturowa). W wyżej wspomnianym, ale także i w wielu in­ nych podobnych procesach, kwestia dotycząca tego, czy i ewentualnie w jakiej ilości zie­ mia, która przestała być własnością ludów rdzennych na skutek nielegalnych machinacji dziewiętnastowiecznych, powinna im zostać zwrócona, zeszła niejako na drugi plan, a za­ sadniczym zagadnieniem stało się pytanie dotyczące historycznej ciągłości tych wspólnot i kulturowej tożsamości ich członków, a więc pytanie, czy ubiegający się o prawa do ziemi są Indianami czy też nimi nie są. Zatem, jak widać na powyższym przykładzie, niejasności zwią­ zane z przynależnością do społeczności rdzennych uwidaczniają się także w tych państwach, w których kategoria ta wydaje się ściśle określona. Jednakże poruszając kwestie przynależności tubylczej, zarówno Szynkiewicz, jak i Trzciń­ ski podkreślają, iż bardziej kłopotliwe zadanie wiąże się z próbą wyodrębnienia kategorii ludów tubylczych w przypadku społeczeństw z Afryki i Azji. We współczesnym kontekście afrykańskim lub azjatyckim zupełnie zwodniczym okazuje się zwykłe odniesienie do sytu­ acji kolonialnej i prostego przeciwstawienia kolonizatorów („białych”) i skolonizowanych („tubylców”). Na obszarze wspomnianych kontynentów mamy do czynienia z wieloma gru­ pami etnicznymi, które niewątpliwie ulegały europejskiej kolonizacji, niemniej dziś stanowią one dominującą siłę zarówno pod względem demograficznym, jak i polityczno-kulturowym. Powstaniu zaś wielu państw postkołonialnych (zwłaszcza w Afryce), gdzie podziały poli­ tyczne (będące defacto sztucznym tworem epoki kolonialnej, a nie rzeczywistym odzwier­ ciedleniem lokalnych warunków społeczno-politycznych) zasadniczo nie pokrywają się z podziałami etnicznymi, towarzyszy nie tylko problem dominacji jednych grup tubylczych względem innych oraz związane z tym zjawisko szeroko pojętej marginalizacji, ale także trud­ ność z odróżnieniem ludności rdzennej od mniejszości etnicznych. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku Syberii, gdzie pojawia się kwestia relacji pomiędzy dużymi naro­ dowościami takimi jak Jakuci czy Buriaci, a mało liczebnymi grupami rdzennymi, zwanymi małymi ludami Północy, odczuwającymi dyskryminację i marginalizację zarówno ze strony Rosjan, jak i wspomnianych dużych narodów syberyjskich. Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja wydaje się przedstawiać na subkontynencie indyjskim, gdzie społeczności plemienne są po części wprzęgnięte w hinduski, hierarchicz­ ny system kastowy. Przynależą one generalnie do kategorii zwanej adivasi, a więc ludności 2 J. Clifford, Tożsamość w Mashpee, przeł. E. Dżurak, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora i M . Sznąjderman, Warszawa 2000, s. 2 9 9 -3 7 0 . �Recenzje i noty recenzyjne 327 uznawanej za najstarszy albo najbardziej zacofany element społeczeństwa w danym regio­ nie, żyjący głównie w trudno dostępnych górach i dżunglach. Niekiedy zdarza się, iż grupy kastowe zaliczane do kategorii siudrów (służby, rzemieślników), a nawet kszatrijów (stanu skupiającego elitę polityczną i militarną) mają także pochodzenie plemienne, przy czym prze­ szły one głęboki proces asymilacji, tracąc więzy ze swoimi korzeniami. Niemniej ludy tubyl­ cze (adivasi), wraz z przedstawicielami przynależnymi do kategorii dalitów (uznawanych za „niedotykalnych”, a parających się pracami powszechnie pogardzanymi, jak zamiatanie ulic, czyszczenie ustępów, palenie zwłok czy wyłapywanie bezpańskich psów) mają najniższy status spośród obywateli Indii. Zawiłościom terminologiczno-defmicyjnym dotyczących ludów rdzennych w Indiach oraz ich powiązaniom z hinduskim systemem kastowym po­ święcony został artykuł Dognosława Demskiego, M iędzy kulturą plemienną a chłopską. Warli z Maharasztry w procesie przemian. Niezmiernie interesującym artykułem jest tekst Macieja Ząbka, traktujący o zagadnieniu tubylczości na kontynencie afrykańskim, ale w nawiązaniu do kwestii praw człowieka, co pozwała wskazać na bardzo ważny kontekst, w jakim rozgrywa się walka o prawa ludów rdzennych. Problematykę tę porusza również w swoim artykule Paweł Trzciński. Wspomniani autorzy wskazują na relacje między indywidualistycznym ujęciem praw człowieka a rozpa­ trywaniem zbiorowych praw ludów z punktu widzenia ich zmarginalizowania czy prześlado­ wania, podkreślając jednocześnie, iż wspomniane dyskursy nie mogą się wzajemnie wyklu­ czać, lecz jedynie uzupełniać. » Pomimo braku koherentności i wielości definicji związanych z „tubyłczością”, co pod­ kreślają autorzy tekstów pierwszej części omawianej książki, można wskazać na pewne wspól­ ne wyróżniki, dające ogląd kondycji wielu ludów rdzennych. Należy do nich przede wszyst­ kim sytuacja podboju i marginalizacji, która przekłada się niemal na wszystkie sfery życia tych społeczności, a także wpływa na całokształt przemian, jakim sąpoddane. W zależności od tego, jak kształtowały się dzieje kontaktów z kulturą dominującą, ludy tubylcze były spychane na mniej atrakcyjne ziemie, wydzielano im specjalne terytoria, na których mogły przebywać, bądź poddawano je całkowitej eksterminacji. I tak na Syberii łowców i hodowców reniferów zmuszano do osiadłego trybu życia i przesiedlano ich z małych obo­ zowisk do stałych osad, w krajach Ameryki Łacińskiej różne grupy tubylcze koncentrowa­ no często w jednym miejscu, podobnie w Ameryce Północnej, gdzie Indian osadzano w rezerwatach, w Australii zaś, w celu wykorzenienia i oderwania młodego pokolenia od tradycyjnego środowiska, realizowano politykę przymusowego odbierania aborygeńskim rodzicom dzieci i przeznaczania ich do adopcji wśród białej ludności. Oczywiście marginaliza­ cja nie dotyczyła jedynie aspektu przestrzennego, ale także kulturowego, społecznego, eko­ nomicznego, politycznego etc., co sprawiło, iż ludy tubylcze egzystowały i przeważnie nadal egzystują na obrzeżach życia narodowego. Przypomnieć tu można chociażby, iż jeszcze w pierw­ szej połowie lat 60. XX w. władze Australii, dziś przecież modelowego kraju wielokulturowego, nie uważały Aborygenów za obywateli i nie uwzględniały ich w spisach ludności. Właśnie współczesnej sytuacji wybranych ludów tubylczych, łamaniu ich praw czło­ wieka, ich problemom i stojących przed nimi wyzwań, poświęcone są teksty zamieszczone w drugiej części tomu Pierwsze narody. Wpływ kultury dominującej — bądź to napływowej (jak ma to miejsce w przypadku Ameryki), bądź to sąsiedniej (jak w przypadku Azji lub Afryki) — na społeczności rdzenne powoduje niejednokrotnie znaczne przeobrażenia w systemie społeczno-kulturowym tych drugich. Wspomniane zaś procesy akulturacyjne znajdują swo­ je odbicie zarówno w sferze symbolicznej, w strukturze społecznej, w obrzędowości, jak i w sferze kultury materialnej czy w gospodarce. Kwestia wpływu, zapożyczeń czy też dosto­ sowania się społeczeństw rdzennych zarówno do grupy dominującej, jak i do wymogów współ­ czesności, została ukazana na przykładzie dwóch grup indiańskich z Ameryki Północnej i Południowej, w tekstach Przemysława Bartoszka {Indianie Crow w końcu XXwieku) i Alicji �3 28 Recenzje i noty recenzyjne Pasek {Aktualna sytuacja społeczno-kulturowa Indian Kofan ze wschodniego Ekwadoru). Indianie Crow, wśród której to społeczności powszechne jest bezrobocie, alkoholizm czy też wykorzystywanie autonomii, jaką zapewnia rezerwatom prawo (np, do prowadzenia kasyn), próbując połączyć swoją tradycję z nowoczesnością, coraz częściej (i z coraz lepszym skut­ kiem) promują swoje walory geograficzne, historyczne i pochodzenie etniczne dla celów tury­ stycznych. Wyrazisty zaś przejaw długotrwałego kontaktu z kulturą amerykańską stanowi ich kalendarz obrzędowy, który zawiera zarówno rytuały związane z kulturą Crow (sześciodniowy festyn Crow Fair), uroczystości o charakterze panindiańskim (Taniec Słońca) czy też typowe święta amerykańskie (Halloween, Święto Dziękczynienia). Wpływ kultury dominującej widocz­ ny jest także w przypadku Indian Kofan z Ekwadoru; powoduje on intensywne zmiany w ich kulturze materialnej, gospodarce, systemie społecznym, i daje się odczuć i zauważyć nawet w czasie trwania jednego pokolenia. Jednakże ów kontakt niesie ze sobą, niestety, oprócz sa­ mych zmian (w końcu kultura nie jest zjawiskiem statycznym), także istotne zagrożenia, które spowodowane są przede wszystkim samowolną działalnością koncernów naftowych na ich terenach oraz brakiem prawnych uregulowań zbiorowej własności ziemi. Wspomniana aktywność gospodarcza na terenach zamieszkałych przez grupy południo­ woamerykańskich Indian stanowi ważny kontekst dla zrozumienia sytuacji tych społeczno­ ści i pojawiających się zagrożeń dla ich trwania kulturowego, a nierzadko i fizycznego. Nie­ mniej należy podkreślić, iż w ostatnich latach, dzięki presji wywieranej przez różne organiza­ cje pozarządowe, w tym tubylcze, kompanie wydobywcze coraz częściej biorą pod uwagę interesy ludności rdzennej. Wciąż jednak „zderzenie kultur” prowadzi do sytuacji konflikto­ wych, jak w przypadku terytorium zamieszkałego przez Indian Janomami, gdzie niekontrolo­ wany napływ poszukiwaczy złota stanowi poważne zagrożenie dla bytu tej społeczności, czy też, jak to ma miejsce w przypadku Indian z meksykańskiego stanu Chiapas, którzy od połowy lat 90. XX wieku prowadzą walkę o prawa społeczne i polityczne. Niekorzystny wpływ na kulturę, a także na sytuację ekonomiczną wielu grup tubylczych, mają nierzadko najróżniejsze decyzje administracyjne, które w sposób pośredni je dotykają. Takie działania administracji państwowej, jak budowa autostrady, decyzja o utworzeniu parku narodowego czy zamknięcie granic państwowych (w przypadku Indii i Tybetu), mają, na co zwracają uwagę w swoich artykułach Przemysław Hinca {Pasterze Uttaranćalu. Pytania 0 przyszłość) i Rafał Beszterda (Kinnaurowie. Obraz współczesnych zmian społeczności plemiennej dystryktu Kinnaur, Himaćal Pradeś, Indie), istotny wpływ na dotychczasowe systemy gospodarcze wielu społeczności pasterskich z Himalajów, powodując często ogra­ niczenia, a nawet utratę tradycyjnego (a zarazem podstawowego) źródła utrzymania. W sytuacji narodu podbitego, mającego ograniczone możliwości politycznego i kultu­ rowego rozwoju, znajdują się także Tybetańczycy, co zmusza wielu z nich do emigracji. 1 chociaż nie stanowią oni modelowego przykładu ludu tubylczego, to jednak wspomniana sytuacja podboju i marginalizacji ze strony władz chińskich oraz fakt odwoływania się czę­ ści liderów tybetańskich do idei bliskich podejmowanym przez ruch tubylczy sprawiły, iż niezależnie od ścisłych przyporządkowań definicyjnych znalazły się także w części drugiej Pierwszych narodów teksty autorstwa Anny Urbańskiej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel, poświęcone uchodźctwu tybetańskiemu w Indiach i Nepalu. Mówiąc o zjawisku marginalizacji ludów rdzennych należy zaznaczyć, iż u progu XXI wieku społeczności te dysponują siecią organizacji (w tym międzyetnicznych), poprzez któ­ re zabiegają o zachowanie swoich kultur i języków, walczą o prawo do samookreślenia i róż­ nych form autonomii, a także podkreślają własną tożsamość. W państwach postkolonialnych zaś, w których to ludność miejscowa była asymilowana przez kulturę Zachodu, zaob­ serwować można podejmowanie przez część tamtejszych elit różnorodnych prób powrotu do własnej tradycji, choć nierzadko mającej znamiona „tradycji wynalezionej” (invented tradition). W kontekście tym bardzo interesującym przykładem jest tekst Wojciecha Bębna, �Recenzje i noty recenzyjne 329 w którym autor omawia wiele kontrowersji związanych z próbami wprowadzenia (w miejsce prawa opartego o prawodawstwo anglosaskie) prawa zwyczajowego — jako oficjalnego systemu prawnego w Papui-Nowej Gwinei, oraz przedstawia ewentualne konsekwencje podjęcia takiego działania. Część III Pierwszych narodów poświęcona została w całości znaczeniu i roli, jaką od­ grywają lokalni liderzy i tubylcza inteligencja w pobudzaniu oraz kształtowaniu tożsamości etnicznej, a także w powstawaniu międzynarodowych organizacji zrzeszających ludność rdzenną z wielu regionów. Wyróżniającym się artykułem jest niewątpliwie tekst Aleksandra Posem-Zielińskiego, który przybliża Czytelnikowi w sposób niezwykle interesujący, a zara­ zem bardzo wszechstronny działalność przywódców indiańskich oraz ich rolę w konsolida­ cji ruchu tubylczego w kontekście polityki wielokulturowości na przykładzie krajów andyj­ skich. Abstrahując bowiem od lokalnej specyfiki tych ruchów, dostosowanych do sytuacji poszczególnych państw i regionów zamieszkiwanych przez ludność rdzenną, można stwier­ dzić, na co wskazuje Posem-Zieliński, iż wspólnym ich celem jest umożliwienie tubylcom pełnej partycypacji w polityczno-społecznym życiu kraju, którego społeczność respekto­ wałaby zasady wielokulturowości i wieloetniczności. Natomiast uwarunkowania powsta­ nia elit tubylczych oraz i ich charakterystyki w skali lokalnej, na przykładzie boliwijskich Chacabo, przedstawia w swoim tekście Magdalena Ziółkowska-Kuflińska. Bardzo ciekawym zjawiskiem, jakie można zaobserwować współcześnie, jest także nie­ zwykłe przebudzenie etniczne (narodowe?) w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej, zarów­ no wśród tak liczebnych grup jak Buriaci czy Jakuci, jak i pośród takich małych ludów jak np. Jukagirzy, Koriacy, Czukcze, Czuwańczycy, Ulczowie czy Ewenkowie. Temu odrodzeniu etnicznemu, wiążącemu się z procesami przemian tożsamościowych i poszukiwania własnych dróg rozwoju wśród różnych grup syberyjskich, sprzyjał w znacznym stopniu upadek Związ­ ku Radzieckiego i odejście w latach 90. od prowadzonej przezeń polityki narodowościowej, a także wzrost znaczenia i oddziaływania międzynarodowego ruchu tubylczego zarówno w wymiarze instytucjonalnym, jak i ideologicznym. Kwestii kształtowania się czy też raczej odrodzenia świadomości etnicznej i kulturowej u ludów Syberii oraz roli, jaką odgrywają w tym zachodzącym procesie elity tych społeczności poświęcone zostały teksty Ewy No­ wickiej (Perspektywy i strategie, Koriacy we współczesnym świecie), Roberta Wyszyńskiego (Rola elit w odrodzeniu narodowym w Buriacji), Wojciecha Lipińskiego (Rdzenne ludy Jakucji. Myśliwi i profesorowie) oraz Jarosława Derlickiego (Jukagirzy. Psi ludzie). Książka, na którą składają się pokrótce omówione w niniejszej recenzji teksty, stanowi nie tylko znakomite wprowadzenie w problematykę dotyczącą ludów tubylczych, ale, co istotne, przedstawia także aktualną sytuację wielu społeczności rdzennych i marginalizo­ wanych. Niewątpliwym jej atutem jest także wielość autorów, będących w większości antro­ pologami, którzy przeszli swoistą inicjację do zawodu, jaką jest prowadzenie własnych ba­ dań terenowych. Wyniki tych penetracji były zaś niejednokrotnie publikowane w specjali­ stycznych opracowaniach oraz upowszechniane w formie uniwersyteckich wykładów. Wspomniany natomiast, bezpośredni kontakt autorów z opisywanymi ludami, zebrane — nierzadko wieloletnie— doświadczenia i obserwacje, w połączeniu z analizą sytuacji spo­ łeczno-politycznej oraz etnicznej i kulturowej w regionie, sprawia, iż teksty składające się na książkę Pierwsze narody są znakomicie przygotowane pod względem merytorycznym, a jednocześnie napisane w sposób uporządkowany, zrozumiały i przejrzysty dla Czytelnika (nawet dla takiego, który nie jest zaznajomiony z omawianą tu tematyką). Kończąc niniejszą recenzję, chciałbym się jeszcze odnieść do samej Międzynarodowej Deka­ dy Ludów Tubylczych na Świecie, do której, co zostało już zasygnalizowane, nawiązywały, bę­ dące defacto asumptem do opublikowania Pierwszych narodów, warszawskie konferencje. Otóż dziesięć lat temu zespół ekspertów z Organizacji Narodów Zjednoczonych — Gru­ pa Robocza ds. Ludów Tubylczych oraz jej organ nadrzędny: Podkomisja ONZ ds. Zapo­ �330 Recenzje i noty recenzyjne biegania Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości (teraz nazywana Podkomisją ONZ ds. Po­ pierania i Ochrony Praw Człowieka) — zaproponował nowy (dodatkowy) międzynarodowy standard praw człowieka, uwzględniający zagrożenia, z jakimi spotyka się ludność autochto­ niczna na całym świecie. Tego samego roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało przyjęcie wspomnianego projektu Deklaracji za jeden z najważniejszych celów Międzynarodowej Dekady Ludów Tubylczych Świata. I chociaż, jak wynika z raportu przedstawionego przez Rodolfo Stavenhagena, specjal­ nego sprawozdawcy ONZ, sytuacja ludności tubylczej w ostatnim dziesięcioleciu uległa poprawie, to jednak nadal staje się ona ofiarą dyskryminacji i uprzedzeń utrzymujących się wśród społeczności narodowych, a także nadal podlega marginalizacji społecznej, politycz­ nej, gospodarczej, kulturowej etc. Niewiele państw próbuje włączyć tradycyjne prawo lud­ ności tubylczej w swój system prawny, alienując tym samym ludy tubylcze i pozbawiając je możliwości samostanowienia. Natomiast ustawodawstwo krajowe, generalnie zapewniają­ ce ludom tubylczym swobodny, autonomiczny byt kulturowy, a nawet specjalną opiekę państwa, okazuje się w wielu przypadkach martwym zapisem. Poważnym zagrożeniem dla kulturowej, a nierzadko i fizycznej kondycji społeczności tubylczych jest brak (bądź nieprecyzyjność) przepisów dotyczących zbiorowej własności zamieszkiwanej przez nie ziemi oraz dostępu do znajdujących się na tych terytoriach zaso­ bów naturalnych. Stąd też, kiedy wymagają tego przedsięwzięcia ekonomiczne (np. budo­ wa wielkich zapór wodnych, pozyskiwanie bogactw naturalnych, etc.) lub interesy polityczne kraju (np. „odgórna” integracja narodowa), dochodzi często do przesiedlenia ludności au­ tochtonicznej (lub innych grup etnicznych) na ściśle wyznaczone terytoria, co powoduje nie tylko wykorzenienie ze „swojego świata”, dezintegrację kulturową i społeczną, a w kon­ sekwencji marginalizację na wielu płaszczyznach życia, ale także stwarza zjawisko uzależnie­ nia tejże ludności od instytucji państwowych lub innych placówek (np. misji), wywołując wśród niej postawę bierności i ogólnej niezaradności. 10 grudnia ubiegłego roku zakończyła się Międzynarodowa Dekada Ludów Tubylczych Świata, której głównym celem, jak już wspomniano, było uchwalenie Deklaracji Praw Ludów Tubylczych. Dążono w ten sposób do usankcjonowania minimalnego, międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw społeczności rdzennych. Niestety, wraz z końcem Deka­ dy, strony-państwa z przygotowanego projektu Deklaracji zgodziły się zaledwie na dwa z 45 artykułów proponowanego tekstu3. Nie oznacza to jednak, iż Dekada była okresem za­ przepaszczonym. Dyskusja nad zasadnością ustanowienia międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw człowieka, uwzględniającego sytuację ludów tubylczych, trwa nadal, czego wyraźnym potwierdzeniem było przyjęcie 20 grudnia 2004 roku przez Zgromadzenie Ogólne NZ rezolucji 59/174, która proklamowała, począwszy od 1 stycznia 2005 roku, drugą Dekadę. I choć państwa-strony zgłaszają wiele zastrzeżeń i obiekcji do obecnego projektu Deklaracji Praw Ludów Tubylczych, to nie ma wątpliwości, iż powinny być one otwarcie kon­ sultowane z organizacjami tubylczymi celem wzmacniania, a nie osłabiania tychże standar­ dów. Teksty zaś zawarte w Pierwszych narodach wydają się (choć nie czynią tego w sposób bezpośredni) poświadczać słuszność powyższego wniosku. Marcin Kwiatkowski 3Chodzi o artykuł 5 (Every indigenous individual has the right to a nationality) oraz 43 (All the rights andfreedoms recognized herein are equally guaranteed to male andfemale indigenous indivi­ duals). W miejscu tym chciałbym podziękować Pani Magdalenie Krysińskiej-Kałużnej za udziele­ nie powyższej informacji. Pełen tekst Draft United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples można znaleźć na stronie internetowej: http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf7(Symbol)/E.CN.4.SUB.2.RES. 1994.45.En?OpenDocument. �Recenzje i noty recenzyjne 331 Roses and red earth. Polish folk art in Australia, Macmillan Publishers Australia, red. Maria Wrońska-Friend, Melbourne 2000. W roku 1995 działające przy James Cook University w Townsville (Australia) Museum o f Tropical Anthropology otrzymało dar z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w postaci kolekcji polskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego. Był to efekt wymiany kolekcji, jaką oba muzea przeprowadziły w latach 1994-1999'. Otrzymane z Polski zabytki umożliwiły zorganizowanie wystawy w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville „Roses and red earth. Polish folk art in Australia”, której autorką była Maria Wrońska-Friend, wykładowca antropologii na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Ekspozycję tę prezen­ towano następnie w wielu miastach Australii2. Wystawę, w całości sfinansowaną przez Fe­ deralny Rząd Australii, obejrzało ponad 95 000 osób i była to jedna z ważniejszych promocji kultury polskiej w tym kraju. Towarzyszyło jej piękne wydawnictwo o tym samym co ekspo­ zycja tytule, wydane w roku 2000 w Australii przez Macmillan Publishers Australia. Kon­ cepcja merytoryczna wystawy opierała się na zestawieniu przykładów polskiej sztuki i ręko­ dzieła ludowego z pracami artystów australijskich polskiego pochodzenia, którzy w swoich działaniach artystycznych czerpią inspiracje z polskiej kultury ludowej. Omawiana publikacja stanowi ciekawe studium dotyczące polskiej sztuki ludowej oraz jej roli w życiu społeczności polonijnej w Australii. Książka składa się z czterech części pisanych przez różnych autorów. Pierwsza, autorstwa Aleksandra Jackowskiego, zatytułowana Folk art in Poland, rozpoczyna się charakterystyką tradycyjnej polskiej sztuki ludowej końca XIX i początków XX wieku. Autor podaje uwarunkowania historyczne i społeczne, które wpłynęły na ostateczny kształt kultury, a więc i sztuki wsi polskiej. Omawia historię zainteresowań polskich artystów, etnografów i historyków sztuki twórczością „ludu polskiego”. Charakteryzuje wresz­ cie pojęcie „stylu ludowego”, podając jego najistotniejsze cechy. Mając na uwadze fakt, że adresuje ten esej do australijskiego czytelnika, autor stara się wyjaśnić uwarunkowania i prze­ bieg przemian zachodzących w kulturze polskiej wsi na przestrzeni wieków, podkreślając oczy­ wiście te momenty, które wpłynęły na kształtowanie się, a następnie przemiany sztuki i ręko­ dzieła. Swoje opracowanie kończy rozważaniami nad możliwościami i sposobami zachowania i podtrzymywania twórczości i rękodzieła o charakterze ludowym oraz sztuki „naiwnej”, wska­ zując zarówno na dodatnie, jak i ujemne strony różnego typu mecenatów. Powyższy esej jest skrótowym (z konieczności) zaprezentowaniem szerokiego tematu, omawianego przez autora wielokrotnie w licznych polskich i zagranicznych publikacjach. W tym jednak przypadku uwagę zwraca dostosowanie tekstu do czytelnika australijskiego, o czym świadczą liczne komentarze dotyczące historii Polski. Tekst ten nawiązuje także do samej ekspozycji i akcentuje te przejawy twórczości i rękodzieła, których przykłady znalazły miejsce na wspomnianej wystawie. Druga część opracowania, autorstwa prof. Jerzego Smolicza, Creativity where cultures meet, jest poświęcona społeczności Australijczyków polskiego pochodzenia3. Autor zwra­ 1Współpraca ta doczekała się już kilku omówień. Porównaj: A. Nadolska-Styczyńska, Australia i Oceania w działaniach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w: Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów, Łódź, 2003, s. 27-37; A. Styczyńska, Kolekcja z Australii i Oceanii — efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University o f North Queensland, w: Ludy i kultury Australii i Oceanii, Wrocław 2001, s. 229-235. 2Pisała o tym jej autorka Maria Wrońska-Friend w opracowaniu: Róże i czerwona ziemia: polska sztuka ludowa w Australii—wystawa objazdowa, Australia 1999-2002, „Lud” t. 87,2003, s. 402-404. 3Profesor Jerzy Smolicz — wykładowca Uniwersytetu w Adelajdzie, dyrektor Centrum Badań Międzykulturowych i Edukacji Wielokulturowej (CISME) jest dobrze znany polskim czytelnikom z wielu publikacji dotyczących wielokulturowości oraz Polonii australijskiej, a także z wykładów, jakie wygłaszał w trakcie swoich wizyt w Polsce. �332 Recenzje i noty recenzyjne ca uwagę na uwarunkowania historyczne, w jakich przybyłym do Australii Polakom przy­ szło żyć i kształtować swoją społeczność. Charakteryzuje drogi, które pozwalały na zacho­ wanie własnych korzeni i tożsamości przy równoczesnym współistnieniu w wielokulturo­ wym społeczeństwie Australii. Pierwsza polega na równoległym współistnieniu i realizowa­ niu wartości kultury własnej i australijskiej. Druga — na łączeniu i przemieszaniu różnych elementów obu kultur. Autor stwierdza, że prezentowana wystawa była przykładem tego ostatniego podejścia, łącząc różne tradycje w jedną, nową jakość. Artykuł podaje także, jakie elementy kultury polskiej są podkreślane i pielęgnowane przez Polonię australijską. Pojawiają się tu m. in.: zachowanie języka polskiego, religia, zasada gościnności oraz kulty­ wowanie polskiej kultury i sztuki, w tym sztuki ludowej. Profesor Smolicz podkreśla także rolę, jaką w utrzymaniu tożsamości narodowej odgrywają zespoły folklorystyczne, będące nie tylko sposobem zachowania polskich tradycji i tożsamości, ale także metodą ich prezen­ tacji w społeczeństwie Australii. Kolejna część publikacji to Folk art andPolish identity, autorstwa dr Marii Wrońskiej-Friend. Jest to komentarz antropologa, a zarazem przedstawiciela Polonii australijskiej. Do­ tyczy on roli, jaką w życiu tej grupy odgrywa polska kultura, a w szczególności sztuka ludo­ wa. Interesujące jest spostrzeżenie autorki mówiące o tym, że kultura ludowa jest tu kojarzo­ na z konkretnym obszarem, a więc Polską, w odróżnieniu od sztuki profesjonalnej, która dzieliła swój język wypowiedzi ze sztuką Europy. Sztuka ludowa jest natomiast kojarzona ze sztuką konkretnego miejsca w świecie. Te regionalne konotacje są według autorki jednym z głównych powodów wykorzystywania kultury i sztuki ludowej jako znaku narodowej tra­ dycji. Medium o wiele bardziej kojarzonym z samoidentyfikacją narodową grupy niż sztuka profesjonalna czy akademicka. Autorka stwierdza, że w ponad stuletniej historii polskiego osadnictwa w Australii różne elementy tradycji „ludowej” były w rozmaity sposób przejmo­ wane. Odbywało się to poprzez kontynuacje tradycji rodzinnych, przywiezionych z ojczy­ zny lub (częściej) poprzez przyswajanie wybranych elementów i ich odtwarzanie, w celu wyrażenia poczucia wspólnoty i tożsamości. W Polsce tradycyjnie pojmowana kultura lu­ dowa jest przypisana określonej grupie, to znaczy środowisku wiejskiemu. Natomiast w Australii odgrywa ona znaczącą rolę jako egzemplifikacja tożsamości narodowej. Jest re­ prezentatywna dla całej zbiorowości o polskich korzeniach, a przecież trzeba pamiętać, że społeczność ta pochodzi w przeważającej większości z miast. Jedynie w najstarszej grupie emigrantów spotyka się potomków mieszkańców przedwojennych wsi. Dalej autorka zwra­ ca uwagę na rolę, jaką w społeczności o polskim pochodzeniu odgrywa strój ludowy. Jest noszony w uroczystych, oficjalnych sytuacjach, ale rzadko się zdarza, aby był powiązany z regionem Polski, z którego pochodzi dana osoba czy rodzina. Dobierany bywa zatem cał­ kiem dowolnie. W opracowaniu znajdujemy także charakterystykę zespołów folklorystycz­ nych działających na terenie Australii, wykorzystujących tradycje folkloru polskiego. Jest ich ponad dwadzieścia. Powstały w latach pięćdziesiątych, a następnie w siedemdziesią­ tych i osiemdziesiątych. Ich instruktorzy rekrutują się z polskich zespołów o „ludowym” charakterze, albo odbywali specjalne szkolenia w Polsce. Autorka słusznie podkreśla, że tendencja wykorzystywania elementów kultury ludowej jako środka samoindentyfikacji jest charakterystyczna dla wszystkich grup polonijnych na świecie i dla wszystkich społeczno­ ści tworzących wielokulturową Australię. Wspomina także o działającym w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych Polish Folk Theatre w Melbourne, założonym i prowadzonym przez Lidię Chramcow (z wykształcenia etnografa). Przygotowywane w nim spektakle były oparte na tematyce zaczerpniętej z kultury ludowej, a uczestnicy tych działań sami wykony­ wali potrzebne akcesoria, kostiumy i dekoracje. Część tych obiektów trafiła zresztą do Na­ tional Museum o f Australia. Maria Wrońska-Friend omawia w swoim podrozdziale także działania artystów plastyków działających w Australii, wykorzystujących w swoich projek­ tach pewne aspekty sztuki ludowej. Rzadko są to kopie obiektów oryginalnych. Zazwyczaj �Recenzje i noty recenzyjne 333 sztuka ludowa jest jedynie źródłem inspiracji twórczej. Czasem jest to efekt kontynuacji tra­ dycji i umiejętności wyniesionych z domu rodzinnego. Najczęściej jednak ta tematyka stała się obiektem ich zainteresowania dopiero po przybyciu do Australii. Artyści ci są zdania, że najprawdopodobniej nie sięgnęliby do niej, gdyby tworzyli w Polsce. Ostatnia część książki, także autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, to Artistsprofiles, obej­ mująca 11 sylwetek autorów prac prezentowanych na wystawie. Autorka podaje informacje biograficzne, źródła i zakresy ich inspiracji polską sztuką ludową oraz charakterystykę prac i dorobek artystyczny. Nie zawsze zainteresowania artystów wiążą się z techniką czy formą, charakterystyczną dla „stylu ludowego”, ale często dotyczą konkretnego tematu, przeżyć (także tych traumatycznych) czy wspomnień. Ich prace łączą jednak te „polskie” elementy z doświadczeniami, obserwacjami i motywami typowo australijskimi. Poznajemy tutaj zatem sylwetki pisankarek: Elizabeth Pyrz-Romanyk i Krystyny Łużny; Kingi Rypińskiej, absol­ wentki Uniwersytetu Poznańskiego, malującej na szkle miasta współczesnej Australii; Felixa Tuszyńskiego, podtrzymującego w swoim malarstwie rodzinne tradycje żydowskie, ze świadomością dramatycznych doświadczeń II wojny światowej; Zdzisława Genka, który w swoich obrazach wykorzystuje polskie tradycje wiejskie. Dowiadujemy się, w jaki sposób pochodząca z Żółkwi Lidia Groblicka przedstawia w drzeworytach swoistą wizję życia w Australii. Kolejny omawiany artysta— Tadeusz Murawski, wykorzystuje w swojej twór­ czości rzeźbiarskiej motywy zaczerpnięte z szeroko pojętej polskiej kultury ludowej. Nato­ miast Danuta Michalska czerpie w swoich grafikach i pracach malarskich inspirację z tech­ nik i cech formalnych twórczości ludowej. Poznajemy tu również sylwetkę autorki niezwy­ kłych, bajkowych wręcz wycinanek— Marii Gałązki-Giętki, a także biografię i drogę twórczą Agnieszki Gołdy, absolwentki szkół artystycznych Melbourne i Adelajdy, która w swoich instalacjach zaznacza elementy zaczerpnięte z polskich tradycji i obrzędów. Ostatnią z oma­ wianych jest twórczość urodzonej już w Sydney Any Wojak, świadomie umieszczającej w swoich pracach motywy i tematy charakterystyczne dla poznanej podczas studiów w na­ szym kraju kultury polskiej i łączącej je z elementami kultury Australii. W przypadku tej wystawy mamy do czynienia z serią aranżacji tej artystki poświęconych tematowi szopki bożonarodzeniowej. Warto dodać, że książka jest wyjątkowo starannie, pięknie wydana i opatrzona licznymi kolorowymi ilustracjami. Nie jest przewodnikiem po wystawie ani jej katalogiem. Jest intere­ sującą publikacją mówiącą o miejscu i roli sztuki ludowej w życiu społecznym i artystycz­ nym Australijczyków polskiego pochodzenia. Jest to także jedno z nielicznych studiów poruszających zagadnienie roli, jaką ta twórczość odgrywa w kreowaniu tożsamości naro­ dowej Polonii australijskiej. Interesujące byłoby skonfrontowanie zawartych w niej tez z podobnymi opracowaniami dotyczącymi na przykład Polonii amerykańskiej. Szkoda, że książka trafiła do Polski w bardzo niewielkiej liczbie egzemplarzy. Warto chyba zastanowić się nad możliwością sprowadzenia tej publikacji do kraju albo podjąć próbę znalezienia in­ nego sposobu pozyskania tego wydawnictwa także dla polskiego czytelnika. Na razie jej zamówienie jest możliwe poprzez Internet, pod adresem: marketing@macmillan.com.au Anna Nadolska-Styczyńska �33 4 Recenzje i noty recenzyjne Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna Drożdż i Agnieszka Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red. naukowa Z. Kłodnicki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie, Wrocław-Cieszyn 2004, ss. 448. Zawarcie związku małżeńskiego stanowiło zawsze bardzo ważny etap w życiu człowieka, posiadało także znaczący wydźwięk społeczny. Towarzyszyło mu więc wiele form obrzędo­ wych, z których część wywodziła się jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej, inne pojawiały się wskutek inspiracji religijnej. W kulturze magicznej uświęcona trądycjąuroczystość we­ selna oznaczała przywrócenie mitycznego święta praczasu, dokonując się zaś w fazie sepa­ racji wymagała otwarcia się na tamten świat, a tym samym — stosowania różnych zabiegów 0 charakterze apotropeicznym, przestrzegania rytualnych gestów i nakazów, realizowania ściśle ustalonego porządku obrzędowego. W Kościele katolickim małżeństwo, jako trwały 1 nierozerwalny związek mężczyzny i kobiety, stanowiący wspólnotę życia i miłości, został podniesiony do godności sakramentu. Ustawiczne ścieranie się i ekspansja nowych ele­ mentów, krzyżowanie i kontaminacja tradycyjnych oraz współczesnych form uaktywniały na przestrzeni lat proces przemian, wyrażający się m.in. w stałym odchodzeniu od utartych schematów obrzędowych. Wraz ze zmianą kanonów życia dawne magiczno-symboliczne funkcje uległy dezaktualizacji, a samo wesele zmieniło się w pozbawioną motywacji świato­ poglądowej ceremonię, której realizacja w sytuacji praktyczno-komunikaeyjnej dokonuje się w zgodzie ze społecznym decorum. Wesele nadal stanowi jednak wydarzenie o dużej doniosłości w życiu rodziny. Cieszy fakt ukazania się na rynku wydawniczym wartościowej publikacji autorstwa Anny Drożdż i Agnieszki Pieńczak o zwyczajach i obrzędach weselnych. Przedstawione w niej materiały z badań prowadzonych w około 350 miejscowościach na obszarze całej Polski, wśród kilku pokoleń informatorów, umożliwiają rzetelny ogląd tradycyjnych wierzeń i wie­ dzy ludowej związanej z weselem, także dokonujących się w tym zakresie cywilizacyjnych przeobrażeń. Cenna okazała się merytoryczna inicjatywa redaktora naukowego tomu, Zyg­ munta Kłodnickiego, aby w celu zachowania wyrazistości i precyzji chronologicznej zrezy­ gnować „z uwzględnienia na mapach materiałów wyekscerpowanych z literatury etnogra­ ficznej pochodzącej z XX wieku, a dla celów porównawczych pozostawić dane wcześniej­ sze, tj. pochodzące z literatury z XIX wieku” (s. 6). Przyjęto także sprawdzoną koncepcję publikacji map wraz z tekstem objaśniającym. Pozwoliło to na wierne odtworzenie obrazu świata stereotypów i symboli oraz uwydatnienie procesu przemian dokonującego się w obrzędowości weselnej. Autorki odwołały się do kwestionariusza nr 9, opracowanego wcześniej przez Józefa Gajka przy współudziale Feliksa Olesiejuka. Poddały analizie niepu­ blikowane mapy z obrzędowości weselnej wykonane w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu, nadając im bardziej przejrzystą formę, „ponownie przeanalizowały materiał z badań terenowych PAE i od nowa opracowały mapy” (s. 6). Ze względu na dużą liczbę zgromadzonych materiałów omówiły w porządku chronologicznym okres narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych oraz sam ślub cywilny. Tytuły kolejnych rozdziałów: za­ loty, swaty, zaręczyny (oprać. A. Pieńczak) oraz zapraszanie gości weselnych, dziewiczy i kawalerski wieczór, zawarcie małżeństwa cywilnego (oprać. A. Drożdż) wyznaczają zakres pola interpretacyjnego i w pełni oddają istotę wyróżnionych etapów charakterystycznych dla zwyczajowości i obrzędowości weselnej. Przedmiotem refleksji stały się nie tylko zjawi­ ska historyczne, ale także kondycja dziedzictwa kulturowego i jego miejsce we współcze­ snej kulturze. Czytelna w ten sposób rzetelność naukowa ułatwia konstruktywną percepcję tomu. Każdy rozdział poprzedzony został informacjami wprowadzającymi o charakterze ogólnym, a na­ stępnie poszczególne zagadnienia usystematyzowano i uszczegółowiono, dokonując po­ �Recenzje i noty recenzyjne 335 równania zespołu faktów i zjawisk związanych z obrzędowością weselną sprzed drugiej wojny światowej z ich stanem późniejszym. Uwzględniono tu tradycje ludności przybyłej na zie­ mie zachodnie i północne. Wnikliwej analizie poddano zjawiska dotyczące nazewnictwa, chronologii, cech charakterystycznych, ról obrzędowych poszczególnych osób, dni i pór dnia pomyślnych i niepomyślnych w tradycyjnych wierzeniach ludowych, rodzajów po­ częstunków, zachowań symbolicznych, zwyczajowych nakazów i zakazów, nazw gwarowych. Bardzo pomocne dla analizy porównawczej i przy rozstrzyganiu dylematów interpretacyj­ nych stały się wypowiedzi informatorów. Zwrócono m.in. uwagę na utratę rudymentarnych funkcji kulturowych w procesie przechodzenia od symbolicznego, mitycznego waloryzo­ wania rzeczywistości w stronę alegorycznego, znakowego i estetycznego odbioru. Stosunkowo najmniej miejsca poświęcono zalotom, gdyż „temat ten — jak wyjaśniła Agnieszka Pieńczak — nie został przebadany przez pracowników atłasu i późniejszych ba­ daczy” (s. 9), a zebrane dane pochodzą tylko z jednej wsi — Brzyskiej Woli (ok. Biłgoraja). Nie zrezygnowano jednak z ich prezentacji, co zapewniło analityczny porządek, właściwy ciąg logiczny, koherencję całości tomu i spójność wywodu. Szczegółowo opracowano zagadnienia związane ze zwyczajem udawania się kawalera z osobą trzecią do rodziców dziewczyny w celu przedwstępnego omówienia sprawy zawar­ cia małżeństwa, uwzględniając także przypadki szczególne (swaty do kobiety ciężarnej oraz swaty do kobiety z dzieckiem). Zwrócono m.in. uwagę na proces zanikania tego zjawiska w środowisku wiejskim wraz z upływem czasu, także na transformację oraz wieloznaczność niektórych tradycyjnych pojęć. Terminologiczne przesunięcia semantyczne dotyczą m.in. takich określeń, jak np.: „wiano”, „posag”, „zmówiny” (por. np. s. 65, 71). Osobny podroz­ dział poświęcono „targom” przedślubnym i związanym z nimi „oględzinom”. W latach 70. XX wieku dały znać o sobie, jak słusznie skonstatowała autorka, „nowe czynniki doboru partnera życiowego związane już nie tylko ze względami materialnymi (co wcześniej było niezwykle istotne), ale głównie z uczuciami samych młodych, którzy są coraz mniej związani z własną wsią i mogą nawiązywać kontakty także poza własnym miejscem zamieszkania. Stąd swaty utraciły na znaczeniu, funkcjonując jedynie w szczątkowej formie i w określonych przez społeczność warunkach” (s. 29). Nasuwa się pytanie, czy w XXI wieku, w dobie bez­ robocia i niewątpliwej pauperyzacji części ludności, względy materialne ponownie nie sta­ ną się jednym z głównych czynników rozstrzygających o wzajemnym doborze wśród mło­ dych ludzi? Osobny rozdział tomu traktuje o zaręczynach, które wprawdzie odrębną, samodzielną formę zaczęły przybierać powszechnie dopiero wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców wsi i oddziaływaniem kultury miejskiej (lata 70. XX wieku), jednakże zawsze stanowiły zna­ czący etap w obrzędowości weselnej. W sposób komparatystyczny, uwzględniając proces przeobrażeń, jaki dokonał się po drugiej wojnie światowej, scharakteryzowano tu role ob­ rzędowe swata, rodziców, starosty, marszałka i pozostałych uczestników. Opracowano tu również zwyczajowe wręczanie darów, rodzaje poczęstunku i związaną z nimi symbolikę, wskazano także na potencjalne przyczyny zrywania zaręczyn oraz wynikające z tego spo­ łeczne konsekwencje. Oddzielną część pracy stanowi zapraszanie gości weselnych. W kulturze tradycyjnej pora zaprosin inicjowała wszak czas święta, będąc najbardziej odpowiednią dla podejmowania czynności magii incepcyjnej. Współcześnie dobór weselników nie pozostaje kwestią przy­ padku. Czytelnik znajdzie tu pełną informację na temat m.in. osób zapraszanych, zaprasza­ jących, ustalających wykaz zaproszonych, terminów zapraszania, wierzeń i zachowań ma­ gicznych oraz elementów towarzyszących na tym etapie obrzędu (poczęstunek, błogosła­ wieństwo, oracje) ze wskazaniem cezury zaniku lub upowszechnienia się poszczególnych zjawisk. Jak się okazuje, „znaczna część informacji opisujących zwyczaj zapraszania ca­ łej wsi pochodzi od osób przesiedlonych na tereny Polski zachodniej po 1945 roku” �336 Recenzje i noty recenzyjne (s. 208). Dla językoznawcy i filologa zajmującą płaszczyznę odniesienia badawczego stano­ wić mogą pomieszczone tutaj teksty oracji osób zapraszających, których treść ustalona przez tradycję i pragmatykę, a odwołująca się do religii, przyrody i bogactwa, była w przeszłości ściśle przestrzegana. Interesująco przedstawia się ta część tomu, w której Anna Drożdż traktuje o obwarowa­ nych dawniej zachowaniami wierzeniowymi i magicznymi — spotkaniach przedślubnych (dziewiczy wieczór), także o tych organizowanych współcześnie. Znaleźć tu można pełną informację na temat czynności obrzędowych podejmowanych podczas panieńskiego wie­ czoru, takich jak: ozdabianie sali i domu weselnego, wyplatanie wianków, przygotowywanie rózgi weselnej, wypiek pieczywa obrzędowego oraz o związanych z tym zachowaniach wie­ rzeniowych. Część informacji uzyskano od osób przesiedlonych z terenów wschodnich (s. 317). Jak wiadomo, kawalerski wieczór rozpowszechnił się po drugiej wojnie światowej, jednak, jak się okazuje, paradoksalnie w tych wsiach, w których należał do miejscowej tra­ dycji, „notowano jego stopniowy zanik” (s. 357). Osobny podrozdział poświęcono popu­ larnemu w przeszłości na obszarze centralnej, wschodniej i południowej Polski zwyczaju urządzania przez narzeczonych wspólnego spotkania w wigilię wesela (tzw. wykupiny, dru­ żyny, zdawiny, dobranoc, dobranocka, pustochy, przedwesele, obigrawka, rózgowiny, opleszcziny, wicie wianków, wianki, swaszczyny). Jeszcze w okresie prowadzenia badań na zacho­ dzie Polski praktykowano „polterabend”, natomiast we wsiach usytuowanych na północ­ nym wschodzie odnotowano zanik tego zwyczaju (s. 371). Omawiany tom wieńczy rozdział o ślubie cywilnym. Zawarcie małżeństwa cywilnego początkowo stanowiło w społeczności wiejskiej zwykłą formalność i dopiero z upływem czasu stało się .jednym z równoprawnych etapów obrzędowości weselnej” (s. 378). Zaczęto nada­ wać mu uroczystą oprawę, pojawiły się nowe wierzenia oraz zachowania magiczne z nim związane, jednak, co podkreśla Anna Drożdż, opisy zwyczajów towarzyszących zanotowa­ no „w pojedynczych punktach badawczych, co sprawia, że ich wiarygodność wymaga spraw­ dzenia” (s. 379). Informacje uzyskane od najstarszych informatorów odnoszą się do przeło­ mu XIX i XX stulecia oraz okresu międzywojennego. Nie budzi zastrzeżeń szata edytorska książki. We wprowadzającym Wstępie czytelnik znajdzie pełną informację m.in. na temat obszaru badań, zasad opracowania materiałów oraz zastosowanych modyfikacjach i poprawkach. Tom zamykają: aneksy, spis map (w j. polskim i angielskim), źródła, bibliografia, w której pomieszczono .jedynie wybrane prace dotyczące obrzędowości weselnej, z reguły te, na podstawie których opracowano mapy sporządzone przez pracowników PAE w latach 80. XX wieku” (s. 415) oraz indeks nazw geograficznych. Opracowania następnych faz scenariusza weselnego wraz z wykazem informatorów i prze­ badanych miejscowości znajdą się w drugiej części tomu, którego druk przewidywany jest na 2006 rok. Reasumując, jest to zatem bardzo wartościowa praca o charakterze stricte naukowym, która poza tym, że zawiera wiele materiału historycznego, posiada również charakter inspi­ rujący. Przeznaczona jest dla specjalistów (etnografów, etnologów, folklorystów, dialekto­ logów, językoznawców), jak i również dla szerszego kręgu odbiorców — miłośników trady­ cyjnej kultury, którym zależy na rozwijaniu wiedzy o dziedzictwie kulturowym. Barbara Pabian �Recenzje i noty recenzyjne 337 J ó z e f N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium reli­ gijności ludowej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Prace Wydziału Teologicznego, t, 134, Studia Religiologiczne t, 5, red. Hemyk Zimoń SVD, Lublin 2003, ss. 377. „W świetle religii kultura jest spotkaniem dwóch bytów — Boga i człowieka” — tymi słowami rozpoczyna omawianą monografię Józef Nowak, doktor teologii, związany ze śro­ dowiskiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, młody (ur. 1973) badacz kultury i reli­ gijności ludowej. Jak pisze we wstępie, przedmiotem studium jest prezentacja oraz interpre­ tacja fenomenologiczna i teologiczna zwyczajów, obrzędów i wierzeń charakteryzujących okres adwentu i Bożego Narodzenia w okolicy Tomaszowa Lubelskiego w przeszłości i te­ raźniejszości oraz uchwycenie i określenie natury przemian kultury duchowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów świątecznych. Za cel nadrzędny przyjął autor pełniejsze zrozumienie wartości tradycyjnej kultury tego regionu oraz ukazanie jej współczesnego znaczenia w kulturze ludowej i ogólnonarodowej. J. Nowak przyjmuje, że obrzędowość okołobożonarodzeniowa w klasyfikacji etnologicz­ nej zaliczana jest do tzw. rytuałów dorocznych, związanych z trwaniem i cyklicznym odna­ wianiem się kosmosu, w których obserwuje się przemieszanie elementów magicznych z re­ ligijnymi. Dokonywane podczas świąt symboliczne działania obrzędowe zatem, uzasadnio­ ne istniejącymi wierzeniami, są nasycone nie zawsze czytelnymi dla uczestników obrzędu transparentnymi znaczeniami, które nie tylko umożliwiają wzajemną więź między uczestni­ kami obrzędu, ale przede wszystkim zmierzają do kontaktowania się człowieka z rzeczywi­ stością transcendentalną. Autor wprowadza więc do podstawy metodologicznej opraco­ wania dwie kategorie: teologię ludową i łączącą się z nią — religijność ludową. Przez teolo­ gię ludową— za takimi badaczami, jak J. Szmyd, M. Rusecki, J. Salij, J. Keller, J.C. Scannone — rozumie dokonywaną przez mieszkańców wsi interpretację treści chrześcij ańskiego prze­ słania na podstawie własnego systemu znaków i symboli. Przypomina, że teologia ludowa nie buduje na akademickiej nauce o Bogu, choć ta miała i ma nadal wpływ na kształtowanie się religijnego wymiaru tradycji ludu. Z kolei religijność ludowa, zdaniem J. Nowaka, nie może być utożsamiana ze zwykłym zjawiskiem folklorystycznym, gdyż człowiek we wszyst­ kich aktach religijnych (również na poziomie katolicyzmu uniwersalnego, elitarnego czy na­ rodowego) autentycznie odpowiada na Boże objawienie i kontaktuje się ze Stwórcą. Zara­ zem od wieków niezaprzeczalną rolę w kształtowaniu religijności ludowej odgrywa duszpa­ sterska działalność Kościoła katolickiego, obok innego typu wpływów, jak elementy kultury orientalnej, krajów ościennych, oświata i wzrost świadomości społecznej ludności wsi, m.in. przez środki masowego przekazu. Podstawę materiałową opracowania stanowią wiadomości uzyskane przez autora meto­ dą etnograficznych badań terenowych, prowadzonych w latach 1995-2001 w 64 miejsco­ wościach regionu tomaszowskiego, położonego w południowo-wschodniej części woje­ wództwa lubelskiego, co złożyło się na imponującą liczbę 314 osób i 346 wywiadów. Badany teren, można rzec, jest okolony miejscowościami, od północy poczynając: Czartowczyk, Siemierz, Majdan Krynicki, Polanówka, Ułów, Kunki, Maziły, Bełżec, Pawliszcze, Huta Lubycka, Siedliska, Hrebenne i Komie. Centrum badań stanowiły Podhorce — rodzinna wieś au­ tora i Kolonia Podhorce (55 informatorów), jednakże eksploracje terenowe przeprowadzono także wśród mieszkańców innych wiosek — centrów życia parafialnego i miasta Tomaszo­ wa Lubelskiego oraz wśród zamieszkującej ziemię tomaszowską ludności ukraińskiej wy­ znania greckokatolickiego (30 informatorów), co pozwoliło uzyskać materiał służący do ob­ serwacji przemian w badanej obrzędowości, jak też przenikania się wytworów kulturowych dwu grup etnicznych i wyznaniowych, stających się wspólną własnością mieszkańców ba­ danego regionu. J. Nowak podkreśla zarazem, że najstarsi informatorzy (powyżej 80. roku �338 Recenzje i noty recenzyjne życia — 55 osób) sięgali pamięcią do przekazów otrzymanych od swoich dziadków i rodziców, co dało szansą dotarcia do tradycji ostatnich lat XIX stulecia, kiedy różnorodność brała górę nad mentalną i obyczajową uniformizacją, i skonfrontowania jej ze współczesnością. Badania terenowe zostały przeprowadzone w oparciu o kwestionariusz (por. Aneks VIII, s. 353-358) składający się z ponad 420 szczegółowych pytań, wśród których znalazły się pytania o sposoby przeżywania lub obchodzenia kolejnych dni adwentu i świąt; pytania 0 nazwy i o znaczenia słów, wyrażeń i zwrotów; pytania o teksty folkloru (przysłowia, za­ gadki, modlitewki i modlitwy, pieśni świeckie i religijne, wspomnienia); pytania o przebieg poszczególnych etapów zwyczaju wraz — co istotne — z motywacją wykonywania czyn­ ności, wyboru pory doby, osoby, rekwizytów itd., ale również pytania o znaczenie tekstów, zwyczajów, czynności, symbolikę gestów i rekwizytów, pytania o nakazy i zakazy wraz z ich motywacją. Układ kwestionariusza odzwierciedla chronologię wydarzeń roku liturgicznego 1obrzędowego okresu adwentu i świąt, co następnie znalazło odbicie w układzie recenzo­ wanej pracy. Zasadnicza część monografii została podzielona na cztery części: „Adwent” (s. 39-114), „Dzień wigilijny” (s. 115-168), „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242) oraz „Korowody kolędnicze” (s. 243-274). Opisując zatem specyfikę adwentowej pobożności mieszkańców tomaszowskiej wsi (s, 43-64), autor przypomina, że adwent rozpoczyna się w ostatniej fazie roku kalendarzowego, liturgicznego i wegetacyjnego, czyli że w tym okresie spotykają się dwie rzeczywistości: przeszłość i przyszłość. Autor przedstawia katolicką wykładnię jego znaczenia jako okresu pokuty i nawrócenia oraz opisuje powojenną tradycję trzydniowych rekolekcji, odmawiania Nowenny do Dzieciątka Jezus lub powstałą w latach 90. — tradycję zawieszania wieńca adwentowego w kościele itp. Zarazem można powiedzieć, że J. Nowak skupia się raczej na literackim — a niekiedy wręcz publicystycznym, szczególnie gdy mowa 0 współczesnych przemianach — przedstawieniu klimatu tego okresu, pisząc na przykład: „W świętym czasie dnia wigilijnego na pierwszy plan wysuwają się obrzędy przeżywane w gronie rodzinnym. Domownikom udziela się atmosfera ciszy i pokoju, a jednocześnie ra­ dosnego przejęcia i pobudzenia. Wszyscy czynnie oczekująna wieczorną, niezwykłą kola­ cję” (s. 116). Jednakże badacza kultury tradycyjnej zainteresują zwłaszcza opisy zwyczaju gry na ligawce w adwencie w Rudzie Zurawickiej (s. 48), zapraszania panien przez kawale­ rów na roraty, modlitw domowych stosowanych zamiennie względem mszy roratniej (s. 50), opis oświetlających drogę na roraty lampionów, wykonanych ze zjełczałego masła pozosta­ łego po stypie człowieka zmarłego na białaczkę (s. 51, przypis 35), zwyczaju noszenia na znak czasu zakazanego czarnych ubrań w adwencie (s. 56-57) oraz rejestracja występują­ cych obok siebie potraw o polskim i ukraińskim rodowodzie, wśród których wyróżnia się zrytualizowane przygotowanie zupy adwentowej sołoduchny (59-60). Następnie J. Nowak przedstawia „Praktyki gospodarcze i domowe” (s. 64-83), które podporządkowane były za­ sadzie, przekazanej przez mieszkańców Zwiartowa, której złamanie mogło sprowadzić na zie­ mię dokumentowaną w przysłowiach chorobę: „Ludzie przed wojną w adwencie nie orali, bo ziemia martwa była, a ziemi martwej nie wolno orać”. Zakaz ten motywowany był również religią: po polach kroczyła brzemienna Maryja. Z drugiej strony, istnieje na badanym terenie możliwość siania pszenicy w wigilię Bożego Narodzenia, usankcjonowana apokryficzną kolędą bożonarodzeniową o ucieczce Świętej Rodziny Stała nam się nowina miła (s. 65­ -66). W domach w adwencie odbywały się spotkania, będące wyrazem wspólnoty wiejskiej 1 sąsiedzkiej pomocy, jak też spełniające funkcje edukacyjno-religijne, nazywane chałup­ kami, wieczorkami, wieczornicami, w czasie których przędziono len i konopie oraz skubaczkami, zwane też zdzirkami piór. Podczas nich śpiewano, np. Piórko du pióreczka, będzie dla Nastusipiękna poduszeczka, ale też czytano żywoty świętych, odmawiano ró­ żaniec, robiono figle, odnawiano ozdoby choinkowe, ćwiczono kolędy, widowiska bożona­ rodzeniowe, opowiadano zagadki, bajki itd. Zajmowano się również sprzątaniem domu i ozda­ �Recenzje i noty recenzyjne 339 bianiem go, np. kwiatami z bibuły, pająkami, ze szczególnym uwzględnieniem świętego kąta. W opinii autora, czynności te wyrażająpogłębiającą się więź międzyludzką, podobnie jak adwentowe święta, opisane w dalszej części pierwszego rozdziału, bowiem kalendarz litur­ giczny przywołuje wówczas postaci wielu świętych, których wspomnienia są w liturgii zwy­ kłymi dniami, zaś w wierzeniach mieszkańców Roztocza Tomaszowskiego (jak i wsi całej Polski) szczególny charakter mają dni czci takich świętych, jak: św. Marcin (formalnie nieprzynależący do adwentu, według świadomości ludowej — tak; s. 85-87), św. Katarzyna (s. 87-89), św. Andrzej (s. 89-97), św. Barbara (s. 89-99), św. Mikołaj (s. 99-106), Najświęt­ sza Maria Panna (kulminacja przypada na 8 XII; s. 107-108) i św. Łucja (s. 108-111). Opisu­ jąc specyfikę wymienionych świąt adwentowych, J. Nowak sprawnie posłużył się bogac­ twem zarchiwizowanych na badanym terenie przysłów, modlitewek (również ukraińskich), tekstów ludowego sennika, opisów różnorodnych wróżb dotyczących pogody na cały rok lub na nadchodzącą zimę i święta, wróżb matrymonialnych, które — w połączeniu z szeroką wiedzą na temat kultu świętych, ale również podłoża przedchrześcijańskiego omawianych tradycji — zaowocowały wartościowymi szkicami, w których objawia się umiejętność po­ głębionej, uporządkowanej analizy przejawów religijności ludowej, mechanizmów jej kształ­ towania i przemian. Drugi rozdział prezentowanej monografii, „Dzień wigilijny”, przynosi szczegółowy opis tomaszowskiej wieczerzy wigilijnej oraz czasu jąpoprzedzającego, a rozpoczyna uogólnie­ nie, że wśród mieszkańców regionu „istnieje powszechne przekonanie, że dzień wigilijny jest najważniejszym dniem roku” (s. 117) i ono warunkuje scenariusz prac wykonywanych tego dnia od rana aż do położenia cepa w poprzek snopa, co symbolizowało zamknięcie ciężkich robót i początek świątecznego odpoczynku. Autor skupił się zwłaszcza na analizie wierzeń, które znalazły wyraz szczególnie w takich zakazach, jak zakaz pożyczania, odwie­ dzania przez kobiety i związany z nim zwyczaj umawiania się gospodarzy z Siedlisk na wigi­ lijne odwiedziny, zakaz wdziewania ubrań czerwonych oraz kożucha, sprowadzającego in­ sekty, pasożyty i choroby, zakaz wymawiania z podobną motywacją słowa mak, przy jedno­ czesnym zaleceniu dodawania go w dużej ilości do potraw dla zapewnienia urodzaju itp. Autor przypomina, że przystępowanie do świętowania miało charakter komplementarny i dotyczyło tak porządkowania „nowego oblicza ducha” i zewnętrznego wyglądu ciała, jak i obszaru podwórka i chaty. Następnie, przedstawia J. Nowak, cytując relacje informatorów, zwyczaje dokumentujące wiarę w powrót i przebywanie dusz zmarłych, włącznie z nosze­ niem opłatka na groby i przywoływaniem dusz na wieczerzę. Podkreśla, że opisywane za­ chowania są wynikiem integrowania ze sobą treści religijnych, zabiegów pobudzających wegetację i płodność, ochronnych i zadusznych. W takim duchu interpretuje również sens ubieranej tego dnia choinki (s. 130-137), przy czym warto odnotować fakt może niekiedy zbyt pochopnych i jednostronnych uogólnień, czego przykładem jest objaśnienie doty­ czące zwyczaju palenia drzewek choinkowych. Według J. Nowaka świadczy on o nieprzypisywaniu.im jakiejkolwiek wartości (s. 136), podczas gdy mieszkańcy Polski powszechnie uważają, że drzewko należy spalić właśnie dlatego, że było poświęcone —- dosłownie: przez kapłana w czasie wizyty duszpasterskiej, ale i przenośnie: było darem przeznaczonym Dzie­ ciątku Jezus. Jednakże analiza semantyki choinki zaprezentowana w monografii J. Nowaka, pozostaje jedną z ciekawszych na tle literatury przedmiotu. W dalszej części rozdziału J. Nowak opisuje wieczerzę wigilijną (s. 138-160), rejestrując elementy pierwotnie agrarne, jego zdaniem, jak snopy zboża, siano i słomę wnoszone do izby, które dziś podporządkowa­ ne są odtworzeniu atmosfery nocy narodzin Jezusa. Osobne miejsce w tym podrozdziale przypadło opisowi tomaszowskich zwyczajów wigilijnych związanych z chlebem (s. 141-144), po czym na uwagę zasługuje wzmianka o potrawach pogranicza: kutii i knyszy (s. 151-152). Z przemian obyczajowości autor odnotowuje wprowadzenie od początku lat 90. dokumentacji fotograficznej i wideo członków rodziny, wyglądu dzieci, choinki, zastawy �34 0 Recenzje i noty recenzyjne stołu. Z wieczoru wigilijnego wydziela następnie autor czas „Do pasterki” (s. 160-165), po­ święcony wróżbom, zabiegom gospodarskim w sadzie i oborze oraz kolędowaniu chłopców. Podsumowując, autor stwierdza, że wigilia obfituje w symbole, do których należą „przed­ mioty, skojarzenia, działania pochodzące z różnych epok i kultur oraz miejsca. Asymilacja kompleksu przedchrześcijańskich (...) zwyczajów do obchodów Bożego Narodzenia ubo­ gaciła liturgiczne i paraliturgiczne struktury świętowania. Dzięki nadaniu im chrześcijańskiej treści spełniają obecnie nową funkcję. Symbole (...) Nie tylko wskazują i wyobrażają wyda­ rzenia historycznej betlejemskiej nocy (...), ale stanowią też źródło mocy, dzięki czemu są skuteczne” (s. 167-168) i żywotne, jak wynika z przekazów z Pawliszcza: znaki stare, co robili ojce, to i j a robie. Rozdział trzeci, „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242), omawia czas nazywany w Tomaszowskiem Kolędą, Godami, godnimi świętami, trwający od nocy z 24 na 25 grudnia do święta Trzech Króli, który, przyjmując twierdzenia klasycznej etnologii, należy przyporząd­ kować do stanu przejściowego, liminalnego, fazy granicznej. Jak pisze J. Nowak, konieczne jest przestrzeganie ustalonych poprzez tradycję reguł i kościelnych kanonów dotyczących świętowania, aby nie sprowadzać zagrożenia dla pomyślności w całym nadchodzącym roku. Uwagę zwraca stwierdzenie: „Radość nocy bożonarodzeniowej wyzwalała w młodzieży potrzebę płatania figli. (...) Powszechnym czynnościom przypisywano charakter nie tylko ludyczny. Według opinii przytaczanej przez informatorki z Jeziemi (...) pozbawione bram podczas pasterki ludzkie siedziby odzwierciedlają otwarcie ludzkich serc, domów i całych wiosek na przychodzącego na świat Chrystusa” (s. 177-178). Taką interpretację badacze kultury tradycyjnej uznaliby za zbyt jednostronną, to znaczy ograniczoną do wykładni teo­ logicznej, podczas gdy pełny opis fenomenu zjawisk kultury ludowej wymaga wyjścia w stronę podmiotowej rekonstrukcji zjawisk religijności ludowej. Dlatego za interesujące poczytać trzeba przekazanie informacji o myciu się w wodzie ze srebrną monetą i sianem, zakaz dotykania łóżek i odwiedzin (jeszcze w latach 60.) w pierwszy dzień świąt, obligatoryj­ ne potrawy bożonarodzeni owego obiadu, jak gotowana wołowina, motywowana obecno­ ścią woła w stajence, a także zakaz jedzenia tego dnia mięsa, którego złamanie spowoduje ubytki bydła i trzody w oborze. Ze zwyczajów związanych z dniem św. Szczepana do ciekaw­ szych należą: opis wynoszenia resztek słomianego dziada z domu na pole i palenie go tam z odpowiednią modlitewką: Bodaki i chwasty św. Szczepan tu był, a dziadostwa nie zoba­ czył, co miało zabezpieczyć plony przed chwastami (s. 186); opisy magicznych sposobów zapewnienia, aby kury niosły się w obrębie gospodarstwa; obwiązywanie drzewek o poran­ ku, by zapewnić wczesne owoce, ponieważ święty Szczepan szczepi drzewka; opis obsy­ pywania się po mszy owsem, grochem, bobem i orzechami; zwyczaj liczenia łysych obec­ nych na mszy, przy czym parzysta ich liczba wróżyła nieurodzaj; zwyczaj liczenia i przecho­ wywania przez panny do Palmowej Niedzieli ziarenek owsa wplątanych we włosy; zwyczaj godzenia służby i inne. Autor stwierdza, że obrzędowość Bożego Narodzenia i św. Szczepa­ na wykazuje silny związek z liturgicznym życiem Kościoła, zaś „zdecydowana większość ludzkich gestów, zachowań i postaw, jeśli nie jest bezpośrednim wynikiem inspiracji teologiczno-pastoralnej, w swej warstwie znaczeniowej i interpretacyjnej zawsze kieruje się ku myśleniu kategoriami religijnymi” (s. 193). W dalszej części rozdziału, „Ostatnie i pierwsze dni roku”, jest mowa o „istniejącym do dziś fenomenie świętych wieczorów” jako czasie, gdy wedle wierzeń ludowych Pan Jezus chodzi po kolędzie, co J. Nowak interpretuje jako wezwanie, „aby Bożego Syna przyjąć w dom z otwartym sercem” (s. 195) i wspomina o zwy­ czaju opowiadania godnich gadek, tj. bożonarodzeniowych opowiadań głównie na temat pierwszych lat życia Jezusa. Nadmienia, że reliktom treści zaduszkowych związanych ze świętymi wieczorami nadano interpretację chrześcijańską. Następnie autor opisuje zwy­ czaje związane z dniem św. Jana i tradycję wizyty duszpasterskiej, wspomnienie męczeń­ stwa świętych Młodzianków oraz wierzenia związane z tzw. Sylwestrem, czyli ostatnim dniem �Recenzje i noty recenzyjne 341 roku, zwyczaje o proweniencji ruskiej zwane malankami dotyczące św. Melanii, zwyczaje religijne praktykowane do 2 lutego w parafii Krasnobród zwane adoracją Dzieciątka Boże­ go i przedstawienia jasełkowe. Omawiając z kolei obrzędowość okresu „Od Trzech Króli do Gromnicznej” (218-239), skupia się autor na rozpisaniu znaczenia i funkcji poświęconych w świątyni kredy, kadzidła, wody i złota. Podkreśla podobieństwo zwyczajów wigilijnych praktykowanych przez ludność polską do tych praktykowanych przez ukraińską, która tego dnia celebruje wigilię Bożego Narodzenia zwaną Persza Kolada. Autor przybliża specyfikę kolejnych świąt ludności unickiej i prawosławnej, skończywszy na święcie zwanym Jordan czyli Druha Kolada, gdy w liturgii wody brali udział tomaszowscy Ukraińcy, Polacy i Żydzi (s. 223-231). Omawiany rozdział zamyka szkic na temat tradycji, wierzeń i symboliki związa­ nych z Gromniczną (s. 231-239). W podsumowaniu autor akcentuje fakt pokrewieństwa obrzędowości bożonarodzeniowej sąsiadujących ze sobą narodów, które różnicę czasową wykorzystywali do wspólnego, podwójnego świętowania, co inspirowało twórczą wymia­ nę elementów ludowej kultury polskiej i ukraińskiej, specyficzną dla kresów wschodnich. Na uwagę i komentarz zasługuje fakt włączenia do monografii z zakresu religijności ludo­ wej rozdziału „Korowody kolędnicze” (s. 243-274) z racji tego, że niektóre sposoby kolędo­ wania, jak na przykład chodzenie z żywymi zwierzętami lub maszkarami, z zasady nie są za­ liczane do praktyk religijności ludowej. Właśnie co do interpretacji genezy i funkcji różnych form kolędniczych można by zgłosić zastrzeżenia. Jednakże J. Nowak w kilku miejscach pra­ cy podsuwa wyjaśnienie swojej decyzji: kolędowanie en bloc uważa za „zwyczaje ściśle obecnie związane z tajemnicą wcielenia” (s. 231), „przełomem roku i tradycyjnym kresem Bożego Narodzenia” (s. 244), zaś „pieczołowite celebrowanie wcielenia znajdowało wyraz w licznych formach kolędowania, wypełniających też — w jakim stopniu to tylko możliwe — tradycyjny scenariusz «dobrego początku»” (s. 173). Jednakowoż, autor omawia kolej­ no: kolędowanie przez grupy chłopców głównie w dniach św. Szczepana i Nowego Roku, nazywane po polsku szczodrakami, z ukraińska — polaznykami (s. 245-249); chodzenie przebierańców z szopką lub gwiazdą od Szczepana do Trzech Króli (s. 249-252); chodze­ nie z maszkarą kozy lub konia, żywe jeszcze w latach 70. (s. 252-261); specyfikę herodów na badanym terenie (s. 261-265); tomaszowskie dialogi bożonarodzeniowe (s. 265-270) i formę kolędniczą praktykowaną tylko 6 stycznia zwaną Trzej Królowie (s. 270-271). Recenzowaną monografię wieńczą imponująca bibliografia i wykaz źródeł (s. 287-313) oraz dziewięcioczęściowy aneks, zawierający wspomniany wcześniej kwestionariusz badań terenowych, mapkę badanego terenu (s. 359) oraz wybór fotografii, a także tekstów folklo­ ru, zarejestrowanych przez autora. Wśród nich znalazły się „teksty adwentowe” (s. 315— 322; wiersze i przysłowia dotyczące św. Mikołaja, pieśni śpiewane w czasie prządek, „pieśni ukazujące przemiany życia na wsi”); teksty kolęd (s. 323-334; kolędy bożonarodzeniowe i kolędy noworoczne: dla gospodarza i gospodyni, szczodrówki dla panny, dla kawalera; oraz kolędy aktualizowane); teksty grup kolędnicznych (s, 335-344; szczodraki,połaznycy, kolędnicy z szopką, z gwiazdą, pochody z koniem, obchód z kozą, herody, Trzej królowie)-, tzw. „teksty okolicznościowe” (s. 345-347; tu znalazły się ballada, fraszki ludowe, pieśń żoł­ nierska i inne, w większości z przekazów śpiewaczki wyróżnionej nagrodą im. Oskara Kol­ berga Anieli Gmoch z Bełżca) oraz trzy godnie gadki (s. 348-349). Podsumowując, godzi się stwierdzić, że omawianą publikacją J. Nowak na trwałe wpisuje się w grono badaczy kultury ludowej Tomaszowskiego, dołączając do takich postaci, jak J. Gluziński, K. Skrzyńska, O. Kolberg, H. Łopaciński, K. Zaleski, z powojnia zaś: J. Czekanowski, J. Gajek, R. Reinfuss, J. Bartmiński, M. Lesiów, J. Adamowski i inni (s. 19-23). Acz­ kolwiek należy poczynić pewne zastrzeżenie: recenzowana monografiajcst książką specy­ ficzną, a jej swoistość zasadza się na dość jednostronnym, by tak rzec, ideologizującym ujęciu zagadnień religijności ludowej. Przykładem do sformułowania takiej oceny niech będzie jeden z licznych, w podobnym duchu utrzymanych opisów, choćby sytuacji trądy- �342 Recenzje i noty recenzyjne cyjnych wigilijnych zabaw w rozrzuconym na klepisku sianie i słomie, których funkcja jest dla badaczy kultury tradycyjnej jednoznaczna: słoma jako nośnik płodności, poprzez ob­ wiązywanie nią panien, kawalerów, stołu, drzewek w sadzie itd. służy pomnażaniu najszerzej pojętej plenności. Tymczasem J. Nowak pisze: „Mieszkańcy domu leżeli na sianie i wpatry­ wali się w zapalone na drzewku świece” (s. 153) oraz „Całe rodziny, leżąc na sianie przy cho­ ince, miały czas na rozmowę i radosne przeżywanie tajemnicy wcielenia” (s. 184). Uderza również niewiarygodna idylliczność tego obrazowania, jak w opisie pierwszego dnia świąt: „Wśród domowników panowała atmosfera skupienia, harmonijnej zgody i miłości wynika­ jącej z rozradowania betlejemskim faktem. Uszlachetnienie własnej osobowości w adwencie owocowało brakiem sprzeczek wśród młodego pokolenia” (s. 179). Niewykluczone, choć trudno wyobrażalne, że taka interpretacja wynika z przekazów indagowanych informato­ rów, ale jeśli tak, to absolutnie niezbędne byłoby przywołanie dokładnych cytatów z prze­ prowadzonych rozmów. Wówczas podniosłaby się wiarygodność uogólnień badacza, jak na przykład w przypadku opisu sensu kościelnej szopki, gdy powołując się na relacje trzech osób, księdza i na obserwację własną, J. Nowak stwierdza: „Przygotowana ekspozycja z nieruchomych figur przedstawia powszechne przed wiekami oczekiwanie ludzkości na od­ kupienie i ufne oczekiwanie klęczącego przed szopką chrześcijanina na zbawczą interwen­ cję Bożą” (s. 175). Dodatkową cechą pracy jest ton publicystyczny, o którym wspomniano wcześniej, a którego oceniający wydźwięk wydaje się nie mieć związku z relacjami mieszkań­ ców wsi ani z zagadnieniami religijności ludowej, np.: „Nadmierna, często bezkrytyczna kon­ sumpcja audycji audiowizualnych stała się dla wielu ludzi sposobem na aktywność intelek­ tualną, duchową, kulturalną i społeczną” (s. 185) lub,jak twierdzą z nostalgią osoby sędzi­ we, tradycyjny przejazd saniami miał dla nich większy splendor niż przemieszczanie się szybkimi i wygodnymi, ale odwracającymi uwagę od meritum pojazdami mechanicznymi” (s. 177) i inne. Do tej grupy opinii należy również niekiedy przesadnie zdroworozsądkowe tłumaczenie tradycji, np. nieprzyrządzania potraw podczas świąt: gospodynie „spracowane i zmęczone po trudnych przedświątecznych dniach, mogły teraz odpocząć i cieszyć się świętem” (s. 181). Można ponadto odnieść wrażenie, że J. Nowak nie tylko podjął próbę opisu dwu przedmiotów badawczych: świadomości katolika, człowieka religijnego zamiesz­ kałego w okolicach Tomaszowa oraz świadomości uczestnika kultury typu ludowego, zanu­ rzonego w magicznym świecie wierzeń przedchrześcijańskich, ale sam balansuje między dwiema perspektywami opisu: spojrzeniem teologa, może duszpasterza, idealizującego i przez to upraszczającego portret religijnego mieszkańca współczesnej wsi i perspektywą ludo­ znawcy, która zakłada pełne szacunku spojrzenie na kulturę tradycyjną i pozwala idealistycz­ nie wyznaczać przestrzeń dalszych badań, co JózefNowak zapisał w ostatnim zdaniu-przesłaniu swej rozprawy (s. 280): „Mądrość ludowa zawierała w sobie prawdy proste i oczywi­ ste, dlatego trzeba na początku trzeciego tysiąclecia zmierzać do odkrycia i zrozumienia elementów doświadczeń przodków istniejących jeszcze w żywej tradycji wsi polsko-ukraiń­ skiego pogranicza”. Katarzyna Smyk-Płoska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299da0bcb76b18483d69da3a54d8bb10.pdf ab80f19dea3c1946117c415a5e3cbb0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4514 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sobota, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4198 Title A name given to the resource Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.105-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marian Pokropek ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ RZEŹBIARSKA JÓZEFA SOBOTY Józef Sobota, rzeźbiarz z Regut, wsi w pow. otwockim, leżącej w pobliżu przystanku kolejowogo Kołbiel i drogi biognącej z Góry K a l w a r i i do Mińska Mazowieckiego, ma dziś 80 lat. Rzeźbić zaczął niedawno — jak m ó w i : „ t r z y zimy minęło jakiem zaczon r z e ź b i ć " . Nie należy do t y c h rzeźbiarzy ludowych, k t ó r z y to już w dzieciństwie pasając krowy wycinali kozikiem ptaszki i różne figurki. „ N a takie zabawy nie było czasu. Rodzice b y ł y bidne, nio b y ł o tak jak dzisiaj, żoby tak dobrze ludziom było. Ojciec pędził do roboty. B y ł o m najstarszym z czterech dzieci, a i ojciec b y ł chorowity, to m u s i a ł e m m u p o m a g a ć od n a j m ł o d s z y c h lat. Nie było t y j zimi dużo, ś t y r y morgi, tak j a k dzisiaj liczą niecałe dwa hektary i to jeszcze piaszczysto zimi. Jak m i 17 rok sedł a i młodsze dzieci podrosły, żo mogły w domu p o m a g a ć , ojcioc nio mioł tyle zdolności utrzymania nas wszystkich i oddal mnie na służbę wo wsi. D w a miosiąco służyłem u gospodarza, potom poszetem do pikarza na pomocnika do piekarni. Prawie pięć miesięcy t a m b y ł o m . Jak m i 18 rok szodł ojcioc mnie z a b r a ł do domu, bo nie miał zdrowia dobrego. Skoro mnie z a b r a ł do domu, to nie wytrwa­ ło trzy miesiące j a k odumar . (...) W t e d y nijaki pan Orzechowski k u p i ł od hrabiego takie sosny, maciory zwane. W lesie w y r a b i a ł z nich spały, t o znaczy kolejowe brusy, takio pod szyny i to zwozili do Celestynowa do stacji. Więc j a m i a ł e m czas, bo ludzie jak mieli większe gospodarstwo nie mioli czasu tam chodzić. W d f.nu m a ł e gospodarstwo było, to jeździłem do tego lasu. Ale n i k t nie chciał ze m ю robić, bo mówili, żo dzieciak jost m ł o d y i nie bendziem p r a c o w a ć na niego. A jeśli m i pomagali to tak, byle jakiegoś drzewa n a k ł a ś ć na fure i niech wiezie. D a ł e m sum s p o k ó j . T a k i sposób sum se k ł a t e m i jeszcze najsampierw przyjechałem na ten kierunek, gdzie k w i t y 1 П. 1. Kapliczka z fotografią autora, 3 4 x 1 0 cm. 105 �J . Sobota. I I . 2—4. Kapliczka „ s ł u p e k " , drewno, wys. 61 cm. Całość i fragmenty. I I . 5. Kapliczka, drewno, 37x20,5 cm wydawali. Ale cóż z tygo. Z tygo dźwigania co klotem, to w k u ń c u ociemniałem. Ciemnia spadła na mnie i ociemniałem, że człowieka nie widziałem. Nie b y ł o t a k d o c h t o r ó w j a k dzisiaj, bo t o b y ł o za ruskich czasów, za cara, to jest z daw­ nych lat. B y ł a t y l k o kobito staro we wsi u nas, c h t ó r a to ciemnie podnosiła. To b y ł a nawot stryjno naso. Matka poszli ze mno do tej k o b i t y i ta stryjno m i to ciemnio podno­ siła, podnosiła i podniosła. (...) Osiemnasty rok m i sedł i to drzewo się skończyło. Poszetem na kolej. R o b i ł e m w Warszawie na kowelskioj stacji, j a k to k i e d y ś za ruskich czasów nazywali. Trzeba było 12 spał dziennie w y m i e n i ć . Ale starszy roboczy, Polak, n a z y w a ł się n i j a k i Z m o r z a ń s k i , u n mnie wzion troche pod u w a g ę , że jestem m ł o d y chłopak i tak mnie zawsze troche uchronioł, na p o s y ł k a c h mnie mioł, aby ten dzień tak zszedł, a inni musieli to robić. Ale t a m robota so skończyła. Przyszetem do domu. 18 lat sie skończyło, 19 rok m i zaczon iść. N o , co t u robić. Dziadek powiedział, że nie ma na utrzymanie, ale jest u nas we wsi taka pani, c h t ó r a m i a ł a wietrak, wietrzny m ł y n znaczy sie. Pogadali t a m z nami. Ta pani mówi do dziadka — j a k b y u n chciał, to by sie mógł ożenić z m o j ą w y c h o w a n i c ą i n a u c z y ł się tego zawodu m ł y n a r z a . D ł a mnie nie b y ł o t o nic strasznego, bo m i a ł o m pojęcie do wszystkiego. A b y ł czeladnik i u n miał mnie p o u c z a ć . Jak zaczun mnie pouczać, to nie dał m i wejść na wiatrak, bo bojał sie, że jego w y d a l ą jak mnie nauczy. Ożeniliśmy się w karnawale, ale do jesieni, do grudnia wypędziła nas t a pani, bo dlatego że trafił się drugi czeladnik, t a k i c h t ó r y m i a ł swoje dzieci, c h ł o p a k ó w takich i wdowiec b y ł . P o w ą c h a l i 106 sobie i żenić sie. D l a nas nie było spania w mieszkaniu t y l k o w stodole. Ale mnio t a k n a t c h n ą ł Pan B ó g , żeby z a m k n ą ć wierzeje, a iść podsłuchać co uni se m ó w i ą . I zaczy­ nają rozmawiać o ożenieniu. Ale ta m a t k a : — no tak to tak panie Piotrowski, ale co zrobić z niemi. A u n m ó w i t a k : najzwyczajni wypędzić, w y p ę d z i ć i skończyło się. I tak zrobiła. N a drugi dzień wstaje rano i p r z y c h o d z ę i mówię, że tak i tak j a k b y m b y ł z n i m i i słyszał to wszystko, m ó w i ę że mata nas w y p e n d z i ć , bo sie mata żenić z tem Piotrowskim. A una wrzeszczy, od wielkich cholerów n a w y m y ś l a ł a , że k ł a m i e , że tak nie było, a przecież słyszałem t o na w ł a s n e uszy. I wypędziła nas na zime. Mieliśmy dwa złote, groszy dwadzieścia pieniendzy rosyjskich, to znaczy tygo na dzisiojszy czas pół l i t r a w ó d k i . 1 zł i 10 gr kosztowało pół l i t r a wódki, a 10 gr na zbycie. No jakeż to życie. Pośliśmy do swojej m a t k i , ale m a t k a przecież tak samo b y ł o bidna, nic nie m i a ł a . T a k ż e ś m y t a m b y l i przez dwa lata. P ó ź n i e j chciałem swoje bude zrobić. Troche moja matka m i dali drzewa, troche sie u k r a d ł o , bo t u kiedyś b y ł y dworskie lasy. I tak sie zgrodziło to swoje c h a ł u p ę . " J ó z e f Sobota nie mniej barwnie opowiada dalsze dzieje swojego życia. Postawiwszy dom i b u d y n k i gospodarcze d o k u p o w a ł po k a w a ł k u ziemię, bo chciał b y ć t a k i m samym gospodarzem j a k i n n i we wsi. Tymczasem m u s i a ł zajmować się r ó ż n y m i pracami zarobkowymi. „ Z a j o n e m się t r a c z k ą — m ó w i . — Przez dwadzieścia lat r ż o n e m t r a c z k ę , bo to b y ł zarobek na tej traczce dobry. Ludzie dali jeść i tak się żyło. Ale b y ł tedy t a k i człowiek, c h t ó r y mioł t u 6 m o r g ó w ziemi, a mieszkał w K ą t a c h . �U n chciał sprzedać to ziemie. Jak t o m t r a c z k ę żełem zarobiło się pare złotych. B y ł t u Trzeciok Franek i m ó w i , ż e b y m ten grunt k u p i ł , ale ja powiedziałem, że nie k u p i m y tego g r u n t u , bo bendzie chciał d u ż o piniendzy. Ale u n m ó w i , że k u p i m y . Ja p y t a m ile u n teraz bendzie chcioł. Wiencej nie bendzie chcioł j a k dwa m i l i o n y , bo t u j u ż na m a r k i było. A j a m ó w i ę : — Franek, jak k u p i m y za trzy, to pół miliona fakturnego dostaniesz. Poszliśmy do niego w sobotni dzień. Nawet 25 tys. jego piniendzy wzionem. Zachodzimy do jego swoka, k i e d y ś dawno b y l i swoki a dziś wuje. Swoku, m ó w i , niejchciejcio tyle, t y l k o tyle ile macie wzionć. A u n m ó w i tak. Franek t y kup, m i pieniondze niepotrzebne, zobaczys, że ci sie przydo. A u n m ó w i . Swoku, m y momy tyle ziemi, że nie ma chto robić. Ja tak, on tak. U n mioł takie przy­ słowie. Jucha. Jak jucha, m ó w i , nie weźmie trzech milionów to i d ź t a do domu. Co bende g a d a ł . Te trzy miliony zgodziłem sie d a ć . " Miał więc Sobota wraz z ojcowizną 10 m ó r g ziemi, dwie k r o w y , konia, stadko owiec i k i l k a świń. W społecz­ ności wiejskiej zaczęto u w a ż a ć go za dobrego gospodarza. Ale chciał mieć joszczo większe gospodarstwo. Po sonsiedzku był las. To tak m i zawsze duch mówił, żeby ten las j a k i m ś prawom k u p i ć . Posotem do dziedzica, m ó w i ę , panie dziedzicu tak i tak, m o ż e b y m t o kupił. Mówi, że sprzedo. Ale nio miołem pieniendzy, t y l k o takie c h a ł u p ę chciałem sprzedać, a znowu so p o b u d o w a ć jakieś inne. Ale mówi, żo za pieniondze u n nie sprzedo, t y l k o p y t a sie m i co ja mogę robić. On chciał, ż e b y n a r ż n o ć sztachetki do grodzonia. A ja mówię, że właśnie ja się t y m trudnie, panie dziedzicu, t y l k o z tego żyje. No i zgodził się na taki odrobek." W ten sposób gospodarstwo powiększyło się o dalsze б m ó r g . Sobota sezonowo zajmował się w dalszym ciągu t r a c z k ą . Mając czterdzieści k i l k a lat w czasie pracy uległ wypadkowi. Zleciołem przez drugiego człowieka z war­ sztatu i s t r z ą c h n e ł e m nogi. Bez pół roku nie mogem zupełnie chodzić, bo d o s t a ł e m skrzepu k r w i w nodze. Można było sikiero r ą b a ć , a krew nie szła i t a k się człowiek m o r d o w a ł . Nogę chcieli m i u p i ł o w a ć , nie d a ł e m jej upiłować t y l k o mnie Pan Bóg n a t c h n o ł , żeby stawić p i j a w k i . Nie chcieli m i bardzo d a w a ć t y c h pijawek, bo mówili że zgłupieje, ale j a k już śmierć groziła, 12 t y g o d n i leżałem w łóżku już przez życia, t y l k o śmierci w y g l ą d a ć , t a k że wreszcie za­ częliśmy te p i j a w k i stawiać. Zaczęliśmy s t a w i a ć od św. Sta­ nisława bez trzy tygodnie co dzień, wiele t y l k o się przypiło i pomalutku, pomalutku zaczona ta krew chodzić i chodziła i o d z y s k a ł e m swoje nogę, ale zawsze m i a ł e m t a k ą nie swoj ą (...) (...) Dzisiaj to ludzie bardzo m a ł o Boga w s p o m i n a j ą , ale wtedy kiedy mnie ten ból m o r d o w a ł zawsze m ó w i ł e m , żeby mnie jeszcze Pan B ó g pomógł, ż e b y m mógł c h o d z i ć . " Na t ę intencję Józef Sobota p o s t a w i ł k i l k a lat temu swój pierwszy w o t y w n y k r z y ż . P o s t a w i ł e m krzyż na drodze, przy tej trasie, ale to nic nie d a w a ł o . P o s t a w i ł e m , ale tak j a k mnie bolało, tak zostało. Nazot nie mokiem chodzić, ale mokiem jeszcze robić. Nareszcie złożyło mnie tak, że zupełnie nie mokiem chodzić, t y l k o siedzieć. Na­ reszcie zrobiłem б kapliczek takich ( i l . 17), rozwiesiłem ich po lesie, a zawsze prosiłem Boga, żeby m i Pan Bóg j a k o ś tam jeszcze d o p o m ó g ł . Nareszcie, drugo zime przyśniło m i sie we śnie, żeby zrobić jeszcze pienć, ale nie powiedziane b y ł o , żeby zrobić pienć, a już noga ustanie bolić. To j a zrobiłem t y c h pienć i rozwiesiłem ich t u po lesie, przy dro­ gach. Nareszcie m y ś l mnie n a p a d ł a taka, żeby zrobić t a k ą kapliczkę do kościoła, t a k ą k t ó r a t u stoi przy wjeździe do wsi przy głównej drodze ( i l . 20). T u b y ł ksiondz, taki przyjezdny, na religiu przyszedł, obejrzał t o i powiedział 107 �7 8 J . Sobota. Kapliczki. П. 6. Drewno malowane olejno, tło białe, figury srebrne, wys. 23,5 cm. I I . 7. Drewno mai. s r e b r n ą farbą, wys. 29 cm. 11. 8. Drewno, wys. 33 cm. tak, że kościół tyho nio przyjmie. Ale powiedział: niech pan robi, może sio uda. Zrobiłem i postawiłem t u t a j . P o s t a w i ł e m t u , j a k i om t a m mógł t a k i om postawił, ale zawsze prosiłem 0 to, żeby m i jakoś Pan B ó g dopomógł, ż e b y m jeszcze cho­ dził. Nareszcie przyjeżdzoł pan t a k i z Warsiawy, nie wiem chto, zainterosował się t ą kapliczką, p y t a ł się k t o to zrobił 1 powiedzieli m u , że jest t n t a k i , nawet ze strachem ludzie powiedzieli, bo tak było. I przyszedł i mówił, żeby to robić i pieniendzy d a ł m i na utrzymanie do tygo życia i dochtora m i swojego przywieźli i dużo m i pomogli." Sobota, rozwieszając i stawiając przy drogach wykonane przez siebie kapliczki spełniał wolę bożą, p r z e k a z a n ą m u we śnie. Wierzył, żo p r o ś b y jego z o s t a n ą w y s ł u c h a n e , że wróci m u władza w nogach. I rzeczywiście, latem 1973 г., po pierwszych wizytach specjalnie sprowadzonego lekarza, Sobota zaczął chodzić, podpierając się j u ż t y l k o j e d n ą laską, a nio j a k dawniej dwiema. Mógł ponadto chodzić więcej, nio męcząc się tak szybko. Uwierzył więc w skuteczność swych wcześniejszych p o c z y n a ń . Zaczął przecież rzeźbić z bożego natchnienia i do­ czekał się nagrody. Sam nawet nie śmiał tego oczekiwać. Wiele razy podkreśla w rozmowie, że we śnie słyszał t y l k o , że ma w y k o n a ć kapliczki i porozwieszać je przy drogach. U c z y n i ł to, a w k r ó t c e potem kapliczkami zainteresowali się ludzie z Warszawy, sprowadzili m u lekarza, a ten udzielił widocznej pomocy. Wszyscy, k t ó r z y d o t ą d u niego b y l i pomagali m u , jakżeż więc m i a ł b y nie wierzyć, iż jest to nagroda za spełnienie polecenia, k t ó r e usłyszał we śnie. „ O d k r y c i e " Soboty przez ludzi z z e w n ą t r z zmieniło stosunek własnego środowiska do r z e ź b i a r z a ; w y w a r ł o też znaczny w p ł y w na niego samego. Początkowo 108 I nie znajdował ani uznania, ani zrozu- mienia wśród ludzi zo wsi. Nawet żona, starsza od niego i od wielu miesięcy obłożnie chora, z lekceważeniem odzy­ wała się o rzeźbieniu męża. Gdy p r z y g o t o w y w e ł kapliczkę, przeznaczoną na g r ó b , p o w i e d z i a ł a : — „ J a k krowa zdechnie, to się jej t ą kapliczkę postawi, a nie na naszych grobach". Ale gdy do Soboty zaczęto przyjeżdżać, z szacunkiem oglą­ d a ć jego rzeźby, k u p o w a ć je — gdy t y l k o mogła w s t a ć z łóżka, szła do kapliczki, postawionej przy drodze do wsi, i stroiła j ą k w i a t a m i zerwanymi z pól i z własnego ogródka. Zainteresowanie ludzi z miasta S o b o t ą zmieniło w w i ­ doczny sposób stosunek środowiska do rzeźbiarza. Kapliczki jego m u s z ą mioć j a k ą ś w a r t o ś ć , skoro specjalnie z Warszawy p r z y w o ż ą Sobocie lekarza, zagraniczne leki, skoro biorą jego rzeźby. Sam Sobota też zaczął inaczej p a t r z e ć na swoje kapliczki, t r a k t o w a ć je nie t y l k o jako dzieła z mocy snu należno Bogu, ale jako rzeźby cieszące się uznaniem, potrzebne ludziom, chwalone, zamawiane. „ O d k r y c i e " Soboty sprawiło, żo poczuł się on rzeźbia­ rzem, i poczynając od wiosny 1973 r. w kapliczkach jego widoczna jest d u ż a ewolucja, w y r a ź n y rozwój. Pierwszy postawiony przez Józefa Sobotę krzyż wo­ t y w n y nie wyróżniał się niczym specjalnym. B y ł to prosty, drewniany krzyż niewielkich rozmiarów, nie posiadający zdobień, ani rzeźb. Dopiero w późniejszych kapliczkach, z 1971 г., wprowa­ dził Sobota płaskorzeźby. K a p l i c z k i te m i a ł y dość p r o s t ą k o n s t r u k c j ę s k r z y n k o w ą , zbite b y ł y z grubych, p r o s t o k ą t ­ nych desek. W n i e k t ó r y c h kapliczkach boczne doski b y ł y szersze u dołu ( i l . 17). Właściwe zdobienie znajdowało się w p r o s t o k ą t n e j desce, tworzącej główną ściankę kapliczki. �Od wykonania tej deski rozpoczynał Sobota kapliczką. pracę nad W kapliczkach t y c h powtarza się prawie jednakowy m o t y w ikonograficzny: centralna p o s t a ć , zajmująca g ó r n ą część deski, to Chrystus U k r z y ż o w a n y w otoczeniu dwóch klęczących aniołów ze złożonymi do m o d l i t w y r ę k a m i . W dolnej części deski znajduje się p o s t a ć M a t k i Boskiej wkomponowana b ą d ź w p r o s t o k ą t n ą r a m ę , b ą d ź w wydłu­ żoną a r k a d ę , w s p a r t ą u dołu o dwie klęczące i m o d l ą c e się postacie, prawie analogiczne do postaci g ó r n y c h i bocznych. Tworzył się w ton sposób jak gdyby piramidalny u k ł a d p o d k r e ś l o n y nieznacznie zwężającą się k u górze d e s k ą z t r ó j k ą t n y m ścięciem no, daszek i s a m ą k o m p o z y c j ą płasko­ rzeźb. G ó r n y t r ó j k ą t z a j m o w a ł y ramiona k r z y ż a , pod k t ó r y m rzeźbiarz umieszczał symetrycznie po obu stronach klęczące postacie, a pod n i m i dwie n a s t ę p n e , ale usytuowane bardziej na, z e w n ą t r z w stosunku do centralnie umieszczonego wize­ r u n k u M a t k i Boskiej. Pierwsze kapliczki wykonane b y ł y z „ o s y " , czyli drzewa osikowego, b ą d ź z „ s o k o r y " , czyli topoli oraz z desek sosnowych. Do rzeźbienia ich Sobota posłużył się naj­ prostszymi narzędziami — k u p i o n y m w sklepie scyzorykiem, własnoręcznie w y k o n a n y m nożom z szerokiej, grubej blachy oraz kilkoma d ł u t a m i zrobionymi z grubych p r ę t ó w metalo­ wych, spłaszczonych i zaostrzonych na k o ń c a c h . Sobota w y k o n a ł t a k ż e zo z ł a m a n y c h wideł specjalny szpikulec do oznaczania oczu. Do pierwszej o b r ó b k i drewna u ż y w a ł małej siokiory i piłki. Naj wcześniejszo kapliczki zawsze m a l o w a ł . U ż y w a ł w t y m celu farb emaliowanych i nitro — białej i srebrnej. Białą „ m a ł ą " , czyli farbą, z a m a l o w y w a ł całą powierzchnię kapliczki, a n a s t ę p n i e srebrom p o k r y w a ł wszystkie postacie: Chrystusa, M a t k ę B o s k ą , Św. Józefa, aniołki i t p . Bogatsze rozwiązanie konstrukcyjne i kompozycyjne m i a ł a kapliczka słupowa, postawiona przy drodze wiodącej do wsi ( i l . 20). B y ł a ona znacznie większa i skonstruowana z trzech desek zbitych w kształcie litery H . Środkowa deska zdobiona b y ł a p ł a s k o r z e ź b a m i z obu stron, natomiast dwie skrajne deski, przybite pod k ą t e m prostym do środkowej, zdobione b y ł y t y l k o na zewnętrznej płaszczyźnie. W ś r ó d płaskorzeźb powtarza się m o t y w Krucyfiksu z a d o r u j ą c y m i aniołkami, M a t k i Boskiej również w otoczeniu dwóch aniołków oraz Św. Rodziny z Bogiem Ojcem i Duchem Św. N i e k t ó r e aniołki b y ł y wycięte osobno, a n a s t ę p n i e przybite do deski. Później Sobota od razu k o m p o n o w a ł w desce całość płaskorzeźby. K a p l i c z k ę u m o c o w a ł na slupie ponad metrowej wysokości i n a k r y ł d u ż y m dwuspadowym daszkiem wykonanym z d w ó c h k a w a ł k ó w starego falistego eternitu. Całość ogrodził czworobocznym p ł o t k i e m sztachetko w y m . Kapliczki skrzynkowe zawieszał Sobota na p r z y d r o ż n y c h drzewach. Było m u ciężko, n i k t z sąsiadów nie chciał w t y m b r a ć udziału, czasem t y l k o pomogło m u jakieś dziecko. Kapliczki te wiszą w okolicy wsi, na dalsze wędrówki b r a k ł o Sobocie s ł. T y l k o jedn-. kapliczka wisi poza wsią, w Starej Wsi koło Kołbieli. J a d ą e kiedyś wozem na targ do Kołbieli zauważył, żo w stojącoj przy s k r z y ż o w a n i u d r ó g kapliczce nie ma żadnego obrazka ani figury. P o s t a n o w i ł więc umieścić t a m swoją kapliczkę. Schował j ą w papierowy worek po cemencie, uprosił jakiegoś t r a k t o r z y s t ę , aby z a b r a ł go do Kołbieli i nic n i k o m u nie m ó w i ą c — pojechał i zawiesił swą kapliczkę. Po powrocie na o d k r y t y m traktorze czy to z wra­ żenia, czy z zimna i w s t r z ą s ó w zaniemógł i przez k i l k a d n i nie mógł mówić. W n i e k t ó r y c h kapliczkach umieszczał w p r o s t o k ą t n y c h ramkach, za szkłem, obrazki z wizerunkami ś w i ę t y c h czy M a t k ę B o s k ą . W jednej z kapliczek obrazek t a k i umieścił na J. Sobota. I I . 9. Kapliczka z szopką, drewno pokostowane, 32,5 X 14,5 cm. I I . 10. Kapliczki, drewno, wys. 33 i 41,5 cm. 109 1 �za szkłem oraz g ó r n e j , k t ó r ą wieńczył k r z y ż z figurą Chrystu­ sa i klęczącymi postaciami po obu stronach jego podstawy (aniołki lub M a t k a Boska i św. Józef). W n i e k t ó r y c h kaplicz­ kach, zamiast k r z y ż a , nad fotografią umieszczał płaskorzeźbę p r z e d s t a w i a j ą c ą krucyfiks z a n i o ł k a m i . Górna część m i a ł a wówczas k s z t a ł t trapezu. Zetknięcie z miejskim odbiorcą spowodowało, że Sobota zaczął d o s t o s o w y w a ć swe kapliczki do nowych funkcji. Proszono go, aby w y k o n a ł kapliczki, ale bez bocznej skrzyn­ kowej obudowy i daszka. P o c z ą t k o w o w z b r a n i a ł się, tłu­ m a c z ą c , że kapliczka zawieszona na drzewie musi mieć ścianki i daszek, ż e b y święte figury chronić przez zimnem i deszczem, przed szybkim zniszczeniem. Ale gdy m u w y ­ j a ś n i o n o , że kapliczki te b ę d ą zawieszone w mieszkaniu — zgodził się pozostawić t y l k o deskę z p ł a s k o r z e ź b i o n y m przedstawieniem ( i l . 5). W k r ó t c e jednak w p a d ł na nowe rozwiązanie konstrukcyjno-kompozycyjne kapliczki przeznaczonej do mieszkal­ nego w n ę t r z a . Miała ona k s z t a ł t czworoboku zwężającego się k u górze i zakończonego k r z y ż e m ( i l . 2). Wzorem b y ł a t u zapewne kapliczka słupowa stojąca u wjazdu do wsi. Sobota w y k o n a ł kilkanaście takich słupów-kapliczek, różnej wielkości (od 20 do 110 cm wysokości"), o podstawie prosto­ k ą t n e j l u b — rzadziej — kwadratowej (o boku od 5 do 30 cm). Ale nawet w t y c h ostatnich — zawsze wyróżniał dwa ujęcia główne (front i t y ł traktowany równorzędnie) i dwa b o k i . Zresztą wszystkie pokryte p ł a s k o r z e ź b ą . Płasz­ czyzny główne, „ f r o n t a l n e " , o bardziej rozbudowanej kom­ pozycji ikonograficznej, wieńczą krzyże z p o s t a c i ą Chrystusa. J. Sobota. I I . 11. Kapliczki „.słupki", drewno pokostowane, wys. 88,5, 80, 65 cm. figurze M a t k i Boskiej wyrzeźbionej w desce. Zapytany, po co w y c i n a ł figurę skoro j ą zasłania obrazkiem, wyjaśnił, iż zawsze k t o ś zły m o ż e szkiełko zbić, a wtedy choć obrazek wypadnie, pozostanie rzeźba. P ó ź n i e j , po zetknięciu się z l u d ź m i przyjeżdżającymi do niego i z a m a w i a j ą c y m i r z e ź b y , Sobota zaczął w y k o n y w a ć swe kapliczki już nie t y l k o do zawieszenia w lesie czy przy drodze, ale i dla siebie, rodziny i przyjezdnych. Zawiesił w swoim pokoju k i l k a „ k a p l i c z e k " , zbliżonych w typie do t y c h z wizerunkami ś w i ę t y m i za szkłem, tyle że zamiast litografii religijnej umieścił zdjęcia rodzinne. Kapliczka taka pełniła p o d o b n ą rolę, jak p a m i ą t k i z pierwszej k o m u n i i , fotografie ślubne czy z okresu służby w wojsku. K a p l i c z k i takie rozdał również rodzinie. W t y m to czasie o t r z y m a ł od autora tego tekstu kilkanaście fotografii z w ł a s n y m wizerunkiem, zaczął więc w p r a w i a ć je za szkło do kapliczek, k t ó r e ofiarował „ n a p a m i ą t k ę " paru odwiedza­ j ą c y m go osobom. Spośród posiadanych zdjęć wybierał takie, na k t ó r y c h sfotografowany b y ł razem ze swymi rzeźbami (il. 1). Oczywiście w kapliczkach t y c h pod fotografią nie m o g ł y znajdować się płaskorzeźby z wizerunkami świętych, bo nie b y ł o b y to „ g o d n e " . Kapliczka składała się więc z dwóch części: dolnej z fotografią, 6 x 12 cm, umieszczoną 110 Tematyka płaskorzeźb jest m a ł o zróżnicowana. Cen­ t r a l n y m i postaciami s ą Chrystus na K r z y ż u , Matka Boska oraz Święta Rodzina z Bogiem Ojcem i Duchem Ś w i ę t y m . U z u p e ł n i a j ą je postacie klęczące i m o d l ą c e się, niewiele się od siebie różniące, k t ó r e rzeźbiarz określa jako M a t k a Boska i ś w . Józef (gdy w y s t ę p u j ą przy krzyżu) l u b anioły (przy figurze M a t k i Boskiej). Pojawia się też, w później wykona­ nych kapliczkach, Serce Jezusa, Ucieczka do E g i p t u , postacie ś w i ę t y c h : Franciszka, Antoniego, a zwłaszcza patrona rzeźbiarza — św. Józefa b ą d ź samego, b ą d ź przy stolarskim warsztacie z m a ł y m Jezusem. Przedstawienie M a t k i Boskiej zawsze w y s t ę p u j e w pro­ s t o k ą t n y c h l u b owalnych ramkach zdobionych karbami. Wszystkie postacie zaznaczone s ą konturowo i dość schematycznie. Twarze wykonane s ą w formie płaskiego owalu z dwoma dziurkami w y o b r a ż a j ą c y m i oczy, nos — to lekko w y p u k ł a kreska, usta — poziome wycięcie. Jedynie postacie klęczące m a j ą twarze modelowane z profilu. W k i l k u , kolejno rzeźbionych kapliczkach, pojawia się p o s t a ć samego Soboty, siedzącego na s t o ł k u ze sparaliżowa­ n y m i nogami i — ozdrowionego, stojącego przy pomocy lasek. Stanowi to zapewne wyraz podzięki za uzdrowienie, a może i prośbę o zdrowie. W e wszystkich kapliczkach, z a r ó w n o skrzynkowych, j a k i słupowych, tematy w y s t ę p u j ą w układzie p i ę t r o w y m . P o c z ą t k o w o b y ł y to dwie lub t r z y strefy, później — zwłasz­ cza w rzeźbionych s ł u p a c h — cztery do sześciu. W nowszych kapliczkach widoczna jest bogatsza deko­ racja, karbowane krawędzie, karby zdobiące r a m k i , gwiazdki rytmicznie wypełniające wolne t ł o . K a p l i c z k i Sobota p o c z ą t k o w o malował białą i s r e b r n ą farbą, potem gdy nie m i a ł „ s r e b r a " , p r ó b o w a ł postacie po­ k r y w a ć zielenią, żółcią i czerwienią. Obecnie wszystkie rzeźby przeznaczone „ d o miasta" pozostawia nie malowane, ale drewno pokostuje, tak że przybiera ono żółto-brązowy odcień. Pokostuje zwłaszcza rzeźby z osiki, l i p y i topoli, aby zabezpieczyć je i u t r w a l i ć . R z e ź b i również w gruszy i j a b ł o n i , ale wówczas zostawia często rzeźby w stanie nie malowanym. �Sobota. I I . 12. Różaniec, drewno. 13. K r z y ż y k , drewno, wys. 8 cm. 1 �Po serii kapliczek słupowych, na jesieni 1973 roku, w y k o n a ł Sobota p i ę k n ą kapliczkę p r z e z n a c z o n ą do posta­ wienia na słupie i n a k r y t ą blaszanym daszkiem (il. 19). S k ł a d a się ona z trzech grubych desek zbitych w kształcie litery H , podobnie j a k pierwsza kapliczka p r z y d r o ż n a . Wszystkie płaszczyzny, a jest ich osiem, zdobione są płaskorzeźbami 0 strefowej — j a k zawsze — kompozycji. W kapliczce tej w y s t ę p u j ą wszystkie dotychczas wykonywano przez rzeź­ biarza postacie, scenki i m o t y w y ornamentacyjne. Kapliczek takich zamierza w y k o n a ć jeszcze k i l k a . Przy k o ń c u roku w y m y ś l i ł Sobota nowy temat — szopkę ( i l . 9). Posłużył się schematem deski-kapliczki, z t y m że w dolnej części s t w o r z y ł w n ę k ę , w k t ó r e j umieścił w lek­ k i m perspektywicznym skrócie Jezusa łożącego w żłobku, w asyście d w ó c h osiołków i dwóch aniołków. Górę pozostawił t a k ą j a k w kapliczkach — z postaciami M a t k i Boskiej, świętych i aniołów. Oczywiście w szopkach nie pojawia się motyw ukrzyżowania. W k r ó t c e potom rzeźbił Sobota nowy temat — nazywa go „ c h o i n k ą " ( i l . 18). Jest to spora, lekko w y p u k ł a deska, zwężająca się i zaokrąglająca k u górze. Co najmniej 3/4 jej, to m o t y w „ j o d e ł k i " p r z e d s t a w i a j ą c y świerk. W dolnej części oddzielonej w ą s k i m paskiem, zdobionym 7 gwiazdka­ m i , wyrzeźbił Sobota legendę o Św. Rodzinie i ludożercy. Święta Rodzina występuje t u jodnak nie z Bogiem Ojcem 1 Duchem Ś w i ę t y m , ale z ludożercą (zbójom) po prawej 112 stronie. A b y nie b y ł o żadnej wątpliwości, ludożerca ma gruby k i j w lewej ręco, natomiast święte postacie m a j ą obok głów ośmioramienne gwiazdki, oznaczające ich świętość. Ludo­ żerca, jako „ m n i e j g o d n y " jest mniejszy od figur M a t k i Boskiej i św. Józefa. A b y jednak m a ł y Jezus nie stał niżej od zbója, rzeźbiarz umieścił go ... w y ż e j , t a k że sprawia on wrażenie j a k b y unosił się w powietrzu. Przedstawienie Św. Rodziny w y s t ę p u j e u Soboty dwukrotnie. Raz w wersji zapożyczonej z barwnej litografii wiszącej nad łóżkiem, drugi raz w wersji plastycznej interpretującej legendę. N a litografii B ó g przedstawiony jest • jako starzec z rozłożonymi r ę k o m a , z k t ó r y c h zwisa płaszcz, na tle którego stoi Święta Rodzina. N a d głową zaś małego Jezusa przedstawiony jest w postaci gołębia D u c h Święty. U Soboty Bóg Ojciec przedstawiony jest w uproszczonej wersji — jako głowa z rozłożonymi r ę k o m a , D u c h Święty przeisto­ czył się z gołębia w k r z y ż y k . Oczywiście schematycznie potraktowane są i postacie — M a t k a Boska i m a ł y Jezus w sukieneczkach, Św. J ó z e f w spodniach. Wszyscy m a j ą podobny u k ł a d r ą k , t y l k o M a t k a Boska ma ręce do d o ł u , złożone j a k b y do m o d l i t w y . Druga wersja Św. Rodziny stanowi s c h e m a t y c z n ą t r a w e s t a c j ę legendy, k t ó r ą przytaczam t u dosłownie za Sobotą. R z e ź b i a r z barwnie opowiada t ę historię, i n t e r p r e t u j ą c �k a ż d y w y r z e ź b i o n y na desco szczegół. „ K i e d y Pan Jezus urodził się w Betleem, to tam król Herod wydał rozkaz w y r ż n ą ć wszystkie dzieci do lat trzech, bo powiedzieli, żo się narodził K r ó l . K r ó l Herod się bojał, żo nastanie inny K r ó l , i żo on nie będzie królom. W t e d y Matka Boska uciekała z Betleem do E g i p t u . Uciekali do E g i p t u , zastała ich noc. Z a s t a ł a ich noc w łosio i skręcili pod świrok. Tam chcieli nocować. Alo w losie mieszkał ludożerca, k t ó r y t y l k o żył ludźmi i kogo złapał do swojej jaskini wzion i już tam nikogo nie wypuścił. L u d o ż e r c a przechodził drogą i widzi jakieś tam ludzie pod świrkiem stoją. Ten świrok był tok u p i ę k n i o u y zlotem i różnościami, że się wszystko świeciło, bo takie bo­ gactwo silno było na t y m świrku. Zobaczył to złoto i skręcił. Patrzy, a pod świrkiem stoją ludzie i zabrał ich do j a s k i ń . Zostawił ich tam, a sam poszedł szukać togo świrku, żeby to bogactwo z a b r a ć . Poszodł i cułą noc chodził i nie znolozl. A miał synka owrzodzialego takiego, strupy na n i m b y ł y . K i e d y Matka Boska zobaczyła ostrupiałogo dziocioka, k a z a ł a wody zgotować i k a z a ł a go w y k u m p a ć . Ol.u-npała go i w y j ona go czystego. A do tej wody kazała włożyć własne swojo dzieciontko. L u d o ż e r c z y m nie d a w a ł a włożyć w t a k ą b r u d n ą w o d ę , alo Matka Boska włożyła i wyjona. T ą wodę kazała wlać w trzy naczynia i postawić. Powiedziała jej tak. K i e d y nio będzie miała z czego żyć, to żeby wyniosła to na targ i sprzedała. K i e d y ludożerca wrócił do jaskini una wyloeiala do niogo i powiedziała, żo dziocioka wykumpali i wyzdrowili. Jak un zobaczył, że to tok. to i m życie darował i wypuścił 1 J. Sobota. 11. 11,15. Kapliczka, drewno. Całość i frag­ ment. 11. 10. Pomnik Pana. Иода, drew no, wys. 37 f i n . I I . 17. Kapliczka do zawieszania na drzewie, mai. olejno. J. Sobota. I I . 18. Św. Rodzina i zbójca w lesie, drewno, wys. 38 cm. ich i doł i m osiołka do przejazdu. K i o d y ludożerczym wlała wodę do n a c z y ń zrobiła się m a ś ć . K i e d y ludożerca u m a r ł , a ostała się sama w d o w ą i nio m i a ł a z czygo żyć, i kiedy Pana Jezusa zamordowali Żydzi i do grobu włożyli, to te trzy Maryje niosły maśoie, bo chciały Chrystusa n a m a ś c i ć , ale mieli t y l k o j e d n ą , t ą k u p i o n ą , k t ó r ą una przyniosła, a p y t a j ą ij czy więcej nio ma. A una m ó w i , że jeszcze dwie ma. Poleciała i nadawali jej d u ż o piniondzy i d o ż y w a ł a za to". Przytoczona prawie dosłownie opowieść ma p o d w ó j n a znaczenie: jako dokument folklorystyczny z nowymi, prze­ tworzonymi przez rzeźbiarza szczegółami oraz jako powna analogia do jego życia. R z e ź b i a r z p o w t ó r z y ł t u w ą t e k poddania się woli bożej, ozdrowienia i z a p ł a t y . Godnym podkreślenia jest to, żo i inno wyrzeźbione scenki i postacie oraz przedmioty m a j ą swoją b a r w n ą 113 �J . Sobota. I I . 19. Kapliczka, drewno pokostowane, wys. 82 cm. I I . 20. Kapliczka przy wjeździe do wsi Regut. i ciekawą interpretację t w ó r c y , często z a c z e r p n i ę t ą wprost z własnego życia. I tak np. Sobota w y k o n a ł k i l k a różańców, a później k i l k a sznurów korali. Pierwszy różaniec p o w s t a ł na skutek takiego oto zdarzenia. Poszedł na targ i zobaczył leżące na ziemi 50 gr. P o m y ś l a ł — szkoda, że się pieniądze walają po ziemi i chciał je podnieść. Ale nie mógł się schylić, bo m i a ł chore nogi i m u s i a ł k l ę k n ą ć . W t e d y przechodził obok niego j a k i ś drugi starszy człowiek i powiedział: — A wypada to klęczeć przed 50 groszami, chyba żeście nie­ wierzący. Sobota zapewniał, że jest wierzący. A na to tamten. To p o k a ż c i e medalik lub różaniec i rozpiął ubranie, żeby sprawdzić. Rzeźbiarz nie m i a ł a n i medalika, ani r ó ż a ń c a i bardzo się z a w s t y d z i ł , więc zaraz po powrocie do domu w y k o n a ł różaniec z drzewa, z k t ó r y m p o c z ą t k o w o nigdy się nie rozstawał, nawet w nocy. Żona, słuchając j a k Sobota to opowiada, nie bez złośliwości d o d a ł a : „później to j u ż nie n a k ł a d a ł różańca na noc, bo spać m u b y ł o niewygodnie". Podobne r ó ż a ń c e w y k o n a ł dla żony i dla k i l k u innych osób. K i e d y zaś Sobotę odwiedzili goście z miasta, rzeźbiarz p o k a z a ł przez siebie wykonane różańce, a spotkawszy się z zainteresowaniem obiecał, że wykona coś podobnego, ale bez k r z y ż a „ b o w y w mieście to chyba w s t y d z i l i b y ś t a się chodzić z r ó ż a ń c e m na wierzchu". I t a k powstał sznur drewnianych „ k o r a l i " . P a m i ę t a j ą c o scenie z targu, rzeźbiarz w y k o n a ł t a k ż e medalik w formie maleńkiej skrzyneczki drzwiczkowej z umieszczoną w ś r o d k u m a l e ń k ą figurką Św. Antoniego przywiezioną m u przez kogoś z rodziny z pobliskiego od­ pustu. J ó z e f Sobota rzeźbi drugi rok, ale j u ż na p o c z ą t k u swej drogi artystycznej jest i n d y w i d u a l n o ś c i ą skrystalizo­ w a n ą i bardzo ciekawą. W a r t o więc obserwować jego dalszy rozwój, charakter zmian w y s t ę p u j ą c y c h w rzeźbach. r o t . : autor — II. 14, 15, 17, 13, 20; J a n Swiderski — il. 1—13, 18, 18. Własność: L . Zlmmerer — il. 1—8, 10; Muzeum Etnograficzne w Warszawie — U. 11, 14, 15, 18, 20. Ш 1 �SCULPTOR JÓZEF SOBOTA, HIS L I F E AND WORK A monograph of Józef Sobota (80), a sculptor from the village of Reguty, Otwock district. Sobota was "discovered" by the author of the article during his regional research in 1973. Sobota comes of a poor peasant family and spent his youth working very hard in the local sawmill. He wanted to earn enough money to buy land and acquire status and prestige in his village. He achieved his purpose when he was about 40 but fell ill soon afterwards. In result of an accident he was paralysed, then he was able to walk for some time before he fell ill again. His tragedy made him turn to religion and when he was already an old man he began carving votive shrines and crosses under the influence of his religious experiences. He made his first carvings in 1970. The author describes the most important forms of Sobota's carvings and the techniques he is using. The article closes with a very interest­ ing record of the sculptor's tale explaining his bas-relief of the Holy Family and a cannibal. The tale is an excellent example of Sobota's naive and sensitive imagination. Ж И З Н Ь И ТВОРЧЕСТВО СКУЛЬПТОРА ЮЗЕФА СОБОТЫ Монографическая статья, посвященная 80-лет­ нему Ю з е ф у Соботе, с к у л ь п т о р у и з д е р е в н и Регуть;, Отвоцкого п о в я т а . Ю з е ф Собота р о д и л с я в бедной к р е с т ь я н с к о й с е ­ мье. В с е м о л о д ы е г о д ы он б ы л р а б о ч и м лееопильнюго завода, р а б о т а я не п о к л а д а я р у к , ч т о б ы п р и о б р е с т и собственное х о з я й с т в о и з а в о е в а т ь таким образом д о л ж н ы й п р е с т и ж в о к р у ж а ю щ е й среде. Своей з а в е т ­ ной ц е л и Собота добился почти в с о р о к а л е т н е м в о з ­ р а с т е , н о в с к о р е его постигла беда — т я ж е л а я болезнь. Он п р о л е ж а л н е с к о л ь к о лет, не в л а д е я ногами. С п у ­ стя н е к о т о р о е в р е м я состояние его у л у ч ш и л о с ь ; но в с к о р е б о л е з н ь п о в т о р и л а с ь . П о т р я с е н н ы й своим н е ­ дугом Собота с т а л и с к а т ь у т е ш е н и я в р е л и г и и , а п а с т а р о с т и л е т под в л и я н и е м р е л и г и о з н ы х н а с т р о е н и й начал мастерить кресты и часовенки, предназначен­ ные на дары и приношения. П е р в ы е р а б о т ы Соботы д а т и р у ю т с я 1970 г. А в ­ тор с т а т ь и о п и с ы в а е т в а ж н е й ш и е ф о р м ы его п р о и з ­ ведений, подробно о с т а н а в л и в а я с ь на т е х н и к е и х в ы ­ полнения. Статья завершается интересной записью р а с с к а з а с к у л ь п т о р а об и к о н о г р а ф и ч е с к о м с о д е р ж а ­ н и и его б а р е л ь е ф а , и з о б р а ж а ю щ е г о св. Семейство и людоеда. Б а р е л ь е ф этот п р е к р а с н о иллюстрирует в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь и н а и в н о с т ь в о о б р а ж е н и я Соботы. 115 ��