14 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9510a6ea75cc82158cf7f2c575c3a448.pdf 02896d81cc0ee743478847b8118dfa3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3730 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PIERWSZE W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i Badania Plastyki L u d o w e j Państwowego Instytutu S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o ­ w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a ­ ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i ­ w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za­ równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w itp. Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m zostały p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e , San­ d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ­ na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o . Systemem penetracyjnym: Białostockie, Mazury, M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e . S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w ­ s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e i Gorczańskie. O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e ­ r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio, w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o ­ n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a ­ chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem. N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e , r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i . R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o , ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n ­ k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o , rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y . Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) , zdob­ nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u ­ PRZYCZYNKI 25 ООО k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l ­ n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a . O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a ­ o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a ­ jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u ­ s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e : Stan a r c h i w u m Rok 1 000 1 700 2 450 4 500 6 850 9 750 13 850 20" 300 25 000 1946 .1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 roczny 1 000 poz. 700 ,. 750 „ 2 050 „ 2 350 ., 2 900 ,. 4 100 „ 6 450 „ 4 700 ., O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k i dla potrzeb praktycznych. Korzystali z nich przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l ­ s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l ­ t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z ­ nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory archiwum liczni pla­ s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r ­ n i c t w a Przemysłowego czy Zakłady D o s k o n a l e n i a Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u ­ d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i ( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d ­ s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór ludowy. Zofia B a r b a r a DO BADAN WOJ Przyrost Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały już zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone. NAD Głowa LUDOWYM FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM W poz. „ ., „ „ .. „ ,. ., TKANIN BIAŁOSTOCKIM W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u penetracyjnego, z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a ­ dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą ­ c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o ­ n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o ­ w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a ­ j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e i n f o r m a c j e zostały ogłoszone. Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o ­ j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a ­ rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a ­ s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część prac związa­ n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u ­ r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie f a r b i a r n i e znajdujące się p o miastach. Farbowaniem z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu­ jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o ­ w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e starsze sposoby f a r biarskie, z a r z u c o n e — j a k można wywnioskować z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d pierwszą wojną światową, z a c h o w a ł y się już t y l k o w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę­ bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na „ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a „orzechowo" (brązowo), a wreszcie w r u d z i e żelaz­ n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y uprzednio b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a ­ n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką­ p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą żelazną o d b y w a ł o się p r z e z zanurzenie przeznaczonego do b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l ­ s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a ­ su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d działaniem b a r w n i k a . Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a ­ nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz­ cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r - 315 �W z ó r n a płótnie Próba farbowania grochu, wykonana farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej. płótna, w którym zawiązane były pojedyncze ziarnka została w Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w Krakowie. b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o ­ legającą n a t y m , że w c e l u uzyskania wzoru — w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o raz koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o przy p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a ­ teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y ­ jęciu materiału z farby, nitki i groch usuwano, a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y ­ w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a ­ łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o ­ licy Smolan (pow. suwalski). Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e ­ r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y 3l<) był d a w n i e j z w y c z a j drukowania samodziałowych płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e ­ cjalnych drewnianych form. Wiadomości o d r u k o w a n i u płócien zanotowano w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m , Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l ­ szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j ­ mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały znajdować się niegdyś w Sokółce, Suwałkach, Augustowie i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski), skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d ­ dalonego o kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a ­ k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a ­ głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka). �D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , zanikło w czasie pierwszej wojny ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a ­ t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić. Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a ­ sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a ­ ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę d r u k u bezpośredniego, w której drukarz nanosił w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z ­ cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d ­ b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d ­ ków mogły posługiwać się wymagającą bardziej s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a ­ szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h Fotografował „BIEŁORUSKOJE Wyd. n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o miasta". W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów, zaczerpniętych z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n ­ teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u w polskim f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy­ k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e ­ go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j . D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m ­ n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię­ gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a zachodniego i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e ­ n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę ­ czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j ­ s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim, g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r ­ dzo c i e k a w e j p o s t a c i . R. R s s . Tadeusz NARODNOJE Kaźmierski. I S K U S S T W O " . C z . I. Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144. Przedmoira - prof H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat. W okresie międzywojennym Sekcja Etnografii i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u ­ d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była z jednej strony konieczność uzupełnienia zbiorów m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y białoruskiej. W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e ­ go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M . Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji — I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a . S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze przer­ w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a ­ w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j ­ m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a 8 działów, o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki, p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież. D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w ­ c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e , j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie, pół­ n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól­ n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c ­ t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e tkaniny o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i ­ k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało­ r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a ­ n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go­ b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin­ n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m , j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń­ s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza­ sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r ­ n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była praca włościan p a ń ­ szczyźnianych, którzy pod kierunkiem najemnych m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c ­ twa dywanowego i gobelinowego. Wyrób dywanów istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a ­ b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka. W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o ­ tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema­ t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a ­ c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym, jak świetlice i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h . W materiale ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu­ jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za­ c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi. W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e ­ koracyjne, spotykane w tkactwie i h a f c i e białoru­ s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i ­ j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e ­ koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej do n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z ­ powszechnienie się h a f t u k r z y ż y k o w e g o przyczyniło się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w hafciar­ s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w geometrycznych p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a ­ łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota, w z o r o w a n e na herbie Związku Radzieckiego. S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u ­ k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni- 317 T �k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e ­ s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla­ k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y ­ stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód­ nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy. t O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a ­ sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e tkanych, używanych przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n . P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były różnymi t e c h n i ­ k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h , występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich. Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y pościelowej czy u b i o r u — pospolitym elementem z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y ­ dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i ­ czo o d t y c h , j a k i e z n a m y z północno-wschodnich obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a ­ czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a ­ k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a ­ łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938. W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o ­ rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e - ANIELA J a k w y n i k a z powyższego opisu, omawiany lu a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a ­ c t w o poszczególnych działów. Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o ­ ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech­ niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a . Hss. G U T - STAPIŃSKA D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a ­ łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń ­ ska — A n i e l a Gut-Slapińska. Córka J a k u b a O r a w c a i Bronisławy Łukaszczyk z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się w Poroninie 29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l ­ n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y . Zaprzyjaźnienie r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a ­ m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a krakowskiego Władysława Stapińskiego wcześnie w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l ­ tury. W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u ­ k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y w czasopismach k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d ­ halan Polonii Amerykańskiej w Chicago). Przypo­ minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o ­ roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż Zasługi. W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u ­ siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się w Krakowie. P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j ­ ny w tajnym nauczaniu. Dopiero jednak w P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a ­ pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w ­ szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a ­ m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u , kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar­ k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e ­ gendy i gawędy. P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o . W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j ­ s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą 318 go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y ­ d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę ­ d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie, o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i czy r z e p y . S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują ilustracje bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a ­ ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają­ c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j „pereborami" koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej spódnicy oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i , S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y ­ t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze­ r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy. i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej, pod tytułem „Inksy ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l ­ t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y ­ znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e . �Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i ­ n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł ­ n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r ­ ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A . Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują bezwzględnie na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o ­ czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a ­ w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki społecznej pochodzącej l u d u i związanej z n i m do końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o ­ d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają­ c y m i Młodej Polski. N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę ­ p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d ­ halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m i miłością była o n a o t o c z o n a . Wanda Gcntil-Tippenhauer � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cba57074c0990975a807cde984a681f8.pdf b82b64eb50728c945a72a7d5cb73115e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:96 Title A name given to the resource Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.69-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 68 1'1 zacji kultury wiejskiej; odegrał ją dlatego, że w pracach swoich odkrył on przed społeczeństwem - jak nikt przed nim - ogromne bogactwo kultury chłopskiej i przez to postawił wieś w szeregu wartości pełnych znaczenia i godnych zainteresowania. Społeczeństwo wartości te nie od razu doceniało, choć już na uroczystości jubileuszowej K o l b e r g a padły te słowa: "Jak ongi Kolumb, tyś odkrył nam świat nowy, przedtem nie znany, nie zbadany, a jednak zdumiewający bogactwem kształtów i treści. Odkryłeś go nie za górami, nie za morzami, a tuż obok nas: pod słomianą strzechą naszej wiejskiej chaty, pod grubą siermięgą polskiego chłopa. Świat to tak bliski, tak zdaje się dostępny, a jednak przez długie lata patrzyliśmy nań ślepymi oczyma; w różnorodne . dźwięki jego życia wsłuchiwaliśmy się głuchymi uszyma. Świat ten, to nasz lud, którego pracą i potem żyliśmy" 79. 7U S. L a m, Oskar Kolberg. Zywot i prace, Lwów 1914, s. 71. ADAM GLAPA ZAGADNIENIE ROZWARSTWIENIA WSI WIELKOPOLSKIEJ W XIX W. W ŚWIETLE OPISOW ODZIEZY LUDOWEJ OSKARA KOLBERGA Odzież była i jest jeszcze dzisiaj na całym sWlecie czynnikiem dzielącym i wyróżniającym pewne zespoły ludzi. Zależnie zaś od formy ustroju społecznego różnice te były i są większe lub mniejsze. Stąd więc w wypowiedziach szeregu ludzi walka o równość w naj szerszym tego słowa znaczeniu łączy się z walką o jednakowy wygląd odzieży. W okresie kapitalistycznym W. Or k a n nawoływał do zrzucenia wyróżniających stanowo sukman chłopskich, a Komunistyczna Partia Robotnicza Polski stwierdzała, że "bogacze chłopscy, zdradzieccy judasze ... po to tylko przywdziewają dotąd sukmanę, by lepiej tumanić lud wiej::;ki ... " 1 Najjaskrawiej różnice w odzieży występowały w społeczeństwie feudalnym. Przeżytki tego zjawiska przetrwały na obszarze Wielkopolski jeszcze w XIX w. W pierwszych latach XIX w. spotykamy w Wielkopolsce (w granicach W. Ks. Poznańskiego) charakterystyczne, schyłkowe formy feudalizmu. Od około 1820 r. występują na obszarze Wielkopolski znamiona zaczynającego się okresu kapitalistycznego, zaś około 1890 r. ziemie te wkraczają w stadium imperializmu. Do cech znamiennych tych lat należy kształtowanie się społeczeństwa kapitalistycznego, różnego pod względem narodowym (Polacy, Niemcy, Zydzi) 2. W obrębie natomiast polskiej ludności 1 Z uchwał II Zjazdu KPRP, sierpień-wrzesień 1923. "Kwartalnik Historyczny", nr 1, 1954, s. 19. , W XIX w. ludność Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Reg. Poznańskiej i Reg. Bydgoskiej) ilościowo przedstawiała się następująco: �70 l I';' . , i I .~, '\ 71 obserwujemy kształtowanie się narodu burżuazyjnego w warunkach z jednej strony potęgującego się stale ucisku narodowościowego (germanizacja), z drugiej - wzmożenie się walki z wszelkim uciskiem (powstania, strajki). Oba te nurty: klasowy i narodowy stale wzajemnie się przyczynowo warunkują i zazębiają 3. Wpływa to między innymi wybitllie na rozwój pracy "organicznej" ekonomiczno-gospodarcz2j, i na rozwój oświaty, zwłaszcza wśród ludu. W pierwszych dziesięciu latach drugiej połowy XIX w. na terenie Wielkopolski kończy się uwłaszczenie chłopów ze wszystkimi jego skutkami oraz największym ciężarem, jakim przez kilkadziesiąt lat było spłacanie renty tytułem rekompensaty Z3 otrzymaną ziemię, zabudowane oraz uwolnienie od powinności wobec szlachty. Do 1861 r. powstały w Wielkopolsce w 2446 wioskach, na ogólną liczbę 3367 wsi, 26 283 gospodarstwa chłopskie; rodziny tych gospodarstw żyły we względnym dobrobycie, zaś przeszło dwa razy tyle rodzin stanowiących proletariat wiejski żyło w biedzie i nędzy. W związku z rozwojem przemysłu kapitalistycznego życie wsi zaczyna przybierać na intensywności, właściciele gospodarstw rolnych zaczynają wprowadzać nowe narzędzia oraz ulepszają technikę uprawy roli. Równocześnie chłopi około 1880 r. przestają produkować w swych gospodarstwach szereg artykułów, między innymi materiały odzieżowe i inne wytwory związane z tradycyjnym gospodarstwem samowystarczalnym. Dalsza chaRok Katolicy Ewangelicy Żydzi 1819 1846 1873 670634 862423 1 000 525 250173 407 242 506 269 55771 81 249 61 243 Katolików poza nielicznymi wyjątkami uważać należy za Polaków, ewangelików poza wyjątkami za Niemców. Dane według E. B e r g m a n n a, Beitrage Z'ir Geschichte de ,. Be'1.'olkerung in Deutschland, 1. Zur Geschichte der Entwicklung deutscher, polnischer und jildischer Bevolkerung in der Provinz Posen, Tubingen 1883. 3 Te trzy zdania oparłem na sformułowaniu prof. Witolda Jak ó b .. c z y k a, zawarte w wewnętrznej recenzji tego artykułu. Czuję się zobowiązany podziękować na tym miejscu prof. Jakóbczykowi za cenne uwagi podane mi w recenzji, które starałem się uwzględnić. rakterystyczna cecha tego okresu to emigracja proletariatu wIeJskiego na zachód, której nasilenie przypada na lata 1870-1890. Na podłożu wymienionych zjawisk rozwijają się badania nad kulturą ludo'Ną w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk oraz indywidualne badania O. K o l b e r g a. W świetle spostrzeżel1. K o l b e r g a z lat 1860-1875 oraz wyciągów z ankiet Poznal1.skiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 1858 r., które przy opisie odzieży K o l b e r g częściowo wyzyskał, na ówczesnym obszarze Wielkopolski rozróżnić można wśród ludu wiejskiego kilk::t warstw społecznych, które odmiennie ubierały się zależnie od swej ekonomiczno-społecznej pozycji. Przed zaznajomieniem się jednak z obrazem rozwarstwienia wsi wielkopolskiej na podstawie opisów odzieży przyjrzyjmy się, jak kształtowało się ono w drugiej połowie XIX w., w oparciu o współczesne wyniki nauki, która w tej dziedzinie jest dopiero w zaczątku, specjalnych bowiem opracowal1. na temat rozwarstwienia wsi tego okresu nie posiadamy. Pomocne w tym zagadnieniu są cenne prace Witolda Jak ó bchłopów w Wielkopolsce w XIX w. i Wielkopolska. Wybór źródeł do historii Wielkopolski XIX i XX w. Głównie w świetle tej literatury i własnych wywiadów w terenie dochodzimy do wniosku, że w Wielkopolsce w XIX w. istniały dwie warstwy mieszkańców wsi (poza szlachtą), które dzieliły się jeszcze na szereg drobniejszych kategorii - często związanych z wykonywaną pracą. e z y k a: Uwłaszczenie B o g a c z e w i e j s c Y 4 - odpowiednik współczesnych kułaków i bogaczy, to dawni kmiecie, gospodarze, ekonomowie, karbowi, karczmarze, młynarze i sklepikarze. p r o l e t a r i a t w i e j s k i - zagrodnicy, komornicy, kątnicy, wyrObnicy, parobcy, fornale, rataje, ręczniacy, służebni, dziewki, dzieci do paszonki. W celu lepszego wyobrażenia sobie, co kojarzono z wymienio- . .• ,"IV połowie XIX w. nazywano bogaczy wiejskich "arystokracją włosClanska" T . t . . k' .' ermll1 en po raz pIerwszy został uzyty przez Tomasza Potoclego w prasie poznańskiej. �. nymi terminami, przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom, biorąc pod uwagę różne charakterystyczne ich cechy. K m i e c i e - to chłopi posiadający od kilku łanów do części łana, zagrodę i co najmniej kilka koni lub wołów. Reprezentują oni starą warstwę samodzielnych chłopów (ryc. 1). G o s p a d a r z e - nazwa chłopów rozpowszechniona na terenie Wielkopolski w XIX w., określająca kmieci, zagrodników oraz innych chłopów, którzy w wyniku zaszłych przemian uwłaszczeniowych stali się właścicielami zagrody, roli oraz co najmniej dwóch koni albo dwóch wołów (ryc. 2,3). Z a g r o d n i c y -- chłopi posiadający 1/4 łan a ziemi i własną zagrodę; warstwa znana w XVIII w., pracująca przeważnie samodzielnie (ryc. 4). C h a ł li P n i c y - chłopi bez ziemi ornej, posiadający tylko ogród lub kawałek łąki (ryc. 5). K o m a r n i c y - chłopi bez roli i w większości bez chałup, stanowiący siłę najemną dla właścicieli gospodarstw rolnych, głównie obszarników. Pracowali oni przeważnie na deputacie, to znaczy pobierali rocznie 16-18 talarów 5, a w naturaliach otrzymywali 12 szefli żyta, 2 szefIe "jarzyny", dostawali mieszkanie "wolne" (bezpłatne i nie umeblowane), opał, mogli utrzymywać krowę i żywić ją paszą pracodawcy oraz oddawano im w użytkowanie około 1/4 ha ziemi !la zasadzenie kartofli, warzyw i lnu (ryc. 13). R a t a j e - parobcy orzący wołami, wolarze, pracujący na podobnych warunkach jak komornicy. R ę c z n i a c y - robotnicy rolni wykonujący pracę ręczną, w przeciwieństwie do ratajów orzących wołami oraz fornali wykonujących pracę przy koniach i powożących. Ręczniacy pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. W y r a b n i c y - robotnicy rolni pracujący stale lub dorywczo, mieszkający przeważnie u gospodarzy. Za pracę u gospodarzy otrzymywali tanie mieszkanie, zapewnienie stałego zajęcia, ze- Rys. 1. Kmieć wielkopolski w ubiorze odświętnym. Lit. Bułakowski, K. W. W ó j c i c k i, Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. 1826; ; Podług danych zawartych wart. Kilka uwag o wychodztwie ludu, "Orędownik" 1872, nr 70 (cyt. za pracą W. Jak ó b c z y k a, Wielkopolska. WYbór źródeł 1851-1914, Wrocław 1954, s. 47). �75 Ryt:. 2. Gospodarz z kobietami z ol,olie Krotoszyna w drodze na targ. Reprodukcja z "Przyjaciela Ludu", Leszno 1848; nr 46. zwolenie na trzymanie inwentarza, sianie niedużej ilości lnu, sadzenie warzyw; w gotówce płacono im dziennie 2-5 zł. Jeśli nie brakło zajęć w gospodarstwie, pracowali w ciągu roku przez trzy kwartały. P a r o bc y - młodzi, bezżenni robotnicy rolni, pracujący głównie przy koniach i końmi za wynagrodzeniem rocznym, na które składało się przeważnie "mieszkanie" w stajni między końmi, wyżywienie, opranie oraz zapłata 18-24 tal. Parobcy przeważnie pracowali li gospodarzy (ryc. 6). F o r n a l e - robotnicy rolni, młodzi, najczęściej bezżenni, pracujący przy koniach i powożący nimi w majątkach ziemskich obszarników; jako wynagrodzenie otrzymywali "wolne" mieszkanie, opranie, wyżywienie oraz 18-24 tal. rocznie. Bywało, że żonaci pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. D z i e w k i - młode, niezamężne kobiety, pracujące do czasu wyjścia za mąż u gospodarzy albo u obszarników na podobnych warunkach co parobcy i fornale. Mieszkanie dziewki stanowił kąt z łóżkiem na strychu lub w ciasnej komorze. Komornicy, pracujący na deputat, zobowiązani byli posiadać dziewkę i z nią pracować u obszarnika. Otrzymywała ona od deputanta około 14 talarów rocznie i wyżywienie. Za pracę dostawała 2 do 4 sgr. dziennie (ryc. 6). C z e l a d ź s ł u ż e b n a - pracownicy fizyczni bezpośrednio związani z pałacem obszarnika lub domAm gospodarza. Byli to: służące, pokojówki, a także kucharze, stangreci, gońcy, lokaje i ogrodnicy. Mieszkali oni i stołowali się przeważnie w domu pracodawcy lub w pobliżu. Wynagrodzenie otrzymywali podobnie jak parobcy i dziewki albo komornicy. D z i e c i d o p a s z o n ki - dzieci od 5 do 12 lat zatrudnione przy pasieniu gęsi, bydła, noszeniu posiłków w pole i bawieniu młodszych dzieci gospodarza; wysyłano je także po drobne zakupy do sklepu. W miarę wzrostu sił i wieku zatrudniano je przy różnych pracach w gospodarstwie, np. chodzeniu po wodę, noszeniu karmy dla bydła itd. Wynagrodzenie ich stanowiło "wolne" mieszkanie (kąt do spania), wyżywienie, opranie i trochę taniej odzieży (ryc. 7). �77 76 Ryc. 4. Ubiory odświętne ·chłopów z okoIk Wrześni i Środy. O. K o l b erg. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. III, Kraków 1877. . . ubiorach odświętnych z okolic Pozamoznych chłOPm.:, w t es du peuple polonais, Le Z i e n k o w l C Z a, Les cos um znania. Według ona p . . l Ludu" Leszno 1846). Paryż 1841 (f\~produkcja z " rZYJacle a , Ryc. 3. Rodzina Kar b o w i - zwani też włodarzami, doświadczeni, wybitniejsi robotnicy rolni, kierujący pracami obszarnika "w polu" i "w podwórzu", bezpośredni nadzorcy wszystkich prac otrzymujący wynagrodzenie w wysokości podwójnej wynagrodzenia komornika (ryc. 8). E k on om ow ie zwani też urzędnikami, pracownicy obszarnika kierujący całokształtem prac rolnych i CZęSClOWO administracyjnych na obszarze jednej pańskiej wsi-dominium lub większego folwarku. Wynagrodzenie ekonoma było prawie dwa razy wyższe od wynagrodzenia karbowego (ryc. 8). Znając już układ społeczny wsi wielkopolskiej w świetle współczesnej nauki zapoznajmy się z kolei z opisami odzieży ludowej K o l b e r g a i porównajmy z zamieszczonymi wyżej danymi. Częściowym uzupełnieniem braków w materiale opisowym Kolberga są zamieszczone ilustracje, których kilka zaczerpnięto z jego prac, a resztę z różnych innych publikacji z XIX w. �78 79 UB lOR ROBOCZY Opisy odzieży roboczej dają niepełne pojęcie o rozwarstwieniu wsi, aczkolwiek zasadnicze rysy są też w nich widoczne. Podkreślić należy, że Kol b e r g niestety stosunkowo rzadko używa terminów uwzględniających stan posiadania chłopów. Do wspólnych elementów ubioru używanego przez Polaków i kolonizatorów niemieckich, i to przede wszystkim wśród ludności ubogiej, należały w północnej Wielkopolsce d r e w n i a k i z topolowego drzewa, o skórzanym wierzchu, przymocowanym do drewna drutem i gwoździami. Drugą wspólną formą obuwia na tym samym terenie były drewniaki całkowicie wykonane z drzewa, wydrążone z jednego kawałka i sięgające do kostki 6. Innymi noszonymi zarówno przez Polaków, jak i Niemców częściami ubioru to "spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone" 7. Pozostałe opisy odzieży roboczej dotyczą tylko Polaków. Z treści ich dowiadujemy się, że "parobcy na codzień kładą czerwone (czarno kropkowane) krótkie jak i na takież kamizelki błękitne, sukienne o świecących guzikach. Spodnie w buty wpuszczane" h, W tym samym powiecie krobskim, kilkanaście kilometrów na północ, nosili już "na codzień ... parobcy jaki zwykłe ciemnozielonej barvvy" 9. "Dawniej [podług relacji K o l b e r g a] w wioskach pobliskich, Potarzycy, Pakosławiu i Golejewku, parobcy używali ... kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i niefałdzistej, zimą kożucha" 10 (ryc. 9). 6 Dr:lwsko, Rusko, Wrzyszczyna, pow. czarnkowski, "Lud", W. Ks. Poznanskie, cz. III, s. 124. 1870, O. K 0'1 b e r g, U w 2. g a: W tym przypisie, jak i w szeregu następnych na pierwszym miejscu wymieniam pochodzenie danych miejscowości, na drugim rok zanotowania, dalej numer części W. Ks. Poznańskiego, "Ludu" O. K o l b e r g a, a na końcu stronę w danej części. , Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. Ugoda, Zawada. pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 159. "Potarzyca, Posadowo Sułkowice i Biskupizna, pow. krobski, tamże, cz. II, s. 156. H R 5 Chłop biejniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kó:-nika. ys. K'. W . Kielisillski , około 1840 r.; Album [rycin], Poznan 1853.. RyC. 10 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 158. 1875, �81 SO , Odzież robocza mężczyzn, o mniej dokładnie określonym i funkcji pełnionej w gospodarstwie, składała się prawie samych części, co odzież parobków. Na koszule nakładano K o l b e r g podaje, że w Ninino w pow. obornickim w mężczyźni "do roboty w lecie chodzą w kurtkach, czyli wieku z tyc~ kurtk!. 1858 r. jakach Rys. 6. Ubiory odświętne chłopów z okolic Kórnika: par:Jbka l dziewczyny - "dziewki" (rys. 1, 4), gospodarza i gospodyni (rys. 2, 3). Rys. K. W. Kielisiński, około 1843 r. ~płóciennych kolorowych, i spodniach z białego płótna, zimą zaś w kożuchach, a porządniejsi w spodniach z cielęcej skórki, żółtych, w buty wpuszczonych" 11. O charakterystycznej części odzieży roII Ninino, pow. obornicki, 1858, tamże, cz. l, s. 69. boczej, kurtce, zwanej też spancerkiem, K o l b e r g na innym miejscu pisze: "Wszędzie tu zagęściły się spancerki, czyli kurtki, tak zwane jaki ... wełniane, czerwone (pąsowe) lub białe albo pstre w kraty, które będąc krótkie, wielce są w czasie roboty dogodnymi" 12 (ryc. 10). Kurtki te nakładano czasami na kamizelki, w chłodniejsze dni zimy nakładano kurtki watowane. Spodnie naciągano białe z szarego płótna, czasami "granatowe lub modre, na święto granatowe sukienne" 13. Buty natomiast w tej samej miejscowości noszono z "dużą cholewą" H. W sąsiednim powiecie pleszewskim noszono takie same buty. K o l b e r g podaje: "Chłop na nogach słomą owiniętych ma długie buty, a w lecie chodzi boso" 15 (ryc. 11). Obok opisanego ubioru roboczego spotykamy na znacznych obszarach, sięgających od powiatu pleszewskiego aż do babimojskiego, ubiór z charakterystyczną długą odzieżą wierzchnią. Prawdopodobnie używano go w dni chłodne, dżdżyste, w porach przejściowych - wiosną i jesienią - względnie na mniej ważne wyjazdy do miasta. W powiecie pleszewskim K o l b e r g przedstawia ten ubiór następująco: "Mężczyźni na codzień mają kamizelę długą do kostek, białą, haftkami zapinaną, z stojącym kołnierzem. Pod nią brzuszlak, tj. gatunek kamizeli. Spodnie płócienne białe. Na głowie letnią porą kapelusz czarny, szeroki" 16. O bliższych szczegółach dotyczących kamizelki, zwanej niekiedy też sukmaną ze względu na krój, mimo iż z płótna była uszyta, pisze K o l b e r g, że noszono ją " ... na codzień z białego lub granatoe Zawory, pow. śremski, 1858, tamże, cz. l, s. 79. O kurtkach jako charakterystycznych częściach ubioru roboczego wspomina Kolberg przy opisie odzieży w następujących miejscowościach: Cz'eszewo, pow. wągrowiecki, 1870, tamże, cz. III, s. 122, Siekierki Wielkie i Małe, pow. średzki 1867-1868, tamże, cz. l, s. 71, Borowo, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. Dębicz, pow. średzki, 1868-1872, tamże, cz. l, s. 74. 13 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. 14 Dębicz, pow. średzki, 1868-1871, tamże, cz. I, s. 74. W roku 1858 w Borowie, pow. średzki, noszono, prawdopodobnie przez okres przejściowy. spodnie obcisłe. Tamże, cz. I, s. 73. 1.; Por. przyp. ID, ró\vnież tamże, cz. II, s. 36. ,. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 166. G "Lud", t. XLII �83 82 wego płótna, długa po kostki, w tyle fałdowana; stanik u mej krótki, kołnierz stojący (dubeltowy), klapki u góry krótkie, zwykle białe (u białych granatowe, u granatowych białe), czasami obszyte tasiemką modrą lub czerwoną" 17. W opisach kobiecej odzieży roboczej elementów wspólnych dla Polek i nielicznych kolonizatorek ~iemek K o l b e r g nie wymienia. Odzież dziewek w pracach K o l b e r g a jest przedstawiona też ogólniej. W toku opisów ubiorów z powiatu krobskiego Eo:. o l b e l' g nadmienia: "Dziewczęta ... na codzień kładą na płócienkowy spódnik (zwykle błękitny), podobnie jak mężczyźni, czerwoną jakę (kaftan), a na głowę czerwoną zarzucają chustkę" lR (ryc. 9). W powiecie średzkim natomiast " ... dziewki ... latem ... chodzą po domu boso, w zimie zaś trzewiki ze zwyczajnej skóry obuwają na grubsze wełniane, nieb:eskie, czyli modre pońszochy Przedtem modre owe pończochy miały jeszcze kliny kolorowe (czerwone lub różowej)" 19. O roboczej odzieży kobiet z poRyc. 7. Dziecko do pasionki .. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; wiatu babimojskiego K o l b e l' g inAlbum [rycin], Poznań 1853. formuje: "Kobiety latem chodzą boso; idąc do kościoła lub do mi3Sta niosą trzewiki \v ręku i obuwają je dopiero zbliżaiąc sir; do celu podróży. Na codzień ubierają się w suknie bez rękawów, 17 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. O granatowym drym foboczym okryciu wspomina też Kolberg w Cerkwic)", tamże. s. 167, w Kadzewie, pow. sremski. 1858, tamże, cz. l, s. 78. " Ugoda. Zawada. P')w. krobski, 1875. tamże, cz. II, s. 159. \.1 D<lbicz, pow. średzld, 18'30-1872. tamże, cz. L s. 75. i mocz. II. czyli tak zwany szorc, co całą ich letnią odzież stanowi. Szorc lub suknia ma u dołu wokoło falbankę na dwa lub trzy palce szerokości z innego koloru materii (często czerwonego lub żółtego) dla upiększenia. Włosy noszą przystrzyżone równo z szyją. Na głowach mają czepki perkalikowe naokół obrzucone gęstymi i szerokimi na 1 cal fałdami tiuliku. Na to zawiązują w trójkąt złożoną kolorową chustkę, ściągając ją pod brodą" 20. Białe czepki 1'0. bacze nie były haftowane albo posiadały bardzo skromny haft. Zawiązywano je na zwykłe, gładkie, białe taśmy 21. O innych częściach odzieży w danych dotyczących Morowicy czytamy: "kobiety mają spódniczki różnej barwy, już to wełniane, już płócienkowe, dość długie, które przy robocie dla dogodności podkasane przewiązują tasiemką u pasa, by je skrócić. W lecie noszą na codzień spódnik płócienkowy błękitny (w paski), bez rękawów, zwany szorc" 22 (ryc. 14). Cytowane opisy dotyczące spódnika, a częściowo i ubioru głowy, potwierdzają informacje z powiatu pleszewskiego 2;), średzkiego 24, krobskiego 25 (ryc. 9), krotoszyńskiego 2U. Fartuchy robocze w powiecie krotoszyńskim noszono białe albo kolorowe: żółte w brunatne paski, które podczas pracy podobnie jak spódniki podkasywano (ryc. 9). W powiecie czarnkowskim były one odmienne i służyły nie tylko do zasłaniania części przedniej spódnika przy pracy, lecz czasami spełniały rolę chusty, a równocześnie wyróżniały Polki od Niemek. K o l b e l' g o tej części odzieży pisze: "Fartuch z grubej materii, a rzadko sam letnik (spódnik). Fartuch z grubej materii zwykle ciemnoczerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramioaa, posługując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamieniem ,,, "' " ,: " t(lm Lqki, Dąbrowa, Goscieszyn, pcw. babimojski, 1875, tmnże, cz. II, s. 37. Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 170. II1orownica, pow. kościa:1ski, ] 870, tamże, cz. II, s. 40. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 167. Podstolice, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. ".',Potarzyca i inne ;oe, cz. II, s. 156. "~i Targoszyce, wioski byłej Biskupizny Ochla, pow. kroioszyński, w pow. 1870. ta m:e, krobskim. cz. II. s. ]62. ]87:1. �85 84 .~~~~. .... ~. ,',. , , kobiet pochodzenia polskiego" 27. Podobnie jak mężczyzm kobiety w powlecie wschowskim "w lecie chodzą zwykle przy roboci~ boso, w zimie w czarnych, zwykłych skórzanych trzewikach" 28, w powiecie natomiast czarnkowskim, częściowo zamieszkałym przez Niemców, tak samo j3k mężczyźni, koło domu kobiety chodziły "w pantoflach z drewnianymi podeszwami, zwanych drewniaki" 2~. Ogólną cechą roboczego ubioru kobiecego było "mniej sute przystrojenie" 30 i wykonanie go "z płótna własnej roboty" 31 w przeciwieństwie do części noszonych na święto, szytych z materiałów kupnych . " "~ :~;.~:-~ .... ~~ UBOZSI CHŁOPI ',-" , . ~ ..~":!' . .:'. " .. . . ~ • v ••~• . .•.. ~"; Jedną z warstw wsi, w ujęciu K o l b e r g a, stanowią "ubożsi" chłopi (ryc. 5, 12, 13). Tą dość ogólną nazwą określa K o l b e r g prawdopodobnie samodzielnych małorolnych gospodarzy, zależnych w wielkiej mierze od ziemian względnie od bogatszych gospodarzy. W pewnych wypadkach mianem "ubożsi" określał K o l b e r g komorników, dworaków i cały proletariat wiejski. Jakie są charakterystyczne cechy ich ubioru? Wzmianek na ten temat jest bardzo mało. Podług opisu K a l b e r g a w powiecie odolanowskim jest "Ubiór ubogi męski: biała koszula, gruba, z czerwoną wstęgą pod brodą (związana); kapota biała, płócienna, pod którą noszą sukienne kaftany ku kolanom długie" 32. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do innych chłopów noszących granatowe spodnie, "ubożsi mieli białe lniane, własnego wyrobu lub mankowe" 3:,. Z materiałów K o l b e r g a, pochodzących z Mieszkowa, z powiatu pleszewskiego, domyślać się można, że białą lnianą kieckę nosili ubożsi 34. W powiecie bukowskim zaś " Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s, 125. pow. wschowski, 1860, tamże, cz. II, s. 42, "" Sarbia, pow. cZrirnkowsJd, 1858, tamże, cz. III, s. 126. ,l') Pod stolice, pow. śrldzki, 1858. t.amże, cz. I, s, 73. :11 Wilkowyja, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz, II, s. 168. "" Ociąż, Fabianów, pow. ocJolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. ;)3 Boruszyn, pow. obornicki, 1872, tamże, CZ, I, s. 68, 3~ Mieszków, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz. II. s. 167. e·, Lubania, Ryc, 8, Karbowy i ekonom. Rysunek wyk. Z, Klimczyk, 1956, �ludzi ubogich charakteryzowały w dni robocze "drewniane trzewiki zwane drewniaki, drewki, drebki, drepy, trepy" 3,. N~ tle ogólnego braku opisów ubiorów kobiet proletariatu wiejskiego cenny jest przypis K o l b e r g a dotyczący posagu młodej mężatki. Ze względu na rzadkość tych danych, mimo że część przypisu nie dotyczy odzieży, podaję go w całości. Ryc. 9. Chłopi z powiatu gostyńskiego z Potaszycy w odzieży roboczej. MaI. Bogumił Hoff, 1866. ubożsi nosili sukmany ,,2 materii bawełnianych, jak neslu, kałmuku (materii podobnej do tyfla, kosmatej) ~.';.Kożuchów ubożsi prawie że wcale nie nosili, a jeśli który na kożuch się zdobył, to był on biały, nie poszyty;lli. W powiecie wyrzyskim i chodzieskim ~.;Pakosław, ~. Pakosław, pow. bukowski, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 1876, (mnie, cz. II, s. 333. Ryc. la. Ubiory robocze kosiarza i pastucha według ryciny Konstancji ~otcckiej . .. (fragment). Polowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznamu, Gabinet Rycin). "Posag nowozamężna odbiera częściowo od rodziców i bez żadnych głośnych ceremonii. Matka z ojcem (w uboższym będący stanie) dają jej krowę, prosię albo maciorę, kurę lub dwie, kupią szafę, stolik, ćwierć, 6 łyżek blaszanych, 3 miseczki, 3 talerze, 6 małych garnuszków do wieszania na listewce na ścianie, grapę, garnek, wazkę dla świń, wazkę do mąki, dzieżkę do chleba, łóżko, potoczkę do wody, widły, szpadel, sierp, soli ze dwie kwarty, '7 Samostrzel, III, s. 124. Mrozowo itJ., pow. wyrzyski, Chodzież, 1875, tamże. cz. �89 88 trochę słoniny itp., a z ubrania i pościeli: 3 spodniki, 6 koszul lnianych, 3 prześcieradła, 3 poduszki różewe (koloru różowego lub amarantowego), pierzynę różewą, pstruchę wełnianą, 2 pary pończoch, parę trzewików, 2 białe kapki, chustkę jedwabną na głowę, czarną albo zieloną, lub pstrą. Przed ślubem młody żadnych jej nie robi podarunków prócz talara, który da na rozmaryn, i prócz dotyczącą chusty, służącej za okrycie komornicy, oraz na notatkę mówiącą o zgrzebnych płachtach, w które zawijały się zimą dzieci zmarłej matki-komornicy, kiedy szły za zwłokami jej na cmentarz. Na podstawie innych treści podanych przez K o l b e r g a można przypuszczać, że odzież komorników była bardzo uboga. Dla żorientowania, w jakich warunkach żyli komornicy, przytaczam cytowane przez K o l b e r g a opinie: "służebni, szczególnie dworscy, jak rataje, komornicy, w wielkim po części są ubóstwie i ciężkiej biedzie" 39. Mówi o tym dobitnie wiersz, z którego zaczerpnięto wzmianki dotyczące ubioru komornicy 40. Dworacy Ryc. 11. Pastuch. Fragment ryciny, "Młyn na Warcie pod Rogalinem", ryso\vanej przez Konstancję Potocką. Połowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznaniu. Nabytki, nr 1703). potrzebnych do ślubu piestrzonków (są to żółte mosiężne obrączki. po trojaku)" 38. Komornicy Na temat ubioru komorników (ryc. 13) związanych z dworem jak też z innymi pracodawcami natrafiłem tylko na wzmiankę ~' Siekierski. Iwn·J. pow. '\Tzesiński. 1870, tamże, cz. I, s. 224-225. Jeżeli w opisach odzieży K o l b e r g wielokrotnie jasno daje do zrozumienia, że pisze o gospodarzach, chłopach pracujących na swojej roli, to nigdzie w tekście nie mówi nam o ludności folwarcznej, tylko w jednym wypadku domyślać się możemy, że o nią chodzi. Dotyczy to ludności z Morowicy, pow. kościański. Ale czy nasze domysły są pewne, też nie wiemy, bo w czasach K o l b e r g a obok mieszkańców Morowicy, pracujących u kapitalisty wiejskiego, we wsi mogli też mieszkać chłopi samodzielni. W jednym zaś tylko wypadku, i to w przypisach, K o 1b e r g zanotował uwagi, z których wyraźnie wynika, że chodzi o dworaków, ludność folwarczną. Z wiadomości tych dowiadujemy się, że dworscy chętnie się przebierali w inny strój niż tradycyjny, że gnębiła ich bieda, że dzielili się między sobą na osoby więcej związane z dworem, z pałacem i czynnościami w nim wykonywanymi i na pozostałych robotników rolnych. Podział ten uwidaczniał się również w ubiorze. Dla zilustrowania powyższego przytaczam w całości notatkę K o l b e r g a: "Do niedawna jesz~" O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, 1876, Kraków, s. 148, z powołaniem się na: E. K i e l' s k i, "Tygodnik Illustrowany", Warszawa 1862, nr 16, oraz schematy PTPN. 4a O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Pozna71.skie, cz. II, 1876, Kraków, s. 369. Wiersz Biedna komornica. �cze sarkano, gdy się który z chłopów (obacz: "Lud", Seria III, s. 53. Rozpór). , po szlachecku przebrał Stąd była śpie\;\/ka: U dworaka wielka mina, A w kieszeni grosza nie ma, Na pośladku dwa rozpory, A w pośrodku półżyt goły. Lepsze siadłe mliko - niżeli maślan1ka, Lepsze wiejskie dziwki - niż pańska piastanka, U piastanki grube nogi - iście gdyby sanki, Na głowie rna kukuryku - u dołu gałganki ~l. Spośród ludności dworskiej wyróżniali się też kar b o w i e k o n o m o w i e (ryc. 8). O nich K o l b e r 9; pisze: .,Karbowi ekonomi miewają długie, niebieskie płaszcze z peleryną -i czarną rogatywkę (czworograniastą czapkę) sukienną, czarnym otoczoną barankiem. W ręku gruba laska" 42. Jest to jedyne· miejsce, w którym K o l b e r g opisuje te postacie typowe dla kapitalistycznej gospodarki rolnej. Parobcy Do charakterystycznych cech ubioru parobków należą pawie pióra przypinane do czapek konfederatek i do kapeluszy, krótkie jaki, a niekiedy i wstążki zawiązywane pod szyją (ryc. 6). W toku opisów ubiorów wielkopolskich K a l b e r g osiem razy wzmiankuje o ubiorach parobków, między innymi: "Parobcy: czapka siwa na pół łokcia wysoka, z niebieskimi wstążkami; latem kapelusz z pawimi piórami; wstęga czerwona pod szyją u koszuli; sukmana granatowa sukienna; kamzelka granatowa, przy niej guziki białe, spodnie białe, płócienne" 43. "Czapka wysoka z siwym barankiem i pawiem piórkiem u parobków" H. "Szyja goła, u parobków czasem wstążeczka. Na lato kapelusz czarny, niski, u góry szerszy, przystrojony we wstążki, szpilki ze świecącymi łebkami, a u parobków Hyc. 12. Biedniejsza chlopka w ubiorze codziennym, idąca w dziet'J. slo':11y do miasta. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin]. Poznań 1853. " Łabiszyn, pow. szubiński ,1875; tamże, cz. III, s. 26. ~" Morownica, pow. k'Jścial1ski, 1870. t-amże, cz. II, s. 40. ~:l Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. H Cerekwica, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. �93 92 Ryc. 14. Robocza odzież letnia. Tygodnik "Lech", Poznań 1878. " .." w pawie piórko" 45. "Parobcy często kładą na westkę jakę czerwoną ze świecącymi guzikami. W zimie noszą kożuch owczy biało (surową wełną) podbity, z czerwonymi wyłogami i łapkami u rękawów i na dole, czapka wysoka, siwa, z błękitnymi z tyłu wstążkami" 46. "Na codzień noszą parobcy jaki zwykle ciemnozielonej barwy" 47. "Parobcy używali dawniej kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i nie fałdzistej, zimą kożucha" 48. : ;, ". >: ~ , -~ :' : : I~ ~ •••• : '" Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamie, cz. II, s. 169. •, Morownica, pow. kuściański, 1870, twmże, cz. II, s. 40. 47 Potarzyca, Posadowo, Sułkowice (i Biskupizna), pow. krobski, 1875, tamie, cz. II, s. 156. • 8 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1870, tamie, cz. II, s. 158. Inne dane dotyczące parobków pochodzą z Ugody i Zawady pod Rawiczem, pow. krobski, oraz z pow. plesze\vskiego. Ryc. 13. Komornica. Rysunek wyk. Z. Klimczyk, 1956. �Dziewki Specjalnych cech w opisie ubioru dziewek (dziewcząt) pomagających w gospodarstwie wyróżnić się nie da. Spotkane ogólne opisy ubiorów dziewcząt nie mówią nic o pełnionej przez nie funkcji w gospodarstwie ani o przynależności społecznej. Dla zorientowania czytelnika podaję jeden przykład opisu odświętnego ubioru dziewcząt zatrudnionych w gospodarstwie: "Czepek biały z fałdowanymi rzęsisto koronkami naokoło, w tyle u czepka czerwone wstążki, pod szyją wstążka czerwona i takież korale z medalikiem Matki Boskiej na piersiach wiszącym. Kabotek granatowy ze świecącymi guzikami; spodnik rozmaitego koloru, pończochy białe. takaż koszula, rękawy u niej buchate, obszywane koronkami, fartuszek biały, pierścionek na palcu, chustka biała do nosa w ręku. Do ślubu ubierają się panny młode zupełnie niebiesko" 49. BOGATSI CHŁOPI Jako przeciwstawienie chłopów biedniejszych wymienia K o 1b e r g często chłopów bogatszych, których określa jako "bogatsi", "majętniejsi", "zamożniejsi". Pod tę terminologię, jak z opisów wynika, można również podciągnąć rolników określających jako "gospodarzy", "chłopów gospodarzy" 50 i "porządniejszych". Chłopów tych naj trafniej nazwać można bogaczami lub "kułakami", aczkolwiek ich ówczesny stan zamożności i stosunek do współmieszkańców nie musiał odpowiadać współczesnym pojęciom kułaka. Z tego też więc powodu używać będziemy na określenie tej grupy społecznej terminów K o l b e r g a, którego większość opisów odzieży jej właśnie dotyczy. Bogatsi chłopi (ryc. 1-3, 15) od pozostałych różnili się tym, że nosili spodnie z cielęcej skóry i;J lub z granatowego sukna, a nie Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tam.że, cz. II, s. 165 . Skoreszewice i Krzyżanki (pow. krobskL obecnie gostyński, gospodarze posiadali 32 do 36 morgów roli słabej, piaszczystej (r. 1876). tamże, cz. II, s. 148. .>1 Ninino. pow. Oborniki. 1858. tamże, cz. 1. s. 69: Morownica, pow. Kościan. 1870. tamże, cz. II, s. 40; różnice te jak należy przypuszczać dotyczą 'Ivyłącznie ubioru świątecznego. ~I .,(1 Ryc. 15. Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy I(. \"1. Kieli3iński około 1840 r. (oryginał znajduje w Kórniku). Kościana. Rys. się w Muzeum W'~ wsi �97 96 z białego lub granatowego płótna. Oni też w pewnych okolicach nosili długą, białą kieckę lnianą, wykonaną z przędzy lnianej na pół z wełną .'>2, podczas gdy pozostali nosili czysto lnianą. Odświętna odzież majętniejszych to "sukienne kapoty suto obłożone białymi sznurkami" 53. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do okolicznych chłopów noszących granatowe sukmany z podszewką karmazynową, "w okolicy Maniewa noszą gospodarze majętniejsi najczęściej czarne sukienne suknie zwane wołoszką, również w tyle w gęste fałdy ułożone" 54. W powiecie bukowskim zaś nakładali możniejsi sukmany z sukna ciemnogranatowego 55. W powiecie ostrzeszowskim oznaką zamożności był "płaszcz granatowy'" 56, a w powiecie pleszewskim, zimową porą, skopowy kożuch 57 nakładany pod sukmanę 58 lub na wierzch, gdy tymczasem biedniejsi nosili płócienne grube sukmany 59 lub sukmany sukienne. Kożuchy majętniejsi poszywali czarnym bawełnianym materiałem 60. Kobiety zamożne wyróżniały się wśród innych ilością i jakością odzieży. Niezamożne nakładały "spódnice połączone ze stanikiem z rękawami, z materii rzadko płóciennych, a najczęściej bawełnianych", zamożniejsze natomiast nosiły te części z materiałów wełnianych 61. Zimą zamożniejsze kobiety nakładały sukienne spódnice 62 oraz długie aż po kolana kabaty, które - jak podaje K o l b e r g - były czasem barankami podbite 63. Niekiedy taki kabat był dodatkowo jeszcze "obłożony na kraju (brzegu) sznurMieszków, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. '4 Maniewo, pow. obornicki, 1872, tamże, cz. l, s. 66 . •>5 Pakosław, pow. bukowski, 1870,' tamże, cz. l, s. 333. 'G Strzyżew, pow. ostrzesz~wski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. 51 RD.3zków, pow. pleszewski, 1370, tamże, cz. l, s. 168. Parzynów, o<trzeszowski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. Morownica jw. 58 Radlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. 59 Kolnice, Kolniczki, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. eo Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 61 Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 334. 62 Roszków, pow. plesz·ewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. "" Koło Kroioszyna, 1870! tamże, cz. II, s. 160. 5~ 53 Ryc. 16. Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem obecnie dzielnicy m. Poznania - w ubiorze odświętnym. O. K o 1b ę r g. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. l, Kraków 1875. "Lud", t. XLII pow. �98 99 ° karni" 64. ubiorze głowy w powiecie średzkim K o l b e r g mówi, że kobiety bogatsze noszą czapki szychowe (niby złocone) l ch~stką j"edwabną kolorową przewiązują głowę" Gr, albo że' "bogatsze związują głowę chustką jedwabną czerwono-białą" flli. ubiorze głowy w powiecie czarnkowskim pisze: "Na święto wiele kobiet, mianowicie zamożniejszych, przewiązuje głowę chustką w dwie wielkie, na przedzie zawiązane kokardy, mające wielkie podobieństwo do rogów; jest to przejęty obyczaj niemiecki" li,. W powiecie gnieźnieńskim zamożniejsze kobiety ubierały się w "płachty wełniane, własnej roboty, zwane pstruchami" liR. Natomiast w powiecie bukowskim "majętniejsze zaś mężatki okrywają się wełnianymi chustami, wartającymi niekiedy po kilka talarów" 69. W czasach K o l b e r g a, podobnie zresztą jak często jeszcze w pierwszej połowie XX w., kobiety wiejskie nosiły trzewiki tylko w podróży lub idąc do kościoła. Były to trzewiki skórzane, wysoko sznurowane; "w ostatnich czasach nierzadko już widać u zamożniejszych i elegantek wytworniejsze obuwie z ma· terii wełnianych, manszestru i szaszedronu" 70. Na temat wybitnie zimowych części odzieży dowiadujemy się, że "dawniej nosiły ko· biety zamożne zimą kożuch (miderak), dzisiaj więcej ukazuje się między nimi watówek, wacówek" 71. K o l b e r g często nie zaznaczał wyraźnie, do jakiej warstwy chłopskiej ów ubiór należy. Z terminów "mężczyźni", "chłopi", a często i "gospodarze", trudno wywnioskować, o kogo chodzi. ° Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. Bożydar, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 75. 66 Pi głowice i Koszuty, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. n. 67 Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 125. Na obszarze Polski obwiązywanie głowy chustką i zawiązywanie jej w kokardę spotykamy już w XVI w. Julia R o s e w pracy Deutsche Vo!kstrachten, Monachium 1912, zwyczaj ten uważa za typowo słowiański. Dalsze szczegóły patrz A. G l a p a, "Atlas Polskich Strojów Ludowych", Stl'Ój !ubuski, Wrocław 1956. 6~ Chłędowo, pow. gnie±nie11ski, 1868, tamże, cz. III. s. 23. ni Pakoslaw, pow. bukowski, 1870. tamże, cz. II, s. 334. '6 Pakosław, ju·. " iVIurownica. pow. kcściar,ski. 187b. tamie, cz. II, s. 41. 6·1 6;; Pewne światło na te ogólne określenia rzuca wypowiedź K o 1b e r g a umieszczona w V części Wielkiego Księstwa Poznańskiego, którą cytuję: "Trzecia kategoria (ubiorów) ukazuj e z rzadka już zachodzące stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", Ser. XI, s. 25 i s. 124-125". Jeśliby tę wypowiedź można było odnieść w ogóle do opisów strojów, to prawie wszystkie opisy K o l b e r g a dotyczyłyby bogatszych chłopów .. Jako przeciwstawienie bogatszych stosunkowo rzadko wymienia K o l b e r g uboższych chłopów. ZEBRACY Osobną kategorię, tak charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego, nie związaną ani z wsią, ani z miastem, stanowili żebracy (ryc. 21, 22). Ich ciągłe krążenie i włóczenie się po wioskach i miasteczkach, odpustach i jarmarkach, podkreślało specyfikę ówczesnej wsi, której K o l b e r g w swych badaniach nie pominął. Ubranie żebraka to: "Odzież nędzna, wzbudzająca litość: kamzela brudna lub płaszcz podarty, tysiącznymi łatkami upstrzony, czapka stara, dziwaczna lub kapelusz duży, okrągły, torby duże pod pachami z jednej i drugiej strony, na plecach tłomoczek do zbierania kawałków chleba, szperek, kaszy, grochu, legumin; w ręce miseczka, najczęściej żółwia skorupka, w drugiej paciorki duże z krzyżykiem, nadto kosztur z jeżem, a niekiedy jeszcze bicz około niego kręcony dla odpędzenia psów napastniczych; kule i szczudła, najczęściej dla udania kalectwa przybrane; nadto rożek tabaki. Przy tym broda długa, głos żebrzący, mina pokorna, pod którą nieraz ukrywa się przebiegła filuteria" 72. Poznawszy poszczególne kategorie mieszkańców wsi wielkopolskiej oraz ich odzież przyjrzyjmy się, czym polska ludność wiejska różniła się od Niemców. BAMBRY Na przedmieściach Poznania dostrzega K o l b e r g specjalną grupę ludności chłopskiej, tzw. Bambrów (ryc. 16-20), zwanych '" Turek pod Pleszewem, Częstocho\\'a, 1836, tamże, cz. l. s. 268. �101 100 Ryc. 18. Fragment drużyny w Poznaniu. Mal. JuIlan weselnej zamozme]szego chłopa na Rynku Knorr, 1838 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). też Derlakami, sprzedających swe produkty ogrodniczo-rolnicze głównie w Poznaniu. Różnią si~ oni ubiorem od chłopów z dalszych wsi. O ich ubiorze K o l b e r g pisze: "Bambry ... noszą kapelusze półkoliste (na kształt góralskich) z szerokimi rondami, czyli skrzydłami, czamary 'lub wołoszki, spodnie sukienne ciemnej lub dzikiej barwy i buty często ze stojącymi cholewami (węgierskie, podobne do dawniejszych księżych) 7:3. Na początku XIX w. Ryc. 17. Bamberki, mieszkanki wsi Winiary pod Poznaniem _.obecnie przedmi<>ście Poznania - w ubiorze codziennym. O. K o 1b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, Kraków 1875. n Jeżyce, Winial'y, Zawada, Rataje, pow. poznański, 1870, tamże, cz. I, s. 60. Bambrzy z pochodzenia są Słowianami, zgermanizowanymi w okolicy Bambergu; w XVIII w. zostaii sprowadzeni przez Magistrat m. Poznania �103 102 Bambrzy czamary "chodzili itd.." H. zupełnie jak chłopi polscy, ubrani kardą na przodku zdobią stuleciu) nosiły Bamberki krótsze spodniki, fartuchy w sukmany, O Bamberkach (ryc. 16, 17) czytamy: "Kobiety mają na sobie 6 do 12 spodników sięgających kolan, wierzchnia spodnica bywa merynosow3. lub pikowa, jaskrawa. Sznurówka krótka. \vycięta pod szyją i z tejże co ~podnica materii, \Ncale nie uwydatnia kibici. Na sznurówkę biorą kaftanik (nazywają go z niemieckiego: Miitzen), którego rękawy lejkowate rozwartym końcem ramiona' okrywają. Stanik Ryc. 19. Podmiejska sprzedawczyni nabiału w Poznaniu; biedniejsza chłopka w ubiorze codziennym. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin], Pozna!'l 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). jest u sznurówki wycięty, głowę stroi czapka. v. kapka (Kappchen), zwykle biała, wstęgami strojna, na niej zawiązują chustkę czerwoną lub zieloną jedwabną. Przy ślubach mają swachny i młoda panna, podobnie jak i te dziewczyny. które podczas procesji Bożego Ciała noszą feretrony z obrazami, na głowach czółka czarne aksamitne, w szych i wysoko w rozmaryn przystrojone, niby kwiecista szopa na głowie. Białe pończochy, miałkie (płytkie) aksamitne lub jedwabne trzewiki z wielką ko- i w krótkim czasie ~ię spolszczyli. Wykazali dwóch ostatnich wojen światowych. ;.\ Wilda, Dębiec. Winiary, pow. poznański, wiele 1860, patriotyzmu tamże, w 'okresie cz. I, s. 62. nogi. Dawniej (na początku jeszcze tego (osobliwie w Wildzie, Dębcu, Winiarach) modre, duże, wysokie czapki" 75. POLACY W pobliżu Poznania, według określenia K o l b e l' g a, "Polacy czystej krwi ... noszą kaftany, brzuszlaki (BrustLatz), suknie (sukmany); buty z wywiniętymi (wywróconymi) zwykle cholewami. czapki baranie (siwe), u których powiewają czerwone i błękitnE: wstążki, a niekiędy pawie piórko lub wianek, a w lecie kapelusze cylindrowe niskie, z dość wąskim rondem" 7ii. Na innym miejscu Ryc. 20. Ubiory chłopów z przedmieścia Poznania z połowy XIX w. Lit. Palnel et Lecharbonier, 1846. ł" i czytamy: "Do charakterystyki ubrania polskiego, w bliższych jak i dalszych Poznania okolicach, należy u mężczyzn laska jabłonkowa lub czerzniowa (z ciernia, tarniny), zwana lala. Jest to kij sękaty zwykle, dość gruby, oblewany ołowiem lub cyną i mający z \vierzchu pod gałką rzemień z kułtasamy (kutasami)" 77 (ryc. 1, 6). Do charakterystycznych cech ubioru Polaków również niewąt;; Jeżyce. Winiary, Zawada, Rataje, Wilda, Dębiec, tamże, cz. I, s. 62. ;. Okolica Poznania, 1870, ta mże, cz. I, s. 60. ;; Tamowo, pow. poznański. 1870, ta mże, cz. I, s. 64. 1870, pow. poznański, �104 Hyc. 21 a, b,. Żebracy. Mężczyzna trzyma w ręce "lolę z jeżem", tj. laskę nabitą gwoździami, służącą do odpędzania psów. Hys. K. W. Kielisiński, 1842; Album [rycinj, P'Jznań 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). pliwie należały kapelusze polańskie, które wymienia K o l b e r g przy opisie ubiorów noszonych w Boruszynie w powiecie obomickim; o ich tradycyjności mówi sama nazwa 78. Jak się z innych tekstów domyślać można, kapelusze te miały małą główkę i większe rondo (ryc. 23). Za charakterystyczny ubiór Polek można przyjąć odzież mieszkanek Wronczyna i Modrza, oddalonego kilkanaście kilometrów na 7R Jest to jedyna znana mi nazwa, nawiązująca do okresu plemiennego Polan, używana jeszcze nie tak dawno wśród ludu. Boruszyn, pow. obornicki, 1872, cz. I, s. 68. 105 południe od poznania. O ubiorze tym K o l b e r g pisze: "U kobiet jak wszędzie, tak i tu dają się nieraz widzieć z?ytki. ~a .głowie kapeczka, kopeczka biała z muślinu, czasem z tIUlu, mekIedy haftowana, obszyta po bokach koronką nie w rurki układaną, ale przylegającą gładko do głowy. Na kapeczce jest głowa obwiązana chustką po większej części jedwabną czerwonego lub zielonego koloru z małą kokardą na przodzie. W tyle u kapki spuszczają się białe, szerokie muślinowe bandy v. bóndy haftowane i wstążki szerokie, częstokroć bardzo kosztowne, pomiędzy którymi u dziewcząt widać spleciony warkocz (ryc. 4). Zimą noszą kobiety zwykle kabat sukienny, z krótkimi, naokół we fałdy ułożonymi tackami v. tachami, zapinany w dwa rzędy z przodu na kuziki (guziki), dalej spodnik (spodnicę), zwykle z wełnianej materii, u biedniejszych z perkali, z przodu szeroki fartuch i duża wełniana chustka na rękach zamiast futrzanej mufy (ryc. 15). Latem zdobi gors sznurówka z przodu sznurowana, z czerwonego lub zielonego merynosu, koszulka z szerokimi rękawami, koło szyi w drobne fałdki zebrane w fryzkę wąską. Spodnica do sznurówki nie przyszyta, z muślinu lub perkalu zwykle jaskrawego; z przodu szeroki fartuch, najczęściej biały" 79 (ryc. 3). Jeżeli podczas opisywania ubiorów ludu polskiego K o l b e l' g w nielicznych opisach nadmienia, choć fragmentarycznie, o ubiorach różnych kategorii ludności, to opisując ubiory Niemców nie wspomina w ogóle o ich sytuacji ekonomiczno-społecznej. Skądinąd jednak wiemy, że chodzi tu o kolonistów niemieckich nie należących do proletariatu wiejskiego, którzy z nadziałów urzędowych, mimo iż z skromnym dobytkiem przyjeżdżali do Wielkopolski, otrzymywali lepsze grunty i większe gospodarstwa (ryc. 24). O ubiorach Niemców mieszkających koło Poznania K o l b e r g pisze: "Niemcy tu mieszkający ubierają się w wielkiej części po polsku" 80. Przy omawianiu powiatu średzkiego natomiastwzmiankuje: "Niemcy tutejsi przez cały rok chodzą w kapeluszach czarną wstęgą opasanych, szerokich. Surduty granatowe długie, z rozpo7!l so s. 64. Vll'onczyn, Modl:ze pod stęszewem, Tarnowa z folwarkiem Karolewo, 1858, tamże, cz. I, s. 63. pow. poznański, 1858, tamże, cz. I, �107 106 Ryc. 22. Żebracy. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; Album (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). [rycin], Poznań 1853 rami w tyle. U butów cholewy wysokie" 81. W powiecie gnieźnieńskim zaś ubiór niemiecki wyglądał następująco: "U mężczyzn nCl codzień: spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone. Na święto płaszcz granatowy z peleryną; westka granatowa z małymi, białymi guzikami. Kapelusz wysoki albo kaszkiet. Koszula na wstążkę czerwoną związana" 82. W powiecie czarnkowskim "Niemcy ... nosili w zimie szare, szerokie spodnie płócienne, westkę bawełnianą i płaszcz niebieski, czapke lub niski, szary kapelusz filcowy, buty lub trepki drewniane" 83. a ubiorze Niemek w powiecie średzkim czytamy: "Niemki mają " Luboniec Olendry, pow. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. ,.~ Bi3la, po IV. czarnkrowski, 1858, tam.że, cz. III, s. 124. I B.yc. 23 . Szynkarka J i muz.vkanci w karczmie. "Przyjaciel Ludu", Leszno 1837. czepki kolorowe, czarną chustką wiążą głowę; suknie noszą takie jak kobiety po miastach" 8 •• W powiecie czarnkowskim "kobiety mają kapkę na głowie, a na tym przewiązaną czarną chustkę z dwoma z przodu kokardami. Suknia długa, ciemna. Na nogach drewniane trzewiki" S,j. Obszerniejszy opis ubioru Niemek posia- J 8! .tl. I H ~5 Luboniec Olendry, pOW. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Biała, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 124. �109 108 Więcej kategorii ludności K o l b e r g nie rozroznia. Zwraca jednak uwag~ na czynniki w obrębie tej czy innej grupy ::;połecznej, powoduj ące zarzucenie starej, tradycyjnej mody a przyjmo- Ryc. 24. Ubior~ codzienne kolonistów niemieckich i chłopów polskich. Według rycmy M. Jaroczyńskiego, "Drang nach Osten", Poznań 1849. da:ny z powiatu gnieźnieńskiego. W przeciwieństwie do wyżej oplsa.nych przejawia się w nim wpływ ubiorów noszonych przez PolkI. K o l b e r g pisze: "Kobiety noszą się w sukniach z rękawami różnego kroju i koloru, zawsze długich, a częstn z falbanami. Na to fartuch długi. Dziewki przy uciętych włosach lub też w jed.en warkocz splecionych noszą czapeczkę (kopkę). Mężatki czepki tlUl~we, na które zarzucają chustkę wełnianą, kolorową. Przy koszuli u SZył falbanka szeroka, na piersiach chustka kolorowa mniejszego rozmiaru. Pończochy białe, trzewiki wysokie" 86. Kar~ewo, pow. g.nieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. W artykule uwzględnIOno wszystkIe opisy ubiorów Niemców podane przez Kolberga; teksty cytowane, odnoszące Się do ubiorów Polaków, stanowią tylko nikłą cząstkę całości opisów Kolberga. 8G I I I 1 wanie for01 nowych. W powiecie szamotulskim "wkrada się między tych mianowicie, którzy z wojska wracają, moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów" 87. W powiecie międzychodzkim, gdzit:: silny napór germanizacji wyrządził już poważne szkody w polskim stanie posiadania, "parobcy mają często czapki z rydelkiem (daszkiem) na kształt wojskowych, na których nierzadko świeci kokarda pruska albo niemiecka, bo na pograniczu zwożą kupcy niemieccy na jarmarki gotowe u~rania, to i chłop za modą idąc, takowe kupuje" 88. O ubiorach dziewcząt K o l b e r g pisze: "Bogatsze stroić się już poczynają na niedzielę w kapelusze okrągłe, miejskie, z bukietami lub wstążkami, w suknię cienką wełnianą lub perkalową jasną albo jaskrawą, modną, z falbankami. Krawcowe już nie znają dawnych krojów" 89. Na marginesie opisu ubioru w powiecie gnieźnieńskim K o l b e r g za Encyklopedią rolnictwa podaje, że "w czasach ostatnich wiele rodzin zmienia swój ubiór, w czym kobiety przodują, i jeżeli stasze gospodynie przy dawnym pozostają ubiorze, to jednak córki swoje na wzór mieszczan przebierają" 90. Zmiany w ubiorze były zwalczane przez samych chłopów jak i prze~ warstwy uprzywilejowane 91. K o l b e r g podaje, że nowatorom przygadywano: "Gdy się kto przebierze po miejsku lub po niemiecku, mówią, że taki chodzi z kiepska po waćpańsku. Mimo to chłopi radzi się w ten sposób przebierają, zarzucając stopniowo swój ubiór" 92. Z opisów K o l b e r g a można wnioskować, że niekiedy ta sama odzież lub jej części były dla pewnych chłopów przejawem Kiączyn, pow. szamotuiski, 1858, tomże, cz. I, s. 65. pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. "" pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. ••• Dotyczy to mieszkańców Niechaniowa, pow. gnieźniel'lski, 87 "8 cz. '9Il, s. 25. "1 Łabiszyn, pow. szubiński, 1875, tamże, cz. III, s. 26. 92 Dębicz, pow. średzki, 1872, tamże, cz. I, s. 74. 1874, tamże, �111 110 Hyc. /.-5. Obraźnik wiejski - malarz wędrowny lujący obrazy na zamówienie mieszkańców Rys. K. W. Kielisiński; Album [rycin], Poznań (fot. L. Perz, F. Maćkowiak). mawsi. 1853. • I bogactwa - dla innych, na różnych obszarach były oznaką niezamożności. Zjawisko to ilustrują np. dane z biednych powiatów: odolanowskiego, pleszewskiego, i bogatych powiatów: średzkiego. kościańskiego, bukowskiego. Fakty te mówią nam również, jak silnie w latach 1860-1880 lepsze warunki bytowe chłopa i ubiór były uzależnione w wielkiej mierze od urodzajności gleby. Inne dane zebrane przeze mnie z terenu Ziemi Lubuskiej pow. sulechowskiego mówią o wielkiej zależności stanu majątkowego chłopstwa od szeregu urządzeń technicznych (młyny, koleje) i zbytu produktów. Jak silnie wpłynął zbyt produktów na zamożność chłopów, podaje K o l b e r g w toku opisu najbliższych mieszkańców Poznania, co szczególnie jaskrawo uwidacznia się u Bambrów zamieszkujących wioski należące ongiś do Poznania, a dziś stanowiące część miasta. Porównując zaob::;erwowane przez K o l b e r g a fakty ze stanem współczesnej wiedzy na temat zagadnienia rozwarstwienia wsi stwierdzić musimy, że K o l b e r g opisując ubiory ludu wielkopolskiego zaobserwował wyraźnie zróżnicowanie majątkowe mieszkańców wsi wielkopolskiej. Jego opisy dotyczą głównie odzieży zamożniejszych chłopów, tzw. gospodarzy, ale obok nich widział K o l b e r g i proletariat wiejski, ludność biedniejszą, tj. komorników, parobków, dworaków i żebraków. Z przytoczonych przez K o l b e r g a bardzo skromnych materiałów dotyczących "dworaków" widać wyraźnie, że wśród nich zauważył tarcia i niezadowolenie istniejące między "dworakami" związanymi z pałacem, a tymi, którzy pracują "w polu" i "w podwórzu", czego inni autorzy współcześni nie podają. Ważne również jest zwrócenie uwagi na karbowych, ubierających się tak samo jak ekonomowie, oraz uwzględnienie specjalnej kategorii, o której w literaturze dotyczącej rozwarstwienia wsi wielkopolskiej też nie ma żadnych wzmianek, tj. żebraków tak bardzo charakterystycznych dla okresu kapitalizmu. Wszystkie uwagi K o l b erga omawiające zróżnicowanie wsi są niewielkie i odnoszą się do skromnej ilości zanotowanych faktów, mimo to jednak akcentują jasno, jaki był podział ludności wsi. K o l b e r g był świadom istnienia różnic społecznych na wsi wielkopolskiej, o czym świadczą przytoczone cytaty jak i opis ubiorów dotyczący północnych powiatów, w których K o l b e r g na podstawi ubioru rozróżniał cztery kate_rie mieszkańców: np.: "Stroje ludowe powiatów szubińskiego, wyrzyskiego i chodzie- �113 112 skiego podzielić można na cztery kategorie: 1. Bez charakteru "mieszanina stroju kolonistów niemieckich ze strojem mieszczań3kim i wiejskim". 2. Kategoria, w której "już nieco oryginalności przebija" w surdutach, kamizelach, spodniach czapkach, u kobiet w spodnicach, fartuchach, stanikach, chusteczkach i czepkach. 3. "Trzecia kategoria ukazuje z rzadka już zachowane stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", S. XI, s. 25 i s. 124---125". 4. W czwartej kategorii umieściłbym ludzi ubierających się wprawdzie w tkaniny cięte i szyte według kroju polskiego, ale tak nędzne, że raczej za łachmany niż za porządne ubiory uchodzić by winny. Ludzie ci ubodzy częstokroć na zgrzebne koszule i gacie zarzucają jedynie jakąś starą, znoszoną sukmanę lub jakę czarną albo granatową, nogi zaś obuwają w drewniaki" 9;l. Z materiałów K o l b e l' g a wynika także, że chłopi porzucający tradycyjny ubiór ludowy rekrutowali się z warstw zależnych od dworu; zmuszała ich w pewnych wypadkach nędza i brak pienięd7y na zakup i wyrób tradycyjnej odzieży (ko"mornicy, czeladź itp.) bądź też chęć dostosowania się do miejskiej mody (karbowi, ekonomi). W ośrodkach narodowościowo mieszanych ujemnie na zachowanie tradycyjnych form odzieży wpływali Niemcy. Jednak w pewnych wypadkach ulegli oni spolszczeniu, co znalazło wyraz także w ich ubiorze. Porzucenie dawnego stroju ludowego kształtowało się na podłożu ogólnych przemian ekonomiczno-społecznych, w wyniku których po pierwszej wojnie światowej niemal kompletnie wyszedł z użycia tradycyjny ubiór ludowy. Opisy odzieży biedniackiej, zanotowane przez K o l b e l' g a w okręgach dawnych powiatów pleszewskiego i ostrzeszowskiego, zgodne są z uwagami historyków gospodarczych. Na temat tej ludności dowiadujemy się, że "nędznie ubierała się i często mieszkała w fatalnych pomieszczeniach" 94. K o l b e r g nie podaje Vl ogóle danych dotyczących ubioru wyrobników, ratajów, karczTl?-arzy,młynarzy, sklepikarzy ani też ubioPowiaty: szubiński, wyrzyski, chodzieski, 1880, tamże, cz. V, s, 197 .~ Szczegóły patrz: W. Jak ó b c z y k, Uwłaszczenie chłopów w WieI-o kopo!sce w XIX w., Warszawa 1951, s. 68, 69, 71-76. 93 ru dzieci. Mało uwagi poświęca K o l b e l' ~ u~iorom ~łody~h ~obiet wie'JSkich , a szczególnie dziewek. BadaJąc Jego OpISYublOrow .. . z tere nu Wielkopolski uderza mała ilość notatek na temat zrOZ111.. cowania ubiorów. Dlaczego K o l b e l' g nie przekazał nam OplSOW wszystkich warstw chłopskich, tak jak one żyły na obszarz~ Wie~kopalski? Sądzimy, że wpłynął na to szer~g ,przyczyn, a ~lanowlcie: zależność autora od warstw uprzywIleJowanych, ktore były prawie wyłącznymi odbiorcami jego prac, a przez to niemożność przedstawienia chłopów wszystkich w faktycznych ich :"aru~kach życiowych. Szczerość pozbawiłaby K o l b e l' g a matenalne] podstawy badań. Inną przyczyną mogla być niechęć do przedstawienia poważnej częś.::i narodu polskiego w czarnych barwach; raczej stawiał sobie za cel podkreślenie piękna folkloru polskiego. Poważnym powodem była też mała ilość czasu i skromne fundusze badacza, który wielokrotnie w ciągu swej pracy wydawniczej borykał się z licznymi kłopotami jako dłużnik, ogrc,.~iczał więc swoje wydatki w czasie badań terenowych do minimum. Jednym z powodów mogła też być chęć odsunięcia jakichkolwiek podejrzeń, że pracach swych solidaryzuje się z już wówczas śledzonymi i prześladowanymi radykałami. Ze prywatne oblicze K o l b e l' g a było inne od tego, jakie można by sobie wytworzyć na podstawie jego monografii, świadczą materiały zawarte w nie opublikowanych tekach i korespondencji. Porównując postać K o l b e I' g a z takimi bojownikami, jak Edward D e m b O w s k i, Jarosław D ą b I' o W s k i, Ludwik War y ń s k i, trzeba stwierdzić, że ładunek bojowości i rozumienie zagadnień społecznych u Ko l b e r g a w stosunku do swych politycznych rówieśników były raczej skromne. Jednakowoż na tle ówczesnej epoki zaliczyć należy K o l b e r g a do ludzi postępowych, do tych, którzy czuli zachodzące zmiany i działalnością swą przyspieszali mające nastąpić przemiany wsi polskiej 95. 'w '5 Pisząc niniejszy artykuł poza celami naukowymi miałem na uwadzE: cel praktyczny: chciałem zwrócić uwagę osobom zajmującym się orga- ••• "Lud", t. XLII �LITERATURA C i c h o w i c z W., skiego, Kórnik G J. a p a A., Strój znań 1953. Jak ó b c z y kW., szawa 1951. O rań s k a J., Wielkopolska 1953. dzierż ac ki, Uwlaszczenie Atlas Polskich chlopów w grafice Strojów K. W. Kielisiit· Ludowych w Wielkopolsce w XIX PTL, Po~ Wrocław 1952. - Wielkopolska, wybój' żj'ódel (1851-1914), Wrocław 1954. K i e l i s i ń s k i K. W., Album [rycin], Poznań 1853. K o J. b e r g O., "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, S. IX, Kraków 1875. - "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, S. X, Kraków 1876. - "Lud", W. Ks. Pozna'ńskie, cz. III, S. XI, Kraków 1877. -- "Lud", W. Ks. Pozna'ń.skie, cz. V, S. XII, Kraków 1880. "Lech", Tygodnik ilustrowany, Poznań 1878. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Gabinet Rycin - Teki rycin, rok 1954. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Zbiory w Starym Ratuszu, 1955. "Przyjaciel Ludu", Tygodnik, Leszno 1837, 1846, 1848. R El i n f u s s R., Etnografia w produkcji Polskiego Filmu, "Lud", t. XXXVII, Kraków 1947. l' u r c z y n o w i c z M., Wykaz dat i miejscowości badań O. Kolberga, w W. Ks. Poznański.m (rękopis), 1954 .. W ó j c i c k i K. W., Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. Z uchwal II Zjazdu KPRP, sierpien-wrzesień 1923, "Kwartalnik Historyczny", nr 1, Warszawa 1954. Z y g a d ł o w i c z F., Mari·an Jaroczyński, Poznań 1938. - Wielkopolska, wybór źródeł, T ADEUSZ WRÓBLEWSKI w., War- BUDOWNICTWO LUDOWE W PRACACH O. KOLBERGA (1815-1850), Opisy obrazujące polskie budownictwo ludowe stanowią w pracach K o l b e r g a mniej więcej 10J0 ogółu przez tego niestrudzonego zbieracza zgromadzonych i opublikowanych materiałów etnograficznych" na 11 000 stron druku zaledwie około 110 przypada na charakterystykę wsi, zagród i chałup. Stosunek ten znajduje zrozumiałe uzasadnienie w samych zainteresowaniach K o 1b e r g a, które nastawione były przede wszystkim na zjawiska folkloru. Materialną kulturę wsi traktuje K o l b e r g jedynie jako tło obrazu, którego pierwszoplanową treścią jest folklor poszczególnych regionów. Ma ono ułatwić zrozumienie cech charakterystycznych folkloru w danej okolicy, by - jak K o l b e r g określa - dać "obraz obrobiony i wykończony w szczegółach" 1. Rzecz zrozumiała, że przy takim założeniu zagadnienie budownictwa ludowego zostało potraktowane ubocznie i w sposób niepełny, a próba zrekonstruowania jego obrazu na podstawie materiałów opisowych K o l b e r g a nie prowadzi do zadowalających rezultatów. Przede wszystkim opisy wsi, zagród i chat, jakie znajdujemy w poszczególnych monografiach K o l b e r g a, są bardzo niejednolite. W każdym niemal przypadku akcent położony jest na inne szczegóły. Bardzo też nierówno pod względem jakości i ilości opisów potraktowane zostały poszczególne regiony. Wskutek powyższych niedociągnięć wyprowadzenie uogólniających wniosków, określających podobieństwa i różnice w zakresie czy to rozplanowania wsi albo zagrody, czy w typie chaty i jej konstrukcyjnych szczegółach, napotyka znaczne trudności. Rzec można; że brak wspólnych mianowników dla opisów budownictwa. Po- , ili.1 nizacją życia kulturalno-artystycznego na potrzebę ostrożnego przeprowadzania wyboru kostiumów ludowych. Znajomość odzieży ludowej jest li nas w dalszym ciągu mała. Zwrócił na to uwagę prof. R. R e i n f u s s w 1947 r. w artykule pt. Etnografia w produkcji Filmu Polskiego, .,Lud", t. XXXVII, 1947, s. 345. •• l O. K o l b e r g, .,Lud·'. S. I, S,1ndomierRkie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae491c6041b61f6766b4b6db5ce6a675.pdf 81ee323fcd754b586b1c0007f1d5130a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:91 Title A name given to the resource Różne / LUD 1954 t.41 cz.1 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.1287-1480 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1286 "Ze studiów nad tekami KoLberga". "WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów". "Romantyczna i pozywistyc.zna postawa spoŁeczeństwa rl ludowej". t kulturaLnych l "Z historii "Prace wych, terrninów: lub wykazujqce rozprawy na na wsi tle Ludowość, będące prac O. Ludoznawstwo, wynikiem Kolberga wobec etnografia, współczesnych zjawisko ew ol foLkLor". badań u cj i kultury tereno- BPYEJIEBCKH stosunków Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny. stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu. Poznań. dnia 15 września 1953 r. Za Komitet sekretarz generalny _ A. Nasz TAJlEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M llPOEnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO (KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e). I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO 6.'leM óa3Y H'CC.'lep;OBaHHR COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH pWlecKOM xapaKTepe M. B. CTaTbR J1 CTa.'lHHa CMellIaHHOM prezes J. Gajek CTaTblH 9Ta COBepllIJ1.'la BHCTHKe, HO TaK:>Ke rrpe:>Kp;e pop;CTBeHHbIM .'leHHH J1 B Bcero HaY'IHOrO HCC.'lep;OBaHJ1H Cpep;J1 MHOrOqHC.'leHHbIX f .' ) CBOM 9TarrbI: H. Mappa. p;OK.'lap;OB C. A. pop;a HapO,LIHbIM, 9TOM oOpalIJ;aeT B pap;pyrJ1M orrpep;e- HB.'lHeTCR 9TMM Ha 06LIJ;J1M rrp06.'leMoM. ce6H H. J1 H. J1CC.'le- HeOÓXOp;J1MOCTJ1 BHJ1MaHJ1e Qe6oKcapOBa J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM M. B. CTa.'lJ1Ha 'ITO K H3bIKaM OT R3bIKOB JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT no B p;a.'lbHeMllIJ1X 9THoreHe3a, TOKapeBa MeTop;a B Tpy p;e MappH3Ma HeOÓXOp;J1MOCTb J1HTepecylOLIJ;HXCH H3bIKOBep;eHJ1Y! OT R3bIKOB MeHJ1 K H3bIKaM aBTopbl B KpH- COKpyllIalOLIJ;aR J1 B pa60Tax MeTop;a rrp06.'leM 9THOrpa¢J1'IeCKOrO HaXOp;HlIJ;J1eCH MapKCJ13Ma M. - HayKax. ITpoHB.'leHJ1eM y'IeHbIX J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT C'IeT rrpo06 HCTO- B "ITpaBp;e" O R3blKe J1CTOpH'IeCKHX Tpyp;ax. COBeTCKHX TeMy r. 3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3. C'be3p; reHe3a. HayKy p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX Ha 1950 B .'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X COOTBeTCTBeHHOfO B y'IaCTKe HOBylO CTa.'lHHa Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr- KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH 60Tax M. B. npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB. rry6.'lJ1KOBaHHaR TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3. Redakcyjny: 9THoreHeTWleCKHX y'IeHHe pa3BJ1TMe rr.'leMeHJ1, Hapop;HbIX 9THO- rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa J1MeeT OT R3bIKOB K H3bIKaM C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M: "H3bIK II.'le- Ha:O;J1J1, B03HH- �1286 "Ze studiów nad tekami Kolberga". O. Kolberga na następne pokolenie "Wpływ "Romantyc.zna i pozywistyczna postawa etnografów". społeczeństwa wobec kultury ludowej". I \ I iI : i l j ! " "Z historii terminów: ludowość, "Prace będące wych, lub rozprawy wykazujące kulturalnych na tle prac na wsi ludoznawstwo, wynikiem O. Kolberga etnografia, współczesnych zjawisko folklor". badań tereno- e w o l u c j i stosunków 13PYEJIEBCKH Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny, stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnografii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu, Poznań, dni·a 15 września 1953 r, Za Komitet sekretarz generalny • A. Nasz T A.UEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M ITPOBnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIllEHMJ.1 TPY,l(A M. B. CTAnJ.1HA ITO H3bIKOBE,l(EHMłO (KpaTKoe ITpMHI.J;J1nJ'IlVlbHylO 6JleM xapaKTepe M. B. CTaTbR TMqeCKM prezes J. Gajek I1CCJ'Ie)l;OB3HMR 3THoreHeTMqeCKMX COCT3BJIReT )l;JIR 3THOrpa¢MJ1 pJ1'ieCKOM Redakcyjny: 633Y 113J10>KeHl1e). CTaTbIR J1 CTaJIMHa oI.J;eHY1BaeT T. Ha3. BJ1CTMKe, HO TaK2Ke HOBylO CTaJIMHa 1'950 B HayKy r. npe2K)l;e pO)J;cTBeHHbIM O R3bIKe JleHMR B MCTOpJ1'IeCKMX HayKax. COOTBeTCTBeHHoro B yqaCTKe COBeTCKJ1X MHOrO'U:lCJIeHHbIX up;eoJIOrUQeCKJ1M • I reHe3a. CqeT pe¢epaT B A. 06palI.J;aeT TOKapeBa MeTop;a pop;a HapOp;HbIM, nOM )l;pyrMM anpe)l;e- U MCCJIe- He06xo)l;J1MOCTU RBJIReTCR MHTepecylOlI.J;uxCR C. no B pa- B )J;aJlbHeMrnMX 3THoreHe3a, 3TJ1M Ha rrp06JIeMOM. ce6R H. H. 06lI.J;UM BHJ1MaHJ1e 'Ie60KcapOBa UCCJIe)J;OBaHJ1R rrpOBJIeM M. B. R3bII<OBe)l;eHUJ1 OT R3bIKOB MeHU K R3bIKaM aBTopbI MeTO)l;a )l;OKJIa)l;oB HaXO)l;RlI.J;J1eCR B Tpy)l;e MapKCU3Ma Mappa. COKpyrnalOlI.J;aR Heo6xo)l;MMOCTb IIpoRBJIeHJ1eM yqeHbIX 3THorpaqmQeCKOrO CBOM 3TanbI: • Tpy)l;ax. Cpe)l;M 'reMy HayqHOrO MCCJIep;OBaHMR np06JIeM C'be3)l; Ha H. MappM3Ma JIJ1HrBJ1CTJ1qeCKMX M B pa60Tax )l;MCU;J1nJIJ1HaM YKa3bIBaeT )l;OBaHJ1RX M HayqHbIX M. - KpM- BeJIMKOe )l;eJIO He TOJIbKO B COBeTCKOM JIJ1Hr- M Bcero HapO)l;OB. B "ITpaB)J;e" KpJ1TMKa J1CJIe)l;ylOlI.J;aR 3a HeM JIJ1KBJ1)l;aU;MRT. Ha3. 60Tax 06 MCTO- npoJ1CX02K)l;eHJ1J1 ny6JIMKOBaHHaR 3TaCOBeprnJ1JIa M. B. yqeHMe CMernaHHOM npo- CTaJlJ1Ha 'ITO K R3bIKaM OT R3bIKOB 3THO- rrOp;TBep2KeHUR pa3BUTJ1e nJleMeHJ1, HapO)l;HbIX R3bIKa UMeeT OT R3bIKOB K R3bIKaM p;OKJIa)l;a J13'bHCHRlOT CJle.1lylOlI.J;UM 06pa30M: "H3bIK Ha- rrJIe- Hau;uu, B03HU- �1289 1288 KaeT pa3BMBaeTCR M BMTMeM O,D;HOBpeMeHHO C B03HMKKHOBeHJ1eM 06~eCTBa. 3TanbI cy~eCTBYIO~Me M.MeIOT COOTBeTCTBI1J1 B pa3BJ1TMM pO,D;hI, HaI..\J1M.). Pa3BYfTl1e CKI1X rpynn KaK BJIap:eJIb'łeCKMM Ka)Kp:aJl -rypbI M epeop:aJI'bHbIM Hapop:OB B p:OJI)KHbI x03J1iicTBeHHo-KY Toro Topble BbI,n;eJIJlIOTCJI cy~ecTBYIOT ,n;aHHoi1: TeppHTopHH Typax Hapop:OB, HoweHMIO tlecKHX K HRTJ1IO KyJIb'l'ypHbIX 'IecKoii MeTO)), I1MeeT CBBOIO cne- I1CCJIeI\OBaHMJI 3THorpaepHJI RBJIJlłOTCR C03,n;aHHblX pa3JIM'łaeT TpOnH'łecKyIO H )),p. TeppHTopHH, KOJIYf'IeCTBy Cxo,n;CTBa B HCTOpH- npOTYfBOOOJIOJKHbI 6YPJKya3Hoi1: 01'- J1CTOpHKOno- 3THorpaepJ1- J1CCJIe,n;OBaHJ1MB 3THorpaepHM. Ha TeMy 06pa30M rrpOJ1CXO)Kp:eHMR XPOHJ1KH, cpeP:HeBeKOBaJl 3THOreHeTYf'łCKJ1e CJIep:yeT B MHepax OT,n;eJIbHblX p:aHHble TO)Ke 06paTHTb J1 HapOP:HbIX Hapop:OB. xyp:O)KeCTBeHHaR 3aMbICJIbI. ,n;OJI)KeH apxeOJIOrYfqecKYfe Ky.TIbTypbI. cop:ep)Ka~YfeCJI CpeP:HeBeKO- JIYfTepaTypa 3THOreHeTJ1Ka rrpep:a- ,!\OJI)KHa co.n;ep6blTb Tl.I..\aTeJIbHO MCCJIe.n;OBaHa. WCCJIe,n;OBaHHJI 3THoreHe3a npJ1 Hapo,n;OB. ero 113JlO>KeHl1e). I apxaT". ., ycrrewHo KOTOpaJl pa3BHBaTbCJI 3aHJ1MaeTCfł TOJIhKO H3)"IeHJ1eM no pa60TaM B f ).: HacTORl.I..\eii M. O. K rJIaBe 'ITO pblX cy~ecTBoBaHHJI KOTopble nepe:mJ1BaIOT CTpOR TaK 3Tan Ha 6bl npo'ł. MHoro cpe,u.Yf HeKOTO- C'łJ1TaTb HanpaBJIeHJ1J1M nanaM 6yp)Kya3Hoii CTpOJl. cpe)),J1 caMbIX np06eJIOB MaTepJ1HCKHe BbIBO,n;bl "HJ13WHe" TeopHłO rJIy60Ko OCHOBaHYfJ1 3TJ1X 6bl HeHC- ,u.OKa3a- rro,u.pbIBaeT HeBCe06~J1M MaTpJ1apXaJlbHOrO M. HMeeT cqHTaeMOro nOJlY'łHJlJ1Cb Ha3blBaeMble nOJIO)Ke- MaTpHapxaTa CTpOJl 6bIJlO a6co.TIIOTHO HeKOTopbIM 'ITO BCTpe'laIOTCJI CTaporo ,I\a)Ke no OCHOBHoe Hapo,n;oB CTpoeM. J1 B 3TOM CJIy'łae npe,u.rrOJlaralOT, xaTa CTpOR "MaTpH- He.n;ocTaToK MaTpJ1apXaTa, B03MO)KHO po,u.oBoro TJ1H, o,u.HaKo C1'OpOH. MaTpHapXaJIbHOrO Bce06l.I..\HoCTJ1 B ,u.OKa3aTeJIbCTBaX J13JIo:me- Tpy,u.a np06JleMbI rrp06JIeMaTJ1KH cOBpeMeHHblx .n;peBHJ1M 06l.I..\eCTBeHHblM epOpMbI YfHTepnpeTMpyeT 06cy)K,u.eHHIO nepBo6blTHbIX a6COJIIOTHOii TeM, paccMaTpHBalO- III OTHOCHTeJIbHO meritum Yf rro,u.Jle)Ka~J1X TeJlbCTB aBTop OCB e H a H nO,u.'łepKHBaeT, HblX B e H a, CHCTeMaTH"'łeCKOe 1948). fJlaBa HJ1e oc a TaK)KO (MocKBa-JIeHHHrpa,!\ \ • O. K M. MaTpYfapXaTa, II H 3HI.J;J1KJIOrre,u.J1"'łeCKH-HcTopHorpaepJ1qeCKOrO paCbI PeJIHKTbl KyJlbTypHbIX pa3BH06paTHble HayKH. OT'łeTJlHBO MaTpHapHapo,u.OB MaTepJ1Ka. CJIe,I\yeT MoryT co,n;eMCTBJ1J1 3THorpaepm.1, KyJIbTypbI HHe KyJIbno pe3YJIb1'aTOM 'ITO KO- OT'-leT l.I..\YfX np06JIeMy 06I.I..\J1X M pa3JIH'łHbIX Ilop:qepKHyTb, rrpJ1HI..\MnHJlJIbHO apxeoJIorHeii co,u.ep)KM.T Ky JIb- MCTOpYfKO-CpaBHMTeJIbHblM 06JIacTRx op:HaKO CpaBHJ.l:TeJIbHbIM BHJ1MaHJ1e Ha p:aHHble }KaT n o s 3JI.eMeHTOB. Hapop:aM, 3THOrpaepM'łeCKHX J1 Bblp:eJIeHHble Bble t h KOHKpeTHoMy B TaKHX KpyroB, (KpaTI~oe TPY)lOB. (pO)),OBOM, pa6o- WKOJIOM. y'łHTbrBaTb HHJIX e apKTYfqecKyIO, KyJIbTypHbIX 'reppHTOpYfH paCCMa- fJIaBa COBeTCKaa 30HbI: JKYfBY~HX TEOPMH MATPMAPXATA B OCBEIII,EHMM COBETCKMX HAyqHbIX Ha- 3THJ1'łe- 3TanOB, MCTOpYfKO-KyJIbTypHble rrpOI..\eCCOB. CJIep:yeT Ky JIbTypHbIe KaK 6JIaro,n;apR cocep:HYfM nOHI1MaeMbIX epopMaI..\YfJ1, nOJIb30BaTbCfl JIbTypHble KpOMe TaK 3THorpaepl1'łeCKl1e OI.J;eHKe KyJIbTyp J13bIKa CTpOM). nOHYfMaeMaR Ky JIbTYPY. pa3BYlTJ111 (pO,D;bI, nJIeMeHa, MCTOpM'łeCKHX nOCJIe,D;OBaTeJIbHbIe rpynna, I..\MepM'łecKyIO MeTop:OM. Yf nepeMeHbI. npOYfCXO,D;JlT B paMax TpJ1BaeMbIX B 06~eCTBa: KY JIb 'łMIJ;Kl1 E)KJ1 pa3- YI no.n;'łepKHYTb, C orOBopKoii H 60Jlee 'ITO TeOpHJI HJIH MeHee BbI,u.aIOl.I..\erOCJI B CneI..\HepJ1'łeCKJ1X KOHKpeTHbIX coxpaHReT MaTpJ1apXaTa, OTHOCJ1TeJlbHO 6e3yCJIOBHo:i1 BCe :me H H,u.eOJIOrJ1'łeCKOe CTpOJlX CBOe rJIy60Koe, 3Ha'łeHHe. nOCTaBJleHHaJl Bce06l.I..\HoCTJ1 3Toro 3Ha'leHHR nepB06bITHoi1: )KeH~J1HbI 06~J1HbI TeOpeTJ1qecKH-no3HaBaTe.TIbHOe - �1290 BbIBO,[lbI rrOJly'-IeHHble JIHTepaTypHbIX H HCTopHorpacPH'-IeCKHX MaTepHaJIOB H rrpHHy:tK,[IalOT nepe,LIOBbIX B BH,[Ie Ha CHOBaHvU1 MaTpv1apXaJIbHbIX 3THorpacPH'-IeCKHX Hac COrJIaCHTbCfl rrepB06bITHbIX rrpaBMJIbHOrO ee 6JIeMbI B rrpe:tK,LIe Bcero o606r.u;alOr.u;eM nO,LI'-IepKHyTb, 3Ha'-IeHMe J1 pa3,L10 60JIbIIIe rrOHH:lKeHMfI, rrpHcyr.u;eMy -, MbI He:tKeJlM B n03,L1HeMIIIMe 06pa'30M CyTb Hy:tK,LIaeMCfl O,LIHaKO BrrOJIHe yfl'CHfleM 3Tanax TaKMM pa3BMTMfl, meritum OCHOBbI cOBoKyrrHocTM 60pb6bI .,MCKOHHoro 3TMX rrpeMMyr.u;eCTBO TeopMfI CTpOM, orrMpalOr.u;MMCfl Ha HOCTM rrpOM3BO,LICTBeHHbIX v'IerMpOBaHHbIM rrp06JIeMa: My:tK'-IHHbI - CBfl3aH C ee ,,'-ITO 3'1'0 MCTO- po,n;CTBeHHbIX BrrOJIHe - 3'1'0 M B TO:tKe BpeMfl B KJIaCCOBOM o6r.u;ecTBeHHo-3KOHOMM'-IeCKHl1 "MCKOHHOM" MH,LIMBM,LIyaJIbHOM co6CTBeH- Cpe,LICTB, KOTopafI, HeKOTopbIX COBMeCTHO C npMBHJI06r.u;eCTBeHHbIX MeHH. IIpM3HalOT \ 'l l I • l COBeTcKaH 3THorpacPHR: 2. CTp. 12. 1953. BO BpeMJI IIJIaTOHa ee rpyrrrr, rraTpMapXaJIbHOrO BeJIMKOM 3pbI M ApMCTOTeJIfI Bce peaKL\MOHHbIe 6MJIJ13aL\MM -cyr.u;eCTBylOr.u;J1X rraTpMapxaTa" J13'hflBJIfleT 06r.u;eCTBeHHoe Hay'-IHbIe TPOpeTM'-IecKylO 3Ta Of];HOBpeMeHHO M M,LIeOJIOrM'-IecKylO CyTb TeOpeTM'-IeCKM He Hay'-IHafl Bepy TeOpMJI npOv'IeTapMaTa JIeKTMQeCKOM M 06'heKTMBHoe TaK 3BOJIlOL\MOHHOM 06CTOflTeJIbCTBO, rrOJIHOL\eHHylO 6bIJIa (KocBeH), Bepa '-IeCKOrO TMKe. yCBoeHa KaK TaKMe peBo.TIlOL\MOHHbIM OHa 6a3MpY~T MMpOB03peHMM. CMJIy, KOTOpylO yCJIOBMfl rrOJIHOrO CMJI :tKeHr.u;MHbI cyr.u;eCTBOBaJIM y:tKe l.IeJIOBe'-IeCTBa B 3rroxy OHa Ha rrepBo6bITHOM MO:tKHO C06010 ocyr.u;eCT- yCJIOBMM '-IeJIOBe- pa3BMTMfl M MCrrOJIb30Ba- 6e3KJIaCCOBOM YCJIOBJ1fl pa3BMTMfl ,LIMa- rrO,LIHMMaeT HeO,LIHOKpaTHO B MCTOpMM rrepeIIIHMe rrOJIHbIe BpeMeHHOM :tKeHr.u;MHbI C03,L1aeT COBpeMeHHbIM Hay'-IHbIM TeopMfl ,D;MaJIeK- '-ITO :tKeHr.u;MHa rrpe,LICTaBJIfleT 06r.u;eCTBeHHylO 6bITa. COCTaBJlfleT yCKOJIb3HyTb BMTb 3aBMCMMO OT 3KOHOMJ1'-IeCKM-06r.u;eCTBeHHbIX HMfI B CTa- "MCKOHHoro TeOpJ1M M n03TOMY M CTapaeTCfl HaBpe- B MeTacPJ13M'-IeCKOe, 3Ta TM'-IeCKOM, J1CTOpMKo-:mOJIlOL\MOHHOM np06JIeMa MaTpMapXaJIbHafI CTpOfl, HarrpaBJIeHJ1fI, TeOpJ1fl My:tK'-IMHbI. 3Ta ,LIO HaIIIero 3aJ1HTepeCOBaHHbIM OTHOIIIeHMM. npeMMyr.u;eCTBO CTpOH. KJIaCCOKOro BrrJIOTb CJIy:tKar.u;He rOCrrO,LICTBylOr.u;MM KJIaCCaM, 0611\MHbI. M MCnOJIb30BaHMfl Te- CMJI CO- 6e3KJIaCCHbIM CTpOJ1, COL\MaJIM3M J1 KOMMyHM3M. ~ fJIaBa IV ABTOp paCCMaTpMBaeT MeHKO B KpoMe B M OM Tpy,LIe aBTopOM B 3TOM Bcero rJIaBe Ha6pOIIIeH np06.neMaTMKy reHe3Mca OCHOBaHMM BbIBO,LIOB II. "IIepBo6bITHoe 06r.u;ecTBo" O'-IepK 3Tarrax II. (M3,L1. VI OCHOBHbIX rrepeMeH EcPM- 1953). rrpOMC- cPOpMMpOBKM '-IeJIOBe'-IeCKOrO 06r.u;eCTBa B CHO- 6 p O .n;fl :tK H M '-I e C Kor rr p M M M T M B H O M '-IeCKOe .0cHoBaHMe O CO6 M OXOTbI Mor JIM CbIrpa Tb :tKM3HM nepB06bITHoro P a T e JI b C T B a Tpy,LIHO HaMTM '-IeTKOe ,LIJIfI pa3,L1eJIeHMfl :tKeHr.u;MHbI He cTBeHHoM Ha B cor~MaJIbHOM rrOJIO:tKeHMM :tKeHr.u;MHbI B Te'-IeHMM MCTOpJ1J1. rrepBbIx IIIeHMflX rrpe:tK,LIe ero Toro IIIe,LIIIIMX 3Toro \j L\apcTByeT C 3rrOXM MaTpMapxaTa, O'-IeBM,LIHbI. TeopHfl cyr.u;eCTBylOr.u;ee l B03HMKHOBeHMeM B HeKO- MCTOpMM. ,LIOKa3aTb .1 C '-IMHafI y'-IeHMeM IIOTeXMH rraTpMapxaT" rrepBo6bITHOM 0,[l06pJIeT M3 l + TeopMfl TOr,LIa ce6e rOBopfl: MaTpMapxaT "MCKOHHbIM cTpeMMTcfI nOJIO:tKeHMeM CTpOfl CHOIIIeHMM ,LIBYX TeopMM rraTpHapxaTa" 3Ta MJIM M. li1. 06CTOflTeJIbCTBO KOJIJIeKTMBHoro 06pa30M KaK r rrOHBJIfIeTCfI 3aTo 3Ha'-IeHJ1e ro- TaK •l rrpo- CJIe,LIyeT rrpOM3Bo,LICTBa, Ha,LICTpOMKOM. rrpOM3Bo,n;CTBeHHbIX COOTHOIIIeHMM".I) BpeMeHa, C opraHM3aL\MeM MCTOpMfl rrepB06bITHoro O,LI06pfIeT CTpOfIM 3TY epy. BM,LI pO,LIOBOrO CTpOfI MMeeT M C opraHM3aL\MOHHOM BbIJ];eJIeHMfl 06r.u;eCTBe. He MbI rrO,D;'-IepKMBaeT 3'1'0 rrpMHL\MrrMaJlbHOe Borrpoc KJIaCCOBhIM rraTpHapxaTa. B TaKOMCJIy'-Iae ,LIOJIrHX HacTyrrMBIIIHx HCCJIe,LIOBaHHM rrOCTaBMM peJIfITMBHO BpeMfI TeCHhIM CHOIIreHMfIMM TOpbIX '-IeM BO BpeMfl 06r.u;ecTBa. nepBo6bITHoe L\eJIafl KOr,LIa 3TOM TeOpMJ1 B rrOHHMaHHJ1 L\eJIOCTM MCTOpMH pa3BMTMfl OH caMbIM pMfl 3rroxa, pfI,LIOM C MHOrOBH,LIHOCTblO crre- xapaKTepMCTHKe '-ITO H '-IeJlOBe'-IeCKOrO B BeJIHKafl cyr.u;eCTBOBaJIJ1 rrpJ1HL\HrrJ1aJIbHO BO Bcero E'CJIH B HaCTOfIr.u;MM 3Tarre pa3BHTHfl 06r.u;eCTB cyr.u;eCTBOBaJIa rOpa3,L10 60.TIbIIIe, rraTpMapxaTa fIBJIeHHM- '-ITO B HCTOpHH 3BOJIlOL\HH rropa60r.u;eHMfI C B03HHKHOBeHHeM H KOTopbIe TeM, :tKeHr.u;HHbI, L\McPM'-IeCKHX cPOpM, 6bIJIO TbICfI'-Iev'IeTMM c HX apXeOJIOrH'-IeCKHX HeorrpOBep:tKHMbIX '-IeJIOBe'-IeCKHX 3Tarra COL\v1aJIbHOe 3Ha'-IeHHe ,[IaHHbIX, peJIHKTOB. 1291 Tpy,LIa no rroJIY. M C a- 3KOHOMM- BCJIe,LICTBJ1e BbI,LIalOr.u;eMCfl pOJIM B 06r.u;e- '-IeJIOBe'-IeCKOrO CTa,LIa. My:tK'-IMHbI. �129~ 1293 6JIarO.zlapR MX qm3M'-I:eCKOM CTBO B MCnOJIHeHMM TaKMX He 6bIJIO TaKLKe .zlpyrMx BaTh cneQMaJIbHoMy LUMHbL HBJIeHMR BepORTHO, naMH CąHTaTbCR KaKaM CBoeM ąeBaR nOJIy'łHJIa BbI.zlalO~e~MCR }KH3Hb li B 3THX RBJIeHHR npe.zleJIax npou;eccax. BHTHH, H y q,H3HąeCKHX CHJI onpe.zleJIRJOLUHM ąeJIOBe'łeCKOrO ,,3BepHHbIM CO6 H 3aMeTHO KO- MHoro- KOTopora BCTpeąaeMbIM npeHMy~ecTBo ~J1Ha caMQOB caMKa, O X a T H H K O B, He CTpOR rHnoTeTHąecKaR KocBeH ąeJIOBeKy xapaKTepHaR BaHHeM HylO JIarepR. pOJIb K O JI- nOJIO}KeHMe BonpeKH rpynnbI 6bIBaeT "HC- CKopee LKeH- B3rJIRp;y npeHMYlUeCTBeHHO ,C 3THM 6bITa CTOpOH T. 3H. BbICIllHX Ma- 'ITO BO}K.zleM Ha:tr- ,,6bIJIa yCJIOBHi1 aHaJIOrHąeCKHX LKHBOTHbIX 3peHHR pacnpOCTpaHeHHoMy COrJIaCHTbCR peKoHcTpyKQHR reHe3Hca 6Y.zlTO, C TOąKH BO}KaKOM HeJIerKo np06JIeMy MHeHHeM. ąeJIOBeąeCKHX LKH3HH 06e3'bRH, HaM60JIee y KOTOpbIX MycTbepcKOM .,O'łepKH J1CTOpJ1H nepBo6bITHOH KyJIbTypbl. MocKBa BbICOKO pa3BHTaR 06paTHJI 06~HHbI H OCHO- BHHMaHHe Ha BaLK- BepORTHO, HaXO,!lHJIaCb ąHHOM: Ha o.n;HHaKOBbIM 06lUeCTBeHHOM ypOBHe. 'łHHalOlUHMCR CJIOLKHbIM lUHHa lUy, yLKe pa3.n;eJIeHHe co6HpaeT nJIO.zlbI, op;e}K.zlY H T. n. .zleJIeHHe TpY.zla MY}KąHHbl HHeM - npe,llnOCbIJIKU 4eCKHe 06pa30M K O C Be 06'be.n;MHeHue nepBo6bITHoro raMHbIM, Be,n;eT K TOpbIX rpynnbI YBeJIHąaJIO BaLKHoMy CJIyąaRX 06lUeCTBO. CTp.526). oólUecTBeHHoe X03RMCTBOM E H q, H M e H K O He - H3 LKeH~J1HbL COCTaBJIRIOT o6lUecTBeHHo- 3KOHOMH'łeCKHX. 6pO.n;RLKHH- C03.n;aBaJIO yCJIOBMM nporpecnOiTIOLKeHHR LKeHlUHHbI, 60JIee KpyTIHble 3K30raMH'łeCKHe 3HaąeHHe. ITpoQecc npeo6pa30BaHHR HJIH rpynnoBoro MOTHBHpOBaHHbIM 06lUeCTBeHHoMy 3Ha'łeHJ11O LKeH~HHbI, "Ha'łaJIbHHQ nOCeJIeHHe nOKpOBHTeJIbCTBo. KOTopoe 6paKa pop;a". cynpyroB Eaxoq,eH Ha MaTpHJIHHeapHbIM ITpHHa.n;JIeLKHOCTb LKeH~HHbI H~·JI. 'ITO COJ03 "npaBa", 3noxy. .n;o6bJBa- (TaMLKe Op.zlbI Ha He60JIbllIVle COQHaJIbHOrO .n;aLKe K KyJIbTy MaTpHJIOKaJIbHOe 06pa30M nH- 3'1'0 pa3- OCHOBHble 3KOHOMH'łeCKHe B03HHKIllHe npOMJ1CKYHTeTa 6HOJIOrJ1ąeCKH rJIaBHbIM nOJIOLKeHHR B ee 245). LKeHlUHHbI rpynnbI 3HaąeHHR npHrOTOBJIReT CTp. nOJIOLKeHHR H OM C Ha}KH3HH TpY.zla . ./KeH- cOQHaJIbHOrO q,aKTopbI, pa3BJ1THR o6pa30M B OpHHbRK-COJIIOTpei1cKylO .zleJIeHHe nepBo6bITHOM KOv'weKTHBbI LKHJIH~e, 06lUeCTBO, KOJIJleKTUBHblM HOBoro C MyLK- ITapaJIJIeJIbHO H MyLKcKoro epOpMHpylOTCR B03BbIllIeHHR npHąuHY 3H.zl0raMHąeCKHe CHBHoro 3aTO yCTpaHBaeT yBeJIH'łHBaeTCR fIO.zląepKHyTbIe ITpeLKHee LKeHCKoro OXOTHJ1KU 3aHUMaJOTCR TaKHM BTOpylO 60JIee (ITepBo6bITHoe nHIIJ;H, }KeHU~HHhI - 400). H Bce- RBJIeHHM . Op,!lbI, nOCeJIeHHeM nOHHMaHHR B nOJIOLKeHHHLKeH- nOCeJIeHHeM M e H K O CHJI rpynnax. naJIeOJIHTa C ce30HHbIM 3TMX 3KOHOMH'łeCKHX ./KeHlUHHa HMeHHO 2) M. O. KocBeH: 1953. CTp. 23. MJIa.zlIllerO E ep H IT. IT. 06lUeCTBeHHbIX 'łeJIOBeąeCKHX He.n;OCTaTOK OTąeTJIHBOrO a x O T a, ('O'łeTaJO~aRCR opraHH3aQHOHHble npe.zlnOJIaraeT, 'łeJIOBe'łeCKOH H Ha6JIIO.n;eHHR '6v'IH3KHX opraHH3aIJ;HM pa3- nepeMeHRJIOCb. paCCMaTpHBaeT }KHBOTHbIX He caMeQ".2) H HCXO.zlR, KaK My}K'łHHa", .zlHKHX '-leJIOBeąeCKOM BbICIlleH a T e JI e H MaTpHapxaTa". 'leM B lP.JIbHei111IeM H no.zl 3a~HTOH npHHIJ;HnHaJIbHO nepBo6bITHOH "CTap;e 'ITO nepBo6bITHbIX 3aMe'łaeM RBJIHIOTCR .n;OCTaTOąHbIM YKa- pOJIH, KOTOpyJO CblrpaJla RBJIRJIHCb, CTa.zla, cpep;H P Boo6lUe KOCBeHa - paCnOJIOLKeHHR .n;JIR 0611IeCTBeHHble HH.zlHBH.zlyaJIH3M", KOTOpbIX npe.zlnOJIaraTb, TpHapXaJIbHOrO KOHHoro y CTp. K OCB e H 60JIee B caMbIX nOJIY B03HHKaJIO ąJIeHOB B npe.zleJIax }KeH~HHbl no caMQOB peKoHcTpyKQHH ~HHbI, 6JIarO.zlapR BocnHTbIBaHHIO .zlJIR MHpHO-HCTopHąeCKOH 6a30H ITocToRHHaR npeHMYlUeCTBO 3aTeJIeM rpyn- KOTOpOH nOJIOLKeHHe, 3aMeTHO 6bIJIH, He MOrJIH 'łeJIOBeąeCTBa B LKeH- caMKaMH. JI e K T H B a rpynn pa3BHTHR q,aKTopOM BbI.zleJIRJICR CJIe.zlyeT B 3TH Ha,!lCTpOMKH, 6HOJIOrH'łeCKHX 'łeJIOBeKOo6pa3HbIX, Ha,ll 06pa30M. He 6JIarOnpHRTcTByeT Ba}KHbIM B3aHMOOTHOIlleHHR ąeTKO MaTepJ1HCTBa 3H.zlOraMWleCKVlMM cneQHaJIbHOe pOJIH CKopee H nOJIOLKeHHR nOTOMCTBa. COOTHOllIeHHR BepORTHO, y 6bI npeMMy~e- q,yHKQMM. MOrJIM 6bI CO.zleHCTBO- npHpOCTa 3Tanax H.zleOJIOrH'łeCKoi-i: ąHCJIeHHOrO KOTopble nepBo6bITHbIMM B nepBo6bITHbIX }KeHLU,HHa BepORTHO COQHaJIbHOrO eCTeCTBeHHoro HenOCpe.zlCTBeHHbIM JIH60 MMeJIH npM'łMH, BbI.zleJIeHHIO npVlHMMaeMbI caMblM CMJIe, LKe 3KOHOMM'łecKMX po.n;, B HeKO- (ITepBo6bITHoe K .zlpyroMy rapaHTHpyJOT npaBHJIbHO MOrJIO B03HHKHYTb 3K30- po.n;y, eM no.n;'łepK- .n;a}Ke B 3H.n;O- , �1295 1294 raMJ1'iHoi1: CeMbe, raMW"leCKHX ITo KpyI1HbIX MHeHHłO BOBaHHH TepHKe.. KpOMe 3HaqeHHe He rHnOTeTJ1'ieCKHX CTapaJIHCb 3THX H ~pyrHx HCTOJIKOBaTb (Hanp. OXOT- peKoHcTpyKLJ;Hi1: H306pa>KeHHH BCTpeqaeMble H306pa>KeHHi1: cy~ecT- naJIeOJIOrJ1'ieCKHX nJIaCTHqeCKHe OpJ1HbHK-COJIłOTpeMCKOM, 6bI npaBi':lOnO~06HH CTpOH Cpe~H OTHOIIIeHHM, KaK >KeHHH >KeH~HH-rrpe~KOB 3K30- KOJTJIeKTHBOB. CBH~eTeJIbCTBYłOT nepB06bITHbIX enOXH .:vlOrJIO TOJIbKO B yCJIOBHHX E ep H M e H K O, B nOJIb3Y MaTpHapXaJIbHOrO HHKOB - H3 HO pa3BHBaTbCH Ha >KeH~HH CTapOM Ma- Herrocpe~CTBeHHoe MarHqeCKOM LJ;eJIbłO), MaTepHaJIe, Harrp. BOCTO~bIX H3~eJIHM Koe I •• I Bo 3HaqeHHe MOrJIM 6bITb B ~epeBe. ~OKa3bIBaIOT, EepHMCHKO 3rrOXH epopMaM. crrOpa~HqeCKHe HaXO~KH qTO 3TOT THrr H306pa>KeHHM COOTHOIIIeHHe CTpOH, KaK MOr ~aBaTb (ITepBo6bIT. rrpe~CTaBJIHeT TpJ1apxa.nbHoro B MeHee rrpOqHOM CrreLJ;HepHqeCKHM CTHJIb n.JIaCTHqeCKHX Ma~eJIeHCKOM a6CTpaKTHbIM BCHKOM Cv'lyqae Bblpe3aHbl rrapaJIJIeJIbHOe He CHMBOJIHqeC- 06~., HCqe3 527) .. CTp. )KeHCKHX epHrypoK, 6eccJIe~o . TOTeMHCTHqeCKOrO H Ma- J1 CKpe~HBałO~eeCH HB- ,1JeHHe. . 1 TO Bce-TaKH, MaTb 'I il li HCKYCCTBa, HHMaeTCH rpynn YKa3bIBaeT, JIHIIIb raHH3aLJ;HH y>Ke Ha 6a3e qeJIOBe'ICCKJ1X - MHpOBKH HOBOro KapTHRa BbIBaeTCH 06~HH yCJIOBHHX JIHIIIb C HCqe3aHHeM qTO 3noxy. I PaCCMaTpHBaH EepHMeHKO 6 bI T H bI X B ITo 06~HM MeHKO e~e rrJIaCTHqeCKOrO >KeH~HHbI - BJ1HX epop- MaTepH. rrpe>K~e K OTHoIIIeHHi1: E ep H M e H K O 3aTYIIIe- TOJIKyeT TeM, qTO B HeKOTopbIX OpHHbHKO-COJIIOTpeMCKOM (ITepB06bIT, MOrJIO 06~., CTaTb cJIa6ee. 518). He- rro MHeHHIO· E ep H M e H K O, !\10- E ep H M e H K O paMOHax COqeTaeT KOCTHHbIX 31'0 HBJ1aHHe H3~eJTHi1:. JI!306pa .. o6pa~aeT CTp. QHHbI, 3THX HapO~OB: Hbli1: KJIHMaT 82 B ceMbH, rr e p B 0- Y III M e H O B, yCJIOBHHX 06~yIO 6bITa Op~bI ••." rrpaBHJIbHOCTb, ~aeT H (IIepB06bIT. Ha ~pyro:i1: - 6bITa 547). qTO "B EepHYCJIO- OXOTHHKOB... 06~., - Ka>KeTCH, B 392-3). CTp. acrreKT 3TOM qTO ero CBH3H npoTe3HC B pa3py- MaJIO y6e~HTeJIeH aBTOXTOHHOCTH HeT HMeHHO H He He,n;opa3BHTHH CTpaHax . COCTaBHTbCrreLJ;HepHqeCKHe pa3BHTHe reorpaepHqecKoe He CHJIa (CTp. naTpHapxaTa HerrpJ1HY>K,n;aIO~HM 3BepH 6pO~H>KHHqeCKOrO O,n;HaKO, HaM CJIe~OBaJIO 6bI TOpM03HJ1H c06HpaTeJIbCKOM rrOJIO>KeHHH >KeH~HHbI BHHMaHHe 117). ąYMaTb,qTO 517) ..LKeHII:lHHa CTp. c06HpaTeJIei1: ~pyroro cPOpM B 3THX 1. TPY~HO OTHOIIIeHJ1M H JIHIIIb TpaHcrropTHaH rrpHHLJ;HnHaJIbHOM HTorH, 6bI 06~., BJIJ1HHHeM KOJIOHH3aTopOB KOTopble KpyIIHoro E a JI J1i1:LJ;e B, (ITepBo6bIT. aBCTpaJIJ1i1:cKoro MaTpHapXaJIbHbIX t KaK rrepB06bITHoi1: (OqepKH, ITO~BO~H H a i1: 6 O JI e e pOJIb B HX rrepB06bITHOM, nO~qepKHBaeT npOTHBOpeqHT oce~- B 60JIee CTp. pa3 IIIHTeJIbHbIM MeCTHOCTJlX rrpe>KHHX K HHM". X03HMCTBe. B03HHKHOBeHHH HCQe3- P E ep H M e H K O: ,,6bIJIO My>KqHHe OCB e H 6JIeMbI. B CT H Ma~eJIeHCKYłO, rraTpHJIOKaJIbHoi1: BpeMeHJ1 MaTpHapXaJIbHbIX rrpe~rrOCbIJIKH_ nOCeJIeHHH Bcero A e CT B 6pO~H>KHJ1qeCKOrO r.naBHoi1: rrapHOM C OB P e M e H H bI X He3HaqHTeJIbHYIO OHa CJIy>KHT KO- OpHHbHK-COJIłOTpei1:cKyłO np06JIeMy J1 ,n;p. BbIpa>KeHHe H OXOTHJ1'ibeM 06~eCTBa YKa3aTeJIeM O6 ~ HaXO~RTCH Ha rryTH TOr~allJ- rrpOHBJIeHHH cpe~H OHH He rrepe>KHJIH po~a. >KeH~HHbI e ~ ~ o B 3rrOXH pa36HpaeT BCTpeqaeMOM ~rpaeT BbICKa3bIBaeTCH OP.~bI. H306pa>KeHHM, B HeKOTopbIX l qeJIOBeqeCKHX )KH3HH TIpOLJ;eCCrrpe06pa>KeHHH H3 3nOXH MHHMbIM, op- MOrJIO npOH30MTH rraMHTHHKax MaTpHapXaJIbHbIX 3H&qeHHe ~OCTaTOK >KeHCKHX >KeT 6bITb BpeMeHH Ma~eJIeHCKHe COCTOHHHH peaKLJ;HIO nepBo6bIHoro HaM60JIee H306pa>KeHHM MO>KHO 3aMeTHTb B 3a- CMbICJIe CBOHMH 3K30- x03HilcTBeHHoM COLJ;HaJIbHOrO nOJIO>KeHHH OXOTHHqeCKHX rrepe~BH>KHble 3THX CqHTaTb M Ma~eJIeHCKYIO .JIbIXpO~OBbIX BceM BepOHTHOCTH, KOHKpeTHbIX MaTpHJIHHeapHoro HOBeBHe )KeHCKHX EBpa3HH B 3TOTeqeHHeM B epOPMHpOBKe 6bIJIO norry JIHLJ;HOHHble HBJIeHHH, CJIe~yeT IIoJIo>KeHHe OHO nJIaCTH- BHHMaHHe KOJIJIE'KTHBOB. c03HaTeJIbHyIO COXpaHHJIHCb >KeH~HHa- 3BOJIłOLJ;HOHHOM 3Tane OTHOIIIeHHHMH, H paBHOBeCHH nepBOHa qaJIbHble HCKyccTBa 06~eCTBeHHoe B nOJIO>KHTeJIbHOM nonYJIHLJ;HOHHbIMH yCHJIeHHH CJIe~OBaTeJIbHO, TOpOM no Bcero TeM HapO>K,n;aIO~erOCH qTO MaTepHHCTBa. 3K30raMHbIX, HHX nepe~oBblx BepOHTHee TOJIbKO B HeKOTopOM HHTepeCYIII~HXCH raMHbIMH B >KeH~HHa, np06JIeMaTI1KOM B03HHKHYTb Ha qTO COCTaBJIHeT O~HY H3 rJIaBHbIX qeCKOrO II epaKT, 3HaqeHHH >KeH~J1HbI OCHOBbI, TerrJIbIM K rrOCeJIeHHłO. B03MO>KHOCTH rrpHcpe~H HJIJ1 yMepeH- 2. He~ocTaToK opraHH3aLJ;HJ1 60JIbIIIOM �1296 1297 OXOThl H :3RMCTBO. yCTpoi1cTBa 3. JIarepeM, Pe3YJIhTaTOM 6pO,D;H:>KHl1'·me rpynnbI Hhle OpraHH3MbI, B C06HpaTeJIbHHlJ;hl pa3BHTaR, no KOnJIeHHe KaK BaJIHCh C.TIOR. 31'0 OXOThI, CKOM KyJIhType nOJIh30BaHHR 6hITHhIX i :i Mory'-ll1X 'I .'1 ? JIarepl1. BbIClllero oGpa30M H B He MaTpHapXaJIhHOrO eM CB O )KeHl1e n p aB ) Hl1M, He .n eH lU!. MaTpl1apXaTa, - MO:>KHO l1 JI b H O r O K Y JI h T Y p. JIl1HJo1l1BblCKa3aHHoro nepBO- npe,D;nOJIaraTh HJo1ClllerO '-leM yTBep:>K,D;aeT C n e lJ; H ep 11K 011 nOJIHOe 3Tana pa3Bl1THe 31'0 y)Ke n e p e ,D;O- nOCJIe,n;Hee EaxoepeHoM B 3noxy npaBI1JIhHOCTJ1 npe,D;JIOy6e:>Kero peJIRTJo1BHOM Bce06~HOCTI1 npl13HaHHR B COOT- MO:>KHO C'-Il1TaTh p a 3 B l1 T l1 R BH,n;hI, M. npo'-l. O'-lepKl1, coe,n;Jo1HRTh ero 3eMJIe,n;eJIHe 117) CTp. He KyJIhTypax, C Be- MOrJIO nepeJIOMHhIM BepORTHO, o,n;- 06pa30- 6hITh epaKTopoM BhJ,D;alOll.(ei1:cR pOJIJo1)KeHll.(J1HhI B nepe,n;OBhIX y:>Ke - B '-ITO 3Tanax OpraHJ13aIJ;110HHoi1: OXOThI. B03RBJIe- ~noro RB- H O r O .C T P 3HreJIhca. B HbIX npe,D;nOJIaraTb epOPM MaTpl1JIl1HeapHOro CTOl1MOCTJo1 MaTpl1apXaTa nOBo,n;a 11 He06xo,D;I1MOCTh n p 11O C T a H O B JI e H H hl X Toro MaTpl1apXaTa, I Ma,D;eJIeH- npOTl1BOnOJIO)KHO, C'-Il1TaTh KocBeH, 3eMJIe,D;eJIJ1R MOrJIJo1 pa3BI1THJ1 MOThl:>KHOe ITepeXO,D; OT MaTpl1apXaTa YCJIOBI1R B B nOKa Kpyn- nOCTORHHble KaK HO KpynHoi1:, nOCeJIeHl1lO OXOTa. 113 MOThI)KHOrO pa3Bl1Thle KyJIhTOM. np01130'lliJIO Cy~ecTBo- YCTpal1BaTb HO BepORTHO B pa3Bl1Tl1H IIp113HaHJo1e <paKTa OTpHl..\aeT pa3BH- rrOJIO)KeHvU1 )KeH~l1HhI. Hapo,n;OB n e p B O 6 hl T H hl X HHKHOBeHl1R. TOJI'-IYWB. :>KeH~l1HhI. B03HJ1KlllJ1e Hai1:60JIee K lJ;eHH011 pa60'-le:i1: COl..\HaJIbHOe nOJIO:>KeHl1e, ,n;o CJ1X nop BhI,D;eJIeHl1R 06ll.(eCTBeHHoi1: KyJlhTyp HaKJIOHRlOUJ;ee ,D;eJIaeT )KeHll.(l1HY 'CO,D;ei1:cTBoBaTh O,D;RaKO (cpaBH. . pa3pelllalOT aBTopOM CTpOR ,D;eHl1R O nporpeCCl1BHOM 3TanOB. OXOTa YCJIOBJ1RX MaTpl1apXaJIhHOrO CJIe,D;yeT no O np110CTaHOBKe '-leM y COBpeMeHHhIX HHX, p a 3 B Jo1 T J111. BMeCTO n p O R B JI e H Jo1 e M B hl X y 3noxe RBJIeHl1e cpe,n;l1 BeTCTBYlO~l1X " ~I j '-leM 1136eraeMhIX BhlcTynalO~eM ero n03BOJIReT pa3Bl1Tl1e 6yp)Kya3Hhlx MHl1MOe HBJIeHl1e ! nOCTaBJIeHHaR B OpHHhRKO-COJIlOTpeMCKOM TaKl1M BaTh reTaTHBHhIM pO,D;a 06~eCTBeHHble 3Ha'-leHl1H HapO,D;OB. 31'11 06CTORTJIhCTBa 60JIhllll1HCTBO nepB06hlTHOCThlO Ha- ee rpynn, 3aHRTJo1e MY:>K'-IJ1HhI COCTaBJIReT MHOrOJIeTHee Op,D;bI, YCTpal1BaTh Ta Koro 06~ecTBeHHoe f.llaBHoe TOJIbKO TO)Ke BHelllHl1X 60JIbllll1e BhlCOKoro cy~ecTBOBaHl1e ~l :J ero 3Jo1MHl1MJo1y6e:>K11~aMI1 GOJIe BhlCOKoe Ha yCJIOBI1R n03BOJIRlO~l1e CO,D;eMCTBOBaTh pa3Bl1Tl1lO CH."Ioi1: l1 yKpenslaeT pOJIh OTHOllleHI1R YKa3hIBaeT 3 e M JI e ,D;e JI l1 e '-IeJIOBe'-leCKl1X HaKO Opl1HhRKO-COJIlOTpeMCKI1X 06'he,D;l1HRTh l1JIl1 nepHo,n;l1'-1eCKl1e MOrJIl1 CKpOMHylO O T hl )K H O e 60JIhllll1X BHHMaHJo1e HenpOnOplJ;Jo10HaJIhHO HeKOTophlX no,D; BJII1RHl1eM He6oJIhlllJo1e CHJIhI. CBl1,D;eTeJIhCTByeT H yny~eHHR nepe,D;OBhIX HrpaeT 3KOHOMl1'-1eCKOM '-ITO M Be,D;yT XO- 3KOHOMl1'-reCKI1-06~eCTBeH- :>KeHll(l1Ha C HX BaJIl1 TaM eCTeCTBeHHhle HbIe OCHOBHble HagcTpoMKa, :>KeH~I1HbI yCJIOBJo1M RBJIRlOTCR 06paII¥ieT cpaBHeHI1H l1X pa3Bl1Tl1R KOTOphIX 11 TpaHCnOpTHOM 3Toro L(eHTpbl 3THX KOTOpbIX Cpe,D;H ABCTpamfMlJ;eB HpaBCTBeHHaR B OR na,D;eHl1e )KeHCKOro l MY, RBJIeHl1i1:, l1MeHHO po,n;a B Ml1pOBOM O,D;HaKO '-IaCTh np06JIeMy JIeMOrO H3'hRCHeHl1R Bapl1aHThI HaHl1R epOPMhI BMeCTO 3Toro MaTpl1apXaJIhHOrO B COCTaBe KOTOphIX ~l1Hhl eCJIl1 6y,n;eM J13pe,D;Ka TOJIhKO ApryMeHToM po,n;a HBJIeHHR KJ1e 82" C MO)KeT npegcTaBJIeHhI pO,n;OBhIM OTlJ;OBCKl1M no,n;Kpai1:He Hel' npHeM- CTp. 140). )KeH~Hht 06hIKHOBeHHhle BocnOMH- npe,D;aHHR O cy~ecTBoBaHHH OTpa)KeHHeM peaJIbHhIX 06ll.(eCTBeHHO-nOJIl1TH'-IeCKl1X '-ITO TaKoro JIHlllh ,n;o CI1X nop (MaTpl1apXaT, I.(apCTBOBaHJ1H KaK ero MOrJIH nORBJIRThCR KocBeH RBJIeHl1R HaXO,D;l1JIHCh l1CKJIlO'-Il1TeJIhHO C'-IHTaTh BhlcTynalOll.(HX 3Toro IIp06JIe- CTpOR. ,D;03BOJIReT npe,D;nOJIaraTh, pHapxaTa. o "OCHOBHOi1: Bapl1aHT" 06ll.(eCTBa - '-ITO ell.(e aMa30HOK MO)KHO C'-IHTaTh Beca" MaTpl1apXaJIhHhIX "aMa30HCTBa". npe,D;aHJ1R rOBOpRll.(l1e B KaKOM TO CTpaHe "MeHhlllero KOMIIJIeKCa TOJIKOBaHl1e np06JIeMhI BKJIa,n;a COlJ;l1aJIh- MaClllTa6e. T. Ha3. epaHTaCTJ1'-1HO, HO KOHCTaTl1pyeT, Y'-ll1ThIBaHl1eM np0Jo130111JIOJ1CTOpl1'-1eCKOe HeKoTopylO '-ITO 6axoepeHCKoe c n a T p J1 a p X a JI h- 3KOHOMl1'-1eCKJ1X H 06ll.(eCTBa 3aTparJo1BaeT COCTaBJIRlOll.(ylO '-IepKl1BaeT, KocBeHoM rJIy6oKl1X nepBo6hITHoro 3,n;eCh aBTOp oGpa30BaHJ11O npe,D;CTaBJIeH pe3YJIhTaTe nepeMeH K 6hITh 6hIBalOT CTpoeM: XOTR RBJIeHl1i1:, pO,D;a OpraHl13aI.(l1H B nepl1o,n;e )KeH- )KeH~ <pOpMHpOBaHJo1R naT- 06CTORTeJIhCTBO, B MJ1epax KaK '-ITOTaKOro Cl1HXpOHH'-IeC- "naTpHapXaJIhHhle" repOJf �1299 1298 cpa:amłOTCR C aMa30HKaMlII. U;lIIJ1 J1X My:LKqllIHaMJ1, Tpa,n;lIIIJ;lIIRX, MOrJIa Boopy:LKeHHbIX XaJIbHbIX OnJ1paRCb napaJIJIebHbIX lllJ1M epaKTbI, YBeJIlIIqeBałOT KOTopble naTpJ1apXaJIbHbIM ABTOp 3aMeqaeT MaTpJ1apXaTa, BR3b C pa3BJ1TJ1eM C 3Toro nepJ1o,n;a rJIaBHbI:i1:, CTOpOHbI, K Bcex :LKemIJ;J1He KaK npeJ1Myr.u;eCTBa My:LKqMHbI BO Bcex K CJIe,n;yłOr.u;J1X epopMaIJ;J1RX, - nOqTJ1 Tpy,n;a ,n;o :LKeHr.u;J1HbI CO- CTpORX J1H,n;J1BJ1,n;yaJIbHo:i1: CeMbJ1. C no pa3JIJ1QHbIX nOKyrrHo:i1: aBTO- OrpaHJ1QeH 6bIJI ,n;pyro:i1: npJ1QJ1He npeJ1Myr.u;eCTBa :LKeHr.u;J1HbI KOHKpeTJ13J1pOBaJIaCb B Hallle:i1: X03H:i1:CTBO. 06r.u;eCTBeHHbI:i1: KJIaCCOBbIX pOJIJ1 MaTepJ1 epopMax: pa6oQe:i1: CJ1JIe, M. npOCTJ1TYIJ;J1J1 CaHKIJ;J10HJ1pOBaHHo:i1: BCeMJ1 B B 06- OTHOllleHJ1J1 npOQ. B YCTpO:i1:- KJIaCCOBbIMJ1 06- C J1JI !II TeQeHJ1J1 IJ;eJIo:i1: BeJIJ1Ko:i1: 3 p bI n e p B O 6 bI T H O r O 3 K O H O M !II q e C K!II np!II IJ;eJIo:i1:pacTHHyTOCTJ1 - n p o J1 3 B o ,n;J1 T e JI b H bI X 3 e M e ,n;e JI J1 H, c !II cneIJ;!lIep!IIQeCK!lIX, npoepeCC!lIOHaJIbHOe My:LKQMHOi1, B rpOMa,n;HOM JIOCb BTopOCTeneHHoi1 C K O T O B o ,n;C T B a O 6 n:r; e C T B e H H bI X pa3JI!lIQ!II:i1: !II !lIH,n;!lIBJ1,n;yaJIbHbIX CJIyQaeB, 3aIJ;!lIOHHOe J1CTop!IIQeCKOM MaClllTa6e III B 3Tane M O T O P !II 3 a IJ; J1 J1 nepe- Bceo6n:r;e:i1: M e- n p O J1 3 B O ,n;J1 T e JI b- C !II JI. BnOJIHe HOBbIe npOIl3Bo,n;11TeJIbHble npHHIJ;HnHaJIbHble nepeMeHbI 11 :LKeHCKJ1X 06r.u;eCTBeHHbIX COCTaBJIHeT BeHHH 6a3Y nOCJIe npHQHHHoi1 MeTHTb rrpORBJIeHHJ1, 9Ta npo,n;YKIJ;HH: r e JI b C B cnoco6ax 06paTHJI Tpy,n;a - rOBopR no :LKe, - JIerKO 3T0i1 3a- CBR3H. npJ1HIJ;J1na,JlbHOM epOpMJ1pylOTCH CHJI CJ1JI H npo~ HCTOpllIQeCKHe npOHBJIeHHR OTHOllleHJ1fl BHHMaH!lIe Ha 3aBHCJ1MO OT HOBbIe OTHOllleHJ1H Me:LK,n;y My:LKQHHaMH CJIe,n;ylOr.u;ylO peJIRTJ1BHOCTb O ncpexo,n;e OT OXOTbI :LKeCaMaH :LKeHr.u;HHe ee pa6oToi1 Ta npo,n;YKIJ;HJ1. :LKJ1BOTHbIX: "Ta 06eCneQHBaJIa - MaClllTaBe TO:LKe B ero KaK ,n;aHHOM CJIyQae npJ1QHHHoi1CBR311, ,n;OMalllHHX HCTopHQeCKOM peJIJITHBHOCTb J1 :LKeHr.u;HHaMH B npOU;ecce :1 H :LKeHn:r;11HbI J1 B03F!HKHO- BhIBO,n;HM HeKOTopble rrp0J13Bo,n;HTeJIbHbIX B :LKe caMaH ep H M e H K O, KOTopaH naTpHapxaTa. 3anpHCOBbIBaeTCR HMeHHO B03HHKalOlll;J1X E npHQHHo:i1: na,n;eHHH 3Ha~IeHJ1H :LKeH- 60JIblllOM ,n;HaJIeKTHQecKyłO PeJIHTJ1BHOCTb BJI!lIHHJ1e My:LKCKHX Cyn:r;HOCTJ1 Ta J1 CBH3H npOH3Bo,n;J1TeJIbHbIX OTHollleHH:i1:, O,n;HaKO, B B 3HaQeHl1H CepOpMHpOBaHHH 113Bo,n;CTBeHHbIX OKa3bIBałOT B OPHHbHKO-COJIlOTpe:i1:cKo:i1: 3noxe 3 H r e JI b C CQHTaer 113 B3aHMHoi1 3TO O C B e H OM B03paCTaHJ1R MaTpHapxaTa KOTOpylO CHJI. K npHHHMaeMaH ClIIJIbI BO B3aHMOOTHOllleHHHX npHQHHa, rocno,n;CTBO P;OMy, 3Ta caMaH K pa3Be,n;eHHłO KOTopaR B ~OMe npllIQ11Ha npe:LK,n;e OrpaHJ1QeH11e ee yTBep)K,'J;aJIa roc- nOp;C'I'BO MY:LKQ11HbI B p;OMe".4) n:r;eCTBaMJ1. B H bI X Ha 60JIblllOM B nOJIO:LKeH!II!II :LKeHn:r;11HblHaQ!IIHaeTCH 3aKOHbI. npe,n;eJI B TeQeHJ1J1 3TO:i1:IJ;eJIo:i1:3pbI, MY:LKQJ1HbI 3KCnJIOaTaIJ;J1JI K 3pa B03HJ1KaeT B caMOM X a H 113 a IJ; !II 11 r.u;HHbI, nOJIOB c06CTBeHHOCTJ1 ,n;OMalllHee .n:r;eCTBeHHOM MaClllTa6e CTBe C TeOpJ1e:i1: paBHOnpaBJ1R npe,n;aHJ1R COCTaBJIRłOT TO:LKe Ba:LK- "cyBepeHHbI:i1:" :LKeHr.u;J1HbI BO 06bIKHoBeHHO n03,ZJ;He:i1:- aMa30HCTBa" BO B3aJ1MOOTHOllleHJ1RX qaCTHo:i1: CTaBJIHJIO 3aMKHyToe pJ1TeT J1CTOpllI- 06HM:LKeHJ1R :LKeHr.u;MHbI. OnJ1pałOr.u;J1XCH Ha 3nOXJ1, - CTeneHlII Tpa,n;J1IJ;J1J1 npe:LKHerO 3TO MeHa Bce:i1: Be- TeOpJ1J1 MaTpJ1apXaTa. naTpJ1apXaTa J1 06r.u;eCTBeHHoro RaqJ1HaR 3pa CJIe,n;yłOr.u;aR, npH~IHHa, "KJIaCCJ1qeCKOrO B nOJIb3Y BeJIJ1KaR neTpJ1ap- ~ITO no Kypbe3HbIMlII po,n;a nOHRTJ1RM. :LKeHr.u;J1HbI,He CMOTpR Ha 3TO - ROBaR 6yHTaM 60JIblllO:i1: npe,n;CTaBJIRJIJ1Cb TOJIbKO Ha nOqBe HbI:i1: apryMeHT B HeKOTOpOrO nepBbIM B 3KCn.nOaTa- er.u;e MaTpJ1apXaJIbHbIX npORBJIRTbCR O,n;HaKO CJIe,n;yeT npe,n;nOJIaraTb, pORTHOCTJ1 npe,n;aHlIIR qeCKJ1e :LKeHr.u;lIIH npOTlIIB HaCBe:LKlIIX cnopa,n;J1qeCKJ1 6yHTax, pa60B. PeaKIJ;lIIR pOJIbłO. - o T H O III e H J1:i1:' KJIaCCOBbIX COTpy,n;H!lIQeCTBO 60JIblllllIHCTBe !II MeCTHbIX 3KOHOMJ1QeCKOe, opraHlII- CJIyQaeB, TaKyłO lKe peJIHTHBHOCTb p;aJIbHei1111ero I~HH pa3BJ1THH. npOH3BOp;J1TeJIbHbIX nporpecce B npOH30111JIH nOCJlep;cTBHi1 COBpeMeHHaH CJ1JI, 3TO lIICTOpHQeCKOM MexaHH3aIJ;HH HBJIeHHe MaClllTa6e B HeOJI11Te C nepexop;OM KOHCTaTJ1pyeM B 3Tanax J1 MOTopH3a- rrpOH3Bop;CTBeHHoro TaKHX nepeMeH, OT co6HpaTeJIhCTBa KaKHe H OXOTbI :LKeHr.u;!lIHbl OrpaH!lIQ!IIBa- 4 MapKC K., IIpoHcxoLK;'leHlre 3Hre,'IbC CeMHI1. <P.: Co'!. T. XVI. 1949. CTp. 167. q. I. CTp. 137-138. 3Hre,'IbC <P.: �1301 1300 K CKOTOBO,n;CTBy M 3eMJIep;eJIMłO. rrpOrpeCCMBHbIM OrrMCaHHOrO m;MHbI, TO 3Ha'łeHHH "n06ep;y 6bITa Tpyp;a. 6bIJIH PaHbwe B03paCTałOm;ee B03paCTaHJ1e LKeHm;HHbI aHaJIOrJ1QeCKHe" B pa3p;eJIeHHH KOrp;a 06m;eCTBeHHoro MaCWTa6e". nOCJ!e,n;CTBHH B yCJIOBHHX nepeM€H npHMHTHBHoro Tpyp;a LKeH- ,,06paTHOM B MHpOBOM TOLKe pa3p;eJIeHJ1e B :nOT M. npO'ł. 3Ha'łeHJ1H npOH3BOp;CTBa pa,n;HKaJIbHOe LKeHm;HHbI, ,,06paTHO 06m;eCTBeHHOrO COBpeMeHHOrO OTKpbłJI B TO BpeMH, B rrp0J13BO,n;CTBe, 6bI.JI npWIMHOM rrap;eHMH nporpecc aHOJIOrMH" 'łJ1ero rrepeJIOM 3HreJIbCOM Op;HaKO, rro nOJIY OXOTHJ16bIJIO npH- u 'łHHOH B03paCTałOm;ero 3Ha'łeHHH BJ1HX COBpeMeeHHOM 'łeHHe LKeHm;J1HbI 'łe3aHHeM m;m;MM nOBbIwaeTCH BCJIep;CTBMe CbIBaeT COrJIaCHO K a n M T a JI M 3 M e M HOBbIe OpyP;MJI YBeJIM'łJ1JIH wMe Macc LKeHm;HHbI Op;HaKO rrMaJIbHO, B pa3BHTHeM B 3TOM KOHKpeTHoro yLKe B ero npOI.J;eCce nepBbIX npMrop;HbI nop CM.IT Ha6pa- 3aKOHaM, JIHWb CTBeHHble HbIM aKI.J;MOHHbIMH npHBbI'łKaMH 3aMe'łaTeJIbHbIM HapaBHe MOM. OTKa3 Wl13Ma 31'01' <l>H3M'łeCKH 06CJIyLKMBaHHłO r JIy60KOM 3Tl1X H epaKTl1'łeCKl1e npaBa. Onl1pałOI.I.J;l1eCH Ha TeJIbHbIX nepBble Cl1JIax, paBHonpaBl1e nOJIHorO l1 3Tanbl B npOH3BO,ll;- npop;YKI.J;110HHbIX 060l1X OTHOnOJIOB. K 6I1o.TIOrl1'łeCKl1M np0I13Bo,n;CTBe, nO,Jly'łałOT cTpaHax Op;I1HaKOBble COI.J;l1aJIl13Ma, rp;e MOTOpl130BaHHbIX 3pbI CTpOR np0l13BOp;I1TevTIb- B 06m;eCTBeHHOM BCJIe)J;CTBl1e 'łero peaJIl13l1pyKiTcH COBpeMeHHoro np0l13BOP;I1KOJIJIeKTl1BI13- 3MaHI.J;l1naI.J;l1H LKeHI.I.J;I1HbI )\OCTl1rJIY1 CBoero COI.J;l1aJIbHorO 3Ha'łeHY1R. co- npH MOIllJ1HCKJ1 napaJIJIeJIbHO CH]!. cJIa6- npMHI.J;H- Cop;eMCTBOBaJIH Te'łeHMH, npHocTaHoBJ!eH H CTpeMJIeHJ1RMH 6bIJI (KpaTlwe E,n;I1HCTBeHHb1M Y1caMblM o HeBpax 3BaHl1H ero KJIaCCOBOro paBHonpaBMR peaKI.J;J1J1, KJ;YI.I.J;eMHe TOJIbKO no :)Toro l1 VI H3JIO)KeHllE'). BaLKHbIM I1CTO'lHl1KOM B. ,n;o H. 3. HB.JlHeTCR Hapop;a LKl1TeJIbCTBa, AX. l1 HeKOTopbIX l' e ,n;aHHbIX, HaWY1X CBe,D;eHl1ii p o )\ OT. KpOMe Ha- OTHOCHI.I.J;I1XCRK MecTy Bce oCTa.JlbHOe CBO,D;I1TCRy I'epo,n;OTa K TpeM Te3J1- caM: cpe,n;11 HeBpoB npe06JIa,D;aKlT CKl1epcKHe 06bl'łal1, po,n;a pe06I.I.J;eCTBa. LKeHI.I.J;HHbI epaWH3- 'xapaKTepHoii B V HEBP KOTOpbJe 6ypLKya3HR. BCRKoro 1'EPO,Il,OTOBbIX MaWJ1H C ,n;aJIbHeMIIH1M HOBbIM KJIaCC - npORBJIeHMeM KA3J1MELK o H 1'eXHH'łeCKHX pa3BJ1BaJIaCb JIH6epaJIbHble BHeC CHa'łaJIa RBJIReTCH 'łaCTbłO :lKeHI.I.J;Y1HbI y'łaCTByłOT epopMaJIbHble , nOCJIe,n;C1'BI1R 3KO- Cl1J! BBeJIl1 COOTBe1'cTByłOI.I.J;l1e HOBbIM C MYLK'łI1HaMI1, J1 MOTopH30BaH- epa3ax. K LKeHI.I.J;MHbI RBJIReTCR OTKa3 H OKOH'łaTeJIbHbIe nepeMeHbI MeLK,n;y Hl1Ml1, OrpaHl1'łl1BaeTCR 3KCrrJIOaTaI.J;HłO LKeH- npOM3BOp;HTeJIbHbIX npOI.J;eCC rrepMaHeHTHo peBOJIłOI.J;J10HHble rrp0l13BOp;HT~.TIbHbIX HeOTbeMJIeMOM Tpyp;a npe,n;eJIaM. Ma, epopMaU HBJIReTCR 06m;eI.I.J;CTBeHHoe B3al1MOOTHOWeHJ1e Pa3p;JIeHl1e I 31'01' Hel136eLKHble nporpecca OTHOWeHI1H Cl1JIaM: WeHl1M COBpeMeHHble KaK HOMl1'łeCKOrO I1M K-'IaCCOBbIX l1,n;eOJIOrHH epeo,n;aJII13Ma. TOJIbKO B03HI1KWJ1e p;pyrHx HOBble 3KCnJIOaTaTOpaM ap;MMHHCTpaTf1BHbIX pa3BMTMR yCHJIRH CBOe rocnop;CTBO CMX CJIyLKaT Kanf11'aJIM3Ma COBpeMeHHbIX npOM3Bop;CTBa. 06pa30BaHHH MexaHH3MpOBaHHble 3MaHCMnaI.J;MR npep;e.rrax ,n;o KanHTaJIJ1CTH'łecKyłO TOLKe 6bIJIM J1C- BblcTyrrałO- B ,n;aHHOM CJIy'łae J1 oTHoweHMM. CHa'ła.TIa H MOTOpOB M K 60JIbWMHCTBy pa60T. MexaHM3aU;MM rrp0J130p;CTBeHHblx CMJIbI Tpyp;a npOJ13Bop;cTBeHHblx KOHcTaTMpoBaHHbIM CKMX pa60'łHX M 3aKOHbI B VCJIO- C pap;HKaJIbHbIM LKeHCKoro xapaKTepa npOM3Bo,n;CTBeHHble Hble Toro, LKH3HM," 3Ha- H MOTopM3aU;MM 06paTHble OTBeTCTBeHHblX napaJIJIeJIbHO MyLKcKoro pa3JIM'łJ1e COBceM BMeCTO 3KOHOMH'łeCKH-06m;eCTBeHHOM pa3,n;eJIeHJ1H KopeHHoe LKeHm;HHbI. -'IJ1CTMQeCKOM l1p;eo.JIOrMY1 HO ,n;.TIHepa- .TIJ1HJ1MKanl1Ta- II III eLKerop;HO nepep; KaLKp;bIM HaweCTBl1eM n. H. 3., HeBpbI 6bIJIl1 HeBp npeBpaI.I.J;aeTCR ,Il,apl1R Ha npl1HYLK,n;eHbI C1'Bl1e pa3MHOLKl1BWI1XCH B 60.TIblllOM CKl1epOB, B BOJIKa, 3Ha'll1T OKO.TJO550 OCTaBl1Tb CBOłO po,n;l1Hy, KOJIl1'łeCTBe r. BCJIep;- npeCMbIKałOI.I.J;l1X- �1302 CR, 1303 KOTOpbIX fepO.n;OT Ha3bIBaeT o0cPes, 'ITO 0603Hal.{aeT npem:.n;e 1\1JlUIEBCKJ.1 T AAEYlIl BCerO ym:a, Ha BTOpOM MeCTe 3MelO. Hx O.n;HOX3 3TXX CBe.n;eHxM He MeIllaeT KaMX CJIaBHH HX (XOTH Cl.{XTaTb HeBpOB MJ1POB03PEHJ1E npe}J.- He }J.03BaJIHeT yTBepm:}J.aTb, 'f TO HeB- O}J.HO fepolWTy MOrJIO J1X 6bITb nRTh: 1) HeBphI epOB-3eMJIenaIllu;eB, Ha.n; peKoM no Ha 3ana.n; OT B o p X C T e H a (,IJ;Henpa). 2) Me2K,lIy 3eMJIeM CKJ1cPOB J1 HeBpoR Haxo.n;XTCH 60JIbIllOe 03epo, OT KOToporo P a C J1.1IJ1 ,IJ;HecTp. 3) CeBepHee 6epeT Ha'faJIO peKa T bl- J1cTpa, 3Hal.{J1T HMm:Hero Tel.{,eHJ1H ,IJ;yHaH, B rJIy6J1He CTpaHbI, CKXcPXlO OKpY2KalOT AraTblpCbI Hal.{J1HaeTCH peKa M a r i s, M a p o Ill, 3aTeM AH,lIpoeparx J1 MeJIaHXJIaMHbI. nOXO,lIOM ,IJ;apxH HeBpbI (3.n;eCb f e p o.n; o T I 48), HeBpbI, 4) Ha O.n;HOnOKOJIeHXe nepe}J. nepeMeCTXJIXCb K BY,lIJ1HaM. 5) CKXcPbI oTcTyn3.11 BO BpeMH HameCTBXH ,IJ;apxH BOIllJIX B CTpOHy MeJIaHKJIaMHOB, AH,lIpoeparOB, 3aTeM HeBpOB, r,lIe nOBepHyJIJ1 He TpOHyB AraTbIpCOB. C tIaeMble fepO,lIOTOM B 1, 2, 3 X 5 3a- JIORCX, Hace, XXHOOK cPOKC, XepOKX, TyHxKa, Yuchi CXCTeMOMR3bIKa R3bIKa BOOK of American str. Indian 293-384. Langages B H3bIKe KpXTYll.{eCKaH ou;eHKa CJIe.n;YlOm;J1M06pa30M: (.n;o 550 r. n. H. 3.) B nycTbIHHoCTblO 4 Tru;aTeJIhHaH, 3aMeTKJ1 fepo.n;oTa HeBpbI KaKOM .n;03BOJIReT BceCTopOHHepaccY2K.n;aTb 2KJ1JIItt nepe.n; HaIlleCTBJ1eM ,IJ;apxH TO CTpaHe OTJIlttl.{alOru;ei1cH no fepe.n;OTY J1 60JIblliJ1M KOJIWleCTBOM 3MeM. OTTy.n;a nepece-. He2KeJIX apTXKJIX, CTBeHHoe tIXCJIO OTJIJ1l.{alOTCHpa3HbIMx Tpex MJ1rpaU;J1J1HapO,lIOB nepe,lIBJ1ralOru;J1XCH B O,lIHOM HanpaBJIeC BOCTOKa K 3ana.n;y, n03TOMY npe.n;nOJIOraTb, 'ITO J1CXO,lIHble nyHKThI HeBpOB HaXO,lIvrJIHCb B BOC- TOl.{HOMHanpaBJIeHJ1J1 OT nOCeJIeHvrM By.n;J1HOB. Mvrrpau;vrH 6bIJIa6bI noxom:a Mom:Ha Ha :VIJ1rpau;XlO BeHrpoB. HeBpOB Boas, Hand 8 CJI07~HOM HBJIH€TCH cKa3yeMoro XMelOT H3bIK .LIpyrylO. CJ1CTeMa rrpOTXBnOJI02KHbIX CJIy- CJ1CTeMa apTfIlKJIeM B .n;ByMR M€- CX'CTeM (2.2.2-8), X3 KOTOpbIX Hai1MeHee cvrcTeMa CTBeHHOM 'fJ1CJIe H3bIKa 3 Part pO.n;OBbIX tIaHX, MeHee CJI02KHa H€2KeJIJ1CXCTeMa 3aHXMalOru;aH BTopoe CTO. B o6ru;eM nOJIyl.{aTCH npecPJ1KCOB cKa3yeMoro My2Kl.{XH; Hai150JIee B MH02Ke- 'CJIO)KHOM HBJIlleTCfl e.n;lttHCTBeHHOl\'I tIHCJIe Haxo.n;vrTC.rr 06ru;11HH3.H rpynna, npeJ1Myru;eCTBeHHO By Fr. H3bIK 2KeHru;XH - HYJIJ1Ch Ha 3ana,lI OT cpe.n;HHro TetIeHJ1R ,IJ;Henpa. mm, CvrcTeMoM CXCTeMaMJ1pO.n;OB, 3) CT€MbI. Bo Bcex BOCbMX CXCTeMax H3bIKa MepbI AnatIe, 2) e.n;XHCTBeHHoe J1 MH02Ke- OKX X cpe.n;HHro TetIeHJ1R BOJIn!. Bo BpeMll HallieCTBlttH ,n:apJ1HBepMHOrJ1e npJ1- OKJIHrOMa). CXCTeM, XMeHHO: 1) MeCTOXMeHHble nPe<PxKcbI Me2K.n;y 3TvrMX BCTpetIaeM fyHa, Haxo.n;J1TCH 8 JIlttJIXCb OHJ1 B BepXOBXR ,IJ;oHa, r.n;e KOtIeBaJIJ1 By.n;XHbI, B 6acceMH B .n;peBHeM Itt cpe.n;HeBeKoBoi1 EBpone Taoc, edited Yuchi MY2Kl.{J1HXMeeT O,lIHy cxcTeMy, KxeBCKoM). fypOH, f lO H T e p - B a r H e p CTOHru;aH Ha nepBOM MeCTe BO Bcex CKOi1 06JIaCTX (M02KeT x Bvr- XH.n;eMu;eB{KoacaTX, (cero.n;H3.11B lliTaTe 3aHJ1MaeTCH pa60Ta HeBpOB 3aHXMaJI3. TeppXTopmo IIo.n;OJIhH x BOJIbIH- COrJIaCHO TCXMetIJ1HH) 3aHJ1MaHCb HaM60JIee pa3BXTOM MeTKe, M02KHa npe.n;nOJI02KXTb, 'ITO pO,lIXHa 2KXBYru;XX B ero BpeMH CerO,lIHRIllHero no po.n;aM OCBeru;aeT MXpOBO- 3TY pO.n;OBylO cxcTeMy. B R3bIKe ceBepo-aMepXKaHCKJ1X TycKapopa, 1933-8, C03.n;aBllioro KOHu;enu;vreM aBTop aHaJIJ13J1pyeT pO,lIOBble CXCTeMbI BCTpe- 3TOM noro CEBEPOAHAJIl7I3A H3JlOLKeHl1e). .n;eJ'IeHHe J1MeH cyru;ecTBXTeJIbHbIX 3peHvre 06ru;ecTBa, ,lIpyrylOcxcTeMy Pe31OMJ1pYH BCe BbIIlleCKa3aHHoe J1H,IJ;ElłCKJ1X B OCBEIIJ;mJ1J1 PO,IJ;OB B J1X H3bIKE. (KpaTKoe 2KJ1ByT Ha ceBep OT CKJ1- f X n a H X C O M (Bor) IIJIEM:EH KATEfOPJ1J1 pbI HXMX 6bIJIX). OTHOC}!TeJIbHO MeCTa 2KXTeJIbCTBa, 3Hal.{XT pO.n;J1HbI HeBpOB HEKOTOPbIX AMEPJ1KAHCKJ1X H3bIKa 2KeHru;XH. '3KCTpeMaMX nOMeru;alOTCH OCTaJIbHble Yuchi CX- Ha nepBOM nJIaHe npOTJ1BOnOJI02KHaH BceMy MJ1Py, OCTaJIbHoi1 MJ1p Haxo.n;Hru;J1MCH3a npe.n;eJIOM nJIeMeHJ1 pa3.n;eJIHeTCH Ha qaCTb 02KI1BJIeHHylO Itt tIaCTb He02KI1BJIeHHylO (B 'feTblpex CTeMax Ha BoceM). CXCTeMax Ha "llacTb He02KXBJIeHHaH 'BOCeM) Ha p.epneHfI.'IKyJIRpHble, rOpltt30HTaJIbHbIe 11 OCTaJIbHble Heo.n;YIlleB.1IeHHbIe npe.n;MeTbI. B npe.n;eJIax Yuchi reHepaU;lttH CTapIllaH CX- pa3.n;eJIHeTCH (B .n;BYX OT rOBopflru;ei1: nJIeMeHI1 npOTlttBCnOCTaB.neHa �1305 1304 OCTaJIbHblM JIJ1lłHbIM 'łJIeHaM 06pa30M n,,"leMeHJ1. B MeHHJ1KOB 3aBJ1CHT OT nOJIa ~oro nOJIa H3bIKe Ha rpynnbI Ka)K~OMY pO~HOM ~JIH nOJIY CTBeHHJ1~, .nBe Ha a reHepa~J1J1, CJ1CTeMbI pa3~eJIHIOT He ~J1H B npe,ll;eJIax ~eJIax HJ1X Ha CKaH rpynna MeHT KaK BOBce rpynnbI KJIaCC - J13 OCTaJIbHbIX J1rpaeT Ba)KHylO npOTJ1BOnOJI)KHOCTb JIHeTCH Ha TaKoe My)KCKJ1X H3bIKe nJIeMeHJ1 BbI,n;eJIeHJ1e KaK pOJIb reHepall,J1J1, MY1p OT Hero cTapllIei1 B B HeM HCHO BbI)J,€- nJIeMeHHO-po- po,n;a. 'iJleHOB B B npeJ1MY- npOTJ1BOnOJIO)K- npe~eJIax reHepa~Y1J1 c06CTBeHHoro nocTpoeH reHepall,J1Y1. MY>KqJ1H BbI)J,eJIHIOT KJIaCC no MJ1pOB03peHJ1e KOTOpbIX 3aKOHaM 3TO BnOJIHe JIeHJ1e BY1~e nOHHTHO CYI.I.J;eCTBaM, Y1 Ha OCTaJIbHbIM ,n;eJIaIOT. 3TO nepeBec COCTaBJlHłOT pO~CTBeHHY1KJ1 B '~OJlb3Y npeJ1MY- naTpl1apXaTOM. cy6'beKTJ1BHO, TaK KaK Bce KpJ1TepJ1R Ha 3aBY1CHT OT rOBOpHI.I.J;erO JIJ1~a, CTaHOBJ1TCH eCJIJ1 06paTJ1Tb JIJ1~a nJIeMeHY1. pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1,npe)K~e BHJ1MaHJ1e Ha rOBOpHI.I.J;erO npOTJ1BOCTaB- BceM OCTaJIbHbIM pO,ZJ,CTBHHY1KOB rOBOpHI.I.J;J1X lI,eHTpoM Bcero "MOJ1 p0,ZJ,CTBeHHJ1KJ1", 'ITO ~eHTpJ1'iHOrO CBY1~eTeJIbCTByeT npOTJ1BOCTaBJIeHJ1e qJIeHaM YKa3bIBaeT pO)J,CTBeHHJ1~bI CY1CTeMaX, MY>KCKY1e reHepa~J1J1 MJ1pa C'iY1TaIOTCH CTapllIJ1e pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1 JIJ1~a np0J13BO~J1T Bne'iaTJIeHJ1e rOBOpJII.I.J;ero KpaMHe 3ro- MJ1pOB03peHJ1H. t.IEKAHOBCKJ1 HH. CJ1HTETJ1QECKJ1E OQEPKJ1 Cl1HTeTJ1'łeCKOe (1939) np06JIeM 3THOreHe3J1Ca 3TOMY Koro J1CCJIe~OBaHJ1M (EH CTaHOBJ1TCH Bbl- rOBopmnero no,ZJ,- CBOl1X pO,ZJ,CTBeH- 60JIee CBJI3JIMY1HaCeJIeHJ1H, KOTopoe C T. Ha3. Taro 3TO no MOJIO>Ke, HCHee 06pJ1COBbIBaeTCH .nHenpa C lOra J1 BOJIn1 npapo,n;J1HY. nOJIeCKY1e T. e. TaM, O'łeHb Ha'łaJIO rJ1nO~Cl3a, BCOJIIOTpeMCKOM cpJ1HCKOrO 'ITO J1CCJIe~OBaHHM HeBpOB, nOMeCTJ1JIY1Cb B y r a oooc06.lIeHJ1e 3noxe, CJIOJI, CBH- BOCTOqHble repO~OTOM 60JIOTa 'iTO apxaJ1qec- COBeTCKJ1X apxeOJIOrOB. r.n.e Ka3J1Ml1p B03MO>KHO, aHTpono- BJIarO~apH aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1MJ1 aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1M KyJIbTypOM npO,ZJ,OJI>KeHJ1e ynoMHHyTbIX OKpy)KI1B 1938). o60co6JIeHHOCTb caMOe~CKJ1MJ1 HeOJIJ1TJ1'ieCKOrO nOCJIe~HJ1M cpaT'bJIHOBCKOM nOJIbCKJ1X QeKaHOBCKJ1M 6epeT J1n a p C K J1 M J1 6aJITJ1MCKJ1X Hapo,n;OB pe3yJIbTaTaX OqeBJ1~HOM C K BaJIeHTl1HO!VI yrpocpJ1HCKJ1X OCHOBaHO Ha CJIOJI JIanJIaH,ZJ,CKoro, Ki1nAPcKOrO. 113Jlo:meHl1e). paCCMaTpl1BaHJ1e B cpJ1HCKOM HayKe, 3aHHoro pO,ZJ,a BAJIEHTl1HA (KpaTKoe BbICllIoro Y1epapxI-1J1: CaMO}l reHepa~J11O Ha~ 3TO CTapweM OT 3HaqJ1TeJIbHO )KeHI.I.J;Y1HbI, KJlaCCY1cpJ1~I1PYH CTapwylO 'ieTblpex OHO nOCTpoeHO TIJlel\WHJ1 npe~e,,'Iax pO,ZJ,cTBeHHMKJ1 JlJ1ua B TOJIbKO B ,ZJ,ByX CY1CTeMaX, 'iTO - KJIaCCa J1 npOTJ1BO- nO~qepKJ1BalOI.I.J;ee J1rpaeT He KJIaCC CO- TaK onpe,ZJ,eJIJ1Tb KaK :noro MY>KqJ1HaMY1. )KeHCKJ1e re- My)K- )KeHI.I.J;J1H~3Toro nJIeMeHY1, pO~CTBeHHJ1KOB BbICWY1M JIOrJ1qeCKJ1X COKOM CTOY1MOCTblO OTJIJ1lIaIOTCH p06HO rOBopHI.I.J;erO My)K'łJ1HbI ,lU3a KJIaCC COCTaBJIHIOT' pO,ZJ,cTBeHHY1KJ1J1 pO,ZJ,cTBeHHJ1~bI cTap- reHepall,m·f, CTapweM B npeHa Yuchi. BbICllIJ1M J1 My)KCKOrO K HeqJIeHaM. Y1JIJ1 BbI~eJIeHJ1e BbICllIJ1M 'leM MO- MJ1pOB03peHJ1e, I.I.J;ecTBO )KeHI.I.J;J1HbI. rJIaBHylO BCTpe'iaeTCH K,,'1aCCJ1cpJ1Ka- )KeHI.I.J;J1H. ,ZJ,OBoeJ1 MepapXJ1qeCKOe KJIaCCa, qJ1CJIe BJ1~HO nOJIOBOM J1 )KeHCKY1X nOHJ1MaHJ1e MJ1pa MO)KHa HOCTb qJIeHOB rOBopHI.I.J;eM pO~CTBeHHY1KY1, TpeTJ1M Yuchi. )KeHCKOro po~- rOBopHI.I.J;eM CTapllIeM OT B H3bIKe CJ1CTeMaX pa3~eJIeHa KJIaCCOB, caMbIM nJIeMeHY1 O~HO- e~J1HJ1'iHOM )KeHI.I.J;J1HJ1nJIeMeHJ1 CTapllIeM pOJIb OT HY1~, HO >KeHI.I.J;J1HHa~ I.I.J;eCTBa MaTpJ1apXaTa My)K'iJ1H. pO~CTBeHHJ1KOB . no~po6HaH, rpy:nna COCTOBJIHIOT OCTaJIbHble My)KqJ1HbI nOJIO)KHOCTb llIeM CTapllIeM 60JIee Ha no~po6Hee B J1 )KeHcKylO, )KeHcKaH Ka)K- )KeHCKJ1X My)KCKJ1X My)KCKylO COCTOJ1T J13 Tpex OCTaJIbHble pa3ConJIe- 60JIee nOJIa. )KeHI.I.J;J1HaMJ1 B 'iaCTb CTOJ1T J13 pO~CTBeHHY1KOB ~pyroM Ka)KeTCH BbI~eJIHIOT O~J1H COCTOJ1T J13 pO~CTBeHHJ1~ Hepa~J1J1, ~pyroj1. My)KqJ1H )KeHI.I.J;J1H - pO~CTBeHHJ1~y rpynnbI. rpynnbI no~po6HOCTblO H3bIKe H3bIKe BbI~eJIHIOT My)KCKOM )KeHCKOM KJIaCca: Ha H3bIKe rpynna ynoTpe6JIHeMble nJIeMH 60JIbllIOM npOTJ1BOnOJIO)KHOrO My)KCKOM cpe~J1 HO rpynnbI. )KeHI.I.J;J1H, Ha rpynna BblCTynaeT ~eJIeHJ1H rOBOpHI.I.J;erO JIJ1I.~a. Pa3~eJIeHJ1e eroco6cTBeHHaH He)KeJIJ1 singularis pa3~eJIeHJ1e .npyrJ1e OTJIJ1qaeTCH npOTJ1BOnOJIO)KHOM KJIaCCJ1cpJ1~J1PYIOT 3TO CJ1CTeMax. KpoMe BaJITbI, KOTopble, B 6acceMHe JIOKa.1IJ13J1pyeT J1X JIaTBJ1M~eB c.lIe- �1307 1306 ,n:yeT C'UITaTb HaC.,le,n:CTRl1eM vIX COCCi.J;CKI1XCHOl1leHJ.1iir C <:PI1HHaMVl. aHTpOnOJIOrl1'-leCKOe 3yJIbTaTOM >Ke BI1p;0:l13MeHeHl1e CJIaBHHCKI1X BJII1HHI1H. (1952) CJIe,n:OBaHI1R K:l1rrapCKOro apryMeHTax, HbIX KOTopble BeJII1KopYCCOB rrp0:l130lIlJIa yKa3bIBaIOT, MeCT:l1JI:l1Cb BAOJIb rrpep;rrOJIaraeT I1TOJIOMeeBbIX I1X M:l1rpa~1111 C IOra K ceBepy, a rr03>Ke orrpOBepraeT CKoro, rrbITaIOr..u;I1X:CR AOKa3aTb cTBOBaHl1e OTO>KeCTBJIReMbIX KOTopble rrorpa- BaJITaMJ.1, BO BpeMR rrepeABl1raJII1Cb :l1 rrOMor..u;bIO JIep-CrrJIaB:l1H- TOrrOHJ.1MI1KJ.1cyr..u;e- <:PI1HOB Ha rrOJIbCKOH TeppJ.1TOpl1J.1. ero HMH JlI1TepaType, rpacPoM XOTR HOBbIH He 3THorpacPaMI1, co511paTeJIbCTBOM YpOBeHb HI1RM TorAalIlHeH rrOJIbCKaH KOTOpbIH CJIerKa BOH~exoBcKoro rrepeAoBbIx ByHK, 3Ta 3THOrPAct>HL1. A6paraM yKa3bIBaJI H3.JIO>KeHMe). Koro y'-IeHbIX: MeTOA llIJJł.JlO>KeHJ[e K J[CTOpłIJl nOJlbCKOl1: :}THorpaq)J[J[. .llOKJTa,n npOH3HeceHHblM Ha XXVIII 051.1..\eM C06paHHIl rpc.PW-leOKOrO 051ueCTBa B HaCTORr..u;HM rOAY 60TbI Ta.n;eYlIla BRHCKHX JIeHHOe TeH" KHl1ra MI1HYJIO aBTopOlvI COCTaBJIReT "K KpaKOB HCTOpI1K:l1 H I10JlbCKOrO 6. VI. OT nORBJIeHI1R o - JIeT pa360p BCTyrrJIeHHe, ee 06paTJ.1JIa Toro B 3TY paCJIa- 03arJlaBp;peBHoc- CTpaHI1~ax. BHJ.1MaHJ.1RH:l1 He BpeMeH:l1 3rroxy 117 ce6R op:l1rl1HaJIbHOCTb 3THorpacPbI Heo6bIKHoBeHHyIO Ha Ha pa60Ta r. He pa60Ty 6bIJIa HI1KeM ,IlOCMOTpeJIJ.1 BOH~exOB- Bnepep; QeCKOM B H3bIKI1". rrOJIHOM CMbICJle YKa3bIBaH HaYKe, KaK J1CTOp:l1K:l1 He peTpOrpeCC:l1BHbIX HHa BaJIb~ep, BCBOI1X pa60Tax BOH~eXOBCK:l1M 3THOreHe3a 70 rOBOp:l1T, :l1CTOpJ1QeCKJ1X J1C- iloTo~Koro ro.n;ax He pa60Ta 3Toro CJIep;yeT BrrOJIHe He :l1 BYHKa. CTp. XXI). 6bIJIa TOJIbKO npep;eJlbI J1M:l1 rrOJIb30BaTbCH. O~eH:l1BaIOT 3TO )KaJIb 1l0.n; B ,,60JIL- TOJIbKO '-ITO HerrepeBe)J;eHa BOH~exoBcKoro CJIOBa, BeKa, '-ITO "Xp06aIJ;J.1H" OKOHQeHa:l1 OHa pacumpJ1JIa :l1 CypoBeIJ;- M:l1HYBlIlero • Ha B I1HHO- MeTOp;J1- rr:l10HepCKOH, no.1JbCKOH, HO nepBOJ1CTO'IHJ1KOB. Op;HaKO 3THorpacP:l1QeCK:l1e :l1 B 3TOM HaXOp;J1TCR np:l1'-IJ1Ha 1l0p:l1~aH:l1H no ilOTKaHbCKoro C OT3ByKOM peKOHCTpYK~I1:l1 (L1cTOpJ.1'-IeCKl1e OQepIU1, OTHOlIleHJ1:l1 11 B MHpOBOH OAHaKO ITeKOC:l1HCKJ1H, C)J;eJIaHHbIH nOJIbCKo:i1: HayKoi1:. Bo:i1:~exoBcKoro CTpaHHbIe OTHOlIleHI1J.1 3TO B :l1CrrOJIb30BaH:l1J1 3THO- M:l1KJIOC:l1'-Ia :l1 ilOTTa CTaH:l1CJIaB 3aKp>KeBCKI1H ruOH ruar 1873 B "Xp06aI.J;I1H" .n;HccepTa~HIO He 3THO- 1953 r. :l1CCJIeAOBaHI1R CJIaBRHCKI1X COMKHyTyIO B Te~eHJ.1J.1 80 :l1 rrp03eBaJlJ1 JIeT H3p;. "KpaH". MeTOp;y :l1CTOpI1KOB H:l1 3THorpa¢OB, O~2HeHa. 80 B o H ~ e X o B C Kor p;peBHOCTeH, 3Ta BO BpOll,.JIaBe cPaKTOB. Tpe6oBa- J1 rrpO:l1CXO>KAeH:l1R TIOJIbCKOH KyJIbTypbI. y BOH~exoBcKoroB BJII1HH:l1eM pa60T 6e3CMbICJIeH- P;J.1CCKYCHI111 rro- Ha3bIBaeMbIH ilpORBJIReTCR po.n;:l1MaH KOH~en~HH C03peJIa rrpl13HaHa Hel1CrrOJlb30BaHHbIe OTpa>KaJIa CJIe.n;OBaHI1H, 6a3:l1pyIOr..u;aH Ha pa60Tax (KpaTKoe HBJle- y'-IeHbIx. :l1CTOQHJ1KOB I.J;eJIbIO Hapop;a 6bIJla OTBe'-IaJI J1 L(oM6KOBCKI1H peTpOrpeCCJ1BHbIH MeTop;oM". He He BCTpeT:l1JIaCb rrOJlbCKHX 3Toro HarrpaB~HIOr..u;aH MeTOp;OJlOr:l1QeCKOM TOJIbKO 3THD- :l1CTOp:l1- 3THorpacP:l1QeCKI1X 3THorpacPI111 I1CTO'-IHI1K:l1. B L(l1ccepTa~:l1H iloTKaHbCKJ1H, :l1CTHHHOH ~eJII1 nOJIbCKOH 3THorpacPI1R rrpH'-IJ1HbI rrOrJIor..u;eHHbIMJ.1 BCe~eJIO JlO>KeHI1H 3arrap;Ho-eBpOrreHCKI1X cpep;H rrOJlbCK:l1M BOH~exOBCKoro pa3JII1qHbIX BOH~eXOBCKoro, 3THOrpa¢H'-Ie:CKHe 3THorpacPH'-IeCKOH YKa3bIBaJlH p;eJlO pa36HpaTb K eR rpacP:l1'-IeCK:l1X B ITOJIhCKOVl: HalIle 3THorpacPHIO HbIM rrOJlbCKOH paCCY>K,IleHI1H rrOJlbcKyIO rrOJIbCK:l1MI1 B BOHI.J;eXOBCKHH C'-I:l1TaJI 3THorpacP:l1IO pa60Ta rrOJIbCKOrO METOL( ero rryTb. rrHOHepCKaR "Op;BpaTHbIM PETPOCITEKTI1BHbIVl: BCTpe'-raeTCR qTO rrpJ1MeHHJII1 I"AEK lO 3 E <t> He t:JeCKOH HayKoH, H:l1H, KJ.1rrapCKJ.1H KaTerOp:l1- P03BaAOBCKoro C rro- QeKaHOBK:l1H, 3arHaJIJ.1 :l1X TYAa BaJITbI, rrOrrbITK:l1 BaJITbI :l1 3arraAHbIMJ.1 Ea.lITJ.1HCKOMY MOplO. '-IeCKI1 MOpR. ceBep- HJIbMeHb JIOKaJIJ.13J.1pOBaTh B BepORTHO BOCTO~Hble K 03epa <:P:l1HHOB, CJIeiweT Me>Kp;YBOCTO~HbIMJ.1 B HI1>KHeM Te'-IeHJ.1J.1HeMaHa. rrpep;KOB He:>KeJII1 BOCTO'-IHble BaJITI1HCKOrO pe- '-ITO I1C- JI:l1HrB:l1CT:l1'-IeCK:l1X '-ITO Ml1rpa~I1H paHblIle C JIarrJIaHA~aMJ.1, H:l1'-IHOM rrycTOlIlJ.1 Ha B:l1CJIbI B 6acceHH rr06epe>KI1H '-ITO Kl1rrapCK:l1M HBJIHeTCH er..u;e CKa3aTb, 6a3l1pyIOT :l13 6acceHHa 3Ha'-II1TeJIbHO JII1TOB~eB CJIep;yeT CKoro, aApecy p;o C:l1X rrop :l1CTOQH:l1KH ileKOCHHCKoro, �1309 1308 l"\HCYfHEll, rap,aHHR PbIWAPJl, KPJ1CTAJIJIOMAHTMfl. :>KeM. (KpaTKoe 113J10>KeHHe). lVIOJIJ.1TBeHHI1K BJIap,I1CJIaBa CRMbIM ,n;peBHI1M 11 nOąTI1 THJ1. B03HJ1K CTpaUJ1RM RB.1IfleTCR MCnOJIb30BaHHbIM MaHTJ1R, TaJIJIa HaM60JIee KaK CTaJIJl, RBJleHMfl J13BeCTHbI pacnpOCTpaHeHHafl TeJlbHbIM y 6a3J1JleMCKOro p,flw;erOCR ry. CTa, B npaKTHKJ1. TOJlbKO epaKTopbI BO 'BpeMR OKOTOpOM AHTOHMHOB (XII BHe B KpMMeTo,n;bl OTHOllIeHHM f (lIB. H. 3.) 3aMeTKJ1 R P T Jl 116, Onl1CbIBaeT B !v'laHep Tex- il(HX ra,n;apJ1- npe06Jla,n;ałOT ,n;apoBa- BCTpeąaeM ee peHecaHca 1498 J130JlJ1pOBaHKaMeHHJ1K erJ1nTM3J1pyłOIUYlO ]485 r. ,n;OKTOp 6aBapcKoro M y Bcex KOHpa,n;a KpI1CTaJl.JImJfaHTJ1R M3 Ca- KyJlbTypHOMy KpyepłOp- 3anpelUeHHbIX n bI p O M a H T H J1. )l;aJlbHei1:llIJ1e r. Haxo- o KpMCTa.TIJlOMaHTJ1J1 Y HHa B CBoeM' KHl1re B nOCJle Ue RBJlfIeTCR 3aMeTKJ1 JI b T e C a MaHepoi1 nCJ1X03a TaKHX B CBOHX KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1łO XO,ZJ;RC TOąKJ1 3peHHfl TeopJ1H HO o He pacnpOCTpaHeHJ1M J1 fa6c6yproB, pa3 H3 BeHbl Typy B H QexOCJlOBaKMJ1, T. TW!eCKJ1X O A. HeM foepMaHH .nOMRHTI1I1 HacTynJ1JIO OKKYJIbTJ13Ma KaK RBJlfleTCfl ql1HaR y:>Ke C XV Cyw;ecTBOBaJIM PYKOlll1CHbIe. Torp,a TeppJ1TopJ1J1 CaKCOHJ1J1 B XVIII ny B TeMy B 3Toro JlJ1TepaJIłO,n;- B CBOMX pOMaHeppaHUY3CKOM B03pO>Kp,eHJ1e TaKl1M KpJ1CTaJl- nOCJIe,n;OBaTeJIRM KOHCTaHT. BMeCTO Toro 3aMeTKJ1 B. KHJ1fJ1, COXpaHJ1JIJ1Ch p,a:>Ke J1 cy,n;e6HbIe ueJloe p,ałOil(HXCR MJ1CTJ1K )l;:>KOH )l;J1 C.TIep,OBaHJ1H OllTl1'IeCKHX He peepJleKCOB IIpoueccbl aHrJlJ1MCKOe nCJ1X03, KaK Ha- BJ1p,a rap,aHJ1e 3HaKOMO 6bIJlO Hapo,n;y. MHOfOąJ1CJleHHbIe XVI 3a- B. )1[3 re66eJlb, M3,n;J1ąJ1 no KH. B MHoro- J130JlJ1pOBaHHbIe Kophta. KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1'łeCKJ1M yqeHbIX aJIJIeMaHOB KpI1CTaJlOMaHTJ1łO B. 6JlarOp,apR BeccaK, CTOJ1MOCTJ1, KJlaCCJ1ąeCKOM POp,J1HOM KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1J1, B. Korp,a 'ITO raJlJl~ul1- O,n;HaKO, POCTOKa, J1 Gross. EKaTepJ1Ha B XIX J1C- B KOJl,n;OBCTBe, TOJlbKO Ha KpJ1CTaJIJlOMaHTMeM. BeJIJIb, MHOrJ1e Blle'IaTJIeHJ1e, BBeJl J1CnOJIb30BaJIJ1 np0J13'Bep,eHJ1flX. Tpa,n;J1UI1J13aHMMaJIaCb AHrJIJ1R feTTe H9.Y'łHO ra'p,aHHH CBI1,n;eTeJIbCTByeT Hapo,n;a. JIy:>K)I[U, B ¢aycTe eM CTpaHax BCTpeąalOTcH CTbIp)l[M, TIapaueJIbC Hay'łHOM B 06BJ1HfllOlUJ1X B. nOT o6Hapy:>KHBaIO- TIapaueJIbC O KpJ1CTaJlJle XVII TeppMTOpJ1)1[ ynoMHHafl n. HJ1KaKOM KpJ1CTaJIJlOMaHTJ1J1 rOBOpJ1TCfl Hanp. BepOBaHJ1M. 3IIOXJ1. npOUeCCOB r. Kp~C- KaK p,eMCTBJ1TeJIbHOCTb J1MeHHO cpe,n;M npocToro aKTax M MeKJIeM6yprJ1J1. MeTKH J1MeIOT ,n;JlR CBoeM 1488 BepOBaHJ1M, CTapaJlCfl Hapop,HbIX OK- C'łHTałOT pa6oTax, J1 pop,cTBeHHble npJ13HałOlUeM TIapau;eJIbCa xapaKTepHbI B. J1 6a3J1JIeMCKJ1M npoepecop MHorOąJ1CJleHHbIX HaU;I1M J1 6e301I1J16oąHOCTb aTMocepepe ueHTpax, XVI 3a- BeJlbMO- nonyJlflpHOCTb rIOJIOBJ1He BJIJ1RHJ1e aHrJIJ1MCKJ1X Hapop,HbIX 06'bRCHJ1Tb p,Jlfl J13,n;aHl1eM B B03paCTaJIa B B BJla,n;J1CJlaBa. J1HTeJIJIeKTyaJlbHbIX 1531); J1 KOTopoe M 3aKJlJ1HaHJ1M pacnyTaHHoro 6bICTpO ra,n;aHJ1Fi Hapo,n;HbIM HeCKOJIbKO CTaJla B (1403-1541) JlJ1U 11 ,n;yxoBeHcTBa, yąe6HJ1KOB MOJIJ1TBeHHJ1K (1530 HłOpH6epr pe3yJlb- opepJ1'łeCKJ1M YKa3b1BałOlUJ1M npM,n;BopHbIM B BJ1pTeM6yprl1J1 HIOpH6epra TaJ'IJlOMaHTJ1H KpnCTaJlJlOM9.HTMfl MaHTJ1ąHbIX J1TaJlbflHCKOro ynOMJ1HaeT Hanp. malejicarum, 'łvrCJIeHHbIX EBponbI HeKOMX Malleus 06'beK- 3TJ1 B EBpone B. H. 3.) OTHoC'fIlUJ1eCfI K apa6cKoMy no,n;p06HO BCTpeąaeM KaK OTJlJ1ąalOlUJ1MCflCneUJ1epJ1ąeCKJ1M annapaTypOM: MCKYCTB no,n; Ha3BaHJ1eM H3 6y,n;YlUero. no,n; BJ13aHTJ1MCKJ1M BJlJ1HHJ1eM, MCKJlłOąafl J10raHH KpJ1C- CMOTpfllUero Tpa,n;J1UJ1łO KpJ1CTaJlJlOMaHTJ1M p,MBMHaUJ1IO, a TaK>Ke .TJec6ypbI C nOMolUblO BaBJ1JlOHMJ1, MMpe, KaK BJ1r 11 c060pa, npMMep, C :mOXM 6JleCTRlUe:i1 llIaMaHa. BecnepepblBHyłO HbIM T B OM HeTexHHąecKMe, KaK JIeKaHO, B BJ1,n;eOnTJ1ąeCKJ1X C HaMepeHJ1RMM lIlaMaHCKMe J1cBoe06pa3HOM epaKTopbI HMM, Ha B ueJIOM J1 C K ycc BnOJIHe MeTo,n;a ra,n;aHJ1R J1 OKOHąaTeJlbHOrO oąeHb no ra,n;aHJ1fl. KpJ1CTaJIJIO- npJ1HJ1MaeMbIX npe,n;CKa3aHMfl B ,n;peBHeM annapaTa, nOXO>KM TyaJlOM KaK 6bIJIJ1 y>Ke HJ1ąeCKoro TaTa J1 coo6pa3HO He nOJIb3yłOlUeecfl raJlJlłOUJ1HaUJ1J1, r.) J1JIJIIO- rJ1,n;pOMaHTJ1fl, no,n;C03HaTeJlbHylOCYIUHOCTb 06'bflCHfleMbIX elUe raJlJlłOUJ1HaUJ1M, BbI3bIBalOlUYłO BbI3bIBaeT cnoco6a C HeIO KaTonTpOMaHTJ1fl H.1IM aKYCTMąeCKMX TMBHbIe :noro 1928 KpJ1CTaJIJIOMaH- cOBpeMeHHbIM BbIpa3J1TeJIbHbIM, nopo,n;HeHHble Ji1 oco6eHHO nOBepXHOCTbłO J1 6JIaro,n;apfl ,n;OKyMeHToM TaK>Ke KCMnepo (113,n;aHHbIM BO JIbBOBe r. COCTaBJleHJ1eM KY JIbTl1CTJ1ąeCKoro e,n;J1HCTBeHHbIM yąe6HJ1K 1480 OH OKOJIO BbICOKOrIOCTaBJIeHHbIX HJ1MaeTCH J1CKJlłO'Iafl BeJlJ1 llpOJ1BO,n;RT 06~ecTBo (1527-1608). B 06yRJl ,n;a:>Ke TaKJ1X Ero BbIJ1C- KpJ1CTaJIJlOMaHTI1IO, �1311 1310 łOu,"Hau,HM 6bIJIJ1 '" CqeT 06beKTHBHOCTJ1 raJIJI •• H ero yoemAeHH ~a OlIbI 6JIaro,zr;apJI 'ieMY )];J1 CTa.n lIpOpOKOM y6emp,eHJ1JIMJ1 BceJ1 EBp, HTpaJI:bHOM EBpOlIbI. KHJ1rJ1 - J1M pecPopMaTopOM u;e 11 nOJIJ1TH'ieHJ{ HM C 1581-1588 r. CocTaB.nflłOT 23 1'0C npoTÓKo.naMH ero BHp,eH • eJIaJI 3KclIepHMeHTnI 1607 r Ha 80 r. mH3HH. AO . MOB, a Bep,b ,u,H P, pble C'iHTaJII1Cb c06cTBeHHoJIO 6 KpHCTaJIJIOB, KOTO Cy~eCTBOBa C (1538-1599) cTapaJICJI HaY'iHO IT CynbJI Pep,)K. KOTT u CTbIO,u,H. ,..., eT C'iHTaeMbIe p,eI1CTBJ1eM JIJIOMaHTHbIe JIBJIeHHn., 06'bJ'ICHI1Tb Kpl1CTa JIełiJ1e nCHX03Y CTaJIO I1C1I1TeJIbHOe npoTHBocTaB caTaHbI. E ro peli" HH B AHrJIHH, paU;J10HaOM p,"J1CTH'ieCKOlll peaKu, XOp,HbIM nyHl<.T, ~ r, HHH E.nJ13aBeTCKaH 31I0xa coIT JIHCTH'ieCKOM B ro.nJIaHp,HI1 H epMa x' MaHTH'ieCKHe npaKTHKH OJ1X cyp,e6HbIX KHJ1ra .xpaHHJIa B CB KHJ1r IT06e,zr;a B03peHI111 J1 CKOTTy 3HaKOM 6bI.rr reHe3HC TaKJ1X' XVI B • a COBlIa,zr;aeTC :no.nOBHHOJ1 . CKOTTa J1 nony JIJIpHOCTb erO Tpy :CKJIłO'iałO~erO EllIe pap,HK'ł.nbHee u CKOTT CTaJI KJIaCCHKOM p;eH3Ma, Hay'iHbIX paccy)Kp;eHJ1HX; HaJIbHOe epaKTopbI B ero JIlppau,HO eHHHKOM MOHTJ1PYłO~J1M BHCTaJIH C'iJ1TaTb Mom KpJ1CTaJIJIOMaHTa Pau,J10HaJIJ1CTbI p;oCTHrJIH 'CBoeM u,eJIH: IIOp;eHJ1J'I B CBOłO nOJIb3Y· cpenif HHTeJIJIHreHu,HJ1. eT KpJ1CTaJIJIOMaHTI1H ,..., p;OpBaJIJ1 aBTOpJ1T u XVIII B. HaHOBO M BO BTOPOJ1 'IIOJIOBHHe AHrJIHMCKHM pOMaHTJ13 e HaporrHoro BepOBaHHJ'I, BCJIep; CTaJIJIOMaHTHłO B BHP; ,..., OTKpbIBaeT Kpl1 B co C'BOHM MOHyMeHTHbIM J'IBJIJ'IeTCJI <ppaHCJ1C appeT 6 .. 3a 3THM no . (1801 r) KOTOpbIM CTaJI 611 JIJ1eJll Magus or Celestial Intelhgence~IX H' ~ KOTOpOM II1pep;CTaBJIJ'IeT pOMaHTH'ieCKHX OKKyJIbTJ1GTOB IT B. TpHTeMJ1łOca. BJIarOp;apH ło TpaKTaTceBp;oKpJ1CTaJIJIOMaHTJ1 JIJ1MCKaJI 3HaTb H I1HTeJIHJIY J1ep;J1 BJIeCCHHI'TOH H ee KPHCTaJI aHI' eHHJI KpJ1CTaJIJIOMaHTHlO Hl' B BHp;eHHJI H O 6'bJ'IBJI . reHU;HJ'I CHOBa Bep C XV B CBHp;eHorpe'ieCKI1X TeKCTax . BCTpe'iaeM EllIe B ByJIbra P ' O cnoc06a I'ap;aHJ1J'I B BJ1O cyru.eCTBOBaHJ1J1 3Tor TeJIbCTBYłO~HX MorJIH B03HI1KHYTb no,u HHble 3TJ1 TeKCTbl 3aHTJ1J1: 1130JIJ1pOBa eT I1HHU;HaTJ1BV B 31'011 BJIHHHJ1eM 3ana.n;a, XOTJI BOCTOK npOHBJIH • HMeHHO 06JIaCTJ1. ryMMaHHCTbl-TeOJIOI'H, KpI1CTaJIJIOMaHTJ1łO BblpOBBepYłO~He B BeTxOMy 3aBeTy rap;aHHeM H3BeCTHbIM no HJI.nJ1 31'0 BepOBaHHe C. bTHCTbl XVIII B, 3aXBaTJ1.11J1 1I0P; Ha3BaHHeM urim H thumtm. OKKyJI IIocJIep;HHH rJIaBa 6blTHblX Hapop;oB. CBOP;J1Tp;aHHble Oc06eHHo TaJIJIOM B KyJIbTypHOM MaMlI, MHKa O KpHCTaJIJIOMaHTJ1J1 y nepBo- nOpa3J1TeJIbHO Kpyry J1 ryaTeMaJIH). J1 KpJ1CTaJIJIOMaHTHble BTOpOI1 CUJIO'ieHHbIM IJ;eHTp 3Toro IIanyacoB OHO paClIpOCTpaHJ1TbCH KpHCTaJIJIOMaHTHH MaJIbraccoB BepOBaHJ1H. rap;aHJ1H Haxop;HTCH JIHJ1 H IIpJ1JIerałOIIJ;HX K Hei1: CTpaHax oTKy.n;a MOrJIO KpJ1C- MHp;ei1:U;bI CeBp.pHoi1: J1 łO)KHOi1: AMe- pJ1KJ1 J1MełOT CBOJ1 JIereH.n;bI O nOJIb30BaHY1e IJ;eHTpaJIbHoi1: AMepJ1KJ1 (y A3TeKoB, Ha B ABCTpa- J1 IIoJIHHe3Hi1:IJ;eB, OCTpOB Map;araCKap. nop;p06HO rOBopHT 3nleHH .z:te (1661). <P.llHKyp1' COBMCHK BA~EPMAH X03HY1CTBEHHbIE T APb B M IIOCTPOY1KM IlOMECTbHX fIEPBOMCTOt.IHMKAM· 1'O'iHJ1KOB, 31'0 np06JIeMa HorpaepaMH. 06pa30M pa60Ty B 3TOM Y'iaC1'Ke CMa1'pHBae1' ml1JIble Ha OCHOBaHJ1H pyKOJIHCHblX nO'i1'H nOJIeBble pyKolIHcHble rOBble J13JIO:IKeHHe). J1 HCCJIe,D;OBaHJ1HJ1 JIJ1Tepa1'ypy, J1 B cBoei1: nepBOHa'iaJIbHoi1: CO'ie1'aHHe nepBOJ1C1'O'iHHKOB H npOC1'paHC1'Be. Ilpe,D;Me1'OM 1I0MeIIJ;eHHH, X03Hi1:c1'BeHHbIe, 06c1'aHoBKy), ,D;l1H, J1H.n;yc1'pHaJIbHOe HyłO H 1'oproByłO ny6JIJ1KaIJ;J1J1 y'iH1'blBał01' a TaK)Ke (ee aHaJIH3a Ma30BIIIe 3TY KOHu;enąVlłO B CBOłOKa6aJIy. 83 (u;eHTpaJIbHaH H npemHei1: C 1'Op- KpOBJIJ1, opy- p;OMamHłOłO, l1Hp;ycTpJ1aJIb- BHemHJ1i1: Bl1P;, CbIpbe fIOJIbIIIa) BO HBJIHł01'CH: J1Hp;YCTpJ1aJIbHble J13 KOToporo COCTaBJIeHbI l1HBeH1'ap- HbIMH Onl1CHMJ1 1I0Mec1'Hi1: J1 o1',zr;eJIbHbIX p;epeBeHb HaXOp;HllIJ1XCH B C1'ap;HH pac- paCCJIOeHJ1e CeJIbCKOx03Hi1:c1'BeHHble 06opYP;oBaHHe, y1'Bapb ero KOHC1'pyKIJ;HłO cpy6a, C,D;eJIaHa, KOH1'PYKIJ;l1łO). IlepBOJ1C1'O'iHHKH 3nHCKOlIa IIpO- JIepBOHC1'O'iHHKJ1. HaC1'OH~J1i1: Tpyp; Ha'iJ1HaeT IIOC1'pOi1:KH (Y'iJ11'bIBae1'CH BHy1'peHHłOłO nepBOJ1C- HeHCCJIep;OBaHHaH nOJIbCKHMH 31'- CYIIJ;eC1'ByłOIIJ;He p;o CHX nop lIycKaH BpeMeHH fIO B.B. pa3BJ11'HH ypOBHH IIpOH3BOp;HTeJIbHbIX CJ1JI J1 pa3BJ1- TJ1H Hapo,zr;HOrO 30p;'ieCTBa rJIaBHblM MHBEH- EIlMCKOIlA. XVII-XVIII (KpaTKoe 06pa601'Ka M:EPTBbIY1 Il03HAHbCKOrO BeJIJ1KoM 1604--1796 r.r. n03HaHbCKoro fIOJIbIIIe 11 Ha �1313 1312 IIP0J13BO,llCTBEHHhIE J1 IIOTPEEJ1TEJIbCKJ1E K OEOPY,IlOBAHJlIff. B :lTO BpeMH B nOMeCTbflX n03HaHbCKOrO :lnl1CKOna I..\apCTBOBaJIO KpenOCTHO-yca,ne6HOe 11 perpeCCOM Horo Tpy,na rrOMaraeT 3eMJle,nev'lbąeCKl1e HbIX nv'lyroB ;rl11i1 B H x03fliicTBo, 1-4 11 60pOH, nap 60pOH. KOJll1ąeCTBO CeJlbCKO-X03fli1cTBeHHbIX Bce 3T11 OpyAl1fl CAeJlaHbI yTBapb, 1-2 COCTOflJlO 113 6bIJll1 HHcrreKTHbIe ł<JIIO'lI1TeJIbHO cepnOM, ąaeTCfl eeHa. Ta'lKI1, 11 rrp. ynoTpe6JleHI1e CTBa 6pyCKOB (6a6KI1), a Tpe60BaJl 30 CHonOB Hporo B KOHI..\€XVIII CpeAH 11H,nycTpJ1aJIbHoro'BI1HOKypHbIX li! rrl1BOBapHhlx TJlbI, KaAKI1, 60ąKI1, BepOflTHO He113- 6bIJIl1 6bIJIa I1JlI1 03l1MOrO xJle6a. AepeBHHHbIX He3Haąl1AHeB- BbIMOJlO- BeflJlKI1. MeCTO 3aHIllMaeT050py,nOBaHHe 3aBoAoB: KopbITa :lTO JIOnaT 11 nepece- B; rrOHBJlHIOTCflrrepBbIe rrepBoe I1C- BCTpe- C MOJIOTI1BIllOrO onpe,neJIeHHoi1 '-leI-lHOe 3epHO ąI1CTI1JlJ1 C nOMO~bIO BaJlI1 Ha peIlleTax. 06pe3bIBaHl1IO TaK}Ke KOJIl1ąeCTBO BI1Jl 11 rpa6Jlei1:. npOAYKTI1BHOCb pa60TbI HOi1 HOpMbI Hanp. XMeJIfl, 3a- I1C'lI1CJleHHe KOJlHąe- uenbl, VI "ABOp" B., I1CKJIIOąI1TeJIbHO npI1 y60pKe 11 KOC BCTpeąaeM MOJlOTI1JIH pO)Kb. TeJlbHa XVIII nOJIb30BaJIl1Cb BeCTHO KaKI1M 06pa30M BC.lle,nCTBHe ąero nOJl. KOCbl B 3TO BpeMfl JlI1Illb B HeCKOJIbKI1XCJIy'laflX B OrrI1CaHHH cepnoB II B KyJIbType xJle6a TOJIbKO OrOpOAHI1'leCKRH HO)KHI1I..\bI K B y60pKt' opy- I1JII1 cox AepeBflHHble ynOMI1HaeMafl JlI1Wb BO OKHa, AepeBbeB nJIyroB 113 )KeJIe3a. co,nep}KI1T MOTblrl1 11 Kl1pKI1, CJlY}Ka~I1e cPpyKTOBbIX B 3eMJle,neJlI1I1). I1CrrOJIHflJlI1CbC rrOMO~bIO COX, ,nepeBflH- ąaCTI1 6bIJll1 I1CaAOBo,nąeCKafl cTynbI, CBOI1M 3aCTOelVI TeXHl1ą€CKOMY rrporpeccy pa50TbI OAHOM X03fli1CTBe HeKoTopble XapaKTepHOe B pa3Bl1Tl1l1 rrp0I13BO,nI1TeJlHbIX CI1Jl (BBe,neHl1e HaeM- COCTaBJlHJlI1ero H MepKI1. Orrl1Cb M0AHble KO- MeJlbHI1I..\bI HaąH- HaeTCH I1Cąl1CJleHl1eM MeJIbHJ1ąHbIX KaMHei1 11 MOJlOTKOB, CJIy)Ka- ~J1X nOBepxHocTei1 K 06pa60TKe fl~I1KI1 rrpoca, peBa paCTl1paIO~I1X J1 KaHaTbI a cyKHOBaJlbHH, TaK}Ke rrpH6opbI, CJIY)Ka~l1e 0PYAI1H K Bblpa60TKe 6YMarl1 K ,np06JleHI1IO 11 KOJIKe p;e- COCTaBJlflIOT TO)Ke 060pYP;OBaHJ1e MeJlbHI1I..\bI. 060pyp;OBaHl1e Kl1prrl1ąHoro 3aBop;a J1 KY3bHI1I.J;bI BCTpe'laeTCH Onl1CHX JlI1Illb B KOHI.J;eXVIII Bcero 3TI1X KalVIHei1: Haxop;flTCfl 113BO,llCTBYCblpa B. Cpe,nJ1 J1HBeHTapHbIX KyXOHHOi1 YTBapJ1 'l~e MOJlOąHble COCYAbI J1 yTBapb 11 MaCJla. B cJIy}Karn;aH K' npo- li rroTpe6l1Tev'lbCKOH o6cTaHoBKe c"Il1nOBble CKaMbl1, CTyJIbH Haxo,nI1TCH Ka6a'lKa npI1Ha,nJIe)KaT 11 IllKacPbI. B pe3I1AeHI..J;l1l13nJ1CKona. (KOp'lMbI) (IllI1HKBac). CTOJIbI, ,ny6oBble Aoporafl 06CTaHOBKa Me6eJIb ,nepeBeHCKoro COCTOI1T113 CTOJIa, cKaMei1KI1, cTyJIbeB, 'YTBapb nOJwrapHI.J;bI BOJIee B KopąMe H nOJIyąeTBepTI1, :lTO: )KeCTHHble 60'lKH, CeJIbCKOX03HHCTBeHH0J1 YTBapI1 6yTbIJIKH CTOHKI1 J1JII1 AepeBHHHble 11 BOpOHKI1. Cpe,n11 Haxo,nHTCH COJIOMOpe3KI1, TeJIerl1, CaHYl, ynpH)Kb. X03flYl:CTBEHHbIE. J1H,IlYCTPJ1AJIbHbIE J1 TOPfOBbIE IIOCTPOYl:KJ1 'Yca,llb6bI (T. Ha3. epOJIbBapKI1) BO,nI1JIHrJIaBHbIM 06pa30M aM6apbI J1 XJIe6Hble OHH HC'le3aIOT pbrx Mara3HHbI. ,nOBOJIbHO paHo, BCTpe'laeTCH Haxop;HTCfl xJIe6, nop; rr03HaHbCKoro 3'l1HCKOrra np0l13- n03TOMY MO)KHO Be3,ne BCTpeTJ1Tb Ha Teppl1TOpJ1H BeJII1Koi1 IIOJlblIIJ1 xJIe6 B Ka)Kp;oi1 yca,nb6e coxpaHHIOT 1-4. OT B ryMHax, rYMHa KOTO- O'leHb 'laCTO OP;HOJ1Kpblr..Uei1 C KOHIOIllHei1, XJIeBOM, oBąapHei1 HJIH APyrl1MH nOMe~eHI1HMJ1 P;JIH ,nOMaillHJ1X )KI1BOTHbIX. 3TH AepeBHHHble nocTpoi1XH 3 a K O n bI, KpbIIllH J1MeJII1 KOHCTPYKI.J;I1IO Ha coxy, p bI r JI 10 B K H. 'l1peJ1My~ecTBeHHO (ill K Y P; JI bI). B rrpe,neJIax KpOMe Toro 6bIJIl1 B yrOJI, ern;e 113 COJIOMbI HJIH JI03bI, pe)Ke X03Hi1cTBeHHoro 113 rOHTa p;Bopa nOMe~aJIHCb pHTHHKH, rOJIy6HTHJ1KJ1, CBI1HapHI1KJ1, KJIap;OBbIe cJIY)Ka~J1e xpaHeHHfl oco6ble 3epHa rrorpe6a, I1JIH Ce'lKI1, KJIap;OBble· P;JlH rro,nrOTOBKJ1 COJIo,na, THHyJIH I1X KOJIOAI.J;aC nOMO~bIO KOJIOBOpOTa. li1HAycTpl1aJIbHble 3aBo,nbI, XJI~HOi1 I1H,nYCTpl1l1 oc060e MyKy, )K y p a B JI fl, rrocTpoi1KJ1COCTOBJIHJIJ1: 3aBOAbI. BHI1MaHl1e o6pa~aroT B OTHOIlleHI1H ABI1)Ky~ei1 Ha Bo,nHHble, B OTHOilleHI1H ,nJlH TeJIHT H B030B. Bo,ny T. Ha3. COJIOAOBHI1,BI1HOKypHble HI1I..\bI, KOTopbIe m1Tb KyP;JIfl MOJlOąHbIe H COJIKI1 ,nJIH MOJIO'lHbIX npo,nyKTOB, CO.'IOMope3KH, HaBeCbI, KOJIOP;I.J;bI, capaH HbIe Ha Ma3aHKI1. BeTpflHble rrpOAYKI.J;I1H- CpeAI1 pe)Ke - rrI1BOBaprrOCTpoeK Ha ce6H CI1JIbI CJIe,nyeT MeJIbpa3,ne- I1 MeJIbHI1I.J;bI C KOHHbIM IIpJ1BO,nOM, Ha MeJIbHI1I.J;bI rrpOAYI.J;l1pyro~J1e TII..I..IeHO, COJIOA, MeJIbHI1I.J;bI- BaJIHJIbHI1 cYKHa, 6yMa:>KHble, ""IeCOnI1JIbHI1 H CTeKJIHHHble JIHIOTCH BO II nOJIOB. XVIII 3aBO~bI. KypIII1'lHble3aBo,nbI B. Ha3BaHl1e 3TO 0603Ha"laeT 1II01łB.,. HaBec; �1314 1315 me <P0PMI1PYlOT 11 cywaT Kl1pnl1'-! 11 '-Iepenl1l.\Y· B XVIII B. CyI.l..\eCTBOBaJIJ1 rre'-IJ1 K cyweHl1lO JIbHa. KY3HJ1IW J1 JKJ1JIJ1I.l..\eKY3He~a 3peHl1R. Haxo,z:VITCR no~ RBJIReTCR B cemIX, O~HOi1: KpOBJIei1:. KY3H€'-IHbli1: CTaHOK HaXOlll1JICH B J136e JKJ1JI Ky3Heą ToprOBble rrocTpoi1:KJ1 - Hble J13 ~epeBa ~eJIbu;a 3'1'0 KOp'-IMbl C KOHlOWHHMJ1 rrOCTpoeKOp'-IMa Co- KOp'-IMbl. <pJIl1reJIb 11 rra- BJ1JIbOHbI ~JIR CJIyJKaI.l..\I1X,KyXHI1 J1 JIlO~CKI1€. Heop;HOKpa'rHO B rrpe- p;eJIax 3nJ1CKOna, rocnO~CKoro a p;aJIbWe B ~epeBHe ycallb6bI ~Bopa apeH~aTopOB, KpbITbIX COJIOMOi1:.KpeCTbRHCKl1e JIaHa , y IIepBmtCTO'-IHJ1KJ1 ~aI9T rrOBepXHOCTHble TapHble onl1CJ1 nO~'-IepKI1BalOT ynoTpe6JIeHJ1e 0PY~I1RX. BI1~iIo ~aHHble, peHTa6eJIbHOCTb B ero 0PY~J1RX 3aMe'-IaeTCR TaK HeKoTopbli1: B HeKOTopbIX nporpecc, CTpOi1:KJ16bIJIJ1 p;epeBRHHbIe 1 I KaK .0HI1 ,I 1 'I HO He B l1Hp;YCTpl1aJIbHbIX 060pYP;OBaHJ1RX J1 B yTBapJ1. IIo- 3'1'0 06bIKHOBeHHaR l1JIl1 aye). KOTopoe B 5 rJIaB2 OqeHb MeI.l..\aTh (KpaTKOe nOCEJlEHY1J1. ~ro cTapaeTcR TaM H a B CH HaBCR" ~eTKI1, nOJIbCKaR HaC'leT JIJ1TepaTypa 11 OJIJ1CblBaeT KOToporo ~a36I1palOI.l..\J1e Bonpoc MaJIO 3aHJ1MaeTCR BCTpe'-IalOTCR C ~ np06JIeM0J1 He3Ha'-II1TeJIbHbIe BCTpe'-IaeTCR nop; Ha3B. Ha IIoMopl1l1(no,ll; Ha3B. Ha "naves", "anger" "HaBce" COJITbICbI I1JII1 lliJIRXTa. Bo- OCTaeTCR 06I.l..\l1HHoi1:c06cTBeH- 11 3 a r p O P;H 11U;bI). peMeCJIeHHl1KoB.' l1 Cl1JIe31111, rp;o "HaBce" B COJIThICbI 6bIJIl1 B rrpaBe Hl1JKHei1: Ha "HaBce" OKpeCTHOCTRX - nOCeJIeHI1R, .II:epeBHR I1CTOpJ1lOJ1 pOJIb B p;epeBeHCKOM nOCeJIeHJ1I1. Hay'-IHaR ,, .' ue 'Il0HRTn B O H r p O ~ a, Ha3Ba- "HaBce" Tor~a, nJIaHl1pOBKY Cl1JIe31111 rro- (,II,OJIbHbI nOCeJIRJIl1Cb TKa'-Il1, B I1H- pa60'-Il1e; KaK BCR "HaBce" rrpJ.'i06peJIo ,ll;epeBHR cOXpaHRJIa 11 OCTaBaJIaCb no BI1~ CBOlO rrpeJKHoMy ~e- peBHei1: . 113J10:lKeHl1e). O6 'bRCHJ1Tb 06- B PYKl1 naHOB. rpO~311CKO, JIaHbu;yU;Koro HbIMl1 rrpl1MeTaMl1 CBoero ABTOp 6JIarOp;apR 6bIJIO 0'6bIKHoBeHHO MeCTOJKI1TeJIbCTBOM6e~HRKOB (x a- rrepBOHaqaJIbHylO ,II,EPEBEHCKOM "HaBce" rOBOpl1T HaC'-IeT l1CTOpl1l1 "HaBCR", qaCTO 3aXBaTbIBaJIl1 BCeu;aJIO nepeWJIO reHe3l1C x03Ri1:cTBa. nJIOI.l..\a~b J1JII1 ~JIl1HHalI Ha3bIBaJIOCb \I[ aBTop MOJKeT 06I.l..\l1HbI rrpl1Ha~JIeJKI1T Ma30Bwe. CJIeHcK) l1 B JVlaJIoi1: nOJIbllle 103E<t> B Ha rrpeKl1 BceM npl1TR3aHl1RM ropo~cKoro "H A B C}I" ~epeBeHCKaR HOCTblO B npOTI1BOrrOJIOJKHOCTbrepMaHl1l1 "HaBce" - nORBJIReTCR BaBce npl1eMaX J1 B "tJeXOCJIOBaU;Koi1:Pecrry6JIl1Ke p;ycTpl1aJIhHbIX IIPOBJlEMA cpe~HeBeKOBbIX JIl1Wb aBTopy nOCeJIeHl1i1: Tl1naX He 3€MJIl1, TRHYI.l..\aHCRBP;OJIb ~epeBHl1. JI y n H 11U;bI c KJ1prrl1'-IHbIM J1JII1 KaMeHHbIM <pYHlla- MeHTOM, C KpbIwei1: J13 COJIOMbI J1JII1 rOHTa. BYPllITA B B Cl1JIe311J1, B BpaH~eH6yprl1l1 HI1X J1MeHJ1R. J1HBeH- JKeJIe3a "HaBce" lOre IIoJIbwl1 nOJIa. rrpe~CTaBJIRlOT rJIaBHbIM 06pa30M l1CKaTb I.l..\l1He.B Cp€~Hl1e BeKa "HaBce" J136YWKJ1 COCTORJIJ1J13 '-Iy- JKJ1JIoi1: 1136bI J1 ceHei1:, npeJ1MyI.l..\€CTBeHHO He 6bIJIO Ha~o Hl1e 3'1'0 ynoTpe6JIRJIOCb JKJ1JIJ1OB'-lapJ1, MeJIbHl1KJ1 J1 lrraXapJ1 B Ma3aH- Tl1nOB no rrOCeJIeHl1RX l1 B COBpeMeHHbIX nOd~JIKax. "HaSCH" rrOJIOca ~epeBHR), peweH "HaBce", HeKoTopbIX cBoei1: pOJIJ1 B JKJ13HJ1 p;epeBeHcKoi1: HaXOp;J1JII1Cb XI1JKI1HbI KpenOCTHbIX, Kax MOJKeT 6bITb OKOJIbHl1u;a, YJIl1U;OBKa), B ~pyrl1X B pacceRHbIX BaJKHOe MeCTO B OrrI1CaHI1J1JKJ1JIbIX rroMeru;eHI1i1: 3aHl1MaeT pe3J1~eHU;I1R "HaBCR" CYI.l..\eCTBOBaTb (MHorO~OpOJKHaR '-Iyo'laHa ~JIR rOCTei1: 11 JKI1.lIoro rroMeI.l..\eHI1HB.lIa- I1JII1 apeH~aTopa CaMoe rrp06JIeM OpraHl1'-IeCKoi1: qaCTblO (OBaJIbHl1u;a, J1JII1 Ma3aHKJ1 C COJIOMRHHOi1: Kpblwei1:. CTORJIa J13 Ka6aKa, ITo aBTopy, C J1CTOpI1KO-reorpacPl1'-!eCKoi1: TO'-IKJ1 3peHl1R. 3a- J1CTOPJ1KO-lOpJ1lll1'-IeCKoi1:TO'-IKI1 "HaBCR": ye3~a OTJIl1qaeTCH TI-!rIl1'-!- pacnOJIOJKeHO OHO B~OJIh ~e- peBHI1 11JKl1BYT TaM TOJIhKO 6e,ll;HRKl1. HaXO,ll;RTClI TaM Y'-IpeJK,ll;eHl1fl CJIyJKaI.l..\I1Xu;eJIoi1: ~epeBHI1. Bce" BO BpeMR B€~HHKI1 CTaJII1 rrOCeJIRThCfl Ha KJIaCCOBOro paCCJIOeHI1H ~l1<PcPepeHU;l1aU;l1fl ,ll;epeBHH npORBl1JIaCh p;epeBHH. KJIaCCOBafl TaKl1lVl 06pa30lVl CTpaHCTBe 3aHl1MaeMOM ~epeBeHCKl1MI1 JKl1TeJIHMH. "Ha- B npo- �1316 paTKI1 .il,EKOBCKJ1 rJETP J,1CC.ITE.n;OBAHJ1E KY.ITbTYPHOrO CKJ,1X TeppHTOpYU1 ye3~a ropo~CKHX H nOCeJIeHHi1. KaMeHHoi1 cTeHoi1 .n;p:>KeBHl.(bI 11 OnO'-!Ha, Hoe Ky~a Me~aHCKafl TOprOBJIei1 BOJIOBy1O 11 llly6bl BHHoKypeHHbIi1 TOBbIi1 H OBO~HbIi1 ca~. yca~b6bI H36ylllKax 6e3 ceHei1 Me~aJIHCb nOJIKH Ha3bIB. KOJIO)lhI, H nO.na. JI H C T B a K!ł)lKH, ylllaThI, 60rOHKI1, XVIII B. MeUiaHe I1JII1 )lepeBllHHoi-i coxoi1, IlCnaXI1BaJIH TeJIera onO'-!I1HCKa.H O)le:>Kn;a B XVII no:>KHJIH no- 11 ropWKH pa3.llH'-!Horo 6 o III e. Me~9.HCKa.H B. OTJIH'-!aJIaCb pa3Hoo6pa3HeM '-!eCTBe TKaHei1 H yKpaweHHW. KynHble, 3eMJI1O :>KeJIe3Hoi1 nJI y:>KHl..\eJf Ha3hIBaJIaCh TKaHH Ka'-leCTBa, VI l.(eHbI. llJHJII1 Hap.H;J; OTJII1~IaJICR 113H~eCTBOM naHhI, BeHl.(a, KOCTpOB Ha 6aWMaKOB KOHTYlllVl' 'IaMaphI, VI cPapTyxa, KOpaJIJIOB. 6eKeWI1, H KpacoToi1, no- KaM30JIhI. nORca O;J;eBaJII1 :>KyVI Ba:>KHOe 3Ha"'-leHHe. J,13BecTHO H3BecTHi1 H nepe~a'IH ropax. ABTOp 113BeCTHJf nO'ITH HeJ1CCJIeAOBaHHo, '-lTO Haw60.TJee 6bIJIO 06paTHJI 3a:>KJ1raHJ1e BHHMaHHe, '-lTO B JIaHbl.(yl.(K01VI ye3;J;e B MeCTHOCTH rpOA3HCKO BCTpe'-!a1OTcH XOJIMbI I 'I ,I I Ha3hIBaeMhI a n a T p bI H. Ha3BaHHe .nOM n T p:>K e l.( h BaeT Ha CBH3b 3Toro (CMOTpeTh, 3TO CBH3aHO no aBTopy rJIH,IJeTh Ha6JIJOAaTb), CJIOBO n a T p hl H 0603Ha'-!aeT TpVlHHryJIHpHOe HaKO 3TH 060py;n;oBaHHH RBJ1JII1Cb B HOBble p hl J1 ropa3Ao Ha TeppwTopJ.Uf epop- rOBopHT ~aHHhIe HaXO;n;VlMbIe B nOJIhCKHX 3THMOJIOrJ1'-!eCKHX CJIOBapHX, cTapwe. C rJIaro- "'-lTDyKa3hl- H9.3BHHJ1H XOJIMOB C ,naBHO MJ1HyBlllew MOW TeJIeKoMyrIJ1Kal.(J1J1. B nOJIb3Y 3TOW rHnOTe3bI B KOTOphIX Op.- 060pYAOBaHJ1e. BpeMeHa. reHe3 lliBeWl.(apWJ1 :>KYlByTBOCnOMJ1HaHJ1H crrel.JYlHJIbHhIX CHrHa,'lbHhIX fl a T- AO CHX nop yCTpOi1CTB. ~;:O.JU!AHKOBCKJ1 3. COCTOR:I "C y K e H K 11", :>KynaHa, MY:>K\mHbI OTHOCI1TJIbHO nepeAa'IH MaHepoM XOJIMaX EOPTHbIE OH H3 106KI1, Ka::\130JI9., KopceTa, ryJIyna, ero HCc.ne.J.OBa- Ha6JI1O~eHVlH, aBTOp 011,e:>K::ry TaK:>Ke 113 caMO,IJeJIKI1. )KeHCKI1i1 MeJIKl1e B Ka- 6bIJII1 npeVlMy~ecTBeHHO l.(BeTa HeCKOJIbKO AaHHblX ynoTpe6JIHeMbIM cPpyK- '-!yJlaHe JIOXaHH CaMbIe HeCMOTpH Ha HI1X H3 KpO- B ~a:>Ke ryMHa nOJIh30Ba.llHCh H cyHII,yKa. 113.TIO}i{eHl1e). capaR, nocTpoi1KH COCTOHJIa y TIEPE.TI:A QJ,1 J13BECTJ1M. B MJ1HyBwHe BpeMeHa . .n;eJIO 3TO AO CJ1X nop 6ep.H.HKH ''sora'Il1 '-lTO YKa- Ha Hapo,nHyJO. J,1CXO~.HH3 nO,1l0:>KeHVI.H, '-lTO ~.1l.H3THorpacPH'-leCKHX c006maeT (B a p :>KH H l.( e). B K 11CTOPJ1J1 HH.i1 VlMe10T 3Ha'-!eHHe peMec.lleHHhIe pacnOJIaraJIc.H fOpop.cKHe l<yJIbTyphI (KpaTKoe :>KHTe,TJI1 P.pOBHHHoro p.OMa 11 X03.Hi1CTBeHHbIe (BeHbI~oBKa). HeCKOJIbKHMI1 KOMHaTaMI1. Me6JII1pOBKa BaTH, lllKacPa, I1PJ1.ITO)KEHJ1E MHOrI1e ~OMa He I1MeJIJ1 P.bIMOxop.a, KphIlllH )KHJIbIe 6hIJII1 B cpy6 BOKpyr BCJIe,nCTBHe Toro, nATPbIH H BepeBKH. 3aBo,n, 3Ha'-!eHl1e, XOTH 060- B HCTOpH'-leC- canO:>KHH- H3 :>KHJIOrO nOMe~eHHR, I1HOr~a B ycap.b6e CTaHKH H KaTOK ~JI.H 6eJIbR. 60)J,HapH, 3aHI1MaJIHCb CKOTHoro ~Bopa, B MaJIeHbKI1X He 11,a1OTO,IJ- I1CTO'-!HHKax, HMe10mHX B.TJI1HHl1eMe~aHcKoi1 :>KHTe,,'lH JIOCI1HY1OKO:>Ky, KOHOn,,'lfl- 6apaHHJ1 COCTaflJIa nOMe~aJIC.H 60JlblllOe Bce OHI1 6hIJIH :>KHTeJIflMH K.'lbBO- nOJIOTHO, luepCTb, 6bIJU1 H3 rOHTa. 3TH ~aHHhle rEYl:Horu BOvrUEX KaHaBOM TOprOBJIei1 H peMeCJIOM. I1JIH OBI1Ha, KOH1OlllHI1, XJIeBa, CTaBJIeHbI Bce B. ~eBH'Tb ropo~aMH. TKa'-!H, MeXOB~HKH, reJIbH€Ba. yca~b6a B XVI H3 HHX oKpy:>KeHHble MeHbIl1HHCTBO'- npI1B03HJIH 11 JIbHflHOe 3hIBaJII1 yKpenJIeHHhIMH KH, CJIeCapH, KOJI€CHhIe MaCTepa, Ba, WanKI1). CHOBaHbI OHI1 Ha apXHBHbIX KOW 3THorpacPHI1 cy~ecTBOBaJIO HeKoTophle 6hIJIH 3aHHMaJIHCb OnOQJ1H- H3.T10}i{eHVle). Ono'-!Ho 3aHHMaJIHCh 3eMJIe~eJIheM, PeMecJIOM llPOllJ.ITOrO rOpO.n;KOB. (KpaTKOe Ha ('-leTblpexyrOJlbHbIe HaKO nOJIHOrO nOHRTVlR O :>KVl3HVIOnO'-lVlHCKVlXMemaH, KOHcPe~e- 3HAKJ1 B J.1.IT.2KEIJ;KOM (KpaTKoe nOMECTbI1. 113.T10}i{eHI1C). EOpTHJ1'-lecTBO, O)lHa H3 npHMJ1THBHhIX cPOpM .neCHoro CTBa. BCTpe'-laeTCH n'-le,,10BO,n- O'-leHb '-!aCTO Ha TeppHTOpJ111 ITO.'lhWH. Ji1CTOpH- �1318 1319 'łeCKl1e nepBOMCTO'łHMKI1, M6H HKOBa)CO~ep)KaT IlpY1Ha~JIe)KHOCTb Ha'łJ1HaR MHoro 60pTeM C ~aHHbIX B. (PeJIRUI1R 6bIJIa Hape30B MJ1HaJIJ1 ~pyrJ1e 3HaKJ1 KOTOpbIMJ1 0603HaqaJIJ1 JI. ~OMalllHJ1X Kp)K ~peBeCHOM )KJ1BOTHbIX, J1B J1Q K J111, aHaJIJ13J1pYH Ha TeppJ1TOpJ1J1 Ma30Bllla, ~OKa3bIBaeT I'JIaBHbIM 'ITO CJIe~yeT HOM 06ll.(MHe. 'ITO B M 3HaKM 1892 06pa30M 3HaKl1 pbI5aqeCKJ1e ro~y CHaCTI1 ~apR HaCTORll.(MM BOpTHhle (1925-29) O OCHOBOM 60pTHbIX 3HaKOB npOHCXO~H1' B nop He 6bIJIH HaM~eHbI naMRTHMKJ1 OOJ1JIbHa KepaMJ1qeCKHMJ1 HaJIbHbIM opHaMeHTOM. BopTHbIe AHaJIJ13 cPeo- Hble 'ITO n'łeJIOBo,n;CTBa JIOBO,n;CTBO BCTpe"'IaeTCH - B 11 ,n;epeBHHx, MOK~y 27 B B 9 tIJ1CJIO 60pTeM )KJ1ByT H nqeJIOBO~bI 130 B KOTOpbIX yJIei1:eB, 55 BCTpeqaeTCH B yJIeMeB 270. - CJIy'faHx. 9 n'łe.rrOBo,a;OB J1MeeT 11 YTP BbIC- pHCyHKy. Ilqe- Hblf,i 3HaK B cKoro, YTBep)K~alOll.(erO na,n;alOT BbICe'łeHbIe Ka:U;HH HarJIH~HO Hhle JIHHI1J1. 'ITO TonopOM ,n;OKa3bIBaeT, HCnpaBJIHeT B pJ1CYHKe npHMbIe 60pTHbIX "'ITO cyll.(eCTBylOT (3HaK OopTHble ABTop 3HaKJ1 OTpa:>KaeT, XpVlCn1aHCKOi1: KyJlbTyphI BAPAHOBCKH EOf)lAH no BblillKOBCKOM 3HaKaMJ1 60JIee C nepBOHa'łaJIbHO VI BJl/llflHlIle BeCbMa J1JIH HX He- npO~a}Ka K OCHOBHOMy 3HaKe: 60.rree CJIO)K- B ItICTOpJ1H 60pTH. MHeHJ.11OaBTopa, CJIO:>K- HCTOpJ1KOM CJIO)KHOM pHCYHKe. po~a, B 60pTHOM Ha- c06CTBeHHocTb. COrJIaCeH 'łJI€HOB H B. pO,a;OBbIMH 3HaKa- 0603HaqaTb rrepeMeHax CBH3aH- Mop<p0JIOrJ1- HOBbIX 110~p06HOCTeM OTpa}KeHa rOBop11T O MHOrI1X np06JIeMbI 6hIJIJ1 paHbIJle 6bIJlH Me)K,a;y npH6aBJIeHHR B H T O P T a. HRa n"'IeJIOBo,a;aMJ1 BbIllI- JI. Kp)KHBH:U;Koro C ,n;pyrHMH 26, 29, 48). 3HaKH HaM,a;eHbI HeKoTophle 60pTHVI'łeCKOrO lVIop<po- 3JIeMeRThl IIHcapR. ,n;e- <paMJ1JIJ1W 60pTe~'r J1 46 HaMbICJIOB- 3HaKOB JIHHHJ1. TaonJ1I.\a OTHOllIeHHH 6JIaro- 06ll.(eCTBa reHeTHqecKylO, TeopHH BpeMeHH/CTaJIH J1CTOpHH 60pTH JIOrHR 60pTH Haxo.n;MTCR OIUH6Kl1 Ilo 60pTeM )K e 6 O M, 'ITO II P liIf OBOP B Ta6JIHQa np06JIeMy JIeCOB H 60pTeM YJIeMeB. OnYOJIJ1KOBaHHaH BeKe 3BOJIłOQHH HX npOHB.JIHeTCH B 60.rree CTaJIH npH'łJ1HOM 60pTHHqeC'I'BO M 60pTHHKH K )J;eJIeHHe :>KJ1BYT J1 n"'IeJIO- J1 72 rr'łeJIOBO)J;OB. TO)K,n;ecTBo 60pTHHKOB 7 - 419; BO,n;bI J1 60pTHJ1KJ1. pJ1CyHKOM 3THorpa<pa BKpaT:u;e TpH OTJIH"'IaIOTCH B cpaBHeHHH CJIO)KHble, J1JI)Ke:U;Koro J1 C Te'łeHHeM nOBbICHJIOCb, OnJ1CH 3TJ1X 3HaKOB B XVII pa3'ÓHpaeT nOJIb3bI. MopcP0JIOrJ1qeCKOM IlYIUH CT. <pOpMbI CX~CTBO. JIeCHOe ~epeBHHx peBHHX, J1ECAX. 3THorpa<pJ1qeCKOrO nOJlbCKOro 3HaKaMH: H np06JIeMy 3HaKOB 62. K 'łHCJIy ABTOp C 60pTHbIMJ1 HbIM BJIa,n;eJIb:u;eB. r. HeKoe ~epeBHHx, npJ1qeM I1X 60pTHJ1~IeCTBOM cyll.(eCTByeT ; . B. yTBep)K- Cxo,n;CTba 1789 B 3Ta, opJ1rJ1- 60pTHbIX MbICJIOBCKOro 0603Ha'łeHHH ~O CMX TeppJ1TOpJ1R CBR3J1 (JIłOCTpa:QJ1J1) C y,n;OCTOBepReT, <pOpMOM r~e 3HaKJ1 C KOH:u;a XVIII po,n;CTBeHHOM ,n;aBHJ1X npOBepOK nOMeCTbH Mej:j: po~a. KP)KJ1BJ1:U;KJ1M HaC"'I€T B 3aBJ1CJ1MOCTJ1OT BbIllIKOBCKJ1X V13JI01KeHJ.1e). ynoTpe6JIHHCh KOBCKOM IlYIUH. J13 J1JI)KeQ- KeJIbQ, J13,n;eJIbRMI1, pa3YKpaIJleHHbIMJ1 ,n;ałOT J1TOrJ1 C~eJIaHHble 3HaKOB TaKoro B IloJIhcKoro pyKonHceM 3HaKH MH, KOTopble Haxo,n;RI.IJ;erOCH B OKpeCTHOCTHX aBTopa, ApXHBe B KOJIJIeKQHH Ilyll.(l1, B nepB06bIT- 'łecKylO cnHCOK nOMeCTbH, BOPTHX KOJIH'łeCTBO nOHCKaM aBTopOM 3HaKl1 B KypneBcKOM HBJIHłOTCH HeÓOJIbillOe ~a.TlbHOM repaJIb~HKH. Koro HA (KpaTKoe J13~eJIbH. 60pTHble H a M bI C JI O B C Kor c06CTBeHHOCTH 3HAKJ1 3TJ1 Hano- rOH'łapHble J1CKaTb J1X npOMCXO)K~eHJ1H J1cCJIe~OBaHJ1R BOJI. ,!l;OKa3bIBałOT, CTBOJIe. ~OMa I03Eep CMMBOJIOM c06CTBeH- HOCTJ1 B cPopMe I1JII1 J3YPlIlTA J16parMMa OTHOCMTeJIbHO 60pTHJ1"'IeCTBa. 0603Ha"'IeHa Ha X npe06- crre:U;HcPH- TO)Ke BOJIH006pa3- CY)J;A OB'LJAPEYI 3AIlA,n:H0V1 BEJIJ1KOit C KOHUA XVII B. IlOJIbllIE. •• ot IloJIhcKaH Ilpo6JIeMhI ,!l;epeBeHcKaH IOCTJ.1:U;HJ1 ,n:o CY1XIIOp IOCT11:U;Y1Y1 OT~eJIbHbIX rrpY1Mep 60pTHHKOB, 6ypnaKoB, MaJlO VlCCJIe~OBaHa. npocPeCCY10HaJIbHbIX oB'łapeii 11 T. II. rpynn OCTalOTCH nOKa HaHe- �1320 1321 BhIHCHJ1MhI. Cne~J1cPJ1'-ieCKJ1e 2KJ13HJ1 3TJ1X rpynu KOM XVIII yC,710BhH CO~J1HJIhHOM J1 3KOHOMJ1'1eC- 6hlJIJ1 npJ1'1J1HOM Toro, B. OHJ1 COXpaHJ1JIJ1 caMoynpaB.1IeHMe, My~ecTBeHHo npoepeCCJ10HaJIbHhlM OBe~ B KOHue 3aHJ1MaIO~eeCJl Cy,!!,e6HhIM ,!!,eJIOM. K HJ1IO COXpaHJ1JIOCh O'-ieHh He60JIhlllOe TeJIhHOCTJ1, BCJIe,!!,CTBJ1eToro, 'ITO e~e npeJ1- cy,!!,a He yrrpaBJIeHJ1eM; 6e33RKOHHhIM nOTepM CY,!!,OMoB'lapei-i J1 o6J1In,y. ¢ey.n;aJIbHbli1 KaKJlIM 6bIJI cy,!!, oB'Iapei1:, K YMeJIJ1 '-iJ1TaTb CO.>KaJIeHJ1IOco,nep2KaHI1€ ero. HJ1e, KOTopoe rpynna OB'lapeM B CBOeM BbI30Be J1MeJIa CBOe cal\lJOynpaB.Jle- 3aHJ1MaJIOCb TaK2Ke cy,!!,e6HblM BeIlOMCTBOM, M cYIlJ1JIO TOJIbKO np0cPeCCJ10HaJIbHhle ,!!,eJIa. ,ZJ;oCMX nop ony6JIJ1KOBaH O,!!,MHnpOTOKOJI cy,!!,a OB'-iapeJ1 B .n;epeBHe HaCTHX 2KHJ1Ha (BeJIHKOnOJIbllIa) C 1693 r. '9:eByeBo Cy):lMMhle B npo- 1789. 14 1791 MapTa BJIeHHblX OKpeCT- Ba.rleHThl r. ynpeKaeT MHeHI1łO ll1I1MaHCKH llI.lIJlXTy, '-iTO llpl1ro-· cy.n 6e33aKOHHhII1. l 11 4 rrpe.u:cTa- (2, 3 3,neCh B nOJIHOM CO):lep2KaHJlIJ1.TpJII ,na.rlhHei1Wl1e KaK MeHE' Ba)KHble, 06- OKTJl6pJl HaM HeI13BeCTHO, HO no C Ha'-iaJIOM ,ne,na n03HaIW!VlI1TClł MO)KHO B aKTax TOJIh- OB'IapJ1 C BOp 6bIJI HecrrpaBen,.lJI1BhIJ1.3 caMO- 17 WoI'IRXTbl6blolJ OH BeJIl1Ko.n;YllIHbIJ1 (JlaCKaBbI). IIpoepeccJ1oHaJIhHaJl npI1- apeH.J:aTOp KaK opy.n;J1eM rHeTa TJ1B IIIJ1MaHCKOMY. J1pJlIrOBOp 6bI.lJ orry6JIJ1KOBaH HJ1 nJ1CaTh. KD nepe,!!, 60JIbilH1e Kopo.lJeBCKJ1X nOMeCTMJ1 J1CrrO.lJb30BaJICH npoepeCCYIHa.lIbHblM C02KaJIe- KOJIM'IeCTBO C.lJe,!!,OBJ1X ;J.eJl- '-iTO '1JIeHbI H nOCTaBMJI ero tH1HJ'IJl eMy npellCTaB.lIeHbl It 5) TOJ1bKO B 3aMeTl<:ax. BJ1HHJIJ1Ch B BopOCTBe OBeą y.f3BecTHbI cy.n;e6Hoe HaM T02Ke 3aMeTKJ1 .n;eJIO B HeKOTophlX 3aupe~aIO~Me .n;epeBHax B rocy):lapCTBeHHOMBOeBO):{CKOM OTrrJ1Cb rrpJ1rOBOpa H~hI 3BaH OB'-iapCKOro B OKpeCTHOCTHX 360H'llIbIHH 6b1JI cy.n; B JIJ1qax '-ieThlpeJ1 HJ1KI1 OB'-iapeJ1 KpaJIJ1 OBeu. HbI 6hIJIJ1 KOCTeJIa ynJIaTJ1Th J1 cy):la. BaThCR. B OB'IapR.X. 1787 r. B 3ana.n;H0J1 OB'IapeJ1. ,!!,eHe2KHbIJ1 llITpacP K JIO):l3J1 Haxo.n.J1TCR. BeJIbKOnOJIhllle 06BMHJleMhle B llITpacPa M B .n;epeBHM XpOCb- rrOJIb3Y CO- rrOMOllI,!!,OJI2K- ,!!,JIJ1JIOCh.n.o 17'94 JIaBpeHTJ1J1 KOJIJIerJlIJ1 OCTarona. HeCKOJIbKO J1HTepeCHb1x B BapwaBe, TIJ10IĘKa (l'elationem nr XVIII 107) Haxo.n;J1TCJl J1 Maruero, lliMMaHcKoro, apeH,!!,yeMb1x OB'-iapa Kopo.lleB- BKOBOM MJ1UJeB- CKMM, rrp.>KaCHh1CKJ1M.'lOB'lJ1M ~'npaB,1HJOW;I1M KOTOph1X 6hI.1I ł03e¢ XMeJIMHCKJ1. OB'-iap BaJ1eHTh1 WeBCKJ1M, TaK lllI:MaHcKH 3aTeB.1I crrop C lliMl\laHCKJ1M l1 MH- KaK noc.rle.n;HHi:j He B03BpaTI1JI eM,V 3arpa6.'TeHHbIX I I • I CJIOHeBCKJ1, npoKypaTop 06BJ1HReT Hero 70 '-iTO TOT He HaKa3aJI UJTyK OBeą JlI3 PoeBa, 70 OBe~, KpOMe Toro J1 nOMor yroBapJlIBaJI He HO Boi1u;ex JlI3 I1JIOHKyBKa y6J1M~e B 6ercTBe. COrJIallIaJICJl ynopHo MyllIKeT, Ha .n;epeBe KpOMe Toro TJII Boi1~exa '9:eTblpeX BJla,!!,e.;'Ih~9. y.n;apJ1JI ero 3aXBaTJ1.n OB'IapeJ1 ,1epeBHI1 l1 3aCTpeJIJ1JI ero ero, co6paB- IIo.n;CYllJ1MbIM, BOJ1~exa RH OTllaTh npJ1rJIacl1JI OTKa3bIBaJICR B3HB EHa J1 yKpaJI KJIeHOBCKJ1H o6pyraJI OBe~, Tor.n;a HH, BbIUJe.n;WJII J13 KOp'-iMhI, npJlIKa3aJI TJ1Tb ~eJIb KJI8HOBCKoro, J1 npOCTJ1JI OB'IapJ'l nOKOJ1HOrO OB'IapJl Kor,!!,a BOJ1u;ex Me3Yl1TCK0J1 yp02K.n;eHHoro KOTOpbIJ1 y6MJI OB'-iapJ'l BOM~exa B KOp'-iMY rrJlITb UMBO, B o.n;Hoi1 113 OTHOCJ'ITbCRKO BpeMeHJ1 pa3,!!,eJIOB IIo,lJb- WJ1 J1 KaCmOTCJ'I ,!!,eJIa Ba.neH'TerO EbI.n;rO~JII, B.B. M3J10)KeHl1e). 113 PoeBa, eMy B. cYlW6HbIX ,!!,e.rlCBS33HHhIX C OpraHJ13a~Mei1 OB'IapCKJ1X Cy.n;OB. AKTbl CKJ1X nOMeCTJ1J1 EHJIa B KOHue B XVII-XVIII CTapocTy RH T'OpO.n;CKMXKHJ1T ropo,!!,a (BaBp2KJ1He~) B llIl1XCJl Ha CYll OB'łapeM Cy.n; OB'IapeU Ha nJlOUKO~l Ma30Bille OBUEBO,ZJ;CTBA IOCTMUMM J13 PoeBa, y COCTaBa 11 T. n. )J,aBHbIX AKTOB" MCTOPMM (KpaTKoe ~ I1HTepeCHO B OTHOlllefIJ1M CBe,!!,eHMJ1O i:\e- B "r.1JaBHOM ApXJ1Be Ero I nOMell..lJ1Ka, J13 Cy.n;J1MhIX cy.n; 3anpeTMJI YnJIa'-iI1BaHMe Co.n;ep2KaHJ.1e npI1rOBOpa HTeJIbHaCTI1 cy.n;a, ero rop. TIpI1rOBOpOM cy.n;a 06BJ1HeHHble HeKOTophIM KAJIETKA A)J;AM BeCTJ1 I10MOpJ1H. apXJ1Be cy.n;a C OB'IapHM ,!!,aTb eMy BOJ1~exy ero ero Ha!Vle- co6CTBeHHbIM npl1KJIa,nOM. Y6e):lJ1BUJJ1Ch B CMep- OBeą C03BaHHhlX C.rrynoBo, npJlIKa30M npOBO,1lłT MJ1xaJ1JIa cy.ne6Hoe KO.ny.n;cKoro, Co'le;:rCTBJ1e �1322 npOTY1B OB'łaplO BaJI 6apaHOB Kp2KY111ITOepy Y13 TOii: 2Ke .n;epeBHY1, KOTOpblii: BOpo- Y1OBe'łY1Y1MaTKY1 Y1rrpO.n;aBaJI Y1XeBpeaM Y1JIY1 CaM Y1XC'be.n;aJI. IIpY1rOBOpOM cy.n;a OB'Iapeii: 3aH B03BpaTY1Tb KOJIy.n;CKOMy OBeu; Y13CBoero TeJI B CMorYJIbI.J;e .n;Be napbI Y13fOJIaHb'ła, Kp2KY111ITOep o6a- CTa.n;a Y1.n;aTb B Moc- CBe'Ieii:. TeM 2Ke rrpY1rOBOpOM Kp2KY111I- TOep Y1CKJIlO'IeH Y13 O6I..U;Y1HbIOB'Iapeii: Y1 3arrpew;aeTCR eMy 3amt- MaTbCR OB'IapCKY1M .n;eJIOM. EPO,L{A I03E<P KPECTbHHCKME JIECOIIMJIbHbIE B LKMBEIJ;KOY1 OBJIACTM (KpaTKoe 3ABO)J;bI B XVII M XVIII RB. rrOKpbIBaJlY1 Kor,ua-TO 3Toii: CTpaHbI. Ha'IY1Haa JIeCHbIe B I.J;eHy, BO BpeMH 2Ke yca.n;e6Horo MaeT nepBoe ToprOBbIM BaTh - KpaKOB. JIeCOrrJ1JIbHOrO CbIpbH. HJ1'IeCKO~i 06pa6oTKJ1 x03Hii:cTBa, TOprOBJIa IIepBbIe ,uepeBa OTHOCHTCH K Ha'IaJIY XVI ,uepeBOM 3aMeTKJ1 B MeCTHbIX 8 OrrHCJ1 C 2Ke KOJIJ1'IeCTBa rrpOMbIllIJIeHHbIX 6bIJIY1 ,n;epeBHHHbIe. ,n;alOT nepe- KOTopaH O'IeHb npocTaH: Bce 2KeJIe30M, ,n;ByX ~Ta2KeM, Haxo,n;J1JIaCb Ha BepXHJ1M ~Ta2Ke. IIpI1JI02KeHHhIe CTPYKI.J;J111 Ha 6a3J1Ce O'ITI1CaHJ1HC XVII ,YKa3bIBaIOT ~TY pa3HJ1I.J;Y· MYKOMOJlbHOE )J;EJIO OT (KpaTKoe IIepBbIe C no,n;raJIaHCKI1MJ1 pI1CYHKJ1 (rrorrbITKJ1 J1 XVIII B 3AIIA)J;HbIX XVI-XX 113.nO:lKeHl,le). .n;aHHbIe O cyw;ecTBOBaHJ1J1 HbIX KyRBax BCTpe'IaIOTCH peKOH- B.) J1 06'bRCHeHI1H KYHBAX. RB. B XIII BO.n;HHbIX MeJIhHJ1u; B 3arr:l.n;- B. O BeTpHHbIX MeJIbHI1u;aX BOpHT HaM J1CTOpl1'IeCKl1e nepBOHCTO'IHY1KY1JIJ111Ib B XVI HhIe 11 BeTpHHble MeJlhHHI.J;hI 6hIJIJ1 u;epKBJ1 HJIH 60ra ThIX cPeo,uaJIOB. KpecThaHe. MeJIbHY1K .n;eHbraMI1 HJIY1 XJIe60M, 6bIJI 06H3aH KpOMe 1760-1775 1823 r. B CJIy'IaJIOCb, 06peCTJ1 BeTpHHyro 3aKoHoM HaJIbHbIX CBa3J1 yroBopy, r. BoraTbIe HY1I.J;bIKpeCTbHHaM, He 2KeJIaa ~K3aMeHY. B 1870-1890 KpeCThaH. rr. O,uHaKO apeH,uy C ,n;pyrl1X roc- apeH,n;y paCKperrOI..U;eHJ1eM KpeCTbHHe Tpe6yeTca KOpMHTb rrJIaTHTb MOrJIY1 rrpY1- B ro,n;ax 1825-51 BeTpHHblx rrOJIHbIX KBaJIJ1cPJ1KaI.J;J1Y1 Y1 rrpoepepeCJ10HaJIhHOM ,n;eJIbI.J;eB MeJIbHJ1ą B pyKax CTaJIH KOJIl1'IeCTBO KpecTbHHCKJ1X 9. 11. 1849 C KOpOJIH, BJIa,ueJIbI.J;y MeJIbHY1I.J;y, BCJIe,n;CTBe 'Iero nOHBJIHeTCH 60JIhllIOe HJ1ą 'ITO rro r. ro- BO,uH- 06hIKHoBeHHo 6bIJIY1 OHI1 06H3aHhI H BeCTH TeXHY1'IeCKYro KOHTpOJIh I.:\eJIY1KOM,n;eHbraMY1. IIocJIe KpeCThRH rrJIaTY1Th Toro B. co6cTBeHHocThlO B MeJIbHY1KY1llIJIH MeJIb- rrpoepepecJ1o- 'ITo.n;rOTOBKY1 BJIa- BJIa,ueJIbI.J;bI CTaJIY1 rrpo,uaBaTb MeJIh- rro,uBepraTbCR rrpoepcPeCY10HaJIbHOMY 60JIbllIHHCTBO MeJIbHY1I.J; Haxo,uJ1TCH .n;epeBeHCKoe MyKOMOJIbHOe BbI.n;ep2KaJIO KOHKypeHI.J;J1Y1C B03pacTaroI..U;eM KOJIJ1'IeCTBO ,n;epeBeHCKY1X BeTpHHbIX 3aBe,n;eHJ1J1. COCTOHJ!J1 J13 LKJ1BeU;KHe JIeCOrrJ1J!bHJ1 5bIJIJ1 B cpaBHeHI1J1 npI1MHTJ1BHbIe. 2KJ1- KOJIeCa H BaJI nepeHOCHI..U;He BO,n;HHylOCHJIy K JIeCorrHJIbHOH MallIJ1He, 60JIee 3aBo,uax Ha TeppJ1TOpmr HeCKOJIbKY1X OKOBaHHblX JIecOrrJ1JIbHH B HH2KHJ1MrrOMew;aJIHCb Tpe60- KaCalOI..U;HeCH Mexa- KOHCTPYKI.J;J1H .rreCOrrJ1JIbHbIX 3aBo,n;OB 6bIJIa HCKJIlO'Iaa B 6JIH2KaMUIY1M 1667 J1 1712 ro,n;. tIeHb MallIJ1H, 3aHH- JIeCOTIY1JIbHbIX3aBo,uOB, ,n;alOI..U;Y1X MHBeHTapHbIe :;lJIeMeHTbI paCTeT Ha'IY1HaeT JIeCOrrJ1JIbHbIX TeC H 6pyCbI. TaKoro 60raTCTBO JIecHOM TOBap B. CTO JIeT rr032Ke BeI.J;KY1X Y1MeHJ1J1Haxo,uJ1TCH Y2Ke I.J;errh Kap- B.. JIeCHOM TOBap MeCTO cpe,u11 .n;pyrY1x, CrrJIaBJIHeMhIX ropo.n; JI~TlłAK ':lECJIAB no,n;CKJ1X rrpOH3Bo,n;CTB. C .n;e6pl1, eCTeCTBeHHoe C rrOJIOBY1HhI XV 1323 CBY1HeH BJIa,ueJIbu;a V13JIO:lKemre). TeppY1TOpY1lO LKY1BeI.J;KOrOBeCKY1.n;a Y1I.J;eJIylO ropHylO naT r l lI ,ueJIO He Y1H,uycTpY1aJIY13aU;Heii:, J1 Bo,uaHbIX MeJIbHY1U; 3Ha'łJ1- TeJIhHO yMeHhIllaeTCH. Cpe,n;H 3arra,uHbIX Ha KyHBax, HJ1I.J;bI.Bo,n;HHble ropa3,n;0 IIJI8HHOe IIOMOJIhHhIX pH,n;OM C pytIHhIMJ1 JIY'IllIe. o60py,n;OBaHY1ii: H Bo,n;aHbIMY1 - B TeXHY1'IeCKOM OTHOllIeHY1HB 6bIJIJ1 MeJIb- 6bIJIJ1 yCTpoeHhl BO.n;HHOMMeJIbHJ1I.J;e J1MeeTCH KOJIeCO rrpJ1Kpe- K O,n;HOMy KOHI.J;y I.J;Y1JIYlH,upa,K ,upyroMy IIJIHJIOCh KOJIeCO J13BeCTHbI BeTpaHhle "rr a JI e q H e". JIRpHO K I.J;Y1JIY1H,upy, cHa62KeHHOe coe.n;Y1HHJIY1Cbrrocpe.n;cTBoM BepeTeHo KOHI.J;y rrpl1Kpe- CTOHI..U;eerreprreH,n;J1KY- 6bIJIO ,n;ByMH KpyraMY1, .n;BYX He6oJIbllIJ1X KOTopbIe U;J1JIJ1H.n;pOBHa3bI- �BaeMbIX RBax "u :VleJIbHl1l..lbI, B Hv!}KHeM B e B K 11". - B KOTOpbIX BpalUaJIOCb B OTBepCTHH B ,n:BH}KeHl1e }KeHMe BepXHI1M MexaHHKa BpalUaJI TeXHH'IeCKI1M 3Ha 'IHTeJIbHbIX HbIX - TopHble ,npyroM BepXHI1M ero KOJIeCO nepe,n:aBaJIO BTopoe KOJIeCO, KaMeHh BpalUaJICl'l npl1Kpen- npl1Bo,n:I1MOe :31'0 ,n:BI1:>KeHl1e CI.J;emleHOe n a n p :>K11I..lhl Ky- n a H e B K a, KOHel..l n a n p :>K11n; a, Ha3blB. C Bepe- i 1 KOJIeCa ,n:o KOHI.J;a 1772 paI.J;l10HaJIH3aTOpCKHX nepeBopOT MyKOMOJIbHOrO MeJIbHl1Kl1 HeCKOJIhKO TaKaH 3aH11MaIOT KpbIJIbJI HaCTOHlUee B rOJIJIaH,n:cKl1X ,n:epeBJIHHble 'IaCTl1 BBeJIl1 WeJIKOBble :>Ke KaK 11 BOAHHbIX, XIX nEHKA~bCKM MEPbI KOTOpbIM CHJI, KyJIBaX napOBOM He (Hanp. BeTpJIHbIX 11 T. n. nOMelUl1Kl1 :3nOxe CaMaJI ,n:eJIO BMeCTO IIepBble 11 ropo,n:CKl1e ITo 1l1l1pHHbI, peBHl1. l1 MO- 1918-1939 3anl1CKaM l1 KOM C ropo,n:CKl1Ml1. BJIa,n:eIOT COI03bI Mor.lIO 60JIbWe ,n:epeBeHCKl1M 60pOTbCH MeJIbHI1I.J;bI Ha KyJIBaX HI1'IeCKl1X cy,n:b6y. IIoJIBJIeHl1e MyKOMOJIHbIM C MorYlUeCTBOM B TeQeHl1e ycoBepweHCTBOBaHI1M, 400 QTO KyJIBaX Kanl1TaJIl1CTl1QeCKOM Haxo,n:l1TCH CpaBHl1BaTbCJI Kanl1TaJIl1CTOB Ha ,n:eJIOM, Kanl1TaJIa. MeJIbHl1I.J;, Kp11311C ne- KOTopoe OKOH'IaTeJIbHO He ,nepeBeHCKl1e JIeT He BBeJII1 Hl1KaKl1X peWl1JIO 3-8 KJIM., 6e3x03Hble e .n 6 a MeCTHoe B Ha3Ba- 'Yp:>KeHlJ;OBe HaCeJIeHl1e BCJIelJ;CTBHe Wl1pl1HbI, Ha3BaHJ'lH KHHr, qyMa, c60- Toro 'ITO HO OTJIl1QaJII1Cb pa3- He Bcer,n:a 0603H9.'-I9.IOT B03Hl1KJIl1 apaM.). K B 48 HaM60JIee n y JI 3 a r O H K H, C bI n y JIJ .JI .lI a )Kl1TeJIeM 8 }Kl1BbIX nO.lIyql1JIl1 npOCTl1paJIaCb o,n:l1HaKOBbIMl1 C'-Il1TaeTCH 56 113BeCTHO 'ITO OCTaBWl1eCH nOJIR, Bce BCJIe,n:CTBl1e Toro = BHHMaHl1e Hanpl1Mep 'YP}K2H- pa3,n:eJIHJIl1 11a1l1Hl1 o,n:l1KaKoBoi1 K rpaHl1I.J;alVl coce,n:Hei1 n03}Ke pa3JIl1'-1HR TepMl1HaMl1: "JIaH" Moprax, ,n:pyroM"":'- Ha Ha OlJ;HOM 113 64 xapaKTepl1CTl1'IeCKHM 3 a r o H K 11, .u;e- B pa3Mepax Moprax Ha3BaHl1HM 11Y .JIn; B R P T K 11, H K .11. - B TOM, MA.TIMIJ,KVl <lIOHrMH B TeXHl1'IeC- 60JIbWl1X yrJIy6JIaeT K 0,n:l1HaK080M B ,n:.JIl1HYnaWHR npe,1l;MeCTl1l1 (Mopra Ha ce6H TaK ,n:aBHI1JVH1Ha3BaHI1JIMl1. 6bIJIl1 ropo,n:CKl1X 0603Ha'IaeMbIX r., npe,n:npl1Hl1Ma- npOI.J;BeTaIOlUee B Ha'IaJIe MeJIbHl1I.J;bI He MOrJIl1 pe:>Kl1BaeMbIM YP)KEH,n:OBE. 1'I3JlO>KeHHe). nOJIeM. B. l1cTpe6HJIa Me}K,n:y c060ro He- 3ana,n:HbIX nOBepXHOCTb. ,n:OBa B XVII nOJIOTHH- napoBble ,n:epeBHHX B B. CYlUe- B ,n:p06JIeHl1e!VI KopMoBoro ye3,n:, JI106.JUfHCKOt'I 06JIaCTl1) "JIaHbI" o,n:l1HaKo8YIO IIOCTpoeHo MeJIbHl1I.J;. B Ba:>KHaJI npl1'Il1Ha 'f TO ,n:epeBeHCKl1e OTHOWeHl111 B (IIAIIIHEJII) MepbI CBOI1 nOJIH 3a '-IHC.JIReM: KOTOpbIMl1 3EMJU1 JII1'-!HOM ,n:JIl1HOM OT nepe- B XIX MaWl1HbI). :>KeJIe3HbIMl1, peweTa 3HaqaeT B03HHKaeT nO'ITI1 MeJIbHl1I.J;aX CTaJIl1 3aMeHHTb - MyKOMOJIbHOe B yna,n:OK. BO,n:HHbIX MeJIbHl1U 3aHl1MalOTCH (KpaTKoe npe}KHl1e TeJIl1. ¢eo,n:aJIl1CTH'IeCKOM y:>Ke 30°/\1 MMXA~ (KpaCHI1I..lKl1M eOCTOJIJI TO.lIbKO B He- B., MeJIbHl1I.J;bI nOHBl1JIl1Cb B KyHBCKl1X rrpl1Xo,n:l1T Hel' B 3epHa. HI1JI 0503HaqalOlUl1e l1,n:eJIx. ,n:e.JIa B 3ana,n:HbIX He npl1MeHl1JIl1 BO,n:HHbIX 11 BeTpRHbIX ,nepeBeHCKoe BpeiYIfI a BeTpHHble np11Bo,n:I1JIO B ,n:BH- MeJIbHI1I.J;bI. r. np0l13Bo,n:l1Te.JIbHbIX HO BJIa,!J;eJlbI.J;aMl1l1X 6bIJIl1 B B KyKBax, CpelJ;l1 MHOrJ1X nepe:>Kl1TKOB 06palUalOT MeJIbHHI.J; 6bIJIa nporpecc li1H,n:ycTpl1aJIbHbIM KOTopble 6bIJH1 Ha 1325 KaMeHb. BCJIe,n:CTBHe pa3BI1Tl1JI CTBylOlUl1X TOJIbKO MeJIbHl1'fHOe nocpe,n:CTBOM BeTpHHhIX MeCTO Bo,n:HHoro TOJIhKO BepeTeHO. Bo,n:oi1:, B CBOIO O'Iepe,n:b BepeTeHO KyJIBCKHe B. 113BeCTHbI BpalUaJICH KaMHIO. UI1JIHHlJ;p TeHOM. MeHHJI XVIII :>KeJIe3HOM nJII1TKH BepxHeMy I..lHJHm,n:py, KOHua Heno,n:BI1:>KHOM HaXOlJ;I1JIaCb T. Ha3bIBaeMa KOTOPO}'r .JIeHHOM K ,no r Texl1X I DEY:ATAHJ1E I • IIOJIOTHA (KpaTKoe BCTyrr.neHl1e rrOCBRlUeHO pO.lUfOM TeXHi1Kl1 ne'IaTaHl1JI Hl1Ka :3Ta npl1HeCeHHaH BeKa B repMaHHl1l1, B CJ1JIE3J1li1. H3.7l0>KeHlle). pa3CY:>K,n:eHI1JIM Ha Ha c BocToKa rO.lIaH,n:l1l1 TKaHJIX pa3Bl1BaeTCR l1 AHrJIl1H. TeMy pa3JIl1qHbIX ,n:peBHeM Y30pOB. HaTex- ycne1l1HO B epe.lUfl1e 31'11 CTpaHbI l1306peJIl1 �1327 1326 pa3JIWIHble Cpe~CTBa K pa3YKpanU1BaHJ1łO TKaHeM ne'laTHhIMJ1 Y30- rraTeHT Ha TOprOBJIłO rrO"1JOTHOM. TIoBceMeCTHO Ha3hIBaJIJ1 ToprOBu;eB paMJ1 J1 HaMeTY1JIJ1HOBbrn: nyTh B J1CTOpJ1J1pa3BJ1TJ1JI TKaHeM. CTa- "rr JI y U;e H H J1U;hl" pJ1HHaJI TeXHJ1Ka nOJIh30BaJIaCh B ne'laTaHJ1J1 Y30POB ~epeBJIHHhIMJ1 BOHa'laJIhHO pa3HOCJ1JIJ1 CBOM MaTpJ1u;aMJ1, Ha KOTOphIX Y30PhI n03,lJ;Hee ~eJIaJIJ1 Y30PbI 6hL'IJ1 BhICe'leHhI rrOMa3aHhI TKaHJ1. B XVI JIJ160 Y30pa. 6hIJIJ1 MaTpJ1U;hI OCTaBJIRJIa CJIe~hI KpacKa, Y30pa Ha B. MaTpJ1U;hI 06JIJ1BaJIJ1 BOCKOM,KOTOphIM OCTaBaJICJI Ha TKaHJ1 B BJ1~e y30pa, OCTaJIhHhle MeCTa TKaHJ1 KpaCJ1JIJ1 B :lKe- JIaHHhIM U;BeT, BOCKy~aJIRJIJ1 rrocpe~CTBOM HarpeBaHJ1JI. J13BeCTHhI 6hIJIJ1 rre'laTHhle 6op:lK, JIechHJ1u;a, ye3~ ye3~e J1JIJ1, npJ16J1BaR K ~epeBJIHHOM ~OCKe MeTTaJIJ1- 'leCKJ1e nJIaCTJ1HK!1 J1JIJ1rB03~J1 B BJ1~e KaKoro KOTOpOM B gepeBe u;eHTpa B CJ1JIe3J1J1 KaK H6JIOHKOB, K03JIe, PaU;J1- CTp:lKeJIhu;e OnOJIhCKe, BJIJIa B TIpY~HJ1U;KOM J1 CeMJIHOBJ1u;e CTaJIJ1HOrpo,n;CKoro Y3~a, BO II -nOJIOBJ1HeMJ1HYBIllero BeKa neqaTaJIJ1 30M rrOJIOTHOJ13 KOToporo B KOTOphIX ern;e TKaHJ1, rJIaBHhIM o6pa- IllJ1JIJ1Y30p'la Thle ł06KJ1, rrepe~HJ1KJ1, nJIaT- KJ1 J1 npO'lJ1e qaCTJ1 Hapo~oro KOCTłOMa. ABTOp OnJ1ChIBaeT MaTpJ1- U;hI J1 rOBOpJ1T OTHOCJ1TeJIhHOOT~eJIhHhIX u;eHTpOB, B KOTOphIX rrpoU;BeTaJIO neqaTaHJ1e BhITOMJI, BeJIhCKa, nOJIOTHa. MHoro MaTpJ1U; HaXO~J1TCR B My3eJIX rJIJ1BJ1U;, OnOJIJI J1 PaU;J16op:lKa. MOTJ1BhI opHa- MeHTa MaTpJ1U; COCTOJITJ13 n;BeTO'lHhIX CJIy'laeTCR opHaMeHT. reOMeTpJ1'leCKJ1M HeKOTophle rJ1pJIJIH~, 6yKeTOB. tiarn;e J1JIJ1 reOMeTpJ1'leCKO-paCTJ1TeJIhHhIM MOTJ1BhI HarrOMJ1HałOT MOTJ1BbI Hapo,n;HhIX BhIIllJ1BOK. B nOJI. XVIII TOprOBJIJI B pa3"1JJ1'lHhle U;BeTa, npOKaThIBaJOT ,n;J1TCJIB pyKax YCJIOBJ1RX6e~HhIM KyrrU;hI pa3B03RT no KanJ1TaJIa "r a ero Ha Ha J1 Haxo- 3,n; O B" , Ha3hIBałOID;J1X rrOJIOTHOJ1 rrpo~ałOT B Pa6- BpeMJI KpaCJ1Th J1 BhIChIJIaJOT B BeHrpJ1JO nOJIOTHa J1 OT,n;aJOTero "rrJIyu;eHHJ1KaM", B03HJ1KJIJ1~Ba VI "KynU;OB". "r O'lepe,n;h ero 9TO Tpe6yeT 3a:lKJ1TO'lHhIX X03ReB T. Ha3. 3aHJ1MaJOTCR cKynKoM 06pa30M J1 Ha JIpMapKax ,Z:(YHaMu;e. TIOJIOTHOHa'lHHaJOT B J1JIJ1,n;pyrJ1e 06JIaCTJ1 CTpaHhI. Bce rrOJIh30- rrOJIOTHOM paCU;BeTaeT B. TIOJIOTHOrroKyrraJOT B OpaBe Ke J1 B tiepHoM 3a60raTeB, KOTOphie orrpe~eJIeHHhIX ce6R Kynu;aMJ1. HpMapKax. aHTarOHJ1CTJ1'leCKJ1e KJIaCCa "r a 3 ,n;O B" 3KCrrJIOaTJ1pYłOT CBOJ1X nOMOrn;HJ1KOBHa3hIBaeMhIX r O H h 'l H", KOTophIe yxa:lKJ1BaIOT 3a TKA ti11 "HarOHR'l" pa36oraTeB, rrepeXO~J1T B KJIaCC "ra3,n;OB". 'laJIOCh, 'ITO 3aJIe3aJIJ1 OHJ1B ,n;OJIrJ1y "ra3~hI" HhIX lVlY:lKJ1Kax"."ra3~hI" CJIOBaU;KOMOpaBe, JIeHJ1R. KJIacc tiarn;e "ra3,n;OB" 6JIarO~apR (KpaTKoe LKHTeJIJ1 BepxHeM OpaBhI HO J1 ~JIH 3aHJ1MaJIJ1Ch B MJ1HYBIllee BpeMH rrpo- rrOJIOBJ1HeXVIII ynJIa'lJ1BaHJ1H OT~aBaTh9 qaCTh ,n;aHJ1 cyBepeHaM, JIhHa yno- KOTOphIM J1JIJ1 KOHOrrJIJ1.Bo BTOpOM BeKa MHOrJ1e OpaBCKJ1e KpeCThJIHe BeJIJ1 TOprOBJIJO rrOJIOTHOMB BeHrpJ1J1, KOTOpOMnO~qJ1HRJIaCh OpaBa. HJ1e MapHJ1 TepechI npo,n;aBaJIJ1 cpe,n;H nO.JIhCKOrO Hace- HaKOnJIeHHhIM 60raTCTBaM OTJIJ1- B u;apcTBoBa- OpaBCKJ1e ToproBU;hI rro.1JY'lHJIH crreIIJ1aJIbHbIM :lKJ13HJ1. B. qJ1CJIO "IIJIyu;eHHJ1KOB" B03pOCJIO KOHKypeHU;J1J1,npo~aBU;hI TOBap B OKpeCTHOCTJ13arpe6a, J13.lIO:lKeHJ1e). J13BO~CTBOMrrOJIOTHa, CJIY:lKarn;ero He TOJIhKO ,n;JIH ~OMallIHero 6hIJIJ1 06H3aHhI BTOpOM rrOJIOBJ1He XIX Bo6pOBa CJIy- J1 OCTaBaJIJ1Ch B ,,6e,n;- BCTpe'laJIJ1Ch B 60JIhIllJ1HCTBe CJIyqaeB Ha KynU;hI J1 "HarOHR'lJ1" MaJIJ1Cb TOprOBJIeM B onpe~eJIeHHhIX rrOJIOTHA. "H a- JIOIlla,n;hMJ1 J1 3aHJ1MaIOTCH X03RMCTBOMKyrrU;OB.11Hor,n;a CJIyqaeTCR, 'ITO Kyneu; J1JIJ1ern;e pe:lKe ,n;o 800 'leJIOBeK. 1136eraR MAPJ1AH TaKJ1M a 3,n; hl" 9KCnJIOaTJ1pYłOT Kyrru;oB, rrOCJIe,n;HJ1eB CBOJO 'laJICR CBOJ1MKOCTIOMOM,nOCTpOMKaMJ1H 06rn;J1M ypoBHeM OPABCK11E Tpe6JIeHJ1R, (nOJIOTHO). "TIJIyn;eHHJ1U;hI" rrep- TOBap Ha rrJIe'le, BaJIJ1Cb JIOIlla,n;hMJ1 J1 B03aMJ1. Bo rOTKEBJ1LJ: OT "rrJIyTHo" B rrOJIOTHa 3aHJ1- paMOHax BeHrpJ1J1. KyrrU;hI J13 BaqKe J13 3y6porJIRBhI J1 CJIaBOHJ1J1, J13 Oca~hI B03J1JIJ1 rrOJIOTHOB TpaH- CJ1JIhBaHHIO. B 1884 r. B03HHK COI03 "IIJIyu;eHHHKoB", KOTOphIM npHrJIaCHJI 'leIllCKJ1X TKa qeM, 3HaIOrn;HX JIyqllIJ1M MeTO~ np0J13BO~CTBa nOJIOTHa. KpaCHJIhHR J1 KaTOK paCIlIHpHJIJ1Ch H nOBhICHJIH CBOM 1890 r. BeHrepcKoe npaBHTeJIhCTBO 3arrpeTJ1JIO ToproBaTh .1JJ1u;aMHe-Kyrre'leCKOrO Hoe 3BaHHR. 3arrpern;eHHe TIo rrOJIOTHOM 3TO OKa3aJIO Bpe,n;- BJIJ1RHJ1e Ha TOprOBJIIO nOJIOTHOM J1 3KOHOMJ1'lecKoe nO.1JO:lKe- HJ1e OpaBhI. 84 ypoBeHh. �1329 1328 rOTKEBJ1lł MAPI1AH IJ;exoBhle O XOXOJIOBCKMX TKA qAX (KpaTKoe M ITPO,IJ;ABI..I;AX ITOJIOTHA. KHJ1rlil, 3TH ~O CHX nop Ha ce6H ;J;eMCTBOBaTb o6pa6oTKe H:CTOplil'leCKHX rrpeBpaIQeHliI:J1 Op;e}ł{p;bI (CM. ITOJIbCKH: ATJlaC V13JIO)j{eHHe). MaJIO Y1CCJIe~OBaHHble HCTOq- HYlKH, ~OJI}ł{HbI 06paTHTb BHHMaHliIe y'leHOrO MJ1pa l1 COHapOp;HO:J1 CTpOlOB JIlOP;OBbIX) KaK liI B 06IQeM H3Y'leHliIliI KOCTlOMOJIOrlilH:. MHorlile HyBllIee }ł{HTeJIliI nO~raJUlHCKOro C1'OJIeTJIle npOlil3BO~CTBOM nOJIOTHa Ha ~OMallIHliIX 1'KaQKliIX CTaHKax. TKa'leM Ha HpMapKe BO"'1hllIOe Ha3hlBaJIliI ToprOBble KO.JU1'leCTBO nOJIOTHa B TpeTeHe. Q e H H H Q hl r JIlUIA npO~aBaJIH B 3TOM MeCTe'lKe rroKynaJIliI rrOJIOTHa) rJIHHJłHhle C1'p. oTKy~a CTp. crp. O}ł{liIBJIeHHble Ha TOBap: crp. H JłMQa y }ł{eHIQHH Ha3bIC npH6bI.JlblO S KpaKOBe. eTp. 607. 608. 609. O,UE.lK,UA (KpaTKoe HallIeJI, B nOHCKax K l1CTOplilH ~3ep}ł{aQKoro C XVI-XVIII ITO B KHMfAX l l 3a apXliIBHbIMH HOCHJI rrOKpoeB BpeMeHH. O~e}ł{~bI rropTHbIX np. 610. 'laCTei1 Ha~o H: onpe~eJIeHO ~aH- O~e}ł{~bI, C1'p. KyrrlilTb, Ka'łeC1'BO HHor~a YKa3aHO MaTepH:H. SCTpe'lalO1'Cfl Cpe~liI ~aHHble «CJIoneQ" (nacTb) 1567. 1655. rpaBlOpa. 3eJIeH0:J1 BeTKO:J1 KCliIJIOrpaeplil'leCKaH rpaB. (:' ~MyMJI nOKpOBaMliI. fpaBlOp e Ha- 1760. «BecHyłOIQI1:J1Cfl>'. KCHJIOrpaeplil'leCKaJł BOJI C rpeMH Pa60Ta Ha poraMliI. 1693. rpaBwpa. 1755. fpaBlOpa. cPOJlbBapKe. IIliIcMa, KCliIJIorpaqm'leCKaH Ham1CaHHbJE' pyKOM TBOPQa 611. rpaBlopa fpaBwpa qYMaIJ;KliIe B03bI T. Ha3. M a }ł{e KapTvlHa HbIMliI KpaeKaMliI C'Tp. 612. BOJIllIe6HOe rpaBIOpa corp. Ha Me~H 613. 6e3 nlilcaHafl MaeJIfl- p;aTliIpOBKliI. 3epKa.TJO TBapp;oBcKoro. KCHJIorpa¢liI'leCKaH 1871. CKOJIOrreHiClP liI eKOpOI1HOH. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH rpaBwpa 1574. eTp. CTp. 614. 615. KliIprlil3. 616 . 617. .lKHliIBHbI:J1BeHOK C neTyxoM. KCliIJIorpa¢liI'leCKafl ("rp. (Aranea MOpCKO:J1 nayK 1837. rpaBwpa marina). KCliIJIorpa¢l1'leCKaa 1534. rpaBwpa CTp. MaHp;paropa H BorlilHfl. JIvITOrpa¢liIH 1841. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH rpaBwpa 1575. CTp. 618. Bopb6a ~paKOHa rpaBlOpa erp. 619. CTp. CTp. 620. 621. crp. 622. 623. HJIliI XVII KpecTliIHHHH HaKaHyHe 84* KCliIJIorpa¢liI'leCKaH 1564 B XVI B. KelilJIorpa¢liI'leCKaH KpeCTliITeJIH (e o 6 1838 y r. T K a) KCliIJIorpa- 1864. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH CKa30'lHOrO JIellIKa. 1'. rpa- B. liI P;bflBOJI. JIl1TOrpa¢liIH MBaHa 06Ha}ł{eHliIe. JIYKaBcTBo Bł0pa KOCTlOMa. ca.naMaHp;pbI. KpecTliIHHeKliIJ':j HapH~ cPliI'leCKaH rpaBlOpa CTp. H 1575. BlOpa XVI COOTBeT- 06'hHCHeHHJł BapCKliI:J1 rrlilp. KCJiI.!!orpaeplil'leCKaH nop; 1684. HHTepeCHbl HOCJ1MOMrrpe~CTaBHTe- onHCH CBeTCKOM H JIHTyprH'leCKO:J1 O~e}ł{~bI OTHOCH:Te.TIbHO KpeCTbHHCKoro Oco6eHHO KJIaCCOB. PncyHKaM H Ha3BaHHfl CKOJIbKO MaTepHliI :vxeCTO rrpOH:3BO~CTBa rrepBOHC1'O'łHliIKaMliI 3THX HaXO~JłTCfl BeCbMa QeHHble 06IQeC1'BeHHbIX <:1'BylOT 06'hJłCHeHJ1H I KOCTlOMa, HeCKOJIbKO KHl1r Qexa B. B KHHrax JIflMH pa3JIH:'!HbIX HAXO.n;H- nOPTHbIX. H3J1o)j{eHHe). Hble OTHOCliITeJlbHO KOCTlOMOBToro pHCyHKliI PMCYHKAM IJ;EXA MKOHOfPA<lJMH. 1655. ! IUMMCH TeXHliI'łecKHe CTp. Jłp- 06yBb, 604. 605. 606. Mep;liI. XOXOJIOBCKJrIerr JI y- pa3JIH'lHhIM ropllIKH ero A,n;AlVI KPECTbHHCKAH KTO ee .n;YHaeQ). B BeHrplillO, nOJIOTHO l1 npo~aBaTb B a i1 Q a pK H. HMQa rrpO~aBaJIH ASTOp 3THOfPA<lJMqECKAH npO~aBaJIH ,UYHaMQe (qapHbl BliIHO, 'leCHOK liI JIyK. KpacHTb (npo~aBQhI KO}ł{y, rroJIyllIy6KH, BaeMbIX ITOJI01'HO CHOllIeHl1fl cyIQeCTBOBaJIliI Me}ł{~y XOXOJIOBOM liI OpaBOM, oTnpaB.JIJłJIliICb MapKe K H a n hl. B XOXOJIOBe HJIliI qepHoM npHB03li1JIliI flMQa, KYKypy3y, Ky~a XOXOJIOBa 3aHJIlMaJIliICh B MliI- rpaBlOpa 1526. KelilJIOrpa¢H'leeKafl rpa- �1330 1331 KOCTP)KEBCKM I03Eet> KOr,l.J;A BORMJ1 J1 He IIOHBJIHłOTCH B IIOJIbIlIE ~eHHble rOP1130HTAJIbHbIE C X-XII KPOCHA. (KpaTKoe B nOJIhCKJ1X apxeo.TIOrWłeCKJ1X KOJIJ1"'IeCTBOrJIMHRHbIX rMpeK 3TJ1 113J10)l{eHl1e). rJ1phKJ1 CTaHKa, pacKonKax HaXO~J1TCR 60JIhlllOe npO~hlpaBJIeHHhIX yKpenJIeHHOrO B CJIy"'IaRx6oJIhlllOrO TaeTCR J1X npJ1Ha~JIe)Kam;J1MJ1 B BepXHeM "'IaCTM. HECKOJIbKO ,llEJIAX 3AMEQAHJ.1Y!: O PACIIPOCTPAHEH11H TKa~KOrO B OTBepCTBJ1J1 rJ-IphKH. KOJIM"'IeCTBa rMph, TKaQKoMy cTaHKy (npJ1M. 6). C"'IJ1- KJ1Ma- KOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1MOIIlJ16aeTCR, rOBOpR, "'ITO KpOCHa, 06peMeHeHhle rJ1pbKaMJ1, He BCTpe"'IaIOTCR cpe~J1 BJ1TJ1J1J1Cpe~M HapO~OB B IIOJIbllle on03~aBlllJ1X B pa3- ~J1BJ1JIM30BaHHhIX HapO~OB, TaK KaK TaKMe KpOCHa J13BeCTHhI 6bI.iIJ1 em;e B CKaH~J1HaBJ1J1 (npJ1M. 7-8) J1 B 11CJIaH~J1H. J13BeCTHhI rJIJ1HRHble rJ1pbKJ1 Ha"'IMHaR C 3nOXJ1 HeOJIMTa 9-26), ~o V B. H. 3. (npJ1M. B nOCJIe~YIOm;m;J1e BeKa y Hac y)Ke BCTpe"'IaIOTCR, XOTR J13BeCTHbI 6bIJIM B 3TO BpeMR 3ana~HbIM TO"'IHbIM CJIaBRHaM HOM J1 ceB. 3an. 40, 41), a (npJ1M. repMaHJ1J1 B HOpBerJ1J1 (npJ1M. (npJ1M. 37) nOHRTHO, "'ITO ynoTpe6JIeHJ1eB He J1 BOC- TaK)Ke Ha TeppJ1TOpMJ1 3ana~- 31, 32-34), B ,l.J;aHJ1J1(npJ1M. 38). M B AHrJIJ1J1 (npJ1Y. IIOJIbllle rOpJ130HTaJIbHbIX C"'IJ1TaTb 3KBJ1BaJIHTHbIM C 3a6paCbIBaHJ1eM BnOJIHe KpoceH nepneH~J1KY- JIRpHbIX C rJIMHRHbIMJ1 rJ1pRMJ1. JIJ1HrBJ1CTJ1"'IeCKMep;aHHble, J1MeHHO 06m;J1e BceM 3ana,D;HbIM, BOCTO"lJ:HbIM J1 IO)KHbIM CJIaBRHaM Ha3Ba- "'IaCTeM rOpJ130HTaJibHhlx J1X pacnpOCTpaHeHI1e pa~J1J1 BO II-V CKa J1 OnOJIR. epWłeCKJ1e KpoceH B. H. 3. CaMble KpoceH ,l.J;pyrJ1e CTpaHbI p;aHHhle,' TaJIbHbIX KpoceH YKa3bIBaIOT cpep;J1 CJIaBRH, KOnKJ1 rOpJ130HTaJIbHhIX HeMlllero HeTpOHHe CBVI~eTeJIhCTBYIOT HaM- ~epBHHHble TKaQKJ1e Me'łVI B. H. 3. rEOrPAepJ.1QECK11X IIPE- rOPJ.130HTAJIbHbIX ilE H,ll11KY JI.HPHbIX (KpaTKoe 4) C"'IJ1TaeT, "'ITO 3TJ1 rJ1phKJ1 CJIY)KJ1JIJ1K OTBR- IIpeJ1Mym;ecTBeHHo, HMR H BPYBJIEBCKJ1 TA,ll,EYill C"'IJ1TaIOTCR "'IaCTRMJ1 nepneH~J1KYJIRpHOrO 3bIBaHMIO HJ1TOK C BepeTeHa, CJIe~yeT J1MelOl.l(HX r JIJ1HHHhIX fVIph, r~aHbCKe 11 IIEP- KPOCEH. 06peMeHRIOm;MMJ1 HJ1TJ1 OCHOBbI. KJ1MaKOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1M OlllJ160"'IHO (npJ1M. 35-36), B npep;lllecTByIOm;ee p;peBHJ1e J1X MJ1r- apxeOJIOrJ1"'IeCKJ1e HaMp;eHbI Ha EBponhI Ha O"'IeHh paHHee pac- TeppJ1TOpI1I1 r~aHb- J1MeIOT TOJIbKO J1KOHOrpa- CBJ1~eTeJIbCTBYIOm;J1e O nORBJIeHJ1J1 rOpJ130H- B Ha"'IaJIe XIV ynoTpe6JIeHJ1R B. (npI1M. 48-50). rrepneH~I1KYJIRpHhIX B nOJIb3Y ~aJIh- KpoceH C ~BYMH Ha- B 113J101Kemle). apXeOJIOrVIVI M 3THorpaepMI1 nepneH~J1KYJIHpHble 30HTaJIbHblX. KonKax B rrOJIb3Y 3TOM rJIJ1HRHble cym;ecTByeT rJ1rrOTe3bI rJ1pM M TKaQKI1e l1KOHorpaepI1'łeCKMe ~OKYMeHTbI. TbI no MaTepJ1aJIbHOM KyJIbType rOBopHT Me'łJ1, a CJIaBRH rrORBJIeHJ1R rOpJ130HTaJIbHbIX 3THorpaqm'łeCKMe p;aHHble ropJ1B pac- TaK)Ke KpoceH CTaTJ1Ba CTaHKOM I1JII1 C npI1MI1TI1BHbIM rrOJIbCKOM B MM- orr03~aBlllJ1e He J1MeIOm;MM CTaTMBOM. 3TH rJIMHRHbIMI1 rJ1pbKaMM M OTJII1'łaIOTCR O'łeHb HeCJIO)KHOM KOHCTpyKQMei1. TKaQKMe )Ke 06pa30M Ha paCCMaTpMBaeMble ropM30HTaJIbHbIM Me'łM yrroTpe6JIRIO.TCR KaK VI B rreprreH~MKYJIRpHbIX Hble KpOCHa JIer'łe pa6o- TO"lJ:HOorrpep;e- He ~aIOT nOJIHOrO OTBeTa. MHorMe, BeCbMa HeKOTopbIe Hay'łHbIe B pa3BJ1TMM i1JIeMeHa nOJIb3ylOTCR KpOCHa He cHa6)KeHbI KOTOpOi1: HaMp;eHbIe cTapaIOTcR TeppI1TOpJ1I1. no paHbllle Cym;eCTBYIOm;I1e JIJ1Tb BpeMR pOBOM MaClllTa6e, rMnOTe3a, KpOCHa nORBJIRIOTCR B EBporre ycoBepllleHCTBOBaTb KpOCHax. M OHM 60JIee TaKMM rOpM30HTaJIbrrpO~YKTMBHbI B pa60Te. rOpM30HTaJIhHhle nH~I1KYJIRpHhle, HO YKa3hIBaeT Ha KapTe KpocHa MX npe~eJIbI. rrepneH~I1KYJIRpHbIX CTBeHHo-Ky.TIhTypHbIM JIRIOTCR. O'łeHh RBJIeHVIR rrpaBa, ~OJIbllle 60JIee Ha pacnpocTpaHeHhI KapTorpaepI1'łeCKaR KapTorpaepHpOBKH MHMMoe rrepeepepM'łeCKOe KpoceH xapaKTepOM rro KOTOpOMy KyJIbTypHhle KyJIhTypHoro C X03Ri1:- B KOTOpOi1 OHI1 rrOHBepaKTa, KaK J13'1>- rrepe)KMTKIiI OCTaIOTCH rrpe~eJIa 060J1X THnOB KpoceH HarJIR~- rrORBJIeHMe CBR3aHO CKopee 30HhI, COMHI1TeJIbHO TOJIKOBaHMe 3Toro nepMepepI1J1 He)KeJII1 rrep- rrOCTaHOBKa Borrpoca 'leM B ero QeHTpe. B i\'!J1pOBOMMaclllTa6e 06- �1333 1332 II I I Hapy}KltlBaeT, I paCCeHHHhIM !l Ha ! LITO nepneH,ru1KyJlHpHbIe n. 60JIee He IIp06JleM TKa~KHi1 TKaHeM, 6e3paJlHqHhI reHe3Hca CTaHKa CTaHOK KaK Hanp. ynoTpe6JlJleTCH KHJlHMbI, 3.ZJ;eCh pa3MepbI K MaKaTbI, 'fKaHH, Cne~HaJl3a~HSI JleT .ZJ;OH. 3. CTaHKa BbI- TOJl~I1Ha VI Ka- TKa~Koe Ba3ax KpOCHa He npe.ZJ;CTaBJlJllOT K .ZJ;peBHl1e Cy~eCTBYlOT 3HaeM, J1 6bIJIO TO.TJhKO '6bIJIJ1 ErHneTe. JIJ1 113BeCTHhI nepneH.ZJ;J1KYJlHHbIi1 cpe.ZJ;HeBeKOBble B J1, pH.ZJ;OMC HHMJ1. J-1306pa}KeHJ1Jl BhI.ZJ;eJIKe J13Jl~HbIX .ZJ;aBHO. Ha J13BeCTHO Ha CTaHOK, TKaHeM:. rOpJ130H- rpe'-l:eCKJ1X CJlY}Ka~J1M: J1KoHorpaq,J1- MaTepHaJlbI nO.l(BepraJlHCh O.l(HOCTOpOHHHM TOJlKeBaHJ1HM. IIpaKTHKa TKa~Koro HaM, J1 onhIT, CTaHKa 60JlblIIOM HbI, KpOCHa J1 ynoTpe6JleHHlO . .Il:oKa3aTeJlhCTBa HO 11 He cJIa6ee H3 BCTpe'-laeMble TeppJ1TOpVlJ1, TeM 60Jlee TKaHeM. COrJlaCHO C q,YHK~HJ1 Ky.TJbTypax rOBopHT 3TH 3TJ1M He BnOJlHe B nOJIb3Y '-lTO TKaIl;KJ1e KOHCTPYK~HOH- y.ZJ;OBJleTBOpHTeJlh.l(peBHOCTH nepneH- .ZJ;OCqe1..JKH J1 KpOCHa B .ZJ;OI1CTOpH'-l:eCKHeBpeMeHa rJlaBHOM pac- MO}KHO 06'bHCHJ1Tb J1 BbIClIIJ1M OTJ1l11..JalOTCHropH30HTaJlbHbIM '-lTO H CO.ZJ;eMCTBOBaJlHlIIHpOKOMy P;OK<'ł3ctTe.'lbCTB CTaHKa, Ta6JlVl'-l:eK, TKa'-leCTBa B CeJlbCKQ-X03HMCTBeHHbIX .l(J1KYJlHpHOrO OCHOBbI, aHaJlH3 npe.ZJ;eJl J1X pacnpOCTpaHeHHH ypoBeHb Ha npOTHrHBaHweM npHlVIeTOM HaweM HHTOK ropVl30HTa.JIbHb1X TaKHM ceH 06pa3o:VI, 60JIee Ha OCHOBaHVlJ1 3THorpaepJ11..JeCKVlX .ZJ;peBHHro npOJ1CXO}KlIeHHH .ZJ;aJIeKOHe BnOJlHe .ZJ;OKa3aHa. B MAJl0I10JlhCKOM H3JIO}l{eHJoIe) . .ZJ;aHHbIX, rJ1- nepneH.ZJ;J1KYJIHpHbIX KpO- .ZJ;aHHble n03BaJlHlOT B .ZJ;epeBeHCKoM J136ylllKe npe.ZJ;nOJlaraTb, OTKpbITbIM CH Ha nOJIhCKOM TeppJ1TOpJ1J1 '-l:yTh B XI-XII IIpo~ecc VlCC1..Je3HOBeHJ1HOTKpbIToro B nOCTOHHHO }KJ1JlbIX HbIX Hanp. ThIM O'-l:ar. Ha nacTyWJ1J1X TeppWrOpJ1HX TOKa e~e· Mhle XH}KJ1HbI, JlaTBJ1Jl, e~e oKpY}KalO~~J1X B TeKy~eM B waJlawax KOTOpbIX e.ZJ;J1HCTBeHHbIM pa3 C. P. IIoJlbwy C ceBepa, J1 ceBepHaH no BCTpe'-l:eHO KaK B ce30H- cerO.ZJ;HH HaXO.ZJ;HTCH OTKpbI- lOra nOCTOHHHO HaXO.ZJ;J1JlCHOTKpbITbIM C. nOHBJIHeT- npoJ1Cxo.ZJ;J1T npe}K.ZJ;e B TO BpeMH CTOJIeTJ1J1 cy~ecTBOBaJlJ1 BeJIOpyccKaJl O'-lar, BB. O'-lara nOMe~eHHHX, 1..JTOne'-lh. oqar. CJIOBaKv,H). HBJleHJ1e B ropCKOM H BOC06J1Tae{JIJ1TBa, B IIOJlhllle .ZJ;epeBywKe B6JlJ13J1 MbICJleHJ1ą I10JleBbIe e~e HCCJle.l(OBaHHH BpeMH C lIIOBa, BOXHJ1, Bp}KeCKa Bce KOHIl;a YKa3hIBalOT Tpa.ZJ;J1Il;J1HOTKpbIToro oqara TapHOBa, B OKpeCTHOCTHX .Il:oM6pOBbI 3TH .ZJ;aHHble yKa3bIBalOT nOMe~eHHH nepHO.ZJ;a }KJ1Ba ropO.ZJ;OB CTa- TapHoBcKoi1, Ha TO, '-lTO e~e TeppJ1TOpJ1V1 lO}KHOi1 C orHeBbIM CY.ZJ;JI no paccKa3aM IIOJlblIIJ1 cpe.ZJ;HeBeKoBblM CTapJ1KOB, MbICJleHJ1ą .ZJ;H~eJ1:CHHa O.ZJ;HOMypoBHe TOnKJ1, B03BbIWeHOJ1: HMeJIM BHyTpJ1 Ha 0,5 .l(epeBJlHHylO 06bIKHoBeHHo KOHI.J;e XIX BCTpe1..JaJlJ1Cb y}Ke B. C nOJIOM MeTpa J136YlIIKJ1 TOJlbKO O'-lar CJleneHHbIX Ha.ZJ;nOJlOM. Haxo- BCTpe1..JaeMO}"1 TOnKJ1 BToporo OTKpbITble BJ1.ZJ;a O1..JarJ1nO:vIe- MJlJ1 B OAROM J13 ee yrJlOB. C OTKpbITbIM O'iarOM BMeCTO J13pe.ZJ;Ka, npeMMy~ecTBeHHO 6e.ZJ;HOJ1cpe,1l,e ,1l,epeBeHCKJ1X :>KMTeJleM. BCTpe1..JaJlCH rJlJ1Hoi1, J1 B BJ1.ZJ;e pe}Ke J136bl }KJ1JlbIe yCTpOMCTBOM. KOHCTpyKIl;J1lO. nOCpeARJ1e B KOHI.~e MJ1HyBworo cy~ecTBOBaJlVl OTKpbITbIM B .ZJ;BYXBJ1.ZJ;ax:B BJ1.ZJ;e TOnKJ1 J13 KaMHei1 B Me}K.l(yBoeHHoro 1..JTOB lO}KHOM I10JlbllIe J1 TapH06p}Kera. CTOJleTJ1H Ha ~aJlVlCh KpoceH. nOTe3a ApXeOJIOrVl1..jeCKJ1e H B nOCJleBOeHHoe TaK}Ke '-lTO ropH30H:;,aJlbHble npOCTpaHeHJ1lO HbIM a A 30.Il:LJECTBE. (KpaTKoe BcerO O'-leHb KpOCHaMJ1 B .ZJ;peBHeM rpe~I1J1. npeJ1My~ecTBeHHO qeHKJ1e pelVIeCJlO rOpJ130HTaJlbHbIIVIJ1 nepneH.ZJ;J1KYJlJlpHbIMH. TaJlbHble HH.ZJ;eMcKoro nepneH.ZJ;VlKY- np0J130lIIJla OLJAf KOBpbI .ZJ;peBHJlrO npOHCXO}K.ZJ;eHI1Jl. TKa~Koro r.ZJ;e nOJlb30BaJlJ1Cb - 11 pacnpocTpaHeHHH OCTaeTCJl He pa3pelIIeHHhIM. ero OTKPhITOrO HAPO.Il:HOM 3aMeCTHBlllaH .ZJ;OKa3aTeJlbCTBa 2.000 POJliIAH .ZJ;aHHhIX MO}KHO npe.ZJ;nOJlaraTh. 1..JeCTBOBOJlOKHa. JlJlpHOrO PEJ1HepyCC TP A.Il:J1UJ1H nepneH.ZJ;HKyJlJlpHbli1 .ZJ;eJlKe Y30pqaTbIX 11 T. BhIcTynalOT o6pa30M. OCHOBaHltH1 3THorpaq,w:IeCKHX 'ITO KpOCHa B ne1..JKt1 ca'\IOJ1: �1334 1335 MOCTOBA BAH,lJ,A. UeCeJIbKOB, TPA,lUi1TJJi10HHAH IIJ1IUA )KJ1TEJIEVl: IIO,lI,r MaCTaJIbCKMX, HJ1.H xapaKTepHbI AJIH. M reHeTWIeCKOM (KpaTKoe ABTOp HacToR~ei1 Y13JlOLKeHYle). CTaTbJ1 rOBOpJ1T O Tpap;J1~J10HH0i1 nJ1~e Kam:rTaJIJ1CTWIeCKOM ::InOXJ1Ha TeppMTOpJ1M IIop;raJIR nepBble RBJIRTbCR TypMCTbI J1 nepBble J<pecTbRHcKoe X03Ri1CTBO, p;o CJ1X nop .>KJ1- Ha~MHaJIM no- KypOpTbI. B no BpeMR ::IKOHOMJ1qeCKJ1He3aBMCMMoe, 6a3MpOBaJIO Ha 3eMJIep;eJIbqeCKOM M CKOTOBOp;qeCKoi1 npop;YK~J1J1. IIMI.~a IIop;raJIH apXaMqeCKMX IIo.JIbl.IlM npMMeT. HaH. rJIaBHOe KanycTa, B CBR3J1 C ::ITJ1MMyCJIOBMHMM J1 peJIMKTHbIX, COXpaHMJIa l\:£Horo B cpaBHeHJ1J1 C ,n;pyrJ1MM 06JIaCTHMJ1 IIJ1IIJ;a IIo,n;raJIRH C'bep;OOHOe Cblpbe - 6p1OKBa, MOJIO~Hble npeMMy~ecTBeHHO paCTMTeJIb- ::ITO OBec, KapTOcPeJIb, npo,n;yKTbI. .HqMeHb, ro,n;a, HO OTpa.>KaeTCO~MaJIbHOe npJ1qMHoi1 rOJIo,n;a B paCCJIOeHJ1e p;epeBHJ1. He,n;OCTaTOK npo,n;yKTOM c06CTBeHHoro npep;.>KaTBeHHoe X03Hi1cTBa BpeM.H, Kor,n;a TpaB - 1) IIpo3BaHM.H OT J1MeHM. 2) IIpo3BaHM.H B JIeKCMrpacPWIeCKOM reHeT~ecKMx OT'tł€TJIMBO OT cPaMM.JIJ1J1. 3) IIp03BaHJ1.H OT p;OMa. 4) IIp03BaHJ1H no 5) onpep;eJIHIOIIJ;Me xapaKTepHylO IIpo3BaHM.H np0cPecJ1J1. npV1MeTY qe.nOBeKa. 6) IIpo3BaHJ1.H cMTya~J10HHble. 7) IIpo3BaHJ1.H TonorpacPJ1~eCKJ1e. PeMecTp np03BaHJ1M COCTaBJIeH B aJIcPaBMTHOM nopRp;Ke, no OcPM' ~MHJIbHbIM M B Mepy cPaMMJIbHM, BTopoe MeCTO 3aHMMaeT np03BaHMe Be3MO.>KHOCTV1 06'bHCHeHMH eTO reHe3Mca. apXaMqeCKoi1 MOlliMHCKHJIt KA3MME)K J13 IIOrPAHJ1QJ1H 3THOrPA<I:>J1J1 11 ECTECTBOBE,lI,EHMH. 6bIJI (KpaTKoe KpeCTbHHe npMHy.>K,n;eHbI 6bIJIM nMTaTbCH ,n;peBecHoi1 KOpOi1, n06eraMJ1 KaMM ,n;epeBbeB J>IKOpel.IlKaMM OTHOl.IleHJ1HX. Cpep;M CaJIO M MHCO ynoTpe6- JI.HIOTpe.>Ke. IIJ1IIJ;a ::ITa 0,n;Ho06pa3Ha J1 He COOTBeTcTByeT BpeMeHaM 3anaCOB nMIIJ;M 6bIBUIei1 M MaJIJ1HOBCKJ1X. IIp03Ba- Bblp;eJIHIOTCH CJIep;ylOIIJ;Me rpynnbI: BO BTOpOi1 nOJIOBJ1He XIX B., KOrp;a B nepBOM cPa3e TeJIei1 IIop;raJIR BeHrJIap.>Kbl CBOMM pa3Hoo5pa3MeM M noq- 113JlOLKeHHe). 1) CMM6MOTMqeCKa.H OXOTa qeJIOBeKa M P;MKMX nTMą nMIIJ;ei1 qeJIO- 2) YnoTpe6JIeHMe BeKa-co6MpaTeJIH. .>KHBOTHbIMH OPYP;H.H. 1. TOKAP)K B KPMCTMHA 1927 r.cep6cKMM MHTepeCHbIe IIP03BAHJ1H ! i ",I (KpaTKoe rOPUEB. 113.T10LKeHYle). M np038J1IIJ;a c06paHHble '!aIOTCR Ha TeppMTopM;1 rop. IIp03BaHMe. HBJIeHMe. I 'łbIe IIp03BaHHR B HaCTO.HIIJ;ei1CTaTJ1e BCTpe- BbI.>KHei1 M HM.>KHei1 IUaBHM~bI ::ITO IIlMpOKO pacnpOCTpaHeHHoe M COceWfJ1X B. IUaBHMUbl CT. TaHOBMq ony6JIHKOBaJI Bapp;apa B6JIH3M CeJIeHHH Gjevglelija, nacTyxH OXOTHTC.HB MeCTec BaeMbIMH IIp03BaHM.H I' i IUABHJ1UKJi1X 3THorpacP M3BeCTbH H3 OKpeCTHocTei1 p e JI e 3bIBalOT ee 'ITO nacTyxH cBoee6pa3HbIM Hap; KycTaMM 6eryT BeCbMa HH.>KHMM Te'tłeHHeM pOP;HHbI aBTopa. TaMOl.IlHHe P;HKHMH XHIIJ;HbIMH nTH~aMH (BepO.HTHO nopop;a HCXOP;HT TaKHM l.Ilpa3aM Hap; 3ByKOM, Accipiter nisus). 3aMeTHB Korp;a nTH~y HaqHHaeT Ha3bI- OxoTa npo- pe.ne npH- OHa .neTaTb Typ;a M y6MBaIOT nTMqKM, cnpHTaBlllMeCH nepep; XJ1IIJ;HMKOMpe.ne. Be3HVlKałOT Bc.rre)J;CTBHepacna;'J.eHJ1R po,n;a Ha OT;'J.eJIb- CeMbJ1, Kor,n;a Hap;o BheCTM B ynoTpe6JIeHJ1e nOMOraIOIIJ;M€ OTJIWlHTb BCl.' OTpac.TlM CTapMHHoro HOBbIe ::IJIeMeHTbI po,ua BepueXOB. ABTOpbI p;peBHHro MJ1pa ApMCTOTe.nb, HaIOT, 'ITO TaKoi1 cnoco6 IIJIMHHi1, OXOTbI cy~ecTBOBa.n TeppMTopMV1. B03MO.>KH0, 'ITO XM~ble IIcPMJIO ynoMH- B HX BpeMeHa Ha ::ITOi1 nTM~bI 3aMeTJ1JIM Bce BbI- �1336 rO~bl U nO.'lb3Y ra~OqHO: rO~Hfl TOJIbKO TpOBa, TaKoro nO'leMy cUM6u03a ~TOT Ha B CTpaHe C 'leJIOBeKOM, CUM6u03 He60JIblliOM: BCTpe'laeTCR TeppUTOpHJ1 HaXO~JUl.l;eM:Cfl Ha ceBep O~HO TOJIbKO 3a- B ~peBHOCT~ BaJIKaHCKOro U ce- nOJIyoc- OT nonyocTpoBa Xa.TJb- KU~UKe. 2. Y13BeCTHble (B lliMpOKOM CKy~Hbl, npMMepbl 3Ha'leHMM IIpMMepbI TO-KpbIJIbIM phylla HaM (Ammophila pa3JII1'lHble Bce CJly'laM ~eJIJ1Tb rro CJIOBa) I1CKJIIO'laR urnaria, 11 K BblClliUM nepo~bl MO:łKHO Haliaetus :łKUBOTHbIMM 06e3RH, 0pY,!I,MR npJ1MaTOB, 3TM OTHOCRTCR npeJ1MYIl.l;eC'rBeHHO smaragdina) BbITaJlKMBaHI1H. Harrp. Ammophila O'leHb K nepenOH-'la Heydeni, n03BOHO'lHbIM: Oeco- M.neKOnI1TaIOIl.l;Me, J13 nTI1l.l; Camarhynchus pallidus J1 B03- :łKI1BOTHbIMI1 <PYHKl.l;I1RM Ha CJIe~YIOll.l;l1e 6 0PY~MR Tl1rrOB (3a CJIe~yeT pa3- MCKJIIO'leHJ1e:'\1 Oecophylla). 1. pa36J1BaHMe 2. 3. 4. HaHeCeHl1e rreperryrl1BaHl1e llil1rrOM 5. rrepe~B~:łKeHUe pa3JII1'lHblX 6. 6pOCaHJ1e MX. y~apoB KaKOJl~60 Hanp. 3eMJlIO (BepORTHO Heliateus ero 6JlI1:łKaIOTCR K ero rHe3~y. HeJlb3H 3aOblBaTb, CBOI1 aHaJlOrl1~ 6eccrrOKORT OpeJI Ha npMBbl'łKe, JlOOM. OpeJl, vocifer) 6pocaeT CBOI1M npI1CY~CTBeM 3TOT paCKa.TIbIBaeT pR~bl, ceTU TR:łKeJlOrO npe~MeTa, naJlKoi1, '-iTO He TOJlhKe orrl1KaMHy! J1JlJ1 npJ1- YJII1TOK 6pocaH nOCTpOM:KJ1 J1 rrpo'l. naYKOB. HJlI1 KaK MomeT oTBepCTBJ1e c06CTBeHHoro rrpl1~ep:łKI1BaeT HeKOTopblH ,!!,Bepb '-ieJlIOCTHMI1, c06- Nemesia meridionalis, I1X' rrO~3eMe.nbHoe Cyclosomia truncata, nop0,!!,bl co6cTBeHHblM KOHCTpyKl..\1111 C ynoTpeOJIeHJ1eM naYKI1 3aKpblBaIOIl.l;yIO (U3 UJm :łKUBOTHbIMU KaKeM: .711160"BHeulHei1" naYKJ1 CHa- 006pOB 'laCTei1 rrOHBJlHTbCR rrapaJleJlbHO me U:>lelOT 3eMJlIO 11.7111 neCOK co6CTBeH- KOTOpbli1 eTO TeJIa. Harrp. crrel..\l1aJlbHyIO KpblBaeT nocTpof!KH C yrroTpeOJleHl1eM KaMHeM, Opy~bH 11 pa3JlU'-iHhle '-ITO yrroTpeO.lleHUe yTpaM60BbIBaeT MCrrOJlb30BaHJ1e mUBOTHoro ,!!,eJIaIOT Bcero, CMe:łKHbIM TeJIa oca '(Ammophila) JlOOM BCnOMHJ1M MHTepeCHee 0PY,!!,I1R OblBaeT taK}Ke 'leJlOBe'łeCKl1e B MJ1pe :łKJ1BOTHbIX, HO TaK:łKe JKJ1Jll1ll.l;e, ~pyrl1e pblT'be 3a- a6~oMeHoM. rraJlKOM: B 3eMJle, Pa3Ho06pa3Me 'leCTBe rrocpe~cTBoM ~OCTM:łKeHMR oa3upyIOT yTpaMooBblBaeT B JIIO~eM:, KOTopble CTBeHHoro MypaBI1R HeKOTopble Ammophila CaHHblM: MOHcPpel1~OM HbIM vocifer. yrroTpe6JleHI1fl oca I1X Ha CKaJIY. ynoTpe6neHMR 3Toro i 1337 YlnH KOJlIO'lKeM:, ByprAP.n II. npe~MeToB, II .n3EHrEJIb JI. )KEJIE3HAH cPYHKl.l;YlU CJly'laeB B cpaBHMTeJlbHO rpOMa~oe, He60.TJblliO:vl 6Jlaro;,:wpR rJlaBHblM COXA KO.ll}1- HA IIO.II.JIHCłO 3EMJIE.II.EJIb 06pa30M QECKOE (KpaTKoe - HOBOOTKPbITOE OPY.II.ME. H3JjO)I<eHlIe). 06e3'bRHaM. MCXO~H 113 ~pyrOM: TO'lKM 3peHYlH MO:łKHa c~enaTb ~pyroe pac- npe~eJleHl1e: l) npMMYlTMBHOe (rrOJlb30BaHl1e ópy~ue HblM 2) Horo 3) yKperrJleHYle yCJlyraMH KaMHR c06cTBeHHOM: 'laCTbIO Jl60M B TpaM60BKe npJ1MI1TMBHOe opraHa (KJlIOBa y TeJla Hanp. 3eMnM co6cTBeHHoro Te.'l a KOTOpOM 3aMeruaeT OCbl nOJlb3yIOTcH CeOCTBE'H- npO~OJl:łKeHJ1e C rrOMOll.l;bIO 0PY~YlH co6C'fBeH- onycKaHJ1IO OPY~bR B AeM:CTBOBaH~U Ha pac- Opyp,I1H B HM3, B) C nOMOLllbIO nOJleBblX MCKyCCTB B aBrycTe 1952 ,!!,eJlb'leCKOe B ~BYX a 6.TIHXa (p~c. OT~eJlbHble J1CCJle~OBaHui1 cTy~eHToB rrpoBo,!!,I1MblX OTKpblTO - no~ coxy, COCTOBJlRIOT~eJlOCTb, (puc. 7, l) 4) y 3K3eMn.1IflpbI, (pJ1c. nop 3eM.'Ie- nOHBJlHeTCR 1, 2, 3) pa3HJ1TCH (r p m O H ~ 3 e .71b) CBepx COXJ1HOBoro MernaeT p,o CI1X KOTopaR rrpUMUTJ1BHbli1 B TOM, '-iTO ee ~bIUWO rocy~apcTeHHoro PYKOBO~CTBOM Pei1HcPycca, HeBCTpe'laeMOe meJle3HyIO BJ1~ 60nee HOBoro (c JI y rr M ~ a) r., 0pY~l1e BJ1~ax: HJ1R naXOTbl MJlH JlarrKJ1). OJIara~apH .BpeMH OT 60nee M.TIU neCKa). rrpJ1MI1TI1BHOe yrroTpe6JleHI1e CTOflHI1J1: a) 0pY~l1eM Ammophila Bo MHcTI1TYTa TOro peryJlHTOp Tuna Jleml1T CTOJlb rop1130HTaJlbHO, OTCblITaHJ1IO 3eMJlJ1 BO BpeMR np0J13BO,'];J1Mble VI yrJly6Jle,- rraXOTbl, ,'];BY?l1H nOKOJleHJ1RMJ1 �1339 1338 Ky3Hel{OB c06olO B pa3JIHqHbIX HeKOTOpbIMH LKeJIe3HaRCOXa rrO,n:MOKllIei1: LKeJIe3HaR JIy'IllIe rrJIyra, 1,5 rraXOTbI Coxa B BCTpeqaeTCR rrO'IBoi1: coxa TaK KaK o~eHKe HeT MeCTHOCTHX C JIy'IllIe Ha HJ1KaKoi1 Me)f{ HOBH J1 nO'-IBe JIeT'Ie, coxa ,n:epeBRHHof1 1914 Bble JIe3a. r. B nblpeeM. )f{HTeJIRM 'I.aCTHqHO, )f{eJIe3HOM IIpYCJ1J1 c Bblpe3aHHblM He rrJIyroM T. Ha3. IIepBble )KeJIe3HbleCOXJ1 Ca,n:06HO, rrp0J13Bo,n:CTBOM 3aHO C MHrpa~HeJ1: HX oco6eHHO BCTpeqaeTCR KOTopble KY3He~OB paCCKa3bI R3blKe. B03MO)f{HO, B ,n:pyrHe epOJIbTbIHa 1900 MeCTHble BJIJ1SI- 10) (pJ1c. eIll;e B KY3He~bl COX 6blJIO ,n:epeBRHHof1 coxy 'ITO He- )f{eJIe3Hhle nJIyrJ1. coe,n:J1HJ1JIJ1 B J1crrblTaHJ1R ep9.6pJ1'IHOrO AOBeAyT COXH B epa5pJ1'IHOM ce6R 6YAeT 3TOMy BHJ1MaHHR Bo06ru;e OTJIJ1y:aIOTCR 6yKB, KaK paTypHoM He JIerKO aJIepaBJ1Ta. a, u, y, i, J1MelOIIJ;J1M TOJIhKO YCTaHaBJIJ1BaR llIJ1pOKJ1X KOMrrpOMJ1CHOe Macc, HanO npHMeT, o6paru;alO- JIHTepaTypHbIM J1MełOIlI;J1M KaK HeKOTopble HeT Ha- B JIwre- 0603Ha'IaeMOe rro- e. npaBonHcaHHe epOHeTJ1'IeCKOe 06paTJ1Tb B:3bI- nOJIb3YRCb COOTBeTCTBeHHbIX KOTOpblX HOCOBoe a Cpe}l;CTBOM a, J1 HOCOBoe e 0603Ha'IaeMOe ,n:JIR nepeBeHCKHM, YAOBJIeTBOpJ1Tb, He CKa3aI-H1R, }l;epeBeHCKOM HaCTORIlI;J1M 6YKBaMJ1 3BYKaMJ1 rreCHH, HCTHHHO epOHeTHqeCKHX HOCOBble rJIaCHble SI3blKe, Hanp. Ha O,[{HaKO ero npJ1HRTbIMJ1 Harrp. KaK JIłO}l;ei1: rOBopRIlI;HX Tpe60BaHHIO TOJIbKO 1. 2. 3. CBSI- ee COXJ1 C KOHCTpyKTHBHbllVB1 MaTepJ1RJIOM 9TOT He pe'IJ1R - BpeMH )KeJIe3HYIO CJlyqaeTCR, COXJ1 n093J1H, rry6JIH~HpOBaTh He 6y,n:eM: YQHTbIBaTb KOM. BOJIOCTJ1 B HaCTORIlI;ee KY3HeIJ;aM )f{eJIe3Hoi1 H3J1o)j{eHl1e). BHJ1MaHJ1e Ha CJIe}l;yłOIIJ;He MOMeHTbl: r. MeCTHOCTJ1. 3KCrraHCJ1SI )Ke- C ITOJj.!\lOKWeJ':'!no'IBoti. TeXHJ1'IeCKJ1e )KeJIe3Hoi1: .'Je)le.TIhqeCKJ1X opynHJ1. COXJ1. HJ1KaKOrO PacrrpOCTpaHeHJ1e npo,n:J1KTOBaHHbII\lJ1 'ITO J1 B BOCT. HapO}l;Hoi1 CJIeAyeT H3blK IlI;J1X Ha pR,n:OM C HJ1MJ1 np0J13Bo,nJ1JIJ1 )KeJIe3- rrp0J13Bo,n:HTeJIJ1 BaHJ1łO KaqeCTB ,n:epe- Ka)f{eTCR, Ha KypnRx X03ReB-3eM.rrerrallI~eB KOHCTPYK~J1J1 Bce KaqeCTBa ::meMeHTaMJ1 H3 )f{e- nepJ1o,n. J1 npo,n:aJI)f{aeTCR B MeCTHOCTRX y OITbITHhIX reHe3 J13 HJ1X OT,n:ałOT B rrepe,neJIKy HapO,[{Hble 3,n:eCb nep:- pa60TbI. OTBaJI nJIyra 3aHHMaJIJ1Cb KY3He~bI. JIe3HOM COXJ1 Me,n:JIeHHa - rrepe,n: c,n:eJIaHHble rrOSIBJ1.JIJ1Cbnepe,n HeMeU;KJ1e KOJIOHJ1CTbI, XOTR rrOJIbCKHe B. rrORBHJIHCb ~eJIHKOM KY3He'IHoi1: BJIJ1RHJ1R Ha TO)f{e rrORBJISIIOIlI;J1MCSIB Me)K,nyBoeHHbli1: HbleCOXH nOJIb30BaTbCR OTBaJIOM, H3BecTHbli1: OKa3bIBaeT OKa3blBaeT XIX rr03)f{e paHb- COXJ1 CJIe,n:yeT J1CKaTh B CKpem;eHJ1H COXJ1 C )f{eJIe3HblM '-ITO rr.nyr JIeT YCTaHOBJIeHI1H npaBOnI1CaHI1H). (KpaTKoe IIpoH3Be,n:eHHR 9TOi1: HOBei1:UIJ1e 3eMJIe,n:eJIb'IeCKJ1e nepeCTaJIJ1 IIP0J13BE,IJ;EHJ1H TBOPLIECTBA. 3eMJIłO. Ha TeppJ1TOpJ1J1 3aHHMaeMoi1: COXOM, KOTOpOM CHa'IaJIa feHe3a BRHHOf1 rrORBJIReTCR nOCJIe,n:HHM ,neCRTKe nJIyrJ1, HJ1R He (TIonblTKH rrOKa LKeJIe3HaR J13,IJ;ABATh HAPOJJ;HOfO 6bICTpOTa 3apocrnoi1 KaK CJIE,IJ;YET CBOIO pOJIb pa3pbIXJI~eT OTCTaJIOCTH, TaK KAK HJIH opy,n:J1R. llIe COBEPAVlCKJ1Vl 3EHOH. OpllITbIHaMH. HCnOJIHReT nJIyra TeppJ1TOpJ1J1 ,n:aBHbIM ,n:aBHO 3HaKOMbI neC'IaHoi1 rrO,n:nO'IBe HelO 3Ha'IJ1TeJIbHO coxa rrJIyroM B OTHOllIeHHH naxaTb 60JIbllIe, He3aMeCTJ1Ma 9TeM B OTJIHy:aIOTCH nO,n:p06HOCTRMH. C BblcTynalOIlI;HM B HeKOTopOM pa3a IIo,n:JIRCR, MeCTHOCTRX KOHCTpyKTHBHbIMH K OPYAHR. J1CrrOJIb30- npOH3BonCTBe 3eM- Y'IJ1TbIBaHJ1e rrpJ1MeHeHJ1 )KJ1BbIX opeporpaepJ1J1 coXpaHeHJ1e IIepBoMy epoueTJ1'IeCKJ1X BO Bcex CBR3J1 C rrOJIbCKOM Tpe50BaHHIO OTBeQaeT K 0603HaQeHJ11O ry6Hblx HblX, Harrp. oko, ucho, ptak. B CJIOBaX He B03MO)KHO BBJ1AY Toro, HOllIeHJ1J1 cyIIJ;eCTByeT Toro, B MO)KeT HeT JIaTe CBR3H 6blTb nocTyJIaTOM rOBopHTCR 3HaKOM, HaCQeT a, e, MaJIeHbKOro IIJ1CaHHe TaKHX coXpaHeHJ1R y. B rJIac- loko, lucho, ptołk l. R3blKOBoe opeporpaepHR B U, CJly)K3- Cu;eHHqeCKOM nepenHe l. rrpOH3KpOMe loko, łucho, ptolk Hape'IHRX, rrp0J13HOllIeHJ1R HaKa3blBaeT Harrp. 2, TOJIbKO Tpa}l;H~J1ei1:. B03HJ1KałOIlI;IlI;J1X '"lTO B 06pa3~OBOM rrepep;ue-R3blKO-3y6Horo }l;J1~HJ1, KOTopaR 6bIM C 9JIeMeHTOB, 06R3aTeJIbHO rrpJ1MeHeHa rrOJIbCKJ1X HapeqJ1RX, rpaepHqeCKoi1: BbI60p IlI;aro Te~eHIJ;Hi1:, B B KOTOpbIX TpeTbeM rrocTy- rrOJIbCKoi1: rpaepHQeCKof1 0603Ha'IaTb HOCOBble rJIaCHble TpaOCO- �1341 1340 qeTBepToe K Tpe6oBaHI1e Hapo,n;HOMy B03MO)l{HO H3bIKY. TypHbIM. BceM Bce MbI OPcP0rpaq,I1H JIerKO no paCCMaTpl1BaeTCH opc:Porpaq,l1lO, np0l13HOllIeHI1e nl111IeM dąb-dębu Hapo,n;HbIX nOHHTHa 'łWraTeJIeM, O C6JII1)1{eHI111 UmpOKI1X JII1TepaTypHylO eCJII1 Hapo,n;Hoe Hanp. dembu. Tpe60BaHl1e npl1MeHI1Tb KOM CJIy'łae, rOBOpl1T TaM, 3Ha'łI1T o,n;I1HaKOBO c npoI13Be,n;eHI1i1 JII1Tepa- domb- K JII1TepaTypHoMy ,n;OJI)I{Ha 'łTe6bI r,n;e B Ta- XOTH np0l13HOCI1M 11 He CJIl1'llIKOM TO'łHaH, npl1BbIllIHX Mace 6bITb He oTnyrl1'BaTb ;'-lei1 .iII1TepaTypbI, CTaTbH "KaK B q,OHeTWIeCKOM pe'łI1HX. nepBoi1 opq,Ol'pacPl1l1 IIoJIb30BaTbcH npe)l{,n;e nonbITKoi1 Bcero HeM 3THorpacPbI Hapo,n;Horo C03,n;aHHH npl1MeHI1Moi1 BO Bcex ,n;OJI)I{HbI TOJIbKO He 11 co611paTeJIH Tpy,n;aM, YKa3aTeJIJ1 3HUHKJIOne,n;JIlYt TBOp'łeCTBa" KOMnpOMI1CHOM nOJIbCKI1X Ha- JIHHrBI1CTbI, Hapo,n;HbIX necei-I, IIoJIhcKoi1 HO ITo 3T0I1 JTJIl'łHbIX rJlacHI1 pa3JIH'łHbIM pa6oTHHKOB. npJ1MeHHH 06mec- KOTOpbIX BeCK 11M Haxo,nHTCH no,n;roToBKoi1 K B 3 J13,n;aHI1IQ KyJIbTyphI pa3~eJIeHa no OT,,\eTIbHbIM qeHTpaM 06r.u.eCTg~. onaCHOCTb, MaI-IepOM MO)l{Ha no 'łTO YKa3aTeJIJ1 MHeHHlO <IaCTJ1'łHO 6y,n;y'f J1 pa3YMeHJ11O H36erHyTb 9THX pa3- pa3Ho- c.'Ie,n;ylOIIwe: 1) C03,naHJ1e 2) BhI60p 06ll1,CJ1 paMoB0I1 OTBeTCTBeHHblX ImcTpKyr.V1M, JIHL~, KOTopbIe H COOTBeTCTBeHbIMH 6yKYT aBTOpaMJ1 C<IHTaTbCH 0cPl1YKa3aTeJIH. I03E<t> HHCTPYK~I1H 11HCTPYKIJ,11H IIO BE C Klif 11 BOJIEE 11H.D:EKC11POBAH11IO X lKYPHAJIOB 3THOrPAcI>11QECK11X TPY.D:0B. f/laBa 1. BCTynJIeHJ1e 2. f JIaBHble f.HaBa 3. 4. 5. 6. f.naBa 7. f.:JaBa 60TKy 3THorpacPwrecKoe IIoJIbCKoro MOHorpaq,HH, C6meccTBo, 60JIbIUlHe I~OBKe Bonpoca cBe,neHYti1. B )l{ypHa.nax, KOM ~)THOrpacPY[l1 no llp06JIeMbI,o,n;HaKO .'1JIH 06pa60TKJ1 co,n;ep)l{aml1X co,n;ep)l{HT 06pa30M K O ,)1 b 6 e p r a. K Hapo,nHoi1 "CJIOBHHK OH MHOfTle nOJIhCKOI';'r 3THorpacPYtJ1 KaK ,n;aHnOJIbC- rBap nOJIb- YKa3aHHble BbIllie Yt3'bHHbI TaK 11 He,n;OCTaTO'łeH HeT l'JIaBa Ky.llbType CHHTE'~I1Ca B o6pa60TKe 'łaCTI1'łHO fJIas<:t nOCTa- B ~THorpaq,l1'łeCKI1X 9THorpaq,H'łeCKHe npenHTCTBHR. 3anOJIHReT 06pa- perl10HaJIbHbIX CJ1CTeMaTH'łeCKOM OTHOCHmHXCH nOCTaH0BKJIl BCTpe'łalOT KapJIOBH'ła H Tpy,n;OB OCKapa npenHTCTBHH pa36pomeHbIX BCRKl1e nnnbITKYt HHa AT ITaca CBH3H c HeCOOTBHeM YKa3aTeJIe}'t perYtOHa.n:bHbIX CKYtX» npe,n;npHHI1MaH ,nOJI)I{HhI npe,n;CTaB.TIHTb HeKOTopbIM HOBoe 113,naHHe 9THorpacPl1'łeCKHX BCTpe'łaeM rJ'1aBa 3THdrpacPI1'IeCKOrO KOTopbIe CJTe,n;ylOll1,Yt0 r.IIaBhI: opraHH3aqHoHHbIe OCHOBhI o6pa6oTKJ1 YKa3a- Te.Tle}!. BCTynJIeHVle. IIoJIbCKoe cOlJ:ep}l(HT r.rraBa 1. rJIaBa HbIe, 3THorpaqm'łeCKOe 6y,nyT Hapo,n;H0I1 npJ1TIJ1He B01Hl1Kat'T ~HHJIbHhIM Til ~TI1 (I1H,n;eKcbI) MaTepYta.'I JIeKCJ1KaJIbHblX. K :a<ypHa,n;aM J1 K 60JIee nepeT-IeHb 3THorpacPwIecKoro o6pa6oTaHhI JIeKCYtKaJIbHbli1 a TaK)I{e Vl nI1CaTJ1Vl. r AEK IIoJTbcKoe YKa3aTeJIJ1 T10LT,fOTOBK& y,n;a3aTeJIei1 H3bIKY· 113,n;aBaTb np0113Be,n;eHI1H IlO.JIbllIe cHTyaqHeM 06pa60TaTb 3THorpacPl1'łeCKI1M rJlaBe. OH JIYtUlh ,n;pyrYtMJIl HBJIeHYtHMJ1 KpOMe B CBH3J1 C nOM TBO peUlHJIO ITOJ'bcKoro HBJIHeTCH co,n;ep)l{YtT H He 3aHJIlMaeTCH B HeM no BeM- l'rraBa T' •• rraBa L'1aBa r"aBa f.:IaBa IIJIaH YKa'1aTeJIH. IIepBaa cPa3a BTopaH cPa3a 06pa6oTKJ1 TpeTJ-1H epa3a IIpo6.TleMa 8. OpraHH3a~HH 11MeHa 15. YKa3aTeJIH. YKa3aTe.TlH. pe,n;aKTHpoBKH CHHTeTW'IeCKHX 9. 10. 11. 12. 13. 14. o6pa6oTKJ1 :lTHOrpacPJ1'łeCKoi1 H HX nepe'łeHb. T.J'aCTHYKa3aTe.TlH. 11 cPaMJ1JIHH, np03BJIlLu;a. YKa3aTeJIb aBTopoB. Y Ka 3aTe.nb :a<ypHa.TlOB. IIepe'łeHb Hay'łHbIX IIepeqeHb JIlJIIOCTpa~I'ri1. I1epe'łeHh 60JIee. KHX npe,n;Ha3Ha'łeHbIX pa60T COKpameHHH ,n;eHHI1. CBO)J;HbIX KapTOqeK. JI03YHrOB y'łpe:a<,n;eHH}!. BeCKHX Ha3saHblX )l{ypHaJIOB J1 3THorpacPI1'łec- HH,n;eKcVIpOBaHI1lO. :a<ypHaJIOB VI Hay'łHbIX yqpe}l(- �1343 1342 3Ha<JJlIT npa3p;HHt.IHbIM fAEK I03E¢ METO,Il,J1KA MOHOrPACI>J;1QECKOll1 TIPOBJIEMA HAPO,Il,HOrO OBPABOTKJ1 KOCTIOMA. n;eJIb OnhIT, ATJIaca nOJIy'leHHbIi1 nOJIhCKHX HapoAHhIX MOCTh HOBbIX yCTaHoBOK MaTepHaJIH. MHorHe MOHorpa<pHH 113J10:lKeHl1e). BO BpeMH Tpe6yeT HCTOpHt.IeCKOrO 6a3J1Ica, HapOAHoro C03HaIOT KOCTIOMa. <JTO nOHHTHIO 3THH'leCKoi1 BeTcTByeT KaKOM TO onpeAeJIeHHbIM 3JIeMeHTaMJII. XHe pe3YJIbTaTbI AbI, KOTOpbIM JIerKO CTpaHeHHH BHeAPHTh TOJIbKO Ha 3TOM, 0603Ha<JHTh H paCCYAHTh KaKl1e THna PeAaKn;JlIH 3HaeT, 'ITO ATJIaCa nOJIhCKHX cpeAl1 aBTopy He H BCJIeACTBHe Toro npeAeJI XBaTaeT H pa3BJlITHH HapoAHbIX <JaCTO HhIe eIO BonpOCbI. JII CTapaeTCH CJIeAyeT BOCTh KOCTIO:VIOBJII HapHAOB, 06yCJIOBJIeHHOCTb, OnhITbI 'łeCKOe coceAHJ1X ero HX 3KOHOMH'leCKaH PeAaKIlHJ1 rOBopHT, 'ITO aBTopaM Bce TIJIaH 3arJIaBHe: MHeHHe, TaKHMH <paKTopaMH B03MO:>KHbI~ KaK B03 'ITO aBTopbI He CJIeAyIoT nOHJ1MaIOT OTAeJIbHbIe OCHOBHbIM npep;nOCbIJIKaM HHCTPYKIJ;HH npJ1MeHJlIMa OTAeJIbHbIX , YKa3aHHHM ee YKa3aHJ1H, yroBopOB. K Ha ••...• rr06HOCTO'M .n. MOHOrpa- KOCTIOMOB. BbmycKoB polskich aCT p ATJIaCa strojów nOJIbCKHX HapOAHbIX ludowych). BCTynJIeHJ1e. rJIaBa I. CeroAHHIlIHee COCTOHHJ1e HapoAHoro KOCTIOMa Ha J1CCJIeAyeMOM: TeppJ1TOpHYl. pacnpor JIaBa II · J;1CTOpJ1t.IeCKHJIIOQepK ~ pa3BHTJ1H HapO)J,HOro KOCTIOMa. r JIaBa III · II pep;eJI co- rJIaBa IV. AaHHbIX rJIaBa no- CTaBJIeH- 'ITO nepeMeHqVlVI COIlVlaJIhHaH HCTOpHqeCKHx B pa60Te 3aBJlICJ1- COCTOHHJlIHKpecTbHH OAe:>KAbI CAeJIaeT OnHCaHJ1H HapOAHbIX KOCTIOMOB. (Atlas KOCTIO- 'ITO aBTOp OTBeT Ha ee nOJIO)KeHHe. KOHcTaTHpyeT, rh HaCTOHil1aH ,¥WleCKOrO KOCTIOMa. HCTopH<JeCKHX o6yCJIOBJIeHHbIX 'ITO npOTHBOpeqJ1T 'lHTa~ KOCTIOMOB BnOJIHe n O A q e p K H Y T b, AOJI:>KHbI 6bITb JIJOAOBbIX BHylllaeT onVlcaHVle AaTb 6YP;Yil1aH pe3YJIbTaTOM :vIH'leCKHX npon;eCCOB CTpOIOB PeAaKIlJ1H OH He B COCTOHHHH OTBeTHTb Ha Bce npQ6JIeMbI. np06JIeMaTHKy rOAa JII JlIMYil1eCTBeHHoro J1CTpyKIIJ1H J1JIH cBoe06pa3Ho 3KOHOMHQeCKJlIe HO 06il1HM XOA paccY:>KAeHl1M p;OJI:>KeHp;OKa3bIBaTb, HHMaeT AaH- OAe)K- B C03HaHHe HCTOpJlIqeCKl1e cj:>aKTopbI cOAeMCTBOBaJIJII B npon;ecce nJIO- BapJ1aHTOB, nOJI J1 COIlHaJIbHOe COCTOHT B Til1aTeJIbH01\1 HJIH OTJIWIaJICH 06H3aH AaeT 3aHHMaeMbIx TeJIH B <JeM npOHBJIHIOTCH OTJIH<JHTeJIhHbIH <JepTbI AaHHoro Ma JII, 6a311pyH ee AOJI:>KHa 6hITh T npeAnOJIarmO TaKoro KJIaCCO- He06xoAHco6paHHoro np06JIeMa xapaKTepHCTl1Ke OTJIH'laeTCH KOCTIOMOB JII HapHAOB. ABTOp aBTopa npon;ecc aBTOp AOJI:>KeHCp;eJIaTb Op;e:>Kp;bI, Hcc.i'Iep;OBaTb JlICCJIep;OBaHJ1e HapoAHoM 3TO n.~JIHOe nOHJ1MaHJ1e COn;J1aJIbHOM <pYHKn;J1H OAe:>KAbI J1 pa3JIH<JHbIX TJlIn oAe:>K)l;bI OTJIH<JaIOil1J1IMCH npeAeJIOB yqJlITbIBaJOil1erO HA K np06JIeMe TaKoe JlIJIH 06JIaCTJII COOT- Heo6AyMaHHaH 3aAa<Ja onpeAeJIeHJIIJII 11 cTapaTeJIbHOM 3TH rpynnhI B KapTorpa<pJlIpOBKe HbIM KOCTIOMOM. rJIaBHaH KaKOBa ABTOphI anpHopHO, xapaKTepHbIMJII aBTopOM OTHOllleHHe BCJIep;CTBHe qero pa60qeM Hap KOCTIOMOM. HO HayqHOe BbmycKoB nepBbIx KOCTIOMOB AOKa3bIBaeT He 6YAHHqHOH, MOCTb OT BpeMeHH 8 JlI3AaBaHHH B npHrOTOBJIeHJIIJII aBTophI MOHorpa<pHM, BOrO paCCJIOer-UUI ~epeBHH aHaJIH3 (KpaTKOe HJIJII 06pHP;OBbIM rJIaBHaH H 3KOHO- 06rn;HM V · II OAPO6 Hoe fJIaBa VI. fJIaBa VII. fJIaBa VIII. fJIaBa IX. fJIaBa X. 06rn;HM ATJIaC TIOJIbCKMX H 6YATO MOHorpa<p - KpaTKoe 'YKpallIeHHH, 85 KOCTIOMa. My:>KCKOrO KOCTIOMa. KOCTIOMa. H MaTepHaJIbI. BbIIlIHBKH,' XapaKTepJlICTJlIKa J13JIO)KeHHe. HCCJIerryeMoro ••...• OnJlICaHHe :>KeHCKOro KOCTIOMa. IIpoH3BOAHTeJIH JIHTepa Typa. AOJI)KHO 3aHY1MaTbCH I1C,KJIIO'lHTeJIbHO HapHAOM. onHcaHHe BMA )KeHCKOro IIOAP06Hoe IIpJ1Me<JaHJ1H. HpKO OCBeil1eHhI. pacnpocTpaHeHHH BJ1A My:>KCKOrO KOCTIOMa. Kpy:>KeBa, J1CTO'łHHKOB. annJIHKan;HH. �1344 1345 JJABY,L(A rEPAP,L( y)Ke He,/\OCTaTOqeH, n03TOMY CJle'/\yeT ero nOrrOJlHMTh Tpe60BaHMeM HECKOJIbKO npli1ME'-lAHli111f nOJIbCKOrO O 3A,D;A '-lAX 3THOrPAepli1'-lECKOrO (KpaTKoe MCTOpHqeCKOrO paCCMaTpMBaHMH 3THorpacPMqeCKHX ATJIACA. HB~eHMi1:. Me- TO.ZJ; TaKoi1: c~e,/\yeT Ha3BaTh no OTHOIUeHMIO K 3THOrpacPMqeCKOMY aT~acy .J13JIOlKeHJ1e). MCTopMKo-reorpaepMqeCKMM MeTo,n;OM. OCYIIJ;eCTB~eHMe ero ,n;aeTMcc~e.ZJ;OBaTe~IDHeo6xo,n;MMhli1: MaTepMa~ 06'hHCHHIDIIJ;Mi1:3THOABTop oroBapMBaeT pe3Y~hTaToM ~MXCH HeCKO~hKO MeTO.ZJ;MqeCKMX np06~eM npMMeHeHMH reorpaqmqeCKOrO ~aCTM 05~ecTBeHHoM KY~hTYPhI. II " II 11 '1 'i l reorpacPY:[qecKMM MeTOAa B 06- MCTOpMM MaTepMa~hHoM MeTO.ZJ;BrrepBhle npMMeHeH 6hIJl rpacPMqeCKMe HB~eHMH B cOBoKyrrHocTM 06IIJ;eCTBeHHorro rrpou;ecca. ABTop rOBopHT ,n;a~hIUe HaCqeT npMHU;HnOB, KOTophle .ZJ;OJl)KHhICO- cTaB~HTh Me)K'/\y 3THorpaepMqeCKMMM npocTpaHcTBeHHo:i.f HB~eHMHMM pa3,/\p06~eHHhIMM HMi1: cpe.ZJ;M ,n;pyrHx )Ke~aH HhIX KOMrr~eKCOB. ,n;a~hHei1:IUee pa3BMTMe reorpacPM'IeCKOro reorpacPMqeCKoi1: .ZJ;a npOMCXO,/\MTno,/\ B.'fJMRHMeMB. necc~eppa, C reTT~epOM, Tpe6oBa~ KaK, rrMIUeT IIecc~ep, HB~eHHH HeMhIC~MMO 6e3 BJIHHHHHCpeAhI, CBH3h :ny rrO,/\BepraeT KOTOphli1:, B cor~aCMM Mcc~e.ZJ;OBaHMH HB~eHMi1: B CBH3H C reorpa- cPMqeCKoi1: cpe.ZJ;0it "TaK XO,/\HT". MeTO- orrpe,/\emleT IIecc~ep rro,/\po6Hoi1: ou;eHKe pacrrpOCTpaHeHHe B KOTOpOi1:OHO rrpOHC,/\eTepMHHMCTHqeCKH. Te3HChI necc~epa. reorpacPMqeCKMX IIpoHB~e- He COCTaBJIHeTMX CY~HOCTM. npOCTpaHCTBeH- HB~eHMi1: He orrpe.ZJ;e~HeTero CBH3M C reorpaepH- He 3a- rrpaBH~hHo ~M6o 06IIJ;eCTBeHHhIX 3HaHMi1:: 3THorpacPMqeCKMi1: aT~ac .ZJ;O~)KeHBc~e.ZJ;CTBMe3Toro BMeCTMTh pa3~MqHhle HB~eHMH cpe,n;bI, pa3BHTMe npOH3Bo,n;MTe~hHhIX CM~,rrpo- ,n;yKU;MW, 3ace~eHMe, TexHHKy rrepeB03KM,Cpel\CTBa C006IIJ;cHMH, ToprOB~W H rrp ... HaKOHeu; u;e~hli1: pH,n; caMbIX Ba)KHhIX 06IIJ;eCTBeHHo-rrO~MTMqeCKHX M KY~bTypHhIX cPaKTOB (cPOpMHpOBKy co6CTBeH- HOCTH, rrO~MTMqeCKHe rpaHHU;hI). OCYIIJ;eCTB~eHMe TaKoi1: KOHu;err- U;MM 3THorpacPMqeCKoro aT~aca HeB03MO)KHO HH C TOqKM 3peHMH TeXHMqeCKHX B03MO)KHOcTei1:, HM u;e~ecoo6pa3HOCTM TaKoro HaHHH, Bce 3TM paccy)K,n;eHMH BHyIUawT COTpy,n;HHqeCTBa C ~MHrBMCTaMM, MCTopMKaMM M reorpacPaMH. ,n;yeT B03MO)KHO CKopee o6pa6oTaTh HaqM- Heo6xo,]J;MMOCThyCTaHoBKM C~e- 06IIJ;Yw KOHu;errU;!1łO aT~aca, qeCKoi1: M COU;vlOrpacPMqeCKoi1:6a3oi1:. li1 TaK, c~e.ZJ;yeT pa3~MqaTh KOTOphli1: OT~Mqa~CH 6hI 06IIJ;HMM qepTaMM Bc~e,n;CTBMe ero MeTO,/\ KapTorpaepMqeCKMH 60TKH C TOqKM 3peHMH Bcex po,n;CTBeHHhIX ,n;MCU;Mn~MH,B OTHOIUe- pacrro~araeT OT MeTO.ZJ;areorpaepMqeCKoro. IIepBhIH HB~eHMH B npOCTpaHCTBe, BTOpOi1:YKa3hIBaeT M onpe- ,/\e~HeT MX CBH3h C reorpacPMqeCKoi1: cpe.ZJ;oH. reor~aepMqeCKMi1: aT~ac ocy~ecTB~HeT rrO~O)KeHMHX KapTorpaqmqeCKMi1: B CBOMX cerO,/\HHIUHMX MeTO.ZJ;.MeTOA nOT TO~hKO npOCTpaHCTBeHHoe pa3Me~eHMe HMM MeTOAO~OrHQeCKHX rrO~O)KeHMi1: TaKMM rrO~h30EaThCH Haro 3HaHMH. He .ZJ;aeT MaTepMa~a K ,/\a~h- Hei1:IUelVly MX TO~KOBaHMID. MeTO.ZJ;3TOT TOplVl03MT rrpou;ecc Hcc~e- 3APEMBA reorpaepMQeCKMi1: CTapaIOIIJ;Mi1:cH onpe.ZJ;e~HTh CBR3h :\1e}Kl\Y 3THOcpe.ZJ;oHTO)Ke cerOAHB BOIIPOCHli1KA '-lECKl1M ABTop (AHKETbI) li1CCJIE,n;OBAHl1HM (KpaTKoe rrpou;ecce pa3BMTHH. MeTO.ZJ; rpaqmQeCKMM RB~eHMel\'I M reorpaepHqeCKoi1: aT~aCOlVI Mor~H6hI OTpac.rreH 06IIJ;eCTBeH- AJJbepPE,L( IIPI1MEHEHl1E .ZJ;OBaHHH, He .ZJ;aeTnO,/\BeCTH CJ1HTe3a KOTOphli1: .ZJ;O~)KeH,D;Ha~eKTHqeCKM 06'hHCHMTh Bce epaKThI B 06~eM MCC~el\OBaTeJlJ1 pa3~MqHblX o6pa- O,/\HaKO He XBaTaeT K TO~KOBaHMID 3THorpacPMqeCKMX cPaKTOB, TaK KaK O,l\HO I, 3THorpacPMH HB~eHMH, 3THorpacPHH ,n;O~)KHa HCKaTh CBe,n;e- B npOCTpaHCTBe M MeTO,/\OM BhI.ZJ;e~HID~MM MX M3 npOCTpaHCTBeH- Hoe pa3Me~eHHe I' aT~aca. )KM3HbID. BhIHCHMTh rrpOHCXO)K,n;eHMe,pa3BMTHe H 3aMMpaHHe KaKoro HMi1:, HO 3Ta "lepTa I qe~OBeqeCKoi1: 3THorpacPHqeCKOrO K orrpe,/\e~eHMID cTpaHCTBeHHOCTh 3TO TO~hKO O.ZJ;Ha"lepTa ,,. rro~HOH TO~hKO MeTO.ZJ;OM c~y)Ka~MM ABTop ;< OCHOBy 3THorpacPHqeCKOrO HHMaeTCH eppM,/\pMXOM PaTI..~e~eM. nO PaTI.l;eJlID reorpaepMqeCKMM MeTO,/\ 6hIJl CBH3M II MCTOpMM, oc06eHHo HB~HID- CTaThJ1 pa3CY)Kl\aeT K 3THOrPAepli1- B IIIBEIJ;l111. J13JIOlKeHl·re). Ha CqeT MeTOl\a co6MpaHMH 3THorpa- cPMqeCKMX l\1aTepHa~OB nocpe,/\CTBOM BhIChI~KM BOrrpOCHJ1KOBK .ZJ;e85* �1347 1346 peBeHCKJ1M JIlO5J1TeJUIM-J1CCJIeAOBaTeJIHM. MeTOA HeKOTopble TypbI B Hay'-IHble Nordiska B JIyHA, y'-Ipe)KAeHJ1H K. Harrp. Museet B 3'1'0'1' rrpJ1MeHHłUT apXJ1B HapoAHoi1 IIITOKrOJIbM€ >1JIJ1 YHJ1Bep~J1TeTbI YrrcaJI>1, rOTe60pre. CerOp;HHWH>1i1 MeTOp; C05>1paH>1H MaTep>1aJIOB CbIJIK>1aHKeT, BaJICH y)Ke ,n;OJIroe BpeMH (Ha'l>1HaH C XVI TOMY, 'lTO He 6bIJIO 'cooTBeTcTBeHHoro TOJIbKO B03BaHJ1H K HaCeJIeHJ1lO), XIX B. JIecPpeHOM, 'laJIe XX B.). IIorrbITKJ1 rJIaBHbIM C05J1paHJ1H rrOCJIe ero 6JIarOp;apH 06paIIJ;eHJ1H K p;yxoBeHcTBy, 06pa30M BOrrpOCH>1Ka (CHa'-IaJIa BO BTOpOi1 rrOJIOB. XIX B. raMMapCTeTOM) o6pa6oTK>1 rro6bIJIJ1 (B Ha'laJIe B. MaHHrai)TOM, B Ha- rrpJ1MeHeHJ1lO OW>160'-IHOrO y'lJ1TeJIHM >1 rocYAapCTBeHHbIM aAMJ1HJ1CTpaTJ1BHhIM 'lJ1HOBHJ1KaM, He K AepeBeHcKoMy TOJIhKO B KOHIJ;e XIX HbIMJ1 BbI- CHOWeH>1i1 C )K>1TeJIHMJ1 AepeBHJ1 p;OJIroe He AaBaJIJ1 XOPOWJ1X pe3yJIbIl'aTOB, MeToAa rrocpep;CTOM >1MeeT CBOlO AJI>1HHYlO >1CTOpJ1lO1) J1 COBepweHCTBO- MaTep>1aJIOB rrocpeAcTBoM BpeMH KyJIb- B. Ha'lJ1HalOTCH rrpHMble JIlO6J1TeJIHMJ1->1CCJIeAOBaTeJIHM>1, 'iTO miCeJIeHJ1lO. CHOWeHJ1H C HapoAOKa3aJIO pewalOIIJ;ee BJIJ1HHJ1e Ha J1TOrJ1 pa60TbI. Ha'l>1HaH B N ordiska C XX B. TO'-IHO orrpep;eJIHeTCH M useet B III TOKrDJIbMe Be,n;eT IJ;eHTpaJIbHble BaHJ1H AJIH IJ;eJIoi1 IIIBeIJ;J1J1 B Tpex JIerKO 60TKa WJ1pOKJ1X rrp06JIeM pa3JIJ1'lHble (Terrepb B HecKOJIbKJ1X CBH3>1 c (caMylO J1 B03pacTa (30-85 rrOArOTOBOK B IIIToKroJIbMe, IJ;J1HJIbHbIX 5lOJIeTeHOB Ii I;~ , fran rpyrrrry HaKOHeIJ; Etnologiska rOHopapa, COCTaBJIHlOT 3) coxpaHeHJ1e BbI- OpraHJ13aIJ;>1H rrepeBbICbIJIKa ,n;alOIIJ;J1XcBeAeHJ1fl bland J1 J1rp, B rrocpeAcTBoM N ordiska-Museet KOHKypca KOTOpOM rrpJ1HJ1MaJIO B pap;J10 Ha 1500 Y'laCTJ1e c06J1paeT TeMy >1rpyweK p;eTei1 >13 Bcei1 IIIBeIJ;J1J1. XopOWO OpraHJ130BaHHaH C06J1paHJ1H >1 CJ1CTeMaTJ1'leCK>1 rrpOBOAJ1MaH aKIJ;J1H MaTep>1aJIOB rrocpeACTBOM K HapO,lJ,HbIM J1CCJIeAOBaTeJIJlM AaeT 'lJ1CJIO co6paHbIX ,n;o CJ1X rrop X>1Be ,lJ,aeT B >1Tore 60JIee rpacPJ1'leCKJ1X (B .JIyHp;, MaTep>1aJIOB BOrrpOCHJ1KOB pe3YJIbTaTbI. 06IIJ;ee B IIITOKrOJIbMCKOM ap- M>1JIJ10Ha OrrJ1CaHJ1i1, TbICH'l>1 p>1CyHKOB, 300,000). CHJ1MKOB - YrrcaJIJ1, BbICbIJIKJ1 XopOWJ1e COTHJ1TbICJl'l CHJ1MKOB(caMaH 60JIbWaH rOTe60pr) B EBporre ,npyrJ1e KOJIJIeKIJ;>1.H3THOllIBeIJ;KJ1e Be,lJ,yT TaKylO)Ke pa6oTy, apXJ1BbI ,lJ,alOIIJ;YlO TO)Ke XOpOllIJ1e pe3YJIbTaTbI. C06J1paHJ1e 3THorpacPJ1'leCKJ1X MaTepJ1aJIOB nJ1CKJ1 rrp>1MeHHeTC.H B WJ1pOKOM MaCllITa6e rrocpe,u,cTBoM rrepe- B )J,pyrJ1X CKaH)J,J1HaB- CKJ1X CTpaHax: ,naHJ1J1, HOpBerJ1>1 >1<t>J1HJIaH)J,J1J1. ¢PAHKOBCKA MAPJ1A ,nOCTM2KEHMH 3THOrPA<t>MQECKorO COBETCKOrO MY3EOBE,nEHMH. J1H- crre- O 3THOJIOr>1'leCKJ1X J1CCJIeAOBaH>1>1Medelan- ') rOBOpl1T o Hew M. Relinberg, Forskarna CpeAI1HapoAa) Futaluren 1947 Stockholm. MaTepJ1aJlbI TaK)Ke rro,u,6op rrocToHHHoi1 HaKOHeIJ; e)KeMeC.H'lHaH unningen), He3aBJ1CJ1MO OT aKIJ;J1J1rrpOBOAJ1Moi1 cpep;J1 rrOCTOHHHbIX COTPy,n;HJ1KOB J1CCJIep;OBaTeJlei1-JIlO6J1TeJIei1, (KpaTKoe 113J10:>KeHl1e). B IJ;eJIo:i1:III BeIJ;J1J1) >1CCJIeAOBaTeJIHMJ1, rrocpeAcTBoM CbIJIK>1 BOrrpOCHJ1KOB, yrrJIa'lJ1BaHJ1e den 400 60JIbWylO JIeT), J1ccJIep;o- rroAroToBKa BOrrpOCHJ1KaX, a 2) C06J1paHJ1H >1 3arrJ1CK>1 MaTepJ1l'IJIOB. (APX>1B HBJIHeTCH 06pa- oTBeTbI), HaXOAJ1TCH J1X cBepx rrp0<pcPeCJ1J1 3eMJIep;eJIbIJ;bI) TecHoi1 Ba)KHbIM BOrrpOCHJ1KOB, Bblp;eJIHlOIIJ;aH epopMaTopoB 1) HarrpaBJIeHJ1Hx: rrOHHTHbIX BOrrpOCHJ1KOB (caMbIM CTpyKTypa MeTOA pa60TbI HOCT>1HOPAJ1IJ;KOrO MY3e.H VI AalOIIJ;OrO YKa3aHJ1H J1 COBeTbI HaC'leT folket o AeHTeJIb- (J1cCJleAOBaTeJlb ABTOp pa36J1paeT np>1HIJ;J1nJ1aJIbHble 3eOJIOr>1>1, 06paIIJ;alOIIJ;HX Hble rrp06JIeMbI paKTep HbIM TaK)Ke oco6oe KaK: >1 CBOJ1CTBa. MY3eJ1 BbICTaBKaM rrOJIO)KeHJ1Jl COBeTCKOM My- BHJ1MaHJ1e Ha OCHOBHble My3eM- MapKC>1CTOBCKaH 3KCn03J1IJ;J1Jl, ee C. C. C. P. 6JIaro,n;apH J1 3KCn03J1IJ;J1HM pearJ1pylOT Ha xa- COOTBeTCTBeHBce np06JIeMbI l1 Ha,[(06HOCTJ1 COBeTcKoi1 )KJ13HJ1 H COIJ;J1aJIJ1CTJ1'leCKOMCTpOMK>1. ,IJ;aJIee aBTOp o6cy)Kp;aeT HCTOpJ1lO rJIaBHbIX MY3eeB C. C. C. P. B JIeHI1Hrpap;e rpa~J1l1 A. H. C. C. C. P. HbIJ1 3THorpacPJ1'leCKHJ1 - 3THorpacPJ1'-IeCKJ1X MY3eM AHTpOrrOJIOr>1J1 J1 3THO- HM. MJ1KYJIo-MaKJIaH >1 rocyp;apcTBeH- My3ei1 HapO,[(OB C. C. C. P. ABTOp rrop;'lep- �1349 1348 KJ1BaeT rrepeMeHbl rrpOJ1CllIe~llIJ1e BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM rJlaBHblM 06pa30M OT~eJlOB MY3eR, JlO}l{eHl1R MY3eeB PeBOJlIOlJ;J1J1.,l.J;eRTeJlbHOCTb na B rrpeo6pa30BaHJ1J1 rrpORBJ1JlaCb J1 HaY'iHO-J1CCJle~OBaTeJlbHOM BHJ1MaHJ1e 06paru;aeT aBTOp Ha TeOpeTl1'ieCKJ1e COBeTCKOM MY3eOJlOrJ1J1. IIpOTpeCCJ1BHble ee B COBeTCKOM 3THorpacPJ1J1 rrOCJle OK- 'ieTKO J1 B TeOpeTJ1'ieCKl1X npoca COBeTCKJ1MJ1 nepe;rJ:OBbIMl1 rrpe}l{~e Bcero Ml1JlbllITeMHOM nOCTaHOBKax aKlJ;J1J1. C'be3~bI paru;aroT BHJ1MaHJ1e Ha MY3eMHble pOJlJ1 3THorpa<pJ1'ieCKOrO TeOpeTJ1'ieCKJ1X nHorpacPOB MY3eR OCHOB J1X pellIem1M. B pa}l{alOTCR ~Ba nocTyTaJlbI XO~J1MOCTb paCCY}l{~aR J1 cnoco6oB pa60Te cOBeTcKoM Ha COBeTCKJ1X My3eeB, HOBbIX ·OT- 3THorpacPJ1J1: He06xo~l1MOCTh oTHOllIeHJ1M ~epeBHJ1 K 3TO HOBoe B OTHOllIeHJ1e ,n;OJl}KHO npORBJlRTbCR npe~CTaBJleHJ1J1 J1 }KJ13Hl1 TeJlbHbIX KOJlOHJ1RJIbHbIX COBeTCKJ1e B. MY3eOJlOrJ1 Ha H CTaJlJ1Ha, it l \ llIeBl1TCKOM BIIOJlHe 06R3aHbI, 'iTo6bI J1X H 3peJlbIMJ1 rrpe~CTaBJIeHJ1R no rrp06Jle- P., YKa3aTb 3KCrr03l1lJ;J1l1 COCTOl1T J1 }l{l13HJ1 OT~eJlbHbIX ~aHHbIM rrpe,n;cTaBJleHl1e J1X OT ~py- }KJ13Hl1 J1 KyJlbTypbI paCCMaTpJ1BaeMOe nepJ1o,n; Hapo,n;OB B J1X Hapo,n; C J1CTOpJ1'ieCKOM KyJlbTypy J1 }KJ13Hb Hapo- ~OpeBOJlIOlJ;J10HHOM }l{l13HI1 cOlJ;l1aJll1CTJ1'ieCKOM nOCJle BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM Ba}l{HbIM .. B rrocTyJlaTOM BeTcTByroru;eti cOBeTcKoM MY3eOJlOrJ1J1 RBJlReTCR B 3KCrr03J1lJ;J1J1KJlaCCOBOro ~opeBo.TIIOlJ;l10HHOe BpeMH, 'iTO paCCJlOeHJ1R ooru;eCTBa ~OCTl1}Kl1MO K.rraCCOBoM xapaKTepJ1CTHl01 rrocpe~CTBOM 3I,crrOHaTOB, COOT- COOTBeT- <JTBylOru;l1X TeKCTOB J1 J1JlJlIOCTpalJ;J1M. ABTOp B pa30J1paeT KpaeBe,n;'ieCKJ1X oco6eHHO Ha OlJ;eHKax KJlaCCJ1KOB rrOCJle~HJ1X Tpy~ax l1MJ1 BbICTaBKJ1, KpO- rrpOHl1KHYTbI rrOJlJ1TJ1'ieCKOM J1 rrOHRTHbIMJ1. 0003peHl1e MY3eRMJ1 TaKR<:e 3Ha'ieHJ1e MY3eHX, 3THorpacPJ1'ieCKl1X YlfJ1TbIBaR p06Hoe 6bIJlH OTHOllIeHl1J1 60Jlb6bIJll1 J1TOrOB J1 crroco60B TeOpeTl1'ieCKJ1X JIorJ1J1 B C. J1X BbICTaBOK rre~arOrl1lfeCKYIO C. C. P. pOJlb MY3eHMJ1 C. "HapO~bI BbICTaBKa Hapo,n;OB CeBepa MY3eeM -- 3HlJ;eB Hapo,n;OB C. yCTpoeHbI J1H~J1J1" J1 "I1H,n;OHe3J1R". C. H 3BeHKOB, C. P. P.: ,n;ByMR ne- "KyJlbTypa CeBepHoro KaB- rrpe,n;CTaBJlRIOru;aR yCTpoeHa MY3eeM BbICTaBKJ1 "KyJlbTypa My3eo- Haxo,n;J1TCR rro~- C. - HayKy BbICTaBKa C. rrOBOJl}KJ1R", a TaK}Ke "HapO~bl J1 3THorpa<pJ1J1 TaM}Ke 3KCrr03J1lJ;J1J1yCTpoeHHbIX 3THorpacPJ1'ieCKJ1MJ1 Ka3a", ocyru;ecTBJleHl1H 3THOrpaqm'ieCKOM OKaH'iJ1BaeTCTaTJ1IO. J1 }KJ13Hb OCeTJ1HlJ;eB" - CTBeHHblM rrpaKTl1lfeCKOro npe,n;noCbIJlOK OrrJ1CaHJ1eHeKOTopbIX pe~OBbIMJ1 MHeHJ110 COBeTCKJ1X Y'ie- opraHH30BaHHbIe B 06- KyJlbTypbI HalJ;l10HaJlbHO-OCB060~J1- H~eMHbIX nOCTaHOBKJ1 Bonpoca, J1~eMHOCTblO, a Ha~JIe}l{aiu;l1M COBpeMeHHOM 06ru;J1HOM. Hay'iHbIX JleHJ1HJ13Ma, TaK, Me lfl1CTO Hay'IHOM I) HapO~OB, C rrepB06bITHOM 6a3l1pOBaTb MapKCJ13Ma M. cOBoKyrrHOCTJ1 ~BJ1}KeHl1M BMeCTO rrOCTORHHoro MOB CBR3aHHbIX HbIX, C. COKpOBJ1ru;Hl1lJ;Y Be. C. C. P. Hapo~aM. pa30M C. J1 COCTaBJlRIO- B 06ru;ylO 3THorpacPJ1lfeCKOM J1 CJle,n;yeT, npe,n;cTaBJlRR no,n;lfepKJ1BaHl1e J1 Heo6- KOJlOHl1RJlbHbIM C. OlfeHb ClfeT J1X CBOMCTBa }KJ13HJ1 Ka}l{- PeBOJlIOlJ;J1J1. 06- peaJIJ13alJ;l1l1 J1 }KJ13HJ1 cOBpeMeHHoM orrpe~e"'IeHJ1R rre,n;arorJ1- B COlJ;J1aJlJ1CTJ1lfeCKOM rocy~apcTBe, pa60TbI ,n;OB orrpe~e- H ,n;onOJlHRR ee. P;OJl}l{HO 6bITb J1 cOBpeMeHHoM rrpl1MeTY OT ~pyroro rOBOpJ1T CTaJll1H, o60raru;aR po,n;a 06pa3Hoe Hapo,n;a TO'iKJ1 3peHl1R My- CBOVIX C06paHJ1RX rrp06JleMbI, 3THorpacPJ1lfeCKoM· J1CCJle~OBaHJ1RKyJlbTypbI Ha KaK 0~J1H Hapo~ C 3Tl1M 3a,n;alfa TaKoro Ka}K,n;oro BO- VI B pa60Te IIOTarrOBbIM OTJll1lfalOru;l1e HalJ;J10HaJILHOM crrelJ;J1cPl1Ke, OTJlJ1lfalOru;eM MY3eOJlOraMl1-3THOrp.3.cP.3.MJ1, J1 JI. r JlaBHylO 3KCn03J1lJ;J1l1. B rrpe,n;CTaBJleHJ1J1 Ky JlbTypbI COBeTCKOM J1MeHHO B 3KCrr03J1lJ;J1RX J1 B J1X rrpOCBeTJ1TeJlbHO 'ieCKOM COrJlaCHO BJIJ1R- roro. ~O:::TJ1}1{eHJ1R 3THOrp3.cPJ1'ieCKOM OTpa}l{alOTCR E. Hapo,n;a, COCTaBJlReT J1CCJle~yeT crrelJ;l1qm'ieCKJ1e Ml1pOBOM KyJlbTypbI, rrepeBopOTa. IIpe~rrOCbIJlKJ1 3eeB, rro~ Ka'ieCTBO ru;l1e J1X "BKJla~", rro- HJ1eM nepeMeH rrpOJ1Cllle~llIJ1X ~oro rrOJlQ)KeHJ1R J1 pa3BJ1BaRCb CO~ep}l{aHl1e 3THorpa<pJ1R pa60Te. B03HJ1KaR llIKOJlbI JlRIOru;ylO KOJlJleKlJ;J1eM J1 rrOCTORHHblX <pOpMJ1pOBaJlJ1Cb nOCTeneHHO, TR6pCKoro l1~eMHoe rrOCJle B YCTpaJ1BaHJ1J1 MHOrJ1X 3KCn03J1lJ;J1M, B rrpOCBeTJ1- TeJlbHO-rre~arOrJ1'ieCKOM CrrelJ;l1aJlbHOe B ~eRTeJlbHOCTJ1 rocy,n;ap- AHTporroJlorJ1J1 J1 }l{J13Hb HapO~OB �1351 1350 3APEMEA AJIbcPPE,ZJ; 3AMEQAH:vIH O CKAH,Il)1HABCK:vIX (KpaTKoe ABTOp I. OrOBapv.maeT Ilpo6JIeMbI BETMTeJIbHhle III. apXJlIBbI, KOJIJleK~JlIJII: My3eJlI, CKaHCeHOB- palOT MaTepJlIaJIbl yHMBepcMTeTCKJlIe, (HO He 3KcnOHaTbl) M epOJ[hKJIOpy. M pai1:oHaMJII Be,LIeT apXMB r<he6or IlIBe~JlIM) rpaepMM Hax KacalO~MeCR Gransking yCTaHOBJIeHHoi1: KyJIhTypbI B. IlepBhli1: B IlIToKrorJIbMe. Co6MpaHMeM TaKJlIe Ha'IaJIe Hem XX 6JIarO,LIapR My3ei1: He6oJIbllIOe 3a~JlITbl KOTopoe B rrORBm-r2TCR 1891 KOTOpbli1: HaKOnJlIJI 3Toro Norsk aK~JIIJII rrpOBe,LIeHHoi1: B. 06~eCTBOM bygdsforening, B CKaHceHe rrepeMe~eHHble JI106J1ITeJIM 3THO- MCCJle,LIOBaHMR (Hanp. MeTbl HapO,LIHOrO rrp0J13BO,LICTBa. Bce rMX My3eRx MJIJII J1HCTpYK~JlIei1:. B ,LIpyrMx cTpa- My3eRMM, CKaHceHoBcKMi1: Harelius, pa60THMKJII TJ1rra - J1MeIOT T02Ke OT,LIeJIeHJ1R B KOTO- rrp06JIeMbI CKaHceHOBCKJ1X Hanp. MeJIb'Iai1:11IHM HbIX JlIX 800). ro,n;y. B Ero BM,,-:\e OT,LIeJIeHMR M HanMceif, llIKOJIbHMKOB, M Skandinaviska co6paHMRX opraHM3aI.I;Mei1: ,LIeJIeraTOB, 6Y,D;y~MX M M pa3JIH'-IHble rrpe,LI- rrocTpot1KM B CKaHceBe H ,LIpy- COI03 :nP. Museer, B MY3eifHbIe COI03 MY3eeB YCTaHaBJIJ1BaeT nOT rry6JIMKaI.I;Mif M Hay'IHblX Ha pa6oT, CKaH,D;J1HaBcKJ1t1 My3ei1:HbIi1: COI03 B KOTOpOM orry6JIJ1KOBaHbI rrJIa- ,n;OCTJ12KeHMH MY3eeB Bcex CTpaH CKaH,LIM- HaBJ1M. ITETKEBl1'łK. BbICTABKl1 :vI KOHKYPCbI HapO,LIHble nocTpot1KM HAPO,II;HOrO B 1950-52 (KpaTKoe :vICKYCCTBA. r. Yl3JlO)I{eHYle). OT,LIeJIeHJ1e HapO,L\HOrO MCKyccTBa B My3ei1: C I.I;eJIoi1: ,LIOMauIHei1: yTBapbIO. BCTpe'IaeT- phI J1 :vICKyCCTB B BapllIaBe TOJIbKO CKaHceHOB- HbIX y'Ipe2K,LIeHJ1t1, TeppJ1TOpJ1RJIbHbIX KOJIJ1'IeCTBO peKOHcTpYKI.I;J1J1. rocy,LIapCTBeHHhIe MJIM COe,LIJ1HeHbI CKaH,D;MHaBCKJ1if rrporpaMMy Nordens pa60T TeMaTMKa KOJIJIeKI.I;Mif. pa60THMKM r.cyru;ecTByeT OpraHJ13aI.I;J1IO· BbICTaBOK HbI y'IMTeJIeM. rrorrYJIJlpM3aI.I;JlIei1: HapO,LIHOif M 3THorpaepM'IeCKMX Museiforbundet. H3,L1aeT 2KypHaJI 3KC- pa60THMKOB co llIKOJIbHOi1: nporaMMoif. MY3eifHhIe 1915 C CKaH,LII1HaBCKI1X My- My3eifHblx CKaH,LIJ1HaBCKMe MY3eM 3TO 'IaCTHbIe y'Ipe2K,LIeHMR. 06eCne'IMBa06'beKToB. J1 06'bHCHIO~HX o6y'IaeMhIXCneI.I;MRJIMCTOM MY3eM 3aHMMaIOTCll COI03hI. pOJIb Brre'IaTJIe- B 3TJ1X MY3ei1:- rrOCTpoeK, KaTaJIOra COTpYWIM'IeCTBOM npOMbIllIJIeHHOCTM III. 06pa30M CO,LIet1cTByIOT xpaHeHI1IO o6pa6oTKoi1: ypOKOB CBR3aHa 3TMX rro,LI- M rrepeHeceH- MMeeT MY3eR Ilep:arorJ1'IecKo-npocBeTMTeJIhHaR OpraHJ13aTOpOM B CKaHceHe 3TO OpJ1rJ1HaJIhHble IIoceTJ1TeJIb UE:MeHTHbli1: epYH,n;aMeHT BblCKa3hIBaeTCR rrOHaTbl 06'beKThl eCTeCTBeHHbIM HMe npOTMB MCTJIeBaHJ1lO 3ceB B ,II;aHMM. 3TO XpaHerIJ1e MY3eR nop: OTKpbITbIM He60M He rrO,LIBepralOTCR J13MeHeHJ:lRM. 2KJ1JIM~ax. B Aarhus MY3eeB HapO,LIHoi1: OpraHJlI3MpOBaJIO MY3eM (B IlIBeI.I;JlIM HaC'IMThIBaeTCR Nordiska-Museet 6bIJI M K. narrp. perl1OI-IaJIbHbIe Bce- B OCJIo). CKaH,LIMHaBMR 60raTa XIX HeMaTe- Bcei1: IlIBe~MM Ha,LIJIe2Ka~ei1: CKaH,LIJlIHaBMM Be,LIyT B KOH~e - HapO,LIHoi1: KyJIbTypbl 3aHJlIMaIOTCH Hay'IHble cHa6)KeHHble Etnologisk KyJIbTypy . rrpM Nordiska-Musset MaTepMaJIOB CR TeMaTJlIKOM (Harrp. J1HCTMTyTaMM. :vIcCJIe,LIOBaHMR 3aHMMalOTCR MaTepJlIRJIbHylO B IOrO-3arraWIoi1: K MaTepJlIaJIb- apXMBbl onpe,LIeJIeHHoi1: Folksminne-arkivet KyJIbTypy JlIHCTMTyTbl co6J1I- OTHOCR~MeCR B JIYH,LI MCCJIe,LIyeT IO:>I{Hoi1: IlIBe~MM, apXMBbI, OT,LIeJIbHble Folksliv-arkivet CKaHceHe M rOpO,LICKaR KyJIbTypa, HJ1e, 'ITO 2KJ13Hb npOTeKaeT II. orrpe,LIeJIeHHbIMM MM M rrpoc- My3eeB. MJIM HOi1: KyJIbType pMaJIhHyIO rrOrrYJIRpM3a~MM rrp06JIeMbI. I. MY3ei1:Hble B JIYH,LI Hble Ha TeppMTopMlO 3KCrr03M~MM, rrp06JIeMbI OpraHM3aąl1R nOMe~aeTCR JIJ1HHOCTb rrpe,LIMeTOB HapO,LIHoi1: KyJIbTypbI. !13,1OLKeHYle). CKMe MY3eM. II. MY3eM pblX rJIaBHble rrp06JIeMbl: TPM 3THOrpacjJYI'IeCKJlIe MY3EHX. CKJ1e rrpJ1 MJ1HJ1CTepCTBe OpraHJ13J1pyeT M KyJIhTy- C CO,LIeifCTBJ1eM CO~JlIaJIbHay'IHbIX BJIaCTei1: BblCTaB- �1352 KM M306pa3MTeJIbHOrO ~MOHaJIHbIX HapO~HOrO MCKyccTBa rOpO,n;KaX. Bo6lQeM B ~epeBHJlX 37 yCTpoeHo M rrpOBMH- BbICTaBKOB M KOHKyp- COB. Bce 3TM 'IeCKOe KyJIbTypHble HapO~HOe C~eJIaJIO Terrepb 60JIlllOM CTBy Hapo,n;Horo BeHb KepaMMKM, pe3b6bI M 6JIJleMble TKa'IeCTBa, M cKyJIbrrTypa 3aHMMaIOTCJl HeKOTopbIMM M ~a)Re rrOMoraeT MM CTMrreH,n;MV1 M 505 ~eHe)RHbIX lQeMy pOJIb II I~ l l I"I Ij Ii il ij 1l } TaK J1HcTMTyTa IIpOMbIWJIeHHocTM. WMM rrJIaH M ero pa60TbI CBOIO CBOMMJ1MHoro~BeTHbIMM WC BaTOpbI. MHoro- }IC€HIliMHaMM KOHepepeH~MJl KOTopbIe ,n;JIJI BbI,n;aIOIliMXCJI rrpMrOTOBMJIM Ha,n; Hapo,n;HbIM 3KOHOMM'IeCKOM M ,n;aJIbHeM- MCKyCCTBOM Ky JIbTypHOM llOJIbWM. CBJl3aHHble B e)ReMeCJl'IHMKe IIoJIbcKa rocy,n;apCTB. J1HCT. BbICTaBOK M3,n;eJIbR Ha C Hapo,n;HbIM IIITyKa MCKyCCTBOM JIIO,n;OBa H3,n;aBae- J1CKyCCTB. TeppMTopMM llOJIbWM rrOJIbCKOrO Hapo,n;Horo IIIToKroJIbMe JI,1\Bl1ra XeJlMI1HbCKa- CBeHTKoBcKa. .li: B 1950-51 MCKyccTBa M XeJIbCMHKax. r. 3Kcrro- B By,n;arreWTe, 11C C ep T a 1..\H H. Ta~eYlll B p y 6 JI e B C K H, COBeTCKaH 9THorpatPvUI H np06J1eM2. 3THOreHe3<J.B OCB21l.\eHl1H Tpy.n;a M. B. CTaJII1Ha o H3bIKOBe)~eHI1I1 ER<11 K y J1b 'f VI1..\ K VI; Teopv.JI MaTpl1apXaT3 B OCBell.\eHvlf,1 COBeTCKVlX Hay'-lHblX TPYAOB. . . . . Ka3HMeR< M o III VIH C K H, O repOAOTOBblX HeBpax . . . . Ta~eYIlI M M JI e B C K !1 , MMpOB03pelH1e HCKOTOpbIX HH.n;et1cKHx ceBepo-aMepHKaHCIUIX nJIeMeH B OCBelI~eHMMaHa.rllna KaTercpMH PO.n;OBB I1X JI3bIKe . . . . . . . . . . . JIH LI e K a H O B C K M, CHHTeTl1'leCKMe ocrepKM BaJlCHTHHa K,jl1apCKOro 103ecP r a e K, PeTpocneKTHnHbrM MeTol~ B nOJlbcKoi1 3THorpacj:lHM . Pb!Wap.n; r a H C M H e ą KpHCTć'.JlJlOMaH1'l-lH . . . . . . BaJlepl1aH C O 6 M C.fI K, X03Ht'rCTBeHHble nOCTpotIKI1 11MepTBbIl1 vIHBeHTapb B nOMeCTbHX n03HaHbCKoro enMCKona, no nepBOI1CTO'lHMKaM XVII-XVIII B. B.. . . . . . . . . . 103ecP B y P ill T a, IIpo6J1e:\lć'. «I-! a B C H» B .n;epeBeI-ICKOM noce.lleHr1M IIr'lOTp .li: e K O B C K M M, MCCJle~OBaHMJIKYJlbTYPHoro npOliworo ono'-lMHCKMX ropo.n;KOB . BOMu;ex r e M H O W, IIaTpblJl . . . . . . . lO~ecP B y P III T a, 3HHKl1 Ha 60pTJIX B BbllllKOBCKvrX Jlecć'.x . Bor.n;aH B a p a H O B C K M, IIpvrroBop cy~a oBLIapei1 C KOHqa XVII B. B 3arra.n;Hot'1Be.llmmt1 IIOJlbllIe . . . . . . . . 3blrMYHT K O JJH H K O B C K M, BopTHble 3HaKM B I1JDKel..\KOMnOMecTbM J1 rrp06JIeMbI KorreHrare, Ha,n;JIe}Ka- COBMeCTHO C rrpo- TeMM )Re M rrOKpOBMTeJIbCTBa Hapo,n;HOM KpOMe MCKyccTBa, C COBOKyIIHOCTbIO BbICTaBKM o6cy)R,n;aIOTCR MbIM MCIIOJIHeHhI COCTOJIJIaCb Crre~MaJIbHaJl CBJl3bIO )RM3HM Bce r. M 3HaTOKOB rocy,n;apcTBo HeCKO.JIbKO ,n;epeBeHCKJ1X rrapoxo,n; ~p. <l'paHl..\l1illeK Bj'HI{. ~P.' A~O.1JbtP EBCTaXI1MXbIOHHCKI1. Ha- rrpM3HaeT J1CIIO.I1HaeT pa6oTaIOT Harrp. IIpotP. IIpoqJ. rrp06JIeMaMM. BbIIIJIaTMJIO pa3YKpaCMJIO Y30PbI TKaHeM C )RM3HbIO apTMCTaM, xopowo yrroTpe- )RM3HJ1. apTMcTbI 'IMCJIeHHbIe BeHe, I Hapo,n;HbIe TpaHCaTJIaHTM'IeCKMM 1951 r. 41 T.) )RMBOrrMCb MCKyCCTBO 6JIaro,n;apR BcoBpeMeHHoM apTJ1CTOK c IO)RHOM llOJIbWM B KOCTIOMbI, CBJl3aHHOM rrOJIb30BaHMIO pMcyHKaMM HMpoBaHo Ii 1950 (<<.lIlO,1\" ypo- M3~eJIMM, Hapo,n;Haa MHTepHa~MOHaJIbHbIMM B C O~ e p R<a H 11e CTpOeM rrOKpOBMTeJIb- Kpy)ReBHbIX Hapo,n;Hble TeMaTMKOM c}JecCMJ10HaJIbHbIMJ1 apTJ1CTaMK Y'IeHbIX M KOJIJIeKTMBaMM. Hapo,n;Hoe 06lQeCTBeHHoMy BbI,LIaIOlQMeCJl ]J BbIWMBKM Harpa,n;bI. apTJ:1CTM- apTMCTY1'IeCKMM MOJIO,n;bIM HapO,n;HbIM Harpa,n;. 06lQeCTBeHHyIO 6JIaro,n;apJl rrOBbICMJICJl )RMBOrrMCM. BOCKpeCJIM 'ITO KarrMTaJIMCTM'IeCKMM Brrepe~; npaBY1TeJIbCTBa, po~a ~OKa3bIBaIOT 3a6bITOe war apTMCTM'IeCKMMM rocy~apcTBO I; MepOrrpMJlTMJl TBOp'IeCTBO .•..••.•..... A~aM K a JI e T K a, IIpl1.1I0R<ellvre K I1CTOpMMoBqeBo.n;CTBa~l ero IOCTMI..\MM B XVII-XVIII B. B. . . . . . : . . . 103etP B p o ,1\a, KpecTbHHcKVIe JleCOnMJlbHb!e 3aBo.n;br B )KMBeqKot1 OOJlaCTVIB XV'll VI XVIII B. B. . LIeCJlaB .II y LI a K, MYKOMOJlbHOe ~eJlo B 3ana.n;HbIX KyHBax OT XVI ,1\0 XX B. B. . . . . . MVIxaJl II e H K a JI b C K M, Mepbl 3eMJlM (rrawHet1) B Yp:w.eH.n;OBe .lIoHrMH M a JI 11U; K 11, IIeLIaTaHMe nOJlo'rp.a B CVIJle3VIM. MapVIaH r O T K e B VIq, OpaBCKI1e TKa'lI1 nOJlOTHa. . MapMaH r OT K e B 11LI, O XOXOJlOBCKMXTKaLIax M npo.n;aBqax nOJlOTHa A,1\aM r JI H n a, KpeCTbHHCKaJI o.n;eR<~a no pI1CYHKaM Haxo.n;JIIl.\MXCrr B KHI1raX u;exa nopTHbIX . CTp. 36 66 134 158 183 242 257 340 439 499 511 530 538 546 552 555 583 611 613 626 635 639 �13!l5 1354 CTp. 647 'l'al\eyw C e B e p bl H, MKoHorpacPl1fr 3THorpacPI1QeCKaH . 103ecj) ~~O C T P )j{ e B C K 11, Korl\a rrORBJIHlOTCHB IIO.TJbWC rOpl'l30H667 Ta.TJhH!.>leKpOCHa Ta):leyw B P Y 6 c'] e E C KIl, HeCKOJlbKO 3a~le'laH!Ilt'1 O reorpacPJoI'leCKI1X npe.:;e.TJax pacnpOCTpaHeHVlH ropl130HTaJlhIIhIX KpoceH TK.'.ltjKoro 677 CT3I-JKCl PO~H\H P e t'1H cP y C C, Tpa,l\Hl..\VlHOTKphIToro o'wra B McUIOITO.lJhCKOM 699 HapO,l\HO~ 30,l\'leCTBe 703 BaH.;\Cl J!l: O C T G !3a, TpaAI1U,I10HHBHrrHI.l..\a)j{I1TeJleM IIOAraJlH 728 KpblCTLIH8 T O K a }K, TIpo3BaHllH I.l..\aBHHl..\KI1X rOpl..\eB Ka3I1Me}K M o W JolH C K 11, M:" nOrpaHIIlQIlH 3THorpacPIIlll IIIeCTeCTBOBe736 .!\eHI'1f! n, B y P I' B p.!\ M JI. ,l( 3 e H r e JI h, )KeJle3HaH coxa Ha IIO.!\JIHCJO, f10BO746 OTKphIToe 3eMJle,D;eJlh'leCKOe oPY,D;IIle 3eHoH C O 6 e p a MC K M, KaK CJle,D;yeT IIl3,D;aBaTh npOll3Be,!leHHH Ha755 pO,D;Horo MBOp'leCTEa 103ecP r a e K,MeTO,!lI1Ka reorpacPM'leCKOM 06pa60TKI1 np06J1eMa HapO,l.l767 HOro KOCTlOMa . ., . . J03ecP r a e K, MHCTpyKqMH no I1H,l.IeKCMpoBaHMJO JKYPHa.TJOB11 60Jlee 797 BeCKI1X 3THorpacPM'leCKI1X TPY,l.IOB repapA JI H 6 y ,D;a, HeCKOJlhKO npMMe'laHIIll1: o 3a,!laQaX IIOJlhCKOrO 806 3THorpacPl1'leCKOrO ATJlaca AJlhcPpeA 3 a p e M 6 a, IIpMMeHeHl1e BorrpocHHKa (aHKeTbl) K 3THorpa82a cPl1'leCKI1MI1CCJle,D;OBaHIIlHM B IIIBeq!ll11 . II. P e l..\ e H 3 M 11 H oT '{ e T bI. 3THorpacPvlH no nepBhlM 12 TOMaMBToporo IIl3l1BHI1H"BOJlhlllOM COBeT831 cKoM 3Hl..\I1KJIOrre,D;!IIM» (EBreHY!M <ppaHKOBCKI1) ~CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 113,1\.A. H. 'CCCP MocKEa 1950 BhlIT. 1---4 847 (COcPI1HMaJIeBcKa) . 855 «CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bhm. 1-3 (Mapl1H <ppaHKoBcKa) . 878 «CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bbm. 4 (Ta,l.leyw Bpy6JIeBcKIl) .TpY,l.lhl MHcTIlTyTa 3TłlOrpacPl1V1 HM. MI1KJlyxo-MaKJlaH». HOBaH cepvll! T. I-XVIII. lVIocKBa-JIeHIlHrpa,l\ 1947-1952 (BIlTOJlh,D;Ap889 MOH) . . . . . B. H. BeJll1qep. HapO,l.lIIaH o,!\e,KAa Y,I(MYPTOB,MaTepHJlhl K ~łTHoreHe3Y AK. H. C. C. C. P. TpY.!\hl MHCTI1TYTa3nlOrpacPIll1 HM. MHK.TJyXO908 MaKJIaH TOM X MOCI'Ea 1951 (EareHHM <Pp<lHKOBCKl1rl) . M. P e X a 'l e B, XOJlMOrOpCKaH pe3h6a no KOCTI1.ApxaHre.T!hCK 1949 912 (COcPl1fI M8JleBcKa) . "Cesky Lid" Ccskoslov. Akad. Vied. Praha 1946-1951 914 BhlIT. J -6 (l1r-;phT ,l(oM50pCKH) . Cesko-slovenska etnografia C. S. A. V. Praha 1953 EB<l B P a 6 q o B a: COBeTCK<-lHcPOJThKJIOpl1CTI1KaH<lWH;I;l.npHMepO~l (r.esume O'X''leTaHa I KOllqJepeHl..\TIl1 'leXOCJlOBaL\KVlXcj)OJIhKJIO930 plICTOB B MapTe 1953 r. (C. MaJleBcKa) . OTalG.lp H <lI' o n; 11JI h: KpllTIlKa HeKOTopblX Y!,D;ea.Tl!1CTII'leCKHX 932 TeopHM no np011CXO)j{,I\eHl1ł0peJTllrHM (C. MaJIeBCKa) . O.TIhra C K a.T! b H VI K O B a: IIp06JleMhI no I1CCJlen;OBaHIlJOKyJlh933 TYPhl II 6blTa 'leXOC.IJOBaL\K/1X'wpHopa60'lIlX (C. JIilaJleBCKa) . ... ' }. CTp. JIIO,l\BIlK K y e l..\: Ko63a, O'lepK rro HapO,D;HbIM MY3hlKaIJhHblM YlHCTpYMeHTaM(C. MaJleBcKa) . 934 ,l(hI:';UlTP K a p o H ,D;}Ka Jl o B: Ma,l.lapcKvri1 BCa,l.lHVIK.I1p06JIe;\lhI 3THoreHe3a 60JIrap. (C. MaJleBCKa) . . . . . . . 935 Pe3o.']JOl..\I1H III Bceo6!..I.1erocYl\apCTBeI-U10i1pa6()'leii: KOHCj:JepeHl-\11II 'leXOC,JIOBal..\KI1XeTHorpacPoB. . . . . . . . . 937 AHTpOnOJIOrl1H (BcTYIT.'IeHHeBoMl..\exa <peTTepa K CTaThe NI. <P. HecTypxa B BOJlhWo~i COBeTcKoi1 3Hql1KJlOrreAMH (nepeB. 31\HLIJIHl Q)V>:IllepoBoi1) . 940 "Buletin I Institutit the Shkencavet", Tirana 1951 nr 1,2 (BaL\JlaB ~YlMOXOBCKYl) . . . . . . . 941 Andre L e l' o i - G o U l' h a n - "Evolution et techniques". Milieu et Techniques. Ed. Albin Michel,Paris 1945 sir. 612 (HHI1Ha TYBaHYBHa) 953 Paul R i vet, Georges de C l' e q u i - M o n f o l' t. BJ15m:lOrpacPJ1H H3hlKOB yamara et kicua. Centre National de la Recherche Scientifique Paris 1951 (Ta,l\eyw MHJleBcKu). . . . . . • '. 961 "Le Mois d'ethnographie fran<;aise" r.6 nr.l Paris 1952(E. IIp)j{eCJIaBcKa) Proces - Verbaux Mensuales de la Societe Dauphinoise d'Ethnologie et d'Archeologie l/52 r. 27 (EJIeHa IIp)j{eCJIaEcKa) . . . . 965 "Bulletin de l'Institut Fran<;ais d'Afrique Noire", Dakar 1952 nr 3 (NIapMJr <ppaHKoBcKa) . . . . . . . . . . 971 "Bulletin de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire-"· r. 1949-50 To 40-41 (EJleHa IIp>Kec.T!aBcKa). . . . 9'14 "Anthrop03", Revue Internationale d'Ethnologie et de Linguistique WBeHl.!apH5I Anthrop.-Institut 1953 T. 48 (Ta,l\eyw Bpy6J1eBcKIl) 977 Hakan F er n h o 1 m, "Ljusterfiske". Stocholm 1942 T. VI (M<lpvIH 990 3HaMepoBcKa-.IIpy<:p<!>epoBB) "Man" A Monthly Record of Anthropological Science nOHAOH 1952 992 T. flpT. 1-20 (EJIeHa IIp>KeCJIaBcKa) . . . . . • "Handbook of South American Indians" Smithsoniam Institution. 1004 Washington 1946-1950 (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBVll..\Ka) Harry T s C h o P i kIr. "The Aymara of Chucito". Peru. Antl'opological Papers of the American Museum of Natural History. HhIO1008 MOpK T. 44 'l. II (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBI1l..\Ka) . ',' "Przegląd Antropologiczny" T. I-XX (<ppaHL\Y!weK BOKpoM) . . . 1009 J03ecP M a T y III e B C K 11: CJIaBHHCKVleC'I'aThl1 «3Bepl..\H,I\J1a CaCKero». II03HaHh 1948 (BJla,l\hICJTaB C060l..\J1HhCKI1). . . . . . 1014 <ppaHl..\J1IlleK C JI a B C K 11: «3TI1MOJlOrll'leCKI1J1 CJlOBap'b nOJIhCKOrO H3bIKa». BhlIT. I (A - czar) KpaKoB 1952 (Ta.!\eylll MHJleBcKIl) . . 1019 nepBblM BblITyCK «3'I'J1MOJlOrll'-IeCKOrO CJlOBapH nOJlbCKOrO H3hIKa» <Pp. CJIaBCKOro B oTHOWeHI1UK «3TIlMoJlorl1'QeCKoMy CJlOBapIO nO.1hCKoro H3h1Ka» A. BpIOKHepa. (Ka3V1Ml1pMOWJ1HhCKJ1). . 1020 feHpMK Y JI a III VI H: 3THVI'leCKOe rrpOI1CXO)j{!leHHeHa3BaHIlH «yKpallHel..\» JI. T. H. JIO,D;3h-947 (3eHoH Coóepai1'cKI1) . 1023 Ce6acTHHH <paSI1HH K J1e H o B VI 'l: «<PJIUC». BllóJ1. Hap. BpOl..\JIaB 1951 (J03ecP MVlTKOBCKI1) . . . . . . . . . 1024 AH3eJlhM r o C T OM C KM: «X03HJ1CTBO». BI16JI. HapO,l\OBa. BpOl..\J1aB 1951 (J03ecP MI1TKOBCKI1) . . . . . . . . . 1026 CTaHHCJlaB A p H o JI h ,!\: «MCTOpll'leCKaH reorpacPl1lI IIOJlbWI1». BaplIIaBa 1951 (C0cPI1H CeMpay). . . . . . 1029 BOr,!laH B a p a H o B C K 11: «3HaHlle BOCTOKa B rrpe)j{Heti: IIOJlbllle lIO XVIII B.». JI. T. H. JIO.!\3b 1950 (HH PeMxMaH) . . 1031 �1357 1356 CTp. HH ¢> YIH a JI e K: "IIa6Y1HHYI~e YI IIa6Y1HHI1~KOe Y1MeHYleBO BTOpOM nOJIOBI1He XVII 11 XVIII B.». J1cTOpI1'IeCKI1M J1HCTYlTYTY . .lI. .lIO,n;3h 1035 1952 (Coqnm .lI116I1UlOBcKa) A. II P )K YI6 o C h : "BoccTaHl1e KOCTKI1 HanepCKoro B 1651 r.» HH P e MX M a H: "K Bonpocy no HOBbnl Y1CCJIe,n;OBaHI1HM npe)KHYlX CO~l1aJIhHbIX ,n;BH:'KeHI1i1:Ha ITo,n;raJIlo>., "BepXbl» T. 20 1950/51 1038 (HHI1Ha BeHHp)l{) CTaHVlCJIaB lU o T K a: "BOCCTaHVle KpeCTbHH no,n; KOMaH,n;OMKOCTKH 1041 HanepCKoro». BapwaBa 1951 (HHl1Ha BeHHp)K) . 1044 I03e¢ B Y P Ul T a: «)J;epeBHH 11 Ka6aK». BapUlaBa 1950 (I03e¢ raMeK) ArHeUlKa )J;O 6 P O B O Jl b C K a: «J1KoHorpa¢I1'IeCKl1e ,n;aHHhle no 3ana,n;HOCJIOBCKot'lo,n;e)l{,n;e». «ITaMeHTHVlKCJlOBHHbCKI1» II KpaKoB 1951 1046 (I03e¢ raMeK) KphlCThlHa II e p a ,n;3 K a: «3aMe'laHHH no 60pTeBoMy n'leJIOBo,n;CTBy Ha .lIY)KYI~ax». "IIaMeHTHI1K CJIOBHHhCKI1» I KpaKoB 1949 (Ałma 1049 KyTp)Ke6a) BJIa,'jbICJIaB P Y C l1 H b C K l1: «.lIhHHHoe TKa'leCTBO B CI1JIe3l1l1 ,n;o 1850 r.». «ITpR,erJleH,n; 3axo,n;Hl1» NQ 11/12 II03HaHb 1949 (I03e¢ 1049 BYPUlTa) HH )K o Jl H U - lVI a H y I' e B 11'l: «ITOJIbCKI1M Hapo,n;HblM KOC.TłOM». 1053 «BeA3a l1 )Kbl~e» NQ 11, BapUluBa 1951 (¢>paH~l1UleK KOTYJliI) . "ATJliIC IIOJlbCKI1X CTpOłOB .lIIO,n;OBbIX».«CTpyt'l UlaMoTYJTbCKI1'>,AAaM 1056 r JlHl1a. (.lIłO,n;Bl1KrO!\loJle~) 1060 OTBeT Ha pe~eH3l1l0 (A,n;aM rJliIna) BJla,n;VlMl1p r O .rr Y 6 O B 11'l: «,[(epeBeHCKoe rOH'lapHoe npOl!l3BOACTBO B 3ana,n;HhlX Teppl1TOpl1HX BeJIOpYCCI1Vl».ITpa~e rI1CTOpb!'lHe T. 3/4 1068 TOpyHh 1950. (10. raeK) . KcaBepbl II 11B O li K 11: J1cTOpl1'IeCKI111reHe311C nOJlhCKOrO HapOAHoro I1CKyccTBa. BpOllJIaB 1953. HaY'leHhle pa60Thl no I1CTOpl111nOJIh1070 Koro I1CKyccTBa T. L (E.TIeHa ITp)l{eCJIaBcKa) .IIO.JfhCIW IIITyKa .lIłO,n;OBa» I-V. J13A. rocYA. J1HCTI1TYTa J1cKyccTBa. 1079 BapUlaBa-KpaKoB 1947/51 (reHpHx 3BOJliIJ,eBI1'l) . PaXMeJTb B p a H A B a 11H : La langue et l'esthetique de Proudon 1094 'N. T. N. BpO~JTaB 1952 (CTam1CJTaB rWIAeK) «IIpalIe l1 MaTepl1aJTbl 3Tl-IOrpa¢l1'lHe» T. VIII-IX . .lIoA3b-.lIł05JTl1H 1096 1950/51 (flH lUenaHbCKI1) . . . AAOJTb¢ H a Ul: PaHHeI1CTOpI1'leCKl1e lKepHoBa. IIOJlhCKOe ApxeOJIor. 1104 05U1ecTBo BapUlaBu-BpoąTI<lB 1950 (IOpI1M IToroHoBcK~l) . III. M y 3 e l1. Mapl1a ¢> p a H K O B C K a: )J;OCTH)I{eHl1HCOBeI.(KOrO3THOrpa¢11'leCKOrO MY3eeBe,'jeHHiI AJIbq)peA 3 a p e M 5 a: 3aMe'laHl1H K CK<lHAI1HaBCKHMMY3eHM . HH )I(o~'H1a M a H y r e B H LI: MY3eM HRpO,'jHblX Ky,1bTyp flHlIHa K p a e B c' K a: OT'leT no pa60TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO MY3eiI fi JIoA3M. . lViaplIfl 3 H a M e p O B C K a - 11 P łO ¢ ¢e p O B a: 3THOrpaq)I'l'leCKOe OT,!\eJTeHlIe IIm.tOpCKoI'o MY3efl B TOPYHe. . . . . . Pblwapi:\ K y K e p : BblcTaBKa Hapo,n;HblX KOCTłOMOBceBepHOM ITOJlhUlH B ITO~lOpCKOMMY3ee B TopyHe 1106 1134 1164 1166 1171 1176 CTp. CTaHHCJIaB B JTa U111K: OT'leT no pa50Tau Hapo,n;HoI'o MY3eH B IT03HaHI1 (OTAeJI Hapo,n;HoM KYJlhTYPhl li Hapo,n;Horo J1CKyccTBa) . . AJIh¢OHC K O B a JI b C K l1: OT'leT no pa60TaM MY3eH B MeH,n;3blp)l{e'ly ¢>paHI.(I1UleK K O T Y JI H: OT'leT no pa50TaM MY3e~ B P~e~OBe : HHyUl O n T O JI O B l1 q: OT'leT no pa50TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO OT,n;eJIeHl1iI .lIł06JIl1HCKOrO MY3eH. . . . . . . Ka3l1Me)l{ r O T T ¢ P 11,n;: HpocJIaBcKYlM MY3eM Kp)l{Y1UlTO¢ B o JI b C K 11: MY3eM B ITp)KeMbICJIłO . C. C T e ¢ u H h C K Y1: MY3eM B CaHOKe. 3KCn0311I.(Y1H: «HapO;J;Hoe I1CKyCCTBOCaHOI.{KOI106JlaCTYI B MY3ee B CaHOKe». . HH ITeTp )J;e K O B C K 11: MY3el1 B TOMaUlOBe Ma30BeI.{KYlM . IV. XP O H VIK 1178 1183 1184 1188 1189 1190 1192 1195 a. Ka3Y1Me2K IT e T K e B VIq: BblCTaBKVI VI KOHKypCbl HapOAHoro Y1CKyCCTBa MI1HI1CTepCTBa KyJlbTypbl YI J1CKYCCTBa B 1950, 1951 1'1'. . . Ka3Y1Me)l{ II e T K e B YILI: BhlCTaBKYI 11 KOHKypCbl HapOi'l,HOrO I1CKYCCTBa B 1952 r.. . . . . . . . . . . . KOHcneKT no npOTOKOJIy XXV 061.l.\ero C06paHl1H IIOJIhCKOrO 3THO. rpa¢l1'leCKOrO 06UleCTBa (O. r.). . . . . . . . IIpoTOKOJI XXVI 06U1ero C06paHYlR ITOJlhCKOro 3THorp. 06. B-a (O. r.) ITpOTOKOJIXXVII 061.l.\ero C06paHVlR IIOJIhCKOrO 3THorp.06. B-a (O. r.) KOHcneKT no npOTOKOJIy XXVIII 06u-lero C06paHl1lł ITOJlhCKOro 3THOrpa¢Y1'leCKOrO 061.l.\eCTBa (O. r.). . . . . . . . OT'leT 110 pa60TaM KpaKoBcKoro OT,n;eJIeHI1H IIOJIbCKOrO 3THorpa¢nqeCKOrO 061.l.\eCTBa (1948-1952 r.). (AHHa KOBaJIbCKa-.lIeBHI.(Ka) . OT'leT no pa60T<1;\1 KpaKoBcKoro OT,n;eJJeHv!H IIo.TIbeKOrO 3THorpa::pl1'leCKOrO 06U1eCTBa I. VI. 1953 - I. VI. 1953 lA. K. .lI.) . . . OT'leT no pa50TaM OTi'l,eJIel-Um IIO.TTbCKoro 3TI-lOrpa¢VI'leCKOrO 06U1eCTBa B MUlaHe )J;OJJbHOi1:(Ce5aCTYlHH ¢>JII13aK) . . . . . OT'leT no pa60Tai\1 Cy.v;eIJ;KOrOOT,n;eJIeHYlHITOJIbCKOrO 3THorpa¢l1'lecKoro 061.l.\eCTBa B EJIeHeM ryp)l{e 1953 (CeBepl1H repcTeH) . . . OT'leT no pa60TaM OTAeJTeHYlR ITOJIbCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO 05U1eCTBa B CI1JIe311Y1C 1953 r. (MapYlfI Cy50'lOBa) OT'leT no pa6oTa:"1 BpOl.lJIaBCKOro OT,n;e.1leHYlH IIOJIbCKOrO 3THorpa¢Y1'leCKOrO 05U1ecTBa 1953 (raJlYlHa BWl'THep). . . . . OT'leT no pa60TaM ITo3HaHbGKOrO OT,n;eJIeHYliIITOJIbCKOr03THOrpa¢Y1'lecKoro 061.l.\eCTBa B 1949-1952 1'1'.(EJIeHa Tal1re) . OT'leT ITO pa50TaM II031-IaHbCKOro OT,n;eJIeHI1R ITOJIhCKOrO 3THorpaepH'l. O-Ba 1953 (C. BJIal.l.\Y1K).. . OT'leT no pa50TaM OTAeJIeHl1H IIOJIhCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO 06U1eCTEa B ,10i'l,3H B 1953 1'. (Ka3Y1MYlpa 3aBI1cToBv,'l-Ai'l,aMc,Ka) . . OT'leT ITO pa60Ta:Vl .lIł06.1HHCKoro OT,n;eJJeHHH IIOJlbCKOro 3TllOrpa::pYI'leCKoro 06UleCTBa 1953 r. (HHyUl CBe)l{J1). . . . . . OT'leT 110 pa60TaM OTi'l,eJleHJ1H IIOJIhCKOrO 3THorpa¢HLleclwro 061.l.\eCTEa B TopYHe 1953 r. (ra.1lY1na AHTOHOBVl'l) . . . . . . OT'leT no pa60Ta:l'I ApxHBa IIOJIbCKOrO 3TłlOrpaq)Y1'leCKOrO OÓU1ecTBa (KrreHa ITp)l{ec.:IaECKa) OTLieT [JO nO"eBbI:ll I\CC.ne2l;OBaH!HE" ITO.'1bCIWrO 3TI-IOrpaCfHl'leCKOrO 06li(eCl'Ba B 19~2 r. (O. r.) 1198 1209 1216 1219 1225 1229 1236 1242 1245 1246 1248 1250 1251 1253 1254 1255 1256 1259 1259 �1358 CTp. OT'IeT no KOHcPepeHI..\MH !lO )l;eJIy VlCCJIe)l;OBaHHH3eM,1e)l;emrH VI CKOTO- BO)l;CTBa. (O. r.) . . . . . . . OT'łeT no pa60TaM ITOJIbCKOrO 3THorpacPH'IeCKOrO ATJIaCa 1947-1953 1'1'. (30cPHH CTalI..\aK) • . • . . . . OTLleT !lO pa60TaM M )l;eHTeJIbHOCTM ITOJIbCKOi:1 ArW)l;eMMM HaYK r. l, 1\,J'Q l, 1. BapwaBa 1953 (O. r.) . . . . . . . . . .KBapT<!J1bI-lHK MCTOPM~I MaTepMUJIbHOiiI KYJIbTypbl}) r. l, NQ 1, 2. BapwaBa :953 (O. r.) ITo )l;eJIy ł06MJIei1Hoi1 1268 1280 1284 ENGLISH 1294 KHMrM K B03)l;aHl1łO !lO'IeCTVI naMHTI1 SUMMARIES OCKapa 1285 łCOJIb6epra) I. ARTICLES v. Resume " Ha pyCCKOM H3blKe Hay'łHbIX «JIłOIV \ \. l " 1359 Ha aHrJIM(ICKOM H3bIKe 'YKa3C1TeJlh BelI..\eCTBeHHh!j;i, :)THoreorpacPWleCKI1I1, l 1287 . y'łpe)K,a;eHI1iir, (O. r.) aSTopOB. SOVIET ETHNOGRAPHY AND THE PROBLEM OF ETHNOGENY IN THE LIGHT OF STALIN'S WORK ON LINGUISTICS 'YKa3aTeJlb by Tadeusz W :>KypHaJIOB I1 I13N1HI111, HJIJlłOCTpaLl!li1 41 'T. 1423 I' Ó blewsk i The teaching of J. W. Stalin on historical development and the mixed origin of modern nations has provided Soviet ethnography with a basis for the study of the problems of ethnogeny. Stalin's pronouncements, first printed in "Pravda" in 1950 and denouncing Marr's preposterous "new science of language" has become a turning point not only for Soviet linguistics but also for various historical sciences. But doing away with "marrism" in linguistic and related sciences has called forth the new need of redefining a correct scientific method in that field. In fact, this task, as far as the problems of ethnogeny are concerned, was undertaken at the conference of the Soviet S'2holars interested in the above problems. Among several papers read, the programme papers by S. A. Tokarev and N. N. Czeboksarova on the ethnographical method of the study of the problems of ethnogeny should receive the greatest attention. Stalin's statement in the above mentioned work that linguistic development proceeds by stages: from a clan to a tribal language, from a tribal language to a popular language, and from a popular to a national language, is interpreted in the following way by the said scholars. The language originates and develops simultaneously with the society, and consequently the above mentioned stages in the linguistic development correspond to relevant ethnic groups, such as clans, tribes, peoples, and nations. The development and the transformations of these ethnic groups is achieved within the framework of given historical stages, known as social and economic formations (that of the primitive community, serfdom, feudalism, capitalism, and socialism). 86 �1361 1360 Each group is also regarded as an ethnos which has a corresponding culture, created and handed down by it. At the present juncture the historical comparative method is the most suitable approach for the ethnographic and linguistic studies of culture. Looking at cultures spatially, the Soviet ethnographers distinguish economic and cultural areas, such as arctic, tropical, and so on. In addition to this, historical and cultural areas are specified, that is those areas which have a number of common cultural traits. Similarities of cultures of the peoples inhabiting such areas, as well as the differences with regard to outside peoples living in the neighbouring areas are conditioned by historical processes. It should be however stressed that the above defined concepts of "historical and culturalareas" are quite different and bear no resemblance to the so-called Kulturkreise or cultural cycles and so on, evolved by Western ethnographers. It is implied in the ethnogenic method that ethnography should include in a comparative manner also the archeological material as well as the cultures defined by the archeologists. Closer attention should also be paid to material contained in folk legends, myths, and stories, especially to those which refer to the origin of a given people. Also medieaval chronicles and histories should be taken into account, as well as the works of classical and medieaval literature, as all these ,may contain data which might be of value for ethnogenic studies. It is stressed that ethnogenic studies cannot satisfactorily develop without a substantial share of ethnography. Also language and its relation to culture may contain some valuable data which should be creatively developed in any work on ethnogeny. Since popular cultures are the subject matter of ethnographic studies, ethnography should therefore occupy an important place in the study of ethnogeny. THE THEORY OF MATRIARCHY IN THE WORK OF SOVIET ETHNOGRAPHERS AND ARCHEOLOGISTS by Jerzy K u l c zY ck i Chapters I and II. The first two chapters contain a discussion of serveral monographic papers by M. O. Koswen in which the eminent Soviet ethnographe:' deals with the problem of matriarchal order, and also a more systematic summary of his larger encyclopedic work: Matriarchy - The History oj the Problem {Moscow-Leningrad, 1948l. o Chapter III. In this chapter the writer undertakes his own interpretation of Koswen's views on the role of matriarchy, stressing from the outset that the problem itself still contains many controversial points and unsolved questions. First of all, there is no full evidence of the existence of such an institution among 'certa'in modern primitivepeoples, however low the level of their culture may be. And this somewhat undermines cur belief in its universality as a stage in the history of evolution of human society. But even if on the strengh of the above argument and the absence of factual evidence we would hesitate to accept the theory of the universaloccurrence of the matriarchal stage in the development of social institutions, even then we would arrive at conclusions which would be contrary to the position which certain Western schools of ethnology have reached, namely that the passing through the stageof clearly marked periods of the matripotestal order is a peculiarity and privilege of the so-called "lower races". To such a statement we would retort that matriarchal relics and survivals have been confirmed with the least doubt and uncertainty also among the highlycivilized races of the oldcontinent. It should be stressed that the theory of matriarchy, even if posed with certain reservatiions as to the absolute the universality of the matripotestal system of social organisation and its specific forms in concrete historicalcommunities, at the level of primitive ,communism, yet does not lose its fundamental epistemological and methodological validity nor its deep ideiclo~ical meaning. In the next section the writer argues that the analysis ofthe .matriarchal relicsand survivals, historical legendsand literary tales, folklore, irrefuted ethnographic fads -andarcheological evidence force the conclusion which can be formulated in the following way: at a given stage of historical development of the social organisation of almost all human societies there existed a very important stage in which the importance of women - granted ,a great diversity of kinship forms and their socialand economic settings - was infinitely greater than throughout the ltmg period of the subsequent depreciation and degradation of woman's status during the social order based on a patriarchal system, lasting in fact throughout the period of class systems. Thus the theory of matriarchy, if put, in accordance with our present limited knowledge of the subject, in a fashion which is only tentative, and relativistic, yet can become of .great value for the elucidation of the processes of social evolution. The kinship factor, whether based on primitive horde, on extended family, clan, sib, or any other structure, plays in these early stages 86" o �1363 1362 of development of primitive communities a much greater role than it does at later stages with more developed societies. Thus the kinship structure is closely connected here with the productive process, with relations in production, and its organisational superstructures. This has been recently aptly put by the Soviet ethnographer L I. Potiechin in these words: "The entire history of the collective system of primitive society is the history of the separation of productive relations from kinship rel,ations" 1. Hence the prablem: matriarchal organisation at certain stages of human evolution "patriarchy from the earliest beginnings" is the crucial questii:::nof the history of the early development of man. That these two antagonistic social theories have grown out of two different backgroundsand have different social motivation is obvious for a student of society. The theory of "patriarchy from the beginning of t,ime" tends to become a complete justification and tacit approval of the state of male dominance in social life, existing in fact in most class societies, 'as well as its moral sanction. At the same time the doctrine of patriarchy professes the acceptance and moral approval of the existing social and economic order; based on an "age-old" system 'of private ownership of the means of production, and the resulting privileged position of certain groups. Hence ihis doctrine has been professed throughout the great era of class ,system, beginning with Plato and Aristotle and ending with several modern systems of philosophy, subservient to those classes which are interested in the maintenance of the existing social order. The theory of primeval patriarchy is at the same timean expression of faith in absolute transcendental ,superiority of man over woman. This is its theoretical and ideological essence and that is why it is in its fundamental tenets unscientific, baffling the dialectic, evolutionary and historical problem contained here. On the other hand, the theory of the matriarchy "has been accepted by the revolutionary science of the proletariat" (Koswen), because it represents a theory which is based on an evolutionary and dialectical 'conception of the world. It brings forward the objective fact that a woman represents a fuU soci.al potential which can be realised according to a given social and economicsetting of human society. Such conditions in which femalepotential CJuld find its fuH social realisation have, in fact, already existed in the history of the human race, namely at a state of pre-class communistic society. At the present time such l Savietskaya Etnografia. 2. 1952. p. 11. full condition of the development of women and the social potential they represent are being created by modern 'Classless society under scientific socialism and communism. Chapter IV. In Chapter IV the writer discusses theproblem of origin of the matriarchy, taking, as a basis the work d the well - known Soviet archeologist, lP. P. Efimenko's Pervobytnoe Obschestvo (3rd Edition, 1953) and devotes his analysis to the fundamental changes which have taken place in the position of women ,in the course of history. In the first place the writerargues that in the 'early st~ges of the evoluti'ou of human society, when human 'beings relied for their wanciering existence on f o a d g a t h e r i n g a n d s i m p l e h u n t i n g there was hardly an economic foundation for the clearcut division of taskes between the sexes. Thus there was .no reason w!ly women should play a special or any more significant role in the social iife of a community at such a very primitive stage of development. On the contrary, it is most likely that men were the predominant element, bein.g superior to women in similar economic tasks, this being due to their greater physical strength and endurance. Under these very primitive 'conditions there was nothing that would make women stand out from the rest of the community. Such facts a,; childbirth and maternity mU'it have been accepted as a matter of course by these primitive endogamie human groups. Furthermore, such facts could not at these very early stages of human evolution give rise to any ideologicalor organisational superstructure which allots 1'0 womenfolk any special position, on account of their vital functions in society; after all, pr:::geny must havebeen often regarded as more of a liability than an asset at these very early stages of seminomadic existence. Moreover, the writer observes, within the then obtaining strong "animalistic individualism" the respective division of biological physical strength must have been a decisive factor determining the then prevailing gregarious relation between the sexes. This relation3hip we ("an ,imagine as something resembling the relations we are apt to observe tcday between male and female among the contemporary hominids, among whom the supremacy C'f males is the rule. It must be therefore assumed that it was at a somewhat later stage of social evolution, within the framework and under the protection of t h e d e v e lo p i n g f a o d g a t h e r i n g a n d h u n t i n g c o li e c t i vein this early and primitive community, that the position of w:·men underwent a fa-rreaching change. �1365 1364 Kaswen never formulated the problem of the a r i g i n of matriarchy. And there is nothing strange in this, since.he has seems to pr'Jfess the theory of "matriarchy from the beginning of time". According to Koswen it is very likely that already in the earliest human group " ... a woman rather than a man was a leader. Contrary to the prevailing view, it is the female and not the male that assumes the role of leader in the animal world"~. Yet it would be difficult to a'ccept that general statement without qualification. For the reconstruction of the respective position 'Of the sexes in most primitive human groups it is important in the first place to form a picture, however conjectural it may be of the actual conditions of existence of these groups, and in the second place to make comparisons betwe, ..n what must be regarded as the closest analogy of man, that is with the life of animals which are nearest to homo sapiens, that is the anthropOlids, among whom, in fact, we observe a decided preponderance of male specimens. What strikes us in the manner in which Koswen depids the early stage of mother-right 3 is the la'ck of sufficient emphasis on the epoch making role which the advanced hunting must have played in the process of the differentiation of woman, This method of highly organised hunting, associated with the seasonal migrations of the community and the laying out of camps, so characteristic of the early paleolithic pemod, must have been of vital importance in this respect. The important role of the economic factors, contained therein, has been duly stressed by Efimenko. In the Mousterian horde one can assume that woman at -least maintains a similar position to man. The growing needs, however, which become more and more complicated with the beginning of settled life must have worked towards the delimitation of men's and women's sphere of interest and work. The new tasks 'of women must have been manifested above all in the field connected with the collecting of food and various domestic activities such as the care of the dwelling, preparing of feod, and making of clothes (Pervobytnoye obschestvo, p. 247). This differentiation of the tasks, chiefly in the economic sphere, which obtained in the life of the early collective community was greatly increased in the Aurignacian-Solutrean period. Whereas men are now engaged in the task of obtaining food it is the woman that looks after the collective domestic arrangements (o p. c it. p. 400). In thi' \va~' the ć .j Otcherki istot'ii pervobytnoy kultury, MOS:OVi, 1953, p. 23. O periodyzac,ii pervobytno.v istorii. Sovietskaya Etnografia pp. 151-158. '" 3. 1952 basic economic foundations were laid for the subsequent raising Ol the female section of the primitive horde. Another set of factors, which affected the new social status of women - factors stressed equally by Efimenko and Koswen - were new forms of social organisation, which began to grow out of the changed economic position. The previous sub-division of the primitive horde into small, endogamic wandering groups did not provide a favourable condition in which thepositi':n {lf women could gain in importance. On the other hand, the new situation in which these groups began to unite and merge into large exogamic communities strengthened the social prestige of women. The conscious process of the transformation of primiHve promiscuity 'JT group marriage:> into exogamic, biologically justified matrilineal clan, must have led to a high ,socialstatus of women, and in some cases even might have brought about a cuU of "women clan leaders". (op. cit. p. 526). The fad of larger groupings of women in homesteads, their filiation to another clan; but, aboveall, the princi,ple of the patrilccal marriage, must have secured a higher positiron for a woman. The connection between "law" and the growing social status, of a woman, whichcould have already originated in an endogarnic family, could only have fully developed in a larger exogamic family group - was, therefore, correctly stressed by Bachofen. Apart from the arguments based on hypothetical reconstructionĘ of social relations further evidenc'e f.or the existence 'of matriarchal forms in the hunting stage of the paleolithic period is affJrded, according to Efimenko, by little female statuettes, dating from the Aurigna-,cian-Solutrean epoch. They are faily commonly found over the large area of the lold continent of Eurasia. Whatever interpretation we offer of the primary function and direct aim of these statuettes and similar symbolic female representation (for example, for magical purposes), the fact that woman, and for that matter most probably a woman-mother, becomes at a Icertain stage of social evolution one of the most important subjects of the rising imaginaryart points to the social interest taken in the question of maternity. Such an interest cou-ld have developed on-ly at a certain stage of the development of the community and its social organisation, when the human beings were able to gain some perspective towards their social system and exogamic groups for which, however, a certain increase of economic activity and equa-l spread of wellbeing among the then leading larger human collectives must have been a preliminary condition of that development. Thus, the conscious reaction of the primitive community towards the elementary social fact of procreation, a manifestation of which �1366 was pl'eserved in a concrete object of art, ca.n. also be regarded as an indication of the crystallization of a posItion ?~ the woman within a group - that of woman-mot~er ..This new PO~ltH~nof woman will in the course of time find its institutional expresslOn In the development of the principle of recJ.wning descent through mothers such as we have in matrilineal clans. The picture of hunting matriarchal conditions loses its sharpness in the Magdalenian period. The fact of the disappearance of the representations of woman Efimenko tries to explain by a number of caus~s, and among othe,r things by the fact that in certain areas <)~ EurasH:1 the beg.inning 'Ofa process 'can be noticed of the transformatlO~ of. the old settled clan communities of the Aurignacian-Solutrean penod mto more mobile hordes which are known from the Magdalenian epoch (op. dt. p. 518). Under such circumstances acertain weakening of woman's position could have taken place. But the la.ck o~ such representation may, according to Efimenko, be of only lmagl~ary chCl:'r~c:ter, and may be therefore,connected with ,the bone-made obJects assocIated w'Ttll certain regions. The representations of women mothers could, after, all, have been made out of wood. Also a sui .generis style. obtaining in the Eastern Magda:lenianart,could have Imposed symbolic meaning on ,the abstraot forms (op. cit. p. 527). Inany case the fact that female statuettes still occurred and were found, though sporadically, prove ·that the type of such representations has not altogether disappeared. '. . . In fact the totemic system and the matnarchal representatlOns are for Efimenko parallel and interlinking phenomena (op. cit. p. 526). When discussing the Aurignacian-Solutrean and Madgalenia~ p~nods Efimenko raises the problem why among certain m a s t p l' l m 1t i ve m a d e r n 'e a m m'U n i t i e s, like the Australian Aborigines, Bushmen, Veddas, and some others, we find a patr.ilocal, individual fa.mily. As he puts it: "it would be difficult to prove that they ever passed through the matria.rchal stage or are now on the way to it". (op. cit. p. 517). In their simple economy, based on food collecting and hunting, woman plays but a modest .role, while in the wandering existence she has often to turn herself into a transport force acting on behalf of man hunters (op. cit. p. 517). Efimenko once again confirms the general regulari.ty or historical development when he says that: "under the conditions of the wandering existence of hunters and food ga'theres ... the c h i e f m a t i vat i n g f a c t a l' which could work towards the alteration of the position of 'women was absent, 1367 namely the gradual adoption of the s e d e n t a r y m o d e a f l i v i n g by primitive horde". (op. cit. p. 392, 393, emph. by the present writer J. K.). In this problem, however, Koswen admits another possible explanation: (Otcherki, p. 117); to the present writer, however, it would seem that his thesis that the patriarchal system in Australia could have, originated under the influence of the colonising power is little convincing and cannot be maintained against the Australian position \vhere the matriarchy seemed never to have reached a state of full development. In conclusion, the factors can be briefly stated which affected adversely the march of women toward greater social prominence among the above-mentioned peoples. 1. The geophys,k"al substratum with a' warm or temperate climate, \vhich does not force people to adopt a sedentary made of life. 2. Absence of big game, and thus the lack of incentive to organise concerted hunting parties and to layout big camping-settlements managed by women, 3. In effect, we get small nomadic groups with a corresponding economic organisation, where Women are small scale food gatherers and transport agencies. What according to the writer is particularly striking in the case of the Australian aborigines is an excessively grown superstructure of various customary forms and practices as well a'S mental and emotional representations, aG contrasted Ito the completely primitive character of their economi'2 institutions. This would point to a rather long period and gradual process of stratification 'of this superstructure. It may aIs;) bean indication to their arrested development and omitting ofcertain stages of development. The centres of leading Aurignacian and Solutrean cultures must have developed under the influence of powerful externalstimuli. Favourable natural conditions must have been present for the development of large scale hunting, for the merging into larger hordes, as well as the establishment of permanent or temporary large settlements: therefore social conditions existed enhancing the social importance of women. In the Magdalenian culture the highly advanced hunting pursuits and the necessity of using winter shelters point also to a higher stage of social and economic system than we find among modern primitive peoples. And this leads us to a conclusion that women must have reached a fairly advanced stage, though perhaps not so high as the peoples associated with Aurignacian and Solutrean 'Civilisations. Hence the writer concludes not the factof matriarchy - as most bourgeois anthropologists hold - but, on the contrary, the supposed omission in the course of s:cial evolution of developed matrilineal and �1369 1368 matriarchal kinship can be regarded as that S? e c i f i.c f e a t u l' e of the people who have become arrested i n t h el r s a c 1 a l d e vel a pn the other hand the fact of going through under proper m e n t. O , .f . f th 't' e can d l lOns the .stage of matriarchv seems to be a mam estahon a r e g u l a l' i t Y a f d e vel J P m e n t. a f a 11 l e a d l n g p; 1 m 1= t i ve c u l t u l' e s. This last observatIOn agrees wIth Bachofen s can vi'ction that matriarchy was an essentially progessIve development at the time of its origin. L • .' • The early stage of s a i l c u l t i vat i a n based on the hoe \vhi.ch favored the process of permanent settlement of larger hu.man groups must have made women a very important factor of productl~n, and al~o must have at first greatly strengthened their soc.ial posItIon, that ]S as long as hunting remained the main preoccupatIon of men. But the socialconsequences of hoe cultivati.::m would undoubtedly work towar~ a further strengthening of the matriarchal system, towards c~sta~lisation of its more advanced forms, by connecting it inter ah~ ~th vegetation cults. But it woulą be incorrect to regard ~oe cultlvatlO.n (cf. Koswen, Otcherki, p. 117) as the. ~ecisive factor m. t~e genE:tic differentiation and shaping of the posItIOn of women. ThIS m ll~ading cultures must have t'aken rplace much earlier, probably already m the stage of large scale. organised hunting. Such is the writer's i.nterpretation of the present day. views .of the Soviet science as to the origin and meaning of matnarchy m the history of human evolution. . The actual stage of passing from the matrIarchal forms to the new system of p a t l' i a l' c h y has been extensively dealt wIth by Kosw.en. In this, Koswen relied on Engels. Thus, as a result of ~ar-re.ac~l.n.g economic and social changes which have taken place m prI~mtivl:' communities, a "histori'cal defeatof women took place on a 'World scale". . At this place the writer makes a digression touchmg a problem whi'ch, although to some extent a side issue, is nevertheless connected with the matriarchal question, that is the so-called pnblem of "A ~ az o n i s m". In this -respect, although for Koswen . th~ Bachofeman approach to this question is quite fantastic, yet in hIS Vle\\Twe do ot possess so far any more satisfactory and fully a:ceptable explanatIOn of this intricate problem (Matriarchy, p. 140~. . The various versions of the legend, tellmg about female .r~le ovel . Ie might be simply regarded as direct remlmscenses a eel't aln peop , . l ." of the matriarchal system. On the other hand, "the essentta verSIOn of this, legend which refers to a community composed exclu- r: sively of women - if we are to regard it as a reflection of social and political reality, though occurring only sporadically - suggests the conclusion that such female organisations could have come into being only during the periodof the formation of patriarchate. In support of this content~on it will be recolle:ted that in mythology such devebpments are depicted as coexistant with father-right; the "patriarchal" heroes fight the Amazons. Women's·response towards their starting exploitation by men, having an ideological backing in the still living matriarchal tradiHons, could have taken the shape of certain sporadically organised armed secessions, which could be regarded as the first manifestations of social movements parallel to the early revolts of patriarchal slaves. But it is also highly probable that in mythology such historical occurrences became greatly exaggerated, and that subsequently, when the patriarchal ide'ology became already a fully established social doctrine, they appeared to many as social curiosities. Hence the connecti:m between "the classical Amazonism" and the theory of matriarchy should, in the writer's opinion, be reduced to a mere manifestatioOn ofprevious traditionof the state of full feminine equality in public and domestic affairs. But even here the legends provide some argument for matriarchy. Then the writer discusses how with the establishment of the patriarchal system of kinship and social organisation a new era began in social relations of the sexes - an era of decisive supremacy of men establishing themselves at the expense of women's position. Beginning with that period and subsequently in the course of all later stages characterised by the system of private ownership and the class divisions, almost up to the present time, the isolated, individual household was the chief "sovereign" domain of woman's work. Female, social authority in all class system was limited for the most part to thatof mother of the individual family. On the other hand, throughout that era the exploitation of women, because of a decided supremacy of men, adopted different forms in different histori':ał societies, among other forms in treating women as saleable labour, and in organised prostitutiJn which met with the social approval of all class systems. Throughout the era when the productive forces '\\Tere based on p l' im i t i v e a g l' i c u l t u l' e, s t a c k b l' e e d i n g, a n d h a n d i c l' a f t s as well as in the then obtainig individualistic and c l a s s d e t e l' m in e d l' e l a t i a n s in production, despite all the local differences ann individual cases, the cooperation between men and women in the eco- �1370 1371 nomic, prdessional, and organisational sphere meant for women the ac:eptance of a secondary position. The next important change, on the largest historical scale, which affected the social position of women took place within the modern era of lage scale m e c h a n i s a t i a n a n d m a t a l' i s a t i a n of the productive forces. An entirely novel setting of productive forces caused a fundamental change in the mutual arrangement of the sexes. It is, therefore, really the same factor which both Koswen and Efimenko have already accepted as underlying the process of rise in importance of women and subsequently of matriarchal order in the Aurignacian-Solutrean period; and also the same which, as Engels has shown, was responsible fOl the decline of female imp:rtance with the ri.sing of the patriarchal system. As we know from the mutual correlative !00nnections between the productive forces 'and the relations in production we deduce certain "historical laws and regularities". But if we adopt larger historical perspectives the dialectical ,relativity of the above connection ba-eomes apparent. This :relativity is alsoshown in its essential manifestation, that is the dependence ,of the ,relations in production on the newly arising produdive forces in the case in question, the relations in production between the male and female sections. Engels already stressed the relative character of the chain of cause and effect, when he discussed the passage from the hunting to pasturing economy: "the same cause", he wrote, "which formerly secured to the woman influence at home, that is her limitation to the domestic affairs, has now secured male influence at home" 4. Similar causal relativity can be observed in further stages of development. The modern mechanisation and motorisation of the producHve forces expresses the advances ·in production, advances on the scale similar to that whi'ch hasalready taken place in the neolithic period with the passing from collecting and huntingeconomy to that h"sed en agriculture and stockbreeding. But whereas the former progE:ssive change ,in ,product-ion caused, amongother things, the downfall of the social position of women, modern progress in production has st:ł'rted a sharp rise in the social importance of women, "has brought about female victoryon a world scale". A similar position as far as social effects are concerned caused changes in the division of work. Sometime ago in the early hunting stage the progressing division of work between the sexes expressed itself in the strengthening of the position of women. On the other ·1 Origin of the Family, Polish Edition, Warsaw, 1948, p. 186. ~and under conditions of modern economic system the growth of the Importa~':e of women goes hand in hand with the rapid disappearance of t.he dIfferences of the. ,old division of work among the sexes, resultmg .from the mechamsed and the motorised character of modern produchon. It w~ll thus be seen that the basically different character of the productIve forces may impose directly adverse laws and re<1ularities of the concrete sh~ping of thecorresponding relations in pr~duction. In accordance :v:th the gene~al law of historical development stating t~at t.he newly nS1ng productIve forces are utilised by the old relations m product.ion, it followed that in c a p i t a l i s m, the new mechar.~se~ tools. and Implements should have at first resulted (as they in fact dId) l~ a~ mcreased exploitation of women already in the early phases of capItahsm. :Also the weaker physical constitution of women rendered them very sUl~able for wo:~ with machines and power engines in most technologl'cal and admmIstrative jobs. Incapitalism, however, on the whole,. pa,~allelly to the development ,of m:Jdern productive forces t?-e emancipation of women advanced. This was connected with the hbera~ ou~look of the rising bourgeoisie which at that time strove to €stabhsh I~self .as a new ruling class. This progressive tendency however wa.s mevltably hampered by various unprogressive tendencies and ~abIts of a class society. In thisconnection it must be mentioned that It :vas very significant of fascism ,to deny equal rights for women as fasCism means reaction not only as far as the cap-italist doctrine i~ {:oncerned, but also it tend.s to revivecertain aspects of older class structur.es, in this ~~se that of feudalism and its outlook and practice concernmg the pOSItion of women in society. It ~s. ~nly with modern revolutionary changes in social system, that dIvlslOn 'Jf work between men and women has disappeared and is now reduced to these l'imitations which are dictated by biology. Wom~n are takmg part, on a large scale, in social production. As a result of t?-lSthey have gained de jure and de facto a full social status. In .socialist countries, where the first stages towards a newer a a f m a d e r n c o 1.1 e c t i v i s m, based upon mo'torised production brces are bein<1 r:ah~ed - the theory and practi'c'eof equal rights and complete eman~ ClpatlOn for women has attained a full and consistent social state. We observe a distinct dependence of the social position of w::men on the type of the basic production forces. On the other hand the connection between the ,position of women and .t~'e basic type of the relatkms in production can be shown after a cntical analysis of the evolutionary interdependence of the productlV~ forces and the relations in production the disposal of a given SOCIety. �1373 1372 , osition which women had had in the early type ment The prom P', , used b the devdopment of the new of society dedined, thlS bemg ca d ,y l husbandry This had taken , f gricul ture an amma ' productlve forces, a a, 't that is in the period of the place in the early col~ect~vet c~;~~::thNe we.re already noticeable patriarchal system, th~ug a ad integration of the primitive collecthe first germs of th~ subsequ~nt es . hl'p and class relations foun'th rms of pnvate owners tivism, that lS e ge '. of the developed class society the ded ther~on, Durmg the entIre ebra . enond-rate one, Subsequently, 'l 't' f women has een a s ~ , the SOCla pOSllOn o , It of the me:hamsa'f took place as a resu the emancipatton a women . , f ,This was the pJsition 'f f the productlve orces, . tion and motonsa lon a l t' ,thouah at its lateststage, con, 'th' the era of class Te a tons, b d l' sbll Wl m , . , 'th' hich the forces of the ec me sisting of developed capltallsm \~l m wacl'on Full social equality for , re alrea dv ln oper L , oj class re l atlons wed' medern classless societies, women has only just appeare m , . f on the largest . h hanges in the posltIon a women· Consequently, t e c 'l t d 'th the transformations of the " l be also carre a e Wl . hlstoncal sca e can 'c relations The soclal degraf G'"ial and economl . . . fundamental tY'pes o· s ~ l ected with individuallstlc econ the wo econn h dation of women was a .' t l owned means of prcduction, w enomic relations, based on pn~a. e y ected in princ'iple, with f th' posltlon was conn , reas the growt h o . ell' h' h followed ,as an inevitableand thecollective pn::ductHln systehm, Wk.1Cadvances of productive forces, . . f the epoc rna In g final consequence a .' d 'ctl'on and new ~roductlVe relat1O'ns In 'pro u b t that the harmony e w~en Th t al relation between the sexes , es has been estabhshed. e mu u . forc , tegral part of these relations in productlOn, l!'. an In THE NEURI OF HERODOTUS by Kazimierz M a s z y ń sk i . d 'n fact the onlv valid source of our inThe most Important, an l . h I' d'l'n the VIth and Vth centh c'ent Neun w a lYe formation about e an l H d tus In addition to the name of , C· 'well known ero o ' , tunes B. ,lS, as IS G 'k h' t ' by the ree lS a r'an l , as well as the informatton I these peop e, g~ven h b't t' the remaining information transconcerning theIr place of a ~ a l~n, he three following points: mitted by him can be summans:d m t . Hal' to those of the Scythians, 1 The customs of the Neun were SIm d' to a wolf . ever Neur turned for a few ays m .'. 2. Once a ye~r y " x edition aganst the Scythlans, p 3. A generatlon before Da~~usBe the Neuri had to leave their C thus somewhere about 5 " ., e of some kind of reptile homeland because of the great mcreas . which Herodotus described by the word l' '>r"~' which means "a snake in general", and in the secondary sense "an adder", After a thorough examination of the above data it can be safely concluded that none of them preclude us from considering the Neuri as the ancestors of the ancient Slavs though, it is equally true, that non.e entitle us to a0:ept that fact conclusively), On the other hand, all the information given by Herodotus concerning the places of habitation of the Neuri can be succintly put into five points: 1. The Neuri lived northwards from the Scythians, the ploughmen, and like the latter they lived on the river Hypanis, that is the Bah, and to the west of Borystenes, that is the Dnieper, 2, The Neuriland was divided from the territories inhabited by the Scythians by a big lake, wherefrom the river Tyras, that is the Dniester, originated. 3, Northwards from the Ister, that is the (lower) Danube, inland "Scythia i.s enclosed" by the Agatyrs (wherefrom the river Maris, that is Morash flows, Herodotus IV, 48), then by the Neuri, anci afterwards next to then Androphagi, and finally Melanchlaini. ,I, A generation before Darius set out on his expedition the Neuri settled among the Budins. 5, The Scythians, withdrawing during the war with Darius, entered first the territory inhabited by the Malanchlaini, then that of the Androphagi, afterwards, ,reaching the land of the Neuri from where they came back, leaving the Agatyrs in peace. In summing up all that can be inferred from points 1., 2., 3., and 5. of Herodotus' transmission we are entitled to locate the contemporarv Neuri somewhere on the territories which today form the northe~'n Podole and Volhynia (or even perhaps the adjacent Kiev province), that is, as a matter of fact, where they are usually located, A thorough, manysided, and at the same time critical scrutiny of the information given under 4" confronted with the remaining data, and in particular with those given under 3" suggests the following interpretation: sometime earlier than a spell of the generationbefore Darius' expedition, that is about 550 B. C. the Neuri inhabited an unknown territory, unspecified by Herodotus except for his allusion to the empty places lying north of it and the plague of snakes or adders. From those territories the Neuri moved prior to 550 B. C, and came to live among or next to the Budins, who were a normadic tribe living somewhere in the forests covering the territories on the upper Don in the basin of the river Oka and the middle Volga. But here the,v stayed fer a short time, since' inthe time of Darius expedition, �1375 1374 and certamly during Herodotus' vis,it ,they ~ere already living on the territories to the west from the mIddle ~meper. , Europe: s,mce the history of ancient and medIaeval fnorth-eastern ' t'Dns m th' 'd us wl'th a number of instances a mlgra . e provl es f l . form of gradual or sudden, achieved by leaps, movements a peop es in one direction only, that is mainly from the East to th,e.West, therefore as far as the first point of the exodus of the Neufl IS concerned, as the most plausible we should accept the hypothesi~ th~t t?ey v.:ere ituated broadly speaking to the East from the terntones mha~>lted ~ the Budins, Thus, in th~ light of the above information, the mIgration of the Neuri would be mutatis mutandis similar to that of the Hungarians. TRIBAL MENTALITY AND GRAMMATICAL CATEGORIES (A study of the gender system in certain North American Indian . languages) by Tadeusz M i l e w s k i . d'lVlSlOn ',' . . g Wl·th the assumpt:l:on that the a f no uns. into Beglnnm 't h' h has ender classes reflects the mentality of the commum Y w lC . g I d them the writer has made a study of the gender sy~te~s ~f o ::e l:~ uages 'of certain North American Indian tribes (Koasatl, BIlOXI, . Tsimsh~an, Nass, Chinook, FOX' Chero~ee'd~~r;:~;~~~t~~~:te~Pdae~~i T k Tunica) He has a sol examme t;:: ~~::'developed system of the Yuchi lang~age (n:;r in Okl~h~: A) described in the work of Gunter agner, a U S St a t e, ., .,. . L ed by FI' Boas, y chi Handbook of American Indtan anguages,. '. ht P u t ill 1935-8 p, 293-384. In the Yuchi language ,there ar~ eIg f ar, '. . l' different one for pronommaI prefIxes a gender s~stems, th:t ;~fe~e:t one for the articles, 2. different for the t~: ~~~r~~e:~~a~~f:;~nt for the singular, 3. different in ~e rm~~~~:nj:~~~ and still different in the f~male langu~ge. In t:~d a e second more positions the first system IS always ,slmpler'd t (2X2X2=8). . d W et therefore a total of eIght gen er sys ems .. ~v~~~ch th: ~implest is that of the r~dic~te.:~~~;~~ ~~et~~trci~r;~ in the men's language and t,helmost e a ~:~;e~n these two extremes the singular of the women s a~guage, the remaining systems are cont:me~, 'b en to the rest of the worlo The opposition of a group,o co- n es~ a e since it occurs in is of, the greatest i;;:ort~~~e \~rtl~e o~~s~~~l:~;~rrb~ is further subdi~~~:~~~~~~;~e~s, a le~~'determined of the total of eight) into animate and inanimate sections, The latter group of inanimate objects is further differentiated, though even in a less decisive manner (in two systems against eight) into vertical objects, i, e. those whose vertical axis is longer than the horizontal, horizontal objects and the remainder of lifeless objects. Within the Yuchi tribe the most important line of division contrasts the older generation (that is older than the speaker) with the rest of the tribesmen, This distinction appears in various forms in six systems, Further distinctions within the group of tribesmen are made by reference to the sex of the speaker, and it is worthy of note that the classification of every sex group is always more detailed in the language of the opposite group than in its own language, Thus, in the men's language women are classified in greater detail, and so in the women's language are men, For each sex group its own group appears to be more uniform, and the opposite sex group much more differentiated in terms of the existing tribal and clan hierarchical order. In the systems for the singular in the male language the group of female relatives is differentiated, and among them, the female relatives. of an older generation than the speaker, whereas the male relatives are not differentiated from the group comprising all tribesman. On the other hand in the two systems used in the singular by women, we get a division of a group of tribesmen into male and female sections res'" pectively,the classification being more detailed within the male group than in that of the females. The female group is divided into two classes, of which the first consists of the relatives of the speaker belonging to the generation older than the speaker, and the second of the remaining women of the Yuchi tribe. On the other hand, the male group is divided into three classes, of which the highest consists of the relatives of the speaker belonging to the generation older than the speaker, the second is the remainder of the ,relatives, and the third the remaining males of the Yuchi tribe. It can therefore be seen that the principle of division according to sex plays a more important role in the female language than in the male, for the opposition between the male and female class is only clearly marked in the language of women, as well as the opposition between male relatives and female relatives, , The thus constructed picture of the world can be regarded as representative of the tribal mentality, as an outlook upon the clan and the community, which is essentially subjective, and which reflects its hierarchical order and the preponderance of women in society. Its cornerstone is the fundamental opposition between tribesmen and strangers, that is all those who are outside the tribe, Within the groups maImer (in four systems only out 87 �1376 1377 of tribesmen there is either the differentiation of all members of the old generation as the upper stratum, or else, which is even more frequent, the differentiation of one's own clan. Within the clan group males and females who are relatives of the older generation form the upper stratum. Thus, we get the hierarchical structure within which the relatives of the speaker, representing the older generation than the speaker, are looked upon as the most highly valued group. But t~e fact that the women in making a detailed classification of men, d1fferentiate their own ~elatives of the older generation, whereas men in making a detailed classification of women, fail to distinguish their own relatives, points to unequal treatment of the sexes, to the preponderance of women over men. Female ·relatives form a higher class in four systems, but male relatives only in· two, which might be regarded as a proof of the priority of the matriarchal system over the patriarchal. If, however, such an outlook is hierarchical, and if its evaluations of rank and order are contained within the tribe, clan, or the matriarchal system, it is ipso facto subjective. In fact, a number of criteria of division, including those which are most characteristic for the Yuchi language, are associated with the speaker and consequently undergo changes with the speaker. This, above all, is clearly marked in the contrasting -of the generation older than the speaker with the remaining individuals, as well as in the contrasting of the relatives of the speaker with the remaining section of tribesmen. In the centre of the world are older relatives, but, above all, older female relatives of the speaker, "my relatives" in reference to the speaker, which gives to his entire outlook a highly egocentric character. Moreover, the hypothesis that the Eastern BaIts may be the continuation of the mysterious Neuri, mentioned by Herodotus, becomes now more and more plausible in the light of the above discoveries. It would thus appear that' the Neuri, having bypassed the Polesie marshes from the South, settled on the fringes of the Dnieper and Wołga basin, where Casimir Buga localised their aboriginal habitat. It is highly probable that the differentiation of the Latvians took place as a consequence of neighbourly contacts with the Finns, whereas the anthropological changes of the Lithuanians were caused by the influence of their Slavonic neighbours. It should also be mentjjoned that the later investigations od V. Kiparsky {1952) brought linguistic evidence supporting the contention of an earlier shift of the predecessors of the Northern Great Russians from the Vistula basin to the Western Dvina and the Lake Ilmen region, perhaps before the Eastern BaIts were able to reach the shores of the Baltic. This would provide further evidence for Czekanowski's opinion that the Finns, mentioned by Ptolemaios, and identified by V. Kiparsky with the Lapps, should be located on the empty fringe dividing the Eastern Balts from the Western BaIts in the region of the Lower Niemen. Apparently, in their retreating movement from the South they were driven back there by the Eastern Ba1ts who were moving northwards, and later turning towards the Baltic. V. Kiparsky strongly opposes the attempts of J. M. Rozwadowski and T. Lehr-Spławiński who by means of toponomastic evidence have tried to find traces of the Finns on Polish land. SYNTHETIC SKETCHES OF V. K1PARSKY RETROSPECTIVE METHOD IN POLISH ETHNOGRAPHY (A contribution to the history of ethnographic thought in Poland) by Jan C z e k a n o w s ki by Józef G a j e k The synthetic summary of the views of the Finnish scholars on the problems of ethnogeny of the Ugro-Finnish and Baltic peoples, given by Valentine K~parsky (1939), is supplemented here by acommentary which is based on the results of Polishanthropological investigations (J. Czekanowski, 1938). In this way the distinct character of the oldest Lapp stratum has been made apparent. This stratum, perhaps reaching back to the middle paleolithic culture (the Solutrean epoch), and having Samoyed anthropological affinities, is quite distinct from the much younger Neolithic, Finnish stratum, having, as most recent anthropological investigations have shown, some affinities with the "Fatyanovo" culture of the Soviet archeologists. Eighty years ago a book was published by Tadeusz Woj <: i ec h o w s k i, Chrobacja: An Inquiry into Slavonic Antiquities, Cracow, 1873. The introduC'tory part of the work which was called by the author "The method of the investigation of Slavonic antiquities" forms a compact whole, embracing 117 pages of a small 8vo, and contains the gist of his very interesting methodological argument. Strangely enough, this book despite its originality and great scientific merits remained practically unnoticed. Throughout the eighty years which have elapsed since the date of its publication it was never properly· analysed, nor even competently reviewed, either by the historians or by ethnographers. Whatever its cause, the omission on the part of 87 �1378 the students of ethnography is signiUcant. In consequence, the name of Tadeusz Wojciechowski never entered into the history of ethnographic thought in Poland, while his work, so original, grown out of the native stock of thought, and in many respects pioneering as a contribution to historical ethnography, never exerted the influence which it ought to have done. It is not the place in this ,short address to analyse all the causes of this sad state of affairs, but it should perhaps be observed that Polish ethnography, submerged at that time in pointlesscollectioneering, without a proper theoretical guidance (for in the field of theory it was then only a faint reflection of the methodological contentions of West European ethnology), was perhaps, just as was the contemporary Western ethnography, not mature enough to put into practice theoretical tasks which at that time Wojciechowski was postulating in his pioneering essay On method. Despite the fact that Wojciechowski's programme remained in its fundamentals unfulfilled, yet it had some influence on the work of hi'storians of eminence, such as Piekosiński, Balzer, Potkański, Bujak, Abraham, ,and Dąbkowski. In their work one can clearly trace the echo of the r e t l' o g l' e s s i v e method, or, as it was called by Wojciechowski, r e vel' s e method. It is evidenced, aboveall, in the methodological principle of going down to ethnographical sources in any argument or reconstructive discourse on the origin of Polish culture. or the origin of the Polish nation and State, which, after all, is nothing else but the problem of ethnogeny, nowadays so much ,spoken about and occupying such an important place inany historical ethnographic analysis. What place seventy years ago took this quite original principle of the retrogressive historical study whose foundations are contained in the work of Jan Potocki,and Surowiecki, and which matured in Wojciechowski under the influence of contemporary works of Mi·· klo'sich and Pott, was perhaps most aptly summarised in the words by Stanisław Zakrzewski: "Chrabacja constituted in the history of our science an important step forward. It should be regretted that it was never completed, and it is also a great pity that even in the state in which it was presented to the Polish public it was never translated into any foreign language". (Historical Sketches, p. XX). It was in its own field a truly pioneering work, not only in Polish science, but also in world science. It extended the field of historical source and analysis, by adding to it new sources provided by ethnography. But it also taught us to look at them in a new and proper perspective, to interpret them more broadly and more correctly. But the battle has not been completely won, even today, for some students of history are still not prepared to accept fully the body of ethnographic sources. 1379 And itis because of that alone, not considering even other shortcomings, that we are likely to find much with which we must today disagree, and dismiss as errors in the work of such eminent historians of the older generations as Piekosiński, Bujak, and Potkański. CRYSTALLOlVIANCY by Ryszard G a n s i n i e c The Ladislas Prayerbook, dated about 1480, contains the only preserved treatise of crystallomancy written in Latin. This divination, known in the classical antiquity, is related to catoptromancy, hydromancy, and a number of other methods of revealing hidden knowledge by means of producing optical or acoustic hallucinations. It appeared in Europe in the XIVth century in a somewhat rudimentary form as a resultof the Renaissance, being influenced more by its Hellenistic than Arabic trend, and became more established in the second half of the XVthcentury. It was first mentioned in the writings .Of the Decretists and Moralists. About the middle of the XVth century we find crystallomancy in a technically fairly advanced stage, well established in the c'ourt of the Grand Duke of Bavaria, where the court physician J. Hartlieb compiled in 1456 an encyclopaedia of magic and divination. In the eighties of that century it wasaiready widespread among the nobilityand the intellectuals of Southern Germany, especially in Niirnberg. Apart from the legendary Faustus (in the works attributed to him we find several systems of crystal gazing), of particular importance are the statements of Paracelsus, who, none the less, was at that time the only scholar who tried to give a scientific explanation of the phenomena connected with crystallomancy. Earlier Arabic interpretations which were undisputedly its first rationalistic explanations, were not known to him. If today Paracelsus' theories possess for usa more historical value as interesting ideas and suggestions which can shed light upon his mind and the period in which he lived, which produced such ideas, it is due to the fact that Paracelsus took as his starting point unverified beliefs and popular stories which he assumed to have foundation in facts. Herein lies the cause of his failure of not being able to free himself from primitive animism and crude astrological schematism, which were then overwhelming, which by re-shuffling the cosmic forces and the hierarchical order, regarded the stars as their ultimate source emanating by means of radiation specific forces. The spiritual entities flaga, specified by Paracelsus, closely resemble similar entities known in the English crystal- �1331 lomancy, with which the German scholar must have been familiar. Moreover, Paracelsus also testifies to the fact that in his time, whereever he moved, crystallomancy became already developed into a popular practice. This is not shown clearly enough in the witchcraft court records, and the questioning of the judges and the extorted answers of the victims do not as a rule go outside the old-established canonical routine, holding that the devil, identified with the spiritus familiaris of the Renaissance, stands behind that divination. In France crystallomancy appeared late and only sporadically; the related divination methods such as lec.anomancy and catoptromancy were much more common, while the court astrology was,apart from the so-called geomancy, the dominating practice. The situation was different in England, where this divination was the first among European countries to be mentioned in literary works, suchas Robert de Brunne Handlyng Synne (1303) and in the Registrum Radulphi Baldock (1311). But divination must have been reduced there to an underground existence, since the earliest court records of 1467 mention crystallomancy as a popular country practice and quote some of its handbooks. England is the only country to have in its public libraries :nanuscripts from the XVth and XVlth centuries with actual divination practices, though, as a matter of fact, they do not differ much from similar practices known from Italy and Germany. Yet their elaborate legendary setting and the pr.ayers connected with them testify to their long previous history on the English territory. It is a fairy which is responsible for the augury, though, unlike the word itself, it is not derived from the popular Roman fata, (fate and fairy woman) but probably it is connected with the Celtic side (a fairy woman) who lived in the mounds and hills. In England, to a much greater extent than in other countries, crystallomancy gained popularity in political and scientific circles during the classical XVlth century. John Dee (1527-1608), the reputed scholar, became one of its patrons who from the study of optics turned to the crystals and became one of the leading practitioners in crystallomancy. Deeply convinced of the objective character of these visions, he set out on a journey paymg visits to the courts of influential European monarchs in order to put forward a political programme of world reform, but returned disappointed with poor results in his reformatory mission. He left 23 folios with crystallomantic records covering the period between 1581-1588, as well as some crystals which were said to have been used by him for his experiments. At the time when Dee was at the height of his fame, the judge Reginald Scot fought against divination, not only in the court but also in a very learned treatise on The Discoverie of Witchcraft (1584), which subsequently became a gospel of deism in England and also on the Continent, chiefly owing to the rationalistic explanations contained there. In the XVlth century crystallomancy reached the peak of its popularity. Afterwards it began to fade from public life and when the looking-glass replaced the rather expensive crystal it disappeared completely. Its revival again took place in England, where Francis Barrett in his Magus (1801) devoted some space to this type of divination. The Romantic Movement took up the subject which it found attractive and introduced it into literary works (Goethe, Hoffmann, Hebbel, Ludwig, and others). Science sought to explain the Old Tes.... tament oracle of urim and thummim in terms of crystallomancy, which accounted for the fact that it was regarded for some time as holy by the Roman Catholics. . A survey of information refen'ing European peoples closes the work. to crystallomancy among non- HOUSING AND MOVABLE PROPERTY ON THE ESTATES BELONGING TO THE POZNAŃ DIOCESE IN THE XVIIth AND XVIIlth CENTURIES by Walerian Sobisiak This is an essay ,in historical ethnography based on such material as records of inventories and inspections carried out on the estates belonging to the diocese of Poznań between 1604 and 1796. The writer collected carefully all the facts and details which, directlyor indirectly, refer to various items of material culture such as housing, including living qua·rters an.d all types of farm building, and the buildings for various industrial, processing, and trading :purposes. He is interested in the con<structional detail, material used for building, type of rOJfing, and interior furnishing of these buildings, in fact, every detail which could be found in the records. The writer makes here also a thorough study 6f agricultural tools and implements used in connection with soil cultivalUon and gardening and also preservation and processing of food and other farm produce (distilledes and breweries, grain mills, cloth mills etc.). Of special interest is his chapter on the inn, its material furnishing and social functions. Publications of this type are rare in Polish ethnography so it is to the writer's credit that the present study fills an important gap in this respect. It should be added that he does not treat his material �1382 1383 as scattered and not connected facts but tries wherever it is possible to project them against the type of then prevailing feudal economy and farming system, i. e· extensive and predominantly grain producing farming system. THE PROBLEM OF NAWSIE IN THE VILLAGE SETTLEMENT by Józef B u r s z t a In the first place, the writer tries to give an answer to the question of what nawsie is; having done this, he is concerned with its historyand place in the pattern of village settlement. The role of nawsie in the village settlement has not yet been satisfactorily explained in the Polish scientific literature. Until not long ago only scattered notices about it could be found. Nor does the work of Docent J. Gerlach provide a satisfactory explanation as to the meaning and place of nawsie in the early mode of village settlement,since his method' is confined to historical and juridical approach. Yet nawsie is a broader problem which can only be solved by combining two lines of research, which are usually applied in the study of the rural settlement, that is the historicaland the geographical approach. The writer decided to adopt that combined method. Passing now to the discussion of the main types of village in Poland and their spatial lay-out, the writer has noticed that nawsie appears regularly in certa,in types of compact villages (which he enumerates), that it m a y appear in certain less densely built villages (like those built along main roads or along several roads), but, as a rule, it never occurs in scattered settlements. As an element of settlement nawsie is of medieavalorigin and is determined by the then prevailing methods of agricultural husbandry and the mode of land utilization. As to the position of nawsie in the spatial lay-out of the village settlement, the writer has discovered that nawsie consisted equally of the ,central village square as well as of the long space along the settlement's highway; and also that the nawsie constituted the village common grounds, not so much onaccount of the type of the soil found there as some have maintained, but because of its position within the village lay-out, and because of the role it played in the life of the community. Nawsie in medieaval Poland was also known under the name wqgrody, which form however was found exclusively in Mazowsze. It was widespread in Southern Poland, also in Bohemia (where it appeared under a similar name, nawes), Silesia, Brandenburg, and Pomerania (where it was 'known as Anger or A'Ue). In Chapter V the writer discusses the historical developmen t of nawsie as a form of communal ownership. He describes cases of appropriation of nawsie by the bailiffs and the landlords and the opposition of the villagers defending themselves against such an action. It appears that despite various attempts atappropriation of its parts, the nawsie remained on Polish lands the common property of the community until recent times. The position was different in Silesiaand in Germany, where nawsie were annexed by landlords and became their exclusive property. Next, the writer gives an account of some interesting cases of the colonisation of nawsie. Thus he shows that from the earliest time the poorer sections of the village population (the landless peasants and labourers) were a'c'commodated on the nawsie. We know from early documents referring to land settlement that bailiffs had the right to settle there their craftmen and labourers. Later on, with the progressing impoverishment of the villages, the landless proletariat as a rule settled there. In certain provinces, as in Lower Silesia, in central Galicia, special weavers' settlements were f,ounded in the nawsie. In the vicinity of industrial centres nawsie grouped workers who every day journeyed to their factories. The latter nawsie settlements soonacquired the character of urban settlements, whereas the remaining part of the village never changed its ruralcharacter. Nawsie thus played this singular role that it made possible the flow of the rural population and its settlement within a looality without profoundly altering its original topographical character. Finally, the writer gives an example of the role of nawsie in modern settlement, describing the case of the village Grodzisko in the district of Łańcut. Nawsie there has all the typical features, that is the position along the village highway, the character of its population originally formed from the village poor and craftsmen providing services to. the entire village - out of which subsequently a small town developed. The writer shows how the empoverished village population settled there during the period of class differentiation of the villages. It appears that apart from the nawsie the. village peripheries were the only places where the poor settled. Thus the social fact of class differentiation of the village population finds also its reflection in the spatial categories. �138i 1385 SMALL TOWNS IN THE DISTRICT OF OPOCZNO, CENTRAL POLAND, IN THE PAST by J. P. Dekowski The present work is devoted to the study of life in the past in small towns in the district of Opoczno in Central Poland. It is based on historical rec'ords, although the wl'iter stresses that the archive material he had at his disposal was scanty and incomplete, this being chiefly due to dev,astations caused by several wars in the past but above all the two last world wars. In describing the social and economic institutions of such small towns, beginning with the XVIth century, the writer stresses the.ir predominantly agricultural character. Despite the fact that a certam number ofcraftsmen and traders lived in these towns agricultural interests predominated and the great majority of the population wa'S engaged in the cultivation o£ the soil. A t)"pical town household had many features of the country farm. Thus, in addiHon to the home, it had its barn, byre, pig-sty, stable, cart and wagon shed, woodshed, granary, and in some cases its own distillery, mangłe, and some craft workshops. Next the writer discusses the outside appearance 'of a house in these towns; built of wood, its construction, roof cover, number of rooms with the richer and poorer peo{Yle,as well as the manner ,in which the interior of the house was furnished are described. The writer was able to find some interesting material referring to the dress""Of the inhabitants of these little towns. Dress was on the whole elaborate, rich, and ornamental, using, in addition to ,the locally made materials, a fair number of costly imported materials. In the XVIIIth century imported material predominated both in men',s and women's dress. In 'conclusion the writer stresses that the study of the form of life in these small towns is important a'lso for the students of the countryside as much that happened there directly affected the subsequent development and the status of the country people and their culture which to a great extent developed under the influence of these urban patterns. PATRYJA" " A NOTE ON SOME METHODS OF PASSING NEWS OVER DISTANCE by Wojciech H e j n o s z Starting with an assumption that sometimes even a slight det.ail noted may be of importance in ethnographic research, the ",;riter ! .1 .,I .j reports on his findings concerning the passing of news over distance in former times. Though his information is not complete, yet the subject, despite its obvious importance, has received little attention in Polish ethnography. One way of passing information over distance is by means of beacon fires, lit on hills, though detailed information is lacking on how this is done. The writer succeeded in collecting some information on the subject. Thus, his attention was drawn to the fact that, in certain areas, as e. g. in Grodzisko, the district of Łańcut, certain hills are known under the name pa.tryja. This word seems to be etymologically connected with tłie !Polish word patrzeć - to look at, watch, thus suggesting some ,connection between the names of hills and signalling arrangements i!1 the past. This hypothesis finds a further confirmation in the dictionary definition of the word patry ja, which is associated there with surveying beacons. It is obvious, however, that the surveying is of modern origin, whereas the word patry ja refers to a much older period. Similar signallingarrangements by means ,of beacon fi'H~Shave been reported from Switzerland, where they still seem to live in oral tradition. THE FOREST BADGE IN THE IŁŻA DISTRICT, THE PROVINCE OF KIELCE by Zygmunt K o l a n k a w s k i Primitive forest beekeeping, as a form of simple natural husbandry was widespread in ancient Poland. Information concerning it can be found in a number of early historical records, beginning with the oldest known record coming from Ibrahim ibn Jacob and dating from the second half of the Xth century. The owners of the barcie, that is the forest bee-hives, marked their property with special signs or badges, consisting of cuts made with an axe on the trunk of the tree where the bee-hive was. The signs were similar to those with which farm animals were marked, as well ,as the houses, fishing tackle, potteryand so forth. The study of the bee-hive badges from the Kurpie Forest in Mazowsze made by L. Krzywicki in 1892 showed that they were of great antiquity, some of them reaching back as far as the period of community ownership. The investigations by B. Namysłowski carried out between 1925 and 1929 convinced him that the ancient property badges have become the foundation for the heraldic ensigns of the knights of the feudal period. �1386 it' I 1387 The collection of bee-hive badges described in the present article comes from the Iłża district. the area of Central Poland (the Province of Kielce), where such antiquities were so far not known. It should, however, be added that this district has a developed folk-pottery production with rich ornamental designs. The analysis of the forest bee-hive badges, which in our case date from the end of the XVIIth century, fully confirmed the results previously obtained by L. Krzywicki, thus making possible the stating of the similarity in the form of badges according to the clan bonds of their owners. The examination of the records of the inspection made in the Iłża estate in 1789, containing "The Specification of the bee-hives in the Iłża forests" allows us to state that there existed at that time interesting connections between the rather primitive forest bee-hiving and its higher form the cottage bee-hiving. Thus beekeeping husbandry was practised at that time in 27 villages, whereas forest bee-hives in 11 villages, of which 9 villages were inhabited both by forest beekeepers and cottage beekeepers. The total number of bee-hives was 270, of those in the forests 419. In the villages jointly inhabited by two groups of beekeepers there were 130 bee-hives. There were 55 forest beekeepers and 72 cottage beekeepers. The identity of names was established in 7 cases, uncertain in 7 cases. The latter group owned between them 91 forest and 46 cottage hives. Finally, the tables of "specification" which have now been published enabled the writer to correct one mistake made by B. Namysłowski who was convinced that the forest badges had exclusively linear decorative motifs, this being accounted for by the f,act that they came from cuts made with an axe. Our table of "specification" makes it now quite clear that wavy lines appear also in the bee-hive badges. THE FOREST BADGE FROM THE AREA OF WYSZKÓW by Józef B u r s z t a The writer adds 62 new forest badges from the Wyszków forest, situated at the confluence of the rivers Bug and Narew. Only a small r.umber of these discerning emblems, associated with forest beehives, have been known so far. The new specimens come from 1650, i. e. from the year the inspection of the forest was carried out. The records are now in the Archives of the Polish Ethnographical Society, and come from the collection of the well-known Polish ethnographer, the late Jan Witort. Analysing the above forest badges, the writer briefly discusses three pr8blems: that of their migin, morphology, and function. In line with L. Krzywicki's and B. Namysłowski's theories, he stresses their practical and polyphyletic origin. Being at first clan emblems, they became In the course of time ordinary discerning badges, used when the forest property had to by marked, whether it was the area of a' "full forest", "half-forest" or only a "bee-hive section of the forest". Comparing the Wyszków badges with other emblems known from different forests, the writer stresses the fact that some of them differ in their morphology, Some of the Wyszków badges seem to be much more elaborate (e. g. badges Nos. 29, 48, 26). The writer is of the opinion that the forest badges must have been simple at first, and such are, as a matter of fact, the oldest so far known badges from the XVIth century, quoted by st. Kutrzeba. Then, they tend to develop towards much greater complexity in form. This complexity is the result of the subdivision of the bigger forest areas into smaller units or even of the sale or transfer of the smallest units (bee-hive sections) in which process additional discerning signs had to be added. Hence the greater complexity of the badge, the longer and more complex the history of a particul,ar forest unit. Some morphological features of the badges point to the strong influence of Christianity and church culture, though the possibility of the personal influence of a particular scribe should also not be left out of account. SHEEPOWNERS' COURTS IN WESTERN FOLAND AT THE END OF THE XVIIIth CENTURY by Bohdan B a r a n a w s k i The problem of village jurisdiction in old Poland contains still many unsolved questions. Among such problems, very little is known about the methods of administering justice by certain occupational groups such as bee-keepers, raftsmen, or sheepowners. The specific conditions of life and work' of their members have undoubtedly accounted for the fact that almost until the end of the XVIIIth century they preserved a measure of professional and local autonomy, one of the chief manifestations of this being the power of administering justice within their respective professionalor trade groupS. As. however, most of such legal courts had not literate scribes on them we have, unfortunately, little trace of their sometimes lively activitie;. One such occupational group which preserved a meaSUl'e of independence in settling its own legal disputes, though limited strictly to professional matters, was that of the sheepowners wh8 f8rmed such a professional body. Unfortunately very little material exists which could shed light on their activities. So far. only one transaction �1389 1388 or the sheepowners' court has been published, namely one which sat in the village of Czewujewo, near Żnin in WesteIn Poland, in the year 1693 in order to hear the case of two shepherds accused of stealing sheep. We also possess some fragmentary notes taken from the orders issued to the Pomeranian villagers forbidding them to hold sheepowners' courts. Finally the writer refers to the document found in the State Archives in Łódź, containing the minutiae of the sentence passed by the sheepowners' court whi;:h sat in Western Poland in the year 1787. Thus, the sheepowners' court met in the village of Chrośnica, near Zbąszyń. It was composed of four sheepowners from the neighbouring villages and sat with the object of trying the case of sheep stealing by a few shepherd's assistants. The accused were found guilty and the sentence passed involved the payment of high money fines to be handed to the local landlord and parish church as well as to the court. The sentence also involved the disqualification of a few shepherds \",ho by virtue of the decision of the court were deemed unworthy t0 continue in their profession. Despite the sentence the rather involved matter as to how the indemnification was to be paid remained i~. suspension and was not finally settled until 1794. The text of the pronouncement of the Court, published in the present article, deserves special attention on account of its rich factual material. SHEEPOWNERS' COURT AT PŁOCK, MASOVIA (End of 18th Century) by Zygmunt K a l a n k a w s k i In the General Archives of Ancient Documents in Warsaw there are among the municipal registers of the city of Płock some interesting legal records concerning the organisation of the so-called Sheepowners' Courts. They originate from the period of Poland's partition and refer to the lawsuit of Walenty Szymański, a shepherd in the royal domains of Biała and Maszewo which were at that time taken on lease by Jakub Miszewski, master of the hunt at Przasnysz ana. administrated by Józef Chiemliński. The above mentioned were indicted by Walenty Szymański for refusing to hand over to him the confiscated sheep and convoking a lawless Sheepowners' Court theaction of which did him much harm. But the feudal tenants shrewdly turned to their advantage the homeruled institution of the Sheepowners' Court as an instrument of repression against Szymański, though the -court really ought to have done justice to him. Thus on 17-th October 1789 the sentence was passed. Unfortunately w~ do not know its wording, but it was said by the noblemen to be ,,~l11ld".Szymański, however, in his appeal of March 14th 179~ complallled that the Court had been lawless and the sentence unJUSt. We become acquainted with the beginning of the lawsuit from th" documents Nos .. 1 and 4 - quoted herecomplete, the further thre~ (Nos. 2, 3, 5) belllg less important, only in notes. SOME CASE STUDIES OF THE SHEEPOWNERS' COURT ACTIVITY IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES i by Ad3m K a l e t k a ł This ~rticle should be read jointly with the study by Prof B Baranowskl on the Sheepowners' Courts in Western Poland at 'th~ end the XV!IIth cen!ury, {p. 538. English Summary p. 1387) which proVIdes a WIder settmg out of the legal activities of such professional grou~s. Here two ca~es of the sitting of sheepowners' courts are descnbe~. on the basIs of unpublished historical records which the wnter dIscovered and utilized in the present study. 1 PEASANT SAW-MILLS IN THE ŻYWIEC REGION IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES l 'l ł. .,\ ot by Józef B l' a d a The .area of Żywiec Beskid, like the entire ridge of the Carpathian mountams, was formerly covered with compact groups of primeval fo~est - the natural riches of that hilly country. Beginning with the mIddle of t~e X~th c.entury, forestry products, and timber in particular, steadIly gamed m economic importance, and with the establish~1ent of the system of estate farming, occupied a paramount place .~; the exports of th.at region. Timber was sent by water to Cracow, hIch was for ŻYWIec the nearest marketing centre. With the development of the timber trade not only unshaped timber was exported but also squared or dressed pieces of wood. The first information about the ~e~hanical shaping of timber in local saw-mills dates back to the begmm~g of the XVIth century. A hundred years later there were 8 such tImber mills in the area of Żywiec which cut shaped t~m.ber. ~nventories of ~a~d property, made in the years 1667 and 1112, registered also a SImIlar number of industrial establishments. �1390 1391 The construction of the saw-mill was very simple: the basic buildmg material was wood, of which almost all the parts of the machinery \-vere made (apart from a few most indispensable parts and fixtures which were made of iron). The Żywiec saw-mills were two-storied; in the lower, ground level, part of the barn, built of thick logs, there were wheels and rollers which transmitted the water power to the sawing machinery proper, placed on the floor above. The construction of the Żywiec saw-mills was at that time more primitive in comparison with those of Podhale. The drawings included in the text (constituting an attempt at reconstruction on the basis of their descriptions contained in the sources in the middle of the XVIIth and XVIIIth centuries) and the explanations contained in the tC'xt, fully account for the' above differences in the constructional level. ~. COUNTRY MILLS IN WESTERN KUJAWY FROM THE XVIth CENTURY UP TO THE PRESENT TIME by Czesław Ł u c z a k The earliest record mentioning the existence of water-mills in Western Kujawy come fTom the XIIIth century, whereas wind-mills are for the first time recorded as late as the XVlth century. All mills were at that time and also later owned by the King, the Church, and by big landowners, who settled millers in them who were mostly recruited from the peasants. The status of the miller and his duties towards the owner of the mill differed, though in most cases he was obliged to pay rent, either in kind (grain) or in cash. In addition to this, the tenant had to make other contributions to the landlord (e. g. feeding a certain number of pigs, giving technical help to other establishments run by the estate and so forth). Between 1760 and 1773 most contributions in kind were commuted into money rents, this being connected with the general commercialisation of economy. Broadly speaking, such conditions lasted in the village milling industry till about the middle of the nineteenth century. After 1823 during the regulation of the land problem there were lew cases of agreements made between the millers and the landlords, by virtue of which former peasants acquired the right of ownership of wind-mills, for which however they paid. In this way the first peasant owned wind-mills in Kujawy came into existence after 1823, though, in fact, there were only a few of them until 1845--1851, when they increased substantially. This was largely due to the bill of February 9th, 1849, providing that every owner or '1 manager of an industrial establishment should have full professional qualifications. In consequence, big landowners faced the necessity of undergoing professional examination. Aftera few years of unsuccessful negotiations with the Prussian authorities who were adamant on this point and would not agree to any compromising solution, the general selling out of the water- and wind-mills to the peasants began. In cQn-. sequence, the state of peasant ownership in the village mills greatly increased, reaching its peak between 1870 and 1890. In the same period, however, the steadily progressing capitalisation in the industry began to threaten the establishments which were technically less developed. The village mills and wind-mills were overwhelmed in the uneven struggle and had to yield to technically better equipped urban milling plants. From that time the number of mills in the country steadily diminished. Among various milling establishments known in Western Kujawy, which were either driven by human muscular power (hand-mills), animal power, or wind- and water-power, the most common were wind-mills. On the other hand the technically most advanced of all were water-mills. They had both undershot wheels and also those in which the water was shot over the top of the wheel setting it in motion in this way. The writer then proceeds to discuss the technical equipment of these mills, describing their mechanism, and paying special attention to the ethnographic nomenclature of various parts of their machinery. It appears that, with regard to technical advancement, not much progress was attained until 1772, even that being mostly minor improvements often introduced by local millers. The Industrial Revolution of the XIXth century with its stupendous technical advances hardly touched the milling industry on the territory under investigation. Thus, for instance, no steam-engine was introduced during the XIXth century into the milling industry in the Kujawy region. The greatest change throughout this period consisted in the building of a few Dutch wind-mills. The changes which were made in the machinery of water- and wind-mills were only minor technical improvements (e. g. certain wooden parts were replaced by metal, silk bolters were introduced in the place of linen ones, the apparatus for turning wind-mills were pedected etc.). The first steam or motor mills appeared in the Kujawy villages in the period between 1918 and 1939 but they were due to urban initiation or that of the big landowners rather than that of the local people. The village milling industry which in the feudal ,period was represented by a fair number of water-, animal-, and wind-operated mills suffered many setbacks of depression already at the beginning of the 88 �1393 1392 CLOTH PRINTING IN SILESIA capitalist era. This was chiefly due to the technical backwardness of the village mills which could not compete with the urban power mills, where many technical appliances were introduced. The further development of capitalism even more aggravated the position, since modern and efficient milling establishments came into being in the towns, representing landowners' or commercial capital, and these have practically ousted the old type of peasant owned mill. Nowadays, water-mills in the Kujawy region exist no more, and of a small number of wind-mills still active 80% are engaged in roughgrinding corn solely for the use of the local population. by Leon M a l i c k i LAND MEASURES AT URZĘDÓW by Michał Pęk alsk i Among many interesting relics of olden times are the local names of the old measures of land, which can still be found occasionally in some parts of Poland. They can still be found in the country town of Urzędów, and the local population uses them yet in everyday life. It should he stressed 'that although the same names are usedin every suburb of the town they do not denote the ,same area of land. This should beaccounted for by the fact that, although the original łany (Early English h i d e, p l a u g h l a n d) were of the same width, their length differed from 3-8 kilometres. It is possible that sad events areassociated with the origin of the land measures at Urzędów. According to local traditions, confirmed by the records contained in municipal books, the "black death" visited Urzędów in the XVIIth century and ravaged with such force that few people remained alive in the town. The surviving inhabitants and new settlers took possession ofthe deserted land which they divided in such a way that every strip of land allotted, though it was as a rule of the same width, could be of different length, since the latter was fixed by the boundary of the neighbouring village. Hence, the position was such that, though the names remained the same, the actual plots differed in size considerably. As for instance a łan ,hide, ploughland) at the Ranków suburbamounted to 48 morgi, in Terrczyn it was 64. The most characteristic names are: pólzagonki, zagonki, półćwiartki (pućwiartki), kiełbasy, and półłanki (pułanki), all signifying differen t land measures. ' "I <t :,,','1; ł' The writer stresses the antiquity of the popular technique of cloth printing which came from the East and developed in the Middle Ages in Germany, and later in the Netherlands and in England. They became the centres which improved the technique of cloth printing and developed new ornamental patterns which later played an important role in the history of these textiles. Then the writer describes briefly the oldest techniques of cloth printing by means of matrices (carved wood blocks). By this means the pattern was printed directly on the material. S.ince the. XVI~th cent~ry a new improved technique was introduced whlCh cons1sted m covermg the block with a coating of wax and afterwards stamping the waxed design on the fabric, dyeing it, and afterwards removing the wax. The latter technique became very widespread in Europe. The writer then describes briefly the cloth printing centres which originated in small Silesian towns such as: Cieszyn, Jabłonków,. Koźle, Racibórz, Leśnica, pow. Strzelce Opolskie, Biała, pow. Prudmk, and Siemianowice pow. Stalinogród (formerly Katowice), Most!Ofthem were as late as the second half of the XIXih century stiB printing cloth fa: the countryside of which peasants' skirts, aprons, shawls, and tablecloths were made. The writer gives the characteristic features of each centre in so far as material is available. A number of the matrices from the above mentioned printing centres are now preserved in the regional museums in Bytom, Cieszyn, Bielsko Gliwice, Opole, and Racibórz. The~ the writer gives descriptions of the wooden printing matrices which are mostly rectangular in shape or often with a square fr~me and for side motifs take a straight line, and often also a curved lme. Older matrices have the ornamental motifs carved in the wood, on more modern ones they consist of metal bars and pins, ,:ery neatly fixed. Combined motifs, consisting both of carvings and pms are frequent. The most frequent ornamental motifs are small spots or la~ge ones arranged in a strip, flowers, bouquets, large flowers, flowermg twigs and climbing intertwining plants. Less freq~ent1y met. are geo, metrical ornaments or geometrical and plant des1gns combmed. Th~ similarity of certain motifs with embroidery design is striking, The writer goes on to describe the processes of dyeing and printing of cotton fabric practised in the years 1868-79 in Siemi~nowic~ whiel: still retained its old and primitive character, that 1S 1t conSIsted 01 direct printing of the cotton fabric. However the majority of cotton 88' �1394 1395 printers in Upper Silesia had already adopted an improved technique, resembling that of batik. The article is illustrated with 5 photographs and 21 reprints showing ornamental motifs of Silesian matrices. hired for a meagre payment, who either supplied their own transport or looked after carts and horses provided by somebody else, and who had also to perform various minor services. The latter were known as the nagończy . . . Under such circumstances many a kupiec or nagonczy lost hIS small savings and often his health, while only a few succeeded in gaining their economic independence. More ofte~, ~fter a fe.w years of co-operation with the rich gazdas, they fell vIctIm to theIr usury and returned to their original position of poor peasant. On the other hand, gazdas, as a rule, enriched themselves, ado~ting a new way of living which found its expression in better housmg, a new style of dressing. and living which made them different from the rest of the villagers. It should be added that most' gazdas came from the Slovak part of Orava whereas the Oravian villages inhabited by the Polish population ~upplied mainly the poorer dealers and their attendar:ts: In order to avoid competition the linen dealers from Orava dlvlded Hungary into separate spheres of influence. Thus, for instance, t~e linen dealers from Bobrowa used to sell their linen in Bachka and m Slavonia, the dealers from Zubrohlava went with their goods to Transylvania, at that time known as Siebenbiirgen, and the dealers from Osada to the country near Zagreb. In the second half of the XIXth century the number of Orava linen dealers rose to 800. In 1884 they decided to found their own trade association, which engaged a certain number of wea~ing specialists· from Bohemia who taught the people ·of Orava Improved methods of linen making. A similar improvement in the methods of dyeing and mangling took place. In 1890 the Hungarian Govern~ent forbade all dealing in Hnen except by those who were professlOnal merchants. This naturally undermined the existence of the old Orava płócienniki thus forcing the country for many years into a state of economic setback. THE LINEN DEALERS OF ORAVA by Marian Ga t k iew i cz The .people .of Upper Orava were traditionally engaged in linen p~oductlOn, WhICh they used partly for the satisfaction of their own needs and partly for the payment of the dues which under feudalism t~ey owed. to the castle overlords, to whom they were compelled to gIveone mnth of their crop of flax and hemp. In the second half of the XVlIIth century certain Orava peasants were known to obtain marketable SUfl~l':lseswhich they transported and sold in Hungary, under whose polItIcal rule they were at that time. During the reign of Maria Theresa there must have been quite a number of these linen dealers (called płócienni ki), sine!e a special patent guaranted theiT Iright to pursue the linen trade. . The writer then describes the means of transport used by these lmen dealers; at first they carried their goods on their backs, but la~er they began to use carts as a means of transport. About the mI~dle of the XVlIIth century, when they succeeded in extending t~eIr markets over the entire territory of Hungary, they also bought lmen over a much wider area, not only in Orava but also in the neighbouring Galician vmages, and especially in the markets in Czar~lY.Dunajec ~nd Rabka .. Having dyed and mangled the linen they sold It m more dIstant provInces of the country. . The. collection of such large quantities of linen, its dyeing and proc~ssmg, naturally required a large capital outlay which only certam dealers could mobilise. Under the circumstances social and e~o~~mic clea.vages became inevitably more and more ~ronounced, dIvIdmg the rIcher linen dealers (called gazda) who were able to buy large stocks of goods from poorer dealers (kupcy). The latter had to accept a subordinate position in relation to the powerful gazdas and agree to the terms imposed on them, limiting their role to the distribution of goods which they took in smaller quantities to various local markets where the linen could be sold. But here the chain of exploitation did not end, for the kupcy, though they were themselves at the ~ercy of the powerful gazdas, became themselves exploiters, even perhaps more ruthless, of their subordinates, that is labourers TIlE LINEN INDUSTRY AND TRADE IN CHOCHOŁOW by Marian G a t k i e w i c z 1 i The writer describes the Ic'Ottage linen industry and trade which existed into the XIXthcentury in the mountain vmag~ of Chochołów, situated in the foothills of the WesteTn Tatras. T.he lmen. makers, called knapowie, produced on their cottage looms lmen .whlch t~ey sold in the neighbouring markets, chiefly in Czarny DunaJe~. A fal~ly laTge quantity of linen was sold in HungaTy, or in the nelghbourmg �1396 1397 province of Orava, where it was dyed and processed. In return knapowie, knJwn also as plócienniki, brought a number ofarticles from Orava (chiefly consumption goods such as leather, boots, some clothing, and earthenware pots) which they sold at a profit in their own and the neighbouring villages. Some produce, such as, for instance, eggs, bought in Orava from special women eggdealers (called woj'C'arki) were taken as far as Cracow. It is thus interesting to note how long and often complicated were these pea:sant trade routes, although as a rule their means of transport was very simple and limited. INFORMATION P. P. P. P. P. P. P. P. P. P. P p' p' p' P· ON PEASANT DRESS IN OLD TAILOR'S GUILD BOOKS by Adam Gl ap a The writer reports that when researching in the archives in connection with preparing a volume for the collection "Atlas of Peasant Costumes" he came across a few old tailor's guild books from the XVIth to XVIIIth centuries which contained valuable information concerning the old peasant costumology and also threw light upon the factors influencing the peasant dress in former times. Among other data, the writer found in these books technical designs and details of the cut, explaining the manner of making tents and dress for different social groups. In ad-dition to the drawings, usually the name 'of the drawn part of dress was given, information as to who was to wear it, the measurements of individual parts of dress, the quantity of material needed for it, the quality of material, and sometimes even the place where it was produced. Among the descriptions of the lay and liturgical dress,there were also usually appended at the end of the book drawings and data referring to peasant dress. This is shown in Figs. 1, 2, 3, and the following. In the concluding part the writer expresses the opinion that greater attention should be paid to such historical sources, which so far have not been sufficiently perused, either in connection with the series "Atlas of Peasant Costumes" or in general works on costumology. ETHNOGRAPHIC ICONOGRAPHY by Tadeusz S e w e r y n This is the continuation of Polish iconographic material, published by the author in .,Lud", \'015. :37, 38 and 39. ~. • P: 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 P. P. P. P. 620 621 622 623 The master's supper, woodcut, 1567· Under a green twig, woodcut, 1655. Trap with two lids, etching, 1760. Possessed by the devil, woodcut, 1693. Tricorn ox, engraving, 1755. Working on a farmstead, woodcut, 1655. . Letters written with Lord's own hand, etchmg, 1684. Czumaki-peasants' carts, oil-painting, undated. Twardowski's magical mirror, woodcut, 1871. Centipede and bear's cub, woodcut, 1534. Kirgis, woodcut, 1837. Sea-spider (Aranea marina), woodcut, 1534. Harvest wreath with cock, lithograph, 1841. Mandrake and goddess, woodcut, 1575. Dr"'gon fighting a sa1amander, woodcut, 1575. Peasant costume from 16th century, woo dcut , 16th ar beginning of 17th century The peasant ,and the devil, lithograph, .183~: d t 1864 Jumping through a bonfire called "sobotka ,woo cu, . Denudation (a form of ,penalty), woodcut, 1526. Stratagem of the legendary Leszek, woodcut, 1564. Q WHEN DID THE HORIZONTAL LOOM APPEAR IN POLAND? by Józef K a s t r z e w s k i Archeological findings. on ;ao~~:al te::i~~~C:le:~~pea :~~~lYa ll~~~: number of clay weIghts of p~ 11 regarded as weights for the hole in the top part, WhICh g;nera dyloom Contrary to the view warp threads of the. v:rtica y ram e e ards these weights merely of Kima~owi~z- Win~l~k~ ~~~;:d;) f;:; ~h~ spindle, placed, according as a. devIce or un om~ h above mentioned weights, the present to hIm, m. th: holes ~f t e reat ma' ority of cases, and especially writer mamtams that In the g J d are possibly arranged in when these weights appear in g~oups a; that of weaving weights. two rows, their essential functlOn W~ter cited above is mistaken It is further p?int:d. out that the w~~h weights are not known to (Note 6) in mamtammg that .lo~m~ c:s for they were not lcng ago primitive pe.oples or. to clvlhse l~ and 8) and in Iceland. On t~e still in use m S~a~dmavla (No.tes had been known from the neohPolish territory slmllar clay weIghts A D (Notes 9-26). but in the thic times up t~ the Vth. centur; fo~nd' on our territory, although following centUries they ",ere no a~t �1398 1399 they still occurred in the early Middle Ages among Western and Eastern Slavs (Notes 40 and 41). It should however be added that they were at that time still in use on Germanic territories as for instance, in Western Germany (Notes 31, 32) and North We~tern Germany (Notes 33, 34), in Denmark (Notes 35, 36), in Norway (Note 37) and the British Isles (Note 38). We do not know, of course, whether such early going out of use of the loom weights in Poland coincided with the adoption of horizontally framed looms. The available linguistic data, that is the names of the parts of the horizontal loom. which are common to Western, Eastern, and Southern Slavs, would rather indicate that this type of loom had been very early among the Slavs, in fact at a time before they split and left their original place of habitation, that is somewhere before the IVth or Vth century A. D. The oldest archeological evidence testifying to the existence of horizontal looms from the territory of Poland dates from the XIIth century A. D. and comes from the excavations at Gdańsk and Opole. From other European countries we possess only iconographic data, confirming the knowledge of horizontally arranged looms beginning from the early XIVth century (Notes 48-51). As a further proof of the use of vertical looms in Poland, possibly equipped with two warp beams (hence not requiring the weights), might be regarded the fact that wooden weaving swords were discovered in Gdańsk and Niestronno in uncovered settlements dating from the Xth to the XIIth century. THE GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION OF VERTICAL AND HORIZONTAL LOOMS by Tadeusz W rób l e w s k i The view prevailing among archeologists and ethnographers is that the vertically mounted looms are of much greater antiquity on the European cultural area than the horizontal looms. In support of this view such archeologkal findings aTe quoted ,as day weights which are used to keep the thread of the warp drawn as well as the 'So-called weaving swords. Also certain iconographical data are interpreted in such a way as to support the above hypothesis. Lately it found its way into recent research in material culture of the ancient Slavs, namely in an attempt at a more precise determination of the period in which horizontal looms appeared in our territory. The world ethnographical material does not seem to confirm this hypothesis without any qualification. Many backward peoples still use for weaving horizontal looms which are hung without any framework or, for the most part, with somewhat provisionally constructed frames. These looms are of very simple construction with any destruction resisting elements, such as clay weights, being markedly absent. Also weaving swords are used in the looms of this type, similarly as in the horizontal looms. Moreover, the horizontal looms are more efficient as far as work is concerned and are more easily adapted to any improvement. In the world perspective, horizontal looms are more frequent and widespread than the vertical ones, a fact which can be easily seen from the mapping out of their respective distributionareas. The apparently peripherical occurrence of vertical looms in the above cartogram seems to be rather connected with economic and cultural characteristics prevailing in the areas in question. On the other hand, any attempt at interpretation of the above fact as represen,ting a wider phenomenon according to which archaic cultural traits tend to maintain themselves longer in cultural peripheries than in the central areas, should be treated with great caution. Moreover, the cartographic representation of the occurrence of the two types of loom within the world perspective show that the vertical looms occur in a much more scattered manner. The examination of the ethnographical material makes the assumption plausible that vertical looms have been used for special purposes such as the making of tapestry, kilims, blankets, and so on, in other words, in the case of woven fabric with a variegated pattern. It should also be added that the size of the woven fabric, its thickness, as well as the quality of the yarn from which a given type of textile is made, have also to be taken into account. However, the origin and the diffusion of Indian vertical cotton looms ,still remains 'an open question. There is evidence that testifies to their great antiquity. The specialisation in the employment of looms appears to reach back to the distant past. As early as 2000 B. C. the textile industry developed in Egypt which used horizontally mounted looms, though the vertical looms were also known. Evidence is lacking whether horizontal looms were used in ancient Greece. The paintings on Greek vases, representing women engaged in weaving with vertical looms may refer to the making of decorative tapestry. The interpretation of the classical and medieaval econographic material in this respect has been onesided and uncertain. Practical experience as well as the study of the place of weaving and the function of looms in the cultures of agricultural tribes convince us that horizontal looms \o"ere a much more efficient tool and better �1400 1401 satisfied the quickly rising needs for textiles. This would provide the explanation for their rapid spread as well as the relatively high level of constructional advancement. Can these facts be regarded as a sufficient proof of the greater antiquity'of the .horizontal loom? Hardly so. Equally we have no evidence to prove the greater antiquity of the vertical loom, not even on European territory. Moreover, the tablet loom and the weaver's board, the uses of which on our territory are confirmed by archeology, imply the horizontal stretching of the yarn of the warp, therefore a process associated with vertical looms. Hence, the writer's conclusion is that the theory of the greater antiquity 'of the vertical loom cannot be maintained as certain in the light of the existing ethnographical material. as far as the level of development is concerned, an early medieaval stage of cultural advancement. Stories told by the oldest informants indicate that there were two different types of open hearth. The first consisted of a hearth made of stones, joined together by means of clay, which were laid on the level of the floor, _while the second type, which was less common, consisted of hearths elevated S::lme 0,5 m -above floor level and built round on the outside with wood. Both types of open fire were usually placed in the middle of the living room, and less frequently in a corner of the room. Towards the end of the XIXth century huts with open fires, replacing stoV€S, were very rare and could only be found among the poorest section of the population. TRADITIONS OF THE OPEN HEARTH IN PEASANT BUILDING IN SOUTHERN POLAND by Roman TRADITIONAL Rein fu ss On the basis of arch,eological data one can conclude that a stove replacing an open hearth in the peasant cottage appeared in Polish territory as late as the XIth or even perhaps in the XIIth century. The disappearance of the open hearth took place, above all, in permanently inhabited dwellings, since in the shepherds' chalets in the mountains, used for a part of the year only, open fireplaces are common today. In the territories, bordering with Poland from the North, East, and South, even in the present century, cottages could be found which, though permanently inhabited, had inside open fireplaces laid on the floor (Lithuania, Latvia, White Russia, Northern Slovakia). In Poland such a hearth was recorded only ance in one moutain village situated in the vicinity of Myślenice. However, field studies conducted in Poland at the end of the interwar period and also investigations carried out after the war showed the tradition of the existence of living-rooms with open hearths in peasant cottages on the territories of Southern Poland and for that matter over a fairly large geographical area. Memories of such fires in living quarters were recorded in the vicinity of the towns ofStaszów, Bochnia, Tarnów, Dąbrowa Tarnowska, Brzesko, Myślenice, and Tarnobrzeg. Thus, the information collected in the field indicates that as late as the end of the last century these very primitive firemaking arrang·· ements existed in the territory of Southern Poland, representing, FOOD OF THE PODHALE PEOPLE by Wanda Jostowa l I The article discusses the diet of the Podhale people in the second half of the XIXth century, that is in the period of early capitalism in that part of Poland, taking into account also the role of Podhale as a holiday district and region of tourist traffic. On the basis of his own interviews as well as available literature, the writer describes the traditional diet of the Podhale people. The diet described had at that time a simple, somewhat archaic character in comparison with other provinces of Poland. This the writer associates with the stage of economic development, when the peasants had just started producing for the market and when their farming was still to a large extent selfsufficient, both with regard to agricultural and animal production, and could not satisfy their growing needs. Taking the edible produce as his starting point, oats, barley, potatoes, cabbage, turnips, dairy produce, lard, and seldom eaten meat, the writer stresses the preponderance of foods of plant origin in the peasant diet. It is pointed out that the iPodhaIe diet, though monotonous and subject to little seasonal variations as well as very simple in the manner of preparation, reflected nervertheless the social differences in the village life. The insufficiency of foodstuffs, produced on largely selfsupporting peasant farms, was expressed in "hungry months" before harvest and other seasonal shortages during which the population returned do the traditional practice of food c::lllection. The article is a general survey of the problem, with the main stress laid on the utilization of edible produce. �1402 1403 SURNAMES OF THE SZCZAWNICA HIGHLANDERS by Krystyna way: as soon as the boys spotted the l' e lo they called him by uttering certain special sounds, and when it came and started circling over the scrub they entered it, killing small birds which they found there and which were scared to flyaway with the hawk overhead. But also the hawk took a share in the spoil, since ultimately a few small birds would be forced to fly up and one of them at least would be caught by the hawk, despite the presence of people armed with sticks. What makes the case and the interpretation, as given above, particularly interesting is that similar combined hunting with w i I d birds of prey and, what is more, taking place i n t h e s a m e l' e g i a n s, had been already reported as a local curiosity by classical writers such as Aristotle, Philo, and Pliny. Presumably such a co-operation between w i l d birds of prey and human beings started at the moment when the birds discovered that when accompanying the human beings hunting small birds and scaring them away out of the bushes they could also get their share of the food. The thus acquired experience was then transferred from generation to gener'ation by the sheer process of imitation. On the other hand it is not quite clear and yet very significant why this symbiotic hunting existed in antiquity and is practised today only on a small section of the Balkan Peninsula, that is only in the country situated north to the Chalcidice peninsula. T a k a l' z The surnames collected come from the territory of Upper Szczawnica, Lower Szczawnica and from the mountains lying in the vicinity. Surnames are very 'common in the Sz':zawnica region. They became necessary at that moment when the oldest local families, such as the Węglarze, Wierciochy, Ciesieliki, Zachwieje, Malinowscy, andMastalscy had grown and expanded laterally to such an extent that an additional element of identification had to be adopted. The Szczawnica surnames are characterised by a great variety, both lexical and genetic. Among them, taking as a basis their origin, the following groups can be distinguished: 1. surnames derived from personal names, 2. surnames derived from family names, 3. surnames derived from the name of the house (certain houses in Szczawnica have little boards with paintings and names on them), 4. surnames noted by occupation, 5. surnames stressing a certain characteristic feature of man, 6. surnames noted by situation, 7. topographical surnames. A list of surnames has been given in the paper. It is arranged alphabetically according to official names, with its second criterion being the surname, and, where information was available, providing also the explanation of its origin. 2. THE MEETING GROUND OF THE NATURALIST AND THE ETHNOGRAPHER 1. Symbiotic hunting by w i l d birds of ,prey and man 2. The employment of tools by animals. by Kazimierz M o s z Y ń s k i L In 1927 a Serbian ethnographer, St. Tarnović, reported a very interesting case of hunting by men in co-operation with birds which he observed in his home country in the vicinity of the settlement Gjevgjelija on the lower course of the river Wardar. It referred to the method of catching small birds by the local shepherd boys which they did in co-operation with w i l d birds of prey, called there r e l a (probably the sparrow-hawk Accipiter nisus). The hunting was canried out in this I 1 I The cases known so far of a spontaneous acquisition of the use of tools (in the broadest sense of the word) by animals are, except in the case of the primates, very scanty. They extend only to the most developed Arthropoda: Hymenoptera, such us Ammophila umaria, Ammophila Heydeni, Oecophylla smaragdina, the most developed vertebrates (birds: Camarhynchus pallidus and probably Haliaetus vocifer), and mammals (various species of the ape). All .the 'cases of the employment of tools described in the paper can be divided (except that of the ant OeC'ophylla) into the following classes: 1. striking with a heavy object resembling the action of beating or crushing, 2. hitting or beating with a stick, 3. scratching the soil with a stick, 4. frightenin'g (or perhaps pricking) with a thorn or a twig, 5. hooking by means of various objects, 7. throwing objects. A great variety of actions indeed, especially when we consider the relatively small number of cases. It is due, above all, to the monkeys who take the lion's share. �1404 1405 Here is another way of grouping our material, taking different criteria as a basis of our classification: 1. A primitive support of one's own body by means of a tool (the employment of a stone by wasps of the genus Ammophila could also be interpreted as a primitive s u b s t i t u t i a n of a part of one's own body with a tool, since these wasps beat the ground or the sand, doing it also with their own heads). 2. primitive extension of an organ of a body (beak or paw) by means of a tool. 3. primitive working by means of a tool over larger distances by a) simply dropping it from above, b) by throwing it. Some 'Of these 'attainments have been undoubtedly due to certain more elementary habits. Then, as was already mentioned, the wasps of the Ammophila genus beat the sand or the soil also with their heads. The eagles described by Monfreid (most likely Haliaetus vocifer) which drop stones on men who are approaching their nests also crush the moluscs on which they feed by dropping them from rocks and so on. It is worth remembering that not only human tools find their simple counterpalfts :in the ·animal world but also various instruments,artefacts and building cO.'1structions made and used by men. These are well known c;:tses, so it is enough to mention, in the way of example, th\:" variegated cobwebs spun by spiders, beavers' constructions and so on. Finally, a point worth stressing: just as the employment of a tool by an animal may be co-extensive with the use of a part of i:s bo.dy (the wasps of the Ammophila genus beating sand 10,1'. SOlI WIth a stone held between the jaws or with their heads), so also the use of some 'other "external" 'construction of ,an animal may c·o-exist with th~ analogous use of a part of its body. Thus, for instance, certain spiders (for example Neuresia meridionalis), construct a separate do~r with which they close their ground holes, while others (like CyclosomtcL truncata) use as door a part of their abdomen which has been correspondingly shaped for the purpose. THE IRON HOE IN PODLASIE - THE DISCOVERY OF A NEW PLOUGHING IMPLEMENT' by P. B u l' C ha l' d and L. D z i ę g i e l The writers, while members of the Ethnographic Expedition organised by the State Institute of Art and led by Dr. R. Reinfuss which conducted field studies in Western Pod lasie in the summer of 1952, . ' discovered a new, previously not recorded ploughing implement the iron hoe. Two basic types of this hee were found to be in existence. The older type (Figs. 1, 2, 3) which differed from the more modern type (Figs. 5, 6, 7) in that its metal shape (frog) (a) and handles (b) formed one whole. Moreover, the regulator of the depth of furrow (Fig. 4) is placed in the new type horizontally, and the so-called "sheet-iron" (Fig. 7, 1) has been added here in order te prevent the sliding of the soil during ploughing. It was found that individual specimens of this hoe, produced in various localities by two generations, differ in some minor constructional details. The area over which these iron hoes have been intensively used has sandy soils, and has many wet,' marshy spots. In certain respects the iron hoes are preferable to the factory made ploughs which have been known here for some time. Thus they offer less resistance in ploughing, and attain better speed, estimated to be 1t/~ times greater than that of the ordinary plough, and also they break up and pu1verise the soil more adequately. They are unrivalled in ploughing soil infested with couch grass or virgin land, and are handy in keeping the furrow straight. It should be added that the above evaluation is not the outcome of the conservative outlook of its users, since modern farm implements have 'been <known for some time on that area. Historically speaking, the territory of the origin and use of the iron hoe is contained within the former compact area of occurrence of the old wooden hoe which went out of use shortly before the 1914-1918 war. Modern ploughs, scanty at first, and made only partially of iron, began to appear in the last decades of the XIXth century. It is thus probable that the iron hoe originated by the crossing of the old wooden hoe with the early blacksmith's iron plough, though nothingis known about the circumstances of this development. It seems that the ploughs with cut mouldboard, known from the Kurpie territory and East Prussia, had no influence upon the development of the iron hoe. Also it is quite certain that the so-called Foltyn's mouldboard (Fig. 10) did not have any effect in this respect, which in fact was constructed in the period between the two world wars. The writers were able to discover that the first iron hoes had appeared prior to 1900, most likely in the village of Sadowne and its closest neighbourhood. The local German blacksmith colonists were regarded for some time as being the most skilled makers of them, though the Polish blacksmiths were said to make them too. Their diffusion was associated with the migrations of the blacksmiths who mO\Tedto new places, but they were also spread by the apprentices �1406 1407 who learned to make the hoes with their original producers, and afterwards opened their own workshops in new localities. Thus the process of the expansion of the iron hoe was relatively slow, in fact, it is still taking place, especially over the territories where the particular soil conditions and the ne'2essity of ploughing wet soil make its employment almost indispensable. The iron hoes were found to be in use not so much with the richest peasants but mostly with those who were the keenest agriculturalists. Cases are also on record that the owners of ordinary iron ploughs asked the local blacksmith to remake them into iron hoes. It was thus seen that the local producers combined here all the best features of the old wooden hoe with the new constructional elements of the factory made tool. It is to be hoped that these popular experiences, obtained locally, will become, after due technical studies and trials, of some avail in the factory production of this new farm implement. HOW TO ARRANGE FOLK-POETRY FOR PUBLICATION (Suggestions for fixing the spelling) by Zenon S a b i e l' a j s k i Folklore material, such as folk-songs and poetry, legends, tales, and various stories connected with the countryside should be published in their original country language. It would be impossible to speak about the authentic country language unless due attention had been given to its phonological features, since it is the pronunciation that most strikes all those who are a'ccustomed to the standard Polish. It is, however, difficult to achieve this by using only the letters of the general alphabet, as in several dialects there are sounds which do not appear in the literary language and therefore there is no letter for them in the alphabet. This is chiefly the case of nasal vowels, that is nasal a , u , y , i, which do not occur in the literary Polish which only has nasalo, written ą, and nasal e, written ę. In fixing the principles of an adjusted phonetic spelling for wider use, the following general guiding principles should be observed: 1. The consideration of living phonological tendencies of the Polish language, 2. The pJssibHity of application of such a transcription to all Polish dialects, 3. The preservation of the continuity with the tradition of Polish spelling, 1 i I I •• 4. The popularisation of the folk-language among the widest masses of readers. Thus the postulate stated under 1. was, for example, taken into account by choosing a. small "to denote the labial element present in the pronunciation of vowels, as, for instance, in the words "aka, (eye) "ucho, (ear), pto"k (bird). For the spelling loko, lucho, ptolk, it is argued, would be impractical since in the standard and somewhat elaborate stage-pronunciation l is pronounced as a front dental consonant. Further reason why the letter l should not be used to denote a labial sound is contained in 2., since the spelling loko, lucho, ptolk could only be applied in those dialects where the front dental l does not occur. The postulate expressed under 3., which referred to the preservation of the traditional link with the older Polish spelling habit, led the writer to adopt special diacritical marks ą, Il, i,!f to express nasa1'isation of the vowels in question. Under the circumstances the introduction of letter combinations consistingofan open vowel + nasal C01l1sonant as, e. g. a + n {kans = kęs (a bite, morseD), u + n gunska = gąska (little goose)) would disagree with Polish spelling habits which since the XIVth century uses special orthographic symbols to denote nasalisation. The fourth principle, postulating the widest possiblepopularisation .of folklore among the masses, is realised in adopting the simplest possible system of phonetic transcription, even at the expense of certain phonological subtleties. It follows, therefore, that the spelling of the literary 'Polish, however phonetically imperfect, should be adopted in all those cases when the popular pronunciation does not substantially differ f;oom that of the standard Polish. Thus, for example, we should write dąb, dębu, though we all pronounce damp, dembu, or again trzeba, babka, etc. though we pronounce them equally in standard Polish as in dialect tszeba, bapka, and so forth. Folk literature should be simple and comprehensible to all. It should not be too elaborate in stressing the articulation habit peculiar to a given regional dialect, in order not to discourage the general reader who is, after all, accustomed to standard literary spelling. The artide "How to arrange folk-poetry for publication" represents the first attempt of its kind in Poland and suggests a new method of the introduction of such a compromised phonetic spelling which could embrace all dialectic varieties. It is meant not so much for professional linguists, but, above all, for students of ethnography, fdklore, and musicology, that is all those who are interested in collecting folk art and literature, and also it may become useful for professional writers. 89 �1409 1408 THE MONOGRAPHS OF PEASANT COSTUME OF THEORY AND METHOD. INDEXING INSTRUCTIONS FOR PERIODICALS AND MORE IMPORTANT ETHNOGRAPHIC WORKS SOME POINTS by Józef G a j e k by Józef G a j e k The Polish Ethnographical Society, initiating investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which are in some measure intended to be a modern reedition of Oskar Kolberg's works, has to face a lot of difficulties in gathering systematically the scattered data concerning folk culture. Because of the very imperfect ethnographic bibliographies and the lack of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals containing ethnographical materials, there arise numerous difficulties in giving a synthetic elaboration of Polish Ethnography. This gap is partly filled out by J. Karłowicz's DictionaTY of Polish Provinciałisms, but it is far from being sufficient for the purpose of Ethnography, as it does not contain the recent literature but only lexical material, i. e. strictly expressional words, and it takes no care of those facts which have no lexical cover. Taking this situation into account, the Polish Ethnographical Society began indexing periodicals and more important ethnographic works, the list of which is :to be found in Chapter III. The performance of this action being an introductive work for the preparation of an Encyclopedia of Polish Folk Culture. Several centres have been charged with the task of preparing the index, which makes us fear that the work will be done in different ways according to the conviction and understanding of the respective authors. These divergences may be partly, avoided by: I-a ,common frame-work instruction, 2-a choice of suitable persons as officially responsible authors of the index. The instruction contains the following chapters: Chapter I. Introduction. Chapter II. Organisation principles of indexing. Chapter III. Scheme of the index. Chapter IV. Introductory works for index - first phase. Chapter V. Second phase - arrangement of material. Chapter VI. Third phase - the composing of collective cards. Chapter VII. Synthetic words and their list. Chapter VIII. Organisation of the ethnographic part of the index. Chapter IX. Index of names. Chapter X. Index of authors. Chapter XI. Index of periodicals. Chapter XII. List of scientific institutions. Chapter XIII. List of illustrations. Chapter XIV. List of the most important periodicals and ethnographic works destined to be indexed. Chapter XV. Abbreviations of names, periodIcals and scientific institutIons. With the experience gained after the publication of the first six volumes of Monog'1'aphs of Peasant Costume in Poland (Atlas Strojów Ludowych) the writer, who is the editor-in-chief of the series, summarises briefly pastachievements and also points out the inadequacies and shortcomings of the already published monog'raphs. He urgens the necessity of broadening the so far accepted plan of such a monograph, by showing in greater detail what was specific in a peasant costume, what made it different from similar costumes of the neighbouring groups, both in the past and, where the peasant dress is still in use, at present. He also urges Hie paying of greater attention to the social side of the dress, by pushing the investigations in the field to the type of dress and the occa,sion on which it was worn (festive dress, ceremonial, representative, work dress, seasonal, etc.). It is necessary to include to a greater degree than was done by most writers the social background of thecommunity where the dress was in use, stressing the social stratification and the class aspects of the costume worn by various groups within a village. Such an analysis must always be historical which is a condition sine quaof any truly scientific analysis. THE TASKS OF ETHNOGRAPHICAL ATLAS by Gerard L a b u d a • l In connection with the preparation of the Polish Ethnographical Atlasa discussion W,tS recently started the aim of which was to review the basic epistemologicaland methodological objectives of such a publication. The article is the writer's contribution to it (he refers in particular to the papers of J. Gajek and M. Frankowska), in which he raises some methodological questions resulting from the application of the geographical (cartographic) method to social history in general and the history of material culture in particular. The geographical method was for the first time introduced to ethnography by F. R a t z e l. But Ratzel went no further than to establish spatial relations betweenethnographic facts distributed over wide terri-tOTies and to specify these facts from wider territorial complexes against the background of larger territorial units. It was left to W. ,p e s s l e r,and A. H e t t n e r to make the important step forward of urging that every phenomenon should be not only examined spa89' �1411 tially, but also in close connection with its geophysical setting. As Pessler put it, "no distribution is possible without being strongly affected by the earth on which it takes place". And this relationship Pessler viewed deterministically. In e x a m i n i n g c·r i t i c a 11 y Pessler's view the writer stresses that the spatial character is one of the geographical features but by no means an essential one. For, as he argues, a spatial distributionof a phenomenon does not necessarily mean the fixing of its oonnection with a geophysical or sociogeographical setting. Hence it is necessary to distinguish thec a r t a g r a p h i c method from the g e o g If a p h i ca l method. The first places facts in space, thesecond, in addition, also pointsout and interprets their oonnection with the geographical environment. Passing now to the discussion of the ethnographical atlas, the writer stresses that the methods used in a standard geographical atlas, that is the mere application of the cartographic method, would not be sufficient for the examination of ethnogr-aphic facts, since a mere spatial distribution of data does not provide a wide enough basis for a further interpretation. It would, as he puts it, place the process of scientific analysis in mid-air before it could reach the final point of scientific synthesis, which in this case consists of a causal and dialectical €xplanation of every ethnographic fact against the full process of social development. Also the geographical method, which seeks to establish relations between ethnographic facts and the geographical environment, cannot be nowadays regarded as sufficient. It must be supported by the postulate that ethnographic facts should be at the same time treated historically. With reference to the ethnographic atlas this method can be described as h i s t o r i c ,o- g e a grap h i c a 1. This method, if realised, will supply the student with material necessary for the interpretation of the ethnographic facts against the background of the full social process. In the following parts of his work the writer elaborates the general principles on which the ethnographical atlas should be based. Ethnography, according to the writer, does not embrace the entirety of human life. In order to examine in a co-rrect way the {)rigin, developmentand decay of any ethnographic fact it must draw information from other sciences of society and its material culture. Had it been the aim of an ethnographical atlas to develop a full documental basis in line with the above scheme of research, such an atlas would have to include other aspects such as the geographical setting. technology, production, demography, transport and communication, and trade. Moreover, it would have also to .include a number of most important social and political facts (such as the origin and development of property, political frontiers) as well as cultural and spiritual entities. The realisation of such a concept of an ethnographical atlas would neither be practical nor possible. Hence the necessity of a narrower conception of an atlas which would aim at 'securing a closer co-operation between the linguists and geographersand various specialists of the historical sciences. Finally, the writer urges that it is necessary to evolve as quickly as possible a conception ofan atlas ,acceptable to the representatives of the above mentioned scientific disciplines. THE USE OF QUESTIONAIRES IN SWEDISH ETHNOGRAPHY by Alfred i ę Z arę b a The article discusses the methods of collecting ethnographic material in Sweden by means of questionnaires despatched to amateur investigators recruited from the local country population. Nowadays this method is widely applied by the Folk Culture Archives, attached to certain museums (Nordiska Museet in Stockholm) and to the principal universities (Lund, Uppsala, G6teborg). Such methods of collecting material have been long established in Sweden and have their histOlry 1. First attemptsof obtaining informat10n directly from people hadalready been made in the XVlth century and they were henceforward gradually extended and perfected. For some time they g,ave no satisfactory results owing to the l&ck of adequately compiled questionnaires (at first general proclamations to the population were used). But even after the first proper questionnaires hadbeen invented and applied by Lefr€n in the beginning of the XIXth century, by Mannhardt in the second half of the XIXth century, ,and by Hammal~sted,t in the early XXth century) no satisfactory results were I)btained. This, as is now known, wal> primarily due to the application of a wrong system of addressing the intermediary groups (such as the clergy, state administrators, teachers) instead of the people direct. This mistake was corrected toward3 the end of the XIXth century when direct contacts were established with the local population, and among them, with the amateur ethnographers in the first place, which made the resultsobta.ined mU'2h more satisfactory. Since the beginning of the XXth century the methods of this work became more precise and its organization was greatly improved. The 1 Described Stocliliolm. by M. Rehnberg, FOTskarna bland fo/ket, Fataburen, 1947, �1412 work is now conducted centrally covering the whole territory of Sweden by the Archives attached to the Nordiska Museet along the following three main lines: 1. The compilation of easy, cleary arranged and not overburdened questionnaires (here the important methodological principle is the division of large problems or groups of problems into several separate questionnaires instead of putting them into one bulky questionnaire and the proper balancing of problems by splitting them into main and subsidiary questions, the latter being always of a more concrete character). 2. The proper selection of permanent informants, of which there are at present over 400 all over the country, representing various occupations (the largest group being agriculturalists), and age groups (from roughly 30 to 85 and over). 3. The maintenance of close contact between the popular investigators by providing them regularly with questionnaires, paying honoraria, arranging meetings and shoQ"ttraining courses 'in the capital, and forwarding to them regularly monthly bulletins containing summaries of the latest results of ethnographic investigations (Meddelanden friln Etnologiska underskoningen), and also containing news and reports on current events, activities of the Nordic Museum, and also including practical advice as to how to collect and take down the data in the field. Independently of the action of collecting ethnographic materials by means of regular correspondents, as described above, the Nordic Museum also conducts research on a mass scale by arranging popular prize contests through the medium of the radio. In one of these prize contests which referred to children's games and toys, some 1500-children from all over the territory of Sweden participated. The action of collecting ethnographic material by questionnaires sent away into the field, if well organised and systematically carried out, can yield very good results; it is estimated that the materials so far collected by the Stockholm Archives amount to over a million pages of descriptions, several thousands of drawings, and some three hundred thousand photographs, constituting the largest ethnographic collection of its kind in Europe. Other Swedish archives (local archives in Lund, Upsala, Goteborg) conduct similar investigations and also report good results. The collection of ethnographic material by correspondence is also carried out in other Scandinavian countries, in Denmark, Norway, and Finland. II. REVIEWS AND REPORTS (Fm' the List of Book and Articles 'I'eviewed in this Volume see Polish Contents p. 2) III. MUSEUMS ACHIEVEMENTS OF SOVIET MUSEOLOGY by Maria F I' a n k a w s k a ,. I , ,, <. In the opening part of the paper the writer discusses the basic assumptions of Soviet museology. She stresses in particular the fundamental problem of the museum, the Marxist type of exbibition, its character, and peculiarities. By specially organised exhibitions, proper exposition of their exhibits, and their correct interpretation, Soviet museums meet the most topical problems and social requirements, sharing in the great work of building socialism in the country. Next the writer discusses the history of the main ethonographical museums in the U. S. S. R., which have their centre in Leningrad the Miklucho-Maklay Museum of Anthropology and Ethnography of the Academy of Sciences USSR,and the State Museum of Ethnography of the Peoples of the USSR. Special attention has been paid to the changes and transformation resulting from the Great Oc~ober Revolution. This was expressed in the complete reshuffling of the collections, reorganisation of the museum departments, a tendency towards frequent opening of tEmporary exhibitions concerned with special questions, as well as in the creation of wider service of educational work for the masses and in the adopting of new lines of truly scientific research. In discussing these questions the writer shows how these new progressive aims Clnd methods of work have gone hand in hand with the reorganisation and new objectives of Soviet Ethnography after the October Revolution. The assumptions and achievements of Soviet Ethnography have always found their reflection in the theoretical formulations of the �1414 1415 leading Soviet museologists and ethnographers, such as, above all, E. Nilshteyn and L. Potapov, as well as in the museum practice. Thus, during various ethnographic conferences much attenti.cn was paid to museum problems, especially to their new role in a socialist community. In these two main postulates of modern Soviet ethnography clearlyemerged: the necessity of placing full stress not so much on relkt forms but on the study of present day cultural realities and the life of the contemporary village: and in the second place, the adopting of a new approach to the question of colonial peoples. one of the methods of conducting extra-mural education for the masses - a line along which much is being done in the Soviet Union. The article closes with a brief survey of the principal methods and media of achieving the above objectives. In this connection, some expositions have been discussed in greater detail, in particular those organised by the two leading Soviet ethnographic museums, such as the exhibition "Life and culture of the Ossetic peoples", "The peoples of Northern Caucasus", "The Volga peoples", as well as the exhibition picturing the life of the peoples of the North - the Nence and Evenka peoples, organised by the State Museum of Ethnography of the Peoples of USSR. Among the exhibitions organised by the Museum of Anthropology and Ethnography, the writer described somewhat more closely two expositions, "Life and culture of the peoples of India", and the exhibition "Indonesia", This new attitude, as far the museums are concerned, should find its expression in the correct interpretation of contemporary realities of the culture of a given people and their emancipatory movements, and not only indulge in primitivism. In this, it is urged, the Soviet museologists must follow the theoretical framework of the classical Marxist and Leninist works, and especially those of St-alin. In this they should find ideological guiding principles determining the manner of exposition. Ethnography, according to the Soviet scholars, studies specific traits of the lifeof every people, and in particular those traits which distinguish one people from another and which, in Stalin's words, form "a contribution which every nation brings into the treasury of world culture, in this way completing and enriching that world culture". In line with the principle stated above the task of ethnographic exposition is to picture a culture and a mode of life of a given people, stressing its truly national characteristics which distinguish it from other peoples. And this must always be done withina full historical context. SCANDINAVIAN MUSEUMS • '; Another principle generally observed in the Soviet ethnographic museography is, when dealing with the peoples inhabiting the territories of the USSR, to draw the line between their status in prerevolutionary time and their present-day position of a socialist community, on the way toward a higher stage, that of communism. It is also a rule strictly observed by the Soviet museographyto stress class differences obtaining among the peoples inhabiting the pre-Revolution Russian Empire. This is achieved by a corresponding class determination of the exhibits as well as by properly selected textual and illustrative material. The writer also draws attention to the importance of ethnographic exhibition in geographical and regional museums of which there area good number in the USSR. Here the work of the museum represents •• by Alfred Z arę b a The article, which deals with certain aspects of Scandinavian museums, has been divided into three parts. In Part 1. the writer discusses ethnographic museums, archives, general museums, and open-air museums; in Part 2. the problemsof exhibition and popularisation of the collections; and in Part 3. the organisation of the Scandinavian museums. 1. It should be stressed that the archives and the scientific institutes attached to universities or museums collect material (not exhibits) referring to material culture and folklore. In this certain specialisation obtains, whether on a regional basis or on that of a special problem (for example, the Folklivsarkivet in Lund is preoccupied with the study of the material culture of Southern Sweden, Folkminnesarkivet in Goteborg of other than material aspects of the culture of South-western Sweden). The scope of specialisation and fields of research are centrally co-ordinated by all institutes. Research covering the entire territory of Sweden is conducted by the Archives attached to the Nordiska Museet in Stockholm. The material is collected either by research workers associated with the above Archives or by part-time workers interested in that field of research who are however given a special training by the Institute for this task. The �1416 organisation of scientific research in the remammg Scandinavian countries issimilar (e. g. Norsk Etnologisk Gransking in Oslo). The Scandinavian countries have a great number of museums of various types, most of which were founded at the end of the XIXth and the beginning of the XXth centuries, with the avowed object of the preservation of folk-culture threatened by the progress of industrialisation. This action was conduced by various associations grouping all those who were attached to indigenous folk-culture and spiritual and moral values derived from it (e. g. the pan-Swedish Hembygdsforening which began to establish regional museums all over the country (today Sweden possesses 800 such museums), Scandinavia is also the cradle of open-air museums (Swedish friluftsmuseum, Danish .and Norwegian frilandsmuseet) which have originated here. The first large scale museum of this type was Skansen, forming a part of the Nordiska Museet in Stockholm. It was founded by A. Haselius in 1891. In order to provide a true illustration of folk-culture Haselius gradually collected objects from all over Sweden at Skansen. The buildings thus grouped at Skansen and in other museums of this type, e. g. in the North Swedish Kulturen (Lund), at Sorgenfri, near Copenhagen, or at Bygdy, in the vicinity of Oslo, are in most cases authentic objects, brought, together with their original interiors, often from remote parts of the country, to the museum grounds. Only a small proportion of the exhibits are reconstructions or repHcas. Smaller regional museums have sometimes in their grounds original objects which have always stood on the spot (as, for instance, in the Kulturen, Lund). Scandinavian openair museums are not only limited to the countryside and its culture, but often their exhibits depict the culture of the towns. Thus Skansen and the Kulturen have over their area special sections devoted to urban civilisati.on, while in Aarhus in Denmark there is a special town museum (Den gamle By). One of the most important problems of the open-air museums is the preserva1ion of the authentic, natural character of their exhibits, as well as their conservation. The principle obtains that the objects transferred to the museum grounds should not be reconstructed, and that all the natural and topographical characteristics should be preserved. When certain reconstruction works are necessary, special attention is paid so that the right material should be used and the authentic character of the exhibit not spoiled. The effect of naturalness is obtained by the grouping together of objects from the same regions, by the separation of the exhibited buildings with trees, by choosing the right plants and vegetation. The realistic character 1417 l l- I, 4 I I 4 I of an open-air museum is further enhanced by the introduction of pecple, for instance the ruralor urban craftsmen in local costumes who at their workshops produce objects of peasant art and craft. Also in the museum grounds various theatricals, shows, and folk dance festivals are organised as well as reCitals of folk music, certain fetes, such as e. g. one midsommar, Midsummer night on June 24th, are celebrated. The principle of conservation is that buildings forming the exhibits, after previously being safeguarded ag~inst possibl~ destructio~ by bark beetles ,and mould, are placed on ra1Sed ~OUn?atlOns.made o. concrete while the maintenance of interiors consists m keepmg even temperatures and other conserving practices. . . 2. The educational and popularisa.tion work of the ScandmavIan museums consists not only in securing the widest access to the museum treasures, by drafting informative yet clearly written captions and explanatory notes by experts, -of organising scientific lectures by the museum staffs, but also in regular co-operation with schools. Larger Scandinavian museums have teachers on their staff who conduct regular classes for school childern in the museums which are a regular feature of school curricula. But the educational activities of museums ·are not limited to young peopleof schoolage. Interest in the exhibits, especially ethnographical, isalso roused by systematic encouragement of village ,arts and crafts, as well as by means of the museum extension work among wider sections of the adult community. Here, an important factor is the general atractivenessof museums, especially of the Skansen type, which on the whole are well frequented. 3. Scandinavian museums are either private institutions (i. e. belonging to various voluntary societies), or are communally owned, or else they are institutions run by the State. The museum workers of individual Scandinavian countries are associated in professional organisations of museum workers, which are . separate in individual Scandinavian countries. Since 1913, ~owe:rer, a pan-Scandinavian Association of Museum Workers (Sk~ndtnavt~7<:a Museifobundet) has been in existence, which groups Swedish, Damsh, Norwegian, Icelandic and Finnish museum workers. The Associa~ion organises regular meetings of the delegates of each country, fIxes programmes of action, publication of scientific pape:s, .arrangement of the exhibitions and the like. It runs its own perIodIcal Norden.~ Museer which gives a brief chronicle of the activities, attainments, and the plans of museums in particular countries. (For the remaining accounts see English Contents p. 1420) �1418 IV. CURRENT EVENTS THE EXHIBITIONS OF FOLK ART IN POLAND, 1950-1952. by K. P i e t k i e w i c z CONTENTS OF THIS VOLUME The article briefly summarises the activities of the Department of Folk Art of the Ministry of Culture and Art. Within the period under review the Department, aided by various local and territorial associations, organised in larger and smaller towns, and even in some cases in villages, 27 exhibitions of folk art, 8 travelling exhibittons, and 1~ prize contests. The writer stresses the considerable activisation and development in thiŚ field in the new democratic Poland. Also the artistic level has improved, which is noticeable in such branches of popular art as pottery, weaving, embroidery, lace-marking, paper-cuttings, painting, and sculpture. A resuscitation of peasantcostumes took place, which are now more and more used by numerous folk song and dance teams. The aid of the State in the field of folk art increased, taking the form of bursaries, prizes, and providing trained instructors. In this way much of the latent talent 'could be discerned and directed for proper training. In 1950 alone 505 prizes were given from state funds at various exhibitions and prize contests. In addition to exhibitions organised in the country, the exhibits of Polish popular art were <shown in 1950-51 in Hungary, Austria, Denmark, Sweden, and Finland. OBITUARY: Professor Franciszek Bujak Profesor Adolf Eustachy Chybiń:ski Jadwiga Chełmińska-Św:iątkowska 1. • I The problems connected with various aspects of popular art in Polandare discussed in a monthly ,,:Polish Folk Art", published by the State Institute of Art. (For the remaining accounts see English Oontents p. 1421) 1 l 1 Articles Tadeusz W rób l e w s k i, Soviet ethnography. an~ ~he problem of ethnogeny in the light of Stalin's work .on llng:UlStlCS . Jerzy K u Ie z y c k i, The theory of .matrIarchy tn the work of Soviet ethnographers and archeologIstS. • . . . . . Kazimierz M a s z y ń s k i, The Neuri of Herodotus . . . . . Tadeusz M i l e w s k i, Tribal mentality and grammatical. categor~es. {A study of the gender system in certain Nor,th American IndIan languages). . . . , . , . '. Jan C z e k a n a w s k i, Synthetic sketches .of V. Klparsky . Józef G a je k, Retrospective method in Pohsh ethnography. Rvszard G a n s i n i e c, Crystallomancy. .. . Waler:an S a b i s ia k, Housing ,and mova:ble propertyon the estates belonging to the Poznań diocese in. the XVIIth and XVIIIth cenJÓz~~r~~; s z t a, The p~obl~m of "N~wsi~" in' the' vill~ge s~ttle~e~t Jan Piotr D e k a w s k i, SmalI towns in the Óiis,trictof Opoczno m the past . . . . . , . Woiciech H e j n a s z, ."p a t r y a" - li note on same methods of passing news over distance. . , '. . . . . h Zygmunt K a l a n k a w s k i, The forest badge In the Iłża district. t e Province of Kielce. . . , . , , . , .. Józef B u r s z t a The forest badge from the area of WyszKoW Bohdan B a r a n'o w s k i, Sheepowners' Courts in Western Poland at the end of the XVIIIth century . . . . . . . Zygmunt K o l a n k a w s k i, Sheepowners' Court in the Płock area at the end of the XVIIlth century. '.' , , . , ..; Adam Henryk K a l e t k a, Some case studIes of th.e Sheepowner~ Court activity in the XVIIth and XVIIlth. centur1e~ . IIth Józef B r a d a, .Peasant sawmills in the ZywIec area In the XV and XVIIlth centuries . Western KUl'aw" from the Czesław Ł u c z a k, Country mi 11s ~n XVlth century up to the present tIme. J 36 66 134 153 183 242 257 340 439 499 511 518 530 538 546 552 555 583 �1420 1421 Michał Pęk a l s k i, Land measures at Urzędów . Longin M a l i c ki. Cloth printing in Silesia. . Mal'ian G a t k i e w i c z, The linen dealers of Orava. " Marian G a t k i e w i 'e z, The linen industry and trade in Chochołów Adam G l a P a,Peasant costumes in tai:ors' guild books Tadeusz S e w e l' y n, Ethnographic iconography Józef K os t l' Z e w s k i, When did the horizontal 100m appeal' in Poland? Tadeusz W rób l e w s k i, The geographical distribution of vertical and horizontal looms . . Roman R e i n f u s s, Open hearth traditions in the peasant housIng of Southern Poland.. ..... Wanda J a s t a w a, Traditional ·food of the Podhale people . Krystyna T a k a l' z Ó w n a., Surnames of the Szczawnica Highlanders Kazimierz M o s z y ń s k i, The meeting ,ground of the naturalist and the ethnographer . . . Przemysław B u l' C h a r d and Leszek D z i ę g i e l, The iron hoe in Podlasie - the discovery of a new ploughing implement . . Zenon S a b i e l' a } s k i, How to arrange folk-poetry for publication. (Suggestions for :fiixing the spelling) . . . . . . . Józef G a j e k, Instruction for indexing periodicals and more important ethnographic works. . . . . . . ,Józef G a j e k, The monographs of peasant costume - some points of theory and method . . . . . Roman R e i n f us s, iI:nstruction concerning illustrative material for the Atlas of Peasant Costumes . Gerard L a b u d a, The tasks of an Ethnographical Atlas . . . Alfred Z a l' ę b a, The use of questionnaires in Swedish ethnography Page Page 611 613 626 635 639 647 667 677 '" Franciszek .K o t u l a. Re tP a r t on the activity of the Museum in Rzeszów . . . . . . . . . . Janusz O p t a ł a w i c z, Report on the activity of the Ethnographlc Sectrion of the Lublin ,Museum Kazimierz G a t t f l' i ed, The Museum in Jarosław. Krzysztof Wal s k i, The Museum in Przemyśl S. S t e f a ń s k i, The Museum in Sanok - the Exhibition of Folk Art of the SanokProvince. . . . Jan Piotr D e k a w s k i, The Museum 3't Tomaszów Mazowiecki. 746 755 767 797 806 808 823 IV. C u r II. R e v i e w s a n d R e p a l' ent E ven ts 1952). (Anna Kowalska-Lewicka) . . . . . . 1198 1209 1216 1219 1225 1229 . Flizak) . . . . . . . . . . . Report on ·the activities of the Sudeten Branch of the P. T. L. m .Jelenia Góra, 1953. (Seweryn Gersten). . .. . Report on the activities of the Silesian Branch o,f the P. T. L. 1953. t s in this Volume see (Maria Suboczowa). . Report on the activities (Halina Report 1106 1134 1164 1166 Taige). Blaszczyk) Swieży) 1176 Polish Ethnological 1178 P. T.' L..' Report of Agriculture 1953. (O G.) 1183 on work . . . . . . . Branch . . .. . . . . proceeding in the . . . . of the P. T. L. 1953. . Branch : . . of the P. T. L. 1953. . .' . . ,. . . ArchIVe SectIOn of the P. T. L. . . .' Society (P. T. L.). Report on F le1d StudIes .' 111 1242 1245 1246 1248 1250 1253 .. of the P. T. L. 1953. ... of the Toruń 1236 1251 . of the P. T. L 1953 of the LubNn Branch . Przeslawska) G) . of the P. T. L. 1949- of the Łódź Branch Antoniewiczowa). Report (Helena . of the P. T. L. 1953. Zawistowicz-Adam.ska). 1171 (O . on theactivities (Kalina . Branch of the Poznań on the activities (Janusz Report . Branch ..... on the alctivities (Kazimiera Report . of the Poznań on the activities (Stanislaw Report . of the Wrocław Bittner) 1952. (Helena Museums Maria F l' a n k a w s'k a, Achievements of Soviet Museology Alfred Z a l' ę b a, Scandinavian Museums. Jan M a n u g i e w i c z, .Folk Culture ,Museum, Warsaw . Janina K l' a j e w s ka, Report on activities of the Ethnographical Museum, Łódź. . . . . . MaTia Z·n a m i e l' a w s k a - P l' li ff e r a wa, Ethnographic Section of the Pommeranian Museum, Toruń . Ryszard Kuk i e 1', Exhibition of Peasant Costumes from Northern Poland in the Pommeranian Museum in Toruń . '. Stanislaw B l a s z c z y k, Report on the activity of the National Museum, Poznań, Section of Folk Art and Culture . Aifons K a wal s k i, Report on the activi·ty of the Museum in Międzyrzecze l' Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L. June 1.st 1953 - June 1st 1954. ·(Anna Kowalska-LeWlcka) . . Report on the activities of the P. T. L. Branch at Mszana Dolna, 1953. Report on the activities III. 1193 1195 Kazimierz P ,ie t k i e w i c z, Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organised by the Ministry of Cultureand Art in 1950, 1951 Kazimierz P i e t k i e w i c z, Exhibitions and 'Prize Contests of Folk Art organised by the Ministry of Culture and Art in .1952 . Extracts from the Minutes of the XXVth General MeetIng of the P. T. L. (O. G.). . . . . . Minutes of the XXVIlh Genera,l Meeting of 'the P. T. L; (O. G.) . Minutes of the XXVIIth General Meeting of the P. T. L. (~. G.) Extracts from the Minutes of the XXVIIlth General Meetmg of the P. T. L. (O. G.) . . . . . . . .. .. Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L (1948·- (Sebastian (for the List of Books and Articles reviewed Polish Contens p. 2). 1188 1189 1190 I 699 703 728 736 1184 1254 1255 1256 . 1258 . 1259 1952 on a Co~ference o~ the methods of ~~eld Studi;, and A'l1lmal Breedmg held on May 9 , and 10 . 1268 �1422 Page Report on the work in progress on the Polish Ethnographical Atlas. 1947-1953. (Zofia Staszczakówna) . "Polish Acadamy of Sciences (PAN), Report on Activities and Works", I, 1-2, Warsaw 1953. (O. G.) . . "The Quarterly of the History of Material Culture", I, 1-2, (In Polish with Russian and English Summaries), Warsaw 1953. (O. G.) Planned publication to celebrate the anniversary of the work of Oskar Kolberg . 1280 1284 INDEKS 1284 A 1285 AbLos (j. gr.), flet V. Va ri a Russian Summaries English Summaries . Index Subjects, Ethnographic Terms, Names, List of Scientific Institutions, Periodicals and Publications, Illustrations quoted in .,LUD", Vol. XLI. (O. G.) 1287 1359 1423 RZECZOWY * B 836 Baba Jaga Albańskie roboty ręczne 941-953 Alkie·rz 421, 425 Amazonki 80, 84, 85, 129 Ameryk, narz. do orania 751, 752 AmmophiLa urnaria, osy 74Q-745 Amulety 264, 271 Analiza jęz. Indian półn. Am. 153-182 Ankieta w spr. gier. lud. 34 Animizm 838 Antropogeneza 101, 118, 811, 838 Antropol'O·gia 184. 833, 838, 873, 87'5, 940, 941 - etniczna 1010, 1011 wóz dwukołowy 838 Archeologia 839 Archiwa etnO'graficzne s'kandynawskie 113'5-1137 - szwedzkie 823-829 Arenda, karczma 405 Arfa do oczyszczania zboża 351 Arithmomantia 271 Astrologia 271 Asymilacja językowa 42 - kulturowa 56 Arba, AtaLykat Auł 83'9, 8£7 851 Austerie Austral. 366, 419 bębny, AwunkuLat 836 Avesta trąby 980,981 836 ., Kursywą dol<umentów. 90 słupy, 66. 67, 73, 74, 75, 86, 107, oznaczono wyrazy gwarowe Babka Babka 839 do klepania ognia 853 350 Babie uszy, grzyby, HeveHa 717 piestrzenica, Badania antropologiczne 186, 193 - ekonomiki gospodarstw chłopskich 19 etnogenetyczne 37, 38, 41, 46, 243, 244, 252, 2'55, 851, 879 et;nografkzne 34-37, 54, 243-249. 251, 55:5, 849, 881, 1259-1280 - etno angielskie 997 _.- etno ·cze:;;kie 936, 937 _. etno fińskie 183 - etno radzieckie 851, 871, 887, 888 -- etno szwedz'kie 823, 830 - geneonimiczne 245 - genetyczne 83 - heraldyczne 259 Badanie kultury 40 Badania nad muzyką ludową 31 - n. osadnictwem 439-498 - n. sztu.ką lud. 74·6, 919, 920, 1070-1094 - n. zabudowaniami 340-438 Bajda7'y, łodzie 49 Baje (j. turk.) władcy 839, 848 3alaban, instrument muz. 839 BaLalajka, instrument muz. 839 św. Barbara, opieko rybaków 661 Barć 519-524 lub zaczerpnięte z jęz. obcych, wzgL �1424 Bardo, ,:;zęść krosna Barsc 7'07 672 Bartnictwo 518-537 - na Łużycach 1049 Barwienie płótna 617--625 Batik 841 Batraki, robotnicy rolni 839 Bęben MI Belladonna, odwar ·647 Beryl, wróżbiarstwo 265 BeryHistica 278-283 Bidly, bijadla, cz. warsztatu tkackiego ,673 Biedota wiejska 498, 840 Biegun, kamień 596 Bielenie płótna 631 Blichy, bielarnie 631 Bobry 144 Bojowisko 379 Bory bartne 533, 534 Boże Narodzenie 142 Bóg 705, 713 BÓ'stwo irlandzkie Dagde 986 Brachmanizm 841 Bractwo krawieckie 640, 641 Brajerzy, uhlarze Podhala 706 Brat matki 69, 73, 91 Brąz w sztuce 841 . Browary 341-438 Bryja 707 Bryndza 713 Buddyzm 841 Budownictwo Dagestanu 861, 862 - środo fran'końskie 484 - irańs'kie856 _. jakuckie 908 kaukazkie 882 _. małopolskie 699-702 - Murutów 993-4 Budowle rolnicze 919 _ śródziemnomnrskie 967, 968 Budynki gorzelniane 411 __ o Budynki gospodav::ze 23, 342-438 - mieszkalne 364, 462 Budownictwo p.alki'erz, badania nad zabudowaniami, budynki gospodarcze. mieszka,lne, chałupa, chata, czurna (namiot), dach, dom, drzwi, dworki, dymnica furtka izba kala, kalenica. kluki, kolib~, ko~ora, konstrukcja zrębu, 'koźliny, krycie dachu, kuny, kurloki, kurnica, ,lamusy, mieszkania. Bud own i ctwo g os P o danc\ze i p rzem y sł o we, p. ,arenda, browary, budynki przemysłowe, gorzelnie, gumna, holendry (młyny), karczm.a, kolnie wołowe, korzeczniki (młyny), kuźnie, łażnie mielcuchy (browa'ry), młyny, 'obory, sąs'i~ki, serniki, solki, spichrze, stajnie, stodoły, szopy, tarta'ki, wiatraki, wozownie. Bud-wozy 138 Budżet ,chłopa 18. 25 Burlaki 841 Buvsztyn 220 Buty,649 Bylica 666 Byliny841 Bydło 147, 347 c Cabala, kabała 271 Camarhyntus pallidus, ptak 741 Cebula 348 Cechy krawców 639-646 Cegielnie 358, 416, 417 Cepy 350 Cepowiny (zwycz. weselny) 721 Ceramika 1201-1213 Cerkiew słowiańska 192 Chałupa jednoizbowa 434 •• I I I ••1 'Z[ r\ •1 1425 Chałupa kowalska 418 - kurna 702 - owczarska 433 Chałupnicy 347, 360-438 Chaty dymne 989 Chiromancja 271 Chleb 135, 709, 720 Chlewy 391 ChłQP i diabeł 653 Chłopi galicyjscy 11, 12 - na pół rolkach 705 _. Rosji feudalnej 844 - turkmeńscy 849, 850 Choroby na Podhalu 722 Chronologia ludowa, od św. Woj'decha do św. Marcina 347 Chronologizowanie faktów etno 248, 251 Chożdienie (j, ros.) pielgrzymki 8B6 Chów bydła 'na Podhalu 22. 705, 706 Ciężarka gliniane u krosien 6{}7-6B4 Ciosek, jentla 713' Ciasna bartni'1ców 531 Connubia communa 80 Cuculus indicator 73'8 (pająki) Cykle kulturowe 50 Czapka cz. wiatraka ,60,6 Cza1rnoksięŻIlicy '6'52 Czarownice647 Czary 271 Czółenko tkackie 673,680 Czółna 361 - australijskie 994, 995 Czurna, namiot 49 Ćwierć, miara zboża 3'52, 611 Cyclosomia truncata, D Dach 371, 401, 434 Definicja etnogenezy 37 _. etnografii 36, 40, 242 - matriarchatu 69 90' 745 Determinizm w etnografii 811 Dialekty, por. języki Dom czeladny 431 - saksoński 967, 968 Drac, dragon, smok 648 Druki na tkaninach 1203 Drukowanie płócien 613-625 Drukulki, kiecki 616 Drwale polih<ilańscy 706 Drzwi na biegunach 3e3 Drzeworyty 647-666 Drzeworytnictwo 613 Duct! ogniska 853 Dudy 32, 917 Dudziarze 917 DwoDki 422-427 Dworiszcze (j. ros.) 852, 853 Dywany Dagestanu 870 Dymnica 702 Dziecko we wróźbach 269 Dziedziezenie 73 Dziedzińce 437 Dzieje osadnictwa małop. 20 - uzbrojenia 15 _. wsi polskiej 22 Dzieźa 364 Dzwony pasterskie 29, 31 E Egzogamia 71-113, 901, 902 Ekspozycja etnograficzna 847, 1118-1133 Ekumena 43, 51 Emigracja chłopów 497, 707 Ency1C!otpaedia Britannica 2'5B - burżuazyjna 833 - francuska 831 - polskiej kultury -ludowej 767 - radziecka 831-847 Endogamia 89 Epoka matriarchatu 66-133 Ehrntehahn 654 �1427 1426 Etniczme zespoły 40--45 Etnogenetyczne podania 61 Etnogeneza 36-65,851, 855, 879 _, Bułgarów 935, 93'6 Czuwaszów 851 _ ludów Syberii 48 Maryjców 866 narodów radzieckich 847 Oguzów 851 Tatarów Powołża 896 Tunguzów 851, 852 -' Turkmenów 888 ~ ludów ZSRR 36, 37 Etnografia 22-39, 833-847 __ albańska 941, 953 Azji pn.-wschodniej 891 belgijska 974-977 bułgarska 919 burżuazyjna 50, 68, 109.898. 900. 901 czeska 914-92'9 - eurolPejska 242 - francuska 953-967 _. marksistowska 2'50 _ polska 33, 38, 58, 242,920 _ radziecka 36-133, 833~888 _, krajów ZSRR 1121-1123 _ współczesna 243-249 Etnologia 98 _ amerykańska 104 _ angielska 104 __ a,nglo-.amerykańska 871 _ francuska 106 _ niemiecka 105 _ rosyjska 106 'Etnonimika 61-63, 245, 851, 87'5 Etnos 46, 53, 243-255 EwolUl2ja rodziny 849 _ technik 953, 961 Exodus Nemów 148 F Fairies Ci, ang.) wieszczki 301 Farbiarnie na Orawie 628-632 Far.bierz 615 Ferula, ciosek 712 Figurki kobiece 121, 124 Flagun. Flaga, istoty mity'czne 285, 287 Folkll'Jr muzyczny 27-30 - pszczelarski 919 Folklorystyka radziecka 930-932 Folwarki 343-438, 649 Folusze 415 ---' albańskie 948-951 Fonograficzne wałki 29 Forma,cja feudalna 40--45 - kapitalistyczna 40-45 - niewolnicza 40--44 - socjalistyczna 40-45 - wczesnoklasowa 40-43 Fotografia w ludoznawstwie 919 G G'łdka o diable 6'53 Garnce gdańs·kie 352 - na zboże 3,52 Garncarstwo białoruskie 1068-1070 Gazdowie orawscy 628, 629 Gąsiorka, AlchemiUa, potrawa głodowa 724 Geomancja 271 Geneza gier ludowych 35 _ kultury polskiej 243 __ polskiej s'ztU'ki ludowej 1070, 1078 _ typów' uprzęży renów 47 Gęś w wieńcu -654 Gęśnik 393 Glazur 844 Głodowe lata por. potrawy głodowe 710-724 H Hafty ludowe 1055 _ sieradzkie 1209 _ wielkopolskie 1212 Hafty Z.S.R.R. 843 kluski 710 Handel płótnem 626-634 Harpuny Eskimosów 892 Hawiarze, górnicy 706 Hermandady, bractwo średniow.843 Heteryzm 84. 85, 93 Historia badań Syberii 89'5 - chłopów 920. 921 etnogr. pol. 242-256 kultury 91 osadnictwa 20-24 rodziny 78, 81 wsi 18, 22 - tkactwa 613 Historiografi,a społeczeństw pierwotnych 66-133 Historyzm 102 Hodowla 49, 72. 73, 131 - konia 48 -- pszczół leśnych 518-529 - renów 48, 49. 51. 858, 859, 986,987 - wielbłądów 842 Holendry, młyny 606 Horda 89, 118, 123, 125 Hurda, urda, śmietanica, spic 713 Huty żelaza na Podhalu 706 Hydromancja 260 Haluśki, I t I I.konografia etnogr. 647-666 Imigracja Finów 183. 186, 1'91, 198 Indeksowanie 767-797 Indoeuropeistyka 186 Inkwizycja 258. 259 Instrukcja w sprawie zapisywania utworów ludowych 755-766 w sprawie ilustrowania Atlasu Fol. Strojów Lud. 807-808 Instrumenty muzyczne 29, 31 I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e por. ablos, australijskie bębny i trąbki, balalajka, bęben, dudy, gong, kobza, rasp, wolynka (dudy) Inwentarze biskupstwa -poznańskiego 340--438 - biskupstwa wrocławskiego 584 _. tartaczme 560-582 balaban, lure valachico626 et necis 649 Iz,ba 428 - drewni.ana 422 - szynkowna 421 w mielcuchu 408 Ius vitae J Jarzemko 345 Jazy569 Jatki 418, 422, 440 Jeździec madarski 937 Jęczmień 705 Język(i) alabama 159 - algonkiński 164 - amcha['ski 840 - apacze 165, 166 - athapa,skan Hl5 - australijskie 836 - awarski 838 -- aymara 963-9'67 -- azjanickie 837 _. bałtyjskie 183, 187, 839 - bantu 155. 1'56, 839 - baskijski 839 - beBakula 1'62 -- berberyj&ki 840 - birmański 840 - buduchyjski 157 -- buszmeński 841 - czeremiski 187 - czinuk 162 - dari, fars i, nowoperski 851 - delavare 164 - ele 97,9 estoński 186, 187. 188 �1429 1428 Język{i) fox 164 - germańskie 186, 846 - gockie 844 - hitczi 159 - hotentocki 176 - hu;pa 165, 171 _ j,ndoeurO\Pejskie 182, 186 - karelski 186 ~ kare1Jsko-ołoniecki 187, 188 - kobiet 158, 1:59 - ikoasati 1'58. - lapoński 187, 199 - 1iwsiki 1B6-18'8, 192 - litewsko-,łotewsiki 183 - łotewski 18:8 - meriański 1,87 - mężczyzn 158, 159 - mika'Suki 159 - mongolskie 62 - rnordwiński 187 - muskogi 158, 159 - nama 176 - lIla'ss 162 - negryckie 1'55, 182 .:.....Nondugi (Nowa Gwinea) 983 - ormiański 838 -ostiacki 187 - papuaskie 980 . - prahałtyjskie 189 _ prariń~ki 186--189, 192 _ prafińsko-wołżairski 187 - !pragermań'~ki 189 _ pralapońsiki 187, 189 - pras-łowiański 1'92 - praura,lsiki 187 - prawołżański 187 _ rodowe i plemienne 40, 41, 42 - 'romańsikie 186 - rosyj'ski 192 -- samojedzkie 187 - seminole 159 _ semito-chamickie 182 _ (dialekty) Siouxów 159 Język(i) słowiańskie· 187 - tano 164 - taos 164 - tsimszian 162 - tunguzo-mandżurskie 62 - tunika 167-169 - tuskarora 166-169 - uralskie 183, 186. 187 - ugrofińskie 187 - walijski 842 - wep6iki 187. 188_ 191. 842 ~ węgierski 187 - wocki 186-188 - wogulsiki 187 - yaM 159 - yuczi 173-182 - zyriański 187 Juzyna (gwara gór.) 718 K Kabała 330-332 Kafar 367 Kafle 4'2'5 Kajalli:i 49 Kala, qual'a, typ umocnionego osiedla 856 Kaleni,ca649 Kałym 848 Kamień polerowany 264 Kamienie młyńskie 355. 356 Kamiennik orficki 263 Kapela ,góralska 30 _ rorantystów wawelskich 27 Karman, korman (odzież) 494 Karczma 356, 418-420, 1044, 1045 Kaptur chłopski 641 Kapusta 348, 705-710 KarmlIliki 394 Karpiele 705-713 Kars - ptak oLbrzym 890' Katoptromancja 283, 294 Kicak, tyczka 717 Kiczka 35 Kiełbasy, • ;.1' < ii z rybami 719 I~ołchozy 848, 851. 857 - dargińskie 851 -- kazachskie 851 --- lwowskie 851 -- turkmeńskie 848 Koło palecZJne 594 -- podsiębierne 579 - pcśrednie579 - tramowe :579 - wodne 572 - zamachowe '572 Kołowe, podatek 586 Kominek 42'5 Komornicy 705 KomOl~a376, 404, 421. 425 Komunika,cja wodna VI Australii 994, 995 Konopi'e 360 Konstrukcja urządzeń tartacznych :568 - zrębu 342, 40'5, 4308 Kopanki do zarabiania ciasta 363 Kopieniactwo 72, 73, 108, 128 Koraliki afrykańskie 973 Korooki 1201 wologodskie 842 Korzeczniki, młyny 593 Kosy 349, 367 Kośba 649 Koszycek, płachta Tl3Ser 712 Kowa,le 749-754 Koźliny 649 Kożuchy grodziskie 494 Kółko karbne ·581 Kręgi 'kulturowe 87, 102. 254. 985 Krogulec, Accipiter nisus 736 Kronika bizantyńska 61, 151 - Galla 197 -- Hipacego 2315 - ruskie 208 Krosienka tabliczkowe 694 Krosna 667-698 Kołace miara, pola 6U Kiermasz, karmasnice 921 Kierunki w etnologii: Kierunki w etnologii: ewolucjonistyczny 83; kulturowo-historyczny 50, 108; dyfuzjonizm, funkcjonalny, psychoanalityczny, 'socjologiczno-psychologiczny, morfologiczny,struikturowo-neobi'ologiczny 100, 104 Kierznie, maślnice 362 Kirgiz, ilustracja 658 Klag,pcdpu:s,zcZJka 712 Klasztory 192 Klejna 5,37 Klęski elementarne w Galicji 343. 722 Klocki drukarskie 613-625 Kluki 573 Kluski 707 Kłody 363 Krusownictwo podhaI<ańskie 715, 716 Kmiecie 649, 651, 705 Kmin, warmuz 724 Knapy, p-łódennky635-638 Kobac, jastrząb 736 Kobiernidwo 870 Kobieta w społeczeństwie pierwotnym 66-133 Kobiety arabskie 971, 972 Kobza 934, 93'5 Koczownictwo 907 Koczownicy tureccy 876 Kogutek w wieńcu dożynkowym 654 Kolendy pribramskie 919 Koliby pasterskie 699 Koligacje, spółki płócienników 629 Kolnie, wołownie 391 Kolonizacja na prawie niemieckim 20 - na prawie polskim, ruskim, wołoskim 24 - średniowieczna 442 �1431 1430 Krój 346, 640-646, 807 Król, gonitwa 659 Królik w wieńcu dożynkowym 654 Krycie dachów 341, 438 Krystalomancja 257-339 Kryształ 260 - czarny 308 Krytyka prądów burżuazyjnych 831 - teorii MalTa 38 KsantQchl'Oizm 146 Księgi cechowe 63'9-646 - grodzkie 8, 546-553. 584 - magiczne 274 - Manu 690 - metryk"alne 18 - miejskie 811 - sądowe 15 - sądów bartnych 519 - sądowe grodzkie 552-554 Ks,iężyc (Kamerun) !f8,1 Kształty wsi 439'-498 Kubły, karmniki 3!f5, 404 Kuchnie 430 Kukielecki Kukurydza Kulasa Kuny 381 Kupcy orawscy 628 Kurche. bóstwo prusko-litewskie 8 Kurczęta, żywe w wieńcu 654 Kurhany 840. 844 Kurie, budownictwo orawskie 629 Kurloki Ci, czes.) 917 Kurnica, dymnica, chałupa z piecem chłebowym 702 Kuwada 107 Kużnie 341, 438 Kwoki, karpiele 713 Kwaszenie 710 Kwaśnka 707, 710 Kwestionariusz do badań, por. ankieta 823-830, 888, 12160-1267. 1271-1280 - Lefrena 825 _. Mannhardta 825 szwedzkie 824-B30 720 713 L 707 Kult psa 976 - rodowy 890 Kultura(y) arSJbska 838 _. białomorska 59 - górników czeskich 933, 934 -" kopieniaczo-ogrodnicze 49 leśno-stepowe 49 ludowa Podhala 30 ludowa Słowian 139. 343 łowców nadmorskich 49 materialna 340--438, 583. 584 myśliwska 49 _o. pierwotna 70, 74 rybolowców 49 -- społeczna w Nowej Gwinei 996. 997 - staropolska 22 __ o Kultur zderzenie 705 Kulturowe prowincje 59 Kułactwo 26 Lada do rżnięcia 3'67 Lamka chłopska (odzież) 643, 644 Lamusy 396, 397 Laponoidalny element 184 Lebioda, łoboda .. Chenopodium album 724 Lecznictwo na .Walaszsku 918 Leszek, legenda 659 Legenda Lepchów o wieży 9BB Legendy ludowe 60, 61 Lemiesz 34<6.751 Lekanomancja 260, 266 Len, 348, 626-637, 705 Leninizm 8·64 Leżak, kamień młyński 596 Libel' Benejitiorum 252 Lichwiarz 650 Liczebnik sto, satem, kentum 1BB Limba, Pinus cembra 145, 146 Liny konopne, łykowe 599 Lisica, prasa na olej 716 Listy niebieskie 663 Loch 397 Lud niebiesko-oki 146 Ludowa poezja Słowian 901 Ludoznawstwo' 291 Ludy kolonialne, por. indeks etnogeograf.874 - pierwotne 66-133 Lusterka wróżbiarskie 283 Lustracje 340--438 Lychnomancja, aI's lucis 283 Ł Łan, miara pola 611 Łańcu:hówka 456-459 Łaźnie uzbeckie 860 Lodzie 49 Łopaty 345 Łosie 144, 145 Lotka, lojko, czę.Ść piły 560 Łowiectwo 73'6-745 Łowy symbiotyczne 736-745 Luk i strzały 889 Małżeństwo pierwotne 89 Mandragora 647 Mapy 803 katastralne 20 ludów ZSRR 862. 863 Polskiego Atlasu Etnogr. 12821284 typów tkactwa 682 Marksistowskie pojęcie narodu i kultury 23 Marksizm 3B-53, 97, 810, 832 Marryzm 38, 39 Masło, na Podhalu 712 Materiali'zm dialektyczny i histo· ryczny 918 - dziejowy 2'53,254 Matriarchat 66-133, 850, 902. 903 MatryIinearność 68, 71, 79 Matryce do drukowania płócien 614625 Maźnica 367 Maże czumal:kie 665 Mąka, owsiana, jarcana, 'żytnia 707 Meble ludowe 365, 1215 Medycyna ludowa 656 Melodie ludowe 2fl-31 Merki rybaków 525 Meszne M Magia biała 324 - czarna 324 - Indian 1008, 1009 - IS'l1egów 983 Magiera,cza;Pka 649 Maglownie 630 Magnetyt, wróżbiarstwo Majbaum 263 654 odzież 51 Malowanki 1200-1218 Mala, brona turkmeńska 850 Małżeństwo grupowe 71, 76, 80. 107 - parzyste 71, 72. 76, 8J) Maliki, 585 Metoda b<ldań starożytności skich 242-256 - etnogecgraficzna 251 historyczna 816 - hi'storyczno-geograficzna historyczno-porównawcza 64, 84 geograficzn a 809-823 - słowiaI1~ 816--823 46.47. indukcji i dedukcji 39 kartograficzna 813-823 konkretno-history:zna 255 Le Playa 18 materializmu dialektycznego storycznego 832 i h;· �._ .. ~-_..--------------_._--- - - 1433 1432 Metoda _ _ _ _ odwrotna, retrogresywna 242-256 porównawcza 251 pracy nad monografią 16-19 progresywna 250. 820 retrogresywna 242-256, 820, 130. 1031 _ wróżbiarstwa 257, 339 _ 7Jbierania melodii ludowych 28-31 Metodologia badań etnogenetycznych 38--64 _ badań etnograficznych 881 Metody opracowywania strojóv.; 798806 Mendel, miara 349 Miary pola 611, 612 Miecz we wróżbiarstwie 260 Mielenie na kamieniach 709 Mielcuchy, 'browary ·3'53,405, 400 Miesw:ania Dagestanu 861 - ludów ZSRR 870 _ kołchozów obw. mosikiew. B,67 Mięso zbójnickie 7i5 Migralcje 55 _ ludów Indonezji 996 _ pasterskie na podhalu 704-727 Miód519 Mity 60 Mlecz, Taraxacum Officinale, !potrawa .głodowa 724 Mleczniki 399 Mleczno, mleczywo 397 Mleko na Podhalu 711 Młocka 350, 64'9 Młot na czwarownke, malleus maleficarum 271-273 Młyn na Dobrussku 91B _ koński, Rossmiihle '592. 602 - korzeczny ·593 _ na trzeciej mierze 5,B5,5B9 _ pływający na Warcie 414 Młyn słodowy 414 - szklany 416 - wietrzny 649 _ wodny 415, 592-598 609 Młynarstwo na Kujawach 5B3-610 Młynek do oczyszczania zboża 3'51,35! Młynica 598 Młynki kieratowe 414 - końskie 414 - do produkcji oleju 602 Młynne, podatek 5B6 Młynów podział: czynszowe, dzierżawne,na miarach. parobczańskie 585 Młyny 341-43B, 5B3-610 Modlitewnik królewicza Aleksandr", 25B Władysława 2:57-339 Modrodruki 613 Modrzyńce, zapaski modre 614 Monografia Bujaka 18-20 _ etnograficzna B93 _ tańców ludowych 29 - wsi 16-25 Moskal, placki owsiane 707, 708 Motyki 348 Motywy zdobnicze 617-625 Muchdu, bóstwo opiekuńcze Ewen- ków 853 Muterrecht 85 Muzea radzieckie B65. B66 -- regionalne 8 lVIuzeoznawstwo radzieckie 1133 Muzyka dawna 28 góralska 29-31 - ludowa 29, 30 _. na Hanej 919 _ podhalańska 30-32 - polska 27 Myślenie magiczne 981 Myślistwo 49, 70, 72 1106-- N )labiał 707 pomocnik płócienników 62B, 629 Nalepa, ognisko otwarte w izbie 701, 702 Naleśniki 710 Namioty przeważne 138 Napoje alkoholowe 717 Narody arktyczne 838 Narok 22 Narty 49 - na Rusi B'89 Narzędzia kolne 1174 1175 - kowalskie 358 ' - do orki 746-754 _. do pracy 1172 - rolnicze 342-::-438 - rylcowe do orki 754 Nauki etno.grafic.ZiIle 247 Nawsisko, nawsie 439-498 Nawój u krosien 667, 67;2 Nazwa{y) folwarków 422 - Neurów 137 - miejscowe jako żródła do historii osadnictwa 20 -' pił 565,56'6 - Ukrainiec 1023. 10.24 - ryb 20B Nekromancja 271, 273, 283 Nemesia meridionalis, :pająlki 745 Neurów etymologia 137, 138 Nicielnice 670, 680-68,6 Niedotykalni, kasta indyjska 868 Niedźwiadek morski 656 Noc umarłych 35 Nagończy, o Obnażanie 661 Obory koliste, kwadratowe - w kształcie litery L 389 Obory w trianguł 389 Obróbka drewna 557 - włókna 360 - żelaza w Afryce 994 Obrusy, chlebowniki 615 Odnalezie . rzeczy skradzionych 283 . me Obrzędy pogrzebowe kirgiskie 65,8 - słowJańskie 35 Obyczaje dzikich 77 - scyty}skie 138 Odkładnica 7,51 Odzież ludowa albańska 941, 953 - kirgiska 6·58 - ludowa 642, 662, 803-805 - Udmurtów 908-912 -zaehodnio-słowiańska 1046-1048 oe~:hyt!a smaragdina, mrówki 741Ognisko otwarte 699-702 Okólniki, podwórza 437 Okkopim . us, b'ostwo prusko-litewskIe B Okolnica 450 Okra'sa na !Podhalu 716 Okręime 6,54 Olej lniany 707, 716 Olejarnie 716 Olędry, c~ady 4'52 Omacz, 'Socha turkmeńska B48 Opętany 655 Organizacja dualna 41, 71 - fratrialna 71 - plemienna 42 Orka 649, 750, 1172 OrientaUzacja kultury grecko-rzymskiej 261 Ornament geometryczny 617 -- hornacki922 - karelski 899 - roślinny 617 Orły poławiateze, Abu kullab 741 Orzesw: i limby 146 Osadnictwo 7. 15 �143a 1434 Feriodyzacja Osadnictwo górnej Orawy 626 _. Małopolski 7. 20-24 _ na Nawsiu 490 _ podhala 445. 704 _ wiejskie 439-498 _ wołoskie 467 _ Wietługi (Zawołże) 866 Osady jednodworcze 446 _. na prawie niemieckim, polskim. ruskim, wolos,kim 24 _ wołoskie 626 Osełki do ostrzenia 350 Oset, Cirsill1J1 oLerace11m, potrawa _ głodowa 723 Oskard 596, 602, 609 Ości na ryby 361-990-992 Oszczypki 708-713 Owalnice 453 Owce 360 Owczarnie 379, 392 Owies 705, 707 Ozd, ozdnica, oznica, ozdownie 405-- 412 p Falenie 515 Palonka ogni, telekomunikacja podhalańska, 511-- gorzałka 720 Pa,piErnie 416 Pająk morski, ilustra,~ja 657 Pamiętniki historyczne 61 Państwo Zywieckie 5·5'8 Paproki, przezwisko kowali 754 Papyrus demotyczny 264 Pasternak 704 Pasterstwo 74, 892 patry ja, patryla 512-517 Patriarchat 70-85,112,115,129,904. 721 P€Czys.zcze (j. ros.) 852, 853 Periodyzacja Periodyzacja 66-133 archeolog. 985 historii pierwotnej 920 etnogr. radziecldej kultury lud. i rosyjskiej 869 Perlik, młot 603, 609 Piec 425, 431. 699-702 _ chlebowy w komOI'ze 363, 423 _ garncarski 844 - do lnu 417 , _ do wypalania ,cegły 417. 418 Pieczywo B. N. 719 Piekamie 430 Pieśń (pieśni) ludowa 28-31 _ butg. żniwiarzy 884 -- czeskie 922 _ Ewenków 859, 860 - radzieckie 876 _ rosyjskie 87'5, 876 _ ukraińskie 875, 876 _ ze Wzgórz Naga 983 Filarstwo 5'64 PHa, piela 559, 582 Fisane ludowi 25 Piskvonc, Pfingstschwanz, zwyczaj wiosenny 918 Pisownia utworów ludowych 755, 756 Piwo 3'50, 707, 717 Piwowarnice. browar 407 Piwni·ce 397 Pitanglls sllLphuratus, bentevi, ptak, 739 Placek góralski 708. 709, 719 PLatenice O, słow.) 627 Plecionkarstwo 679. 682, 683, 1173 Plemię, plemiona. por. indeks etnogeografi-ez:ny 42-46. 71. 75. 243 _ Patrin, Pączki czechosl. 90:i ugrskie 55 wschodniosl-owial1skie 48 Placienicy635-638 Płachta 1055. 1058 Płóciennicy orawSCY. 626-634 Płótna wyrób 360 Płozy 345 Pług 344-438 Plugi bez kół, drewniane 345, 751 - kowalskie 751 - pruskie 571 Plużyce 344-438. 746 Pochodzenie Germanów 61 - rodziny 43, 68, '72 - Słowian 57, 61 Pochówki, podwyżkowe 978 Podania ,60 Podbielina, TussiLago, potrawa głodowa 724 Podział rodowy 40, 41 Podoski, metalowe obręcze 594 Poezja ludowa 877 Poezji ludowej zapis 755-766 Pogosty O, ros.) postoje 854 Pokrzywa, potrawa głodowa 724 Polaniarze na Podhalu 70'5 Poliandria 79 Polowanie pastuchów bałkańskich 73,6 (gw. góral.) 718 Pomieszczenia dla inwentarza żywego (chlewy, dojniki, obory, owczarnie, s'tajnie, wołownie) 38'5-3>98 Pomoc wzajemna 999-1004, 1096- Polednina 1104 Popularyzacja etnografi.i U53 Porozum,iewanie się na odległość, telekomunikacja 511-517 Porywanie żon 142 Posowy, pułapy 376. 422, 42'5 Posty na Podhalu 718, 719 P o t l' a w y g ł o d o we, por. ALchemitLa, hodryk, majki, (mlecz) koniczyna, lebioda, szczaw, ognicha, Raphanus Raphanistrum, szypułki, zajęcza kapusta, moskal, perz, scyrbak, trawa, TussiLago, Taraxacumi Of., warmuz, ziomber Potrawy kwaśne 710 Powinności chłopów 22, 344-438 Pożyczki pragel'mańskie 191 Fcżyczki ~raruskie 192 Pożywienie Podhala 703-727 - głodowe 710-723 obrzędowe 721 -' roślinne 708-726 ~ świąteczne 719, no ;Półrolnicy 347 Półślednicy 3'60 Praludność Euro;y 184 Prace Instytutu Etnografii ZSRR 8n Prawa bartne 518-529 - chłopa 843 _.. czartow,kie 652 - germańskie 650 _.- macierzyste 82-92 - niemieckie 705 - oj1cowskie 85, 86 polskie 650 - rozwoju zjawisk kulturowych 55 - wołoskie 540 Problematyka etnogenetyczna 263 Promiskuityzm 76, 86, 91 Proroctwa u Czechów 917 Proso 350 Prowadnica, część tartaku 575 Przebieranie obrzędowe, w wilka 139· 142 PrzE'chow j'wanie 363, 721 Przedmioty bły3zczące, wróżbiarstwo 260 Pl'zemysł fermentacyjny XV!'I w. 41fl - ludowy 1199, 1205, 1206 - młynarski 418 - tart.aczny 555, 582 Przeobrażenia stosunków etnicznych Eurcpy 183 Przesuszanie się pien iędzy 8 Przestęp 647 Przeżytki 74 - bartne 518 - rodu macierzystego 872 Przyciesie 419. 426 li Kwakiutlów �1436 1437 Przydomki odimienne 729 _ określające cechy człowieka 730 - od nazwy domu 729 - topograficzne 730 - sytuacyjne 730 - zawodowe 729 Przysiółki 446 Przysłowia Senegalu 983 Pszczelarstwo 519. 9'21 Pszenica 155 Puciera 713 Pućwiartki, mi.ara pola 611 Puła'py z tarcic 425 pulanek. miara pola 611 Puzderek wyrób 972-974 Pyromancja 269 Pytel chłopski 598-606, 607 R Ra,bacja ,galicyj,ska 513 Raczun, rozrachunek 628 Radła, radlice 344--438, 746 Radziecika szkoła etnograficzna 843. 864 Rama tkaJCM 683, 687 Relacja Ibrachima ]bn. Jakuba 519 Rasp, instrument muzyczny typu piły 983 Rataj 344 Rącznik 13,5 Regale bartne 519, 536 Religia Mongołów 984 Relikty matria,rchatu 112 Relo, j.astrząb 736 Reny 858, 859, 991 Roboty ręczne albańskie 939-951 Rodzirna 72, 80, 92, 109 Rolnictwo 18, 22, 49, 132, 74,6-754 - w Czechach 916 Rośliny uprawne na Podhalu 705 Ród i plemię 41-46. 69-90, 850, 869 Rózga zielona 650 Różdżka czarnodziejska 283 Ruch ludo"wy 11, 15, 26 Ruchy chłopskie 1038-1044 Rudowłosi 146, 147 Rzeka brzozowa, Coiva 195 Ryby 647, 716 Rybołówstwo 70, 72, 361, 716, 990 Rytuał inicjacji 987 Rzemiosła ludowe czeskie 919 Rzepa, gryzula, ziemniaki 709, 713 Rzepak 350 Rzeżba w kOŚci 842, 877, 912-914 Rzeżalnie, sieczkarnie 402 Rzędówka 542 s Sadło niedżwiedzie 716 Salamandra 648 Sanie 369 Sqdki do gorzałki 366 Sądy dawne 650 - owczarskie 538-554 - wiejskie 538 Sąsieki 384 Scyrbak, Cirsium Rivulare, potrawa głodowa 723 Semiki 399 Sery 362 - syr na Podhalu 712 Siabry, sebra (j. ros.) 852, 853 Siara 719 Side O. irland.), wieszczki 300 Sieczkarnie 402 Siedziba Nemów 13oł-152 Siemię 'lniane 3'51 Sień 421, 425 Sierdzeń u wozu 369 Siermięga, kaftan 649 Sierpy 349 Skansen 826 Skarbce na przyc:esiach 429, 430 Sklep. piwnica 397 Skolopendra morska 256 (gwara góralska), słonina 715 Skrzypce, część warsztatu tkackiego 672 Skrzyżowanie języków 41 Słodownia 405 Słopiec, cłapiec 664 Słowian autochtonizm 141 - dzieje 134-152 - folkIor 871 Słowiańsikie nazwy miej&COWOśCi 22 - starożytności 242-256 Słowniczek Togo 974 Smok, p. drac, 648 Smugi, rodz. gleby 750 Sobótka 666 Socha 22, 344--438 - częŚl~i 746-750 - dwupolicowa '151 - .litewska 751 - podlaska 751 - żelazna 746-754 Socha i ślemię 701 Socharz 573 Solenie potraw 710 Skrzep Solki 399 odzież 51 Spichrz, spichlerz, szpicherek, szpkh, spkhrzyk, Slpichlerzyk 372-3'74 Spi:clllerz na scendarach 373 Spiżarnia 373 Spław drewna 5'58 Spodnie płócienne 649 Społeczeństwa łowieckie 125 - zbieracze 125 Sprawa chłopska 11 Sprzęt zbóż 349 Sprzęty 342-438 - domowe 966, 967 - kuchenne 365 Sprzężaj 368-371 Spuszczadnica dla cieląt 402 Stajnia z chrustu 390, 438 Sowiki, Stacitw 693 Zie!. Świąt;{j 566 Stado pierwotne 40 41, 68. 71 Stad;um macierzyste 97 - ojcowskie 97 Staje (l50 m) 612 Statki browarnicze 352 - folwarkowe 364 - gOEpodarcze 352 -- kowalskie 359 - kuchenne 362 -- ogrodni:2ze 348 - phvne 407 - szycnkowne 366 - zbożowe 3,52 Statystyka młynów wodnych 587 Stępa 364, 415, 592 Stodoły 349-438 Stosunki płciowe 41 - rodowe u Chakasów 907 - społeczno-produkcyjne 73, 340-438 Strawa 349 Strój ludowy 23, 639-646, 649, 662, 1053-1056, 1165, 1166, 1176, 1177, 1202 Strój, stroje ludowe zach.-słowiańskie IN6-105S - dolno.śląSJki 639, 798 - dzierżalc'ki, górali szczawnicki'ch, krzczonowski, kujawski, łowicki, spiski 798 - szarn'otułski 7S8, 1058-1066 - wielkopol·skie 10-64 St,refy gosp.~kulturowe 49 Studnie 403, 986 Stypa 8 SukJnia chłopska 640, 645 Suszenie grzybów 716 Sworznie, część tartaku 575 Syderyt, wróżbiarstwo 262-264 Sygnalizacja świetlna 511-517 Sypanie 352, 371, 375 Stado, \V �1438 1439 Syntez.a Niederlego 184 - polska slawistyczna i antropoIog:;:zna 184 - uralistyczna 186 SY7'zynka (gwara gór.al.), płótno do dzieży 711 System dwuklasowy 984 - pańszczyżniany 1026-1029 Systematyka narzędzi rybołówczych 990-992 Systematyzacja polskich melodii ludowych 28 Szabatnik 425 Szamanizm 892 Sz;czepów bałtyckich genealogia 211 Szeregówka wieś 446 SzkLanki, huty szkła 729 Szkoła bujakawska 24 -ewolucyjno-psychiczna 249 - historyczna 250-256 - kulturowo-historyczna 68, 101 - wiedeńska 254 Szkudly 371 Szmaciaki mazurskie 1200 Szopy 373, 401 SZo7'~, suknia 645 Sztuczne nawadnianie 51 Sztuka ludowa 1079-1094, 1198-1216 dla mas, Massenkunst 660 _. drukowania płótna 613-625 _. na Horacku 917 - podhalańska 1204 .- slowacka 866 - śląska 12Q6 Szufel brandenburski 352 Szubienica 649 Szyszki 145 Szyszkojady 135 Ściana, stena 138 Środk i transportowe 368 Środowisko geograficzne 47, 49. 460 Świerk 135, 145 Święto pasterskie 917 T Tabele osiadłości (źródła) 527 Tańce czeskie 918 - góralskie 32 Targi na płótno 631 Tartaki 352, 415. 555-582 Tatarka 348 Taźbierek, gorsze piwo 717 Technika orki 750-754 Technika uprawy roli 21 Thesaurinella, poszukiw.anie karbów 283 Telekomunikacja 511-517 Telenget, lud węży 141 Teoria celto-słowiańska 184 - gramatycznych rodzajów 156-158 - koloni.alna 21 - kręgów kllJ1turowych 50 - lVLarra 37, 46. 47 - matrial1:hatu 66-133 - :patriarchatu 78-94 - pochodz€IDia religii 932, 933 - teoria runiczna 531-533 - sakralnego pochodzenia władzy 68, 76 Teza fińskiej praludności 185 - samojedzkiej praludności 186 Tezy leninow.skie 849 - lVIorgana 90 Tk.actwo 677-698, 1049, 1173, 1213 Totemizm 71, 79. 104 Toponomastyka 248 Tłuczenie ziarna 709, 716 Tragi do noszenia piwa 355. Transport płótna 627-633, 655, 858 Transport komunikacja p. arba, bajdary (łodzJie), budwozy, czółna, jarzemka, 'kajaki, komunikacja wodna, łodzie, maże, namioty przewożne, narty, patryja. reny. san;e, spław, sprzężaj, sygnalizacja, środkl transportowe. u,~rząż, konia, rena, telekomunika_ cJa, tragi, transport płótna, wielbłądy, wozy, zaprząg rena. Typy kultur 49-51 osiedli 20, 854 - stroju 789 - tkactwa 682 Węże 137, 138 Wiadra z drzewa 363 Wiatraki 412, 583-610 - ,holenderskie 606, 607 - do tarcia tabaki 602 Widły 348-350 W£ece wielkopolskie 14 Wiecerza, (,gw. góral.) 718 U Wielbłądy 973 Wielka. trójka, (Bachofen MI: LenUb.iory chłopskie, 6'39--646, 959 nan Morgan) 91 UCIeczka Neu'l'Ów 139 Wielk.anoc w Łowickiem 35 Udoje, grudy, bundz, brusy, .ser 712 Wielodrożnice 451, 452 Uhlarze 706 Wieniec dożynkowy 654 Układ gruntów w średniowieczu 445 Wiertel, (leszczyński, Iwowiecki. Ule 362, 527, 528 międzyrzecki) 348, 352 . Ulicówki 447-450 Wieś, (wsi) kołchoźnicze ZSRR 857 Uprawa lnu na Podhalu 666 - łanów leśnych 4'87 - motykowa 56 - olęderskie 446 - 'Sprzężajna 73 - małopolskie 17--22, 488 Uprząż ikonia, rena 47-49 370 Wieśnia1cy za Piastów 15 21 Ustrój ,gruntowy 445 ' Więcierze 3'61 ' '-- 'niewolniczy 44, 45 Wić grządzielna 344. 438 - plemienny 45 Wigilia na Podhalu 719 -- Podhala 75 Wigwam 844 - radowy 119 Wilki 138-142 Wilkierze540 v WHkołactwo' 138-142 Visapy, wyohrażenia ryb w KaukaWinnice w browarach 407 zie 842 Włodarz 434 Woda we wróżbaICh 250 W Wół trzyrożny 660 Wołownie 3'91 Warsztat tkacki 667--676 Woły 347, 649 Wqgroda 462-466 Wolynka, dudy 843 Wendeta 842 Wóz bosy 368 Wertep, ,teatr kukiełkowy 842 - dwukonny 22 Węborki wielkopolskie 363 404 - jednokonny z duhą 22 Wędrówki lUdów 15, 43 ' Wozu części 3'69 - drelicharzy andrychowskich 633' Wozownie 400 634 Wrażda 8 - płócienników orawskich 633, 634 Wrota 435 Węgieł 263, 426 - z tarcic na biegunach 384 91 �i 1440 Wróżenie 2'62, 843 Wróżba z ognia 269 - z ołowiu 283 - z patyczków i kostek 262 - z paznokci 280 -- z ptaków 262 - ze szkła 289 Wróżbiarstwo 2,57-339 Wspólnota etniczna 45 - .gminna 24 - językowa 42, 192 - pierwotna 43, 44, 49 - rodowa 44, 66, 883 - ugrska 55 - ugrofińska 188 Wycinanki 35, 1199, 1201, 1203, 1207 Wydry 144, 145 Wykladnia snów 283 Wypiekanie chleba 969 Wyposażenie .gOS!PodarS'twa367 Wyrocznie helleńskie 262 Wyrób piwa 717 - sera 712 Zasięg limby 145 - sochy żelaznej 753 - tkaJ2twa 691 Zbieractwo 70 Zbieranie melodii ludowych 29-32 Zbiory etnograficzne 1180 Zboże 135 ZJbożojady 135 Zbójnicy podhalańscy 715 Zespoły rodowe 41, 42,62 Zdobiny 806 Zgaszenie świecy, wróżba 285 Ziemie żytnio-olszowe 750 Ziemianki 49 Ziemniaki 707, 709 Z'I1CIlezienierzeczy zgubionej, abseon" d.H!! invenire •• 1441 Zwyczaje pogrzebowe 978 - spadkowe 25 - tybetańskie 89 - żniwiarskie 654 Ruanda 977, '. . . opts woskowoJa, ffia'lowania 843 Żniwa 349 283 Znamiona ~bartne518-537 Znaki własnościowe 526 Znaki bartnicze, herbowe, pasterskie, rybackie 531 Ziarna oczyszczanie 1173 Ziomber, dziomber, poziewnik, Galeopsis, potrawa głodowa 724 x Z'ręby chałup 433-435 Xiphomantia 260 - na przyic.iesiach 433 ~ lepian~i 433 Z - w slupy i regle ~3 Zr<nnicowanie j. indoeuropejskich zabawy i g.ry828 187 Zagadnienia agrarne 83!7 - j. ugrofińskkh 183, 186 - Neurów 183, 221 Zwarnica, zenty.ca 713 zagon (I 5 morgi) 612 Związek(i) języka z kulturą 153 Zagrodnicy 70'5 męskie 897 za·klęcia Czeremisów 985 Zwiqzowiny, zwycz. weselny 708 Zapaski 1202 Zwierciadło czarodziejskie 260, 652 Zapożyczenia bałtyjskie 190 - saskie 1114-1119 - ugrofińskie 183 - Twardowskiego 652 Zaprząg rena 417-51 Zasady zapisu utworów ludowych 755 - weneckie 266 Zwyczaje B. N. 917 765 - doroczne i rodzinne 35 Zasięg j. bałtyjskich 215 - kantonu la Grave 968-971 - krosien 667-698 91* morskiego ' med. Zur, zur 707 Zuraw na 'sl'erd . 'zemu . u studni 403 Zyclorysy chłopów 11 Zyntyca 713 . Zyto 705 żarna 1104, 1Hl5 Zelazo 438 Żiw Zółć niedźwiadka 656 (j. ros.) technika Z Źródła ~tnograficzne '61, 242-256 - greckIe i łacińskie 134---:152' �1443 INDEKS CZĘśCI ETNOGEOGRAFICZNY ŚWIATA, KRAJE, Afryka Afryka 155, 841 Afrykaśroc!Jkowa '50 Afryka połud. zach. 45 Afryka płn. 973-97,6 Afryka płn.-wsch. 986 Afryka zachodnia i Centralna Alger 840 A>santi (Sudan) 841 Ba.ntu 841 Batuto :(Bantu) 841 Banin, państwo w Akyce PAŃSTWA Guaiana 845 Gvatemala 845 Kalifornia Kolumbia 108 165 Braz. Zach. 842 Gambia AfT. 845 zat. Meksykańska 160 Ziemia Bafina 159 1005- Indonezja 45 Karoliny 990 A Z 1001, 1002 984 j a Abchasskaja A. S. S. ROo 838 Adygejskaja A. O. 839 Adżarskaja A. S. S. R. 839 Jakucka 844 A. S. R. R. 861 Kama 145 Kaukaz 857, 858 Kazachstan 840 Kraj Zakaukaski 836 Krasnojarsk 140 Mohendjo-Daro Oka 145 862 48 Sriedmiorzecze 50 Syberia 48, 51, 62, 840 Syberia zach. 55 Sybir, Syberia 59, 853, 864, 860 (Szi-Czi) Sym-Cjanja 61 Syr-Daria 877 Syrtia 60 Tybet 79. 990, 878 Uralo-Sybil' 55 Ural 145, 146, 147, 148 Vietnam 55, 845 Woroneż 671 rejon 48 Europa Aesti 183, 185, 191, 225 Amphipalis (Bałk.) 737 Albania 83'6, 840, 943-955 Anglia 297, 671 Atelkur 203 48 Obłast Peczora 145 Perm 145 Pogórze Ałtajo-Sajańskie Zabajkalu Dagestan 61, 839 Morze Dan!kara 853 Indie 44,686 Indie Zachodnie IndOIchiny 55 Indonezja 686 loran 44 Marbial, płd. Haiti Malanezja 50, 991 Nowa Gwinea Ceylon 14 Chiny 44, 686, 982 Chiny zach. 50 Chorezm 890 Czukotka 48 Górno-ałtajska Haiti 845 Hawai:ka 60 Ameryka Babilonia, Babylonia 260, 843 Baszkirska A. S. R. R. 842 Bachły ('Indie Śr.) 843 Bichari 642 Binne 842 Bosforskie państwo 843 Buchara 843 Eurazja N. Gwinea 985, 998 339 Chihuahua (prow. Meks.) 165 Columbia 162 Australia 102, 83'8. 871 Australia plin. 990 Australczycy 79 Filipiny 980 Sudan 839, 974, 975, 999 Brazylia 843, 980 i Melanezja Borneo 842 KOIJlgoBelg. 976 Kraj Basków 841 Alaska 79, 840 Ameryka 104, 840 Ameryka !połud.50. 003-967, 1010 Ameryka półn. 49, 153-182 Argentyna 840 Arizona 165 162 jez. Titicaca 1010 VeIllezuela 844 Australia Egipt 263, 685 Madagaskar Afganistan 841 Alma-Atinskaja Oblast 840 Amurskaja Obł. 840 Armiańskaja SRR 835, 836 Azel.'bajdżańska SRR 835, 836, 839 Azja 839, 838 Azja płd. wsch. 55 Azja płn. i śr. 49, 980 Azja środkowa 51, 62 846 Baczka k. Subotni '633 Bałtyk 29, 32 Banat63;; Bełorusskaja SSR 836 Biała Chrobacja 244 Białoruska SRR 842 Bialoruś 1070--1071 Biskupin 842 Borscewo wieś n. Donem 843 Budapeszt 63·5 Bułgaria 836, 842 Chorwacja 633 Chrobacj" 21, 242-256 Donia 67 Delfinat 970-973 Estonia 191, 192. 193 Europa 15 �1444 Europa śr. 184 Europa pn-wsch. 59 Europa wsch. 183, 189 la Fe,rte sous Jouarre 604 Finlandia 190. 191. 194 Francja 293 Gjevgjelija Bałkany 736. 737 Goteborg 824, 826. 831 Gran Chaco 846 Grecja 78, 135, 684, 685. 838 Grenl.andia 847 Ham!burg 671 Hango 200 Harkabuz 626 Helsingfofs 200 Hornacko 924 HucinSiko CSR 923 Imperium Romanum 56, 44 Inflanty 14'2, 194 Ingerrnanl.andia 194 Islandia 668 1str 143 Kaukaz 51, 151 Kijowszczyzna 144 Kokenhu'sen 196 KoJ:dynga, Goldinges 198 Kraje nadbałtyckie 51 Kurlandia 194, 1'97. 198 Letgale 196 Libawa 197 Lipsk 2,0 Litwa 142 Lund, Szwecja 824, 827 Luptów, Sp~sz, Orawa 636 Lwów 30. 31, 32, 27, 12. 18. 21. 22, 24 Łotysze 193, 197 Łużyce 1048-1051 1445 Szwajcaria 209 Szwecja 824--831 Majotis (M. Azow.) 144 Mitawa 197 iVIoskwa 67. 188. 189, 198 Toropiec 198 Tracja 737 Treblinka 753 Turcja 878 Twer 189 Neuryda 141 Niemy 270 Nizina Zadunajska 633 Norwegia 194, 668, 671 Nowog.ród W-ki 190. 196. 203. 206. 208 Norymberga 271, 275 Ukraińska SRR 835 Ukraina 137.. 138, 200 Upsala 824. 82.6, 831 Obszar Nadamurski Orania63'8 Villafranca 648 51 Państwo Bizant. 140 Pepenie pow. SzawIe 700 Petersburg 1'94 Podni'eprze 137 Podole 149 Polesie 34, 139, 143, 144, 219 Polska '(p. str. 1445) 15, 21, 22, 23,139 Portugalczycy 56 Prusy 142 Psków 198 Rosja środkowa p. ZSRR. 189 Rumunia 633 Ryga 183 Rzym 684, 685 Saragossa 256 Scytia 141, 143, 135, 136, 148, 150. 1'51 Selencia 197 Siedmiogród 143, 203, 633 Skandynawia 48, 204, 211. 1136-1166 SIanica G. O. 628, 629, 630, 632 Slavonia 633 Słowacja 514, 626--634, 1048-1050 Słowiańszczyzna 247, 678 Spisz 633 Strażnicko 924 Sudety 484 Szlezwik 671 Sztokholm 824---831 deI Panades, Katalonia Westrup w Wes.tfalii 667, ,670 Węgry 626, 627, 633, 836 Wielka Chrobacja 244 Włochy 20 Wołyń 144, 149, 665 Wyler, wieś Szwaje. 648 • zemga'le 196 ZSRR 45, 51, 833-849. 1l09-11:ł5 Zubrohlawa 628, 632 Zelazny Ujazd CSR 462 Zmudź 13,9. 197, 656 Polska Andry:hów 627, 629, 634 Babki 345 Bal2z'ków k. Bochni 12 Bańsko 636 Bębynek W. 478 Bęczyn pI'zedm. w Urzędowie 611, 612 Biadoliny Szlacheck,ie 449 Biała wieś, :pow. Płock548 Biała P. Prud:nik 614, 615 Biecz 8, 15, 22 Bielczarowo, Sądeckie 467 Bielowa Pilzn. 474 Biskupice 362 Biskupin pow. Zuin 667, 668, 669 Bobrów 628. 629, 632 Bochnia 10, 12, 700. 706 Bogusza, Sądeckie 467 Bronisław k. Strzelna 588 Brwilno pow. Płock 550. 548. 549 Brzesko 16 Brzezie 345 Brzozowski klucz 342 Budrów pow. Wadowice 701 Buk Wkpl. 342-438 Bukowina 626, 703-727 Bydgoszcz 5'52-554 Bystra 5'66 Bystre Stare 632 Bystrowi:ce Paeworskie 469 Chełpowo pow. Płock 549 Chochołów 63'5-638, 703-727 Chorzów 616, 617 Chrobrze 5'64 Chrośnica, ZbąS'zyń 541, 542, 543' Chrosno k. Kruszwicy 592. 599. 603. 605, 608 Chrza:nowski pow. 20 Chumiętki 364 Chyźna 632 Ciążeń Wkpl. 342-438 Ciche 703-727 Cieszyn 614. 619-625 Czamy Dunajec 627. 703-727 Czech-nica obok Wrocławia 449 Czerwieniec 561 Czewujewo wieś w Wklp. 539 Czukiew, Czysz·ki 488 Dawidek W. 462, 479 Dąbrowa T.arn. 700 Dąbrowice woj. Lubelskie Dąbska 349 Dobieżyn 344 Dolsk Wklp. 324-438 Dołżyca Sanockie 467 Domaniewo 344 Dzianisz Podh. 632 474 �1446 1447 Dziedzice 364. 3a2 Dus:zmiki 344 Dzwonina Pilzn. 474 ł'aściszowa n, DWlajcem 702 Gać 488 Gdańsk 517, 678 Gi€l:z 669 Glinik pow. Jasło 467, 472 Główno 345, 416 Głusz)"na 344 Gniezno 699 Gorcze wieś 35 Goszczewo pow. Nieszawa 550 Góry przedm. Urzędowa 611 Grabiny 753 Grębków 420 Grodzisko pow. Łańcut 512, 513, 516 Grodzisk Dolny 485, 492 Grodzisk G. 495 Grodzisko miasteczko 493 Gubałówka 704 Gwizdary gm. Łochów 7,52, 7'53 . Hamry 633 Handzlówka, Husów 488 nża518-529 Inowrocław pow. 584 .Jabłonka 631, 632 Jabłonków Bes. 441, 614-625 Jaczew 7·53, 754 Jankowice pow. Olaw&ki 669 Jedlnia 519 J eleśnia pow, Zywiec 560-582 J emielno 384 Kalisz 669 Kamień !Pom. 517 Kaszów wieś krak. 473 Kąty 364 Kieleckie 31, 701 Kiełczew 753 Klin 632, 633 Kobielów Z. 562 Kobierniki pow. Płock 548 Kobyle pow, jasielski 467 Kokoszczyn 349 Kolczyno płockie 549 Kombornia 25, 487 Kambarska Wola 474 Komorni:ki 347. 419 Komorowo pow. Szamot. 668. 669 Konojad 344, 345, 385 Koprzywnica 4B7 Kosina 488 Kossowo 349 Koszanowo 344 Kotawo 382 Kotunia 398 Koziegłowy 349 Kozłów Biskupi 354 Koźle S. 614, 615 Kraków 7, B, 12, 14, 16, 17, 18, 21, 20, 22, '27, 637 Krauszów Podhale 448 Krerów 347 Krobia Wkpl. 342-438 Krościenko Wyżne 515 Kruszwica 591 Kukały 399 Kulkowo Podlaskie 753 Kuźnice 706 Laskowo 345 Leszno Wklp. 459 642 Leśnica pow. Lubliniec 669 Leśnica pow. Strzelce opolskie 614. 615. 616 Leśnagóra 420 Leżajskie Starostwo 519 Limanowa 7, 17, 20 Lipki 753, 754 Lipnica 628. 630, 631. 632 Lisice 398 Lubcza pow. pil:zneński 472 • Łapczyce k. Bochni 12 Łaskarzew 344 Łętownia 515 Łojewo pow. lnowI'. 589 Łojki 753 Łowień 350 Łowicz 8, 23. 34 ,. Maniowy 706 Ma.rll:owa 488 Maruszyna Ma.szkienice pow. brzeski 7, 8. IB. 17, 19, 22 Mikuszewskie przedm. 611 Milówk.a 5,60 Minikawo k. Poznania 348 Młodojewo Wkpl. 342-438 Mły;nkowo 3·63 Mogi1eński pow. 584 Morzyczyn 753 Mrozowa Wola 7'53 Mrowino 345 Namiestów 626 630, 632 Nawsie wieś 440. 441. 483 Niedźwiedź 445 Nowosielce pow. Przeworsk 513 Nowy Targ 63;5-63'8, 706-727 Odęte Podh. 752, 753 Okonin pow. ropczycki 12, 47'8 OI.brachtowice pow. wrocl. 6'69 Opole 614, '670, 678, 699 Orawa G 626-634, 703-727 Orawka G, O, 628, 632 Osada 632 Ostrów Szl. k. Bochni 70, 702 Ostrów Tumski 348 Oświęcim 563 Pabianice 1037,' 1040 Pantalowice 469 Fcim k. Myślenie 700, 702, 475 Perla 449 Pietrzykowie 560 Pj~czkowo 349 Filczyn 360 Pilsko 630 Płatkownica, Podlasie 752. 753 Ploc:k 547, 549, 550 Plóciennikówka rola 631 Podrzewie 347, 420 Podwierzbie 34!6 Podwilk, G, O. 626 Pogwizdów k. Bochni 12 Polanowice pow. Gubin 669 Ponikiew 563 Porąbka pow. Zywiec5'57 Poznań 27, 29. 31, 342-438, 667. 66V Prawda 344 Prostyń pow. Węgrów 747. 748, 752. 7'53. 754 Przeginia pow. Olkusz 701, 702 Przybl'oda 345 Pszczew 342-438 Ptaiszkowa 474 Fuńców, Cieszyńskie 480 Racibórz 614, 615, 616, 617 Radom 519, 520 Radziechowy 560 Rankowskie przedm. Urzędowa 611 R'ltoszyn 612 Rawa 34'2-438 Relowa pow. Brzesko 702 Rybniki pow. Brzeski ŚląSk 669 Sadoleś,5adowne 752. 753 Samarzewo 416 Sandomierz 520. 654 S,mtok 699 Seredzice Bliższe, wieś 527 Sękowo 347 Siemianowice 614, 616-625 Silna 350 �1448 Slotowa star. pilzn. 474 Sarna 626 Skandle pow. Busko 701 Skalne Podhale 703-727 Skarboszewo 345 'Sobienie 346, 3'50 Scchaczew 342-438 Sójkówek 753 Sokołów 753 Sokółka 753 Solec 368 Sosnowiec pow. Srem 669 Stara wieś 448 Na Starym, huta 729 StelPanów 632, 633 Stoczek 752. 753 Stoki 3.50 Stołuń 3162 Strz€lgocice st. pilzn. 474 Strze1iński pow. 584 Strzelno 602 Sucha 47:5 Szaflary 7·06 Szamotuły 1058-1060 Szarlej Sląsk 66'9 SZJczawnica Wy.na, Niżna 728-735 SzczeCin 605 Szczonowa pow. Jarocin 669 Szczytniki k Krakowa 468 Szumecza 4'53 SCinawa, pow. Wołów 6. 24 Slesin 348 . Smiłowska Rzeka wieś SI. Cieszyński 480 Swider 415 Tarnów 8, 344 Tamowo 345 Toruń 26,512, 513 Trzebiechów 350 Trześniowa 473 Tuczępy Małop. 702 1449 Ujsoły 567 Umienmo pow. Płock 548 Urzędów 611-612 Uście 626, 632-633 UstrzY'ki Dolne 514 Wadowice 5,63 Wawreczko W. 632, 633 Węd rY'!1 ia, Beskid 480 Węgierska GÓl'ka 560, 565 Węgrów Podlaski 652, 746-754 Wielgie-Topór, Podhale 752. 753 Wiełki Sławsk58'5 Wierzbocice 364. 418 Wilczyna 36'6 Winnagóra 342-438 Witowo 347 Wolin Pam. 517 Wólka Łaskarzewska 357 Wólka Pozn. 411 Wrodszew 379. 382 Wrocław 26, 66'9 Wturek Wkpl. 462 Wyszków 753 i • Zakościetne Zbików Zmiąca Zolynia Zywiec Zywiec I I I ! \ ~ 704 Azowskie M. 203 Bałtyk 190, 191 Białe M. 208 Czudskoje Oziero 193 Ladoga 210 Michigan 164 Onega 191 Pejpus 192 Pont 151 Pskowskie 192 Wielkie Jez. 164, 165 R z e k i, o c e a n y, z a t o k i, wyspy 611 Mazow. 348 7, 17, 18. 19. 20. 440. 477 490 62'7 Stary 560 Góry Karpaty 20, 202 Kaukaz 200, 203 Kotlina Spisko-liptowska Ural 202, 203 I Zabłocie pow. Zywiec 5'58 Zajezierze 438 Zakopane 15, 30, 440. 703, 706, 707727 Zalilpie pow. Dąbrowa Tal'n. 700, 702 Ząb 702 Złaków Kościelny 34 Złotki Podl. 752, 753 Zlotniki Kujawskie 593, 597 Zubrzyca G. Podhale 703-727 Zubsuche 706 ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE I I I I Abawa 198 Amur 4'8 Boh 143, 145 Borystenes Dniepr 136, 143, 151 Bug 13,6, 13'7 Cisa 202 Dniepr 13'6, 137, 143, 144, 148, 150. 203, 207, 208 Dniestr 143, 154, 148, 150, 203 Don 145, 147, 148 Dunaj 143, 149, 202 Dźwill1a 195. 196. 197 2·08 ~ ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE ,I J r Hiwasee 169 Hypanis..,Boh 143, 148. 150 Jenisej 140, 205 Jowa 164 Kama 51, 203 Maris, Marosz 143 Missisipi 162, 164 Missuori 162 Nass 162 Niemen 184, 194 Nur 137 Odra 141 Oka 205 P;eczora. Peczora 51. 63. 203 Porotwa 217 Prypeć 136, 137 Skeens 162 Tanais-Don 144 Tenesee 169 Tyras 143, 150 Wenta 198 Wołga '5'1, 144, 145, 151, 188, 189 Ocean AtłJanty.cki 164, 166 Oceania 102 Zalew Kuroński 198 Zatoka Fińska 193, 194, 195 Zatoka Hudsona 164 Zatoka KandaIax 204 Zatoka Ryska 101 Wyspy Aleuty 840 Wyspy Andamańskie 840 Wyspy Triobrand 104 Wyspa Faroer 668 Wyspa Ozylia, Oesel 188 Wyspa Runo 191, 209 R zek i Bug, Narew Bzura 415 531 W POLSCE Dunajec 32 Noteć 593 Odra 449 San 24 �1450 1451 Soła 558 Warta 414, 531 Wisła 448, 22, 141 Wisłok 515 Gór y, d o] i n y, p u s z c z e Babia Góra 630 Beskid 514, &26, 704 Beskid Żywiecki 555-582 Góra Jarmunt 729 Marynkowe Wzgórze n. Wisłokiem 51'5 Patria,. wzgórze 51'5 Rohacze 514 Staszowa Góra 729 Tatry 29, 32 514 Dolina Nowotarska 704 Dolina Raby 626 Dolina Sanu, Wisłoka 512 Dolina Skawy 626 Dolina Soły 626 Dolina Warty, Wisły i Sanu 700 Kotlina Orawsko-nowotarska 704 Lasy Iłżeckie521 Pojezierze Ma,,;urskie 136 Pole "miastowe" 612 Puszcze karpackie 556 Puszcza Kozienioka 5'19, 520 Puszcza Kurpiowska 519, 530, 53i Puszcza Radomska 519 Puszcza Wyszkowska 530-'537 GRUPY I PODGUPY ETNICZNE s z c z e p y, p l e Aibazincy 836 A'bińcy 836 Abipony 836 Abchazowie 836, 867, 868 Adygejcy 837 Adzarcy 83'7 Agartysowie 143. 148 Agu1y 837 Ajnowie 889 Alanowie 1'51, 203 Albańczy:cy 838. 941-953 Aleuci 4'9, 79 Alidzonowie 143 Altajcy 62, 838 Anchetowie 150 Andamańczycy 838 Androfagowie 143. 148 Ąntowie 838 Amchary 838 Apacze 838 Arabowie 886. 971 Araukańczycy 838 fi i o n a, l u d y, nar ody Arowie, Arinowie 140, 141 Aryjczycy 838 Atapaskowie 839 Australczycy 42, 125, 1'26, 994 Awarowie 43, 203, 836, 903 Aymara 961-965, 1008, 1009 Arawakowie 838 Azerbajdżańcy 837 Azande 837 Aztekowie 839 Baganda 839 Bagirmi 838 Bagulaly 839 Bakairi 839 Balunda 839 Bałtyjskie szczepy 183. 839 Bałtowie 142. 183-241 Bantu, Semi-Bantu 156. 839, 982 Barongo 839 Barotse 839 Baskowie 839 T I ~ I Baszkirzy 203, 840 Becuani 84Q Beduini 840 Bengalowie 840 Berberowie 840 Besermianie 840, BOO Białoc:horwaci 840 Białokraincy 840 Białorusini 840 Birmań'Czycy 55 Biszarini 840 Bizantyjczycy 140 Bobrowianie '633 Baikin 985 Bororo 978-979 Botokudzi 841 Bretończycy 841 Brytowie 841' Budinowie 134-148 Bu~garzy 43, 202~206, 840, 884, 901 Burgundczycy 841 Buriaci 45, 49. 841, 903, 906 Burowlie 841 .Burtasy 841 Buszmeni 825, 841, 992 Chakasowie 49, 907 Chantowie 55 Chorwaci 63 Celtoligurowie 140 Celtow.ie 15, 44, 80, 94, 673 Celtoiberowie 140 Cyganie61 Czeremisi 191, 204. 985 Czerkiesi 839, 856 Czudowie 208 Czukcze 45-<60, 906 C~wasze 202, 204, 851, 890 Damarowie 844 Dieri 979 Dołganowie 907 Dragowicze. Dregowicze 63. 2oo Drewlanie 142 Dunganie 50 Emi, Elm 63 EskimoSi 59, 159, 202, 906, 907. 908 Estowie 51, 142 EStOI1J:ZYCy 185, 192-195. 209 Etruskowie 44, 54 Ewen'kowie - Tunguzi 851, 853-859. 901, 906, 907, 908 Finowie, Fenni, Finnoi, 142-148 - nadbałtyccy, 183-241 -, nadwołżańscy 189 185-196. Gagau'Zowie 843 G3jda 843 Gajduki 843 Gallowie 8'43 Gandza 843 Gaueo 843 Gebry 843 ,Gelonowie 145 Gendy 84,6 Germanie 15, 44, 189, 192, 844 Germinoni 61 Gilacy, Niwchowie 844 Goei 19'6, 844 Goldowie 844 Golędzinowie 2107 Grecy 44, 13,7,140, 246, 946 Grenlandczycy 49 Hanacy 843 Hawajezycy 843 Hellenowie 261 HisZJPanie 140 Holendrzy 844 Hunowie 43, 61, 203 Huroni 77 Ilirowie 56 �1452 Indianie 43, 962-965. 985, 986. 1004, 1008 Indogermanie 100 Ingewoni 61 Inkowie 1008 Irokezi 43, 77, 164-166, 868 Isnegowie 978 9.83 Istewani 61 Italikowie 56 Itelmeni 906 Jadźwingowie 197, 217, 22'8 J,akuci 45, 49, '56. 60. 851. 859. 907 Jazgulemcy 878 Juczi 169-182 Kabardyńcy 862 Karakałpacy 62, 848, 888, 897, 898 K,araja 9'78, 97,9 Kare.1czycy, Karełowie 187, 190, 899 Karowie, Karejczycy 80 ~cy 62, 844 Kirgizi 62 Komi 45,59, 63 KomHżemcy '51 Koreańczy1cy 906 Koriacy 49, 60, 906 Kozacy 62 Krywicze 195, 206 Ku:ba1czyńcy61, 896, 897 KumalD.dyńcy 890 Kurowie, Cori 197, 217 Kurykanie 852 Lachy 8 La'PończY'~y 183, 201 668, 986 Lamuci 906 Lepchowie 988 Litwini 51, 139, 198, 209, 213 Liwowie 51, 187-198 Lud Boikin, - Wawaek 98'5 - Bororo 978-79 - Wilkane 983 1453 Ludność Unii Poł.-Afrykańsk!ej 885 Ludy fińskie 184 - irańskie 189 - Kaukazu 1124-1127 - Khasi 981 - nadwołżańskie 1124--1127 - samojedzkie 48 - słowi.ańskie 57 - Syberii 45-49 _. tiursk:e 48 56 - tunguskie 47, 48 - ugrofiń~kie 185 - Wołgo-Kamia 48 Lykyj'czycy 78. 86 Omogoja 60 Orawiacy 629 Ormianie 840 Ostiaey 202 884, Papuasi 42 Permiacy 63, 204 Persowie 144 Pieczyngowie, Peezeniegi 140, 149, 202, 203, 851, 87'5 Pima59 Plemiona: Bamangwato 860-861 _. chamkkie 80 - Dul-Dol 852 - DżeIaIawand 878 - Hupa 165 - Huron 165 - Indian 153, 182 .- Kilen, Kimo-Kima, Kure 852 - Mohawk 1'65 - Onondaga 165 - Seneca 165 Polanie 63 Polinezyjczyey 60 Polowey 140 Połtawia!Itie 206 Protosłowianie 141 Prusowie 185, 209. 905 Łotysze 51, 142, 209, 217, 234 Madziarzy 43 Mantowie 49 Mansi 49, 5'5 Maryj.ey 866 Melanchlajnowie 143, 148. 20'4, 205 Merianie, Mehrens 188 Meszezeriacy 2'05 Mikulaszanie636 Mołdawianie 56, 867 Mongołowie 204 Man-Khmer5,5 Mordwini, Mordens 188-205 Nanajey 49 Narody ZSRR 843, 84'7 Nawaje 59 Neńey, !p. Samojedzi 51, 59, 60, 851, 907 Neurowie 134-152, 183, 207 Nerwiowie 136, 150 Nganasanowie, 906, 907 Niwehowie. p. Gilacy 49 Oestrymnijezyey Oguzy 851 140 Quiche 855 Romanie 15 Rosjanie 196 Rzymianie 43, 56, 137. 246, 262 r I SagaHbowie 146 Samojedzi, p. Neńey 47. 201-204 Sardyńczycy 56 Sartowie 60 Sauromaci 144. 148 Seytowie 138, 143-148, 189 Sefes 140 Sele. Seleni. Selenowie. 196. 217 Serbowie 139, 141, 151 Siewierzanie 63, 142 Siuxowie 159-162 Slaniczanie 633 Słowa~y 62~634 Słowianie 15, 57, 134--152. 188. 191, 196, 242-256, 1014-1019 Słowienie nowogrodzcy 195 Sojoei 205, 890 Suomi 186-188 Szczep Amue'Sha 1003 -. Ba- Yaka 987 - Bikom'994 Campa 1003 - Mailu996 - Murutow 993 - Koita 996 -. Nuer 996 Szeklerzy 203 Szorcowie 56, 851, 890 Szwedzi 209 Tadżykowie, Tadżyk i 844. 848 Tagusy 60 Tai 55 Tatarzy 5,15, 516, 890, 896, 907 Taurowie 148 Teleuci 890 Trakowie 5'6 Tntenianie 636 Tuaregowie 9'73 Tubalarzy890 Tuje 980 Tunguzi 851, 852, 907 Tupi 978, 9179 Turcy 56 TUl'kmeni 56, 62, 848 Tuwińcy 48, 56 Tybetańczycy 876 Twerycze 190-210 Udmurtowie. 908-912 Udmurci 48. 840, 898. �1454 Ugrofinowie 185 UZJbecy62, 848, 860 Uzowie 140 Wenedowie 842 Węgrzy '202, 842 Wiatycze 843 Wielkorusi 139, 142. 195, 196 842 Wikingowie 191. 197 Wizygoci 842 Wogułowie, Woguli 202, .842 Wolyniacy, Wolynianie 206, .843 Wotiacy, Wotiaki 139. 146, 147, 203. 204, 843 Wotowie 194 Zyrianie 146, 147, 202-204 Zubrohlawcy 00'3 Żydzi 17, 877 878 Vachancy, Tadżycy842 Venetowie 137 Wagry 841 Walijczy!cy 842 Walooowie 56 Wał.asi 841 Wandalowie842 Waregowie 842 Weddowie 14, 112, 12'5 Polskie grupy etnograficzne Górale 8 Górale Szczawniccy 728-735 Górale Tatrzańscy 31 Góral'ElŻywieccy 627 Lasowiacy lO56-1058 Lipniczanie 633 PodhaJJanie 714 Rzeszowiacy 1056-1058 Galicja 10, 17, 18, 20, 22, 2.4 Kiel€l2kie 654 Kujawy 583-610, 1176-1178 Kurp~e 11, 519 Lubelskie 45,7 Łowickie 821 MałQPo1ska 7, 15, 18, 20, 242.. 256, 445, 448, 457 Mazowsze 24, 340--438. 462. 519, 527 Mazowsze Płockie 546-551 Orawa 29 i regiony INDEKS OSOBOWY NAZWISKA LUDOWE, MIESZCZAŃSKIE Adamczyk W., chlap 73,0 Baca Wiktor,ia,inform. 701 Bemasiuk W., roln·jk 748 Borowski, kowal 752 Buczków rodzina 630 Byrtek J,an, chłop 627 Podhale 12, 29-32, 79, 81, 83, 627. 632, 635-638, 703-72(7, 10381041 Cholewka drelicharz Ciesielki 72'8 Podhale Skalne 29, 32 PodlaS'ie Zachodnie 746-754 Pomorze Zach. 821 Rzeszowskie 654 Dafczykowscy, kupcy 633 Dobosz Mateusz 527 Dzierlatka, Antoni, Jakub, Wawrzyniec 526 D.ziubkowie, bUchane 631 Sandomiersz'czyzna 701 Śląsk 454, ~f2, 613-625, 670, 104(1-1053 Wielkopolska 22, 24, 340-438, 645. 10'56-1068 Ziemia Chełmińska 24 Ziemia Lubuska 453 Ziemia Łowicka 35 Ziemie Odzyskane 22 Ży\viecczyzna 555-582 642, e30 Józef. Galasów rodzina 630 GalasowS1cy,,kupcy633 Ga~da (Gwiżdż Feliks) 72,6 Giądło, blich.arz 631 Gozdol Marcin ,chł~p 611 Gra-lec A{jam, ,chłop 527 Hai'car, Shomer Somer 729, 730 Herma, drelicharz 630 Jałowiec IP'rzyd. 728 J.an, owczarz z Malic 554 Janoszek Grzegorz 627 Jura Albin 627, 633 Jura. dreliichiarz 630 KaloI1czykowie, drełicharze 630 Kamiński Wojdech, Ichłop 589 Kapłon Maria 70.6, 714 Kawalec Józef,chłop 527 Kępa W., drukarz 616 Kleczaj Antoni, chłop 529 Klinowscy, rodz. 630 Klos 729 Kohuthów, rodzina 630 Kompantkowie, :rodz. 630 Konwa Stach - !kurp. 11 Kościalipowie, rodz. 6,30 Kozak Ignacy 631 Kubicowscy, rodz. 633 Kula Tomasz, góral 722 Kupczyk Adam .i 'Ignacy 631 Kurek Błażej i Paweł 526, 527 Lipowski, bHchiarz 631 Liska Stani'Sław637 Maohajcok Jan 636 Majol1czykowie, rodz. 728 MaIinowscy, rodz. 728 Mańkowski A. 540 Marek Kizimierz 526 Marek Toma'Sz,chłop 526 Masny Wojtek, góral 637 Mastals·cy, rodz. 728 Michał, owczarz z Ro~pę.dka 554 Michał, owczarz Z Dobieszewa 554 Michniok Józef 636. 637 • Zestawienie przydomków górali szczawnickich 92 I .INNE * na str. 730-735 �•. ,.r.'. 1457 1456 Mikuł 798 Misiaga (Salomon) 728 Moskwa Wojciech, chłop 53'6 Mrugała Maria 706, 714, 723, 724 Murin Antoni, Maciej, kupcy 630 Napierski-Kostka 1040-1046 Nieuczyk Sebastian, Ichłop 527 Obrochta Bartuś 30, 31 Obrochta Ja,centy 635 Odrobiniacy, rodz, '63'0 Pa,cek FeHks, chłop 526 Pawele.c Kazimierz inf. 711 lPiecy;k 729 Pieolche Michał 543, 545 PUchowa Wanda inf. 631 Piotr,owczarz z SieI1nik 5'54 Piotrowski, d·rełicharz ,630 Pojtków rodz. 63Q PocLgórna 729 Prebicz Johan, młynarz 543 Pryciak Wojlciech, chłop 527 Przewożny Piotr 749 Pypla, przyd. 728 Sabs.a Adolf, kowal 752 Sakulezykowscy, kupcy 633 SerwatowSlki, kowal 752 Siwiec Walenty, Adrian, chłop. 52.6 Ska'rpetowski Lucjan i Tadeusz 748, 749, 754 Skiba Adrian, Szymon, Franciszek, Mikołaj, Maciej, chł. 526, 527 Skwara Rozalia 616 Skwara' Józef, chłop 616, 625 Skycak Ferek 630, 633 Słowiki 728 Sobotka S., rolnik 747 Spadło Franciszek 527 Stepanow, rodz. 670 Styk Jan, chłop527 Szalay Józef 729 Szambera Adam, chłop 528, 529 Szefler Krzysztof, Wojciech, oWIczarze 543, 545 Szulc Ma'rcm, owczarz 544 Szymalczykowie, drehcharze 630 Alminauskis W. 220, 239 Alesa M. 915 Amnianus Marcellinus 1it6, 137, 150, 222 Andr;eanov B. W. 884, 886 Anisimow A. F. 1l0. 853, 854, 903, 008 Antoniewicz A33 Anucin D. N. 889 Antti Aame 781 Arcichowskij A V. 889 Arciszewski A. 839 AJI1chutowski S. 108 Armon Witold 889-908 AJrnold st. 439, 1029-31 Artamonow M. A. III Ashmole Eliasz 306 Atkinson W. W. 258 Aubrey 328 Aufenanger H. 983 Awerkiewa T. P. 892 Av~;;enna (Abu-Ali-ibn-Sina) 656, 657, 848 Avien R. F. Avienus 139, 140 Telczak Jan, 62'7 U1mic Jan, 544, 545 Mid,hał, owczarze 543, Węglarze 728 Wici:k Franciszek 528 Wieczorek Józef, płóciennik 635 Wiercioch, G. S. 7.25, 729 Wloszakowie, rodz. 630 Wnęk Jan, ~UJPiec 630 Wojdechowski, kowal 752 Wojcieszek Bartłomiej, inf. 702 Wojtyło Apolonia 700 Babachanov I. 877 Bach A 8'09, 810, 812 Bachofen 66-t33, 255 Bachulski A 519 Bader O. 866 Baissac J. 2'97 Balasa E. 968 Balcer O. 242, 439, 446, 450, 853 BaldockRadulf 298 Baliński 25'6 Bang W. 140, 152 Barabasz S. 716, 726 Baran L. 968, 919 Baran Władysław 12 Baranowski Bohdan 515, 516,538545, 1031-1035, 1096 Baranowski I. T. 344 473, 564, 1029 Barbroocke W. Grubb 337 Zachwieja 7213 Zając Jan, Omielarz, góral 709, 723 Zgaga Stanisław, chłop 529 2iskowie 611 Żyszkiewiczów rodzina 611 INDEKS AUTOROW Abraham W. 242 Adelung J. Ch. 78, 302 Agrippa Korneliusz z 275 Ajdukiewicz K. 665 Nettesheim As.kimowa M. S. 891 Albisetti C. 984 Alechin W. W. 145 Aleks,androw B. 876 d'Alembert 831 • 92* Barda~h 446 Barrance Małgorzata 312 Barrett F. 322 Barth Frederi:k 995 Bartsch Karl 288, '291 Bartucz L. 202, 239 Bastian A. 97, 9a, 255 Batchelol' J. 697 Batorowicz ZdzisJaw 1103 Baudoin 265 Baumann F. 743 La Baume W. 239, 668 Baumgart Richard 746 Bebel A 98 Becqu,lrt Maurice 974 Beebe W. 739 Behm H. W. 741 Al Bekri 230 Bekker Baltazar 311 Bekwark 28 Belicer V. N. 48, 890, 898, 908-912. Bell E. 297 1046 Benedykt Polak 1035 Berg Gosta 827 Ber,g L. 863 Berger H. 20 Bernacki LudwLk 257 Bernard 456 Berndt R. M. 979 BerndtowieR. M. 'i C. H. 980, 988 Bernhoft F. 92,98, 100 Bernouilli carl A 32'5 Bernsztajn A. N. 888 Bertels E. E. 951 Berthop J. 974 Bessmer Julius 257 Besterman Teodor 258, 292, 293, 307, 309, 316, 333, 334. 338 Biels;ki Marcin 651, 659 Bieniarzówna Janina 475, 1041-1044 Biernacka Mar:a 1103, 1104 Birlinger A 297 Bisch Paul 970 �1458 Bieszczani:n M. 1205, 1206 de la BIache Paul Vidal 811 Blackstone W. 78 Blajda Czesław 700 Blaszyński Wojciech 638 Blese 239 Bles'sington Lady 323 Blinov A. 1. 892 Bloch 146 Blomkwist E, 868 Blumówna Helena 120'5 Blummer 67'3 Blaszczyk Sta'llisław 117&---1183 Boas F. 162, 163, 165, 169, 170, 171. 179, 336, 840 Bodin Jan 76, 27,6, 295 Boehm E. 447, 448, 450, 452, 453 Bogoraz-Tan W. 840, 858 Bohm F. 259, 300 Bohm J, 927, 92'9 Boissard E. 295 Boj,an ,841 Bojarsk J. 1085 .Boriskovskij P. r. S05 Bornemann F.983 Borocco Herman (PauHnus von Loerach) 988 Bosma B. 77 Bossuet J. B. 76 Boueek V. 919, 922 Bourke J. G. 336 Bovet P. 742 Brandes 255 Brandt Kar1670 Brandwajn Rachmiel 1094-1096 Braun A. 519 Breu ił H. 985 Briffault R. 106.. 108 Brinton D. G. 335 Broda Józef 555-582 Brodnew M. M. 851 Broniewski,i S. 856 14f)9 Chan-Mahomedow S. 861, 888 Chapple E. D. 109 Cha'rcot 297 Charuzin N. N. 100 Chełchowski K. 722, 72'6 Chełmińska J. por. Swiątkowska 3335, 109, 1096 Oheron G. M. 693 Chętnik Adam 519, 1084 Chmielowski Benedykt 655, 657 Chodakowski Zorian D. 666 Chomętowski W. 480, 557 Chomiński 27 Chatek K. 817, 920 Chybiński Adolf Eustal~hy 27-32, 1083, 10'87 Cimochowski Wacław 941-9'53 Ciołek Gerard 460, 1084 Ciszewski Stanisław 111, 107 853, 1034, 1101, 1164 Clark M. C, 993 Cochet J. B. D. 294 Ch. Le Coeur 974 Cohen M. '698 Collin de Plancy J. 294 Condol'cet 78 Cook Taylor W. 79 Coon C, S. 109 Cooper 1006 Cosentini F. 106 Crecelius W. 289 de Crequi'-Monfort Georges 961965 Osorba 1089 Cybulski Napoleon 726 Campbell A. 989 Cuenot R. P. 973 Cumberland P. 76 Cunow li. 100, 101 Curle Adam 997 Ourtius E. 92 Czemecki- Walek 25 Czarnowski Stefan 33, 496 Browne T. 294 Brager A. 671 Le BrunPierre 328 Brunhes Jean 811 Bruożis A. 905 Briiclmer Aleksander 221, 239, 464, 1020-1023, 1029, 1045 Bujak Franciszek 7-26, 242, 439, 440, 447, 556, 726 Budanov Władimirski 852 Buga Kaz. 229, 231, 234, 236, 223, 195, 217, 239, 241 Bunak V. 873, 87'5 Burch-and RrZJemy,slaw 701, 702, 746-754 Burgman A. 983,988. Burian E. F. 919 Burszta Józef 439-498, 530-537, 726, 1044, 11045,1049-1053 Buschan G. 695, 696 Buslajew F. I. 93 Butinov N. A. 855, 869, 900, 901, 902 Butler A. 33'3 Butler Samuel 310 Buytendij;k F. J. J. 745 Bużkova J. 921 Bucher K. 20 Byg Wilian 298 Bykowski L. J. 1010 Bystroń J. S. 654, 773, 810 Cagllostro 29'6 Camerarius Joachim 276 Cardanus Hieronimus 268, 275 Cams F. A. 7'9 Casaubon Meric 306 Cassiodor 220 Castren A. 141 de Castro Christoph. 328 Celtis Konrad 270, 271 Chaloupecky V.550 Chałasiński Józef 485, 490 Chalubiński T. 555, 707 • I Czarnowsky O. 471 Czasznicka Zofia 789, 1202 Czeboksarow N. N. por. Ceboksarow 38, 42, 44, 46, 47, 50, '52, 54, 55, 58, 64, 59, 60, 61, 63 Czekanowski ,Jan 183-241, 895, 1010, 1011, 1012 Czerniecow. W. N, 55, 60 Czerny':'Schwarzenberg 14, 20 Cziczerin B. N. 81 Czubek Jan, 12, 440 CU'll~YĆV. 990 Ceboksarov N. N. 891, 900 Cemecow V. N. 892 Cerny W, 924 Dal Wł. 139 Dalton 309 Damborsky Jih 914-930 Dargun L. 92, 98, 1019 Darwin Ch. 91, 742 Daszewski I. S. 885 Daszyń'ska-Golińska Zofia 726 Dawidek V. 451, 922 Davidson J. 293 DayI' A. 94 Dą<bikowski 242,518, 650 Debec G. F. 838, 852, 906, 892, 894, 895 Dee John 2'65, 284, 286, 302-310 Defrance E. 2'95 Dekowski Jan Piotr 499, 1195-1197 Delatte Armand 259, 267, 324 Delbrilck U. B. 100 Delbrius Martinus 275, 295, 328 Dembowski Jan 116, 742 Deresiewicz J. 324, 463 Dessoir Max 258 Diderot 831 Diefenbach 248, 249, 255 Dietrich Albrecht 263 Dlugosz 659, 662. 666 DlugopoIski 416 �1460 DmochQwski W. 665 Dobri.akow A. W. 80 Dobrowolska A. 104&-1948, 1088 Dobrowolska M. 439, 816 Dobrowolski Kazimierz 24, 439. 445, 447, 448, 449, 451, 457, 700, 705, 706, 709, 726 Do1gich B. 841, 893, 894, 903, 907 Dombrowski E, 520 Dops'ch A. 1017 Dorneus Gerardus 278 Dottin G. 140 Doutte E. 333 Driver H. E. 983 Drozdowski Z202, 205, 239 Dubois S. J. 697 Dułov W. I. 883 DuniC'z 27 Durkheim E. 106 Dvornik F'rall1ciszek 196 Dynowski Witold 1077, 1083 Dyrenikowa N. P. 110 DzieduS'zycki Tadeusz 17, 20 Dzięgiel Leszek 74'6-754 Ebert W. 445, 446, 447, 454, 1047 . Eckstein F. 80, 91, 92, 100 Ehrenfels U. R. 981 Egorow W. G. 851 Efimenko A. J. 852 Eichhorn K. F. 81 ELldermann H. 120 Einhard 226 E1phistoll1e M. S. 81 Endzelin J. 217, 189, 221, 239, 230 Engel C. 239 Engels Fr. 36, 43, 106, 110, 114, 117, 120, 129, 131, 132, 67, 68, 72, 73. 81, 86 88, 92, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 103, 475,525, 832, 833. 849, 850, 1101 Ephraim H. 677 678, 682, 695 Erhard S. 209, 239 1461 Frater Achad (C. Stansfield Jones) 258 Frazer J. G. 104 Frankel L. 300 Freislebenowa K. 917 Fremersdorf 673 Friedrichs K. 98 Frobenius L. 692, 695, 697, 984 Froelkh A. 982 Frołow G. G. 881 Furtak T. 24 Fustel de Coulange 94 Futterer K. 697 Evers J. Ph. G. 81 Ezanus F. J. 983 Fabricius J. A. 329 Fabrycy z Żywca 28 Fagg Wiliam 994 FaJjkowski Jan 746, 751, 1010 Fatio V. 743 Faust Jan 273, 274 Faqiga Ibn al- 151 Fedorov V. V. 890 Feldhaus 674 Feicht 27 Ferguson A. 78 Fernholm Hiika;n 990-992 Fetter Wojciech 940, 941 Fierich J. 449 Fijałek Jan 12, 12, 1035-1038 Filip Jan 916 Filmer R. 76 Fiorth Raymond 996 Fischer Adam 446, 530, 792, 905. 1047 Fischer A. von Waldgejn 146 Fiscllel'owa Emi,lia93&-941 Fitzner-Gam;per 483 Flacons Valedus 142 de Flacourt S. 339 Flavios Josephos 327 Flegel E. 19 Floe:icke K, 738, 745 Fontenelle 311 Forrer R. 613 Fortunatov 102'3 Fourier Ch. 79 Fourneau 973 Francie Mirosława 581 Frankiewiezowa R. 1010 Frankowska Maria 855~878, 971, 809, 814, 974, 1108-1135 Frankowski Eugeniu'sz 746, 798, 831 847, 908~12, 1076, 1077 Gabain A. V. 982 Gacki 519 al Gaihani 152 Gajek Józef 242-256, 341, 517, 767797, 79 8-806, 809, 812, 814, 816, 817, 818, 1044--1048, 1057, 10681069, W96 Gajewski Czesław 612 Gałanza P. N. 1017 Ga'ns:iniec Ryszard, Ganszyniec 257339 Gaster Moses 329 Gavazzi Milovan 672, 673, 675 Geijer Herman 827 Georgi J. G. 77 Gen€)? A. 696 Geramb V. 989 Gerla·ch Jan 441, 442, 443, 450, 457, 4'66, 468 German 94 Gerstner A. 982, 9B5 Gerulis G. 217, 218, 225, 226, 229. 232, 239, 904 GillZlburg V. V. 892, 895 Gifford W. 321, 741 GiglioH E. 333 Glanvil Joseph 319 Glapa Adam 639-646, 798, 1060, 1068, 1084--1088 1 r Glauner Wilhelm 602, 604, 605 Gloger Zygmunt 524, 525, 530, 1029, 1034, 1035 Gładykowska J. 205, 239 Gładysz Mieczysław 1088 Gmelin J. G. 77 Gniadek Stanisław 1094--1096 Gcdelmann Joannes Georgius 275 Goehrtz E. 480 Goethe 292, 296 Goetsch W. 740, 7411,744 Goetze A. 695 Goguet A. J. 78 Goldston W. 258 Golębiowski Ł. 659 Gomolec Ludwi:k 105f>-1066 Goodseill W. 109 Goal D. V. 989 Goodrich Freer A. 257, 325 Gorbaczewa N. P. 128, 854, 1046 Gorczycki 28 Gorki M. 932-934 Gorodcow V. A. 846 Gostomski Anzelm 533, 649, 10261029 Goszczyński 726 Goikiewilcz Marian 626,-634. 635638 Gottfriicos Kazimierz 1192 Gourhan Andre Leroi 955-963 Gu ttówna Teres.a n05 Górkiewicz M. 24 Górski K. 520 Gonyey S. 990 Grabowski Józef 853. 1079-1094 Graebner F. 102 Granowskij T. N. 81 Grau R. 107 Graul H. 458 Graus F. 929 Green R. 315 Gregory W. 309 Grekow B. D. Ill. 845 �1462 Gl'eniuk P. 1086, 1088, 1200 Gr.iaule M. 698 Grimm Jacob 81. 269 Grinkowa N. P. 696, 850 Groicki B. 650 Grosse U. E. 101 Grunau Szymon 218 Grzegorczyk Piotr 1089 Guagnin Al. 648, 656, 657, 658 Guaman Poma de Ayala Felipe 697 Gudkowa-Senkevic V. 869 Guenther K. 741 Guillaume A. 329 Guizot F. 81 Gurvic I. 877 GUl'wicz M. M. 851 Gusev V. 877 Gust.awicz B. 700, 702 Gutenberg 259 Gutkowski W. 350, 352 Haas Mary R. 158, 167 Haberlanctt A. i M. £95, 696 Hadrian 261 Haekel J. 978 Hammerstedt Edward 826 Hansen J05. 267, 269, 272 Hansen W. 671 Harmjanz H. 239 Ha,rt W. H. 302 Hartland E. 105. 108 Hartlieb Jan 269 Hartmann Ju1'ius 278 Harrington Joannes 317 Hastings (Encyclop.aedia of Religion and Ethics) 258 Haupt K. 290, 291 Haul' J. K. 655, 1025 Hazelius Artur 826. 829. 830 Hiiufler L. 480 Hebbel 292, 297 Hedemann 0.537 Hegel G. W. 79 1463 Heissig W. 977, 982 Hej'nosz Wojciech 511-517 Hekat.aios 136 Hellwald F. 91, 98 Hemmerlin Feliks 268 Hennings J. Ch. 290 Henryk von Veldeke 292 HEnryk z Łotwy 219. 234 Hensel Witold 669, 678, 695 HerakHusz 244 Hel1:en 877 Herman Otto 990 Hermanaryk 188, 196 Herodot 134-152, 204, 205, 208, 221, 248, 685, 690 Heitner A. 810. 811, 812 Heyerdahl Thor. 698 Hildebrandt G. 1052 Hingston R. W, G. 740 Hrpokrates 146 Hirt H. 105, 186., 200, 216 Hładyłowicz K. J. 24 Hobbes Tomas:z 76, 78 Hochholzer H. 816 Hoffm.an E. T. A. 293 Hoffmann Krayer 661, 1947 Hohlhausen H. 986 Hoijer H. 164, 165, 166, 167 Hołowkiewicz E. 562 Hołub-PRcewiczowa Z. 726 Hołubianka Z, 726 Hołubo\vicz Włodzimierz 1068-1061ł Home.H. 78 Hemel: 248 Homolacs K. 1085 Hcnigmann J. J. 985 Hoops r.a. 737 Hoszowski St. 24,26 Hottemoth 1046, 1048 Howell P. 997 Hozka L. 921 Hube J, 81 Hume 67 Hupka 20, 22 Hilbner A. 818 Hilllmann K. D. 81 II Ibrahim ibn Jakub 230, 519 Ilberg J. 292 Ilvolf Fr. 289 Imme.r H. 100 Inglot Stefan 24, 25, 26, 439, 1026. 1029 Ittmann Leszek 981 Jabłonowski A. 485 Jabłoński Marcin 631 Jadrincew N.689,697 Jakimow W. P. 118 Jakovlev N. F. 892 James Wiliam 742 Jan z Salesbury 264 Janet Pierre 257, 258 J an'icek 631 Janik Michał 25 Janikowska Eleonora 12'05, 1206 Jan'kuhn Herbert 671 Jannsen J. W. 227 Janosz Janko 990 Jasko N. 877 Jaskula'Iika Aniela 1103 Jastrzębowski W. 109Q Jaworska - Korpczy1'J.s:ka Bronisława 1102 Jaworski Z. 712, 726 Jeffreys M. D, 994 Jefimienko ;p. P, 111, 112, 118, 120. 121, 122, 124, 125, 127 Jefimow W. W. 94 Jendyk Rościsław 190, 209, 238 Jenisch D. 79, 80 Jenness D, 338 Jenslch G. 450 Jensen A. E. 984 Jerabek A. 921 Jettmar K. 981 .Joannes 1rierus 269 Joel Fr. 29'5 Johl C. H, 674, 677, 695 John Alois 291 Johnston H. 156 Jana\! O. V. 908 Jonson Ben. 315 Jonston J. 648 JOl'danes 188, 205, 219, 223, Jostowa Wanda 703~727 Joul'dier August 746 Junkova H, A. 738 Junod H. A. 728 226 Kaczmarczyk Z. 439 Kaczorowska Blanka 1202, 1207 Kadlec K. 467 Kadłubek 247 Kagarov E, G. 109 Kais·er K. 809 Kajgorodnv D, 145 Kaletka Adam Henryk 552-554 Kalina J, 189, 239 Kal'iszewski 636 Kałaczov N, B. 81 Kałoew N. N. 867 Kamińska J. 670 Kamykowski 1087 Kantor J. 709, 711. 716, 717, 718, 719 720, 726 Ka'l'łowicz Jan 379, 441, 455. 494, 514, 463, 730. 767 Karłowicz Mieczysław 28 Karpiński Fr, 1010 Karpiński J, J. 530 Karondżałov Dymitr 935. 936 Karsten T. E. 191, 239 Kasa J. 918 Katanow N. F. 141 Kaufmann H, 900 Kautsky K. 92, 95 Kawelin K. D. 80, 81 Kavuljak Andrej 626 �14t)4 Kelles Kraus 101 Kellner 922 Kemble J. M. 81 Kemp Malone 240 Kepka R. 921 Kersten Karl 670 KClIJprulian Wójcik 27 Keyser E. 814 Kędzierska Z. 52'0 Kiełczew:ska M. 439 Kiersnowski R. !517 Kiesewetter Carl 258, 27,6, 302 Kimakowicz- Winnicki 667, 668, 671, 689..696 Kiparsky V. 183-241 Kirchmeyer Tomasz (Thomas Neo·· georgius) 277 Ki<rchner Athanasior 648 Kimkowa T. A. 104'6 Krsielew S. W. 689, 697, 887 Kislakow N. 67, ·69. 70 75 Kittredge GeOl'g Layman 259 Kle'czaj A. 527 Klein F. F. 714, 715, 726 Klemm G. 7'80 Kljasstomyj '8. 875 Klimek Stanisław 18,5. 1010 Klonow.rcz Sebastian, Fabian 651, 1024, 1026 Klose K. 520 Kluk ,K. 664 Klusak K. 922 Kłoskowska A. 814, 816 Koenigswader L. J. 80 Kohler J.98 Kofler L. 968 Kolago Władysława 1084, 1088 Ko1ankow:>ki Zygmunt 518--529, 530. 534,546-551 Kolar A. 917 Kolb G. F. 80 Kolberg 28, 31, 647, 516, 654, 657, 767. 920, 1026, 1068, 1185, 1087, 28 1465 Koller Oswald 28 Komoniecki Andrzej 481, 482, 660,661 Komorowski Mikołaj 55·9 Koniń.ski Karol L. 25 Konopka Józef 707, 716, 727 Kopac J. 917 Kopp H. 295 KOPlPers 852 Kopriva J. 917 Korbe C. A. 851, 863, 1084 Korzeniowski JÓ'zef 257 Kostrzewski Józef 519, 667--'676, 678, 695, 69'9, 905 Kostysz J. 1086 Koswen "M. O. 42, 66-133, 853, 854, 85'5, 8'1l9,'885, 902 Kotula Frarn<Ciszek 798, 1053-1056, 1084, 1086, 1184-1188 Kow.a~ew.skij M. M. 94, 98, 69, 100, 106, 856, 885 Kowalski T. 519 .~ Kozierows'ki 'Stan. 416 KczłQwska-Budkowa Z. 439 Kohler W. 742, 743 Kotzchke R. 20 Kraemer A. 677, 695 Krajewska Janina 1166-1171 Kramarrk J. 918 Kraszernnilkov S. 77, 857 Krawcow N. l. 884 Kreutzirger J. 516 Krohn Umari 28 Kron (Real Encyclopaedie) 264, 263 Kropotkin 1097 Kroyer 27 Królikowski J. 713, 727 KróHkowski Stefan 591 Krugłow A. P. 111 Krupja.nskaja V. 875 Kry<:zewski E. J. 111 Kryński A. 441, 514 Krzywicki L. 25, 33,519, 524, 525, 526, 527, 528, 530, 531, 532, 533, 535, 536, 1101 Krzyżanowski Julian 781, 1025, 1083, 1086 Kucharska Jadwiga 1Hl3 Kucharski Eugeniusz 197, 240 Kudrjasov K. V. 890 Kudrjawcewa M. 868 Kuftin W. K. 697 Kukier Rysza'l'd 117(l-1178 Kula W. 9'21 Kulczycki Jerzy 66, 135, 117, 899 Kun A. S. 886 Kunz G, F. 294, 309 Kunz Ludwik 934, 93'5 Kuraszkiewicz Władysław 461, 464 Kurkowa Zofia 701 Kuszner (Kny,szew) P. 1. ·862, 903, 1017, 1046 Kuśmiderski Tadeusz612 Kutna l' F. 917, 918 Kutrzeba Stanisław 14, 440, 472, 473, 520,530,534, 536,537, 540 Kutrzeba Anna 1049 KUhne Georg 746, 752 Kwaprs·zewski J. 519 Kyslakov L. R. 983 Laband94 Labuda Gerard 809-823 Ladenber.g Tadeusz 24 Lafargue P. 98 Lafitau J. F. 67. 77, 78, 86 Larnpre1cht K. 20, 98 Piotr de Lancre 296 Landsfeld H. 921 Lang Andrew 257, 2'58, 333, 325 Lalik Tadeusz 446 Lauferski A, 520 Lauterbach R. 482, 483 Lavachery U. 974 854, 899 Lebiedieva I. N., Lebedeva N. W. Leboeuf J. P. 971 Leciejewski Jan 524, 525,530, 534 Lefren J. P. 8205 Legobien Ch. 77 Lehmacher G. 986 Lehmann Alfred 257 Lelewel J. 518 Lencewicz S. 439 Lenok-Chevitsch :P. ,974 Lennan Mc 68, 89,90,91, 93, 95, 97. 255 Lenin 36, 4'5, 72, 88, 95, 106, 110, 114. 117, 834, '835, 836, 839, 849. 951 Leonardo da Vinci 648 Leontowicz 853· Lepsius C. R. i69'6 Lepucki H. 24 Leriche A. 971 Leszczycki S. 727 Letosnikov.a L. 922 Lewicka-Kowalska Anna 1004-1009 Lewicki Anatol 13 Lew~cki M. 151 Lewicki T. 146 Lewin M. G. 47, 852, 858, 875 889, 892, 900, 903, 1124 Lewiński Ka1rol 614 Lexa Fr. 2'64, 333 Lhote H. 972 Li'b1szews'ka Zofia 1035-1038 Ligers Z. 991 Lilly W. 3,16 Linde B. 379, 441, 494, 514, 581. 665 Lissa 27 Lom F. 919 Lorens Antoni 515 Lorentz F. 240 Lcth E. 33 Lowie R. H. 104, 107 Lubbock J. 91, 93 Ludwig otto 293, 297 Lucas 685, 690, 696, 697 I..Juther Marcin 265, 273 I" I �1466 Lutyński J. 814, 816, 1017. 1019 Łowrov P. Ł. 93 Ławrov L. 1. 882 Łepkowski J. 475, 476 Łobaczewski 27 Łowmiański li. 439, 446, 452, 905 Łoziń,ski W. 516, 665 Łuczak Czesław 583, 610 Łuczycki 1. W. 852 Lun iewsk i Tymoteusz 751 Maas R. 47,6 Maciej-ewski W. A. 81, 465, 1026 MaeterN!nck Maurice 258 Mager F. 52'0 Magryś Franciszek 25 Maisne H. S. 94 lVHkłucho Makłaj N. N. 889, 11061114 Maksimow 845 Maksymow A. N. 106 Malczewski R. 30 MaJ.ewska Zofia 767, 847-855, 899. 912--914, 930-936 Mal'i'cki Longin 613-625 Malinowski Bronisław 104, 105. 153. 900, 996, 1101 Małyszczyki Stanisław 596, 601 Mańkowski A. 520 rVlannhardt W. 825, 826 Manninen 1. 145, 146, 696, 990 Manugiewilcz 1089, 1164-1166 Manugiewicz Jan Żołna 1053-1056. 58, 59 Mark» 36, 68, 72, 81, 86, 88, 94. 95, 96, 832, 833, 849, 1094 Marlowe 315 Man 37, 38, 39, 62, 110, 153, 850. 872 Martianu» Capella 150 Martiny R. 447, 448, 454, 459 Marquart J. 140, 152 Masłova G. S. 857. 867 Masłowski J. 439 1467 Mason Otis T. 1004 Massinger Filip 266 Massudi 851 Matlakowski W. 710, 724, 727 Mattheos z m. Urhy 140 Matuszewski Józef 1014-1019 Matyas K. 449 Mauchamp E. 333 Mauer G. 1. 81 Maull O. 816 Maunier 1101 von Maurer L. 465 Mauriange Edith 966, 967 Maurizio A. 583, 708, 709, 710, 727 Mavrodin V. V. 240 Maxwell J. 258 Maydell K. 4'53, 454, 479, 483, Mazzarella G. 98 Mead Mar,garet 109'8 Meisner A. 455, 457, 484, 481 Megas Georges A. 967-969 Mekhe A, 288 Meilet A. 186 Meiners Chr 7'8 Meitzen A. 20, 15, 449, 451, 456, 475, 480 Melanchton Filip 275, 276 Melikset-Bekow L, M. 110 Melville J. 258 Merker M. 738 MetrauxRhoda 999 Meyer H. E. 291 Michajło\': M. K. 93 Michajłowskij 107 • Michalski 1. 1010 Mierczyński S, 32 Miklosich 243, 255 Mikkola J. J. 190. 191. 192. 195. 227. 240 Milewski Tadeusz 154, 229, 231. 240, 217. 196,. 214, 218, 789. 961-965, 1019-1021 J l ł 714, 484 470. 226, 233, 850, Millar John 67-68, 78, 86. 95 Miller G. T. 77, 140 Miller W. F. 93 Milsztejn E. 1089, 1115 Milonow 1. P. 465 Miłonov N. P. 854 Mitkowski Józef 1024-10'29 de Molina Christoval 335 MoMor A. 740 de Monfreid 741, 742, 744 Monogarowa 1. F. 888 Montandon G. 678, 680, 681, 682, 695 Montesqueu 78 de Montfaucon B. D. 294 Moor John 67 Morant G. M. 202, 240 Morgan L. H. 43,6'8, 74, 81, 86, 90, 91, 96, 97, 99, 108, 255, 858, 849, 856 Morrison R. E. 323 Moszyński K. 134, 152, 343, 345, 346, 348, 352, 583, 674, '675, 695, 696, 7'00, 727, 736, 746, 792, 810, 814, 81'7, 920, 990, 102{)-1023, 1101 Moser J. 78 Muhamed al Chrezmi 850 Murdock G. p. 107, 986 Muller F. 101 MiiHer Fr. 164, 165 Mydlar,ski Jan 1010, 1112, 1113 Myers F. W. H. 257 Nachtigall H. 978 Nagel 80 Nahlik A. 526, 670 Nahodil Otakar 93'2-933 Namaczyńska S. 24 Namysłowski B. 530, 532, 533 Namysłowski Bolesław 524. 525, 526. 528 Narbuj; Teodor 652 Nan K. J. 981, 985 Nasz Adolf 670. 699. 1104-1106 Naude G., 295 O'Neale L. M. 692 Necles H. 989 Nerman B. 227, 240 Nestor 232, 233, 234 Nesturch M. 838 Nesselman 211, 225 Nevermann H. 679, 684, 691, 692, 694, 69>5,696, 697 Neuburger A. 696 Neumann Caspar 329 Nędza Kazimierz, Ch. 636 Niebuhr B. G. 81 Nii:ola..s F. J. 979, 982 Niederle Lubor 142, 184, 205, 222, 237, 240, 672, 904, 914, 915, 916, 920, 1046, 1136 Niedosziwin G. 1070, 1076, 1083 Niedźwiecki W. 441, 514 Nikolskaj.a L. A.853 N iszczy.c.ki Krzysztof 518. 619 NOI'denf.alk Carl 1159 Nordens:ki6ld Erland 1004, 1005 Noreen A. 227, 240 'Norris H. T. 995 Northcote W, Thomas 257 Nowacki J. 000 Nowakowski St. 609, 810, 815 Nowicki M, 715, 727 Noviceva A. 876 N6rlu:nd Pau1671 Nuttal Z, 334 Oberme'ier H. 985 Ochmański Wladyslaw 727 Ochrymowicz W. 98 Ogniew S. A. 145 Okł,adnikov A. P. 111, 851 OIaus Magnus 142 Olbrich Karl 292 Olczak 798 Olderogge D. A. 839. 901. 902. 903 Olescuk F. 839 �1468 Olson R. 695 'Optołowi':z Janusz 1190. 1188 Orkan 724 Orosius Alfred 228 Orzak L. H. 985 Ostrowitjanow K. 525 Otręb s>k i J. 240 OZ€l'eckowskij N. J. 77 Page J. T. 309 If'alacky F. 81 Palacz Jan 11 Pallas P. S. 77, 147, 696 Pallisen N. 9'84 Panzer F. 289 Paprocki Bartosz 647, 648, 65·9 ParaceLsu9 Theophrastus 273, 278287 Paradowski J. 24 Pariel 698 Parish Edm. 2,57 Pa'rker L. K. 337 Parrain Cha'rles 966, 967 Pasl:hal O. 94 Passar.ge S. 809 Pawińs.ki Ado}f 586 Pawli:kvwski J. Gw. 30 Pawłowski st. 439 Ipazyra S. 24 Pauly-Kroll 263 Pauly'S 69,6 Pauwels M. 977 Pearson K. 98 Peckham E. a 740 Peissler A. 447 Pekar 480 Pelc J. 24 Pelczar lVf':chał515 Peliot P. 140 Percy Tomasz 300, 322 Pel'ich L. 921 Perkim~ Wiliam 314 Persowski Franc. 24, 439, 450, 456.484 1469 Perszic A. r. 845, 886, 862, 896 Pescheck 669 !Pessler VI. 812, 813, 814, 815, 816, 822 Petrtyl J. 918 Pen cer Casper 288 !Pękałski M~chał 611-612 Piaścik F. 465 Piątkowski J. 539 Pic J. 673 Pictet A. 94 Pigoń St. 25. 487 Piekosiński F.' 15, 21, 242, 4S6, 531 Pierad~ka Krysty;na 1049 Pietrusiński Ludwik 628, 633 Pietkiewicz Kazimierz 798, 1198-1216 Pintus J. 746 Piotr z Duisburg.a 230 Piotrowski 108,6 Piwocki Ksawery 1070-1078 1082 Philon Claudius z Aleksandrii 327 !Platon 76, 115 Ie Play 18 P,}e:hanov G, W. 106 Plezia Marian 134-152, 222, 241 Pliniusz Se,condus 13'6, 137, 150, 211, 222. 22,3, 263, 737 Pludński Jan 635, 678 Podgajecki G. W. 111 Podlacha Władysław 257, 259 Pogono wsk i Jerzy 1104, 1105 If'ohlhausen A. 989 Polaczkówna H. 2'59, 473 Pollard A. F. 302 Pomponiu.sz Mela 150 Poniatowski St. 810, 817, 331 Popiołek F. 440, 480 Popov A. A. 892, 893, 907 Porfirogeneta Konstanty 244 Port J. B. 313 Post A. M. 98 Fotanin 689, 697 Potapov L. P. 851, 865, 908, 890, 1115, 1116, 1120 Potichi:n r. 1. 114, 115, 849, 874, 884, 900, 1115 PotkańskiKarol 21, 22, 242, 439, 440, 445, 4S0, 519, 554, 725 Potocki Jan K. 243, 250, 256, 897, 1097 Pott 243, 255 Potter M. A. 98 If'outrain N. 294 Pritchard Evans 997 Prokofiev E. D. 907 Prokofiev G. N. 60 Prakopius'z 185 Pl'oudhon 1094-1096 P.róhle H, 276 Pri.ifferowa Maria 515,990-992 1171-1176 Przesławska Helena 992-998, 966968, 999-1004, 1070-1078 Przyboś A. 1038-1040 Pseudo-Epiphanios 327 ptolemajos 141, 151, 1'85, 190, 193. 222, 223. 229, 230, 248, 851 Puckowa Młynarka 526 Puszet 342 Rabinowic M. G. 889 Radimsky J. 919 Radłow W. Radłoff W. 689, 697 Radzi:kowski St. E. 706, 709, 714,724, 727 Rafacz J. 473, 519, 520. 536, 538, 705. 727 Raine J, 299 Abu Rajohana'l Biruni 848 Rajt M. 860 Ramovs Franc. 930 Ranke L. 79 Ra·schke G. 670 Ratzel Fr. 101, 811, 812, 815, 816 Ravilas P. 200, 240 Rawdonika.s 852 Reber B. 268 Rechaczev M. 912-914 Reginald Scot 310 Rehnberg Maks 1135, 1136, 1157, 825, 828, 830 Reinach Salomon 263 Reinfuss Roman 699~702, 746, 798, 799, 807, '808, 1075, 1077, 1980, 1082, 1084, 1086, 1088, 1205, 1206, 1207, 1209 Reinfussowa-Cieśla Zofia 701, 1084, 1085, 1088, 1200, 1206, 1207 Reisch Grzegorz 264 Reizner 267 Rej Mikołaj, (Rey) 469, 651 Rel,~s Edmund W. 257 Remig.ius Nioolaus 276 von Repgow Eike 1014 Retzlaf H. 1048 Reuchlin 331 Rex Carolus (Charles King) 258 Reychmann Jan 1031-1035, 10381041, 1089 Reychman Jan i Stefan 555, 556, 568, 571, 573, 581, 583, 717, 727 Richard G. 106 R'ichard Jones z OxfQrdu 301 Rkhter O. 685, 696 Rieger Adam 774 Rimbert 219, 229 Rist Jan 290 Rivers W. M. R. 6,9, 104 Rivet Paul 961-9'65 Rivier Sestier 968 Riviere Rene 968 Robert de Brunn 297, 298 Robertson W. 78 Rochholz E. L. 291 Rock J. F. 988 Rodinson M. 971 Rogge K. A. 81 Roginskij J. J. 891, 900 Roheim Geza 258, 267 Roj-Kozłowska H 714, 71 7, 720,7 21 �1471 1470 Romaniszyn B. 30 Roscher W. 80 Rospond S. 463 Roth H. L. 338. 690, 692, 695 Raubik F. 916 Rousseau J. J. 78 Rozdolski R. 24 R'OZenfeld A. 856, 857 Romer M. 905 Róży:ckiJacek 28 Rudenko S. I. 892 Ruland Martin 278 Rusiński W. 452, 460, 462, 1049-1053 Rutkowski Jan 25, 342, 583, 585, 727 Rybakov B. A. 671, 672 Rychnova D. 922 Rydzewskaja E. A. 110 Ry:k,aczewski 379 Ryszkiewicz Andrzej 1089 Rytard J. 30 Saichs Hans 276 Safa.rewkz J, 1308 Safarik P. 227 Le Sage 295 Sage G, 670 Sajó 0, K. 741 Salamonowie V. G. S, 728 Sales Y. Ferre 98 Sallco N. 870 S'illcni 1185 Salys 232 Samivel 743 Sams'onowic:z Henryk 582 Sandberg 27 Sarasinowie Paweł i Fryderyk Savibny F. Ch. 82 Saville 996 Saxo 185 SaUUa E. 148 Scott W. 313, 322 Schelling 82 Scheufler 918, 922 14 Schindler 625 Schirach A. G, 1049 Schiferdecker 470 Schlegel Fr. 79, 331 Schleicher A. 186, 216 Schleiermacher 83 Schlenger H. 449, 454, 470, 484, 809. 810, 814, 815, 818, 821 S:hlosser F. Ch. 79 Schmid B. 739, 740, 742 Schmidt H. D. 742 Schmidt J. 18·6, 216 Schmidt M. 696, 697 Schmidt W, 102, 103. 153, 162, 166, 817, 979, 984, 988 Schmoller G. 98 Schnellhaas P. 697 Schneider J. 633 Schrader O. 1{)0 671, 738 Schra.nil J. 667 Schl'eider H. 80 Schreiber W. 461, ,.470, 471 Schroeder D, 979 Schubertowa Mari.a 1104 SchlEmburg W, 695 Schulten A. 140 S.hurtz H. 101 Schiitze H. 476 S€;:Jastian z Felsztyna 28 Sebeok Th, A. 985 Sedir 259 Seebok Th. A. 981 Seler E. 697 Seligman 991' Semienowa A. A. 886 Semkowicz 439, 485, 566, 626 Sepharial (W, Gornold) 258 Semrau Zofia 1029-1031 Seretse Kama (wódz Beczuana) 860 Sergejew P, 852 Sering von Dietze 448 Seruga Jan 12 Seweryn Tadeusz 639, 647, 666, 798, 1060, 1088, 1134 Shirley R. 258 Shufeldt M. D. 697 Siber N. I. 94 Siegel S. 24 Siemionówna Z. 1010 Simom E. 745 Sirelius Vuno Taavi 689, 696, 990 Sittig E. 228, 240 Skacel J. 922 Skalnikowa Olga 933, 934 Skalova A. 921 Skrodzki 518, 519 Skrzosówna Maria 1103 Skurpski H. 1086, 1087 Skutil J. 916 Sławski Franciszek 1019-1023 Smirnov A. S. 93 Smirnov S. R. 855, 867, 896 Smith Adam 67 Smith P. 221, 240, 302 Smith W. Robertson 92 Smolka S. 13, 556 Sobierajski Zenon 755-768,1023-1024 Sobieski Marian 30 Sobiescy 1087, 1088 Sobisiak Walerian 340-438 Sobociński W. 1014-1019 Sochaniewicz 458 Sokolski W. W. 94 Sokołowski 15 Solinus Julius 150 Solski Stan. 582 Sołowiew A. V, 81 Sorokin V. 877 Sotkowa B. 1046 Soukup B. 919 Spamer A. 686, 696 Spence L. 336 Spencer 91, 107 Spengler Łazarz 276 Spenser Joan. 328 93 Spławiński-Lehr Tadeusz 137, 139, 223 Stadniok<i A. 439, 467, 478 Stalin 23, 36-64, 72, 73, 107, 110, 114, 831-837, 848-873, 878, 879 Stankiewiczowa J. 13, 1198, 1210 Starek Edyta 798, 1205 Starke 98, 99, 102, 103 Staronkowa 1083 Starzyń.s.ki J. 798, 1070, 1091 Stasov W. W. 885 Stefański Stefan 1193-1195 Ste~nmetz S. R. 98 Steller G. W. 77 Stelmac:howska Bożena 1077, 1085 Stepanow N. 861, 893, 895 Steward Julian H. 1005 Stieber Z. 626 Stimming R. 671 Stith TholTl1P50n781 Stolarczyk J. 722 725, 727 Stolyhwo K. 33, 1010 Strabon 851 Straganović G. 863 Strahlenberg J. Ph. 140 Stra'nska 1046 Struntz Franz. 278 Stryjeńs,ki K. 30 Stryja S. 571 Struhlmann Fr. 684, 685, 690, 696, 697 Styś W. 488, 1051 van Suchtelen N. 258 Sulimirski T. 186, 216 Summers M. 315 Surowiecki W. 199, 201, 237, 243 Sustelle J. 697 Sutor W. M. 712 727 Svenson Sigfrid 827, 1134, 1135 'Sybel H. 81 Sydow e. W. von Szachmatow A. A. 191, 207, 220, 223, 240 �1472 Szarewskaja 855 Szarzyński 28 Szakow S. S. '93 Szczepanowski Stanisław 727 Szczepański Jan 18, 19, 27, 10961104 Szczotka Stanisław 26, 449, 467, 471, 482, 539, 540, 627, 660, 661, 10411044 Szewcxuk J. 24, 722 Szewczyk L. 2Ó84 Szlro'kogorDV 852 SzpHenskij S. N. 81 Sztemberg L. J. 689, 697 Szuhczu Jan 727 Sz:ulgiJn W. J. 80 SZ1Umowski W. 278 Szymanowski Karol 30 Szymański- Walen ty:nowicz 546 Szymon z Kremony 266 Szys.zkin N. I. 63 Safarik P. 904 Silling E. M. 896 Ściegienny 11 Śreniow,ski S. 920 Świątkowska Jadwig.a, por. Chełmińska 33-35, 738 Świątkowski Henryk 1103 Świeykowski E. 613 Świeży Janusz 798, 1088 I \ \ Tacyt 61. 185, 190, 191, 193, 220, 225. 248 Tadyew P. G. 888 Tanowic Stevan C. 73,6, 737, 738 Tarnowski A. 24, 5,39. 540, 627, 660. 661, 1041-1044 TatiSce'" V. ~~. 861 Terentovoj L. 867 Terleckij P. 859 Teulon Girard 91. 93 Thomas Ady 319 Thomas E. 92 1473 Thompson 333 'l1homson Donald F. 994 Thomson J. A. 258 Thorpe C. 528 Thorndike Lynn 264, 300 Thurnwald R. 105, 1101 Tibesar Antonine S. 999 T.ichomirowa M. M. 851 Tiurin A. 81 Toka'rew A. S. 37, 38, 42, 44, 47, 50, 52, 53, 54, 55, 58, 59, 60, 61, 63, 64, 243, 245, 83'6, 838, 850, 855, 869, 890, 907 Tokarzówna Kry.styna 728-73'5 Tołstoj 1095 Tołstow A. P. 872, 873, 888, 900, 41, 43, 848, 850, 851 Tomaschek W. 204 Tomasz z Akwinu 76 Topolski J. 343, 352 Toulon Girard 69 Treb.Nn M. 450 Trautmann 217, 218 Treidler H. 140 Tretiakow P. N, 38, 241, 851 Trevelyan M. 294 Trithenius Jan 272, 278, 283, 322 Trofimowa P. A. 851, 890, 896 Ts'chopik Harry 1008-1109 T~2hudi Fr. v. 743 Ts,chumi O. 673 Ture.k A. .921 Tuwanówna Janina 953-961 Tyc T. 439 Tylor E. B. 74, 84, 92, 94, 97, 98, 100. 108, 255 Tymieniecki K. 141, 150 439 41:4, 556, 1015, 1'018 Twardowski 652 UdaIcow A. D. 240, 243 Udziela S. 477, 653 Ulanowski B. 14, 15. 473. 527, 585 ULbrich J, 986 Ulehla V. 922 Ułaszyn Henryk 1023-1024 Unger J. 79 Urbanowicz 798, 1088-1089 Vacek Fr. 479 Vallancey C. 294 Vanek V. 920 Vanovepbergh M. 978, 983 Va'silewic G. M. 858, 892 Vasmer -Maks 235, 240, 198, 193, 190, 189 Vazny V. 1136 Veile K. 842 Veniaminov I. 893 Venbov G. D. 895 Verhoeven Th. 983 Verner A. 258 Vieo G. 78 Vierthaler F. M. 78 Virchow R. 209 Voblov J. K. 908 VogtE. 673, 675 Volavka A. 919 Voltaire 78 Vonma V. 860 Voracek J. 919 Voskobojnikow M. 859 Vrabcowa Ewa 950 Vroka J. 918 Vycpalek 918 Wacław z Szamotuł 28 Wiliam de Wadington 298 Wagner G. 169 Waitz Th. 334 Walawender A. 24 Wa,lknowski Dobiesław 748, 750 Emelia v. Walterstorff 668 Warężak J. 24 Waschsmuts W. 79 Wasilewicz G. M. 851, 852 93* Wasilewski Zygmunt 539 Watt James 67 Webster John 320 Weitz Th. 80, 81 Wells L. H. 992 Wergiliusz 292 Werner Stefan 609 Westermack E. 98, 99. 103 Wiele:kaja N. N. 888 W.ierbickij W. I. 697 Wierciński A. 895 Wierczyński St. 730 Wierzcboniówna Aurelia 1103 Wiesendanger 257 Wilkund K. B. 194,195,205,238, 240,987 Wilda W. E. 81 WHken F. 81 Wilkinson J. G. 685, 696 Williams T. G. 741 Winicki 667, 668, 671, 689, 696 WiJnnikov 848, 851 Witelnn 313 Wi1kJiewicz S. 724, 725, 727 Witort Jan 530, 531, 534, 853 Wodzicki S. 655 Wojciechowski T. 21, 252-256, 439 Wojkowitz R. de Nebesky 988 Wojtusiak R. J. 741 Wo'kroj Franciszek 1099--1014 Wolff A. 461; 466 Wolfram von Eschenbach 292 Wolfson S. J. 110 Wolski ,Krzys:ztof 1190-1193 Walczak B. J. 888 Worms A. E. 980, 989 Worobiewa N. l. 851, 887 Wójcicki K. W.515, 518, 652, 654,752 Wróblewski Tadeusz 36-65. 677698, 878--888, 977--989 Wrześniowski August 727 Wrzosek Adam 1099-1013 Wulstan 225, 226. 227 Wundt W. 105 �1474 Wy.słouch Bolesław 11 2aborski B. 453, 456, 439. 445, 447 zacek V. 920 Z.a!chemski Jakub 12 Zachorowsiki S. 556 Zajchowska St. 453, 454 Zakrzewski S. 243 Zakrzewski Włncenty 13. 14 Zamoyski Jan 24 zapolski Downar 853 zaręba Alfred 824-830. 1134-1164 1201 Zarembskij I, A. 696 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1096-1104 Zborowski Juliusz 29, 30 Zbrujewa A. V. 889, 892 Zbylitowski Piotr 651 Zejszner L. 627, 712, 723, 727 Zelenin D. 689, 696 Zi:brt C. 916, 915, 1047 Ziekursch J. 480, 471. 472 Zieleniewski S, A. L. 483 Zieliński ChwaHsław 1208 Zienkiewicz Leon 1064 Zienkowicz L. J. 654 Zołotarew A. M. 60, 110 Zolotarewskaja J. 838 Zubcov 198 Zubrickij 855 Zuew Vasilij Fedorovic 88 895, 893 Zwolakiewicz Henryk 1078-1096 Zygler T<ldeusz 798, 1080. 1085, 1086, 1083, 1084 Żakow K. 147 Żdanko T. A. 897 Żegota Pauly 256 Żejmo-Żejmis Stanisław 185, 200,238 Żmigrodzka M. 98 Życki 1085 Żytkiewicz Leonid 585 Żywirska Maria 798, 1085, 1206 WYKAZ INSTYTUCJI Ak. N<mk ZSRR, AN. ZSRR 835, 836, 1108-1135 • Archiwum gł. Akt dawnych w Wars'zawie 562 Anchiwum Archidiecezjalne w Poznaniu 341 Archiwum Aktów grodzkich i ziemskich 20 Archiwum Diecez. we Włocławku 562 Archiwum Marksa, Engelsa w Moskwie 95 Woj. Archiwum w Poznaniu 584 Woj. Archiwum w Bydgos'zczy 584 Biblioteka Bodlejańska 257 Biblioteka Jagiellońska 16 Czesko-Slow. A. N. 939-943 Gimnazjum bocheńskie 10 Instytut Badań Pieśni Ludowych 32 InsI. Etnografii AN. ZSRR 869, 871, 872 Inst. Nauk Antrop. i Etnogr. W, T. N. 34 Król. Inst. Antro,p. w Londy.nie 994 I'n.stytut Puławski 20, 22 Instytut Zachodni 25 Muzeum Etnog-raficzne w Krakowie 8 1136 Muzeum Etnogr. w Leningradzie 868 Muzeum Etnogr. w Łodzi 34, 11681173 Muzeum Etnogr. w Lowiczu 34 Muzea Etnogr. ZSRR 1109-1116 Muzeum góralskie 618-625 Muzeum w Jarosławiu 1191, 1192 Muzeum Kultur Ludowych 34, 11661168 NAUKOWYCH Muzeum Lubelskie IWO Muzeum w MiędzyrzEl::Gu 1185, 1186 Muzeum Narodowe w Poznaniu 1180-1185 Muzeum rpomorskie w Toruniu, Dział Etnogr.afii 1173, 1180 Muzeum w Przemyślu 1192-1195 Muzeum w Rzeszowie 1186-1190 Muzeum w Sanoku 1195-1197 Muzea Skandynawskie 1136-1166 Muzea Skansenowskie 1140-1155 Muzeum w Sztokholmie {l78, 824831 Muzeum Tatrzańskie 28, 29 Muzeum w Tomaszowie Maz. 11971199 Mu:see National des Arts et Tradihons Pcpulaires 967 National Museet w Kopenhadze 1136-1166 Nordiska Muzeum w Sztokholmie 668, 824-831, 1136-1166 .Polska Akademia Nauk (P. A. N.) 21, 25 Polska Akademia Umiejętności 7, 13, 14, 15, 16, 18, 20, 21 Państwowy Instytut Sztuki (P, 1. S.) 921, 746, 1081-1096 P. 1. Bad. Szt. Lud. 1081-1096 Polskie Tow. Histor. 21 P. T. L. 7, 8, 154, 242, 530, 639 Tow. Naukowe we Lwowie 21 Uniwersytet Jagielloński U. J. 13, !ty 21, 26, 27 Uniwersytet Łódzki 34, 35 Uniwersytet Warszawski 21, 33 �1476 Uniwersytet we Lwowie 21, 24 Wolna Wszechnica 33 Zakład Etnogr. U. Ł. 35. 1098-1106 Zakład Badania Plastyki, Architektury, Zdobnictwa Ludowego P. 1. S. 700 Zakład Gleboznaw,,;twa wydz. RoI. U. J. 750 Zakład Historii Gosp. U. P. 340 Zakład Maszynoznawstwa Rolniczego U. J, 754 Zakład im. Ossolińskich 519 WYKAZ l . l· \ " I I CZASOPISM Albański Atlas Strojów Ludowych 104B Anthropos 979-991 Atlas d. d. Volks-kunde 818 Atl.as Etnografii Syberii 873 Atlas Polskich Strojów Ludowych 35 63'9, 64'6, 767, 79B-B06, 1055-1070, 1088 Biblioteka dziejów wsi i kultury wsi 25 Bułgarski Atlas Strojów Ludowych 1048 "Ludy świat.a" wyd, 872 Polski· Atlas Etnograf. 809-823 Polska Sztuka Ludowa 1081-1096 Prace Etnologiczne 35 Prace i Ma terniały Etnograficzne 1094, 1098, 1106 Prace Prehistor. Śląska 668 Primitive Man 1001-1006 Przegląd Antropologiczny 1011-1016 Przegląd Archeolo.g~:zny 668 Słownik Starożytności Słowiańskich 25 Smithsonian Institution 1006-1010 Trudy Instytutu Etnogr. im. N. N. Mrkłucho"'1Makłaja 981-910 Wiel,ka Encyklo~edia Sowiecka 942 Baltische Lande 183 Bulletin de l'Instit.ut Fran<;ais d'Afl'ique Noire 973-976 Bulletin de la Sodele Royale Beige d'Anthropologie et dePrehistoire 976-979 Biblioteka Puławska 25 Ethnographie Ceskoslovenska 932--943 Czas 17. 20 Czeski Lud (Cesky Lid) 916-931 Ekonomista 22, 18 Fataburen 825 Handbook of South Am. Indians 1006-1010, 695 Kalendarz ludowy 666 Kłosy 665 Kuźnica Kołłątajowska 2'56 Kwartalnik Muzyczny 28, 29 Le Mois d'ethno.graphie franc;aise 967. 970 L\id 31, 7, 8, 28, 37. 39, 647 Man 994-1000 Materiały do etnografii 697 Pamiętnik Zjazdu Histr. Lwów 1935,25 Polski Rocz;nik Muzealny 28 Polska Sztuka Ludowa 9'21 Praehistor. Zeitschrift 667 Proces Verbaux MensueJ.s de la Societ.e d'Ap:hinoise .d'ethnologie et d'archeologie 970-973 Przyjal:iel Ludu 11, 12, 660, 652, 653 Revue d'Ethnographie et. de la Sociologie 6~8 Revue des Traditions Populaires 654 Roczniki dziejów społ. i gosp. 24 Sowietskaja Etnogirafija 37, 38. 41, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50. 52, 60, 61, 66-133, 698, 243, 849, B57, 857-880, 890 The Journ.al of t.he Royal Anthropological Institute of great BI'itain and Ireland 695 Wiadomości Archeologiczne 667. 66B Zaranie śląskie 480 Zeitschrift f. Enthnologie 69B Ziemi.a 22 Z otchłani wieków 667 Wisła 14. 654, 656 �1479 SPIS RYCIN Prof. dr Fran:::iszek Bujak 8 Prof. dr Adolf Chyhiński 27 J. Chełmińska-Swiątkowsk.a 33 System rodzajowy języka tuskarora 166 . System rodz.3.jowy języka tunika 167 System rodzajowy prefi.k.sÓw órzeczenia języka męskiego dla pluralu w Yuczi 170 System rodzajowy prefiksów orzeczenia języka kobiet dla pluralu w Yuczi 171 System rodzajowy sufigowanych 1'0dz.ajników języka. mę:sk'iego dla pluralu w Yuczi 171 System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka kobiet dla ,pluralu w Yuczi 172 System rodzajowy prefiksów orzeJczenia języka męskiego dla singularis w Yuczi 173 Systera rodzajowy prefiksów orzeczenia języka kobiet dla singularis w Yuczi 174 System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka męskiego dla singularis w Yuczi 175 System rodzajowysufigowanych rodzajników języka kobiet dla singul,aris w Yuczi 176 Pokrewieństwa języków uralskich według V. Kiparskyego 187 Wyniki analiz kraniologicznych wczesnohistorycznej ludności rubieży sterpowo-leśnej w % 206 Składy antropologiczne Finów i Bałtów w Ofo 209 Genealogia języków baltyjskich według V. Kipars,kyego 214 Dawny .i terażniejszy zasięg języków ,bałtyjskich 215 Bałtyj,skie ludy i języki około 1200 roku 216 SzumeJ:za.Przekształcenie rzędówki 1870-1937 wg E, Boehma 453 Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera 455 Szkic schematyczny łańcuchówki wg A. Meisnera 457 Nawsie w Żelaznym Ujeździ e w Czechosłowacji wg V. Davidka 462 Schemat nawsia wsi łanów leśnych 487 CZl;śĆnawsia w Grodzisku Dolnym 492 Grodzisko Miasteczko 493 Część nawsia w Grodz'isku Górnym 495 Karta 200 (recto) sprawozdania z lustracji klul:'za iłźeckiego 521 Karta 200 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 522 Karta 201 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 523 Rysunki wyszkowskich znamion 'bartnych 523 Litewskie klejn" 537 W'idok tartaku od strony przekopu 569 Widok od strony przy,{opU wg Reychmanów 571 Rzut poziomy dolny 572 I tI I .lI Przekrój poprzeczny 574 Przekrój podłużny 576 Prze,krój podłużny wg Reychmanów 577 Wiatrak z XVIII wieku 592 Wiatrak z pocz. XX wieku 593 Koło paleczne, socha i cewka z wiatraku 594 Górna 'część urządzeń wiatraka 595 Kosz, koryto i łub 597 Fundamenty wiatraka z XVIII wieku 599 Urządzenie do obrac.ania wiatraka 600 Wiatrak z XVII wieku część skrzydł.a 601 Oskard z końca XIX wieku i początku XX wieku 602 Perlik 603 Cewka wyrobiona i cewka nowa 604 Wiatrak z XIX wieku - ul'ządzenie do obracania 605 Rysunek wiatraka holenderskiego, który miał być wystawiony w okolicy Kruszwicy w r. 1778, 697 Wiatrak-winda 608 Matryca do drukowania płócien 614 Matryca do drukowania płócien 614 Matryca do drukowania płócien 615 Matry:::a do drukowania płócien 615 Matryca do drukowania płócien 616 Matryca do drukowania płócien 616 Odciski motywów zdobni!:zych z matryc do drukowania płócien 618 Odciski motywów zdobnji~zych z matryc do drukowania płócien 619 Odciski motywów zdobniczych z matryc do drukowania płócien 620 Odciski motywów zdobni~zych z matryc do drukowania płócien 621 Odciski motywów zdobniczych z matryc do drukowania płócien 622 Od:::iski motywów zdobni:zych z matryc do drukowania płócien 623 Odciskanie wzorów na płótnie 624 Kierunki e:{sportu płótna orawskiego w latach do 1910 62, 632 Krój sukni chlopskiej z XVI w. 640 Krój kaptura chłopskiego z XVI w. 641 Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego 642 Krój lamki chłopskiej z XVIIIw. 645 Próba rekonstrurckji uszytej lamki chłopskiej ubranej rprzez kobietę 644 Krój sukni z XVIII w. 645 Mandragora i bo-girni 645 Walka smoka z salamandrą 648 Prace na folwarku 649 Pod zieloną rózgą 650 Uczta pańska 651 Zwierciadło czarodziejskie Twardowskiego 652 Chłop i Daniel 653 Wieniec dożynkowy z kogutem 654 Opętany 655 Skolopendra i niedźwiadek 656 Pająk morski 657 Kirgiz 658 Fortel legendarnego Leszka 659 Wół trzy rożny 660 Obnażanie 661 Strój chłopski z wieku XVI 662 Listy ręką Boga oisane 663 Słopiec z dwoma przykrywadłami 664 Maże czumackie 665 Sobótka 666 Typy tkactwa 682 Mapka powiatu Nowy Targ 703 Socha żelazna wg Stanisława Sobótki 747 �1480 Sooha żelazna wy:mnana w r. 1926 przez L. Skarpetowskiego 748 Pionowe i poziome usytuowanie regulatora głębokości orki soch żelaznych 749 Socha żelazna wykonana w 1926 r. 749 SCi:ha żelazna typu U 750 Rozdwojenie .slupicy 751 Wycięta odkładnica pług.a pruskiego 751 Odkładnica Foltyna 752 Mapka terenu na którym występuje socha żelazna 753 zabudowania gosopdarskie z miejscowości Mora (Dala'rna) w Skansenie 1140 !Plan Skansenu 1141 Gospodyni wyrabia ·sery w drewnianych foremkach 1143 GOSIPodyni przywołuje krowy do obory za pomocą dżwięków świstawki 1144 Stary mistrz grzeb;eniarski ze Sztokholmu wyrabia w Skamenie grzebienie 1146 Plan frilandsmusseet w Sorgenfri pod Kopenhagą 1148 Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod gołym niebem w Sorgenfri pod ,Kopenhagą 1149 Miasto lapońskie w Arvidsjaur półn. Szwecji 1151 Fragment miasta kościelnego w Ojebyn, 'półn. Szwe::ja 1152 Urządzenie oświetlenia neonowego w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiegow Sztokholmie 1154 Karawana renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyc.kiego w Sztokholmie 1155 Wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy 1173 Wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy 1175 ,I Ił i l ••! I Ii·i. ... I \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef286aca745ad30caa6d8dec792e83e0.pdf ed031c8dbba148a7c32ba6804c1f43ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:90 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1954 t.41 cz1. Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KOMITET REDAKCYJNY: W. DYNOWSKI, J. GAJEK, A. KUTRZEBA. J. MATUSZEWSKI K. MOSZYŃSKI, A. NASZ, M. PRUFFEROWA, IS. SZCZOTKA) T. SZCZURKIEWICZ, R. REIM'USS SPIS RZECZY B. STELMACHOWSKA Profesor dr Franciszek Bujak Profesor dr Adolf Eustachy Chybiński Jadwiga Chełmińska-Świątkowska 1. Rozprawy. REDAKTOR: JÓZEF GAJEK " ZAKŁAD IMIENIA OSSOLII'lSKICH - WYDA WNICTWO _ WROCŁAW 1954 Tadeusz \X. rób l e w s k i, "Etnografia radzieoka a zagadnienia etnogenezy'\\r świetle prac Stalina o językoznawstwie". . Jerzy K u l c z y c k i, "Teoria matriarchatu w świetle prac radzieckich" Kazimierz M o s z y ń s k i, ,,0 Neurach Herodota" . .j Tadeusz M i l e w s k i, "Swiatopogląd kilku plemion Indian północnoamerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków" Jan C z e k a n o w s k i, "Syntetyczne szkice V. Kiparsky'ego. Finowie nadbałtyccy i Bałtowie" . Józef G a je k, "Metoda. retrogresywna w etnografii polskiej" Ryszard G a n s i n i e c, "Krystalomancja". ~'Walerian S o b i s i a k, "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) , w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVIIXVIII w. w świetle materiału źródłowego" . Józef B iiI'" z t a, "Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim" Jan Piotr D e k o w s k i, "Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek" Wojciech H e j n o s z, "Patry ja". (przyczynek do porozumiewania się na odległość W dawnych wiekach) Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Znamiona bartne klucza iłżeckiego" Józef B u r s z t a, "Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej" . Bohdan B a r a n ,ow s k i, "Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej Wielkqpolski z końca XVIII w." Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Sąd owczarski na Mazowszu Płockim w końcu XVIII w.". . . . . . Adam Henryk K a l e t k a, "Zapiski do dziejów sądownictwa owczarskiego" " .... .. Józef B r o d a, "Chłopskie tartaki na Zywiecczyżnie w XVII i XVIII wieku" . . . . .' . . . . . Czesław Ł u c z a k, "Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej" . . . . . . Michał Pęk a l s k i, "Miary pola (gruntów) w Urzędowie" .. Longin M a l i c k i, "Drukowanie płócien na Śląsku" Marian G o t k i e w i c z, ,,0 płóciennikach na górnej Orawie" .<•••. str. 36 66 134 15'3 183 '242 257 340 439 499 511 518 530') 538 546 552 555 583 611 613 626 �2 Marian G o tk ie wic z, .,,0 "Knapach" i "Płacienikach" w Chochołowie" . . . . . . . . . Adam G l a p a, "Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawcow" Tadeusz S e w e r y n, "Ikonografia etnograficzna" Józef K o s t r z e w s k i, "Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome?" . . . . . Tadeusz W l' Ó b l e w s ki, "KUka uwag o ,geograficznym zasięgu występowania krosien poziomych i pionowyc.h". . . .' . Roman Rein fu SIS, "Tradycje otwartego o.gtrlłSka.w małopolskIm budownictwie ludowym" . . . . Wanda J o s t o w a, "Tradycyjne pożywienie ludności Podhala" Krystyna T o k a l' z Ó w n a, "Przydomki górali szczawnickich" . . . Kazimierz M o s z y ń s k i, "Z pogranicza zainteresowań przyrodmka i etnologa" . . . . . . ><.PrzemysŁaw B 'li l' C h a r d, Leszek D z i ę .gi e l, "Socha żelazna na PodLas1u" (Odkirycie nowego narzędzia do OI1ki). . . . . Zenon S o b i e raj s k i, "Jak publikować utwory poezji ludowej" (Próba ustalenia pisowni) . . .. . . . . . . . ,Tózef G a je k, "Instrukcja do indeksowania czasopism i ważniejszych . dzieł etnograficznych" . . . . . . . .. L..' Józef G a je k, "Metodyka monograficznego opracowywama stroJow ludowych. . . .. . . . . . Roman R e i n f u s s, "Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polsk~cn Strojów Ludowych" . . . . ,) . Gerard L a b u d a, "Kilka 'uwag o zadaniach Polskiego Atlasu Etno- + graficznego" . . , Alfred Z arę b a, "Zastosowanie J1icznylch w Szwecji" II. R e c e n z j e . . . . kwestionariusza . . do badań . . . etnogra- Armo";') '. . V. N. B e 1i c e l' Narodnaja odeżda Udmurtow, Materiały k etnogenezu AIk. N. S. S. R. Trudy IiIl'stituta E'1mografii 'im. MikłuchoMakłajatom X, Moskw,a 1951 (Eugeniusz Frankowski) M. R ec h a c z e w, Chołmogorskaja rezba po kósti. ArchangieLsk 1949, (Zofia Malewska) . "CESKY LID" Ceskos1ov. AJkad. Ved. Praha 1946-1951 rocznik 1-6 Z. {Jify Damo()rsk'Jj} 667 677 699 703 728 736 .. CESKO-SLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V. Praha 1953. . Ewa W r a b c o wa. Radziecka folklorystyka jest nasz.ym wzorem (resume 'referatu z 'I Konferencji czeskich i słowaoklch folklorystów w marcu 1953) (Zofia Malewska) 914 930 . . . . . . . 1, 2 . . l' Tuwanówna) 80a 912 Cimocnowski). 1951 nr '. _ . Paul R i vet et Georges de C l' e q u .i- M o n f o r t: oBibliog,raphie dies langues aymara et kicua. Centre National de la Recherche Scientifique, Paris, 1951 (Tadeusz Milewski) . . . . . . "Le MOrs D'ETHNOGRAPHIE FRANCAiISE". Bulletin de la Societe d'Ethnographie Franl;aises r. 6, nr 1, 'Paris 1952 (Helena Przeslaw- 806 88lt . TE SHJKENCAVET Tirana o i - G o U l' h a n : Evolution et techniques. L'homme et la Editiop: Albin Michel. Paris 1943; str. 367. (Janina Tuwanówna). Andre L e l' 'O i - G IQ. U r h a n: Evolution et techniques. Milieu et Techniques. Edition Albin Michel, ParLs 194'5; str. 512: (Janina 797 847 855 878 . I l'NSTITUTIT (Wacław 767 831 Fischerowa) Andre .•..L e matiere. 755 908 . Emilia BULETIN 746 s p r a wo z d a n i a. . Otakar N a h o d i l, Krytyka pewnych teorii idealistycznych o pochodzeniu religii (Zofia Malewska) Olga Sk a l n i k o w a, Zagadnienie zbadania kultury i życia czeskich i słowackich górników (Zofia Malewska) . Ludwik K u n z, Kobza, szkic o ludowych instrumentach muzycznych Dymitr K a it" o n d ż a ł o w, Madarski jeździec. Z zagadnień etnogenezy Bułgarów (Zofia Malewska.) . . Rozwój zorganizowanych badań terenowy,ch czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fischerowa) " . Rezolucja III-ej ogólno-państwowej konferencji roboczej czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fiscnerowa). . . . Antropologia (przedmowa Wojciecha F e t t e l' a do artykułu M. F. N e s t u r c h a z WIELKIEJ SOWIECKIEJ ENCYKLOPEDII (tłum. 635 639 647 823 Etnografia w pierwszych 12 tomach drugie~o wydania ,,~IELKIEJ ENCYKJLOPEDII RADZIECKIlEJ" (Eugemusz Frankowskt) "SOWIIETSKAJA E'I1NOGRA!FIJA" wyd. A.N. Z. S. S. R. Moskwa 1950 zeszyt 1--4 (Zofia Malewska). . . . . . . . . SOWI:ETSKAJA ETNOGRAFIJA" 1951 r. z. 1-3 (Maria Frankowska) ",SOWlJETSKAJA E'I1NOGRAFIJA" 1951 r. z. 4 (Tadeusz Wróblewski) ;,TRUDY :LNSTITUTA ETNOGRAFII I,M. MliKŁUCHO-MĄKŁAJA'.' .. Nowa seria tom I - XVIII, Moskwa-'Lemngrad 1-947-1'952 (Wttold Str. I t I l I. ( 1 ska) . . . . . . . . . . . . . . "BULLETIN de l'INSTITUT FRANCAIS d'AFRIQUE NOIRE" Dakar 1952 nr. 3 (Maria Frankowska) "BULLETIN de la SOCllf:T:E: ROYALE BELGE d'ANTHROPOLOGI:E et de PREHlISTOI'RE r. 1949-50, t. XL-XLI (Helena Przeslawska) "ANTHROPOS" Revue Internationale d'Ethnolog.ie et de L1nguistique Szwajcaria. Anthropos-Institut, 19'53 t. XLVUr (Tadeusz Wróblewski) . Hakan Fe 932 933 934 935 936 937 94-0 941 953 961 965 PROCES- VERBAUX MENSUELS DE LA SOClf:TE DAUPHINOrSE' D'ETHNOLOGI,E ETD'ARCHEOLOGIE, lo952r. 27 (Helena Prze.sławska) Str. 968 971 974 977 l' n h o l m, Ljustęrfiske. Znamierowska- Priifferowa) Stockholm 1952, t. VI. (Maria "MAN" A Monthly Record of AnthrQPOloglcal SCience. Londyn 1952. Vol. LN. Art. 1-'120 ,(Helena Przesławska) . ,,'PRIMITIiViE MAN". Quarterly Bulletin of the catholic Anthropological Conference. WashilIlgton 1952. Vol. 25 nr. 1-.2 (Helena Prze- 990 992 sławska) 999 "HAN.DBOOK of SOUTH A!MERiICAN INDIANS" Smithsonian Institution. Washington, 1946-1950 '(Anna Kowalska-Lewicka) . . 1004 Harry T s c h o p i k, JR., The Aymara of Chuccuito, Peru, AIIlth:ro,pological Papers of the Amer,ican Museum of Natural Hi'story. New York Vol. 44 part. II (Anna Kowalska-Lewicka) 1008 ,.PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY"tom I-XX (Franciszek Wokroj) 1009 Józef M a t u s z e w 5 k i, Arty\kuły słowiańskie "Zwierciadła Saskiego", Poznań 1948 (Władysław Sobociński) . loa �5 4 Str. Franciszek S ł a w s k i, Słownik etymologiczny języka polskiego, zeszyt 1 (A-Czar). Kraków 1952 (Tadeusz Milewski) . Pierwszy zeszyt "Słownika etymologicznego języka polskiego" Franciszka S ł a w s k i e g o wobec "Słownika etymologicznego języka polskiego" A. B r li c k n e r a (Kazimierz Moszyński) . Henryk U ł a s z y n, Pochodzenie etniczne nazwy Ukrainiec. Ł. T. N. Łódź 1947 (Zenon Sobierajski) . Sebastian Fabian K lon o w i c, Flis. Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef Mitkowski) . Anzelm G o s t o m s k i, Gospodarstwo. Mitkowski) Stanisław (Zofia Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef . . A l' n o l d, Geografia Semrau) historyczna Polski. Warszawa 1951 . Bohdan B a r a n o w s k i, Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII w. Ł. T. N. Łódź 1950 (Jan Reychman) Jan F i ja ł e k, Pabianice i włość pabianicka w II połowie XVII i XVIII w. Instytut Historyczny U. Ł. Łódź 1952 (Zofia Libiszowska) 1019 1020 1023 1024 ~. I \~ . 1031 1035 A. P l' Z Yb o ś, Powstanie Kotski Napierski'ego 1651 r. Jan R e y c hm a n, W .spr.awie Illowych >badań nad ;przeszłością 'ruchów s!połecz1038 Illych n,a Podhalu. Wierchy, t. 2Q, 1950/51 (Janina Bieniarzówna) Stanisław S z c z o t k a, Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki Na1041 pierskiego, Warszawa 1951 (Janina Bieniarzówna) 1044 Józef B u r s z t a, Wieś i karczma, Warszawa 1950 (Józef Gajek) . Agnieszka D o b r o w o l s k a, Ikonografia ludowej odzieży zach. sło1046 wiań!Skiej. Pamiętnik Słowiański II. Kraków 1951 (Józef Gajek) Krystyna P i e l' a d z k a, Uwagi o bartnictwie na Łużycach. Pamiętnik 1049 Słowiański l. Kraków 1949 (Anna Kutrzeba) Władysław R u si ńs ki, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. 1049 Przegląd Zachodni nr 11/12. Poznań 1949 (Józef Burszta) Jan Żołna-M a n u g i e w i c z, Polski strój ludowy. Wiedza i Zycie 1053 nr 11. Warszawa 1951 (Franciszek Kotula) . "ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" Adam G l a p a, Strój 1056 szamotuiski, (Ludwik Gomolec) 1066 Adam G l a p a, Odpowiedź na recenzję'· Vnodzimierz H o ł u b o w i c z, Garncarstwo wiejskie zachodnich tere1068 nów Białorusi. Prace historyczne tom 3/4. Toruń 1950 (Józef Gajek) Ksawery P i w o c k i, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław, 1953. Studia z historii sztuki polskiej tom 1. (HeLena 107i} Przesławska) "POLSKA SZTUKA LUDOWA" rocznik I-V Państwowy Instytut :Sztuki., Warszawa-Kraków 1947-51 (Henryk Zwolakiewicz) Rachmiel B r a n d waj n, La langue et l'esthetique de Proudhon. Prace W. T. N. Wrocław 1952 (Stanislaw Gniadek) . "PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE" tom VIII-IX Łódź, Lublin 1950/51 (Jan Szczepański) . Adolf N a s z, Żarna wczesnodziejowe. Polskie Tow. Archeo!. Warszawa, Wrocław 1950 (Jerzy Pogonowski) . .', 1026 1029 1079 1094 1096 1104 Str. lU. Muzea I l I , ~. Maria ~ l' a.n k o w s k a, Osiągnięcia etn:),grafkznego muzeoznawstwa radZ1ecklego . . . . . . Alfred Z a l' ę b a, Uwagi o muzeach skandyn~wskich Jan. M a n u g.i e w i c z, Muzeum Kultur Ludowych Jamna -.Kra J e w s k a~ Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograf1Cznego w ŁodZI . Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li'f f e'r o .; a, Dział 'Etn~graficzn;' Muzeum Pomorskiego w Toruniu Ryszard Kuk i e r, Z '~ystawy stroj'ów iudowYCh północnej Polski w Muzeum PomorskIm w Toruniu . ,Stanisław B ł a s z c z y k, Sprawozdanie z działalnoŚci Muze~m Naro~ dowego w POZna?1U w zakresie Działu Kultury i Sztuki Ludowej Alfons K o wal SkI, Sprawozdanie z działalności Muzeum w Mię~ dzyrzeczu. . . Franciszek K o t u l a, Spra~ozd~nie 'z działalności Mu'zeu~ w' Rze~ szowie . . . . . Jan1:lsz O p t o ł o w i c z, Sprawozdani~ z działalnoś~i Działu Etnograf~cz~ego Muzeum Lubelskiego . . . KazImIerz G o t t f l' i e d, Muzeum w Jarosławiu Krzysztof Wo l s k i, Muzeum w Przemyślu S. S t e f a .ń.s k i, Muzeum w Sanoku, Wy,staw; "Sztuka 'l:ud~wa Ziemi SanockIej w Muzeum w Sanoku" Jan Piotr D e k o w s k,i, Muzeum w Tom~szo";"ie Mazo~ieckim L. (O. (Sebastwn ł 1166 1171 1176 1178 1183 1184 1188 1189 1190 1193 1195 IV. Kro n i ka Kaz;i:nierz P i e t k i e w .ic z, Wystawy i konkursy s'ztu'ki ludowej Mimsterstwa Kultury 1 Sztuki w r. 1950, 1951 . . . Kazimierz P i e t k i e w i c z, Wystawy i konkursy sztuki ludowej w 1952 r. . . . . . . . . . . . Wyci;ąg, z protokółu XXV Walnego Zgromadzenia P. T: L. (O. G.) Protok<;Jł z XXVI Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.)·. . Protokoł z XXVII Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.) Wyciąg z p~tokołt~ XXVIII Walnego Zgromadzenia P. T. G.) Sprawozdallle z dZIałalności Oddziału Krakowskiego P. T. L. (194819152r.) '(Anna KowaLska-Lewicka) . . . . . . . . Sprawozdanie z działalności Oddziału krakowskiego P. T. L. za okres cd 1. VI, 1953'-1. VI. 19154(Anna Kowalska-Lewicka) . . . Sprawozd~llle z. pracy Oddziału P. T. L. w Mszanie Dolnej 1953 r. , 1106 1134 1164 Fltzak) . . . . . . . Spra;vozdallle z działalności Oddziału sude~klego P T. L .; Jel~niej' Gorze za 19i53 r. (Seweryn Gersten) . Sprawozdanie z pracy Oddziału śląskiego P. T. L. za 1953 r. (Maria Suboczowa) . . Sprawo.zda<ni~z d~iałaln~ści Oddziału :.vro~ławskieg~ P. (Halma Btttnerowna) . . . . . . . T. L.' za 1953 r~ Sprawozdanie z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za lata 1949--195.2 (Helena Wankowicz-Taige). . . . . Sprawoz?ame z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za 1953 r. (Stamslaw Sprawozdanie (Kazimiera Blaszczyk) z działalności . . Oddziału Zawistowicz-Adamska) . łódzkiego P. T. L. za 1953 r. 1198 1209 1216 1219 1225 1229 1236 1242 1245 1246 1248 1250 1251 1253 1254. �Sprawozdanie z działalności {Janusz Swieiy) Sprawozdanie . . z działalności lina Antonowiczowa) . Oddziału P. T. L. w Lublinie Oddziału P. T. L. w Toruniu 1255 . 1953 r. (Ka- .. Sprawozdanie z prac w Archiwum P. T. L. (Helena Przeslawska) . Sprawozdanie z badań terenowYIch Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. (O. G.) ... Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań ferenowych nad rolnictwemi hodowlą z dnia 9---10 V. 19531'. (O. G.) . . Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947-1953' r. (Zofia Staszczak6wna). . . . . .'. "SBRAWOZDANIA Z CZYNNOŚCIl I PRAC POLSKIEJ AKADEMII NAUK" rok I nr l, 2, Warszawa 1953 (O. G.) . "KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATERIIALNEJ" rok I nr 1,2, Warszawa 1953 {O. G.) W sprawie księgi jubileuszowej ku czci Oskara K o l b e l' g a . 1256 1258 1259 PROFESOR DR FRANCISZEK BUJAK 1266 Z szeregów uczonych polskich ubył profesor dr Franciszek Bujak. Dnia 22 marca 1953 r. zmarł w Krakowie uczony wielkiej miary, bada'cz o szerokim wachlarzu zainteresowań, czołowy polski historyk dziejów gospodarczych, organizator zbiorowych poczynań badawczych i edytorskich, członek czynny b. Polskiej Akademii Umiejętności, członek honorowy iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego, współpracownik całego szeregu naukowych organizacyj polskich i zagranicznych .. Zainteresowania naukowe Bujaka niejednokrotnie doprowadzały go na pogranicze historii i etnografii. Niektóre z jego prac znane są etnografom i długo jeszcze będą im służyć pomocą przy podejmowaniu badań z zakresu ich dyscypliny. Przynoszą one - jak Studia n{1d osadnictwem Ma!opols-ki (Kraków 1905), czy Hi- 1280 128~ 1284 1283 V. Ró żne Resume: w języku rosyjskim (Zofia Malewska) w języku angielskim (Andrzej Walig6rski) Ilndeks rzeczowy :Indeks ellnogeogral£iczny I!ndeks osobowy . . . Wy<kaz instytucj,i naukowYi::h Wy<kaz czasopism Spis rycin U wag str. za 1953 r. a: Tom XLI "Ludu" sklada się z 2 vol. (vol .. 1 obejmuje prawy, vol. 2 - pozostale działy). 1287 1359 1423 1442 1455 1475 1477 1478 roz- storia .,l. .) It :·,,/, .~ • 1 J ,t· ; osadnictwa ziem polskich w (Warszawa 1920) syntetyczne ujęcia ważnych dla etnografów problemów dziejowych, Prof. dr Franciszek Bujak inne jak Maszkienice (Kraków 1901, cz. II 1914), Limanowa (Kraków 1902) i Żmiqca (Kraków 1903) - stanowiły przez okres prawie półwiekowy wzór monografii lokalnych, które niejednokrotnie były wyj{orzystywane przy etnograficznych badaniach terenowych i poważnie na ich ujęciu i wynikach zaciążyły. Osobno wymienimy drukowane przez Bujaka na łamach Ludu przyczynki archiwalne, rzucające promień światła na pewne sprawy, zwłaszcza obyczajowe i społeczne, w zamierzchłej przeszłości. Oto one: krótkim zarysie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/282858adf73d452c8fd7b5b8d164c347.pdf f47e35fe5eec36d7241999f5ef67f00b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:92 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.3-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text " .;"' .•.... ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA Ll1DOZNA WCZEGO ORGANł< DE LA SOCIETE ZAtOŻONY OGÓLNI':GO POLONAISE W ROKU ZBIORU TOM D'ETHNOLOGIE 1895 XLII ZA ROK 1955' PL WROCt"AW OSKAR KOLBERG 1814-1890 Odbitka portretu z tomu .,Przemyskie", wydanego w 1891 r. z materiałów pośmiertnych przez I. Kopernickiego ZAKtAD IMIENIA WROCł,AW OSSOLIŃ'SKICH 1956 �ł "l, '.' J KOMITET RŁDAKCYJN) K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK. MATUSZEWSKI, M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, T. SZCZURKJEWJCZ. A. KUTRZEł:3A- K. MOSZYŃ'SKI, SPIS RZECZY A. NASZ, l. R o z p r a w y R. REINFlTSS, B. STET.MACHOWSKA " J () REDAKTUH Z E F G A.J ~:K li "" lj.: .1 . l ( Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo - Wrocław 1957. Nakład 1030+145 egz. Obj. arkuszy wyd. 66,40. arkuszy druk. 62 +20 wklejek. Oddano do skład. 3. IV. 1956. podpisano do druku 8. XII. 1956. druk ukończ. w styczniu 1957. papier druk. sat. kI. V. 70 g. 70X100, Zam.108/165. K-7-3595. Cena cz. 1 i 2 zł 130.-' POZNAJ{rSKA DRUKARNIA NAUKOWA-POZNAŃ. FREDRY 10 I ''', Julian K r z y Ż a n o w ski. Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej Józef G a j e k, Oskar Kolberg jako etnograf. Tadeusz D e I i m :'i t, Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej przemian . Adam G l a p a, Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga . , Tadeusz W rób I e w >. k i, Budownictwo ludowe w pracach Oskara _ Kolberga . . . . . . . . . . . . . ( Walerian. S 6 b i s i Co k, Materiały Oskara Kolberga o ludowej kulturze L- materialnej wsi wielkopolskiej w świetle źródeł rękopiśmiennych XVIII w. Maria T u r c z y n o w i c z o w a, Badania etnograficzne Oskara Kolberga na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego . .Janusz a p t o ł o w i c z, "Lubelskie" O. Kolberga Maria T r a w i ń s k a, Mazowsze' Stare w świetle badań O. Kolberga i badań współczesnych tego terenu . . . . Zofia S z y f e l b e j n, Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badali. nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny , . Krzysztof W o l s k J, Badania O. Kolberga w dorzeczu średniego Sanu Mieczysław G ł a d y s z, Silesiana w tekach O. Kolberga . . . Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego Wojciech H e j n o s z, Prace P" r;:olberga pomocą w badaniach nad prawem zwyczajowym .'.;' Adam G l a p a, Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga Klemens Kra j e w s k i, Kolbergowska metoda notowania melodii ludowych Witold A r m o n, Zainteresowania O. Kolberga folklorem litewskim. Tadeusz M a l i n o w s k i, Archeologia w dziełach Oskara Kolberga . Kazimierz D o b r (\ w o l s k i, Charakterystyka Sesji Kolbergowskiej . Jan C z e k a n o w s k 1, Konsekwencje słowianoznawcze syntezy antropologicznej . . Tadeusz S e we r y n, Ikonografia etnograficzna Adam R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego indeksowania melodii ludo\\'ych II. R e c E' nzj e Za.1f{czkowski\ . 9 35 49 69 115 143 200 21G 249 264 294 307 332 413 421 425 431 446 454 465 522 554 sprawozdania KRATKIJ'E SOOBSZCZENI.JA Instituta Etnografiji A. N. SSSR z. V-VII, X, XIII-XV, XVIII-XX (Włodzimierz Zajqczkowski) . SREDNIEAZJATSKI.J ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK, Trudy InstitU? etnografij i A. N. SSSR im. Mikłucho-Makłaja, t. XXI (Wlodziml€1'Z: Sh. 607 608 �6 7 SIr. SBORNIK MUZEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, t. XIV, XV (Zofi.a Malewska) . . . . SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, 1954, z. l, 2 (Zofia Malewska) . . . . . . .. Kowalska-Lewicka). . ... REVISTA DEL INSTIT1JTO ETNOLOGICO NACIONAL, 1943, BOLETIN DE ARQUEOLOGIA (Organi del Servicio Arqueologico Nacional) Bogota 1945 (.4nna Kowalska-Lewicka).. ., Paul R a d i n, Indians of south America (The American Museum of Natural History Science Series, t. III) Nowy Jork 1945 (Anna Kowalska-Lewicka) . . . . P. F e j o s, Ethnography of the Yagua (Viking Fund Publications in Anthropology, nr l) Nowy Jork 1943 (Anna Kowalska-Lewicka) . R S t o p a, Problem języka pigmejskiego (w związku z recenzją artykułów Van Bulcka i O. P. Schebesty). . . . . . . KWARTALNIK IHKM PAN, R. II. nr 1-2 i 3, Warszawa 1954 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) .. . . . . . . . . . LUD, tom XL. Indeks t. I-XXXIX, oprac. przez J. Gajka i Z. Malewską, Poznań 1953 (Leopold Węgrzynowicz) . . . . . WIERCHY, R. 23, PTTK, Kraków 1954 (Anna Kowalska-Lewicka) LINGUA POSNANIENSIS IV; Biuletyn Fonograficzny, Poznań 1953 (Witold Armon). . . . . . . . . . POLSKA SZTUKA LUDOWA, tom VI, VII, PIS, Warszawa (Henryk I Kar Zwolaki.ewicz) p i ń s k a, Polskie (Adam Glapa).. . . ubiory . ludowe . . na . scenie, ... ... " . . . . 1952, 1953 . . Londyn . 1953 T. D e l i m a t, O genezie łodzi klepkowych na Pomorzu. .. Marco P o l o, Opisanie świata, PIW, Warszawa 1954 (Włodzimierz Zojqczkowski) . .. A. M a t y fi i a k, Rozkwit ludoznawstwa na Łużycach J. B u r s z t a. Społeczeństwo i karczma, Warszawa 1951 (Wojciech Hejnosz) . Garncarstwo ludowe na ludowe, płótnie, Warszawa Warszawa 1955 1953 (Tadeusz 795 797 Delimat) III. 644 666 679 j" .t 689 710 J. E. C o r i a t, El hombre deI amazonas y ensayo monografico de loreto, Lima 1943 (Anna Kowalska-Lewicka) . D. B. S t o u t, San bIas cuna acculturation: An introduction (Viking Fund Publications in Anthropology, nr 9) Nowy Jork 1947 (Anna Gajek) druki 643 694 701 Kwaśn;ewicz). W. K o p p e r s, Kultur und Sprache (Roman Stopa) . E'olk-LIV ACTA ETNOLOGICA ET FOLKLORISTICA EUROPEA, t. XIV, XV, XVI (Andrzej Waligórski) . J. S i:i d e r s t r o m, A Sparman,s Ethnographical Collection from James Cook's 2nd Expedition (1772-1775), Stockholm 1939 (Mo.ria Znamierowska-PruJferowa) (Józef E. R e i n f u s s, . W. W. M a w r o d i n, Dookoła Antów, "Sowietskaja Etnografija", 1954, z. 2 (Marian Plezia). . . . . D. D o b r o w o l s k a, Badania etnograficzne nad kulturą klasy robotniczej w ZSRR . CESKY LID, Ceskoslov. Akad. Ved, Praga 1952, 1953, t. I i II (.liry Damborsky i J. NavratH) . . .. .. CESKOSLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V., Praga R. l, 1953, R. II, 1954 (.lir?) Damborsky i .T. Navratil) . ETHNOGRAPHIA. A Magyar Neprazji Tarsagag Dolyoirata, R. LXIV, 1953 (Jan Reychman) . R Wei s s, Volksln;,nde der Scpweiz, Erlenbach - ZUrich 1946 (Włodzimierz SIr. E. R e i n f u s s, Polskie 609 726 727 729 . , ( 732 733 736 738 749 758 Mu ze a Od Redakcji Muzeum Przyrodniczo-leśne w Białowieży (Edmund Wagner) . Muzeum w Białymstoku (Zofia Bawarska) . Muzeum w Łomży (.ladwiga Krajewska) Muzeum w Grudziądzu (Józef Blachnio) . Muzeum Pomorskie w Toruniu (Kalina Antonowiczowa) . Muzeum Kujawskie we Włocławku (Henryka Królikowska) Muzeum Pomorskie w Gdańsku (Longin Malicki). . Muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach (Longin Malicki) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach (Franciszek Freder) . Muzeum w Kwidzynie (Longin Malicki) . . Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach (Aleksandra Dobrowolska) Muzeum w Radomiu (Anna Apanowicz).. -. Muzeum w Darłowie (A. Tarnowski) . Muzeum w Słupsku (Anna Zaborowska) . Muzeum Etnograficzne w Krakowie (Longin Malicki) Muzeum w Nowym Sączu (Stan'isław Radwal) . . .. Muzeum Regionalne im. W. Orkana w Rabce (Sebastian Flizak) Muzeum w Tarnowie (Paulina Chrzanowska) Muzeum Tatrzańskie im. T. Chałubińskiego w Zakopanem (Edyta Starek) Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum . ... w Zywcu (Jan Studencki) . w Chełmie (Kazimierz Janczykowski) w Lublinie (Janusz Optołowicz) . w Zamościu (Ryszard Splewiński) . w Łowiczu (Henryk Swiqtkowski) w Piotrkowie Trybunalskim (Julian w Sieradzu (Zofia Neymanowa). w Tomaszowie Mazowieckim (Jan P. w Kętrzynie (Zofia Licharewa) . Mazurskie w Olsztynie (A. Klonowski) w Szczytnie (Franciszek Myśliński) . . . Kaczmarek) . . . Dekowski) . . . 801 801 802 803 807 808 815 817 817 819 820 822 825 826 827 830 843 844 845 846 851 854 855 860 861 865 867 869 870 871 875 762 IV. Kro 765 768 Prof. dl' Stanisław 779 782 Zofia Malewska (Olga Gajkowa) .. .... Józef G a je k, Sprawozdanie z udziału w Sesji AN ZSRR. P. 1. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny (tłum. Z. Malewska) . . . . . . . . . . . . L. P. P ~ t a p o w, Badania nad kształtowaniem się socjalistycznych narodow (tłum. Z. l\IIale1.Vska) . . . . . . . . . Józe~ G a j e k, Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego.. Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego (O. G.) . 785 787 794 Burszta) Szczotka nika (1912-1954), Chłop-góral, uczony (Józef 879 88-1 886 894 897 899 908 �8 Józef G a j e rl:. Podstawowe teL.)" dotyczące przedmiotu i celu etnografii. . . . . Stanisław B ł a s z c z y k, Uwagi na marginesie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą -- do kwestionariusze: PAE Nr 1. . . J. P a w ł o w ska. Z. S t <1 S 7. C Z a k 6 w n a, Uwagi do kwestionariusza PAE Nr 2. . . . . . . . . K. P i e t k i e w i c L., Ważniejsze imperzy i wystawy sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i SL.tuki w roku 1953. . . . . . A. G l a p a, Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej w Poznaniu na rok 1954 Sprawozdanie bergowskiej Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie rok 1954) Sprawozdanie Sprawozdanie 1954--1955) Sprawozdanie 1953) . Sprawozdanie z XXIX Walnego Zgromadzenia PTL oraz Sesji Kol(1954) (H. Bittnerown·a, Z. Staszczakówna). . . z działalności Oddziału Krakowskiego PTL (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL "f Limanowej (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL w Lublinie (za rok 1954). z działalności Oddziału Lódzkiego PTL (1954) . . . z działalności Oddziału PTL w Mszanie Dolnej (za . . . .. z działalności Oddziału PTL w Olsztynie (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL w Poznaniu (za rok . " . . z działalności Oddziału PTL w Toruniu (za lata 1949. .. .. .. z działalności Oddziału PTL w Toruniu (L.a rok 1954). Streszczenia: w języku rosyjskim w języku angielskim w języku niemieckim Spis rycin . Stl. R 909 o z p R A w y 913 922 Y25 935 t. JULIAN 938 94'; 949 950 951 KRZYŻANOWSKI OSKAR KOLBERG I JEGO DOROBEK W DZIEDZINIE LITERATURY LUDOWEJ" I 952 954 955 95; 961 9tH 976 98;~ 9911 , ' Mówić o Oskarze K o l b e r g u w 140 rocznicę jego urodzin charakteryzować jego dorobek jako folklorysty, zwłaszcza zaś dorobek ten oceniać, to sprawa i nieprosta, i niełatwa. Mamy wprawdzie jego monumentalny "Lud", a więc około dwunastu tysięcy stronic druku, ujętych w niemal czterdziestu tomach, niezwykle bogatą encyklopedię wiadomości o życiu chłopa polskiego w połowie XIX W., ale zarówno zwięzły opis naukowy tego' wielkiego dzieła ujęty od strony folklorystyki, jak dotarcie przez to dzieło do jego twórcy, to zadanie z natury rzeczy bardzo trudne, zwłaszcza że nie mamy tutaj nieodzownych, choć pomocniczych narzędzi poznawczych. Nie mamy książki o K o l b e r g u przedstawiającej życie i pracę tego niezwykłego badacza kultury chłopskiej. Zastąpić jej przecież nie mogą doraźne szkice 1. K o p e rnickiego, J. Karłowicza i H. ŁopacińskiegoJ, pisane w latach 1889 i 1890 w związku z pięćdziesięcioleciem pracy, a w rok później z śmiercią K o l b e r g a. Szkice te miały charakter * Artykuly oznaczone gwiaL.dką zostały wygłoszone w formie odczytów na XXIX Walnym Zgromadzeniu PTL i Sesji Kolbergowskiej w Jeleniej Górze 18 VI 1954 r. l L K o p e r n i c k i, Oskar Ko!berg, Kraków 1889; T e n ż e, Przedmowa wydawcy do tomu Kolberga Przemyskie, Kraków 1891; T e n że, Smierć O. Ko!berga, "Wisła" IV, 1890; J. Kar ł o w i c z, Oskar Kolberg, "Wisła" III, 1889; R. L u b i c z, Hieronim Ł o p a c i ń s k i, Oskar Ko!berg, .,Ateneum", t. III, 1890. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44980a98c41501857dbe48e1f5f75a6c.pdf cedecc60aa5e95f54c203dc0bd807bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3487 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 297-313 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ffmm i $m Rye. 1. Fragment wzi f i t IS Wożniki, pow. Sieradz. SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM Z badań penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki PIS w r. 1955 Ludowej ZOFIA Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ kawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ czekała się dotychczas opracowa­ nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i rozrzucone po różnych czasopi­ smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ nologię podzielić na trzy grupy. P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. Do najciekawszych należy t u ob­ szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ bliotece Warszawskiej z r. 1851, gdzie autor nie t y l k o porusza za­ gadnienia ściśle historyczne i spo­ łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ tektury, u r z ą d z e n i a w n ę t r z , stro ju, zwyczajów rodzinnych itp A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia głównie zwyczaje, obrzędy, podania i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ n y m niekompletnym opisem stro­ j u uwagi ani kulturze materialnej wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. Podobny charakter posiada pocho­ dząca z ostatnich lat ubiegłego w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ czości p i e ś n i a r s k i e j i zwyczajom weselnym.Nieco m a t e r i a ł u porów­ nawczego przydatnego przy bada­ 2 3 CIESLA-REINFUSSOWA niach etnograficznych Ziemi Sie­ radzkiej daje praca Józefa Grajnerta o w s i Topoli leżącej w powie­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­ niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­ skiej o p a r ł się Oskar Kolberg, k t ó r y w tomie swych p r a ć po­ święconych Kaliskiemu zamieścił r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­ radza. Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje bibliograficzne z lat 1910-1939, jest dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a twórczości plastycznej l u d u sieradz­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve, ziemianin i społecznik z okolic Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y 4 5 1 2 Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n. w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński: Wesele tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem, 356, t. I V str. 177, 367, 564. Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n. 1 3 4 Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi Topoli, położonej w powiecie ł ę czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła 1903. t. X V I I str. 650 i n. Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a k ó w 1890, t. I str. 38. 5 297 �•+ T — i [T IZBA • 1 •Mi i-H 1 1 t na SUŃ i 1 —ex— —Es, U_ —O— l I-4H H- 1 KCMGfU i •+! . — ' fi o™ 3 - f»-< 10 Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki, 4 — Zapusta 5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki, 7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa, 11 — k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ j u i zdobnictwa ludowego, drugi zaś — zwyczajom wielkanocnym. Ten sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ b u m wycinanek sieradzkich, stano­ w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć . Za­ ginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, k t ó r e Graeve ofiarował Akademii Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o , za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ c j i wycinanek z okolic Sieradza.' Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­ towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­ * S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­ nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­ Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23. leniu ożywiły się zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej, w znacznym stopniu dzięki dzia­ łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­ re — założone w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­ dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­ ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­ zeum zorganizowano w Sieradzu k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na szczególną u w a g ę zasługuje wysta­ wa wycinanek w r. 1951 oraz po­ kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r. 1952. Recenzje z nich, opracowane przez Zofię Cieśla-Reinfussową 6 Wielka, Ochędzyn. oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­ zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­ wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie powojennym d a ł a Zofia Neymanowa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z okazji dziesięciolecia sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizo9 Janina Stankiewiczowa: Pokon­ kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n. g 7 Wacław Kamiński: Wycinanki sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­ Ryc. 2. Chałupa wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937. Złoczew, pow. Sieradz. Fot. wg Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ zdjęcia reprodukowanego we „Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary Ilustrowanej", 1911 rok. radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n. 8 298 dom w Czechach, Sieradz. pow. �10 wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ rego studenci prowadzili na t y m terenie badania etnograficzne. Do­ tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ blikowano w w y n i k u tych prac, jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ czajach pasterskich. W r. 1955 zostały na terenie Sie­ radzkiego przeprowadzone przez p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ styki Ludowej PIS badania penetracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e ruszowskiego, łaskiego, łęczyckie­ go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­ s t a w ą do opracowania niniejszego szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ nego obrazu ludowej twórczości plastycznej w Sieradzkiem m o ż e jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y przedmiotu stanowić pożyteczny przyczynek dla tych, k t ó r z y w przyszłości chcieliby te badania kontynuować. 11 B u d o w n i c t w o W związku z komasacją gruntów, k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ cia objęta została większość w s i leżących na obszarze b. K o n g r e ­ sówki, pierwotny u k ł a d pól a z n i m i dawne roaplanowanie osad wiejskich uległy znacznej zmianie. Obecnie w okolicach Sieradza for­ mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o kształcie poparcelacyjnym rzędó­ wek (Ruda, Polków, Baszków, Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i (Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e 1 0 10 lat sztuki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: Ludowa sztuka regionu sieradz­ kiego. Aniela Jaskulanka: Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. 670 i n. 1 1 U^a^sJ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok siebie położonych parcel b u d o w l a ­ nych powoduje, że domy ustawia­ ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­ je się, m a j ą c e charakter bardziej jednolity, dziś jest dość silnie z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m. in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e poczyniły w tych stronach znaczne spustoszenia; odbudowa popalo­ nych d o m ó w dala oczywiście spo­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­ wości nieznanych architekturze tradycyjnej. Sto lat temu, w czasach Szaniaw­ skiego, w budownictwie l u d o w y m okolic Sieradza podstawowym m a ­ t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­ no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­ ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­ dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu starych i n f o r m a t o r ó w wynika, że biedniejsi gospodarze m a j ą c y na swych gruntach odpowiedni suro­ wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne „glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­ si z gliny stawiali czasem obory. Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojak ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w nywane piłą w odległości 20 cm od ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a się na opał. Powszechne dziś w Sie­ radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ cych około stu lat (Klonowa, pow. W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­ ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ dy w budownictwie sieradzkim (Zapusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a , uwa­ żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h b^AAAiJ Ryc. 4. Ozdobny ganek w pow. W i e r u s z ó w . Klonowej, wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " . W rzeczywistości jednak domy w całości na słup budowane spotyka się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­ dynków pochodzących dopiero z k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­ tomiast pazowane s ł u p y stosowane b y w a j ą pomocniczo w budownictwie w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­ lek lub przy dostawianiu nowego b u d y n k u do starego. Najprostsze w n ę t r z e starych sie­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­ daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­ siejsi starzy informatorzy. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­ mieszkiwanych przez ludzi ubogich, b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i Wwv*J Tablica II. Wzory profilowanych „wiatrówek" i desek zamykających od góry szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów Barczewski, 3 — Sokolniki, 4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa, 7 — Z d u ń s k a Wola, 8 — Klonowa. 299 �M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w . 3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1). Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w spotyka się w Sieradzkiem (np. w Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej stronie izby mieszkalnej znajduje się komora, a po drugiej — sień. Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2). W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e . Opisane poprzednio domy, s k ł a d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z dwoma wejściami wiodącymi przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posiadają t r a d y c j ę sięgającą w polskim budownictwie l u d o w y m co najmniej pierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . Liczne analogie znaleźć m o ż n a w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń skim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej Lubelszczyzny. W Sieradzkiem domy takie m i e w a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y czasem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e 1 3 14 \ m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi. Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy z komorami przy obu ś c i a n a c h szczytowych (Tabl. I , 10), co w rezultacie daje rozplanowanie analogiczne jak w domach z okolic Łowicza. Czasem zdarza się, że c h a ł u p y symetrycznie dwuizbowe stawiali r ó w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w czas mniejsze pomieszczenie s'mżyło jako komora (Zapusta W i e l ka, Złoczew); przy jednej ze ścian szczytowych dostawiano stajnię (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozdzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l szej części u ż y w a n a dawniej jako 2 3 A 6 7 8 Tablica 111. Sterczyny dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków, 4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy. zanotowany został dom z poł. X I X w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z , k t ó r e g o sień zaopatrzona była w dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­ towej, drugie w dłuższej — lico­ wej . W e d ł u g wypowiedzi infor­ m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­ kach, Złoczowie i in. podobnie roz­ planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2). Należały one do najstarszych we wsi. Tradycja c h a ł u p wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku chałup wąskofrontowych, ciągną­ cym się od B a ł t y k u przez Wielko­ polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow12 domu mieszkalnego pomieszczenia gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ cych zabudowania gospodarcze od­ dzielnie. Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w najstarszym zachowanym do dziś budownictwie sieradzkim, stanowi c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­ dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb mieszkalnych), z których jedna, zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona była w piec kuchenny, druga zaś, mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ sem przy jednej ze ścian szczyto­ wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a 13 Wspomina o nich J ę d r z e j K i towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522). w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in. Szt. L u d . 1955, str. 29. 12 1 4 300 3 — Czechy, k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­ n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­ nię (Tabl. I , 9). Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­ w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­ ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia mieszkalne (Tabl. I , 11). Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­ wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­ tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na p ł a t w i leżącej na wypuszczonych Końcach belek stropowych i w y s u ­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare domy k r y t e są dachami czterospa­ d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­ w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­ dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy dwu­ spadowe, k t ó r e powoli wypierają formy starsze. W starych domach proporcja widzialnej części z r ę b u do wysokości dachu w y r a ż a ł a się �Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. Obecnie dachy b u d u j ą zazwyczaj niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na gładko. W czasach Szaniawskiego okna chałup miewały jeszcze „szybę sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 szybkami osadzonymi w ramie za­ m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ liwości otwierania. Dopiero przed I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybowymi k w a t e r a m i . Okna bywają zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ py osadzone pionowo w przyciesiach. Drzwi o wykroju prostokątnym (dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) posiadały taflę z trzech l u b czte­ rech desek, złączonych poprzeczny­ m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne zamki zapadkowe i skoble. D r z w i dwudzielne robione na sposób m i e j ­ ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Podłóg drewnianych w starszych c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je „ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ niowy zanik datuje się od t wojny ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o s o w ą " b y ł a wykonana z dartych desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­ we. Od strony strychu dla uszczel­ nienia i ciepła polepiano ją w a r ­ s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­ m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­ ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­ na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " . K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ towania zaopatrzonego od góry w obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym do komina. Z piecem do gotowania łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ towania. Obok stał przybudowany pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­ nia chleba umieszczane b y w a w co­ kole pieca do gotowania, skutkiem czego czeluść wypada niewiele w y ­ żej ponad poziomem podłogi. W cha­ ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona gliną. W domach symetrycznie d w u ­ izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej murowany, w s p ó l n y dla obu izb, umieszczony w p o ś r o d k u sieni na ł u k o w a t o sklepionej podstawie. P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z rysie, w innych okolicach z w y k l e ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni wykorzystane nawet możliwości zdo­ bnicze, stwarzane przez rozpo­ wszechnione t u dachy dwuspadowe i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­ stawia się sytuacja w okolicach Wieruszowa, gdzie na szczytowych ścianach dwuspadowych dachów w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­ lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­ rowane l i s t w y na obramieniach dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy nowszych domach pochodzących p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­ szych gospodarzy spotyka się przed w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­ t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej zamiast g a n k ó w budowano czasem przed w e j ś c i e m do domu rodzaj przedsionka zbitego z desek, dla ochrony wejścia przed zimnem i deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w chatach ubogich, gdzie służą one za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do k u c h n i przerobionej z dawnej sieni. Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o w y s t r ó j przejawia się w sposobie wykonania t a f l i drzwiowych pocho­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ filowanych po brzegach deseczek. Bogaciej dekorowane są nowsze tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ w n ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ ką, później wapnem. Jeśli pod j e d ­ n y m dachem z n a j d o w a ł a się część mieszkalna i pomieszczenia gospo­ darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ łącznie ściany izby (Rzechta, pow. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np. Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e jedynie na obramieniu d r z w i i okien t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle ś c i a n y ; czasem pasy albo duże białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na drzwiach w e j ś c i o w y c h . J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się po wsiach domy murowane z cegły, kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ radzkiej. Urządzenie wnętrza Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h wspomniano poprzednio, przyczy­ niły się do tego, że Sieradzkie nie obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ raz dawnej izby chłopskiej z tych stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed Ryc. 5. „Pasyjka" — ozdoba ścien­ na z marszczonego papieru glansowanego. Monice, pow. Sieradz. stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...] są liczne obrazki świętych na ś c i a ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­ skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­ nianymi, niekiedy stół, skrzynka na przyodziewek i warsztat do r o ­ bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­ cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych p i e ń k ó w na kominie zapalone za­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m goszczą l u b przynajmniej w k o ­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą po izbie, a przestraszone k r y j ą się po norach pod łóżkiem." Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­ gi na różnice, jakie zachodziły wówczas między umeblowaniem izby biednych i bogatych. Z w y ­ powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­ t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­ wód pewnej zamożności, podczas gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­ tem s ł u ż ą c y m do przechowywania u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­ siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­ dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o . W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­ wa i stół stoją zwykle pod oknem, obydwa k ą t y od strony komory w y ­ p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie wejściowej znajduje się kredens, a po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego 301 �bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie tam, gdzie gospodarzami są ludzie m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w mieście, spotyka się u k ł a d mebli wzorowany na miejskim ze s t o ł e m na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­ wano je z nieheblowanych desek, zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­ sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­ ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­ m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­ dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­ czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­ b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b toczone. Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­ niejszych były to proste deski wsparte na czterech drążkowych nogach i służyły z a r ó w n o do sie­ dzenia, jak ustawienia naczyń podczas posiłków. Zamożniejsi po­ siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż łóżka. Na noc odwracano ja opar­ ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten sposób miejsce do spania. Ł a w zao­ patrzonych pod siedzeniem w skrzy­ nię służącą do spania, czyli tzw. gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ rych przechowywano ubrania. G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do tego celu były jednak skrzynie i k u ­ fry. Skrzynie z drzewa sosnowego p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ cone (zwykle 100 X 65 X 50 cm), podstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się skrzynie ze s k r y t k ą umieszczoną między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y w Sieradzkiem skrzynie malowane w „rózgi" i „ziela w doniczkach". W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ nina, k t ó r y w swej młodości sam jeszcze skrzynie takie robił. Były one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich malowane doniczki z „ z i e l a m i " w kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o wieko z tą różnicą, że czasem kolo­ ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco inne. W czasie b a d a ń odkryto we wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ ną, tak jednak zniszczoną, że prócz ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola niczego j u ż na niej nie dało się odczytać. Skrzynie malowane wzo- 302 rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. W niektórych miejscowościach w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u np. ojcowie dziś żyjących stolarzy m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej papierowymi naklejankami przed­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ wano w sklepach a czasem spro­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana Ryc. zamożniejszych gospodarzy rozpo­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­ stawie w postaci niskiej szafki zao­ patrzonej w dwoje drzwiczek. Na p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­ bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­ ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­ ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­ ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­ łość. Prymitywne sprzęty wypełniające dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie 6. Pająk „krystaliczny" Rozalię Slipek. Monice, Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , wycinankami przedstawiającymi ko­ guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się też na teren Sieradzkiego skrzynie wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je niekiedy ozdobnym papierem. Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj środkowa — posiadała wzdłuż k r a ­ wędzi otwory do zatykania łyżek. Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d wykonany przez pow. Sieradz. zwykle sami właściciele; tylko skrzynie kupowano od stolarzy na targach. Pod koniec ubiegłego stu­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty zdobione ł a w y z oparciami, łóżka, s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego meblarstwa ludowego o d e g r a ł y ośrodki stolarskie zgrupowane po miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k , Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a Wola, Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­ na. W samym Ł a s k u nie istniejący już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł w ó w c z a s 36 członków. W okresie międzywojennym pracowało w Łas­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś jest ich tam 4 l u b 5. t Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­ kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze, robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­ niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­ dawano na miejscu w pracowni, drugie — z drzewa sosnowego m a ­ lowanego olejno, czasem mazerowanego — sprzedawano na targach czy to miejscowych, czy w innych m i a ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­ zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i , Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­ radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych �m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­ koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i lub cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i " miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano nie przejawili. W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ niekiedy specjalistów snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ dekoracją izby sieradzkiej R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­ cjach m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. Wykonywano je z czterech wachlaski z Sieradza. r z y k ó w drobno marszczonego pa­ Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ jąki, którymi zdobiono p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ Malatury występujące jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y pająki przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­ b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­ (duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą pająki żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­ bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­ nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki. jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że wiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­ nać, w izbach spotyka się je bar­ T k a c t w o dzo rzadko, gdyż „już nie moda", j a k w y j a ś n i a j ą informatorki. Wy­ Tkactwo posiada w Sieradzkiem cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­ d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­ z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­ r a c j i w n ę t r z a . Koliste w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­ k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­ przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o głównie siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e . Nie po­ zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­ p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawdwie w lukach m i ę d z y obrazami. Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci M y l i się Józef Grabowski p i ­ trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­ nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­ wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­ konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa 1955, wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95). musem). Czasem zawieszano na W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet. tego rodzaju przykładów stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a znajduje się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Antoni Mączak: Sukiennictwo Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, stawy wycinanek... Warszawa 1955, str. 245. !0 15 17 1 6 1 7 1 5 ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-' ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­ ry ludowe. Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­ k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej biało-czarne w drobną kratkę, uży­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki na pościel, lub pasiaki w . drobne p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2 białe) u ż y w a n e przez kobiety na powszednie fartuchy „ d o chodu". Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­ rabiano t y l k o sukno na sukmany jednobarwne białe, szare (z w e ł n y czarnej mieszanej z białą), grana­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e folowano w f duszkach znajdują­ cych się zwykle przy m ł y n a c h . Najciekawiej z p u n k t u widzenia artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­ niny pasiaste u ż y w a n e na stroje kobiece i m ę s k i e , tkane splotem rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­ t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka, j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y Ograbkowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­ dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­ granatowe lub czarne w białe „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­ wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiczowa zaś utrzymuje stanowczo, że ciemne tło było szerokie „na dwa palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­ ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­ dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­ niaki o tle czerwonym (szerokość p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­ k i kolorowe, p o c z ą t k o w o ciemne (fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­ szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w szymi — żółtą, zieloną, szafirową; p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­ niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j . pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­ k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6 p r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m kolorystycznym symetrycznie lub asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899, j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­ wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju kobiecym powszechne, jedynie do ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­ n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910, jak stwierdza Graeve, czerwone w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­ ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem bardzo rozpowszechnione, ale w nie­ k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­ ceniem kolorystycznym i poszerze­ niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób za- 303 �Ryc. 7. Kobieta w starodawnym czepku. Charłupia Mała, pow. Sie­ radz. Fot. ze zdjęcia reprodukowa­ nego we „Wsi Ilustrowanej", 1911 rok. Ryc. 8. Kobieto to pasiastym „far­ tuchu". Woźniki, pow. Sieradz. p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich. W Bogumiłowie, Wiechucicach, Zalesiu, C h a r ł u p i Małej, Suchej, Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, zielone, w Męce — modre. Podczas gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­ chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne paseczki, mieszkanki Jezior wolały „ b r ą ż k i " szerokie. J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­ renie Sieradzkiego zaczyna poja­ w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w kolorystyce (większa ilość barw), j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być może łączy się to w j a k i ś sposób z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ ściej białej n i t k i . Przewleka się w ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu tkaniny, co stwarza efekt przypo­ m i n a j ą c y szereg nanizanych obok siebie elipsowatych oczek, zwanych w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice). cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­ dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco większa niż w w e ł n i a k a c h ) . Farbiarstwo i druki na płótnie Wełnę na tkaniny otrzymaną z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ miasteczkowych farbiarzy. Do dziś istnieją jeszcze tego rodzaju farbiarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; dawniej przy n i e k t ó r y c h farbiarniach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dress l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na ramiona". Obydwa warsztaty były czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a 18 ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat k i l k a jego synowie. W Klonowej farbiarnia i drukarnie t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72 i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­ no na specjalnych stołach przy po­ mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone. Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi, d o k ą d gotowy towar z powrotem odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­ nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna „ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­ bianicach, ale została zamknięta, gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do prania, podczas gdy z pabianickich „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­ ra popadli w długi i zmuszeni zo­ stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­ r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­ k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­ niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­ nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­ biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn 1 8 Roman Reinfuss: Polskie d r u k i T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953, niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245. ki 304 1 8 Roman Reinfuss: str. 50 i n. Polskie dru­ �Tomasz prowadzi j ą w Kioriówej do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, wymieniają informatorzy Łęczycę, gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . S t r ó j S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­ radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą noszony jest obecnie niemal w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ czyźni natomiast zarzucili go j u ż prawie z u p e ł n i e . Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ cych. D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u kwiecistą wstążką. Szaniawski wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ częta jako nakrycia g ł o w y chustek perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". Czepki noszone przez b a b k i 70-letnich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu skręconą jedwabną chustkę naj­ częściej zieloną l u b amarantową (tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y 2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ wiązywano już jedwabnymi wstąż­ k a m i . Zwyczaj obcinania włosów m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I wojny światowej. Koszule, k r o j u przyramkowego, szyto z s a m o d z i a ł o w e g o lnianego p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw. „ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­ k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej wykończone były białym haftem l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ czone były g ł a d k i m i mankietami. Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ n i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m wycięciefK ńa Śżyję, zapinariyrłi z przodu na guziczki) i doszytej do niej szerokiej fałdzistej spódnicy pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­ biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i " z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k w k ł a d a n o jeszcze kaftanik. W e d ł u g informacji wspomnianej już poprzednio Ograbkowej w okre­ sie powstania w r. 1863 starsze k o ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy Szaniawskiego nie znajdujemy nie­ stety w tej sprawie ż a d n e j wska­ zówki. Jak rozwijała się kolorystyka w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych, w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­ s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­ k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej młodości stuletnia Ograbkowa, były zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym, w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­ m i z czarnego aksamitu lub cajgu, po obu zaś stronach tych p a s k ó w biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­ w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­ ziczki; przez plecy — od pasa aż pod pachy — biegły dwa paski czar­ nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie z Mnichowa, pow. same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop reproduko­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia 1911 Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej", rok. „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j . bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej, w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u „merynusem" lub „tybetem". Krój m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m , że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę wszywano pasek silnie ściskający talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie w s t a w k i po obu stronach zapięcia na piersiach, ułożone w drobniutkie k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i , b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­ k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­ k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­ k a m i naszywanymi u dołu. Graeve wspomina t e ż o sieradz­ kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy, barchanu i t p . zwanych w Rudzie „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­ trafiono na nie. Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­ t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego samego j a k kiecka pasiastego mate­ r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy były czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. ozdobione niezbyt szerokim szlakiem 10. Chłop w ków, pow. spencerku. Sieradz. Pol- �z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ dą dziewczyną. Informację tę, b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie zapaski p a m i ę t a , a nawet podobno je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. W okresie mody na czerwone w e ł n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ wach, zapaski dostosowywano w k o ­ lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - wykonahym wełną lub „bawełniczk ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą najstarszych zapasek b y ł jedynie szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ n ą w kolorze czerwonym, amarantowym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tywy roślinne, które wówczas w y ­ szywano, wzorowane b y ł y często na kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie niektóre hafciarki wykazywały w i ę ­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszywano pasy czarnego aksamitu. Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­ cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­ trzony w pelerynkowaty kołnierz, nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­ sze m ę ż a t k i . W lecie — bardziej „ d o p a r a d y " niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n - biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ lorystyczna całości uległa rozbiciu: w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ niaka w k ł a d a n o zieloną zapaskę lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy z a c h o w a ł ton czerwony. Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego (ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi w kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ jeżdżały na sezonowe roboty rolne do Prus. Na codzień „do chodu" noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . zapaski pasiaste tkane z lnianych pakuł. W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b czarne, Graeve wspomina o czerwo­ nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ nek lub perkali. Te ostatnie, nieco luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste lub w tureckie wzory na czarnym tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o wymi" chustkami fabrycznymi. W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­ cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e zapasek naramiennych, o k t ó r y c h Szaniawski zupełnie milczy, po­ twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­ wiedzi informatorek zapaski naramienne nie b y ł y nigdy noszone do stroju uroczystego, t y l k o do pracy w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y - ; 306 �war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i . naramiennych j u ż od dawna się nie Koszule noszono zawsze wpusz­ wyrabia. czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­ przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na weł­ s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane krawędzi. Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ nie szklanych p e r e ł e k . Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ kie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w mniej w i ę c e j obserwacjach Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ „do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, zgrzebną białą". P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna „ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) . płótna. Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­ Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o spencerki G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i „ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­ skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna to czapki kształtu walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto dodatkowymi guziczkami t y w k i o główce ciemnogranatowej (ryc. 12). obwiedzionej popielatym („siwym") Około r. 1900 zaczęli mężczyźni barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę nosząc nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska" do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y tylne robiono dla oszczędności z i n ­ kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " . nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­ Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o drugi czysto dekoracyjny. 5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o biegł czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak czerwonymi klapkami, haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana" sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­ ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­ rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie. Prócz spencerków i „kamuzeli" nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­ k i " czerwone, obszywane granato­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­ nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­ leźć o nich w i a d o m o ś c i . Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­ ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­ natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i czerwonymi obszytej." W czasach późniejszych najbardziej rozpo­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­ skie sięgające do p o ł o w y łydek, mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­ nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantow y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem. Szwy, na plecach, kieszenie piono­ wo umieszczone na biodrach, oraz k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­ pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­ lecia obok sukman p o j a w i ł y się tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u zelami" szyte z czarnej l u b gra­ natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b z sukna fabrycznego. Sięgały one do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie marszczone, w tyle rozcięte (z roz­ porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­ ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w , z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­ pinania. Sukmany i kapoty szyli p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako domokrążcy. Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­ kowskiej opasywali się chłopi po wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a ) w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­ lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­ na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie na dłoń"), czarne i mniej zdobio­ ne (ryc. 11). Do stroju uroczystego należały buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­ trzone w dość wysokie obcasy z podkówkami i żółtym „huncfot e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­ siadali cholewy karbowane w har­ m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­ wie do pół ł y d k i " . Garncarstwo Garncarstwo ludowe, reprezento­ wane dziś na terenie Sieradzkiego przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o jeszcze przed I w o j n ą światową r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­ nionym, Prawie w k a ż d y m m i a - 307 �Ryc. 13. Makucha „zgrzebna" biona paskami białej glinki. nał Józef Ilik ze Zduńskiej pow. Sieradz. zdo­ Wyko­ Woli, steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ darczych, jakie zaszły w ciągu na­ szego stulecia, garncarstwo zaczęło jednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania. Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­ carstwa coraz bardziej się pogar­ szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ carskich pracowni, w i e l u zaś przed­ stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba tam, gdzie mniejsza konkurencja za­ p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden d u ż y kompleks z pracowniami po­ bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - Ryc. 14. Dzban zdobiony •waniem wykonany przez Kacperka z Chojn, pow. szów. 308 skiej, Niebios, Barczewa, Stefanowa Barczewskiego i i n . — w okresie pogłębiającego się k r y z y s u zaczął tracić swe pierwotne znaczenie. Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ j ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ patriantem ze wschodu) albo po­ chodzą z o ś r o d k a burzenińskiego (Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ walczyk uczyli się swego zawodu u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ sze centra garncarskie opuszczali nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale nawet całe rodziny. Serwacińscy, k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­ n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość". surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika zwracająca u w a g ę p i ę k n y m szkli­ wem. Naczynia siwe wyrabiane są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­ za w tamtejszej glinie powoduje, że kolor n a c z y ń waha się od szaropopielatego ( w y p a ł redukcyjny) do koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­ ny). Na skutek nieszczelności pie­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­ stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­ tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­ giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu, aby proces r e d u k c j i nie zaszedł, w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­ nek czarniejszy". Zmechanizowanie produkcji w garncarstwie sieradzkim ogranicza się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­ ści garncarzy miesienie gliny odby­ w a się przy pomocy maszyny. W y ­ roby swe toczą po staremu na bezsponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­ cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca 0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­ żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­ szych licząc po 60 sztuk na kopę. W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń . 8 Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były obfite i r ó ż n o r o d n e p o k ł a d y gliny. Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na rodzaj specjalizacji poszczególnych o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­ skim i Barczewie, gdzie gatunek gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ zowali się w p r o d u k c j i naczyń „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni Dawniejsza produkcja garncarzy sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w (z 1 l u b 2 uchami), toczono też „ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y - sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­ Andrzeja rowany wykonany przez Hieronima gach „bryzowanych". Wyk. Lucjan Wieru­ Muszyńskiego z Sieradza. Serwaciński z Wieruszowa. �p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ m a l taka sama, j a k maksymalna wypukłość brzuśca, który opadał m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa forma garnka n a ś l a d u j ą c e g o fa­ bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ sach dzisiejszych większość p r a ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na wsi w dziedzinie gospodarstwa mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­ stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­ n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­ r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe zdobi dlatego, „żeby u mnie tak samo ludzie kupowali, j a k u i n ­ nych". 4 I 4 A <M 4 & & 10 a ii a « v u Tablica IV. Wykładki do zamków zapadkowych: 1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a , 3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki, 7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­ ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków, 11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 — Złoczew, 14 — Woźniki, 15, 16 — Z d u ń s k a Wola. •*> "H » 1ł •» Tablica V. Wykładki do zamków sprężynowych: 1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa, 4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew, 13 — Klonowa, 14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew, 17 — Woźniki. 309 �Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i prostych, falistych i kropek (ryc. 13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ nia technika polega na w y d r a p y ­ w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po wypaleniu, w miejscach gdzie a n goba została zeskrobana, pozostaje czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­ r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła (ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­ sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze naczyniu ozdób plastycznych w po­ staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­ pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­ czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­ szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­ maitych technik dekoracyjnych, to k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­ lejowują. I tak np. garncarze sie­ radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ lują paseczki czy k r o p k i , ale też g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki ze Stefanowa Barczewskiego spe­ cjalizujący się przede wszystkim w ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w geometryczne wzory złożone z b i a ­ łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz odciskami palca czy stempelka, Kas­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) stosuje sgraffitowanie o skromnych geometrycznych motywach. Tech­ n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa. Dziś poza siwakami wykonuje się w Sieradzkiem g ł ó w n i e c e r a m i k ę czerwoną, malowaną pobiałką, „ z g r z e b n ą " lub g l a z u r o w a n ą . D a w ­ niej jednak w e d ł u g informacji A n ­ toniego Nawrockiego, starego garn­ carza z Burzenina, malowano na­ czynia nie t y l k o b i a ł ą a n g o b ą (tzw. „ s a s k ą g l i n k ą " ) , ale i barwioną t l e n k a m i metali na kolor żółty (tlenkiem żelazat czyli w praktyce z e n d r ą k o w a l s k ą ) , zielony (paloną miedziak. brązowy (brausztynem czyli w terminologii garncarskiej „ b r o n s z t y n e m " ) . T y m i samymi ś r o d ­ kami d o d a w a n y m i w odpowiednim stosunku do glejty uzyskiwano też barwne glazury. A ż e b y p o d n i e ś ć ich połysk, n i e k t ó r z y dodawali do glejty sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ fek" w y k o p y w a n y na miejscu. Nie­ kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, prawie białej powierzchni, malowa­ ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym szkliwem. Białe tło maluje czasem na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). Tadeusza Szafrana, 3-miesięczny kurs z zakresu technologii cera­ micznej, zorganizowany w Z d u ń ­ skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e wiedzy zawodowej w dziedzinie przygotowania surowca, polew i szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­ legami, m o ż e on bowiem w sposób bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­ rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­ skiego dzieli się na dwie grupy: r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­ zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­ dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­ rację. Nad drugą grupą czuwa C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­ tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­ carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­ ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­ formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­ go ceramika niewątpliwie ładna, barwnie malowana, kaligraficznie poprawna, niepozbawiona pewnych „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc. IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­ mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­ żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­ kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­ larzy i zatrudnionych do prac czysto technicznych garncarzy ludowych. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­ carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­ na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­ pośredników. nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu np. swoje w y r o b y do Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­ Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­ Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­ w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­ rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­ po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­ było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­ g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek, w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­ ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­ ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­ Ostatnio stosuje także dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania. zdobiny wygniatane przy pomocy nemu t u ł a j ą się po targach. palca lub stempelka. Sposób, w j a k i W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest siaj w Sieradzkiem na osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­ w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny. szyński i Jan Wierzbicki. M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­ wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął Zdobnictwo w żelazie uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego u wuja swego, Antoniego Tomali, Zdobnictwo w żelazie na obszarze mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­ m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­ Ryc. 17. Krzyż zdobiony rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­ kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki, poty. Wieruszów. 310 �Ryc. 18. Chrystus malowany temperą ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas się tego nie robi, swoje żelazo u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem (tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ domia — Z. R.) i koło Częstochowy". W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy „ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ zów czy innych przedmiotach. M i ­ mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­ su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ nym ornamentem stempelkowym w kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty. Wewnętrzna potrzeba szukania formy artystycznej jest u niego tak silna, że niekiedy dla osiągnięcia efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ nie wzory dostarczane do odkucia przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo to ł a d n i e j w y g l ą d a " . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ znaczają się kowalskiej roboty w y k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w zapadkowych dekoracja koncentruje się zwykle na ozdobnie profilowa­ nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i paluch do otwierania. Spotykamy tu najczęściej formy znane z innych stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ 20 2 0 jako Salvator na papierze. pow. Sieradz. cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­ simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a dek do zamków sprężynowych (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ żące do osłony samej d z i u r k i od klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy formy pod w z g l ę d e m dekoracyj­ n y m bardziej rozbudowane. Mundi. Zapusta Obraz Mała, Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a . N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok. lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o - N Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych należących do grupy ozdobnych de­ tali architektonicznych należy w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach, k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach i o skoblach do d r z w i , zdobionych ubogim ornamentem w y b i t y m przez przykładanie „mesla". Okucia na wozach, k t ó r e na te­ renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do popisowych dzieł kowalskiej sztuki z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­ ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­ dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego) na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­ siadało okucia pozbawione wszel­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­ by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­ koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­ prostszych w z o r ó w geometrycznych (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­ zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­ niczych nieco szerszy dzięki zasto­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­ t y m i gwiazdki. Ryc. rzeźb 19. Adam i Ewa, fragment zdobiących słup krzyża w So­ kolnikach, pow. Wieruszów. Artystycznie kutych krzyżów cmentarnych spotyka się w Sieradz­ kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na cmentarzach proste k r z y ż e drew­ niane. 2 1 Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1955, str. 369. 1938, Tabl. I — X X V . 311 �,y zdobione na ostrzu stempelko^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się jednak znaleźć. be w Sztuka zdobnicza dach w obrzę­ Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się z n i m i przedmioty artystyczne po­ z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi n a l e ż ą c y m i do starszej generacji. Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ lędników z szopką zaopatrzoną w ruchome l a l k i . W czasie Wielkanocy malowano w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ miętają jednak barwne pisanki por k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g jednej ze starszych informatorek za jej m ł o d y c h lat malowano pisanki przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć oczywiście bardzo grube i dalekie od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebulaku"), a czasem po prostu koloro­ wych b i b u ł e k , k t ó r y m i barwiono na czerwono. Niektóre informatorki słyszały o możliwości stosowania do farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ niczając się do jednokolorowego kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby. Podobnie j a k na innych terenach (np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ w y w a n y m w czasie od Wielkanocy do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­ kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­ czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j . Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­ leżało też chodzenie „z gaikiem" i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­ n i ą pieśń. Z „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­ kwizytem był tu wózek dwukołowy, na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­ ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa obszytego „ t o w a r e m " (materiałem sukiennym) przystrojony b a r w n y m i b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą panią" z „ d r u h n a m i " i „szwaczkę w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­ n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa pałąki drewniane przyozdobione wstążkami, „pazłuciem" i „babka­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­ k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . : „Chodzimy tu z wózkiem P r o s i l i b y ś m y prosa Dla tego kurosa, Bo ten kuros nie m a ł y Z e ż r e prosa trzy miary." 0 Ryc. 20. Chrystus, polichromowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka w 1933 roku. Klonowa, pow. Sieradz. 312 Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec. Polichro­ mowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka. Klonowa, pow. Sieradz. �Rzeźba i malarstwo Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­ re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­ skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­ b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­ kości. Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­ c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego, w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­ cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­ bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­ w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­ bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich, j . np. częściowo zniszczone postacie Adama i E w y , należą do lepszych osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18). W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­ radz) znajduje się kapliczka szaf­ kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j umieszczona jest dosyć j u ż przez d z i a ł a n i e czasu zniszczona figura św. Jana, wykonana — j a k głosi tradycja — przez miejscowego garn­ carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o . J e d n ą z najciekawszych postaci w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­ wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946 w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­ nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­ k o n a ł on do miejscowej kapliczki o ł t a r z z trzema postaciami przed­ stawiającymi Chrystusa (ryc. 19) i dwóch świętych — Wawrzyńca oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­ kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­ mowane i odznaczają się d u ż ą eks­ p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20) i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­ czeniu kapliczki przechowane zo­ s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­ kiej wykonana w s u r o w y m drzewie, nie polichromowana. Ł Malarstwo ludowe reprezentuje k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­ dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­ ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te, pochodzące prawdopodobnie z j e d ­ nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­ stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni (ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­ lowane są t e m p e r ą na papierze. Znalezione w s t a r y m około stulet­ n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą do­ k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na obu obrazach obwiedzione są g r u ­ b y m konturem, szaty potraktowane płasko, ze schematycznie zaznaczo­ n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­ ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u obrazach występują charaktery- Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa. Wyk. Łukasz z Klonowej, pow. Sieradz. styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ by k u l malowanych cynobrem, ze ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinkow a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny te malowane na kolistym l u b czter o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ Tablice rysował Fotografował Pijanka dobnie zresztą j a k i inne szczegóły, obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet odległych obszarach Polski, co p r a w ­ dopodobnie ł ą c z y się z szerokim zasięgiem penetracji handlowej d a w ­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w . Zygmunt Wiglusz. Jan S u ń d e r s k i 313 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/634b7455d1667f47981285a4164c6b56.pdf 24ce82722f8281638d7eac75c865f502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3486 Title A name given to the resource Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 289 - 296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REFLEKSJE PO W Y S T A W I E SZTUKI LUDOWEJ W LONDYNIE ALEKSANDER Nie ł a t w o pisać o wystawie, k t ó ­ rej się jest w s p ó ł a u t o r e m . Osobiste zaangażowanie utrudnia obiektywną ocenę, chociaż i zaostrza spojrzenie na r ó ż n e problemy z w i ą z a n e z w y ­ s t a w ą . A p r o b l e m ó w takich jest n i e m a ł o — z a c z y n a j ą c od koncep­ cji wystawy, a k o ń c z ą c na sytuacji naszego muzealnictwa, na katastro­ f a l n y m stanie z b i o r ó w sztuki ludo­ wej. 1 Podstawowym z a ł o ż e n i e m scena­ riusza było pokazanie sztuki ludo­ wej przede w s z y s t k i m od strony jej w a r t o ś c i artystycznych. Liczyliśmy na widza, k t ó r e g o m a ł o interesuje nasza specyfika etnograficzna, k t ó r e ­ m u jest wszystko jedno, czy to, co 1 Wystawa polskiej sztuki ludo­ wej eksponowana b y ł a w Londynie w sali R. W. S. Galleries — Conduit Street 26, w dniach 3—24 maja 1956 r. Scenarzysta i komisarz w y ­ stawy — mgr A. Jackowski. Opra­ cowanie plastyczne — Cz. Wielhorski. Asystent komisarza w y s t a w y — mgr A. K u n c z y ń s k a . Opieka nad eksponatami — dr T. Delimat. W y k o ­ nawstwo — P r z e d s i ę b i o r s t w o W y ­ staw i T a r g ó w . Katalog opracowali — mgr A . Jackowski i mgr A . K u n ­ czyńska. Plakat — J. Lenica. W y ­ s t a w ę p r z y g o t o w a ł Centralny Za­ r z ą d I n s t y t u c j i Sztuk Plastycznych i Wystaw M K i S , w Londynie f i r ­ m o w a ł I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej. JACKOWSKI widzi, jest „ S i e r a d z e m " czy „Opocz­ nem". W y s t a w ę a d r e s o w a l i ś m y do publiczności wystaw plastycznych, do ś r o d o w i s k a artystycznego, do tych, k t ó r y c h interesuje przede wszystkim sztuka, k t ó r z y na wy­ stawach s z u k a j ą przeżyć n a t u r y estetycznej. W i d z o w i temu chcieliś­ my p r z e k a z a ć ogólny obraz naszej ludowej sztuki w jej n a j w a ż n i e j ­ szych w a r t o ś c i a c h artystycznych, a zarazem — p o k a z a ć jej o d r ę b n y k o ­ loryt, to, co w niej jest p o l ­ s k i e . Adresowaliśmy wystawę t a k ż e do naszej emigracji. I znowu nie po to, by uczyć, na j a k i m tere­ nie co jakie jest, ale aby przypo­ m n i e ć smak k r a j u , a t m o s f e r ę ojczyz­ ny, dzieciństwo. Chcieliśmy przeko­ n a ć ich przy t y m , że nowy u s t r ó j polityczno-społeczny nie zniszczył uroku ludowej sztuki, lecz przeciw­ nie: otoczył j ą szacunkiem, ocenił zarówno jej tradycyjne w a r t o ś c i (rzeźba i malarstwo religijne), j a k i d a ł nowe możliwości rozwoju. t a k ż e stroju, tkaniny, haftu, zdob­ nictwa w drzewie, s k ó r z e , metalu i t d . Poza szerszym zakresem różniła naszą w y s t a w ę od poprzedniej od­ mienna intencja w doborze i zesta­ wie rzeźb. Wystawa z 1948 r. p o d ­ k r e ś l a ł a to wszystko, co łączy na­ szą s z t u k ę l u d o w ą ze s z t u k ą p r y ­ m i t y w u a f r y k a ń s k i e g o , co jest w niej w s p ó l n e z i n n y m i k u l t u r a m i . Nam zaś, j a k w s p o m n i a ł e m , cho­ dziło o wydobycie cech specyficznie polskich. W y b i e r a l i ś m y w i ę c obiekty bardzo „ n a s z e " : Chrystusa p a d a j ą c e ­ go pod k r z y ż e m , Frasobliwych, a nawet a u t e n t y c z n ą s t a r ą k a p l i c z k ę u s t a w i o n ą na tle fotograficznego pejzażu, szopkę k r a k o w s k ą , ł o w i ­ ckie pasiaki, kolorowe p a j ą k i , p u ­ szyste „ ś w i a t y " , jarmarczne k w i a t y z barwnych bibułek, wycinanki. Podstawowym k r y t e r i u m selekcji m a t e r i a ł u , p r z e w a ż n i e już muzeal­ nego, b y ł a w a r t o ś ć artystyczna. Po­ k a z a ć to, co najlepsze — znaczyło przede wszystkim sięgnąć do u n i ­ kalnych z a b y t k ó w , do o k a z ó w b ę d ą ­ Trzeba b y ł o r ó w n i e ż b r a ć pod cych ozdobą naszych muzealnych u w a g ę , że L o n d y n widział j u ż j e d ­ ekspozycji. n ą w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej w r. 1948; nasza wystawa m u s i a ł a w i ę c być inna, w n o s i ć nowe ele­ menty. O ile poprzednia ekspozy­ Por. i n t e r e s u j ą c e u w a g i na ten cja o g r a n i c z a ł a się t y l k o do rzeźby, temat dra J. Grabowskiego w art. malarstwa i g r a f i k i , o tyle m y za­ „ S z t u k a ludowa s z t u k ą l u d ó w " i w k ł a d a l i ś m y pokazanie przekroju ca­ o m ó w i e n i u krakowskiej wystawy łości sztuki ludowej, we wszystkich malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i ludowej, jej formach i przejawach, a więc „Pol. Szt. L u d . " nr 6-7-8/1948. 2 2 289 �Zniszczone czy zagrożone ekspo­ naty trzeba było zastąpić kopią, jak lo zrobiliśmy ze starymi obrazami na szkle, z n i e k t ó r y m i r z e ź b a m i , za­ b a w k a m i oraz zdobioną wycinanka­ m i gwiazdą obrzędową. Ogromną pomoc okazał nam w t y m prof. T. Seweryn i m u s z ę s t w i e r d z i ć , że wszystkie kopie wykonane pod j e ­ go opieką b y ł y istotnie d o s k o n a ł e . K r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznych s t o s o w a l i ś m y r ó w n i e ż przy wyborze o b i e k t ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Nie w i ­ dzieliśmy sensu w akcentowaniu sztuki dnia dzisiejszego t y l k o dla­ tego, że pokazuje ona n o w ą t e m a t y ­ kę. Zbyt dobrze wszyscy wiemy, z jakich źródeł p ł y n ę ł y „ i n s p i r a c j e " takich dzieł. Woleliśmy ograniczyć się do zestawu n a p r a w d ę w a r t o ś c i o ­ wych o b i e k t ó w — a takich jest we współczesnej twórczości ludowej wcale n i e m a ł o (szczególnie z t k a ­ ctwa, ceramiki, zdobnictwa, p a m i ą t ­ karstwa, malarstwa na szkle) — niż p o k a z y w a ć rzeczy, k t ó r e w istocie swej ś w i a d c z ą t y l k o o upadku pew­ nych gałęzi ludowej sztuki. Nie chcieliśmy k ł a m a ć , nie chcieliśmy s t w a r z a ć sztucznych m i r a ż y r o z k w i ­ tu sztuki ludowej w obecnych wa­ runkach, nie chcieliśmy łudzić co do perspektywy jej dalszego życia i rozwoju. Z a l e ż a ł o nam na rzetel­ ności informacji, na prawdzie — w y r a ż o n e j z a r ó w n o w doborze eks­ p o n a t ó w , koncepcji poszczególnych d z i a ł ó w wystawy, j a k i we w s t ę p ­ n y m artykule katalogu. Istotny sens, jeśli się tak m o ż n a w y r a z i ć — p r o ­ pagandowy, widzieliśmy w ł a ś n i e w b r a k u propagandowych c h w y t ó w , w o b i e k t y w n y m i rzetelnym obrazie, który pragnęliśmy przekazać. Nie znaczy to, że zagadnienia współczesne pozostały na uboczu. Cała wystawa b y ł a ostatecznie r o ­ biona z pozycji dnia dzisiejszego, wysuwała współczesne (dla nas) problemy, nawet w doborze ekspo­ n a t ó w k o r e s p o n d o w a ł a z dzisiejszy­ m i problemami sztuki (akcent p o ł o ­ żony na r z e ź b ę m o n u m e n t a l n ą , na rolę sztuki w organizowaniu co­ dziennego życia). Nie p o k a z y w a l i ś m y co prawda traktora zamiast pługa ani wycinanek z d y m i ą c y m i k o m i ­ nami fabryk. Chodziło nam o inną, istotną p r a w d ę współczesności, o w ł a ś c i w y obraz obecnego stanu sztu­ k i ludowej, o to, czym obrasta, co decyduje o drogach i możliwościach rozwoju, p r z e k s z t a ł c e ń czy p o w i ą ­ zań. S t ą d mocne zaakcentowanie twórczości pogranicza sztuki ludo­ wej i amatorskiej, naszych „ n a i w ­ nych r e a l i s t ó w " — Janeczki, N i k i f o ­ ra, Ociepki, K u d ł y , a nawet R o j Kozłowskiej. A ponieważ świat naiwnego realisty jest jego o d r ę b ­ ną, p o e t y c k ą wizją, twórczość ich, zwłaszcza Nikifora i K u d ł y , obrazo­ w a l i ś m y c a ł y m zestawem prac (ok. 50 „ N i k i f o r ó w " i 25 „ K u d ł ó w " ) . Z drugiej strony współczesność widzenia sztuki ludowej — to do­ strzeganie jej w p ł y w u i r o l i w rozwoju całej k u l t u r y narodowej. Na wystawie s t a r a l i ś m y się w y e k s ­ p o n o w a ć to zagadnienie w specjal­ 290 n y m dziale pod h a s ł e m „ S z t u k a l u ­ dowa jako jedno ze źródeł inspi­ r a c j i w s p ó ł c z e s n e j plastyki". Zna­ lazły się tam r z e ź b y Z. Pronaszki ( „ P r o r o k " z 1918-19 r.), fragment kapliczki J. Szczepkowskiego, olej T. Makowskiego („Chłopak"), a k w a ­ rela T. C z y ż e w s k i e g o („Zbójnik"), karton Z. Stryjeńskiej, grafika Wł. Skoczylasa, E. Bartłomiejczyka, W. Wąsowicza, T. Ma­ kowskiego, T. Kulisiewicza, r y s u n ­ k i A. Stopki i i n . Obok pokazano prace z kolekcji I n s t y t u t u W z o r n i ­ ctwa P r z e m y s ł o w e g o — tkaniny, c e r a m i k ę , zabawki, wyroby z w i k l i ­ ny — projektowane przez A. M i l wicza, E. P l u t y ń s k ą , A.- Kenara, W. W o ł k o w s k i e g o , m a l a r k i z Z a l i ­ pia, k o l e k t y w y robotnicze i m ł o ­ dzieżowe p r a c u j ą c e pod k i e r u n k i e m K r . Szczepanowskiej, A . Kenara, G r z e ś k i e w i c z ó w i t d . W dziale t y m znalazły się r ó w n i e ż zabawki i r z e ź b y w drzewie z Liceum Tech­ n i k Plastycznych w Zakopanem, noszące na sobie u r z e k a j ą c e p i ę t n o osobowości k i e r o w n i k a szkoły — prof. A. Kenara, oraz prace i n d y w i ­ dualnych a r t y s t ó w , j a k broszki H . Grunwalda czy b i ż u t e r i a M . Celm i ń s k i e g o , zabawki A . Rząsy z Za­ kopanego itp. Wszystkie te prace m i a ł y j a k i ś w i ę k s z y czy mniejszy związek ze s z t u k ą l u d o w ą , i to z w i ą z e k o k r e ś l o n y w ł a ś n i e najtraf­ niej s ł o w e m „ i n s p i r a c j a ' ' : a więc pokrewny klimat, coś z ducha l u d o ­ wej twórczości, a nie mechaniczne­ go, eklektycznego przenoszenia jej m o t y w ó w i w z o r ó w . Nie „ z a k o p i a ń ­ szczyzna" s t r a s z ą c a swego czasu w mieszczańskich salonach, nie pseudoludowa kalkomania, ale s i ę ­ ganie do w s p ó l n y c h źródeł prze­ żyć, do poetyki, nastroju, do j a ­ kiejś ludowej tonacji. O d w o ł y w a ­ liśmy się do w r a ż l i w o ś c i widza, k t ó ­ r y nasycony w pierwszej części w y ­ stawy a u t e n t y c z n ą s z t u k ą l u d o w ą , t u powinien był jedynie s t w i e r d z i ć fakt, że w Polsce sztuka ludowa nie jest czymś m a r t w y m , na m a r g i ­ nesie k u l t u r y , ale że niezależnie od w ł a s n e g o , tradycyjnego ciągu roz­ wojowego, zahacza z jednej strony o t w ó r c z o ś ć a m a t o r s k ą — z drugiej zaś o t w ó r c z o ś ć naszych r z e ź b i a ­ rzy, malarzy, grafików, w y s t a w i e n n i k ó w , r e p r e z e n t a n t ó w sztuki de­ koracyjnej i p r z e m y s ł u artystyczne­ go. U n i k a l i ś m y przy t y m j a k i e g o ś fałszywego przeceniania r o l i tego „ l u d o w e g o " źródła inspiracji, w y ­ r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą c , że jest ono t y l k o jednym z wielu, bynajmniej nie n a j w a ż n i e j s z y m i nie najbar­ dziej chyba owocnym. Tyle o samej koncepcji wystawy, o jej zasadniczych założeniach sce­ nariuszowych. Dalszy ciąg pracy b y ł już p r ó b ą adaptacji tych założeń do danych w a r u n k ó w ekspozycji. A w a r u n k i nie b y ł y korzystne: duża sala o w y m i a r a c h ok. 20X15 m, oświetlenie górne — padające z oszklonego sufitu, z w y s o k o ś c i 2 p i ę t e r ; w o k ó ł ścian na wysokości p i ę t r a biegła galeryjka szeroka na 2 m, podparta na stiukowych k o ­ lumnach, k t ó r e „zdobiły" w ten spo­ sób w n ę t r z e , n a d a j ą c m u mies2c z a ń s k o - p a ł a c o w y charakter. U k ł a d pomieszczenia n a r z u c i ł r o z w i ą z a n i e — na galeryjce z n a l a z ł o się wszyst­ ko, co b y ł o p o c h o d n e wobec sztuki ludowej, a w i ę c „ n a ­ i w n i realiści", amatorzy, I W P i dzieła sztuki w s p ó ł c z e s n e j inspiro­ wane l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą . Na par­ terze zaś umieszczono całą ekspo­ zycję sztuki ludowej. P o z o s t a w a ł o r o z s t r z y g n ą ć : czy p r z y j ą ć m e t o d ę pokazu r z e c z o w ą , tzn. oddzielnie eksponować ceramikę, oddzielnie tkaniny, wycinanki, r z e ź b ę itp. — czy też t w o r z y ć całości, np. regio­ nalne. S t a l i ś m y na stanowisku, że obiekty sztuki ludowej należy po­ k a z y w a ć we w ł a ś c i w y m k o n t e k ś c i e . Ze sztuka ludowa t ł u m a c z y się do­ piero wtedy, gdy w i d z i m y j ą we wszystkich p o w i ą z a n i a c h jako s u m ę tych w a r t o ś c i estetycznych, k t ó r e człowiek tworzy d l a s i e b i e , dla wyrażenia swoich w z r u s z e ń , dla ozdoby swego życia. Należało przy t y m p o k a z a ć d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć form, i n n o ś ć sztuki np. p o d h a l a ń s k i e j , k r a k o w ­ skiej czy kurpiowskiej. Niestety, p r z e s t r z e ń b y ł a tak m a ł a , że trze­ ba b y ł o wszystkie te postulaty rea­ lizować w syntetycznym skrócie. Trudno też powiedzieć, kiedy k o n ­ cepcja scenariusza p r o w a d z i ł a m y ś l plastyka, kiedy zaś b y ł o odwrotnie.' Ostatecznie z d e c y d o w a l i ś m y się na sześć „stoisk" r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ bardziej typowe i i n t e r e s u j ą c e re­ giony (względnie grupy pokrewnych r e g i o n ó w ) . B y ł y to: P o d h a l e (aż po Sądeckie i Beskid Śląski), Śląsk (Dolny, G ó r n y , Opolski i Cieszyński), P o l s k a południo­ wo - w s c h o d n i a (Rzeszowskie i p o ł u d n i o w a część w o j . lubelskie­ go), P o l s k a p ó ł n o c n o w s c h o d n i a (Kurpie, Podla­ sie), P o l s k a c e n t r a l n a (Ma­ zowsze, Opoczyńskie, Sieradzkie, Radomskie itd.) oraz Krakow­ s k i e . T a k i p o d z i a ł pozwolił poka­ zać niemal cały m a t e r i a ł , k t ó r y m d y s p o n o w a l i ś m y , przy czym starali­ ś m y się o wydobycie w ekspozycji każdego regionu jego cech specy­ ficznych, typowych. Tak np. „ P o d ­ hale" c h a r a k t e r y z o w a ł o zdobnictwo w drzewie, skórze i metalu oraz obrazy na szkle, podobnie , j a k „Polskę północno-wschodnią" ' tka­ niny dwuosnowowe, plecionki i w y ­ cinanki — a „ K r a k ó w " m a l o w a n k i zalipiańskie, szopka, s t r ó j i p l a ­ styka o b r z ę d o w a (gwiazda, t u r o ń ) . Wszędzie zresztą znalazł się s t r ó j , ceramika, mebel. Jak już z tego opisu w y n i k a , nie było m o w y o ż a d n e j dosłowności etnograficznej czy naturalizmie właściwym skansenowskim mu­ zeom. Chodziło o znalezienie jakiejś plastycznej syntezy, s k r ó t u — o za­ sugerowanie charakteru sztuki l u ­ dowej. Tak np. „ p ó ł k a " Szymoszka czy malowanki z a l i p i a ń s k i e stano­ w i ł y j e d n o c z e ś n i e element obudo­ w y stoiska i eksponat. Fotogramy pejzaży, w n ę t r z a , sceny z życia — d o p o w i a d a ł y to, czego mogła nie w y r a z i ć sama ekspozycja. �Rye. 1. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Oczywiście zdaję sobie sprawę z zastrzeżeń, jakie m o ż e b u d z i ć przyjęty przez nas podział. Nie u w a ż a m go wcale za najlepszy, ale — p o d k r e ś l a m — w danych warunkach w y d a ł nam się n a j ­ bardziej przydatny. Z r e s z t ą — poza n i m pozostała r z e ź b a , zabaw­ ka i malarstwo. Te dwa ostatnie d z i a ^ p o k a z a l i ś m y oddzielnie — w m a ł y c h w n ę k a c h , r z e ź b a nato­ miast w y p e ł n i ł a ś r o d e k sali oraz znalazła się w stoiskach regional­ nych. Niejednolitość podziału, raz rze­ czowego, raz terytorialnego nie sprzyjała przejrzystości kompozy­ cji wystawy, t ł u m a c z y ł a się jednak tym, że w ł a ś c i w i e i w rzeźbie, i w malarstwie, i nawet w zabawce trudno jest jeszcze przy dzisiej­ szym stanie wiedzy wyodrębnić ich cechy regionalne. Woleliśmy więc p o t r a k t o w a ć je w zasadzie j a ­ ko dobro o g ó l n o k r a j o w e , regiona­ lizując je t y l k o w pewnych w y p a d ­ kach (np. Matka Boska S k ę p s k a przy K u r p i a c h , pewne typy zaba­ wek w K r a k o w s k i e m itp.). Zasadniczym problemem plastycz­ nym w y s t a w y stało się jednak roz­ wiązanie trudności wynikłych z niekorzystnej architektury w n ę t r z a . Co zrobić, aby w y t w o r y sztuki l u ­ dowej, p r z e w a ż n i e drobne w roz­ miarze — z a g r a ł y p e ł n i ą b a r w i form w t y m w y s o k i m p a ł a c o w y m wnętrzu? P r z y p o m i n a ł y się po­ dobne t r u d n o ś c i , jakie napotykali realizatorzy w y s t a w y w Pałacu Kultury i Nauki. Gdy jednak J. S o ł t a n i O. Hansen usiłowali p r z e k r e ś l i ć istniejącą architekturę b u d u j ą c w niej j a k b y nowe w n ę t r z e , Wielhorski s t a r a ł się raczej w t o p i ć salę w ekspozycję, związać ją o tyle, aby p r z e s t a ł a dzia?ać agresyw­ nie. U z y s k a ł to przez wpisanie 3 3 Por. recenzje z ogólnopolskiej w y s t a w y sztuki ludowej 10-lecia R. Reinfussa i J. Jarnuszkiewicz, zamieszczone w niniejszym nrze „Pol. Szt. L u d . " . stoisk w salę, przy zachowaniu l o ­ gicznego i rytmicznego podziału d y ­ ktowanego u k ł a d e m kolumn, przez zastosowanie w obudowie stoisk pionowych p r ę t ó w , podtrzymują­ cych plansze czy gabloty, wreszcie przez doskonale p o m y ś l a n y p o d ­ wieszony strop z r ó ż n o b a r w n y c h p a j ą k ó w i „ ś w i a t ó w " , k t ó r y nie tylko obniżył w ten sposób salę, t w o r z ą c bardziej przytulne w n ę ­ trze, ale i s t a n o w i ł p i ę k n y k o l o r y ­ styczny akcent w p r o w a d z a j ą c y od razu w j a k i ś l u d o w o - o d ś w i ę t n y na­ strój. Jak ocenić p l a s t y c z n ą realizację wystawy? Sądzę, że należy t u w y ­ różnić trzy podstawowe elementy: stosunek do scenariusza, stosunek do w n ę t r z a i stosunek do ekspona­ tu. Z a c z n ę od pierwszego. Zgod­ ność koncepcji scenarzysty i p l a ­ styka jest w ogóle p i e r w s z y m w a ­ r u n k i e m udania się wystawy. Ta zgodność, a nawet więcej — sta­ lą w s p ó ł p r a c a , w s p ó l n e kształto­ wanie koncepcji istniejące w da- 291 �n y m w y p a d k u — s t a n o w i ł y o pew­ nej jednolitości wystawy. O sto­ sunku do w n ę t r z a j u ż m ó w i ł e m — rezultat u w a ż a m za w y j ą t k o w o udany. Pozostaje sprawa trzecia: stosunek do eksponatu, a więc stworzenie w ł a ś c i w e g o k l i m a t u w y ­ stawy, w k t ó r y m obudowa nie p r z y ­ t ł u m i eksponatu, spełniając t y l k o rolę d o p o w i a d a j ą c e g o akompania­ mentu, na tle k t ó r e g o u w y d a t n i się walor samego obiektu. Podstawo­ w y więc sens pracy plastyka za­ m y k a się w t y m , aby s t w o r z y ć w a r u n k i najkorzystniejszego przed­ stawienia t r e ś c i wystawy, aby po­ k a z a ć w ł a ś c i w y eksponat we w ł a ­ ściwy sposób. M a m w r a ż e n i e , że Wielhorskiemu u d a ł o się s t w o r z y ć n a s t r ó j , w y s t a ­ wa b y ł a polska, b y ł a ludowa i b y ­ ła w s p ó ł c z e s n a . Nie jestem nato­ miast pewny, czy w r ó w n i e traf­ ny sposób u m i a ł w y d o b y ć poszcze­ gólny eksponat, czy nie za bardzo grał całością, nawet kosztem skupie­ nia uwagi widza na w a r t o ś c i o w ­ szych dziełach. Wystawa, mimo wszystkich z góry p r z y j ę t y c h de­ cyzji, b y ł a jednak t r o c h ę p r z e ł a d o ­ wana. (Oczywiście w i n ę ponosi t u 4 4 Z w r a c a m u w a g ę , że przy t a k i m ustawieniu z a d a ń plastyk nie tylko może, ale i musi b y ć w s p ó ł g o s p o ­ darzem w y s t a w y . Jego jest rzeczą ustalić t a k ą k o n c e p c j ę p l a s t y c z n ą , przy k t ó r e j założenie t r e ś c i o w e znaj­ dzie w ł a ś c i w e rozwiązanie arty­ styczne. Wystawa, w odróżnieniu od książki czy a r t y k u ł u , przemawia j ę ­ zykiem s k o j a r z e ń , obrazem a r t y ­ stycznym. Narracja prowadzona jest t u specyficznymi ś r o d k a m i , r ó ż n y ­ m i w zależności od celów i założeń wystawy, ale zawsze jest to narra­ cja wystawowa, a więc działająca wizualnie, a p e l u j ą c a do w r a ż l i w o ś c i widza, a t a k u j ą c a jego w y o b r a ź n i ę . P r a w i d ł o w o ś ć d z i a ł a n i a wystawy — to w ł a ś n i e p r a w i d ł o w o ś ć w y w o ł y ­ wanych s k o j a r z e ń , p r a w i d ł o w o ś ć za­ pamiętanych wrażeń. Twórcy w y ­ stawy, a zwłaszcza plastyk, odpo­ wiedzialni są więc za to, j a k widz reaguje, co u t r w a l a w p a m i ę c i , j a k n a w a r s t w i a j ą się w jego ś w i a d o ­ mości odbierane w r a ż e n i a . Nie bez znaczenia jest więc hierarchia eks­ ponatu, uzyskana r ó ż n y m i ś r o d k a ­ mi: wyodrębnieniem, właściwym rozmieszczeniem, p o d ś w i e t l e n i e m itp. W a ż n y jest kontekst, w a ż n a zasada eliminacji, bezwzględnej selekcji wszystkiego, co nie jest konieczne, co przeciąża, co zagłusza. Selekcji, k t ó r a jest p o d s t a w o w ą z a s a d ą k a ż ­ dej twórczości, a w wystawiennic­ twie decyduje w ogóle o t y m , co i j a k się widzi. Nie w d a j ę się t u . w ocenę r o l i plastyka. Jest ona r ó ż n a przy r ó ż ­ nych rodzajach wystaw, jest ona zmienna w zależności od charakteru w s p ó ł p r a c y ze s c e n a r z y s t ą , fachow­ cem. A l e zawsze plastyk powinien być ostatecznym organizatorem w r a ­ żeń, jakie przekazujemy w y s t a w ą . Oczywiście plastyk czujący i zna­ jący s z t u k ę l u d o w ą . 292 w r ó w n e j mierze i scenarzysta, k t ó r e m u , gdy m i a ł odrzucić rzeźbę czy t k a n i n ę , nieraz r ę k a zadrżała.) Toteż widz z p e w n o ś c i ą nie do­ strzegł wszystkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e chcieliśmy m u p o k a z a ć . Nie d o j r z a ł zapewne n i e k t ó r y c h rzeźb, k t ó r e potraktowane b y ł y raczej jako element dekoracyjny, co podnosiło wprawdzie w a r t o ś ć e s t e t y c z n ą obu­ dowy, ale zarazem t u s z o w a ł o dzia­ ł a n i e samej rzeźby, nie p o z w a l a j ą c s k o n c e n t r o w a ć na niej należytej uwagi. Nie t w i e r d z ę , że to „ p s u ł o " w y s t a ­ w ę . B y ł a ł a d n a i wcale nie dziwię się ludziom, k t ó r z y przychodzili na nią po k i l k a razy. A l e m y ś l ą c o tej ekspozycji i szeregu innych dostrzegam dość symptomatyczne dla naszego w y s t a w i e n n i c t w a nie-' docenianie r o l i samego eksponatu. W i d a ć w t y m zapewne w p ł y w p o w o ­ jennych w y s t a w „ p r o p a g a n d o w y c h " , przemysłowych czy handlowych, gdzie m a ł ą a t r a k c y j n o ś ć ekspona­ t ó w n a d r o b i ć m u s i a ł sposób ich plastycznego podania. W takich w y ­ padkach m i a ł o to sens i s p e ł n i a ł o o k r e ś l o n e zadanie. T a m natomiast, gdzie eksponatem jest dzieło sztu­ k i , bogata i atrakcyjna oprawa p l a ­ styczna stwarza niebezpieczeństwo silnej konkurencjli, przygłuszenia w y m o w y obiektu, k t ó r y z e p c h n i ę t y na drugi plan staje się nieraz pre­ tekstem dla w y s t a w y a nie jej istotnym sensem. To, o czym t u piszę, nie dotyczy b e z p o ś r e d n i o naszej ekspozycji, nie­ mniej j a k i ś refleks takiego w y s t a ­ wienniczego m y ś l e n i a na pewno z a w a ż y ł na r o z w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w , a nawet w pewnych wypadkach na niedocenianiu w a r ­ tości samego obiektu. W o l a ł b y m widzieć w i ę c e j pieczołowitości w zaaranżowaniu każdego obiektu, dłuższe przymierzanie i „pieszcze­ nie" się z n i m , aby w y s t ą p i ł w całej swej krasie. Wtedy nie d o s z ł o ­ by do tego, że np. znakomitego „Frasobliwego z Rabki", rzeźbę przede wszystkim o walorach prze­ strzennych, położono w gablocie... P e w n y m usprawiedliwieniem mo­ że b y ć brak czasu przeznaczonego na ostateczną: k o s m e t y k ę , która przy tego rodzaju wystawie jest niesłychanie ważna. Brak czasu, k t ó r y w y n i k ł z tej drobnej p r z y ­ czyny, że organizatorzy wystawy, troszcząc się przez blisko rok o zmontowanie całej imprezy, za­ pomnieli na czas w y s t ą p i ć o wizy i u z y s k a ć zgodę A n g l i k ó w na p r z y ­ jazd wystawy. W t y m stanie rze­ czy nieliczny zespół zmuszony był w k a r k o ł o m n y sposób z m o n t o w a ć w y s t a w ę w ciągu 3 d n i , zamiast przewidzianych 12—15. Publiczność przyjęła wystawę bardzo życzliwie. Z w ł a s z c z a plasty­ cy i architekci p o d k r e ś l a l i smak ekspozycji, p o r ó w n u j ą c j ą z w y ­ stawą meksykańską, która w 1953 r. stała się s e n s a c j ą L o n d y n u . P o d o b a ł się r ó w n i e ż plakat J. L e nicy — kolorowy, wesoły, nowo­ czesny, a przy t y m polski i j a k o ś ludowy. Z eksponatów największe w r a ­ żenie robiły rzeźby, zwłaszcza ule figuralne. P o d o b a ł y się też obrazy na szkle, dzieła n a i w n y c h r e a l i s t ó w , w y c i n a n k i oraz zabawki. Te ostat­ nie p r z y c i ą g a ł y oczywiście szcze­ gólną u w a g ę dzieci. P o d o b a ł się strój ludowy, haft, tkanina — w pierwszym rzędzie szlachetne pa­ siaki opoczyńskie, zapaski k o ł b i e l skie, d y w a n y dwuosnowowe. Nie „ c h w y c i ł " natomiast cały dział „ i n s p i r a c j i " l u d o w y c h . Są­ dzę, że przyczyna leży t u nie w doborze e k s p o n a t ó w , a po prostu w t y m , że sam problem nie intere­ suje dziś A n g l i k ó w . M y apelowa­ liśmy do t r a d y c j i społeczeństwa wychowanego na Ruskinie i M o r r i ­ sie, ale nasz apel trafił w p r ó ż n i ę . Po prostu jest to j u ż inne s p o ł e ­ czeństwo, z i n n y m i zainteresowa­ niami, i n n y m i t r a d y c j a m i , i n n y m i osiągnięciami. Co prawda z zain­ teresowaniem reagowano na o r y ­ ginalne r z e ź b y i zabawki w y k o n a ­ ne przez A . Kenara oraz jego ucz­ n i ó w , ale j u ż eksponaty I W P nie wzbudzały entuzjazmu, zresztą lepsze i ciekawsze m o ż n a b y ł o zna­ leźć na niejednej wystawie sklepo­ wej. Dość obojętnie p r z y j ę t o prace plastyków „inspirowane" sztuką l u ­ d o w ą . Oceniano t y l k o ich bez­ względną wartość, podobał się więc np. Kulisiewicz, ale dlatego, że jest to ś w i e t n a grafika, a nie z racji s k o j a r z e ń ze s z t u k ą l u d o w ą . Przy t a k i m podejściu ta część w y ­ stawy nie m o g ł a w y w o ł a ć silniej­ szego zainteresowania. Dla angiel­ skiego odbiorcy nie b y ł a przy t y m wyrazem współczesnego widzenia r o l i sztuki ludowej, ale dokumen­ tem historycznym, świadectwem spraw j u ż dzisiaj m i n i o n y c h . 5 Prasa angielska oceniła w y s t a w ę bardzo przychylnie, podkreślano 5 Sądzę, że f r a p u j ą c y m p r z e d s i ę ­ wzięciem b y ł o b y stworzenie w y s t a ­ w y sztuki ludowej widzianej okiem współczesnego plastyka, wystawy, k t ó r a s t a n o w i ł a b y p r ó b ę pokazania tego, co w sztuce ludowej jest dziś ż y w e i cenne dla w s p ó ł c z e s n e g o ar­ tysty. Wystawa taka p o d k r e ś l a ł a b y pewne zależności r o z w i ą z a ń , w s k a ­ z y w a ł a b y na w s p ó l n e zasady m y ś l e ­ nia artystycznego, na f u n k c j o n a l ­ ność sztuki, jej więź z t w o r z y w e m i narzędziem, szukałaby skojarzeń pozornie tak odległych, j a k np. współczesna abstrakcyjna rzeźba przestrzenna a np. Frasobliwy z Rabki. Na pewno nie b y ł a b y to wystawa etnograficzna, skojarzenia jej nie zawsze b y ł y b y poparte w s p ó l ­ n o t ą postaw artysty ludowego i współczesnego, ale w ł a ś n i e taka w y ­ stawa pozwoliłaby m o ż e na zobacze­ nie w sposób nowy, świeży, t w ó r c z y w a l o r ó w tradycyjnej sztuki ludowej dla w s p ó ł c z e s n e g o człowieka. Inna jest inspiracja s z t u k ą ludo­ w ą w p o c z ą t k u naszego stulecia, co innego dostrzega w niej Witkiewicz, co innego formiści, inaczej p a t r z y ł na s z t u k ę l u d o w ą K . S t r y j e ń s k i , inaczej wreszcie w i d z i ją w s p ó ł ­ czesny artysta. �Rye. 2. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. artystyczną wartość dzieł sztuki ludowej, brak a k c e n t ó w propagan­ dowych, bogate podbudowanie s z t u k ą r e l i g i j n ą i wyeliminowanie p r o d u k t ó w upadku sztuki ludowej, tak często pokazywanych obecnie przez r ó ż n e kraje jako p r z y k ł a d y rozwoju czy zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i ludu. W większości recenzje b y ł y rze­ telne i obiektywne, bez tendencji politycznych. W y j ą t e k pod t y m w z g l ę d e m s t a n o w i ł o m a ł e pisemko wydawane przez j a k i ś z w i ą z e k k o ­ biet. Zamieściło ono fotografię j e d ­ nej z rzeźb z komentarzem: „ M a t k a Boska płacze nad losem Polski". Podobne metody s t o s o w a ł y t a k ż e n i e k t ó r e pisma emigracyjne, stara­ j ą c się „ p r z y c z e p i ć " do wszystkiego. Ze niby r z e ź b y religijne dali „bo musieli", a szopka krakowska — niepolska, bo ma baniak j a k cer­ kiew (mowa o przetworzeniu m o t y ­ wu kaplicy Zygmuntowskiej!). Ale — p o d k r e ś l a m — takich w y p o ­ wiedzi było zaledwie p a r ę . Dla ogółu emigracji wystawa była przeżyciem, b y ł a wspomnieniem Kraju, dzieciństwa. Wzruszała, zwłaszcza pokolenie starsze i ś r e d ­ nie. Znam w y p a d k i , gdy ludzie za oszczędzone grosze przyjeżdżali z dalekiej p r o w i n c j i , aby t y l k o zoba­ czyć „ k a w a ł e k Polski". M a t k i p r z y ­ p r o w a d z a ł y dzieci, ale te p a t r z y ł y już raczej o b o j ę t n i e — dla nich była to t y l k o wystawa, a wzrusze­ nie — wzruszeniem rodziców. Inaczej oglądali w y s t a w ę A n g l i ­ cy. Skrupulatnie, eksponat za eks­ ponatem. Z katalogiem w r ę k u . Co więcej — często najpierw czytano objaśnienia, a potem szukano przed­ miotu. P r z e k o n a ł e m się, że dla A n g l i k ó w w a r t o o p r a c o w y w a ć ka­ talogi, z a w i e r a j ą c e szczegółowe ob­ jaśnienia. To ich interesuje. M i m o wszelkich o b j a w ó w po­ wodzenia o d c z u w a ł e m jednak go­ rycz, że wystawa przygotowana z takim n a k ł a d e m starań i środków nie trafia jednak do celu, przechodzi gdzieś obok, na j a k i m ś margine­ sie l o n d y ń s k i e g o życia. Umieszczona pozornie w centrum miasta, w isto­ cie była j e d n ą z 70 wystaw t r w a ­ j ą c y c h w t y m okresie. Frekwencja — normalna zresztą dla takich wystaw, w y n o s i ł a p o c z ą t k o w o 60-70 osób dziennie. I to nie zawsze tych, na k t ó r y c h nam zależało. Wystawy w Londynie czynne są od godz. 10 do 18, w sobotę jeszcze k r ó c e j , a w niedzielę — t a k i już zwyczaj — z a m k n i ę t e ; a więc pracujący człowiek, choćby chciał, zobaczyć wystawy w ł a ś c i w i e nie mógł. P r z y ­ chodzili a r t y ś c i (ci zawsze mają czas), emeryci, j a k i e ś starsze pa­ nie i panowie, dzieci. Miejscowa Polonia d o w i e d z i a ł a się o wysta­ wie późno. Prasie emigracyjnej nie wypadało wprawdzie wystawy przemilczeć, ale m o g ł a powiedzieć o niej możliwie późno. Tak też uczyniła. A nasze plakaty przyszły w t y d z i e ń po otwarciu i to w for­ macie w i ę k s z y m niż postulowany przez A m b a s a d ę . S k u t k i e m tego b y ­ ły kłopoty, żeby je w ogóle j a k o ś powiesić w w i t r y n a c h „ M e t r a " — jedynym miejscu, gdzie tego rodzaju reklama ma sens. W rezultacie w y s t a w ę przygoto­ w y w a n ą z tak w i e l k ą t r o s k ą i na­ k ł a d e m ś r o d k ó w o b e j r z a ł o w cią­ gu 3 tygodni około 3.500 osób. D o ­ płata do k a ż d e g o widza w y n i o s ł a 170 zł plus co najmniej 1/2 funta 293 �gła b y ć sensacją, a jeśli nawet c z ę ­ ściowo nią się s t a ł a — to t y l k o w środowisku plastyków, odnaj­ d u j ą c y c h w malarstwie czy rzeźbie w a r t o ś c i k o r e s p o n d u j ą c e z poszuki­ w a n i a m i w s p ó ł c z e s n e j sztuki. * Był sens — i istnieje nadal — rzucenia m a ł y c h p o g l ą d o w y c h w y ­ stawek sztuki ludowej do szkół, klubów i różnych stowarzyszeń. Wystawki takie b y ł y na terenie A n g l i i od k i l k u lat organizowane przez I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej w Londynie przy pomocy Minister­ stwa K u l t u r y i Sztuki. Znam je co prawda t y l k o z fotografii — ale i na t e i . podstawie m o g ę sądzić, że są one raczej bardzo słabe. M i m o to cieszą się powodzeniem, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży. Zdaje sobie z tego s p r a w ę I n s t y t u t K u l t u r y P o l ­ skiej w Londynie, dobrze p r a c u j ą ­ ca p l a c ó w k a , s k ł a d a j ą c a się bodaj z 2 czy 3 osób — w t y m jednak n i k o g o z n a j ą c e g o chociażby j ę ­ zyk polski, nie m ó w i ą c już o na­ szej kulturze i procesach w niej z a c h o d z ą c y c h . Postanowiono jednak Postaram się to w y j a ś n i ć . Nie zrobić w y s t a w ę p o ś r e d n i ą , niezbyt b ę d ę m ó w i ł o przyczynach słabej wielką, ł a t w o p r z e n o ś n ą , t a n i ą w pracy naszych a t t a c h a t ó w , ani o cbsłudi-e. ź r ó d ł a c h tych p o m y ł e k kadrowych, Dezvderat w ę d r o w a ł przez MSZ, k t ó r y m z a w d z i ę c z a m y fakt, że na stanowiskach a m b a s a d o r ó w naszej M K i S , wreszcie d o t a r ł do Central­ Instytucji 'Sztuk k u l t u r y znaleźli się ludzie, niekie­ nego Z a r z ą d u dy dosłownie nie m a j ą c y nic w s p ó l ­ Plastycznych i Wystaw,. T u w i e ­ nego z k u l t u r ą . W a ż n y jest jednak dziano już t y l k o , że wystawa ma fakt, że attachaty (m. i n . w L o n d y ­ być „na Londyn". A w i ę c odpo­ okazała. nie) p o s i a d a j ą p r z e w a ż n i e słabą wiednio reprezentacyjna, się fundusze, zrobiono o r i e n t a c j ę w terenie swego d z i a ł a ­ Z n a l a z ł y wystawa wypadła nia. Na p r z y k ł a d z i e l o n d y ń s k i m wszystko, aby mogę powiedzieć w i ę c e j : źle znają j a k najlepiej. Szkoda t y l k o , że nie b y ł a potrzebna... w a r u n k i miejscowe, m a ł o w i e d z ą t a k i wystawa o t y m , co się dzieje w kraju. D o ­ .'Je o t y m w Warszawie nie w i e najprymitywniej­ dajmy, że w okresie „zimnej w o j ­ Oziano. Z a b r a k ł o wszystko poszło ny" działalność tych p l a c ó w e k szej koordynacji, który sprowadzona była niemal do zera, t r y b e m administracyjnym, a stanie się jasne, że w okre­ niestety aż za bardzo p r z y p o m i n a ł sie n a w i ą z y w a n i a intensywniejszych z a b a w ę w „ z e p s u t y telefon". Jako stosunków kulturalnych i nauko­ wykonawcy nie m i e l i ś m y w i ę c powych z Zachodem attachaty nie ięcia, o co chodzi naszej l o n d y ń s ­ mogły sprostać nowym potrze­ kiej p l a c ó w c e . O j a k ą w y s t a w ę ? Dla bom. W takiej atmosferze zrodził kogo? W jakiej sali? Przez kogo firmowa­ się p o m y s ł zorganizowania w L o n ­ o r g a n i z o w a n ą w z g l ę d n i e dynie j a k i e j ś wystawy. P o m y ś l a n o ną? Na te pytania odpowiedzi nie o sztuce ludowej. I t u już, j a k s ą ­ dostaliśmy. Odmówiono' nam k r ó t ­ dzę, t k w i ł pierwszy b ł ą d . L o n ­ kiego wyjazdu w celu zapoznania dyn, j a k to się m o g l i ś m y przeko­ się z w a r u n k a m i , potrzebami. Nie nać, „nie l u b i " wystaw sztuki l u ­ wiedzieliśmy, j a k p r z y j ę t o inne w y ­ dowej, m i a ł ich zresztą i ma stawy, k t ó r e o d b y ł y się przed na­ wciąż wiele. Poza t y m posiada jak mi, co „bierze", a co traktowane wiadomo znakomite zbiory sztuki jest obojętnie. Ba! z t r u d e m uzyskaludowej, że w y m i e n i ę chociażby liśiny zdjęcia sali i n i e k t ó r e jej O ś w i a d c z o n o nam do­ British Museum czy Hornemann w y m i a r y . Museum. Poza t y m — L o n d y n prze­ s ł o w n i e : „Musicie b y ć przygotowani żywa obecnie szał kosmopolityzmu. na to, ze ż a d n y c h danych nie otrzy­ Ściąga się wszystko z całego ś w i a ­ macie, a \ v v f t a w ę trzeba będzie r o ­ ta, co t y l k o jest dobre, ł a d n e , celo­ bie." we. Nikogo nie b a w i m y ś l o budo­ W y s t a w ę zrobiliśmy, ale niestety waniu współczesnej sztuki czy wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o na mo­ d o ś w i a d c z e n i a l o n d y ń s k i e p o t w i e r ­ tywach (czy inspiracji) w ł a s n e i dziły t y l k o słuszność pierwotnych sztuki ludowej. Bierze się zewsząd p y t a ń i w ą t p l i w o ś c i . Nie taka w y ­ — co może się o k a z a ć przydatne. stawa b y ł a potrzebna. A jaka? S ą ­ A w i ę c i ze sztuk ludowych, p r y ­ dzę, że celowsza b y ł a b y raczej w y m i t y w n y c h itp. Ale nie robi się z tego programu. (To, co m ó w i ę , do­ Warto zwrócić u w a g ę na fakt, tyczy zresztą głównie Londynu, inaczej jest, zdaje się, w Szkocji że n i k t niemal nie p a m i ę t a ł w y ­ czy Irlandii.) Wniosek z tego jas­ stawy z 1949 r., m i m o że w y w o ł a ł a ny: gdzie jak gdzie, ale w ł a ś n i e ona w ó w c z a s d u ż e zainteresowanie. Por. „Pol. Szt. L u d . " nr 2/1955 w Londynie wystawa nasza nie mo­ s. 106—107. w dewizach. Dodajmy do tego nie­ uniknione niszczenie transporto­ wanych e k s p o n a t ó w oraz poczucie daremnie straconego czasu, a jasne się stanie, dlaczego m ó w i ł e m o go­ ryczy, k t ó r ą wszyscy odczuwali­ śmy. Dlaczego tak się stało? Sądzę, że na niepowodzenie wystawy złoży­ ło się k i l k a przyczyn. Pierwsza — to słabość naszych p l a c ó w e k k u l ­ turalnych za g r a n i c ą , a w danym w y p a d k u ż e n u j ą c y wprost brak znajomości terenu ze strony a t t a chatu kulturalnego w Londynie. Druga — brak dostatecznej k o o r d y ­ nacji w pracy p o m i ę d z y attachatem, MSZ, Ministerstwem Kultury i Sztuki i wreszcie wykonawcami wystawy. Trzecia — złe ustawie­ nie organizacyjne k o m ó r k i wystaw w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, co w rezultacie powoduje faktyczne wyeliminowanie w sprawach za­ sadniczych czynnika fachowego i sprowadza w y s t a w ę do r o l i k o l e j ­ nej imprezy propagandowej. 7 6 7 294 stawa plastyki współczesnej, w z g l ę d n i e wielka retrospektywa, np. „100 lat sztuki polskiej" — u r z ą ­ dzona w w i e l k i c h , masowo u c z ę s z ­ czanych galeriach. Na wystawie takiej m o g ł a b y się znaleźć i sala sztuki ludowej, j a k to m i a ł o m i e j ­ sce np. na wystawie sztuki meksy­ k a ń s k i e j . Wystawa organizowana przez A r t s Council w z g l ę d n i e d y ­ r e k c j ę National Gallery czy Tale Gallery m i a ł a b y z a p e w n i o n ą r e k l a ­ m ę , publiczność, szeroki rezo­ nans. A jeśli zdecydowano się już na w y s t a w ę w sali k l u b u a k w a r e l i ­ stów, sali o tradycjach raczej nie­ ciekawych, a w i ę c i o ograniczo­ n y m k r ę g u publiczności — należało przynajmniej u t r z y m a ć ekspozycję przez 5—6 tygodni, j a k to jest w l o n d y ń s k i m zwyczaju, a nie l i k w i d o w a ć w y s t a w ę po 3 tygod­ niach, wtedy, kiedy zaczęła w ł a ś ­ nie m i e ć powodzenie! Kiedy frek­ wencja w y n o s z ą c a p o c z ą t k o w o 60 osób dziennie doszła do 300—350! Należało też lepiej z a d b a ć o r e k l a ­ m ę , d o t r z e ć przede wszystkim do ś r o d o w i s k emigracyjnych (a prze­ cież w Londynie są całe dzielnice polskie!). Czy m o ż n a jednak w i n i ć o to konkretnych ludzi, odpowiedzial­ nych za wystawę w ramach attachatu kulturalnego, Instytutu K u l t u r y Polskiej w Londynie. MSZ czy Ministerstwa Kultury? Nie, nie m o ż n a , a w k a ż d y m razie w bardzo n i e w i e l k i m stopniu. L u ­ dzie na ogół pomagali, j a k mogli. A że struktura organizacyjna jest wadliwa, że f a ł s z y w a b y ł a polityka kadrowa, d e s y g n u j ą c a nieraz na odpowiedzialne ' p l a c ó w k i nieprzygo­ towanych do tego ludzi — o to na­ leży m i e ć pretensje chyba nie tylko do tych ludzi. Z r e s z t ą , i najlepszy attache nie będzie znawcą fizjologii, atomi­ styki, literatury, plastyki, geologii i boksu. P r a w i d ł o w a wymiana za­ graniczna m o ż l i w a jest jedynie w oparciu o kompetentne instytucje, przy przerzuceniu g ł ó w n e g o cięża­ r u odpowiedzialności z u r z ę d ó w na w ł a ś c i w e instytucje czy stowarzy­ szenia. W t y m k i e r u n k u zresztą zmierzają zmiany w organdzacji k o n t a k t ó w kulturalnych z zagrani • cą. Chodzi t y l k o o to, aby zo­ stały przeprowadzone konsekwent­ nie i na wszystkich odcinkach, a więc r ó w n i e ż i w zakresie w y ­ stawiennictwa. Nie rozumiem, dlaczego n o r m a l ­ ną w y m i a n ę a r t y s t y c z n ą czy n a u ­ k o w ą traktuje się „propagando­ wo"; dlaczego wystawy sztuki r o ­ bione są przez instytucje, które jednocześnie z a j m u j ą się targami h a n d l o w y m i czy w y s t a w ą chorób wenerycznych; dlaczego nie p r z y ­ j ą ć zasady, iż wystawy o charakte­ rze muzealnym m u s z ą b y ć robione przez instytucje muzealne( w na­ szym w y p a d k u przez Muzeum Sztu­ k i Ludowej) pod opieką Centralne­ go Z a r z ą d u M u z e ó w . Nie chodzi m i t u tylko o tzw. czystość p r o f i l u , ale o sprawy zasadniczej wagi. Wysta- �wa jest r e z u l t a t e m , osta­ tecznym podsumowaniem j a k i e g o ś dorobku. Wystawa sztuki ludowej musi więc b y ć rezultatem p o w a ż n e j pracy naukowej i dokumentacyjnej, rezultatem p r z e m y ś l a n e j a k c j i ba­ d a ń terenowych i z a k u p ó w . Rozu­ miem sens u r z ą d z a n i a wystaw k r a ­ j o w y c h czy regionalnych, p o k a z u j ą ­ cych stan obecnej sztuki ludowej, w y s t a w pokonkursowych czy też tematycznych (np. haftu, ceramiki). Ale już takie tematyczne wystawy m u s z ą o p i e r a ć się o j a k ą ś b a z ę ma­ t e r i a ł o w ą , o muzeum czy i n s t y t u ­ cję, m u s z ą s t a n o w i ć — j a k p u b l i ­ kacja — rezultat prac dokumen­ tacyjnych, badawczych. T y m bar­ dziej dotyczy to w y s t a w reprezen­ tacyjnych, o b e j m u j ą c y c h zarówno dorobek przeszłości jak i o s i ą g n i ę ­ cia w s p ó ł c z e s n e . W y s t a w y takie m u s z ą o p i e r a ć się o stan naszego muzealnictwa i zasoby, j a k i m i ono dysponuje. Tak jednak nie jest. I dlatego brak m i t u elementarnej, gospodarskiej logiki. Bo przecież najpierw trzeba coś m i e ć , a potem dopiero p o k a z y w a ć . Najpierw m u ­ szą się znaleźć fundusze na zaku­ py muzeaire i chociaż p r y m i t y w n ą k o n s e r w a c j ę istniejących zbiorów, a dopiero potem b ę d z i e czas na chwalenie się dorcbkiem. Nie w o l ­ no t o l e r o w a ć t a k k g o stanu rzeczy, w k t ó r y m niemal k a ż d a wystawa przynosi n i e p o w e t o w a n e straty dla naszej k u l t u r y , w y ­ krusza i tak z a s t r a s z a j ą c o nikły stan posiadania. Serce się k r a j a ł o , gdy o b j e ż d ż a ­ ł e m muzea s z u k a j ą c eksponatów na l o n d y ń s k ą w y s t a w ę . W k i l k u ­ nastu muzeach z t r u d e m znaleźć dziś m o ż n a j a k i ś zestaw, obejmu­ jący c a ł o ś ć naszej ludo­ wej sztuki. I jeśli u d a ł o m i się zdobyć w a r t o ś c i o w e obiekty, to t y l k o dzięki w i e l k i e j pomocy k i e ­ rowników muzeów, którzy wypoży­ czali z ekspozycji najcenniejsze, często unikalne obiekty. I to w j a k i m stanie! K r u s z ą c e się rzeźby, toczone przez k o r n i k i , r o z s y p u j ą c e się cenne tkaniny, nadbite czy po­ p ę k a n e okazy ceramiki. A i m cen­ niejszy obiekt, t y m p r z e w a ż n i e k r u chszy, t y m w i ę k s z e m u podlega zniszczeniu. M i m o n a j w i ę k s z e j t r o ­ ski o zabezpieczenie — zniszczenie jest nieuchronne. Razem z drem Delimatem, delegowanym przez Cen­ t r a l n y Z a r z ą d M u z e ó w , z niepoko­ j e m b r a l i ś m y w r ę c e k a ż d y obiekt w r a c a j ą c y z Londynu. Dyrektorzy m u z e ó w m ó w i ą , że o d d a l i ś m y je w dobrym stanie, że na poprzed­ nich wystawach b y ł o gorzej -— ale my wiemy niestety lepiej, gdzie i ile u b y ł o polichromii; w i d z i e l i ś m y sypiące się drzewo, n a d t ł u c z o n e f i ­ g u r k i z gliny. I powtarzam: ż a d n e zabezpieczenie nie uchroni od strat. A są to w naszych w a r u n k a c h straty niepowetowane, w r ę c z dewastacja, za k t ó r ą j e s t e ś m y odpowiedzialni przed s p o ł e c z e ń s t w e m . okazy ludowej sztuki. W w i e l k i m muzeum w i d z i a ł e m izbę zagraco­ ną r z e ź b a m i , l e ż ą c y m i jedna na drugiej, p o k r y t y m i g r u b y m k o ż u ­ chem kurzu. A w ś r o d k u izby ż e ­ lazny piecyk, rozgrzany do czerwo­ ności. W i d z i a ł e m p o ł a m a n e , p o t ł u ­ czone, poniszczone przedmioty, z k t ó r y c h w i e l u już nie da się zre­ k o n s t r u o w a ć , a i te, k t ó r e dziś jeszcze n a d a j ą się do konserwa­ cji, za rok b ę d ą do wyrzucenia: po­ t ł u c z o n e obrazy na szkle, zniszczo­ ne kafle malowane, poobijana i nieudolnie poklejoną ceramikę. Znam wiele tych o b i e k t ó w z foto­ grafii. Wiem, j a k w y g l ą d a ł y 5 lat temu. Powtarzam: proces dewasta­ cji jest z a t r w a ż a j ą c y . I nie w i ń ­ my t u d y r e k t o r ó w m u z e ó w . K a ż ­ dy z nich, gdy słyszy o nowej w y ­ stawie, blednie. Wiele nasłucha­ ł e m się o t y m , co w y p o ż y c z o n o i zniszczono, zagubiono, zdemolowa­ no. W i d z i a ł e m w Rzeszowie skarb w i e l k i , unikat, c e r a m i c z n ą kaplicz­ kę. Była już w P a r y ż u i Londynie. Popękana, obtłuczona, wymagjąca pilnej konserwacji i absolutnego spokoju. M i a ł e m w r ę k u r z e ź b y , k t ó r e w r ó c i ł y z wystaw i fotogra­ fie tych, k t ó r e nie wróciły. Widzia­ ł e m na Ś l ą s k u p o t ł u c z o n e obrazy na szkle, w ś r ó d nich s ł y n n ą św. Barbarę, chyba najpiękniejszy obraz, j a k i zdobił nasze zbiory. Obraz dziś już bezpowrotnie stra­ cony — jedna z licznych . . p a m i ą ­ tek" zagranicznych wystaw. M ó ­ wiono m i o zaginionych dziełach, o najstarszym datowanym d y w a ­ nie dwuosnowowym, który nie w r ó c i ! z Czechosłowacji, podarowa­ ny k o m u ś tam przez naszych d y ­ gnitarzy... Z r e s z t ą nie chodzi o rejestr — m o ż n a go niestety prze­ dłużać — chodzi o zasady. M ó w i ę t u t y l k o o zabytkach przeszłości, ale wystarczy p r z y j r z e ć się boga­ t y m zbiorom w s p ó ł c z e s n y m M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki, niszcze­ j ą c y m w nieodpowiednich w a r u n ­ kach na strychu i w piwnicy, aby p r z e k o n a ć się, że z t r u d e m znaj­ dziemy nie uszkodzony ciekawszy okaz ceramiki czy nawet wycinankę (kłaniają się wystawy!!!). I ciśnie się t r o c h ę demagogiczna reflek­ sja: czy nie słuszniej b y ł o b y prze­ nieść te zbiory do k t ó r e g o ś z p i ę k ­ nych, zaopatrzonych w k l i m a t y z a c j ę g a b i n e t ó w u r z ę d u j ą c y c h i nie u r z ę ­ dujących v-ministrów? Czy nie b y ł b y z tego w i ę k s z y p o ż y t e k dla kultury? Tak, sprawa zbiorów wymaga radykalnej ingerencji. Jeszcze dziś m o ż n a k u p i ć na wsi czy od p r y w a t ­ nych zbieraczy cenne zabytki sztuki ludowej. Ale trzeba to zrobić szyb­ ko, póki nie jest za późno. I s ą ­ dzę, że najpierw należy przeprowa­ dzić celową, r o z s ą d n i e p o m y ś l a n ą a k c j ę z a k u p ó w , d a ć muzeum w i ę ­ cej niż po k i l k a tysięcy złotych rocznie, przeznaczyć niezbędne ś r o d k i na k o n s e r w a c j ę i rekon­ s t r u k c j ę z a b y t k ó w , d o p r o w a d z i ć do O g l ą d a ł e m muzealne magazyny, p o r z ą d k u magazyny i stan posia­ gdzie zwalone na k u p ę niszczeją dania m u z e ó w , s t w o r z y ć p e ł n ą k o ­ unikalne, niepowtarzalne już dziś lekcję przynajmniej w Warszawie (w Młocinach) i K r a k o w i e , skon­ c e n t r o w a ć cenne zabytki znajdu­ j ą c e się w r ó ż n y c h „ w z o r c o w n i a c h " , jak np. Centrali P r z e m y s ł u L u d o ­ wego i Artystycznego, a nawet ma­ gazynach zespołów artystycznych (np. „Mazowsze"), a dopiero w t e ­ dy wydzielić duplikaty w m o ż l i ­ wie dobrym stanie, k t ó r e w o 1n o by t r a k t o w a ć jako eksponaty na objazdowe czy zagraniczne w y ­ stawy. I postulat zasadniczej wagi — s k o ń c z y ć wreszcie z fikcją Mu­ zeum K u l t u r L u d o w y c h w M ł o c i ­ nach. To, co jest, to są r u i n y , w k t ó r y c h m a r n u j ą się t y l k o ekspo­ naty. A Warszawa potrzebuje m u ­ zeum, specjalistycznego muzeum sztuki ludowej, k t ó r e p r o w a d z i ć b ę ­ dzie obok prac badawczych w tere­ nie i z a k u p ó w — k o n s u l t a c j ę , p o p u ­ l a r y z a c j ę naszej sztuki ludowej. Są ludzie, jest m o ż l i w o ś ć szybkiego u z u p e ł n i e n i a z b i o r ó w — brak t y l k o lokalu. Trudno nie w i n i ć o to M i ­ nisterstwa. W y d a w a ł o się (a wcale nie jestem pewien, czy jeszcze się nie wydaje) miliony złotych na r ó ż n e zespoły pseudo-ludowe. Robiono w i e l k i ruch d o k o ł a sztuki ludo­ wej. Że tradycja narodowa, że k u l ­ tura socjalistyczna w treści a na­ rodowa w formie. Starano się ze sztuki ludowej zrobić panaceum na wszelkie bolączki. W y m y ś l a n o m o ż l i w e i n i e m o ż l i w e zastosowa­ nia. To b y ł a fasada, m o ż e w p e w ­ n y m okresie efektowna, wygodna — ale fasada. W istocie nie potrawiono z a ł a t w i ć jedynej sprawy na­ p r a w d ę zasadniczej wagi dla na­ szej k u l t u r y — zabezpieczenia osiągnięć sztuki ludowej, w i e l k i e ­ go dorobku naszego ludu. Na to nie starcza j a k o ś środków... Nie zawsze zresztą celowa jest wystawa. Czasem znacznie w a ż ­ niejsza m o ż e b y ć dobra publikacja o sztuce ludowei, ł a d n i e i z sen­ sem wydana. ( A l b u m y czeskie, s ł o ­ wackie, w ę g i e r s k i e , r u m u ń s k i e — wydane efektownie i bogato, z r ó ż n o j ę z y c z n y m tekstem, znaleźć można w każdej większej księgarni za g r a n i c ą . A my? M y nie mamy ż a d n e g o takiego albumu, a proje­ ktowany przez „ S z t u k ę " —• w y ­ p a d ł z planu.) Czasem w a ż n i e j s z y może b y ć f i l m , k t ó r y też stanowi przecież f o r m ę dokumentacji. Cza­ sem w a ż n i e j s z y może b y ć sklep CPLiA, s p r z e d a j ą c y w y r o b y a r t y ­ stycznego r z e m i o s ł a ludowego. W i ­ d z i a ł e m takie sklepy w Londynie —- j u g o s ł o w i a ń s k i i b u ł g a r s k i . W d o s k o n a ł y m punkcie, w centrum — m a ł e wystawy ludowei sztuki, a przy t y m p r z y n o s z ą c e P a ń s t w u de­ wizy, a l u d o w y m w y t w ó r c o m ź r ó d ­ ło dochodu. Myślę też, że w d ł u g o ­ falowej polityce w y m i a n y kulturslnei z z a g r a n i c ą niejednokrotnie w a ż n i e j s z e jest. aby obiekty naszej sztuki ludowej z n a l a z ł y się w B r i ­ tish Museum, Victoria and A l b e r t ' Museum czy Horneman Museum (jeśli mowa o Londynie), żeby m o ż ­ na je b y ł o znaleźć w muzeach etnograficznych Szwajcarii, Belgii, 295 �Niemiec, Związku Radzieckiego, I n d i i . Chiociażby na w y m i a n ę , w zamian za eksponaty innych k r a ­ jów, innych k u l t u r . Ale to z n ó w wymaga odpowiedniego funduszu rezerwowego, a w i ę c p i e n i ę d z y na zakupy, na tworzenie kolekcji w y ­ miennych. P r o s z ę mnie źle nie z r o z u m i e ć , bynajmniej nie n a w o ł u j ę do rezy­ gnacji z wystaw. Wystawy są po­ trzebne, a niekiedy n i e z a s t ą p i o n e . I w ł a ś n i e wtedy należy je robić. Wymaga to jednak ś w i a d o m e j po­ l i t y k i ze strony Centralnego Za­ r z ą d u Wystaw, wymaga to skon­ centrowania spraw opieki i p r o ­ pagandy sztuki ludowej w jednych r ę k a c h . Wymaga to p r z e m y ś l e n i a właściwych form wystawienni­ czych. Tak np. sądzę, że p ó k i nie stać nas na dysponowanie oryginał a m i - d u p l i k a t a m i , na w ł a ś c i w ą k o n ­ s e r w a c j ę dzieł sztuki, n a r a ż o n y c h na zmiany k l i m a t u , temperatury, na t r u d y i ryzyko transportu — ograniczmy się do dzieł współ­ czesnych, nie unikatowych (cho­ ciaż, jeśli nie będzie się p r o w a ­ dzić s t a ł y c h z a k u p ó w — j u t r o dzie­ ła te b ę d ą już u n i k a t a m i , o ile się w ogóle d o c h o w a j ą ) , do plansz f o ­ tograficznych oraz do kopii. Tak, do k o p i i najlepszych rzeźb, obra­ nie m ó w i , że ich nie ma. Są, trze­ zów na szkle, zabawek, a nawet ba je t y l k o w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t a ć . wycinanek. W y s t a r c z y ł o b y na p r z y k ł a d zamiast kosztownej wystawy zrobić nie­ Z góry uprzedzam zarzuty. Wiem, w i e l k ą i t a n i ą , a zaoszczędzoną su­ że kopia nigdy nie da tego, co m ę p r z e z n a c z y ć na sprawy podsta­ oryginał, i t d . Ale nie przesadzaj­ wowe. S k o ń c z m y wreszcie z fasamy. Dobra kopia daje dobre po­ dowością, zacznijmy żyć i liczyć jęcie o oryginale, a d o s k o n a ł a jest po gospodarsku. Nie n a l e ż y prze­ niemal nie do o d r ó ż n i e n i a . Jeśli cież s p r y s k i w a ć się perfumami, zaś nawet p r z y j ą ć , że wystawa o r y ­ kiedy nie ma na m y d ł o . Nie należy g i n a ł ó w jest zawsze w i ę k s z y m w y ­ też chyba w y d a w a ć miliona zło­ darzeniem niż wystawa złożona z tych na w y s t a w ę „10-lecia" czy kopii, trzeba się z a s t a n o w i ć , co w a ­ 600 000 zł na „ l o n d y ń s k ą " , kiedy żniejsze: czy niepowetowane stra­ b r a k 16 000 zł na zakup unikalnego ty naszej k u l t u r y , straty w w y p a d ­ pieca kaflowego Oksitowicza w ku zniszczenia lub zagubienia o r y ­ Rybnej czy na zakup szopki k r a ­ ginału nie do odrobienia, czy obni­ kowskiej; kiedy stan naszych m u ­ żenie p r e s t i ż u wystawy. Wydaje m i zeów etnograficznych jest rozpacz­ się, że w tej sprawie nie m o ż n a l i w y , kiedy ubiegły okres b y ł raczej mieć w ą t p l i w o ś c i . czasem dewastacji niż rozkwitu. Tak, ale powtarzam to z całą Napierw postawmy w ł a ś c i w i e m u ­ kon­ natarczywością, konieczne jest zealnictwo, p r z e p r o w a d ź m y w ó w c z a s , żeby całość spraw w y s t a ­ s e r w a c j ę zbiorów, p r o w a d ź m y ce­ wowych (w zakresie sztuki ludowej) l o w ą p o l i t y k ę z a k u p ó w — nie cze­ spoczywała w ręku Centralnego k a j ą c aż ze sztuki ludowej pozo­ Z a r z ą d u M u z e ó w , ewentualnie p r z y ­ s t a n ą nam... opisy i fotografie, a szłego Centralnego Muzeum Sztu­ potem chwalmy się naszym do­ granicą. k i Ludowej. Aby gospodarowa­ robkiem w k r a j u i za no zbiorami m ą d r z e , r o z w a ż n i e , z Inaczej za nasze sukcesy — płacić m y ś l ą o przyszłości. A b y wreszcie b ę d ą przyszłe pokolenia. I to cięż­ Ministerstwo znalazło na ten cel od­ ko płacić... powiednie środki. I niech m i n i k t Fot. Unity 296 Studios � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f2c0cea5184ecc27434e4602abfda66.pdf 0131be1adaf0c7eadd2f89cd55f593cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Dzięgiel, Leszek (1931-2005) Dąbrowska, Franciszka (1916-2005) Wieruszewska, Zofia (1931-2005) Peszar-Królikowska, Barbara (1924-2005) Aleksandrowicz, Stefan (1946-2004) Illukiewicz, Olga (91922-2004) Rogulska, Józefa (1919-2005) Parnowska, Magdalena (1930-2004) Tylkowa,Danuta(1922-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4851 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.383-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 ! VI. IN MEMORIAM STEFAN ALEKSANDROWICZ (1946-2004) Urodził się 10 września 1946 roku, Z wykształcenia polonista. Przez ostatnie 30 lat praco­ wał w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, zajmując się głównie pisarstwem chłopskim oraz obrzędami dorocznymi. Był autorem kilku antologii literatury ludowej, członkiem redakcji serii wydawniczej „Dziedzictwo” w ramach Biblioteki Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz członkiem Rady Naukowej STL. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Z innych, pozaludowych, realizacji wydawniczych Stefana Aleksandrowicza należy wymienić jego utwory sceniczne, słuchowiska radiowe, tomiki poezji oraz liczne artykuły naukowe i popularnonaukowe, publikowane w różnych czasopismach. Zmarł 7 stycznia 2004 roku, Alfred Gauda FRANCISZKA DĄBROW SKA (1916-2005) Franciszka Dąbrowska urodziła się 24 marca 1916 roku we wsi Dzielna, zamieszkała w Bielowicach. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej. Pracowała na własnym gospodar­ stwie rolnym i dodatkowo trudniła się tkactwem i innymi dziedzinami rękodzieła ludowego. Była krawcową strojów ludowych, hafciarką, wycinankarką, wykonywała pająki ze słomy i wełny, bukiety kwiatowe, wieńce dożynkowe, malowała pisanki. Jej twórczość wyróżniała się biegłością techniczną i dużymi walorami plastycznymi. Należała do starszego pokolenia twórczyń ludowych, potrafiących zachowywać najpiękniejsze tradycje sztuki i folkloru re­ gionu opoczyńskiego. Umiejętności hafciarsko-tkackie wyniosła z domu. Najpierw nauczyła się haftować, potem zaczęła tkać, wykonując wszystkie czynności związane z tkactwem. Znała wiele tradycyjnych technik tkackich, pozwalających jej na wykonywanie różnorodnych tka­ nin. Była jedną z pierwszych tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią CPLiA „Opocznianka”. Swoje umiejętności przekazywała córkom i bliskim współpracownikom. Była jedną z pierwszych twórczyń ludowych biorących udział w pierwszym konkursie i wystawie na terenie powiatów rawskiego i opoczyńskiego mających na celu uaktywnienie ludowej twórczości. Demonstrowała na licznych spotkaniach nie tylko swoje wyroby, ale udzielając też instruktażu młodszym kobietom. W następnych latach uczestniczyła w kilkuna­ stu różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej, zdobywając pierwsze nagrody (w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Szydłowcu, Warszawie). Była członkiem Od­ działu PTL w Opocznie. W 1985 roku została laureatką nagrody im. „Oskara Kolberga”. Zmarła 21 maja 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 384 L E S Z E K D Z IĘ G IEL (1931-2005) Niebanalna biografia i droga do kariery akademickiej prof. zw, dr. hab, Leszka Dzięgla są ze sobą splątane w węzeł tylu zależności, że rozsupłanie ich wszystkich teraz, kiedy Profe­ sor odszedł przedwcześnie, wydaje się nie tylko bardzo trud­ ne, ale i ryzykowne. Przyszło Mu bowiem dojrzewać i żyć w czasach, w których normy uczciwości i otwartości grały o lepsze z lękiem o własne życie i los najbliższych, z obawą o przyszłość kraju i narodu. Dla wielu ówczesnych inteligentów granice konformizmu ocierały się o zdradę, poczucie przyzwoitości nakazywało relegować kłamstwo, choć dopuszczało przemilczenie, a bezkompromisowość gro­ ziła tragicznymi następstwami. Szukanie złotego środka mię­ dzy wiernością sobie i wyniesionym z domu zasadom a koFot. Elżbieta Dzięgiel niecznością dostosowania się do nie akceptowanych wa­ runków wojennego i powojennego życia znalazło wyraźne odbicie w wyborach życiowych i intelektualnej biografii Profesora. Niejednokrotnie zmu­ szany do podejmowania działań niegodnych swoich możliwości i niezgodnych z dążeniami czy aspiracjami, nigdy nie zapominał o normach moralnych, w oparciu o które snuł własne plany i zamierzenia, wytyczał cele, szukając sposobności, by je, choćby częściowo, zreali­ zować. Jedno z najpoważniejszych chyba życiowych rozczarowań przeżył, gdy w roku 1950, mimo bardzo dobrych wyników na egzaminie wstępnym, nie został przyjęty w poczet studentów historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nigdy nie zaakceptował reguł obowiązujących w ówczesnym życiu akademickim, a skierowanie na trzyletnie Studium Historii i Kultury Ma­ terialnej zawsze odbierał jako wynik nieuzasadnionych represji. Wychowany w przedwo­ jennej rodzime nauczycielskiej, syn Władysława Dzięgla, doktora nauk historycznych, przed­ wojennego dyrektora gimnazjum w Pszczynie i wizytatora szkół dla mniejszości niemieckiej w katowickim kuratorium oświaty, nie wyobrażał sobie, że wymarzone studia mogłyby być dla niego niedostępne z przyczyn pozamerytorycznych. W roku 1955 został magistrem etnogra­ fii. Uzyskany niejako wbrew osobistym upodobaniom zawód przysporzył Mu później wielu intelektualnych satysfakcji, ale Profesor niemal zawsze traktował go z emocjonalnym dy­ stansem. Trudne lekcje przymusowej adaptacji, pobierane w okupowanym Lwowie, wykształciły w Nim umiejętność zachowania dumy i godności w najtrudniejszych nawet warunkach, a jednocześnie wyrobiły i ugruntowały zdolność do myślenia alternatywnego. Pomogło Mu to zapewne w późniejszej realizacji celów naukowych i poznawczych, orientując jednocze­ śnie na metodologiczny prymat pragmatyzmu i funkcjonalizmu. Był realistą, niejednokrot­ nie ciężko doświadczanym i umiejącym to doświadczenie wykorzystywać, ale także wrażli­ wym idealistą, skłonnym do poszukiwania w nawet najgorszych czasach Piękna i Prawdy. Wykształcona w warunkach wojennych i świadomie rozwijana pod wpływem wuja, Jana Warszawskiego, umiejętność „czytania między wierszami”, instynkt wydobywania informacji spod przesyconych propagandą sformułowań, wreszcie żywotna potrzeba wartościowania i nazywania rzeczy po imieniu, nie zawsze przysparzały Mu przyjaciół, nie zawsze też poma­ �In memoriam 385 gały w standardowej karierze. Po ukończeniu etnografii ówczesny mgr Leszek Dzięgiel nie został przyjęty na studia doktoranckie w Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez kilkanaście lat pracował w rozmaitych instytucjach kulturalnych i kulturalno-oświatowych Krakowa i Ka­ towic, nie rezygnując jednak z badań i obserwacji, oraz publikując pokaźną ilość prac popu­ larnonaukowych. Dopiero w roku 1969 za pośrednictwem prof. Andrzeja Waligórskiego, którego uważał za jednego ze swoich mistrzów i przyjaciół, otrzymał etat naukowy w kra­ kowskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w nowo utworzonym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych. Ten pierwszy, poważny krok w karierze akademic­ kiej zaowocował wkrótce obroną pracy doktorskiej na temat Rolnictwo chłopskie w Afryce wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Leszek Dzięgiel przygoto­ wał ją pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego i obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1972. Od tego czasu antropologia ekono­ miczna i polityczna oraz agroantropologia wyznaczały na wiele lat zasadniczy kierunek jego pracy badawczej. Zamiłowanie do historii, wynikające zapewne z osobistych predyspozycji i lojalności wobec pamięci ojca, ciekawość świata, wzmocniona rzetelnym poznawaniem geografii, a także pielęgnowane przez brata matki, politologa, zainteresowania bieżącymi problemami społeczno-politycznymi, w połączeniu z wiedzą etnograficzną uzyskaną w cza­ sie studiów, stworzyły podstawę, na której Profesor kształtował swój warsztat naukowy. Pracowity i wytrwały, po doktoracie rokrocznie publikował artykuły z zakresu etnografii powszechnej, stając się powoli cenionym znawcą problematyki afrykańskiej i bliskowschod­ niej. Jego rozprawy na temat rolnictwa w Sudanie, Kenii czy Afganistanie, ekspertyzy doty­ czące stanu systemów irygacyjnych, rozważania o sytuacji kobiet w afrykańskich społecz­ nościach plemiennych znacząco wzbogaciły dorobek polskiej etnografii powszechnej. W roku 1974 przebywał na stypendium w uniwersytecie w Kabulu. Po powrocie opubli­ kował szereg prac na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych w afgańskim społeczeństwie polietnicznym. U schyłku lat siedemdziesiątych trzykrotnie przebywał w Iraku jako członek interdyscyplinarnej grupy ekspertów Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych AR, która przygotowywała program rolniczego zagospodarowania irackiego Kurdystanu. Zebrał i opracował materiały do oceny stanu lo­ kalnego rolnictwa i hodowli. Prócz tego przeprowadził w osiemdziesięciu wsiach badania nad tradycyjną i współczesną kulturą Kurdów. Stały się one podstawą Jego dalszych, teo­ retycznych i praktycznych studiów kurdologicznych. W roku 1981 w wydawnictwie krakowskiej Akademii Rolniczej ukazała się Jego mono­ grafia Rural Community o f Contemporary Iraqi Kurdistan Facing M odemization, na podstawie której w rok później uzyskał w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu stopień doktora habilitowanego. Pozwoliło Mu to na stałe związać się z Katedrą Etnografii Słowian w Uniwersytecie Jagiellońskim i już bez przeszkód pokonywać kolejne szczeble kariery akademickiej. W roku 1983 uzyskał pełny etat docenta, w roku 1987 objął kierownic­ two Katedry, a po jej przekształceniu w Instytut Etnologii pełnił funkcję dyrektora. Jedno­ cześnie kierował Zakładem Etnologii Europy i Bliskiego Wschodu. Zadbał o wyremontowa­ nie siedziby Instytutu, o zmodernizowanie archiwum, o poszerzenie i uzupełnienie zbiorów bibliotecznych, o rozwój badań naukowych. W roku 1995 otrzymał tytuł naukowy profeso­ ra, między innymi w uznaniu wartości książki Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie. Praca ta po części wiązała Jego wcześniejsze rozważania nad tradycyjną i współczesną kulturą kurdyjską. Aspirując do swego rodzaju syntezy, Autor niejednokrotnie zastrzegał, że dzisiejszy warsztat etnologiczny, budowany w oparciu o wielość metod oraz rzadko kom­ patybilne profile badawcze, w praktyce nie gwarantuje pełnego naukowego obiektywizmu. �386 In memoriam Prezentując więc polskiemu odbiorcy obraz kultury egzotycznej, posłużył się czytelną dla specjalisty systematyką, a jednocześnie zachował jednorodny charakter opisu oraz inter­ pretacji poszczególnych zagadnień. Zrezygnował z wielu szczegółów, ale dzięki temu uzy­ skał w miarę homogeniczne, monograficzne ujęcie całości kulturowej — na tyle ważne, by zaskarbić Mu nie tylko dozgonną przyjaźń i wdzięczność wielu przedstawicieli kurdyjskiej diaspory w Polsce i Europie, ale także samej książce zapewnić światowy rozgłos i pozycję podręcznika akademickiego w kurdyjskich uniwersytetach. W roku 1981, po krótkim poby­ cie w Libii, opracował studium porównawcze o sposobach modernizowania postplemiennych społeczności Iraku i Libii. W połowie lat osiemdziesiątych odbył dwukrotne staże miesięczne w Oxfordzie. Bezpośrednie kontakty z przedstawicielami angielskiej antropolo­ gii społecznej utwierdziły Go w słuszności dotychczasowych wyborów metodologicznych i zainteresowaniu polityczną odmianą antropologii. W początkach lat dziewięćdziesiątych rozpoczął badania nad życiem codziennym w PRL, wykorzystując w tym celu przede wszystkim wieloletnie obserwacje, osobiste notatki i ma­ teriały. Prowadził z tego zakresu wykłady tematyczne, publikował artykuły naukowe i popu­ larnonaukowe, wreszcie zainspirował badania międzynarodowe poświęcone problematyce życia codziennego w krajach „demokracji ludowej”. Opublikowana w roku 1998 praca Para­ dise in a Concrete Cage. D aily Life in Communist Poland. An Ethnologists View skłoniła prof. Klausa Rotha z uniwersytetu monachijskiego do uruchomienia FOROST, wieloletnie­ go międzynarodowego programu badawczego poświęconego temu zagadnieniu. Prof. Le­ szek Dzięgiel odpowiadał za jego realizację ze strony polskiej, włączając się w badania oso­ biście i koordynując pracę swoich współpracowników. Jego zaangażowanie miało wielorakie źródła. Z jednej strony była to niewątpliwie potrze­ ba opisu i analizy skutków wielkiego społecznego eksperymentu, w którego sens Profesor wątpił od najmłodszych lat, ale który stając się faktem kulturowym, wymagał antropologicz­ nej interpretacji. Z drugiej, niewątpliwie kierowała Nim chęć zarejestrowania przyspieszonej zmiany społecznej, która zniszczyła poważną część polskiego dziedzictwa, multiplikując straty poniesione w czasie działań wojennych, a jednocześnie dokonywała się wbrew intencjom większości środowisk inteligenckich, związanych silnym poczuciem odpowiedzialności za dotychczasowy dorobek narodowy. Z trzeciej wreszcie — istotną rolę w podjęciu tej pro­ blematyki odgrywały przeżycia osobiste. Inklinacje do obiektywizowania własnych doświadczeń antropologicznych bardzo wy­ raźnie dały o sobie znać ju ż w pierwszej książce autobiograficznej Profesora, Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez PTL w roku 1991. Lata wojny spędzone w lwowskim domu dziadków, w towarzystwie siostry, pod opieką matki, ciotki i wuja nie były sielanką. Koniecz­ ność opanowania podstawowej wiedzy na temat obcego miasta i zasad rządzących tamtej­ szymi społecznościami, kontakty z rówieśnikami wychowywanymi w zupełnie odmiennych warunkach, doświadczenie pogłębiającego się ubóstwa, nędzy i głodu; codzienność stra­ chu i oczywistość niedostatku, nieustanny trening w walce o przeżycie i jednoczesna bata­ lia o zachowanie godności, o utrzymanie tożsamości, zdobywanie wiedzy — wszystko to mogłoby złożyć się na rzewną i nostalgiczną opowieść o trudach wojennego losu wywie­ zionego z rodzinnego domu ośmiolatka. Tymczasem lwowskie wspomnienia Leszka Dzię­ gla, będąc sw oistą kroniką przetrwania, są jednocześnie dokumentacją ówczesnego, ale i po części teraźniejszego stanu popularnej wiedzy ze wszystkich niemal dziedzin życia. Warunki panujące w mieście okupowanym przez bolszewików i hitlerowców, zniszczona infrastruktura, wielopoziomowe wewnętrzne konflikty, a zwłaszcza permanentny niedosta­ tek — paradoksalnie wyzwoliły ogromne zasoby społecznej pamięci o najprostszych, prak­ tycznych rozwiązaniach, jakie stosowano w europejskiej kulturze okresu przedindustrialne- �In memoriam 387 go. Ta pamięć, uruchomiona w ekstremalnych warunkach, okazała się prawdziwą skarbnicą kulturowych alternatyw, ujawniając przy okazji fakt, że oczywiste z pozoru udogodnienia cywilizacyjne mają w połowie XX wieku stosunkowo świeżą metrykę. Sposoby, jakie w okupowanym Lwowie, ale przecież nie tylko tam, stosowano celem zdobywania i obróbki żywności, podczas wyrobu, farbowania i przerabiania ubrań, reperacji obuwia, produkcji mydła i środków czystości; popularna wiedza medyczna i ziołolecznicza; rozbudowany system substytutów — wszystko wskazywało na bardzo bogaty repertuar rodzimych roz­ wiązań, o których pamięć w okresie poprzedzającym drugą wojnę światową była zaledwie przytłumiona, bo — dzięki coraz szerszej obecności produkowanych przemysłowo artyku­ łów — wiedzy na ten temat nie wykorzystywano już na co dzień. Chociaż w optyce Autora imperatyw jej uruchomienia traktowany był jako sygnał ewidentnego regresu cywilizacyj­ nego, to z wprawą rasowego etnografa i niemałą satysfakcją notował On po latach rozmaite receptury i procedury, których znajomość pozwalała dorosłym — zwłaszcza babce — wykarmić i ubrać rodzinę, uchronić ją od chorób, a nawet zapewnić domownikom niewyszuka­ ne rozrywki. Lwów... jest ponadto skarbnicą informacji o samym mieście, jego topografii, architekturze, o rozwiązaniach urbanistycznych, traktach komunikacyjnych, ówczesnych środkach transportu, o rozmaitych urządzeniach komunalnych, o inicjatywach i rozwiąza­ niach administracyjnych, wreszcie o ludziach, którzy zamieszkując to miasto w czasach hi­ storycznych zawirowań, wypracowywali znośne warunki koegzystencji. Przyjęta w książce zasada snucia opowieści z perspektywy doświadczeń młodego chłopca pozwoliła Autoro­ wi na rekonstrukcję wielu elementów ówczesnej kultury dziecięcej i młodzieżowej. We wspo­ mnieniach tych, pisanych z pasją i zaangażowaniem oraz niewątpliwym talentem literackim nie brak dowcipu, gorzkiej niekiedy ironii, a jednocześnie dystansu, który osobistym do­ świadczeniom i obserwacjom nadaje wymiar ponadczasowy. To fascynujący dokument, re­ jestrujący odchodzącą w niepamięć wiedzę o szeroko rozumianej kulturze materialnej i spo­ łecznej, pisany z perspektywy człowieka dbającego o zachowanie ciągłości polskiej kultury duchowej. Nieco podobny charakter ma wydana w roku 1996 Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-56, chociaż w warstwie dokumentacyjnej dotyczy ona nieco późniejszego okresu. Swoboda..., napisana już po doświadczeniach Lwowa..., jest dowodem na pełną akceptację metody zastosowanej w pierwszej książce autobiograficznej. Leszek Dzięgiel dokonał tu próby rekonstrukcji codziennego życia zwyczajnej, niezaangażowanej politycznie młodzie­ ży ■— studentów i absolwentów — mocno akcentując granice pozornej wolności, jaka była ich udziałem. Przyjmując tym razem odnarratorską perspektywę młodego, chociaż dorosłe­ go już człowieka, rekonstruował historyczne dziś doznania, przeżycia i trudności, z reguły opatrując je komentarzem, nie pozbawionym troski o właściwe wyważenie proporcji między w łasną ówczesną i obecną wiedzą. Doskonała pamięć, którą dysponował Profesor, Jego umiejętność wnikliwej obserwacji i profesjonalny warsztat dokumentacyjny sprawiają, że z pozoru „lekkie” książki autobiograficzne mają wartość źródła, trudnego do pominięcia przy badaniu dwudziestowiecznej kultury polskiej. Na Jego indywidualność i osobisty światopogląd złożyły się pamięć o dokonaniach tra­ gicznie zmarłego Ojca, atmosfera domu rodzinnego, model otrzymanego wychowania i wykształcenia, typ studiów, ale także przemiany w powojennej rzeczywistości polskiej oraz wyjazdy zagraniczne, które od połowy lat sześćdziesiątych pozwalały mu na kontakt z kul­ turami Zachodu, a później także Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. W połączeniu z podsta­ wową metodą etnografii — obserwacją i wywiadem kwestionariuszowym, a więc sposoba­ mi poznawania teraźniejszości — wspomniane doświadczenia siłą rzeczy ukierunkowały Go na badanie współczesności ludzkiej kultury. Pozwoliły Mu też szybko włączyć się w proces �In memoriam 388 obserwacji i dokumentowania przemian, jaki rozpoczął się w Europie Środkowej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Był otwarty na zachodnioeuropejskie dążenia do poznawania zakresu zmian, jakie zachodziły po drugiej wojnie światowej w Europie Środko­ wej, podejmował więc studia nad współczesnością, angażując w nie pracowników Katedry, a później Instytutu Etnologii. Nawiązując współpracę z uniwersytetami w Monachium, Pra­ dze, Zagrzebiu, Sofii i Budapeszcie nadawał tej problematyce rangę profesjonalnych docie­ kań naukowych. W latach 2000-2005, w okresie wyczerpującej choroby, korzystając z wie­ dzy empirycznej o współczesnej rzeczywistości kulturowej rejonu Małopolski i Śląska kon­ tynuował do ostatniej chwili prace nad problematyką współczesności, publikując artykuły i szkice, zwłaszcza w krakowskich „Arcanach”, z którymi był związany do końca. Budując podstawy polskiej kurdologii i nie tracąc z pola widzenia potrzeby dokumento­ wania zmian, jakie dokonały się w kulturze Europy Środkowej na przestrzeni dwudziestego wieku, Profesor Leszek Dzięgiel udowodnił sobie i innym, że siła woli i dążenie do prawdy są w stanie pokonać wiele trudności i granic, a wytrwałe i konsekwentne obstawanie przy pryn­ cypiach, które w najtrudniejszych momentach życiowych zawsze wskazywały mu granice kompromisu, pozwoliło na zachowanie wierności sobie, rodzinie i nauce. Profesor Leszek Dzięgiel odszedł przedwcześnie, po długiej, wyczerpującej chorobie, ale w pełni sił twórczych. Niemal do końca pisał, konsultował prace naukowe swoich wycho­ wanków, snuł plany na przyszłość. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Pozostanie w naszej pamięci jako Autor w ielu znakomitych prac naukowych, mądry, szlachetny i dobry człowiek. Eugeniusz Jaworski, Ewa Kosowska Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel Kalendarz życia i twórczości (1931-2005) 193! — urodził się 15 września w Mysłowicach. Ojciec W ładysław ukończył studia humanistyczne w Uniwersytecie Jagiellońskim i obronił doktorat z historii nowożytnej. Był dyrektorem gimna­ zjum w Pszczynie, więźniem obozów hitlerowskich; zginął w kwietniu 1945 w Hamburg-Neuengamme. Syn widzi go po raz ostatni we wrześniu 1939 r. 1939 — wyjeżdża z matką, Marią z d. Warszawską i siostrą Bożeną do Lwowa. Spędzone tam lata wojny były ważnym doświadczeniem, opisanym później w książce Lwów nie każdemu zdrów (1991). 1945 — powraca do Katowic. Kontynuuje naukę szkolną w Gimnazjum im. A. Mickiewicza. 1950 — matura i rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontakty z profesorami K. Mo­ szyńskim, R. Reinfussem, K. Dobrowolskim, A. Waligórskim, Zainteresowania turystyczne. Przynależność do sekcji taternictwa jaskiniowego przy Klubie Wysokogórskim. 1953 — prowadzi badania terenowe tradycyjnego polskiego rzemiosła i kultury ludowej w wojewódz­ twach: krakowskim, rzeszowskim, kieleckim, lubelskim, warszawskim, olsztyńskim, łódzkim, białostockim i zielonogórskim dla ówczesnego Zakładu Badania Plastyki i Architektury Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki (kierowanego przez prof. Romana Reinfussa). Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33-37. 1954 — Malowane kafle z Rybnej, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 2, s. 109-1 ¡8. 1954 — Socha żelazna na Podlasiu. Odkrycie nowego narzędzia do orki, „Lud” t. XLI, s. 2-10. Artykuł napisany wespół z Przemysławem Burchardem. 1955 — otrzymuje dyplom m agistra etnografii. 1955-59 — jest sekretarzem redakcji miesięcznika „Ziemia” w Krakowie (PTTK). Zamieszcza tam arty­ kuły popularyzatorskie: 1957 — nr 10, 11; 1958 — nr 1, 2, 4, 7. Okresowo współpracuje �In memoriam 389 z katowickim Niższym Seminarium Duchownym, prowadząc zajęcia dydaktyczne z języka pol­ skiego i historii. 1959 — podejmuje pracę jako instruktor pedagogiczny w Pracowni Turystyczno-Krajoznawczej kato­ wickiego Pałacu Młodzieży. 1960 — poślubia Elżbietę Kieniewicz i przenosi się do Katowic. 1961 — Etnograficzne antologie (Rec.), „Etnografia Polska” t. IV, s. 424-425. 1963 — Nieopublikowany skrypt profesora Kazim ierza M oszyńskiego (Rec.), „Etnografia Polska” t. VII, s. 548-550; K. W ittfogel, Oriental Despotism, New Haven 1957 (Rec,), „Etnografia Polska” t. VII, s. 534-539. 1964 — przychodzi na świat jego syn Maciej. K. Birket-Smith, Primitive Man and His Ways, London 1960 (Rec.), „Etnografia Polska” t.VIII, s. 394-396; L. Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 (Rec.), „Etnografia Polska" t. VIII, s. 394-396. 1963-1965 — pracuje jako kierownik budowy skansenu w Chorzowie. Publikuje w czasopismach popu­ larnych i popularno-naukowych: „Ziemia” (rocznik), „Poznaj Świat”, „Wiedza i Życie”, „Mó­ wią Wieki”, „Poglądy”, „Panorama Śląska”. 1966 — otrzymuje stypendium rządu norweskiego w celu poznania muzeów skansenowych. Gromadzi materiały do przewodnika po Norwegii. 1967 — przeniesienie służbowe do Krakowa. Praca na stanowisku instruktora pedagogicznego w Mło­ dzieżowym Domu Kultury. Starożytne ryty skalne w górach Norwegii, „Acta Archeologica Carpathica” t. IX, z. 2, s.l 13-122; Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z I Kongersu Afrykanistów w Akrze, Warszawa 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t, XII, s. 607-610. 1968 — Z. Marsh, G.W. Kingsnorth, An Introduction to the History o f East Africa, Cambridge 1961 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XII, s. 575-579. 1969 — otrzymuje etat naukowo-badawczy w nowopowstałym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych w Wyższej Szkole Rolniczej (obecnie Akademia Rolnicza) w Krakowie. Publikuje: Norweskie muzea skansenowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s, 224­ -228; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Społeczność afrykańska w procesie prze­ mian ¡890-1943 r„ Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Studium Afrykanistyczne, s. 207. 1970 — J. Beaujeu-G am ier, Geography o f Population, Aberdeen 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 1, s. 307-309; T. Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z .l, s. 309-311; G.K. Lewis, The Growth o f the Modem West Indies, London 1968 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVI, z, 1, s. 326-333; J. Spencer Trimingham, The influence o f Islam upon Africa, London 1968 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 210-212; Refugee pro­ blems in Africa, ed. by S. Hamrell, Uppsala 1967 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 215-217; Women in Tropical Africa, ed. by D. Paulme, Berkeley-Los Angeles 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 227-230; M. Blundell, So Rough a Wind — the Kenya Memoires, London 1964 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 230-234; 1971 — Centralizm czy federacja?, „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2 s. 223-227; K.A. Busia, Africa in Search o f Democracy, London 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 325-329; A.F. E w ing, Industry in Africa, London 1968 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 321-325. 1972 — uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uni­ wersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Promotor — prof. Andrzej Waligórski. Pu­ blikuje: Sudan — konflikt nierównych partnerów, „Etnografia Polska” t. XVI, z. 1, s. 43-174; Norwegia. Przewodnik, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (wyd, II popr. 1978; wyd. III popr. i uzup. 1990). 1973 — Konfrontacja Afryki niepodległej z białą supremacją, „Przegląd Socjologiczny” t. XXV, s. 27-52; Rolnictwo chłopskie Ajryki Wschodniej u progu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVII, z. 2, s. 225-248; Language Use and Social Change, ed. by W.H. Whitley, London 1971 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 204-206; J.C. de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, Baltimore 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 207-210; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowieka. Warszawa, PWN, s. 397. Rozpoczyna współpracę z czasopismem „Aura”, publikuje drobne artykuły: 1973 — nr 2, 3; 1974 — nr 5; 1975 — nr 1, 7. �390 In memoriam 1974 — pobyt stypendialny w Uniwersytecie w Kabulu. Zainteresowanie kulturami Bliskiego i Środko­ wego Wschodu. W latach siedemdziesiątych zlecone wykłady dla Katedry Etnografii Słowian. Roczny cykl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo, „Lud” t, 58, s. 41-72. Praca napisana wespół z Andrzejem Waligórskim; Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVIII, z, 1, s. 161-190; Chłopstwo Afryki Wschodniej p o d presją modernizacji, „Etnografia Polska” t. XVIII, z. 2, s. 87-128; Problemy skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 13, s. 13-20; Kolonializm w Czarnej Afryce, „Etnografia Polska” t. XVIII z. 1, s. 249-252. 1975 — Tradycyjna rodzina chłopa wschodnioafrykańskiego jako zespół produkcyjny, „Przegląd Socjo­ logiczny” t. XXVII, s. 159-178; Z problematyki współczesnego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XIX, z. 1, s. 206-208; Burzliwe dzieje górskiego narodu, „Etnografia Polska" t. XIX, z. 2, s. 235-240; 1976 — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrod­ niczym i kulturowym, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 127-146; Nowy księgozbiór naukowy. (Komunikat), „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 241-242. W Belgradzie ten komunikat opu­ blikowany po serbsku, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, 1984-1985, s. 83-84; Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę. (Komunikat), „Etnografia Polska” t, XX, z. 1, s. 241-242. 1977 — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kulturowych?, „Etnografia Polska” t. XXI, z. 2, s. 13-22; Kabul współczesny — przykład przemian dzisiejszego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XXI, z. 2, s. 23-62; Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, „Etnografia Polska" t. XXI, z. 2, s. 175-210; The Situation o f Women in Traditional Afghan Communities (Położenie kobiet w tradycyjnych społecznościach afgańskich), „Ethnologia Polona” t. 3, s. 67-81; Przygotowanie do druku po śmierci autora i opatrzenie posłowiem: Kazimierz Mo­ szyński, Zaiys etnografii górali Assamu, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, seria: Skrypty uczel­ niane, s. 171. 1977-80 — jako członek grupy ekspertów agroekonomicznych prowadzi badania w 80 wsiach i mia­ steczkach irackiego Kurdystanu. Jest współautorem 7 wstępnych rolniczych projektów szacun­ kowych przygotowanych przez tę grupę ekspertów dla irackiego ministerstwa nawodnień rol­ nych w Bagdadzie. Kopie tych tekstów znajdować się powinny w archiwum polskich biur pro­ jektowych „Bipromel” i „Hydroprojekt” w Warszawie, a oryginały w Bagdadzie. Wkład autorski L. D. obejmował w każdym z siedmiu aneksów następujące rozdziały: stan rolnictwa tradycyj­ nego na obszarze projektowym, rola lokalnej służby rolnej, sytuacja w dziedzinie oświaty ogól­ nej i zawodowej, rola spółdzielczości. Ponadto L. D. był w części projektowej autorem rozdzia­ łów postulujących podział na subregiony gospodarcze, reorganizację struktury usług, szkolnic­ twa i rekreacji. Projekty obejmowały terytoria w prowincjach Dohuk, Arbil i Sulaimania w Iraku Północnym w latach 1977-1980. W maszynopisie pozostają więc: 1. Zakho Irrigation Project—Feasibility Report, Annex 7, Warszawa, May 1979; 2. Balanda Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 3. Sarsian Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 4. Panjwin Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979; 5. Shemamok Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979. Ponadto w uzu­ pełnieniach: 6. Shahraroor Irrig, Proj.-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa 1981; 7. Raniya Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa 1981, 1978 — Problem higieny w tradycyjnych społecznościach afgańskich, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 11, 1978, s. 127-136; Miejsce i rola koczowniczych pasterzy we współczesnym Afganistanie, w: Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. Edwarda Szymańskiego, Warszawa, s.77-96; The Human Factor Research in the Zakho, Balanda and Sersyan Projects — the Example o f the Role o f Social Anthropologist in the Irrigation Projects (Badania czynnika ludzkiego w Zakho, Bulandzie i Sersyanie — przykład roli antropologa społecznego w projektach nawodnieniowych), w: Proceedings o f the Symposium: Scientific and Consulting Services as Development Factor in Agriculture o f the Third World, Sept. 18-22, ¡978, Kraków, s. 78-87. 1980 — Roła etnologa w stosunkach Polski z krajami rozwijającymi się, w: Funkcje społeczne etnolo­ gii, pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1979, s. 261-268; Problem nowoczesnej oświaty szkolnej w dzisiejszym Kurdystanie irackim, ,A fryka, Azja, Ameryka Łacińska”, nr 1-2, s. 49-67. 1981 — w grupie ekspertów jedzie do Libii i bada tamtejsze rolnictwo. Rural Community o f Contempo­ rary Iraqi Kurdistan Facing Modernization. (Społeczności wiejskie współczesnego Kurdystanu �In memoriam 1982 — 1983 — 1984 — 1985 — 391 irackiego u progu m odernizacji), Kraków, wyd. Agricultural Academ y in Cracow, „Studia i Materiały” nr 7, s, 208 (podstawa przewodu habilitacyjnego); Budownictwo wiejskie współcze­ snego Kurdystanu irackiego, „Etnografia Polska” t, XXV, z, 1, s. 189-217; Uprawa roślin w rolnictwie chłopskim dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Lud” t, LXV, s. 121-143, 1981; Rola etnografa w międzydyscyplinarnej ekipie realizującej usługi naukowo-techniczne dla Ira­ ku w Kurdyjskim Okręgu Autonomicznym, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, pod red. E. Pietraszka, Wrocław, s. 103-109; Traditional Pood and Daily Meals in Iraqi Kurdistan Today (Tradycyjne pożywienie i posiłki w dzisiejszym Kurdystanie irackim), „Ethnologia Polona" t. 7, s. 99-113; Kurdowie — klęski i nadzieje, „Znak” nr 328, s. 1096-1110; Aktualne problemy etnograficznych badań za granicą, (Komunikat), w: Polskie badania obcych kultur ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 171-173. broni rozprawy habilitacyjnej w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rozpoczyna pracę w wymiarze połowy etatu docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Publikuje: Chów zwie­ rząt w tradycyjnej gospodarce chłopskiej dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Prace Etnogra­ ficzne” ZNUJ, z. 16, s. 97-109; Wnętrza zagród chłopskich we współczesnym Kurdystanie irac­ kim, „Etnografia Polska” t. XXVI, z. 1, s. 223-244; Hygiene and Attention to Personal Appea­ rance among the Iraqi Kurds (Higiena i zabiegi upiększające pośród Kurdów irackich), „Archiv orientalni” vol. 1/50, Praha, s. 43-50; Life Cycle Within the Iraqi Kurd Family, (Cykl życiowy w rodzinie Kurdów irackich), „Ethnologia Polona” t. 8, s. 247-260; Zakończenie polskich badań w Kurdystanie irackim. Komunikat, „Etnografia Polska” t, XXVI, z. 1, s, 297-299. Technology in its ecological and cultural contexts: traditional farm ing tools in North Africa and Middle East (Technologia w kontekście ekologicznym i kulturowym: tradycyjne narzędzia rolnicze w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie), „Studia i Materiały”, Agricultural Acade­ my in Kraków, nr 9, s. 23-36. Napisane wespół z Markiem Traczem; O starożytnym kościele nestorian i jeg o spadkobiercach, „Znak” nr 338, s. 36-60; Żydzi i Arabowie w Palestynie — garść dat i faktów, „Znak” nr 2-3 (339-340), s. 463—489; Tradycyjny strój współczesnych Kur­ dów irackich i jeg o przemiany, „Etnografia Polska” t. XXVII, z. 1, s. 339-361. Ten artykuł po angielsku jako Kurdish Costumes and their Europeanization ukazał się w „Acta Ethnographica” , Budapeszt, 1984-1985, 33/1-4, s. 89-108; O tradycyjnym budownictwie Kurdów irac­ kich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” t. XVII, s. 219-229; M. Gawęcki, Wieś środ­ kowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław 1983 (Rec.), „He­ mispheres” , no. 2, s. 241-243. uzyskuje pełny etat docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Libya and Iraq: Making and Mo­ dernizing the Indigenous Peasantry. (Libia i Irak: tworzenie i modernizacja miejscowego chłop­ stwa), „Der Tropenlandwirt” (Witzenhausen), nr 23, s. 16-44; artykuł ten wydrukowała także „Ethnologia Polona” t. 9, s. 113-133. Przebyw a na krótkich stażach w RFN i A nglii. W latach 1984-1993 bywał w uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge, Durham, Sztokholmie, Uppsali, Bazylei, Monachium, Kolonii, Gandawie, Bergen, Oslo i Lipsku, wygłaszając w czasie tych pobytów wykłady na temat własnych zainteresowań badawczych i kierunków badań w re­ prezentowanym przez siebie ośrodku naukowym. Polish anthropological contribution to the field-studies on sociocultural problems o f the pea­ santry in the Developing Countries. (Polski udział w antropologicznych badaniach terenowych nad chłopstwem w krajach rozwijających się), „Studia i M ateriały” AR w Krakowie, nr 11, s. 30-44. Artykuł ten przeredagowany ukazał się pod tytułem Post-War Polish Anthropologists in the Developing Countries w „Journal o f the Anthropological Society o f Oxford” vol. 17, no. 2, 1986, s. 126-134; Polska resenarer i 1800-talets Kurdistan, (Dziewiętnastowieczni pol­ scy podróżnicy po Kurdystanie), „Svensk-Kurdisk Journal”, nr 3, 1985, s. 22-23; Centrum i peryferie: dyskusja o kształtowaniu antropologii narodowych, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych, red. Zb. Jasiewicz, Poznań 1983 (Rec.), „Hemispheres” no. 2, 1985, s. 236­ -238; Schyłek feudałizm u na wsi europejskiej w oczach amerykańskiego historyka, „Lud” t. 69, s. 163-174; T. Geerholm, Market, Mosque and Mafraj. Social inequality in a Yemeni town, Stockholm 1977 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Ethnos — medunarodni etnoloski casopis, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 81­ -82; Dve poljske knige o kultury i narodima srednje Azije (Dwie polskie książki o kulturze �392 1986 — 1987 — 1988 — 1989 — 1990 — 1991 — 1992 — In memoriam i narodach Azji Środkowej), „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 85-87; In­ stytut Rolnictwa i Leśnictwa K rajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jako ośrodek badań etnograficznych. Komunikat, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 1, s. 222-225; Jacek Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszo­ wanej, Wrocław, PTL, Seria Biblioteka Popularna, stron 256, ilustracje. Redakcja naukowa. Współcześni Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa?, „Lud” t. 70, s. 213-217; Skandynaw­ scy antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i j e j aspekcie ekologicznym, „Lud” t. 70, s. 260-269; Próba syntezy kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, „Etnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 269-279; R. Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine o f Jihad in Mo­ dern H istory, The H ague 1979 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 263-269; A.M. Menteszaszwili, Kurdy, Moskwa 1984 (Rec.), „Etnografia Polska t. XXX, z. 2, s. 204­ -207; J.M. Halpem, D.A. Kideckel, Anthropology o f Eastern Europe, Annual Review o f Anth­ ropology, 1983, N o .12 (Rec.), „Hemispheres”, no. 3, s. 227-240. obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Słowian. Publikacje: Problematika savremenog Blikog i Srednjeg lstoka i Severne i Afrike kao predmet interesovanja poljskog etnologa. (Problema­ tyka współczesnego Bliskiego i Środkowego Wschodu jako przedmiot zainteresowań polskiego etnologa), „Etnoantropoloski Probierni”, Knjiga 2, Beograd, s. 158-170; Andrzej Waligórski — etnograf szybko zapomniany, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficz­ nych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, red. i posłowie L. Dzięgiel, Wrocław, PTL, s. 11-22; tamże: Obserwacje etnograficzne w sytuacjach nietypowych', B. Betts, Christians in the Arab East (Rec.), „Lud” t. 71, s. 288-290; Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach et­ nograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław, PTL, Seria Archiwum Etno­ graficzne. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, z jego przedmową, posłowiem i jednym z rozdziałów; H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i je j krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej, (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXI, z. 1, s. 236-238. Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów, „Lud” t. 72, s. 209-215; Archaeology and Martyrology: sources o f the Integration o f Assyrian Christian Communities in the Contem­ porary World (Archeologia i martyrologia: źródła integracji asyryjskich społeczności chrześci­ jańskich we współczesnym świecie), „Hemispheres” t. V, s. 29-43. Artykuł ten zmodyfikowany i przeredagowany ukazał się pod tytułem Asyria zmartwychwstała — etnograf wobec mitów i faktów w „Pracach Etnograficznych” ZNUJ, z. 28, 1991 s. 101-125; Villages et petites villes kurdes dans l'Irak actuel. (Miasteczka i wsie współczesnego Kurdystanu irackiego), „Studia Kurdica” no. 1-5, Paryż, s. 127-156. Wcześniej w tym samym czasopiśmie ten artykuł ukazał się w perskiej wersji językowej, „Studia Kurdica” nr 4, 1986, s. 52-77; T. Löfwander, Die sozialoekonomischen Verthältnisse... (Rec.), „Lud” t. 72, s. 276-277; Narkotyk czy katalizator sto­ sunków społecznych?, „Lud” t. 72, s. 272-277. D. Chatty, From Camel to Truck (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 288-291; A. Rabo, Change on the Euphrates (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 291-297. Tam. gdzie Zachód spotkał się z Orientem, „Literatura Ludowa” nr 2, s. 61-64; Tradycyjne rolnictwo Szkocji w oczach etnografa, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 71-74; Problemy metodo­ logiczne etnografii. Praca zbiorowa etnografów polskich i zagranicznych pod redakcją nauko­ w ą L. Dzięgla i A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, Polska Akademia Nauk, s. 220; Ry­ szard Vorbrich, Daba — górale północnego Kamerunu, Wrocław, PTL — Seria Prace Etnolo­ giczne, s. 277. Redakcja naukowa L.D. Publikuje w czasopismach „Tygodnik Powszechny”, „Czas Krakowski”, „Arcana”. M .M . van B ruinessen, Agha, Scheich und Staat (R ec.), „E thnos” , Stockholm , nr 1-2, s. 121-122. Lwów nie każdemu zdrów. W rocław, PTL, s. 367, ilustracje; Etnografia i archeologia. W poszukiwaniu wspólnych p ó l badań i interpretacji, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 28, s. 73-79; Lwowska dziecięca piosenka uliczna czasów wojny, „Literatura Ludowa” nr 1-6, s. 75-78; S.G. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Boulder-London 1984 (Rec.), „Lud” t. 74, s. 284-286; Sana Al-K hayyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, London 1990, (w:) „Lud” t. 74, s. 286-290. 23 kwietnia otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ. Publikuje: Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie, Kraków, Universitas, s. 446, 33 fotografie, 3 mapy, streszcz. �In memoriam 1993 — 1994 — 1995 — 1996 — 1997 — 1998 — 393 angielskie, bibliografia; Changes o f the Contemporary Ullages in the Near East from the Per­ spective o f a Polish Ethnologist. Questions and Doubts. (Zmiany współczesnej wsi na Bliskim Wschodzie z perspektywy polskiego etnologa; pytania i wątpliwości), „Ethnologia Polona” t. 17, s. 63-69; Kurdistan as a Subject o f Research. (Kurdystan jako przedmiot badań), w; In Search o f Paradigm pod red. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, s. 235-253; Dari czy Pasztu? „Literatura Ludowa” , nr 6, s. 74-76. 27 grudnia otrzymuje tytuł profesora. Nominacją wręcza prezydent Lech Wałęsa. Publikacje; L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991 (Rec.), „Lud” t. 75 za rok 1992; Bardziej straszne niż śmieszne, „Arcana” nr 48, s. 64-77; T.F. Aristova, Materialna kultura Kurdów X IX — do pierwoj połowiny XX w. Moskwa 1990. (Rec.) „Lud” t. 75 za rok 1992. Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etno­ logów. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, w serii Prace Etnograficzne ZNUJ MCXL, z. 33, 1994 Kraków, s. 107. Opatrzone wstępem redaktora tomu; Egzotyczny tor przeszkód. Etnolo­ giczne badania w okresie PRL, w; Patologia i terapia życia naukowego, pod red. J. Goćkowskiego i P. Kisiela, Kraków, s. 129-142; Kwestia kurdyjska p o wojnie o Kuwejt, w: Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etnologów, pod red. L. Dzięgla, Prace Etnograficzne ZNUJ, z. 33, Kraków, s. 73-107; Skok z wybuchem, czyli środki pozoracji, „Kultura” (paryska), nr 5, s. 41-59; Wolność reglamentowana. „Universitas” nr 12/4, Kraków, s. 48-55; Mesta v Kurdistanu — tradice a soucasnost, „Studia Ethnograpnicae” VIII. Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et Historica, Praha, s. 127-142; The Kurds Today: between local, regional and national identity, „Studia Ethnologica Croatica” vol. 6, Zagreb s. 105-117. bierze udział w pracach Zespołu Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych (Sekcja Nauk Historycznych; 1995-96). Rozpoczyna współpracę naukowo-dydaktyczną z Zakładem Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikuje: „Na cudaka". Moda epoki stalinowskiej, „Arcana” nr 3, s. 117-129; Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wscho­ dzie i w Afryce Północnej, „Lud” t. 78, s. 246-254; Ta jo j ja k si Lwów lubił śmiać. O lwowskiej piosence ulicznej, „Literatura Ludowa” nr 6, s. 60-65; Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków, Wyd. Arcana, s. 283, fotografie; Po­ land's Closests Neighbours. Official Communist stereotypes and popular myths, w: Border­ lands. Cultura. Identity, pod red. R. Kantora, Kraków, s. 161-172; Życie codzienne i historia najnowsza — nowe pole badań etnologa, „Etnografia Polska” z. 1-2, s. 11-18: Hiking Tou­ rism, Mountaineering and Speleology — Subculture o f Escapism in Communist Poland, „Stu­ dia Ethnographicae”, Acta Universitatis Carolinae, Philosophica et Historica, Praha t. X, s. 9­ -24; Ryszard Vorbrich, Górale Atlasu Marokańskiego. Peryferyjność i przejawy marginalności. Wrocław 1996, PTL, s. 401, red. naukowa. rozpoczyna trzyletnią pracę w wymiarze połowy etatu w Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Publikuje: An Ethnologist’s Experience: Indoctrina­ tion o f Secondary School Students in Poland in the 1940s, w: Etnoloska tribina, nr. 20, Zagreb, s. 133-144; „Czesi są namiętni na polskie kobiety", O urzędowym stereotypie i popularnej mitologii najbliższego sąsiada, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 25-32; Profession and Propagan­ da: University Education in the Grip o f Ideology and Poverty, „The Anthropology o f East Europe Review” vol. 15, No, 2, Autumn, Chicago, s. 65-75; Futbol guzikowy. Nieznana gra dziecięca sprzed p ół wieku, „Zabawy i zabawki”, Kwartalnik Muzeum Zabawkarstwa w Kiel­ cach, nr 4, 1997, s. 105-106; Political Protest and Snobbery. Fashion among Cracow Stu­ dents in the Early 1950s, w: „Ethnologia Europea”, Copenhagen, vol. 27:1, s. 63-77. Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View. Kraków, Wyd. Arcana, s. 306. Nawiązanie kontaktów z ośrodkiem monachijskim — prof. Klaus Roth uruchamia międzynarodowy program badawczy FOROST. Ze strony polskiej koordynuje go L.D.; W cieniu kurtyny. Polityka indoktrynacji młodzieży szkół średnich na Górnym Śląsku w latach czterdziestych, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wro­ cław, wyd. Uniw. Wrocławski, s. 431-449; Eskapizm polityczny i biurokratyczne koncesje, w: Rozważnia o tradycji i etosie, red. J. Bartodziej i J. Goćkowski, Kraków, s. 366-382; Mecha­ niczny fetysz. Wokół prywatnej motoryzacji w PRL, .Arcana”, nr 21(3), s. 163-178. �In memoriam 394 2000 — 1 lipca otrzymuje stanowisko profesora zwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Publikuje Popular culture o f central Europę in the process o f change. 2001 — przechodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego. Nie rezygnuje z pracy naukowej. Pisze i publikuje: Political protest and snobbery: fashion among Cracow students in the earty 1950s (2000); Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce: wyzwanie dla badacza kultury (2001). Zamieszcza recenzje w „Ludzie” i „Literaturze Ludowej” . Pisze artykuły i szkice dla „Arcanów": Tradycja, nostalgia i strach', Chałupy welcome to: W pierścieniu pozorów. Prowadzi wykłady w prywatnych szkołach wyższych w Rzeszowie, Katowicach-Piotrowicach, i w Instytu­ cie Filologii Orientalnej UJ. 2005 — 19 kwietnia po ciężkiej chorobie umiera w Krakowie. Artykuł W pierścieniu pozorów ukazuje się w „Arcanach” w lipcu 2005, wraz ze Wspomnieniem o profesorze Leszku Dzięglu pióra Krzysz­ tofa Lalika. Na podstawie publikacji Profesora i materiałów z Jego prywatnego archiwum, udostęp­ nionych dzięki uprzejmości Pani Elżbiety Dzięgiel, opracowali Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski O LG A ILLUKIEW ICZ (1922-2004) Olga Iłłukiewicz z domu Bojarczuk urodziła się w Mszanie Dolnej 25 października 1922 roku. Po ukończeniu tutejszej szkoły podstawowej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. M. Konopnickiej w Nowym Sączu. Naukę w tej szkole przerwała jej wojna, do roku 1939 Olga ukończyła tylko trzy klasy. Podczas okupacji zdobywała wiedzę w tajnych kompletach, pracując równocześnie w miejscowym tartaku, bowiem zatrudnienie pozwalało uniknąć wywózki na roboty do Niemiec, Lata te tak wspomina w jednym z artykułów opubli­ kowanym w kwartalniku „Almanach Ziemi Limanowskiej”: „Podczas tajnego nauczania ze­ tknęłam się z wielką ofiarnością swoich profesorów. Było tak podczas przerabiania czwartej klasy gimnazjum oraz dwóch lat licealnych, jak i w trakcie egzaminowania. Uczyli mnie prof. Dominik Ciemnoczołowski, prof. Janina Tokarska, prof. Marian Panczakiewicz, prof. Gądek, a egzaminowały siostry niepokałanki w Nowym Sączu. Chciałabym swym nauczycielom tą drogą złożyć wyrazy wdzęczności i głębokiego szacunku dła ich wielkiej ofiarności i właści­ wie pojętej roli zawodu nauczycielskiego”. W latach 1945-1950 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i uzyskała stopień magistra filozofii. Dymplom ukończenia studiów został wystawiony 29 grudnia 1950 roku. ’ Pracę w zawodzie nauczycielskim rozpoczęła jednak wcześniej: od 1 września 1949 roku uczyła w Liceum Administracyjno-Handlowym w Szczecinie, skąd przeniosła się do Liceum Ogólnokształcącego w rodzinnej Mszanie Dolnej. Tu jako nauczycielka historii pracowała od 1 lipca 1952 roku. Potem z powodu zlikwidowania Liceum w Mszanie Dolnej przeniosła się do pracy w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej. Tej szkole i uczącej się w niej mło­ dzieży poświęciła resztę aktywnego, zawodowego życia. Stąd odeszła na emeiyturę 31 sierp­ nia 1978 roku. Jej zamiłowanie do pracy pedagogicznej ukształtowane zostało w rodzinie; jej matka, Elżbieta Bojarczuk, była wieloletnią nauczycielką w Mszanie Dolnej, a o swojej dzia­ �In memoriam 395 łalności zawodowej, której poświęciła się niemal bez reszty, Ołga Iłłukiewicz tak pisała w jednym z listów do redakcji „Almanachu Ziemi Limanowskiej”: „Stwierdzić muszę, że bez względu na ocenę mojej pracy pedagogicznej, ja ten zawód kocham i nie zamieniłabym go na żaden inny. Praca z młodzieżą w wieku szkoły średniej była moją pasją, a lata przepraco­ wane — zwłaszcza w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej — to okres bardzo szczęśli­ wy, który dawał mi wiele zadowolenia i radości”. Praca nauczycielska Olgi Illukiewicz zosta­ ła doceniona: w roku 1975 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, w roku 1978 otrzy­ mała nagrodę I stopnia przyznaną przez Ministra Oświaty, a w roku 1986 wręczono jej Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Olga Illukiewicz była bardzo mocno związana z regionem zagórzańskim, z którego po­ chodziła, a okolice Mszany Dolnej były krainą Jej dzieciństwa. Od 1950 roku należała do Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, założonego przez dr Sebastiana Flizaka w 1947 roku. Była jego zasłużonym członkiem, wyróżniającym się du­ żym dorobkiem piśmienniczym. Dziełem Jej życia jest „Kronika Mszany Dolnej”, praca liczą­ ca 450 stron, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do najnowszych, to jest do roku 1990. Autorka pisząc „Kronikę Mszany Dolnej”, studiowała obszerną literaturę doty­ czącą regionu, a także przeprowadziła liczne wywiady z mieszkańcami rodzinnego miasta. Dzieło to ofiarowała jako wotum Matce Boskiej Dobrej Rady, której obraz znajduje się w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej. 25 października 1997 roku na 73 walnym zgromadzeniu PTL, w czasie obchodów jubile­ uszowych z okazji 50-lecia tamtejszego oddziału, wygłosiła odczyt pt. „Kronika Mszany Dolnej”. W „Kronice Pamiątkowej 200-lecia Konstytucji 3 Maja” znajdziemy Jej artykuł pt. „Duch niepodległości a Legiony Piłsudskiego w rejonie limanowskim” . Na początku 2001 roku Olga Illukiewicz podjęła współpracę z redakcją kwartalnika „Al­ manach Ziemi Limanowskiej”. Opublikowała w nim następujące artykuły: — „parafia” (O kościele w Mszanie Dolnej) nr 5, lato 2001; — „Legiony w Mszanie Dolnej” nr 6, jesień 2001; — „Życie kulturalne i towarzyskie w Mszanie Dolnej na przełomie XIX i XX wieku, nr 7, zimia2001/2002; — „Zbójnicy” nr 8, wiosna 2002; — „Stanisław Ciężadlik” nr 9, lato 2002; — „Tajne nauczanie w Mszanie Dolnej” nr 10, jesień 2002; — „Z dziejów pasierbieckiego sanktuarium” nr 13, lato 2003. Ostatni tekst, jaki nadesłała do redakcji .Almanachu”, dotyczy sanktuarium na Pawierbcu, powstał z potrzeby serca i wiązał się z Jej głęboką religijnością. Podczas spotkania z redaktorem naczelnym „ A l m a n a c h u ” , Józefem Bogaczem, prosiła go o przyspieszenie dru­ ku tego artykułu, by „zdążył ukazać się za jej życia”. Miała obmyślone projekty wielu arty­ kułów, ale wątpiła, czy zdąży je jeszcze napisać, gdyż przeczuwała zbliżającą się granicę swo­ jego czasu. Olga Illukiewicz zmarła 10 stycznia 2004 roku. Ks. Proboszcz Zdzisław Balon, żegnając Ją w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej, przypomniał, że życiem swym służyła przeszłości — miłując Ojczyste dzieje, oraz przyszłości — kształtując umysły, charaktery i uczucia mło­ dych ludzi. Zofia Illukiewicz — córka �In memoriam 396 DANUTA TYŁKOWA (1932-2004) Doc. dr hab. Danuta Tyłkowa, urodzona 9 stycznia 1932 roku w Przemyślu, byia córką Anny z Gerlickich i Józefa Brodów — dyrektora młyna w Przemyślu. Okres II wojny światowej i oku­ pacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkań­ ców wielonarodowego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945 wraz z ro­ dzicami, bratem i przyrodnią siostrą znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do XI Gimnazjum i Liceum im. J. Joteyki. Nawiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymy­ wała do końca życia. Maturę zdała w 1951 roku we Wrocławiu w Liceum TPD nr 1. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kie­ runek Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 roku uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. „Konstrukcja drewnianych ścian chaty w Polsce” napisanej pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego. W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr. inż. Akademii Rolniczej w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) — dr nauk biologicznych Collegium Medicum UJ w Krakowie. Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (badania terenowe, prace bibliograficzne), m.in. uczestnicząc w pracach związanych z re­ dakcją przygotowywanego do druku przez prof. dr. K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 roku brała udział w akcji odczytowej popularyzującej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Od 1 sierpnia 1958 roku związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezono­ wych jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 marca 1964 roku w stopniu konsultanta. 1 marca 1967 roku podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 roku, podej­ mując 1 listopada tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie w cha­ rakterze stałego pracownika etatowego — do 30 kwietnia 1976 roku na stanowisku starsze­ go asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 marca 1976 roku na Wydziale Fi­ lo zo ficzn o -H isto ry czn y m UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna, PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzen­ tami prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 marca 1991 roku na podstawie pra­ cy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989), zaś 1 stycznia 1992 roku została powołana na stanowi­ sko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Ma­ terialnej). 1 marca 1987 roku objęła stanowisko kierownika Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 roku. �In memoriam 397 Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK; założonej w 1959 roku), w której działały cztery sekcje: pasterska, folkloru, rzemiosła i wytwórczości domowej oraz budownictwa. D. Tyłkowa była członkiem międzynarodowego zespołu redakcyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bał­ kanów, przygotowując z doc. dr hab. M arią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię wydaną w Brnie w 1981 roku, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze Karpat Polskich. Obszerne opracowanie wraz z mapami, rysunkami i bogatą dokumentacją fotograficzną zostało złożone na ręce redaktora PhDr. V. Frołca CSc., którego niespodziewa­ na śmierć w 1992 roku przerwała prace nad edycjątego wydawnictwa. W Komisji tej od 1976 roku przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 roku oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodniczącą sekcji polskiej. Brała czynny udział w licznych konferencjach i spotkaniach w kraju i za granicą związanych z organizacją prac MKKK i opracowaniem budownictwa mieszkalnego w Karpatach Polskich. W 1993 roku, w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowana została działalność MKKK, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tyłkowa. Dzięki jej dużemu osobi­ stemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego Karpat zatytułowanej Heroes or Bandiits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region (Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Publikacja ta ukazała się w języku rosyj­ skim. Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opraco­ wania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korek­ cie słownika czesko-słowaeko-polskiego terminów związanych z budownictwem, opraco­ wanym przez PhDr. J. Langera CSc. ze Słowacji — redaktora powyższego wydawnictwa. Publikacja ta oczekuje na wydanie. W łatach 70. XX wieku uczestniczyła w przygotowaniu zbiorowego, trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. Kultura ludowa narodów słowiańskich, tom II, Polacy, pod redakcją M. Gładyszowej, opracowując zagadnienie wnętrza mieszkalnego. Praca ta została ukończona, ale dotychczas nie została wydana. Zainteresowania naukowe D. Tyłkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagad­ nieniach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyżnie, „Etnografia Polska” t. 6:1962, s. 338-347, Drewniane budow­ nictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska” t. 33:1989, z. 2, s. 83-92, il.), wnętrzem mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, w: Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław 1976, s. 329-352); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Tradi­ tionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, w: Traditionelle Trans­ portmethoden, Budapest 1981, s. 37—41, il. 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach ma­ gicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 8:1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgromadziła wiele bardzo interesującego materiału, związane­ go z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, trans­ portem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wyko­ rzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycyny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Ślą­ skiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; D ie Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik” ! 3:1985, s. 61-64), D. Tyłkowa ujmowała wieloaspek­ towo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeutyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy reiigijno—magiczne w karpackim lecz­ nictwie ludowym, w: Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003, �398 In memoriam s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, w: Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79; Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów doty­ czących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Akademię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, op. cit,, wyróżnionej w 1981 na­ grodą sekretarza PAN. Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr. M. Gładysza, który szczególny nacisk kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania ma­ teriałów archiwalnych i bibliograficznych. W latach 1959-1963, w ramach współpracy z In­ stytutem Śląskim w Opolu, brała udział w badaniach etnograficznych prowadzonych na te­ renie Opolszczyzny, gromadząc materiały do monografii wsi Dąbrówka Dolna. Materiały dotyczące architektury ludowej, pożywienia, hodowli, zwyczajów dorocznych i obrzędów rodzinnych oraz medycyny ludowej znajdują się w archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu. Kierownikiem naukowym tych prac był prof. M. Gładysz. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły prze­ miany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tyłkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U. Lehr, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współcze­ sne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, op. cit.; Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnogra­ fii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, w: Podhale... op.cit., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Ja­ nowi Pawłowi II monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Du­ najca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Du­ najec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, red. F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęco­ nych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej miesz­ kańców wsi Beskidu Śląskiego, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („ Bez uroku ". Elementy re­ ligijno—magiczne w karpackim lecznictwie ludowym (op. cit.). D. Tyłkowa uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia histo­ rii kultury ludowej Karpat, cz. 1, M ateriały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981). W latach 1966-1970 w ramach współpracy z Katedrą Etnografii Słowian UJ prowadziła terenowe praktyki studenckie, opracowując kwestionariusze, instruktaż oraz prowadząc kontrolę zebranych materiałów. Brała udział w prowadzeniu seminariów magisterskich oraz konsultowała w roku akademickim 1970/71 prace magisterskie. Była promotorem pracy dok­ torskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tyłkowej w maju 2005 roku. Będąc wytrawnym badaczem terenowym, umiejętnie wykorzystywała w swych pracach naukowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przed­ �In memoriam 399 miotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tyłkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie możliwość prowadzenia — na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze pod­ kreślała — dogłębnych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego miesz­ kańcami. Ich inteligencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dzie­ dzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocowała licz­ nymi, długoletnimi przyjaźniami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeńska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związ­ ku Radzieckim i na Węgrzech. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Ostatnim Jej wystąpieniem było przedstawienie historii działalności Mię­ dzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, na odbywającej się w październiku 2004 roku Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Góry i góralszczyzna...” (Kraków - Nowy Targ - Bukowina Tatrzańska). W 1993 roku odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 roku wyróżniona pamiątkowym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu. Od 1958 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 roku Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy przewodniczącego tej Komisji. W roku 1993 wybrana została na członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (kadencja 1993-1995). Należała również do Krakowskiego To­ warzystwa Lekarskiego. Zmarła 11 grudnia 2004 roku w Krakowie; pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowieckim. Krystyna Hermanowicz—Nowak Zofia Szromba-Rysowa MAGDALENA PARNOWSKA (1930-2004) Maria Magdalena Parnowska z domu Piłat, urodzona 12 listopada 1930 roku w Nowym Dworze Mazowieckim, zmarła w październiku 2004 roku w Warszawie. Mgr etnografii, ukoń­ czyła Studium Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Warszawskiego. W Państwowym Muzeum Etnograficznym pracowała od 1956 do 1989 roku, prowadziła Archiwum PME. Odznaki: Zasłużony Działacz Kultury, Złota Odznaka, Zasłużony Działacz Związków Zawodowych. Pani Magda dała się poznać jako dobry organizator ważnej komórki naukowej groma­ dzącej dane źródłowe, dokumenty ikonograficzne oraz dane informacyjne na temat muzeum, jak i problematyki kultury ludowej. Była zaangażowana w działalność społeczną na polu związkowym. Przez wiele lat była w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Małgorzata Orlewicz �In memoriam 400 BA RBA RA PE8ZAT-KRÓLIKOW SKA (1924-2005) Barbara Peszat-Królikowska urodziła się 9 grudnia 1924 roku. Długoletnia dziennikarka redakcji muzycznej Polskiego Radia (od 1953 r.), absolwentka muzykologii na UJ, już pod­ czas studiów zajmowała się dokumentacją folkloru i muzyki ludowej. Przez wiele lat zajmo­ wała się rejestrowaniem na taśmie muzyki i śpiewu, obrzędów i zwyczajów ludowych na terenie woj. Małopolskiego. Dokumentowała pierwsze Jesienie Tatrzańskie, a później robiła nagrania w czasie Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem. Nagrywała również inne festiwale, np. górali polskich w Żywcu, Sabałowe Bajania, Karnawał Góralski w Bukowinie Tatrzańskiej itp. W międzynarodowym konkursie w 1974 roku za jedno z na­ grań otrzymała nagrodę „Prix Bratysława”. Będąc na emeryturze, realizowała wspólnie z Ire­ ną Wollen cykl programów telewizyjnych pt. „Obrzędy i zwyczaje”. Barbara Peszat-Królikowska była honorowym członkiem Związku Podhalan oraz człon­ kiem Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Na zebraniach Krakowskiego Oddziału PTL często były wyświetlane filmy, które realizowała dla Telewizji Polskiej. Do PTL należała od 1999 roku. Zmarła 27 lutego 2005 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz JÓZEFA R O G U LSKA (1919-2005) Józefa Rogulska urodziła się 19 maja 1919 roku w Strzeszkowicach. Twórczością ludową zajmowała się od swoich najmłodszych lat. Zajmowała się haftem oraz wyrobem tkanin, wycinanek i pająków. Ze szczególnym zamiłowaniem oddawała się plastyce papierowej. Jej wycinanki w kształcie kolistym, kwadratowym, rózg i szlaczków są najczęściej jednobarw­ ne, rzadziej wielokolorowe. Pająki wykonywała ze słomy, bibuły, jak również z pierza. Była jedną z lepszych gawędziarek i śpiewaczek powiatu opoczyńskiego. Od 1960 roku brała udział w licznych konkursach etnograficznych i przeglądach wokal­ nych, zdobywając za swoje prace i występy nagrody i wyróżnienia. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie, w muzeach etnograficznych w Toruniu, Lu­ blinie Łodzi i Warszawie. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, i Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 5 marca 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 401 ZO FIA W IERU SZEW SKA (1931-2005) Zofia Wieruszewska urodziła się 14 marca 1931 roku w Woli Załężnej. Twórczością ludo­ wą zajmowała się od 1966 roku. Oprócz wycinanek, w których wykonywaniu wykazywała ogromne mistrzostwo, tworzyła tkaniny, hafty i koronki. W hafcie stosowała ścieg płaski i krzyżykowy. Jej motywy i kompozycje hafciarskie nawiązywały do wzorów regionalnych. Wycinanki, najczęściej kwadratowe lub okrągłe, wyróżniały się starannością wykonania i ciekawym łączeniem dawnych motywów z własną inwencją. Brała udział w licznych konkursach etnograficznych, gdzie zdobywała wiele prestiżo­ wych nagród na wystawach i kiermaszach. Zawsze chętnie uczestniczyła w pokazach twór­ czości ludowej mających na celu propagowanie rodzinnego folkloru wśród młodzieży szkol­ nej. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie oraz innych pla­ cówkach muzealnych na terenie całego kraju, m.in. w Łodzi, Lublinie, Toruniu. Należała do Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 25 lutego 2005 roku. Jan Łuczkowski �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA” seria wydawnicza poświęcona dziejom Polaków na Wschodzie „B iblioteka Z esłańca” je st n o w ą serią w ydaw niczą Polskiego Towarzystwa Ludo­ znaw czego realizow aną w e w spółpracy z W rocław ską D rukarnią N aukow ą. Jej pro­ gram edytorski zapow iada ukazyw anie się publikacji pośw ięconych dziejom Polaków na Syberii, D alekim W schodzie, w K azachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. O prócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pam iętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie pośw ięcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na tem at ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wa­ cław a Sieroszewskiego i innych. „B iblioteka Z esłańca” je st je d y n ą w Polsce oficyną w ydaw niczą specj alizuj ącą się w w ydaw aniu tego rodzaju literatury. Z a szczególne zasługi w tym zakresie wyróż­ n io n a zo stała po dw akroć (1991 i 1992) nag ro d ą Instytutu Józefa Piłsudskiego w A m eryce. O soby zainteresow ane publikow aniem prac leżących w profilu „Biblio­ teki Z esłańca” proszone są o kontakt z w ydaw nictw em . Zainteresow ani jesteśm y także grom adzeniem zbiorów archiw alnych zw iązanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni K uczyński; A dres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA” Dwumiesięcznik naukowo-literacki C zasopism o ukazuje się od 1957 roku i je s t w ydaw ane przez Polskie Towa­ rzystw o Ludoznaw cze. Z godnie z now oczesnym pojm ow aniem folkloru pism o dąży do ogarnięcia roż­ n ych zakresów żyw ej, popularnej tw órczości ludow ej, podejm ując tym sam ym badania w rejonach zaniedbanych przez hum anistykę. „L iteratura L udow a” ogłasza artykuły i m ateriały zw iązane z folklorem różnych środow isk zaw odow ych. Tem atyka badaw cza obejm uje złożony folklor m iasta prze­ kazyw any przez tradycję ustną, ja k też w form ie druków m iejskich (ballada ulicz­ na, pow ieść brukow a, sennik itp.). S taw iając szczególny n acisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przem ian literatury, o zw iązki m iędzy pojęciam i folkloru, literatury popularnej, kul­ tury m asow ej — „L iteratura L udow a” pragnie rów nież utrzym ać szerokie spojrze­ nie na całość procesu kulturow ego od średniow iecza po w spółczesność. R edaktor: Jolanta Ł ugow ska, sekretarz: M aria B ożena K uczyńska. A dres redakcji: 50-382 W rocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 1610; 321 16 14. �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, dok­ torskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografa polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. N r 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task o f Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. A le­ ksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time o f Transformation. Poland at the 14 th Congress o f the International Union ofAnthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w j e j teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o f the Mil­ lenium, pod red. Lecha M roza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematy­ ka - badacze—znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W „LUDZIE” Publikacje w „Ludzie” są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materia­ ły”, „Poglądy i opinie”, „Sylwetki”, „Rozmowy i wspomnienia”, „Recenzje i noty recenzyjne”, „Kronika” oraz „In memoriam”. Artykuły („Studia i materiały”) są przed przyję­ ciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych”. Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opra­ cowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie póź­ niej niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektro­ nicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim 0 objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwi­ sko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy tak­ że o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie” nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania 1opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Mate­ riały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu”, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4ea44b1a3c65c1396c84feef92228b9.pdf 1e6406f740a161e3613542d9210f6c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3802 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 POLSKA SZTUKA LUDOWA NB 6 ROK 1955 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Ryszard Wojciechowski Elementy ludowe w Panu Tadeuszu . . Tadeusz Seweryn. Arcydzieła żelazoirytu ludowego Zbigniew Bocheński. Ornamentyka ludowa na zbrojach husarskich . 323 335 . 362 S p r a w o z d a n i a Wanda Gentil-Tippenhauer Andrzej Opaciam Kubin 376 Y' ' A P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T liMM^, S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/480081af4e81892db33ed823edf1632a.pdf a74abe17019ba039d6f38332bd25ce7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4519 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.249-251 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres I V - I X 1 9 6 9 D n i a 1 września zmarł w w i e k u 77 l a t r z e ź b i a r z l u d o w y K a r o l W ó j ­ ciak zwany Heiródkiam z L i p n i c y Wielfcieg, p o w . N o w y ' l a r g . * W n o c y z 14 n a 15 w r z e ś n i a w e wisi T a t a r y , p o w . Ostrołęka spłonął dom r o d z i n n y znanej w y c i n a n k a r k i Gzesławy K o n o p k ó w n y . K o n o p k ó w n a w części d o m u założyła m u z e a l ­ ną i z b ę k u r p i o w s k ą , w r a z z c a ł y m u r z ą d z e n i e m i z b y spłonął b o g a t y i u n i k a l n y zbiór w y c i n a n e k groma­ d z o n y c h o d l a t przez twórczynię. Konferencje, zjazdy W ' d n i a c h 16—17 c z e r w c a w r a ­ mach Festiwalu F o l k l o r u Polskiego w P o z n a n i u (12—18 c z e r w c a ) o b r a ­ dowała sesja poświęcona (zagadnie­ n i o m współczesnego f o l k l o r u . P r o f , d r Józef B u r s z t a w s w o i m z a s a d ­ n i c z y m referacie p t . „Folkloryam w P o l s c e " sformułował n o w e pojęcie — folkloryzrniu, który jest nową współczesną f o r m ą f o l k l o r u s t o s o ­ w a n e g o . Pozostałe r e f e r a t y w y g ł o ­ s i l i : d r Bogusław L i n e t t e p t . „Fol­ klor muzyczny a folkloryzm", dr Stanisław Błaszczyk — „Folklory­ s t y c z n e przeobrażenia s z t u k i l u d o ­ w e j " o r a z mgir Grażyna Dąbrow­ ska — „Obrzędy i zwyczaje dorocz­ ne i rodzinne oraz t r a d y c y j n y f o l ­ k l o r taneczny jako t w o r z y w o i p o d ­ stawa r e p e r t u a r u zespołów arty­ stycznych". Na F e s t i w a l u F o l k l o r u Polskiego b o g a t y piroigram z a p r e z e n t o w a l i i n ­ strumentaliści i k a p e l e l u d o w e z całego k r a j u . N a j l i c z n i e j reprezen­ towane były: W i e l k o p o l s k a , Rze­ szowskie, Lubelskie, b y l i również soliści i z e s p o ł y ze Śląska, O l s z t y ń ­ skiego, K a s z u b i Łódzkiego. W Pałacu K u i t u i r y o t w a r t o w y ­ stawę s z t u k i l u d o w e j W i e l k o p o l s k i , o d b y ł y się p o k a z y p r o d u k c j i w y r o ­ bów ludowych. go ( m g r H a l i n a K o n o p k o w a ) , u r z ą ­ dzeniu wnętrz i otoczenia obiektów (mgr M a r i a Birylak). Prof, d r Ro­ m a n Reinfuiss w y g ł o s i ł r e f e r a t p t . „ B a d a n i a n a d к u . turą l u d o w ą w 25-Jeciu P R L " . Z o k a z j i k o n f e r e n c j i c z y n n e były 4 wystawy, m. in. wystawa ikon w sanoCKim p a r k u e t n o g r a f i c z n y m . Festiwale, dni folkloru Obchodzona w m a j u Wiosna n a Pałukach .zainaugurowana izostała spotkaniem twórców ludowych i otwarciem w P D K w Szubinie w y ­ s t a w y twórczości l u d o w e j . W czasie spotkania m g r Wanda Szkułimowska wygłosiła r e f e r a t o sztuce l u d o ­ w e j Pałuk. * O d 5 do 13 c z e r w c a o d b y w a ł y się D n i Chojnic. W programie obcho­ dów był Dzień Folkloru, zjazd twórców ludowych powiatu choj­ n i c k i ego, w y s t a w a 'twórczości l u d o ­ w e j pokazująca d o r o b e k z n a n y c h i początkujących autorów, 'ekspozy­ cja rzeźby a m a t o r s k i e j oraz prze­ gląd a m a t o r s k i c h zespołów arty­ stycznych. * W ramach D n i L u b l i n a (3—5 c z e r w c a ) o d b y ł się f e s t i w a l f o l k l o ­ r y s t y c z n y z udziałem zespołów l u ­ belskich i zespołu z Rzeszowa. Urządzono k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j , na który przyjechało kilkunastu twórców z L u b e l s z c z y z n y o r a z są­ siednich województw (kieleckiego i rzeszowskiego): k o w a l e , rzeźbiarze, garncarze, malarze i t k a c z k i . Odbył się w i e c z ó r g a w ę d l u d o w y c h B r o ­ nisława P i e t r a k a i .spotkanie z g a ­ wędziarzami góralskimi Anną Waligórą i A n d r z e j e m S k u p i e n i e m -Florkiem. * W d i n i a c h 2 5 — 2 7 w r z e ś n i a odbyła się w S a n o k u ogólnopolska k o n f e •rencjia p o ś w i ę c o n a m u z e o m n a w o l ­ n y m p o w i e t r z u z udziałem m u z e a l ­ ników ze Z w i ą z k u Radzieckiego, Czechosłowacji i Jugosławii. D y ­ r e k t o r Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w m g r Mieczysław Ptaśnik w referacie p t . „Rozwój i osiągnię­ cia muzeów skansenowskich w 25-deciu P R L " dokonał p o d s u m o w a ­ n i a osiągnięć w z a k r e s i e ochrony zabytków i p r a c n a d budową p a r ­ ków etnograficznych w Polsce. K o n s e r w a t o r z y : m g r A d a m Kudła (Katowice), mgr Uniga Sapetowa (Rzeszów), m g r H a n n a Pieńkowska ( K r a k ó w ) o r a z m g r Józef Kowa­ lewski (OpoOe) o m ó w i l i problemy ochrony zafoy.tków budownictwa drewnianego na terenach wymie­ nionych województw. Pracownicy M B L Sanok poświęcili s w o j e r e f e ­ raty zagadnieniom przestrzennego zagospodarowania p a r k u sanockie­ 11 c z e r w c a o t w a r t o O p o c z y ń s k i e D n i i F o l k l o r u . T e g o r o c z n a , p i ą t a już i m p r e z a była połączona z 2 0 - l e c i e m cepeliowskiej spółdzielni Opoczn i a n k a . W czasie D n i F o l k l o r u w y ­ stąpiły gościnnie zespoły „Święto­ k r z y s k i " z Bodzentyna, „Podhale" z 'Nowego T a r g u , „ K a m i o n k a " z Ł y ­ sej G ó r y o r a z „ K o r o n k a " z B o b o ­ wej. Na wystawie zorganizowanej z okazji jubileuszu Opocznianki po­ kazano tkaniny, serwetki z haftem opoczyńskim, wycinanki, pająki, sztuczne k w i a t y oraz adaptacje ele­ m e n t ó w s t r o j u , t k a n i n i haftów do współczesnej mody i wzornictwa użytkowego. C z y n n a była również w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . N a sesji o d b y w a j ą c e j się w czasie D n i r e ­ f e r a t y wygłosili: d r P i o t r Deków s k i o f o l k l o r z e z i e m i opoczyńskiej oraz mgr Wanda Drozdowska o zwyczajach l u d o w y c h w Opoczyńskiem. * W d n i a c h 2 0 — 2 3 . V I . o d b y ł się w Płocku Ogólnopolski F e s t i w a l F o l ­ klorystyczny. Impreza pomyślana początkowo jako festiwal ziem n a d w i ś l a ń s k i c h rozrosła s i ę d o r o z ­ miarów ogólnopolskiej. W czasie f e s t i w a l u w y s t ą p i ł o 15 zespołów z różnych regionów P o l s k i , o t w a r t o w y s t a w y : p n . „Współczesna t k a n i ­ n a l u d o w a w P o l s c e " oraz „Strój i i n s t r u m e n t l u d o w y " . Odbyły się: pokaz strojów l u d o w y c h , kiermasz s z t u k i l u d o w e j połączony z p o k a ­ z e m rzeźbienia, m a l o w a n i a , w y r o b u garnków i k o r o n e k oraz wieczór autorski poetów l u d o w y c h . O d b y ł o się s y m p o z j u m n a t e m a t r o l i f o l k l o r u w e współczesnej k u l ­ turze. * (Dni F o l k l o r u Pogórza Dy new­ skiego odibywały się w diniach I21.VI.—29.VI. w D y n o w i e . Obchody zainaugurowano sesją popularno­ naukową, n a której wygłoszono r e ­ f e r a t y omawiające obrzędy l u d o w e , sztukę i z a b y t k i a r c h i t e k t u r y d r e w ­ n i a n e j . O t w a r t o pokonkursową .wy­ stawę p l a s t y k i obrzędowej w s i rze­ szowskiej. W konkursie wzięło udział 39 oiąób z p o w i a t ó w : B r z o ­ zów, Przemyśl, Lubaczów, K r o s n o i Strzyżów. Najwięcej nagród p r z y ­ znano w dziale pisanek. Otwarto również wystawę p n . „Instrumen­ ty m u z y c z n e Pogórza K a r p a c k i e g o " . O d b y ł się p r z e g l ą d k a p e l l u d o w y c h i kiermasz wyrobów cepeliowskich. .* W d n i a c h 4 —6 l i p c a o d b y ł się w K a z i m i e r z u D o l n y m I I Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków L u ­ d o w y c h . K a p e l e i zespoły zapre­ zentowały b o g a t y p r o g r a m a u t e n ­ tycznego f o l k l o r u muzycznego. N a ­ grody przyznawano w trzech kate­ g o r i a c h : k a p e l , solistów i i n s t r u ­ mentalistów. Przewodniczącą jury była imgr J a d w i g a Sobieska. W k a ­ tegorii k a p e l pierwsze miejsce zdo­ była k a p e l a g ó r a l s k a ze Sopotni Małej, p o w . Żywiec. Wśród solistów najlepsza była A n n a M a l e c z J ę drzejówki, p o w . Biłgoraj, a wśród instrumentalistów k l a r n e c i s t a L e o n Różański z ' K r z c z o n o w a , p o w . B y ­ c h a w a . W czasie f e s t i w a l u z o r g a ­ nizowano kiermasz sztuki ludowej, n a k t ó r y m 25 t w ó r c ó w p r e z e n t o w a ­ ło s w o j e w y r o b y . ; * D n i Borów Tucholskich odbywały się iw T u c h o l i o d 12 do 22 l i p c a . O r g a n i z a t o r e m D n i było B o r o w i e c ­ kie Towarzystwo Kulturalne. Otwarcie wystawy sztuki ludowej i u ż y t k o w e j b y ł o połączone ze z j a z ­ dem twórców ludowych powiatu tucholskiego. Na wystawie pokaza­ no ceramikę, w y r o b y z drewna, h a f t y o r a z w y r o b y z s z y s z e k i kości. i* 249 �W r a m a c h obchodów, w s i e r p n i u V I D n i K u l t u r y Beskidzkiej w W i ­ śle i T y g o d n i a F o l k l o r u Góralskie­ g o w S z c z y r k u w y s t ą p i ł o p o n a d 20 zespołów r e g i o n a l n y c h z B e s k i d u Śląskiego, Ż y w i e c k i e g o , N o w o s ą d e c ­ czyzny i Podhala. W Wiśle o d b y ­ w a ł y się dożynki góralskie, a w S z c z y r k u oprócz p o k a z u p r o g r a m u artystycznego zespołów otwarto wystawę wyrobów twórców l u d o ­ w y c h . O d b y ł y się w y s t ę p y gawę­ dziarzy- l u d o w y c h . * W dniach 26.VIII.—4.IX. w B u k a ­ reszcie odbył się I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal i konkurs Folkloru pn. „ R o u m a n i e 6 9 " . W czasie f e s t i w a l u o d b y ł się p o k a z i k o n k u r s z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h z 16 k r a j ó w . P o l ­ s k ę r e p r e z e n t o w a ł zespół „ R z e s z o wiacy", który otrzymał nagrodę specjalną Z w i ą z k ó w Zawodowych. W j u r y k o n k u r s u strojów l u d o w y c h zasiadał d r K a z i m i e r z Pietkiewicz. O t w a r t o międzynarodową wystawę sztuki ludowej i wydawnictw po­ święconych sztuce l u d o w e j . K o m i ­ sarzem działu polskiego był d r Władysław Jeż-Jarecki z P M E W a r ­ s z a w a . E k s p o n a t y z działu p o l s k i e ­ g o zostały p r z e k a a z n e muzeum w Bukareszcie. W dniach 1.—3.IX. o d b y ł a się sesja n a u k o w a n a k t ó r e j d r K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z wygłosił r e f e r a t poświęcony p r o b l e m o m o p i e ­ k i n a d sztuką l u d o w ą w P o l s c e . Z a k o ń c z e n i e m f e s t i w a l u była p a ­ r a d a z e s p o ł ó w z k a p e l a m i ;na u l i ­ cach B u k a r e s z t u . W i e l e zespołów występowało w mniejszych mia­ s t a c h rumuńskich. W d n i a c h 6 . — 4 2 . I X . o d b y ł a się w Zakopanem VIII Tatrzańska Je­ sień. W czasie F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h w y s t ą p i ł o 19 z e s p o ­ łów k r a j o w y c h i 7 zagranicznych. Jury pod przewodnictwem prof, dra Romana Reinfussa przyznało G r a n d P r i x i „Złotą Ciupagę" w k a t e g o r i i zespołów a m a t o r s k i c h z e ­ społowi Pieśni i Tańca Akuszyńskiego R e j o n o w e g o D o m u K u l t u r y Dagestańiskiej A u t o n o m i c z n e j S R R . W k a t e g o r i i zespołów a u t e n t y c z n i e regionalnych Grand Prix Festiwalu z d o b y ł zespół i m . K l i m k a B a c h l e d y . (W s a l a c h B W A o t w a r t o w y s t a w ę pn. „Sztuka l u d o w a Podhala w 25-leeiu P R L " pokazującą d o r o b e k t w ó r c ó w podhalańskich w o k r e s i e Polski Ludowej. •* T r a d y c y j n e już D y i m a r k i ś w i ę t o ­ k r z y s k i e połączone były z D n i a m i F o l k l o r u świętokrzyskiego. I m p r e ­ za o d b y w a ł a s i ę w Słupi N o w e j w e w r z e ś n i u . 36 k a p e l w i e j s k i c h w y ­ stąpiło na estradach miasteczka, występowali poeci i gawędziarze ludowi. Na czterodniowym j a r m a r ­ k u garncarze, kowale, rzeźbiarze, pieeionkarze, tkaczki, w y c i n a n k a r k i i pisamkanki pokazali swoje w y r o ­ b y . J a r m a r k p o ł ą c z o n y był z p o k a ­ zem toczenia garnków, k u c i a i w y ­ cinania. Dni Folkloru Ziemi Gdańskiej o d b y w a ł y slię w e w r z e ś n i u w r ó ż ­ nych miastach Pomorza Gdańskie­ 250 go. W d n i a c h 1 2 , — 1 4 . I X . n a D n i Kociewia otwarto w Starogardzie wystawę sztuki ludowej w miejsco­ w y m PDK. |W E l b l ą g u w c z a s i e D n i Ż u ł a w (15.—47.IX.) w y s t ę p o w a ł z p r o g r a ­ m e m f o l k l o r y s t y c z n y m zespół Ż u ­ ławy. W czasie D n i F o l k l o r u P o w i ś l a (18.—22.IX.) n a z a m k u w M a l b o r k u odbyła się sesja p o p u l a r n o n a u k o ­ w a poświęcana specyfice folkloru n a d w iśla ński ego. W K a r t u z a c h i Kościerzynie o d ­ b y w a ł a się K a s z u b s k a Jesień z p o ­ k a z a m i obrzędów i zwyczajów l u ­ dowych. W W e j h e r o w i e z o r g a n i z o w a n o se­ sję p o p u l a r n o n a u k o w ą p n . „Fol­ klor i sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" i spotkania z twórca­ m i ludowymi. (Zakończenie D n i F o l k l o r u Z i e m i Gdańskiej odbyło się w G d y n i i w Gdańsku, g d z i e zorganizowano k i e r m a s z e pamiątek r e g i o n a l n y c h . *• |W t y m r o k u . p r z y p a d a 20 r o c z ­ n i c a założenia Z w i ą z k u Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z ­ nego „ C e p e l i a " . Z o k a z j i 20-lecia C e p e l i i o d b y ł się w s a l i K o n g r e s o ­ wej w Warszawie koncert kapel i pokaz zespołów t a n e c z n y c h spół­ d z i e l n i c e p e l i o w s k i c h . Zespoły p o ­ kazały w y o ó r tańców s w o i c h r e g i o ­ nów oraz f r a g m e n t y zabaw i obrzę­ dów wiejskich. Wiele spółdzielni zaprezentowało swoje zespoły w dość w i e r n y c h s t r o j a c h l u d o w y c h i z autentycznym programem, nieste­ t y b y ł y r ó w n i e ż zespoły słabsze w strojach odbiegających nieco od a u t e n t y c z n y c h . J a k o soliści w y s t ą ­ p i l i J a n K a w u l o k grający n a t r o m ­ bicie i Zdzisław Śliwa grający n a kozłach. D l a uczczenia jubileuszu Cepelii otwarto wiele wystaw. W m a j u i c z e r w e u c z y n n a była w A r s e n a l e w Poznaniu w y s t a w a d o r o b k u dwóch wielkopolskich spółdzielni cepe­ liowskich. Pokazano kowalstwo i m e b l a r s t w o a r t y s t y c z n e o r a z sztukę ludową. W s i e r p n i u o t w a r t o w Wiśle w y ­ stawę p r a c t w ó r c ó w l u d o w y c h Bes­ k i d u Śląskiego i Żywieckiego p r a ­ cujących p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i . W sierpniu w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu otwarto wysta­ w ę p n . „Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu". W y ­ s t a w a była przeglądem rękodzieła ludowego i artystycznego twórców z w o j . bydgoskiego. [Wrześniowy ł ó d z k i k i e r m a s z s z t u ­ k i l u d o w e j obfitował w w i e l e atrafccji. Twórcy l u d o w i n a oczach publiczności t o c z y l i g a r n k i , w y c i ­ nali wycinanki. Wystawy, konkursy W Łysem (pow. Kolno) roz­ strzygnięto w k w i e t n i u k o n k u r s n a najpiękniejszą patenę regionalną oraz wycinankę kurpiowską p o w i a ­ t u kolneńiskiago. K o n k u r s z o r g a n i ­ zowało M u z e u m Regionalne w Ł o m ­ ży i Szkoła P o d s t a w o w a w Ł y s e m . Z g ł o s z o n o 300 w y c i n a n e k i 25 p a l m . P r z y z n a n o n a g r o d y 5 s t y p e n d i a dla. w y r ó ż n i a j ą c y c h się t w ó r c ó w . 17 k w i e t n i a w M u z e u m E t n o g r a ­ f i c z n y m w K r a k o w i e rozstrzygnięto konkurs na wielkanocne p i s a n k i . W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 557 osób nadsyłając o k . 5 t y s . p i s a n e k . N a j ­ więcej p i s a n e k przysłano z w o j e ­ w ó d z t w w s c h o d n i c h : białostockiego, lubelskiego i rzeszowskiego. Z ziem zachodnich przysłano p i s a n ­ k i w y k o n a n e przez osadników, dzię­ k i t e m u znalazły się n a k o n k u r s i e liczne przykłady pisanek z Wileńszczyzny, Wołynia, Podola i Po­ kucia. Sąd k o n k u r s o w y p o d przewod­ n i c t w e m prof, d r a 'Romana Rein­ f u s s a p r z y z n a ł aż 8 p i e r w s z y c h n a ­ g r ó d , m . i n . K r y s t y n i e Cieśluk z L i p s k a , p o w . D ą b r o w a Białostocka. Reprezentowane były wszystkie t e c h n i k i tradycyjne, a więc p i s a n k i wykonane techniką woskową, o wzorach wytrawianych kwasem, wyskrobywanych ostrym narzę­ dziem na malowanej powierzchni j a j k a , również p i s a n k i oklejane s i ­ towiem. 20 k w i e t n i a o t w a r t o w Muzeum w Łowiczu wystawę p n . „Współ­ czesna łowicka s z t u k a l u d o w a " . N a w y s t a w i e pokazano plon k o n k u r s u ogłoszonego n a 25-lecie P R L . W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 86 t w ó r ­ c ó w , 35 t w ó r c ó w o t r z y m a ł o n a g r o ­ d y ufundowane przez Ministerstwo ( K u l t u r y i S z t u k i , Prez. ,PRN w Ł o ­ wiczu oraz Spółdzielnię „Sztuka Łowicka". Wśród prac k o n k u r s o w y c h n a j ­ liczniej reprezentowane były w y c i ­ nanki, (kodry, tasiemki i gwiazdy ażurowe), pokazano także: hafty, k w i a t y sztuczne z bibuły, pająki, w y d m u s z k i , t k a n i n y pasiaste, rzeź­ bę w d r e w n i e i ceramikę. W i e l e p r a c zakupiło M u z e u m w Łowiczu do s w y c h zbiorów. Najpiękniejsze w y c i n a n k i wykonała J u s t y n a G r z e g o r a , Elżbieta Ż a c z e k i A g n i e s z k a M a j e r . Marejamma C h l e b n a i K a t a ­ rzyna Bartoszewska dostarczyły n a j p i ę k n i e j s z e b u k i e t y . iDużym z a ­ i n t e r e s o w a n i e m c i e s z y ł a się r u c h o ­ m a s z o p k a Józefa B r z o z o w s k i e g o . * W kwietniu otwarto w łódzkim M u z e u m Archeologicznym i Etnog r a f i o a n y m w y s t a w ę p n . „Sztuka ludowa p o w . łódzkiego". Z g r o m a ­ d z o n o n a n i e j 541 p r a c 44 u c z e s t n i ­ k ó w z 16 w s i . W y s t a w a b y ł a p l o ­ n e m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o ma 2 5 lecie PRL. (Szczególnie ciekawie p r e z e n t o w a ł o się t k a c t w o ludowe; k o n k u r s ujawnił również istnienie w t y m regionie kowalstwa arty­ stycznego. P o k a z a n o b a r d z o piękne przedmioty iz zakresu pilastyki obrzędowej, j a k wieńce dożynkowe, pisanki. Bogato prezentowane były - w y r o b y ze s ł o m y i bibułki k o l o r o ­ wej: pająki, bukiety 'sztucznych kwiatów. L i c z n i uczestnicy k o n k u r ­ su o t r z y m a l i n a g r o d y z M i n i s t e r .stwa K u l t u r y i S z t u k i . W lipcu i iw sierpniu wystawa e k s p o n o w a n a była w O ś r o d k u P r o ­ pagandy Sztuki w parku im. H. Sienkiewicza. >*' Dnia 3 maja otwarto w •Górnośląskim w B y t o m i u Muzeum wystawę �fotogramów Stefana Deptuszews k i e g o p n . „Jugosławia, k r a j , l u ­ dzie, z a b y t k i " . A u t o r pokazał c i e ­ k a w e p r a c e będące r e z u l t a t e m k i l ­ k a k r o t n y c h p o b y t ó w w Jugosławii. P o p r z e d n i o w y s t a w a była e k s p o n o ­ w a n a w lokalu Stowarzyszenia H i ­ storyków S z t u k i w Warszawie. 26 m a j a w l o k a l u M u z e u m E t n o ­ graficznego w Krakowie otwarto wystawę fotografii Jana K u r k i e w i cza p n . „ B e b o k i " . A u t o r — a r t y s t a plastyk od l a t gromadzi zdjęcia strachów n a w r ó b l e , d z i k i i j e l e n i e . P l o n poszukiwań n a terenie w o j . k r a k o w s k i e g o s t a n o w i o k . 300 n e ­ gatywów zdjęć strachów. Część zbiorów w postaci bardzo cieka­ w y c h f o t o g r a m ó w pokazał n a k r a ­ kowskiej wystawie. * 26 maja w Stołecznym Domu Kultury w W a r s z a w i e o d b y ł się wieczór polskiej k u l t u r y ludowej. O t w a r t o wystawę p n . „Skarby p o l ­ s k i e j s z t u k i l u d o w e j " — ze z b i o ­ rów P M E w Warszawie. D y r e k t o r Muzeum dr Kazimierz Pietkiewicz wygłosił prelekcję pt. „Mecenat p a ń s t w o w y n a d polską sztuką l u ­ d o w ą w o k r e s i e 25-lecia P R L " . W y ­ stąpił zespół ;z c e p e l i o w s k i e j spół­ d z i e l n i „Opocznianka", znana w y c i ­ nankarka Czesława Konopkówną d e m o n s t r o w a ł a swój k u n s z t w y c i nankarski. * 30 m a j a w M u z e u m Historycz­ n y m m . st. W a r s z a w y o t w a r t o z o r ­ ganizowaną przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne wystawę pn. „'Indonezja. B r o ń , rzemiosło, s z t u ­ ka". Na w y s t a w i e pokazano k o l e k ­ cie zgromadzoną przez Andrzeja W a w r z y n i a k a , uzupełniona z b i o r a m i działu e g z o t y c z n e g o P M E . S c e n a ­ r i u s z w y s t a w y o p r a c o w a ł y : doc. dir M a r i a F r a n k o w s k a oraz m g r B a r ­ bara Kohutnicka. Wydano katalog ilustrowany w opracowaniu m g r B a r b a r y K o h u t n i c k i e j ze w s t ę p e m doc. d r M a r i i F r a n k o w s k i e j . N a uroczystości o t w a r c i a obecni b y l i przedstawiciele Ambasady Re­ publiki I n d o n e z j i , słowo wstępne wygłosił d r Kazimierz Pietkiewicz. Na w y s t a w i e obok b r a n i i p r z e d ­ miotów użytkowych pokazano piękną kolekcję rzeźb w drewnie i kamieniu, maski rytualne i akto­ rów, f i g u r k i t e a t r u c i e n i i kukiełki z teatru lalek. * 3 czerwca w zabytkowej synago­ dze w Łańcucie o t w a r t o wystawę sztuki ludowej p o w . łańcuckiego. E k s p o z y c j a obejmowała prace g a r n ­ carzy z M e d y n i Głogowskiej. Pogwflzdowa, M e d y n i Łańcuckiej i Z a ­ lesia (rzeźby ceramiczne, siwaki), rzeźbę w d r e w n i e i z a b a w k i w y k o ­ nane o r z e rzemieślników z Brzozy Stadnickiej. Wystawę zorganizowała Katedra Socjologii K u l t u r y U W oraz B i ­ blioteka Uniwersytecka. Jan Jachymiaik zaprezentował kilkadziesiąt n o w y c h obrazów świadczących o niesłabnących m o ż l i w o ś c i a c h twór­ czych a r t y s t y . * W czerwcu w M u z e u m Okręgo­ wym na Z a m k u w L u b l i n i e czynna była wystawa węgierskiej sztuki l u d o w e j . W y s t a w a p r z y w i e z i o n a zo­ stała z Debreczyna w ramach współpracy k u l t u r a l n e j t y c h dwóch miast. Pokazano b a r w n e tkaniny, samodziały debreczyńskie o r a z m a ­ l o w a n e gliniane naczynia cechowe. Wystawa sztuki ludowej Lubelsz­ c z y z n y c z y n n a była w D e b r e c z y n i e . •* W czerwcu otwarto w P D K w M y ­ ślenicach w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i l u ­ dowej i amatorskiej p o w i a t u m y ­ ślenickiego. P o k a z a n o d o r o b e k k i l ­ kudziesięciu t w ó r c ó w l u d o w y c h i p i as t y k ó w - a m a t o r ów. Z a p r ę zen to waino p r a c e z w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin twórczości, n p . h a f t l u d o ­ wy, koronkarstwo, ceramika, zdob­ n i c t w o wnętrz i k o w a l s t w o a r t y ­ s t y c z n e . Z n a l a z ł y się t e ż p r a c e z zakresu rzeźby i m a l a r s t w a — p l o n p o w i a t o w e g o przeglądu p l a s t y k i amatorisikiej. Wyróżnionym twórcom i plastykom amatorom wręczono nagrody. |W s a l a c h w y s t a w o w y c h P D K w Puławach o t w a r t o w c z e r w c u w y ­ stawę twórczości l u d o w e j p o w i a t u puławskiego. Wystawę otwarto z okazji dziesięciolecia puławskiego K l u b u Twórców i Artystów L u d o ­ wych. Zgromadzono w y r o b y k o w a l ­ stwa artystycznego, plecionkarskie, tkackie, garncarskie i w y c i n a n k i . Pająki, w y c i n a n k i , t k a n i n y i meble pokazano w e wnętrzu zaaranżowa­ n y m j a k o izba puławska. P D K wydał i n f o r m a t o r o sztuce l u d o w e j ii j e j t w ó r c a c h . Wyróżnionym twórcom przyzna­ no nagrody. D n i a 27 c w e r w c a w L u b l i n i e r o z ­ strzygnięto k o n k u r s n a rzeźbę l u ­ d o w ą . Sąd k o n k u r s o w y .przyznał 10 równorzędnych nagród następują­ c y m twórcom: M a r i a n o w i Adam­ ski emu. Ignacemu Kamiński emu, E d w a r d o w i Kołaczowi, Stanisławo­ wi Karpie, Wincentemu Krajew­ s k i e m u , J a n o w i Damięckiemu, J ó z e ­ f o w i Piłatowi, Stanisławowi i T a ­ deuszowi Szulcom oraz Mieczysła­ w o w i Żeglińskiemu. W i e l u twórcom przyznano wyróżnienia. *• 18 l i p c a w D o m u C h ł o p a w W a r ­ s z a w i e o t w a r t o ooikonkursową w y ­ stawę rzeźby. N a o t w a r c i e w y s t a ­ w y zanroszono autorów nagrodzo­ n y c h prac. '*' * S c z e r w c a w h a l l u Pałacu K a z i ­ mierzowskiego na Uniwersytecie Warszawskim otwarto wystawę m a ­ l a r s t w a n a szkle Jgjia J a c h y m i a k a . W czerwcu w Bibliotece M i e j ­ skiej w Piotrkowie otwarto wysta­ w ę s z t u k i l u d o w e j , n a której eks­ p o n o w a n o p r a c e 45 t w ó r c ó w z p o - wiatrów piotrkowskiego i bełchatowskiego. Pokazano stroje ludowe, z d o b n i c t w o w n ę t r z a i rzeźby. * M u z e u m w S i e r a d z u urządziło w czerwcu w Łódzkim D o m u K u l t u r y wystawę p n . „Sieradzka w y c i n a n ­ k a l u d o w a " . W y s t a w a była następ­ nie eksponowana w w i e l u miejsco­ wościach w o j . łódzkiego. 16 l i p c a w ( M u z e u m w S i e r a d z u o t w a r t o w y s t a w y n a 25-lecie P R L . Urządzono j e z o k a z j i 20-lecia p r a ­ c y w y c i n a n k a r k i Józefy Chaładaj i 2 5 - l e c i a zespołu t k a c z e k w M o n i cach oraz 35-lecia p r a c y garncarza H i e r o n i m a Muszyńskiego. N a w y ­ stawie pokazano bogaty zestaw w y ­ r o b ó w H . 'Muszyńskiego — miski, d z b a n k i , d o n i c z k i do kwiatów oraz z c e r a m i k i pamiątkowej ciekawe miniaturki. O k a z a l e p r e z e n t o w a ł y się w y c i ­ n a n k i J . Chaładaj o r a z p a s i a s t e k i ­ l i m y i samodziały t k a c z e k z M o n i e . * 29 s i e r p n i a o t w a r t o w M u z e u m Okręgowym w Rzeszowie wystawę jubileuszową n a 25-lecie P R L p n . „ O p i e k a p a ń s t w a n a d twórczością ludową w X X V - l e c i u P R L " . N a w y ­ s t a w i e obok wyrobów twórców l u ­ d o w y c h e k s p o n o w a n o bogatą l i t e r a ­ turę traktującą o t w ó r c z o ś c i l u d o ­ wej tego r e g i o n u oraz f o t o g r a m y pokazujące t w ó r c ó w p r z y p r a c y . O s o b n y dział w y s t a w y przedsta­ wiał w y n i k i p i ę c i u k o n k u r s ó w n a r e g i o n a l n e 'pamiątkarstwo w o j . r z e ­ szowskiego, które przyniosły w efekcie liczne w z o r y a t r a k c y j n y c h pamiątek. iW l i p c u na zamku w Reszlu o t w a r t o w y s t a w ę twórczości l u d o ­ w e j i a m at o r s k i e j Warmii i Ma­ zur. N a w y s t a w i e z o r g a n i z o w a n e j z i n i c i a t y w y Stowarzyszenia Społecz­ no-Kulturalnego „Pojezierze" po­ k a z a n o o k . 200 e k s p o n a t ó w z d z i e ­ dziny tkactwa, ceramiki, metalo­ plastyku, korzenioplastyki, rzeźby i pamiątkarstwa. W e wrześniu w G a l e r i i M D M w Warszawie otwarto wystawę buł­ garskiej s z t u k i l u d o w e j p n . „Sztu­ ka l u d o w a o k r ę g u sofłjskiego w X I X w . " . W y s t a w a była przeglą­ d e m s t r o j ó w , o z d ó b i biżuterii n o ­ szonej iprzez m i e s z k a ń c ó w o k r ę g u Sofii w t y m okresie. Pokazano t a k ­ że n a c z y n i a d o m o w e i ceramikę. Szczególnie piękna była k u t a ręcz­ n i e biżuteria. * 17 w r z e ś n i a w S t a r e j Kordegar­ dzie w warszawskich Łazienkach o t w a r t o s t a r a n i e m Ośrodka K u l t u ­ ry N R D wystawę satuki ludowej Serbów Łużyckich. Ekspozycja obejmowała n a j b a r d z i e j reprezenta­ t y w n e k i e r u n k i twórczości S e r b ó w łużyckich: barwne stroje, hafty, w y r o b y ceramiczne nawiązujące w s w o j e j s t y l i s t y c e do kształtów n a ­ czyń p r a s ł o w i a ń s k i c h , a t a k ż e p i ­ s a n k i serbskie. 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8faff638b9fe4488c7291a89e7a0e8b.pdf d837c7dad571ad60431f3be8db9976f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4467 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKI I NAUK POLSKI ROK X NR �TREŚĆ Giza Frenkel, Haifa Wycinanka żydowska Marek Arpad Kowalski Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej Antoni Chrościcki Juliusz Anna Kunczyńska-Iracka 135 . Korale, sosulka i szczygieł (Sztuka a tradycje i wierzenia ludowe) Ludowe kwiaty sztuczne (Uwagi po skiej wystawie) figuralny z województwa . . 147 gotycka 157 warszaw­ r 167 rzeszowskiego 173 Krystyna Marczakowa Ul Anna Z nowych nabytków P.M.E w Warszawie Chwierut . . 174 Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski Skargi cechów Częstochowie ciesielskiego i malarskiego w 176 KRONIKA SUMMARY PE3IOME 177 OF ARTICLES 178 '." 179 Na okładce: „św. Stanisław", płaskorzeźba, drewno polichr., wys. 46 cm. Wł. Państw. Bukiet — bibuła kolorowa, 85 X 31 Muz. Etn. w Warszawie. Na stronie tytułowej: cm. Wyk. Czesława Konopkówna, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot.: Jan Swiderski. �TALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XIX 1965 N R\3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, prof, d r Ksawery Piwoeki, prof, d r Roman Retnfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros)., Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa u l . Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8c991ec1c691710fdde7b222870c48.pdf f183d9fee4dfc2505f520a5c88f52173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sierpc Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4469 Title A name given to the resource Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski SIERPECKI OŚRODEK RZEŹBY LUDOWEJ Jednym z najaktywniejszych o ś r o d k ó w r z e ź b y l u d o ­ wej jest p o w i a t sierpeeki. O tradycjach r z e ź b i a r s k i c h tego terenu niewiele m a m y p r z e k a z ó w . Posiadamy jedy­ nie skąipe zresztą w i a d o m o ś c i o n i e ż y j ą c y m j u ż F r a n ­ ciszku S u l k o w s k i m z B u d i A n t o n i m Bieledkim z Z a ­ widza K o ściernego, k t ó r z y zajmowali się raiczej zdob­ nictwem stolarskim. Znaleziono też w Sierpeddem w l a ­ tach trzydziestych k i l k a figur sakralnych przedstawia­ j ą c y c h M a t k ę B o s k ą S k ę p s k ą i Chrystusa u k r z y ż o w a ­ nego, brak w s z a k ż e bliższych danych o ich wiekiu, auto­ rach i t d . R z e ź b y te z n a j d u j ą się w zbiorach P a ń s t w o ­ wego Muzeum Etnograficznego 1 Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej) i 'Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi. Obecnie żyje t u i t w o r z y dwunastu r z e ź b i a r z y : w Z a ­ widzu K o ś c i e l n y m — Wincenty i Jan Krajewscy, H e n ­ r y k i M i r o s ł a w Wierzchowscy oraz S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i ; w Sierpcu — Franciszek Huras i M i e c z y s ł a w Ruszkow­ ski ( r z e ź b i a r s t w e m zajmuje s i ę t e ż jego w n u k M i r o s ł a w Kurowski); w Chwałach-Rumunkach — Wacław Skir z y ń s k i ; w* J ó z e f o w i e k/G6jsika — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i , w k t ó r e g o ś l a d y idzie od niedawna jego k r e w n y S t a n i ­ sław Rybacki; w Mościskach Helena SzczypawkaGołębiowska. Nadto z C h ą d z y n i a pochodzi Z y g m u n t Kocot, a z Z a ­ wady S t a n i s ł a w Derczynski. •POCZĄTKI T W Ó R C Z O Ś C I R Z E Ź B I A R S K I E J W POWIECIE SIERPECKIM Odnalezienie omawianej t u grupy należy p r z y p i s a ć M a r i a n o w i P r z e d p e ł s k i e m u , d z i a ł a c z o w i s p o ł e c z n e m u po­ w i a t u sieripockiego, choć trzeba d o d a ć , że zasługi „od­ krywczo" p r z y p i s u j ą sobie r ó w n i e ż inne osoby, M a r i a n P r z e d p e ł s k i p i s z e , że z e t k n ą ł się z t y m i r z e ź b i a r z a m i w czasie b a d a ń terenowych przeprowadzanych w latach 1950—1957 Mazowszu P ł o c k i m . B y l i t o : Ruszkowski, Huras D u ż y ń s k i W K r a j e w s k i Kępczyński Kocot Ska­ rżyński i Szczypawka-Gołębiowska ' wykonane przez Ruszkowskiego, S t a r z y ń s k i e g o i Derczyńisikiego. W t y m samym roku pierwsze w i a d o m o ś c i o t w ó r c a c h z omawianego terenu o t r z y m a ł a od Przed­ p e ł s k i e g o Cepelia, a nazwiska ich s p o p u l a r y z o w a ł k o n ­ kurs na ozdoby choinkowe i szopki, w k t ó r y m szopki D u ż y ń s k i e g o , S t a r z y ń s k i e g o i W. Krajewskiego zajęły trzy pierwszo miejsca, a Ruszkowski o t r z y m a ł p i e r w s z ą n a g r o d ę z p u l i ufundowanej przez Ministerstwo K u l t u ­ ry i Situki. Jednak we w s t ę p i e do katalogu w y s t a w y sztuki l u ­ dowej Mazowsza Płockiego (Płock, 22.IX - 13.X.1957) , opracowanego przez Kazimierza Jakubowskiego, czyta­ m y : „ P r a c e pcnetraeyjne na Mazowszu P ł o c k i m prze­ prowadzili Józefa Dajrmbska i M a r i a n P r z e d p e ł s k i ...Eks­ ponowany na wystawie m a t e r i a ł , choć dosyć s k ą p y i l o ś ­ ciowo, obrazuje jednak w s p ó ł c z e s n y stan sztuki ludo­ wej na Mazowszu P ł o c k i m , gdzie (poza regionem San­ nik) nie r o z w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a sztuka l u ­ d o w a " i dalej: „ M a z o w s z e P ł o c k i e słabo już dziś re­ prezentuje w s p ó ł c z e s n ą rzeźbę l u d o w ą , a w szczegól­ ności ś w i e c k ą , k t ó r e j m t m o starannej penetracji nie u d a ł o się z e b r a ć " . Jedyny też eksponat z pow. Sienpc na te i wystawie to laska r z e ź b i o n a w y k o n a n a orzez nie żyjącego iuż Antonieao Bieleckiego k t ó r y bedac stol . r z e m z a i m o w a ł sie w y r o b e m ł * i c h h L nnmht karskich p r z e d m i o t ó w . Z 1958 r. pochodzą leż pierwsze zakupy P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie — od Rusz­ kowskiego, D u ż y ń s k i e g o , W, Krajewskiego i S k i r z y ń ­ skiego. Coraz energiczniej zaczyna d z i a ł a ć Cepelia. W po­ c z ą t k u 1959 r, z a w a r ł a u m o w ę z P r z e d p e ł s k i m , k t ó r y zbierał informaeje z tego obszaru i z a j m o w a ł się do­ starczaniem rzeźb. ! n a 3 7 w Dopiero w r o k u n a s t ę p n y m nazwiska r z e ź b i a r z y sierpeckich n a b r a ł y rozgłosu, do czego p r z y c z y n i ł a się w y ­ stawa „ S z t u k a luidowa na Mazowszu" {Łódź — P i o t r ­ k ó w — Ł o w i c z 1958)«, gdzie zgromadzono eksponaty, * | Mieczysław Ruszkowski, Sierpc: II. 1. Chrystus Frasobli, wy (fragm.), drewno polichr., wys. 57 cm. II. 2. Krowa, drewno polichr., wys. 9,5 cm, 1964 r. 147 �" J e d n o c z e ś n i e coraz liczniej p o j a w i a j ą się na wysta­ wach regionalnych dzielą t w ó r c ó w sierpeckich. J e d n ą z pierwszych b y ł a w y s t a w a „Sztulka ludowa Mazowsza Płockiego", zorganizowana przez Wydz. K u l t . Po w. Rady N a r ó d , w Siertpcu w 1960 r., a w dwa lata później W o j . Oddz. Stow. P A X w Warszawie o t w o r z y ł w y s t a w ą „ L u ­ dowa rzeźba sakralna Mazowsza", k t ó r a była ekspono­ wana \V dniaCh 14—38.XH.1962. Od 1962 r. rozszerza się grono r z e ź b i a r z y sierpec­ k i c h — p r ó b u j ą bowiem z powodzeniem swoich sił w tej daieldzinie sztuki: Jan K r a j e w s k i , syn Wincentego oraz H e n r y k Wierzchowski, a później jego brat M i r o ­ s ł a w ; p r ó b u j e też z a j m o w a ć się r z e ź b ą M i r o s ł a w K u ­ r o w s k i — w n u k Ruszkowskiego. Wystawa sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o ( P u ł ­ tusk, w r z e s i e ń 1964 r.) 'pokazała d o r ó b e k wszystkich a k t y w n y c h obecnie a r t y s t ó w ludowych p o w i a t u sierpeckiego. Ich w y r o b y cieszą się duiyim powodzeniem. W e d ł u g dainych uzyskanych w Cepelii, zapotrzebo­ wanie na rzeźby t w ó r c ó w siejjpeckich n a l e ż y w d u ż e j mierze zawdzięczać zainteresowaniu i a k t y w n o ś c i zagra­ nicznych f i l i i tej instytucji, a p r z y c z y n i ł y sic też do tego w y s t a w y w Santa Fe i Brooklynie w USA. P o j a w i a j ą się też coraz częściej w z m i a n k i prasowe o omawianych t u artysitadh ludowych. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " podaje o nich w i a d o m o ś c i systematycznie od 1959 r. Są to w z m i a n k i w „ K r o n i c e " i a r t y k u ł a c h oraz wspomniany już informacyjny artykuł Przedpełskiego, natomiast prasa codzienna i periodyki p o d e j m u j ą ten temat dapiero od 1963 r. Tak w i ę c , m i m o penetracji terenowej, jeszcze w 1957 r. twierdzono, że nie istnieje na Mazowszu P ł o c k i m współczesna r z e ź b a ludowa; do t w ó r c ó w d o t a r t o do- 3 148 piero w rozgłos, 1958 r. — od tego też czasu datuje się ich UKSZTAŁTOWANIE SIĘ OŚRODKA RZEŹBIARSKIEGO P i e r w s z y m i poznanymi z omawianego t u regionu t w ó r c a m i b y l i — przypominam — Ruszkowski, S k i r z y ń ski, D u ż y ń s k i i W. K r a j e w s k i . (Pomijam Burasa i S z c z y p a w k ę - G o ł ę b i o w s k ą jako osoby s t o j ą c e nieco na uboczu w stosunku do pozostałych członków „ g r u p y sierpeckiej" — b ę d ę o nich m ó w i ł później). F a k t , źe w y ż e j wyimieniemi znaleźli s i ę w orbicie z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w i z n a w c ó w sstuki ludowej, Cepelii i prasy .pobudził do n i e z w y k ł e j a k t y w n o ś c i miesz­ k a ń c ó w Zawidza. Wiele o s ó b p r ó b o w a ł o w ó w c z a s r z e ź ­ bić, a z a c h ę c a ł y do tego wysokie zarobki oferowane przez Cetpelię. Oczywiście przez sito selekcji p r z e d o s t a ł y się najbardziej w y b i t n e jednostki. Generalnie, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y sierpeckich w y k a ­ zuje daleko idące zbieżności w podejmowaniu pewnych t e m a t ó w oraz p o d o b i e ń s t w o f o r m y w y r a ż a j ą c e się w n i e ­ mal identycznym u wszystkich, bardzo z w a r t y m k s z t a ł ­ towaniu bryły, oszczędnej ornamentyce i trafnych uo­ g ó l n i e n i a c h , w y d o b y w a j ą c y c h rzeczy dla rzeźby naj­ istotniejsze — lekko zarysowane schematy kompozycyjne bez p r z e ł a d o w y w a n i a ich naturalis tycznymi szczegółami, wreszcie w charakterystycznej w y r a z i s t o ś c i twarzy. Oszczędność forany i wydobywanie z b r y ł y elemen­ t ó w dla modelowanej postaci n a j w a ż n i e j s z y c h przybliża w ł a ś n i e tę twórczość do n i e k t ó r y c h modernistycznych k i e r u n k ó w sztuki w s p ó ł c z e s n e j , a j e d n o c z e ś n i e t k w i ko­ rzeniami w ludowej artystycznej interpretacji ś w i a t a rzeźby. To r ó w n i e ż o d r ó ż n i a ich jako g r u p ę od w i e l u ��II. 6. Wincenty Krajewski, 'Zawidz Koś­ cielny. Pasja, rzeźbo z ołtarza (fragm.), drewno polichr., 1964/1965 r. II. 7. W. Krajewski. Kościuszko, drewno polichr., wys. 32 cm. I I 8. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny. Pieta, drewno surowe, wys. 38 cm. II. 9. St. Dużyński. Kobieta z dzieckiem, drewno polichr., wys. 42,5 cm, 1964 r. innych o ś r o d k ó w rzeźby ludowej i licznych jej t w ó r ­ ców. W y t w o r z y ł a się w i ę c w Zawidzu zwarta grupa r z e ź ­ biarzy, a czynnikiem c e m e n t u j ą c y m ich w zespół jest bliskie wzajemne s ą s i e d z t w o , częste kontakty, o m a w i a ­ nie we w ł a s n y m gronie swojej pracy i w s p ó l n e podej­ mowanie r ó ż n y c h t e m a t ó w , jak np. praca nad o ł t a ­ rzem — Wincentego Krajewskiego i Henryka Wierz­ chowskiego. D r u g i m w s p ó l n y m p r z e d s i ę w z i ę c i e m było podjęcie tematu „ I n s u r e k c j i K o ś c i u s z k o w s k i e j " , dzieła zaplanowanego jako wielofigurama kompozycja, s k ł a d a ­ j ą c a się z licznych scen, możliwie jak najwszechstronniej o b r a z u j ą c a h i s t o r i ę i przebieg insurekcji. Obecnie zaniechano dalszych prac nad t y m tematem z powodu b r a k u zainteresowania ze strony Cepelii. Uznanym .powszechnie autorytetem omawianego o ś r o d k a jest M i e c z y s ł a w Ruszkowski z Sierpca — ne­ stor i p r z y w ó d c a duchowy całej grupy, a zarazem rzeź­ biarz o najbardziej wszechstronnej i n d y w i d u a l n o ś c i . Pod jego w p ł y w e m zaczął rzeźbić siostrzeniec Rusz­ kowskiego — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i z pobliskiego J ó z e ­ fowa, k t ó r y z kolei n a m ó w i ł swego siostrzeńca — Sta­ n i s ł a w a Rybackiego (też z Józefowa) do podjęcia pracy r z e ź b i a r s k i e j . S t a n i s ł a w Ryba,cki, ur. w 1944 r „ w y k a ­ z y w a ł zdolności j u ż j a k o chłopiec w szkole. Z a c h ę c o n y przez m a t k ę , zajął się twórczością a r t y s t y c z n ą dopiero 150 w k o ń e u ubiegłego roku, pod kierunkiem K ę p c z y ń s k i e g o . Rybacki w y k o n a ł dotychczas zaledwie trzy r z e ź b y : Chrystus błogosławiący, Św. Rodzina i Matka Boska S k ę p s k a ; w i d a ć w nich w y r a ź n i e w p ł y w y K ę p c z y ń s k i e g o . Ponadto Ruszkowski uczy swojego w a u k a — M i r o ­ s ł a w a Kurowskiego. Tak w i ę c powstaje trzecie pokole­ nie r z e ź b i a r z y , trudno jednak p r z e w i d z i e ć w j a k i m stop­ n i u r o z w i n ą się ich zdolności i czy b ę d ą o n i k o n t y ­ nuowali tradycje artystyczne swe.«o regionu. •Największa jednak ilość a r t y s t ó w ludowych zgrupo­ w a ł a się w Zawidzu K o ś c i e l n y m . T u pierwszymi r z e ź ­ biarzami b y l i S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i i Wincenty K r a j e w ­ ski, r ó w i e ś n i k Ruszkowskiego. Tak jak na Józefowo od­ d z i a ł y w a ł Ruszkowski, tak na Zawidz Wincenty K r a ­ jewski. On to w ł a ś n i e zachęcił swojego syna, Jana, do r z e ź ­ bienia, u niego też pierwsze k r o k i r z e ź b i a r s k i e s t a w i a ł H e n r y k Wierzchowski. M i r o s ł a w Wierzchowski, brat Henryka, rzeźbi raczej m a ł o , traktuje twórczość a r t y ­ styczną manginesowo w stosunku do pracy na roli, dla­ tego w dalszych r o z w a ż a n i a c h nie b ę d ę się n i m zaj­ mował. T w ó r c y z Zawidza często k o n t a k t u j ą się z Ruszkow­ skim, co w jeszcze w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a na inte­ g r a c j ę grupy. W t y m miejscu w s p o m n i e ć n a l e ż y o ciekawej postaci zespołu z Zawidza, j a k ą jest ż o n a Wierzchowskiego. �P e ł n i ona r o l ę m e n a ż e r a , jest ś w i e t n y m inspiratorem p o c z y n a ń m ę ż a . Pilnuje spraw finansowych, stara się o przyznanie Wierzchowskiemu m o ż l i w i e największego pakietu z a m ó w i e ń . Niezależnie od tego często z a ł a t w i a liczne f o r m a l n o ś c i dla całej grupy z Zawidza, jest m o ­ torem w i e l u akcji. Jej to w ł a ś n i e może Wierzchowski zawdzięczać uzyskanie u p r a w n i e ń artystycznych i w y ­ sokie doshody. J e d n a k ż e w tej m a ł e j społeczności r z e ź b i a r s k i e j dzia­ łają r ó w n i e ż i pewne siły o d ś r o d k o w e . Wprawdzie rzeź­ bi arze chcą w oczach o s ó b postronnych uchodzić za zgrany, zwarty zespół r o z u m i e j ą c y c h się artystycznie przyjaciół, jednak do ich w y p o w i e d z i o sobie w k r a d a się moment konkurencji, a nawet wzajemnej niechęci. Jest to niestety uboczny p r o d u k t działalności mecenatu Cepelii. D w i e są sprawy w o k ó ł k t ó r y c h itoczą się spory. Pierwsza — to pretendowanie do s t a r s z e ń s t w a k o n ­ t a k t ó w z Cepelią. I tak K r a j e w s k i twierdzi, że on pierwszy b y ł „ o d k r y t y " przez Mariana P r z e d p e ł s k i e g o a w konsekwencji przez przedstawicieli Cepelii. U t r z y ­ muje r ó w n i e ż , że Wierzchowski jest jego uczniem, k t ó ­ r e m u w p o c z ą t k a c h pracy artystycznej udzielał porad, w s k a z ó w e k i t d „ że to on w ł a ś n i e u k s z t a ł t o w a ł W i e r z ­ chowskiego na d o j r z a ł e g o r z e ź b i a r z a . 7 D u ż y ń s k i natomiast ż y w o zaprzecza t y m stwierdze­ niom, głosząc ż e obaj oni b y l i pierwszymi r z e ź b i a r z a m i d z i a ł a j ą c y m i na terenie w s i . Z kolei Wierzchowski wprawdzie przyznaje, że często o m a w i a ł z K r a j e w s k i m swoje prace, nie u w a ż a się jednak za jego ucznia. O ile sprawa . p i e r w s z e ń s t w a wydaje s i ę w y g l ą d a ć tak jak ją przedstawia D u ż y ń s k i (a p o t w i e r d z a j ą to liczne dane), to n i e w ą t p l i w i e K r a j e w s k i w y w a r ł pewien w p ł y w na t w ó r c z o ś ć Wierzchowskiego, chociaż trudno stwier­ dzić w j a k i m stopniu. interesowanych wielkość zby-tu i korzyści z lego osią­ gane. R ó w n i e ż i na tle z a r o b k ó w r o d z ą się wzajemne żale i pretensje. Negatywy te jednak skierowane są do w e w n ą t r z , na zewnątrz, bowiem wszyscy zawidzcy t w ó r c y w y s t ę p u j ą zgodnie, a wyrazem tego jest m i ę d z y i n n y m i chęć uwiecznienia swojej dotychczasowej i przyszłej d z i a ł a l ­ ności. P o z w o l ę sobie p r z y t o c z y ć t u p r z y k ł a d y dobitnie ś w i a d c z ą c e o ambicjach r z e ź b i a r z y zespołu sierpeekiego. D r u g i punkt sporny to kwestia w a r t o ś c i artystycznej prac, a w y k ł a d n i k i e m tej w a r t o ś c i jest w oczach za- 8 9 �W a c ł a w S k i r z y ń s k i jest samotnikiem, o b o j ę t n i e od­ nosi się do wszelkich poczynań grupy z Zawidza, nie szuka z n i ą łączności. Oprócz Cepelii o d b i o r c ą jego prac jest miejscowy proboszcz, na k t ó r e g o z a m ó w i e n i e S k i ­ r z y ń s k i w y k o n a ł wiele figur, k r u c y f i k s ó w i p r z e d m i o t ó w u ż y t k u sakralnego. Wydaje się, że to osamotnienie Ska­ r ż y ń s k i e g o w y n i k a nie tyle z jego oddalenia t e r y t o r i a l ­ nego od Zawidza, lecz przede wszystkim z predyspo¬ zycji psychicznej — unika towarzystwa, jesit n i e ś m i a ł y . I n n ą natomiast .pozycję ma Franciszek Huras. Ogrod­ nik z zawodu, mieszka w Sierpcu. Ma on poczucie swo­ jej w a r t o ś c i , k t ó r e wszelako przejawia s i ę w odmienny sposób n i ż u rzeźbiarzy z Zawidza i u Ruszkowskiego. Oburza się, gdy go n a z w a ć t w ó r c ą l u d o w y m , sam sie­ bie u w a ż a za amatora. W jego m n i e m a n i u jest to w y ż ­ szy s t o p i e ń wtajemniczenia artystycznego. Prace jego to p r z e w a ż n i e p ł a s k o r z e ź b y z a r ó w n o o tematyce ś w i e c ­ kiej, jak i sakralnej, przy czym do zajmowania się t ą o s t a t n i ą .skłania ,go żona. II. 10. drewno Franciszek Huras, surowe, wys. cal Sierpc. Trójca 95 cm, 1954 r. Sw. (fragm.), Wydz. K u l t . Pow. Rady N a r ó d , nosił się z zamiarem stworzenia w Sierpcu muzeum regionalnego, k t ó r e g o najistotniejszą część s t a n o w i ł b y dział rzeźby. T w ó r c y zainteresowani gorąco w powstaniu takiej p l a c ó w k i od razu ofiarowali swe prace, t w o r z ą c w ten sposób z a l ą ­ żek przyszłych zbiorów. Z kolei Wierzchowski rzucił m y ś l , aby nie czekając na otwarcie muzeum k u l t u r y regionalnej — j u ż obecnie z o r g a n i z o w a ć w samej wsi ekspozycję rzeźb miejscowych t w ó r c ó w . Wszyscy oni poparli ten projekt i przed k i l k u m i e s i ą c a m i istotnie ta­ ka stała galeria miejscowej twórczości rzeźbiarskiej została otwarta w Zawidzu. Wszystkie te p r o j e k t y i p o m y s ł y , a nawet i w e ­ w n ę t r z n e spory, świadczą zgodnie o poczuciu w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej w ś r ó d r z e ź b i a r z y grupy sienpeckiej. P r z y k ł a d e m jest też chęć uzyskania c z ł o n k o s t w a Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i uczucie k o n ­ kurencyjnej zawiści w stosunku do a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w w y k o r z y s t u j ą c y c h w swojej twórczości m o t y w y ludowe. W i d z i m y więc, że r z e ź b i a r z e l u d o w i s pow. sierpeckiego cenią swoją p r a c ę a r t y s t y c z n ą i d o s t r z e g a j ą j e j społeczne znaczenie. T ę p o s t a w ę życiową w y r o b i ł a w ś r ó d nich Cepelia, z a p e w n i a j ą c stały i d u ż y o d b i ó r prac, m a j ą c y pokrycie finansowe, wysoka k o n i u n k t u r a na ich rzeźby oraz liczne a r t y k u ł y i wzmianki, coraz częściej u k a z u j ą c e się w prasie codziennej i w perio­ dykach. Osobno n a l e ż a ł o b y t u w s p o m n i e ć o W a c ł a w i e S k i rzyńskim, Franciszku Hurasie i Helenie SzczypawceG o ł ę b i o w s k i e j . Stoją oni 'na uboczu omawianej grupy, nie k o n t a k t u j ą się towarzysko z .pozostałymi r z e ź b i a r z a ­ m i , i c h twórczość nosi o d r ę b n y nieco charakter. 152 W pracach sakralnych wzoruje się na obrazach o t r e ­ ści religijnej. Prace ś w i e c k i e są t w o r e m jego w ł a s n e j w y o b r a ź n i , ale z a r ó w n o jedne, j a k i drugie, cechuje na­ turalizm w nie najlepszym r o z u m i e n i u tego s ł o w a . Nisko ocenia dzieła okolicznych r z e ź b i a r z y ludowych, gdyż „są n i e d o k ł a d n i e w y k o ń c z o n e " =. Sam przyznaje, że d ą ż y do uchwycenia najdrobniejszych szczegółów, do jak najdalej idącej w i e r n o ś c i proporcji i detali. W a r t o ś ć swoich prac ocenia bardzo wysoko. Twierdzi, ż e nie sprzedaje ich Cepelii z uwagi na zbyt niskie ceny ofe­ rowane przez t ę i n s t y t u c j ę i dodaje, że niezależnie od ceny nigdy by się z n i m i nie rozstał, g d y ż rzeźbi jedynie dla zaspokojenia swojej potrzeby w e w n ę t r z n e j . Wreszcie Helena Szczyipawka-Gołębiowska. Rzeźby jej m a j ą charakter szczerego p r y m i t y w u , zbliżonego do t y p u ni kiforawskiego. Cechuje ją bardzo naiwne w i ­ dzenie ś w i a t a , przy t y m wiele jej rzeźb to po trosze za­ b a w k i — ptaki, z w i e r z ę t a , jeźdźcy. Działacze k u l t u r a l n i z Sierpca — organizatorzy muzeum regionalnego, t r o c h ę nieufnie i o s t r o ż n i e odnoszą się do jej twórczości (w p r z e c i w i e ń s t w i e do dziel p o z o s t a ł y c h r z e ź b i a r z y ) , nie w i e d z ą c jak w y r a z i ć swoje zdanie o t y m zjawisku a r t y ­ stycznym. R ó w n i e ż Cepelia nie z a w a r ł a z nią k o n t r a k t u , co się jednak t ł u m a c z y t y m , że r z e ź b y Szczypawki nie są atrakcyjne dla masowego klienta, D z i w n y jednak wydaje się brak prac G o ł ę b i o w s k i e j w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, k t ó r e posiada poza t y m dzieła wszystkich innych t w ó r ­ ców p o w i a t u sierpeckiego. T w ó r c z o ś ć jej b y ł a reprezen­ towana na wystawach sztuki ludowej p o w i a t u sierpec­ kiego w Sierpcu w latach 1959 i 1960, w organizowanej przez P A X wystawie ludowej r z e ź b y sakralnej M a ­ zowsza (Warszawa 1962) oraz w wystawie sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o w P u ł t u s k u w 1964 r. W pracach G o ł ę b i o w s k i e j wyczuwa się n i e o d p a r t ą , r z e c z y w i s t ą p o t r z e b ę tworzenia — tworzenia tak jak widzi i czuje. R z e ź b y tej kobiety o d z w i e r c i e d l a j ą ciężkie zmagania z p r y m i t y w n y m i n a r z ę d z i a m i i opornym t w o ­ rzywem. W rezultacie p o w s t a j ą dzieła o t r o c h ę dzie­ cinnej w i z j i ś w i a t a , w y r a ż a j ą c e r a d o ś ć z uporania się z tematom. N i e w ą t p l i w i e postać S z c z y p a w k i - G o ł ę b i a w s k i e j i jej prace z a s ł u g u j ą na znacznie szerszo o m ó w i e n i e . WPŁYWY I DZIAŁALNOŚĆ CEPELII Jak już poprzednio w s p o m n i a ł e m , Cepelia d o t a r ł a do t w ó r c ó w sienpeokich w 1958 r., a p o c z ą t k i e m i c h roz­ głosu był konkurs na szopki — jesienią 1958 r. Od tego �p gestie te są delikatne i o s t r o ż n e , jednak powiedziano otwarcie, żc np. Wierzchowski jest „ w y c h o w a n k i e m " K o m i s j i Artystycznej Cepelia. Sami r z e ź b i a r z e p r z y z n a j ą niekiedy, że porady ich p a t r o n ó w idą czasem dosyć da­ leko. Dotyczą one polichromii i f o r m y dzieł, a r ó w n i e ż i ich treści. Cepelia sugeruje ostatnio podjęcie w szer­ szym zakresie t e m a t y k i świeckiej i o d e j ś c i e od sakral­ nej, gdyż ta ostatnia, j a k t ł u m a c z o n o r z e ź b i a r z o m , jest przejawem klerykalizmu. P r ó b y te przyjmowane są opornie i jak d o t ą d nie d a ł y p o ż ą d a n e g o rezultatu, g d y ż r z e ź b i a r z e (tak t w i e r d z ą ) ,,,nie c z u j ą " obcego i m tematu ( w y j ą t e k s t a n o w i ą r z e ź b y . p r z e d s t a w i a j ą c e sceny z życia codziennego). R z e ź b y te są n a t u r a l i s t y c z n ą kopią wzo­ r ó w i ilustracji, nie wyczuwa się w nich i n d y w i d u a l i z ­ m u twórczego. Natomiast wszyscy artyści w swoich wypowiedziach zgodnie p o d k r e ś l a l i , że ulubionymi ich tematami są: Chrystus Frasobliwy i M a t k a Boska S k ę p s k a . P o t r a f i ą oni te wzory .przetworzyć we w ł a s n e j w i z j i t w ó r c z e j w postacie prawdziwe i t c h n ą c e życiem. W w y n i k u po­ rad i w s k a z ó w e k wytiwarza się d w u t o r o w o ś ć pracy rzeź­ biarzy. K ę p c z y ń s k i np. o t r z y m a ł polecenie, by „rzeźby robić jak n a j p r o ś c i e j i nie m a l o w a ć " , te zaś, k t ó r e wykonuje dla siebie, t r ą c ą naturalizmem i są oczywiście polichromowane. Całkowicie p o d p o r z ą d k o w u j e się zale­ ceniom swych o p i e k u n ó w H e n r y k Wierzchowski (obec­ nie jednak w Zawidzu najciekawszy rzeźbiarz). Naj­ bardziej samodzielny jest Ruszkowski rzeźbiący w e ­ d ł u g w ł a s n y c h p o g l ą d ó w artystycznych i u p o d o b a ń . 5 I I . 11. Jan Krajewski, Zawidz Kościelny. Chrystus Fra­ sobliwy (fragm.), drewno polichr., wys. cal. 100 cm, 1964 r. czasu datuje się s t a ł y kontakt r z e ź b i a r z y z Sierpca, Zawidza i okolic z ich patronem, a późniejsze konkursy i wystawy u g r u n t o w a ł y s ł a w ę a r t y s t ó w . Początkowo t w ó r c y sierpeecy dostarczali swoje r z e ź b y do Regional­ nego Biura S p r z e d a ż y (RBS) w Warszawie. W 1961 r. p o w o ł a n o do życia Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i T w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, k t ó r e u k o n s t y t u o w a ł o się w 1963 r „ a wszyscy rzeźbiarze z Zawidza oraz Ruszkowski, S k i r z y ń s k i i K ę p c z y ń s k i są jego c z ł o n k a m i . Trzeba powiedzieć, że opieka i zainteresowanie Ce­ pelii r z e ź b i a r z a m i grupy sierpeckiej powoduje w y t w o ­ rzenie się z a w o d u rzeźbiarza. Sprawdza się tu twierdzenie, że podejście do t w ó r ­ czości artystycznej uzależnione jest od w ł a ś c i w e g o za­ w o d u rzeźbiarzy. K ę p c z y ń s k i i S k i r z y ń s k i , k t ó r z y posia­ dają d u ż e gospodarstwa, a w ł a ś c i w y m ich zajęciem jest rolnictwo — t w o r z ą m a ł o . Pierwszy z nich od d w ó c h już lat w y k a ń c z a k i l k a r z e ź b i mimo z a m ó w i e ń p r z y ­ chodzących z Cepelii nie w y k o n a ł nic nowego. Podobny Cepelia systematycznie i w d u ż y c h ilościach skupuje ich rzeźby. R e k o r d o w y m pod t y m w z g l ę d e m b y ł dla Henryka Wierzchowskiego rok 1964, kiedy jego za­ robki, uzyskane ze s p r z e d a ż y rzeźb, w y n i o s ł y ok. 56 tys. zł. (Wierzchowski ma uprawnienia artystyczne, stąd przekroczenie l i m i t u w y n o s z ą c e g o dla chałupników 20 tys. zł. rocznie). Zarobki obu K r a j e w s k i c h w y n i o s ł y w t y m samym 1964 r. po ok. 30 tys. zł. Najmniejsze za­ m ó w i e n i a m i a ł w ub. rotou D u ż y ń s k i , bo t y l k o na 12 ,tys. zł. F a k t istnienia tak d u ż y c h z a m ó w i e ń działa mobilizująco na r z e ź b i a r z y , p r z y c z y n i a j ą c się do utrzy­ mania twórczości r z e ź b i a r s k i e j na ilościowo bardzo w y ­ sokim poziomie. Jest to też czynnik p o b u d z a j ą c y roz­ wój sztuki ludowej stąd rodzenie się nowych ta­ l e n t ó w . Minusem tego przedsięwzięcia jest p r z e k s z t a ł c e ­ nie się produkcji (bo tak to chyba n a l e ż y zbyt m a s o w ą , co nie pozostaje bez w p ł y w u my i tematyki rzeźb pracy. Nie bez w p ł y w u są — co i jak rzeźbić. Cepelii, jak i w ś r ó d przy jednoczesnej „automatyzacji" t a k ż e wskazania i w y m o g i Cepelii Wprawdzie twierdzi się (tak w indagowanych rzeźbiarzy), ż e su­ I I . 12. J. Krajewski. stus Frasobliwy, polichr om., wys. Chry­ drewno 62 cm. 153 �stosunek do r z e ź b i a r s t w a ma S t a r z y ń s k i — daje się u niego z a o b s e r w o w a ć k a r t y k a t u r a l n e już skrzywienie'. S k i r z y ń s k i rzeźbi t y l k o na z a m ó w i e n i e Cepelii (pomijam rzadkie z r e s z t ą usługi na rzecz kościoła). Obecnie merk a n t y l i z m p r z y t ę p i ł u niego p o t r z e b ę t w ó r c z ą . Inaczej nieco przedstawia się sytuacja w Zawidzu i z Ruszkowskim. Lud>zie ci nie p o s i a d a j ą ziemi lub nie z a j m u j ą się nią z r ó ż n y c h przyczyn, ich zajęciem jest stolarstwo, ś l u s a r s t w o itp., a praca r z e ź b i a r s k a stanowi d r u g i ich z a w ó d . Szczególnie K r a j e w s k i i Ruszkowski, k t ó r z y wycofali się obecnie z pracy zawodowej, po­ ś w i ę c a j ą się l i t y l k o rzeźbie, podobnie jak nigdzie nie p r a c u j ą c y Wierzchowski. W tej grupie w z g l ę d y h a n ­ dlowe Wzięły g ó r ę tprzynajminiej w słowach, nie zawsze w czynach) nad w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą wypowiedzi ar­ tystycznej. Np, D.użyński zazdroszcząc Wierzchowskiemu i K r a j e w s k i e m u powodzenia m ó w i ł : jak nie k u p u j ą ode mnie to ia nie bede nic r o b i ł " (mb t w o r z y on mi¬ mo wszystka i dla siebie). Najbardziej i n t y m n y " stosunek 7 do OTacV rzeźbiarskiei on u siebiP wiPlP nJc eecrmip 7 Tarta ktnrvmi KraiPiwsikie^o chU „V Ma rn^tać 1 k t ó r e polubił S ł o w a jego są chyba szczere. S t w i e r d z i ć należy, że Cepelia istotnie w y w i e r a d u ż y w p ł y w na twórczość r z e ź b i a r z y , p r z y s t o s o w u j ą c ją do p r o f i l u swoich potrzeb. Sobie też przypisuje z a s ł u g ę sprowadzenia r z e ź b i a r z y z m a n o w c ó w kiczu, złego gu­ stu i amatorszczyzny na d r a g ę „ p r a w d z i w e j " sztuki l u ­ dowej i nadania im w ł a ś c i w e g o k i e r u n k u artystycznego. Jednak n i e k t ó r e p o s u n i ę c i a prowaldzą do wypaczenia pracy r z e ź b i a r s k i e j i r b d z ą ciasny utykitaryzm. Wszyscy natomiast t w ó r c y zgodnie p o d k r e ś l a j ą swo­ je zadowolenie z dotychczasowej w s p ó ł p r a c y z tą pla­ c ó w k ą , co jest faktem z r o z u m i a ł y m . 13 Ti. 13, Wacław Skirzyński, Szczypawka-Golębiowska, W I 154 Rzeszotary Chwały. Król Mościska. Postacie, drewno Kazimierz Wielki, drewno polichr.,wys. polichr., wys. 13,5—37,5 cm, 1964 r. 61 cm. 11 14. Helena �• P r z y z n a ć trzeba, że Cepelia p o ł o ż y ł a rzeczywiście du­ że zasługi na polu rozbudzenia zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą , p r z y c z y n i a j ą c się do jej wskrzeszenia i roz­ woju. Mecenat Cepelii p o b u d z i ł u k r y t ą przedtem i o d ­ ś w i ę t n ą raczej t w ó r c z o ś ć tutejszych r z e ź b i a r z y (nb. na pewno bliższą t r a d y c y j n e m u p o j ę c i u sztuki ludowej niż obecna) oraz p r z y c i ą g n ą ł w o r b i t ę swego o d d z i a ł y w a n i a nie ujawnione dotychczas talenty. Dzięki temu p o w s t a ł taki ewenement j a k i m jest obecnie w i e ś Za-widz, gdzie tworzy w s p ó ł c z e ś n i e aż p i ę c i u r z e ź b i a r z y . RZEŹBIARZE A ŚRODOWISKO T w ó r c y sierpeccy cieszą się d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w swoim otoczeniu. P o p u l a r n o ś ć ta w y n i k a z r o z g ł o s u na ł a m a c h prasy i • co niebagatelne — z wysokich za­ r o b k ó w , uzyskiwanych d z i ę k i r z e ź b i a r s t w u . O ile przed dotarciem Cepelii do tego regionu w i e ś s p o g l ą d a ł a na ich z a m i ł o w a n i a artystyczne z p e w n y m p o b ł a ż a n i e m , 0 tyle — w ostatnich latach — z szacunkiem i zarazem zdziwieniem z możliwości uzyskiwania d o c h o d ó w z te­ go rodzaju pracy. Ta zmiana stanowiska s p o w o d o w a ł a — o czym p i s a ł e m j u ż w y ż e j , że w p o c z ą t k a c h d z i a ł a l ­ ności Cepelii wiele osób p r ó b o w a ł o p a r a ć się r z e ź b ą — b y ł a to spontaniczna p r ó b a zdobycia drugiego zawodu, a zarazem p r z y k ł a d zmiany podejścia i stosunku do twórczości artystycznej. Chociaż ś r o d o w i s k o interesuje się p r a c ą r z e ź b i a r z y 1 jej s t r o n ą m a t e r i a l n ą , n i k t jednak nie kupuje ich rzeźb. P o m i j a j ą c t u w y g ó r o w a n e ceny, istotny jest fakt, że t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y rozmija się z upodobaniami ś r o d o w i s k a . Z r e s z t ą ten r o z d ź w i ę k widoczny jest też w twórczości większości r z e ź b i a r z y : inaczej r z e ź b i ą dla II. 15. H. Szezypawka-Golębiowska, Kępczyński, Józefowo. Pastuszek, Cepelii, inaczej dla siebie (najbardziej w i e r n y w ł a s n y m upodobaniom jest w swej twórczości H e n r y k W i e r z ­ chowski). Dla o p i n i i publicznej wsi k r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznej czy m o ż e s p r a w n o ś c i technicznej stanowi w y s o k o ś ć z y s k ó w czerpanych z pracy r z e ź b i a r s k i e j . Te p o g l ą d y w y w i e r a j ą pewien w p ł y w na t w ó r c ó w s t a r a j ą ­ cych się zatem jak najbardziej o z w i ę k s z e n i e swojej produkcji. Z drugiej strony r z e ź b i a r z e krytycznie o c e n i a j ą smaik artystyczny Otoczenia (niezależnie od u p o d o b a ń w ł a s ­ nych). Jest to w i ę c jeszcze jeden p r z y k ł a d , że sztuka ludowa o d r y w a się od dotychczasowego swojego ś r o d o ­ wiska, a pozbawiona naturalnego i tradycyjnego zaple­ cza zwraca się k u odbiorcy miejskiemu. Sytuacja w po­ wiecie sierpeckim doskonale ilustruje owo zjawisko — cała bowiem tamtejsza t w ó r c z o ś ć przeznaczona jest na rynek miejski. Obecny jej charakter nie odpowiada oto­ czeniu wiejskiemu, z a ś o d b i o r c ą r z e ź b jest za p o ś r e d ­ nictwem Cepelii H i e n t . z miasta. Osobnym zagadnieniem jest stosunek lokalnych wJadz do rzeźbiarzy. Generalnie — i m w y ż s z y szczebel w ł a ­ dzy, t y m przychylniejsze ustosunkowanie się do nich i zaspokajanie ich potrzeb. Gromadzkie Rady Narodo­ we w Gójskiu i Zawidzu p o z o s t a j ą raczej o b o j ę t n e w o ­ bec t w ó r c ó w . Inaczej rzecz się przedstawia w Sierpcu. Wydz. K u l t . tamtejszej Pow. Rady N a r ó d , interesuje się r z e ź b i a r z a m i , ich p r a c ą , pomaga w uzyskiwaniu p r z y ­ działów drzewa, ukoronowaniem zaś tej akcji jest spra­ wa założenia w Sierpcu muzeum regionalnego (o czym Mościska. Jeździec drewno polichr., wys. 16 15 155 �o d d ź w i ę k z drugiej strony — rzeźbiarze i n t e r e s u j ą się bowiem o r g a n i z a c j ą muzeum i i n n y m i poczynaniami wtadz w stosunku do nich. PERSPEKTYWY DALSZEGO ROZWOJU OŚRODKA O dodatnich stronach działalności Cepelii wspomi­ n a ł e m przy dotychczasowym o m a w i a n i u jej k o n t a k t ó w z Zawidzem. C h c i a ł b y m jeszcze dodać, że zapotrzebowa­ nie na r z e ź b y spowodował© p o p r a w ę sytuacji bytowej t w ó r c ó w , p o d w y ż s z e n i e ich pozycji w hierarchii społecz­ nej, pozytywnie trzeba też ocenić fakt, że r z e ź b i a r z e po­ czuli p o t r z e b ę i użyteczność swojej pracy artystycznej. Jednak nie ma róży bez kolców. Wiele bowiem po­ c z y n a ń Cepelii ma swoje cienie. Ł a t w o ś ć zbytu z a c h ę ­ ciła do ilościowego zwiększenia produkcji, co nie pozo­ staje niestety bez w p ł y w u na j a k o ś ć — d ł u g i e serie tych samych t e m a t ó w i form p r z e r a d z a j ą rzeżiby w ba­ nalne i szablonowe. D o d a ć też należy, że wierne stoso­ wanie się do sugestii i porad Cepelii grozi zduszeniem indywidualności twórczej. Trzeba wreszcie z a n o t o w a ć wytworzenie się wśród t w ó r c ó w praktycystycznej posta­ wy, w y b i t n i e z a w ę ż o n e j do handlowego p u n k t u widze­ nia: robić rzeźby Kdy iest z a m ó w i e n i e w przeciwnvm razie nie. K r y j e się w t y m n i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z e ­ obrażenia ę j potrzeby wypowiedzi artystycz­ nej w p o t r z e b ę t y l k o p i e n i ą d z a . W ą t p l i w e , 'czy r z e ź b i a r z e z Zawidza, Sierpca i G ó j ska b ę d ą mogli przez n a s t ę p n y c h k i l k a l a t u t r z y m y w a ć na t e r a ź n i e j s z y m , Ilościowo wysokim poziomie swoją twórczość. J u ż obecnie Cepelia wydaje się b y ć nasy­ cona ich pracami i stopniowo zmniejsza z a m ó w i e n i a , p r z y s t o s o w u j ą c je do aktualnych potrzeb. T w ó r c y zaś, chcąc u t r z y m a ć k o n i u n k t u r ę , nadal m i m o wszystko r o ­ bią nowe prace nie z n a j d u j ą c w s z a k ż e klienta (vide: „Insurekcja Kościuszkowska"). Wprawdzie muzea mogą n a b y w a ć ich d z i e ł a , nic jest to jednak akcja stała, jak w przypadku Cepelii, lecz sporadyczne u z u p e ł n i a n i e z b i o r ó w ; r ó w n i e ż inne p l a c ó w k i k u l t u r a l n e nie m o g ą z a p e w n i ć t w ó r c o m od­ bioru ich prac. Wśród r z e ź b i a r z y przyzwyczajonych do dużego zbytu, a już t r a k t u j ą c y c h swoje w y t w o r y iprzcde wszystkim od strony ekonomicznej, powstaje nadpro­ w e w n t r z n IM i i li A b y nie dopuścić do sytuacji bez wyjścia, dobrze b y ł o b y znaleźć r o z w i ą z a n i e , k t ó r e z a d o w o l i ł o b y wszyst­ kie zainteresowane strony. PRZYPISY e U. 17. Mirosław Wierzchowski, drewno, wys. 44 cm, 1964 r. Fot.: Stefan 12, 13, 17. dukcja. T y p o w y objaw zbliżającego się kryzysu. T o zja­ wisko m o ż n a z a o b s e r w o w a ć już obecnie. Z a m ó w i e n i a rosły systematycznie do 1964 r. Obecnie n a s t ą p i ł w y ­ r a ź n y ich spadek w p o r ó w n a n i u z analogicznym o k r e ­ sem ubiegłego r o k u i nic na razie nie wskazuje na to, by poszły w górę. Powoduje to rozgoryczenie w ś r ó d t w ó r c ó w , z d a j ą ­ cych sobie zresztą s p r a w ę z pogorszenia sytuacji. S t ą d projekty zmiany k i e r u n k u zbytu, b e z p o ś r e d n i e j sprze­ daży w ł a s n y c h dzieł, przy zastosowaniu nowych .posu­ nięć handlowych w rodzaju: mniejsza cena jednostko­ wa — w i ę k s z y o b r ó t , a w konsekwencji masowe przy­ ciągnięcie .potencjalnego odbiorcy. W z w i ą z k u z t y m marzy i m się stworzenie z Zawidza o ś r o d k a turystycz­ nego, a chęć stworzenia miejscowego muzeum w y n i k a j ą z tych w ł a ś n i e myśli. (Obecnie do t w ó r c ó w z Zawidza organizowane są wycieczki ze szkół okolicznych.) Czynni zaś jeszcze zawodowo t w ó r c y z a s t a n a w i a j ą się nad po­ rzuceniem p r a c o c h ł o n n e g o przecież zajęcia, j a k i m jest r z e ź b i a r s t w o , i p o ś w i ę c e n i e m się w ł a ś c i w e m u ' zawodowi. Dcptuszewski Zawidz Kościelny. — i ! , 30, 11, 14—16; Kobieta Jan 1 KatnZop wystawy sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego. Prezydium Warszawskiej Wojewódzkie) Rady Na­ rodowej Wydział Kultury 22.IX — 13.K.1957 Płock — Powiatowy Dom Kultury Katalog wystawy Sztuka Lu­ dowa na Mazowszu Wydział Kultury Prezydium Woje­ wódzkie! Rady Narodowa w Warszawie i Muzeum Kultury i Snuli LudowZ w Warl^wt Łódź -Piotikóvc Trybunalski - Łowicz 1958 M a r i a n P r z e d p e ł s k i , Współcześni r z e ź b i a r z a ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. L u d . " , X V I , 1962, nr 2, s. 101. » Por. torzyp. 1, * Tamże. R ę k o p i s w y w i a d u Andrzeja W o ź n i a k a z Francisz­ kiem Hurasem, g r u d z i e ń 1962, w czasie zbierania ma­ t e r i a ł ó w do organizowanej przez Koło Naukowe S t u ­ d e n t ó w Etnografii w y s t a w y sztuki ludowej. Rękoiois w y w i a d u autora z C z e s ł a w e m K ę p c z y ń ­ skim, marzec 1965. R ę k o p i s w y w i a d u autora ze S t a n i s ł a w e m D u ż y ń skim, marzec 1965. 5 5 6 7 kapiąca Swiderski motyką — U. 1—9, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a41cb02e74846de051583a9287f5b407.pdf 1166d12f3444a06580d0cc57a5fa8fa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:113 Title A name given to the resource Różne / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.630-798 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15) Biuletyn Biblioteki Centralnej. Rok I, nr I. Warszawa 1949, 4°. 16) Biuletyn Biura Turystyki Minist. Komunikacji. Nr II, Warszawa RÓŻNE WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ Wydawnictwa P. T. L. W ROKU 1949 ciągle: I) Acta Americana, vol. II, nr 4. 2) Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C. tom I, nr I, 1948, nr 2, 1949. 3) Annales U. M. C. S. Sectio B, vol. III, 1949; sectio C, vol. IV, nr I, 2, 4-10, 15, 16, 1949, vol. II, nr 8, 1947, supl. I, 1947; sectio F, vol. II, nr 5-6, 1948, wyd. U. M. C. S. Lublin, 4°. 4) Yivo Annual of Jewish Social Science, vol. II-III, wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York 1947/8, 8°. S) American Anthropologist, vol. L, m 4, cz. I, 2, 1948; vol. LI, nr 1-4, 1949. Wyd. American Anthropologist Association. Menasha, Wisconsin, 8°. 6) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnographie, vol. XLI-XLIV, zesz.4-6, Wyd. Anthropos-Institut. Freiburg 1949 (Szwajc.), 4°. 7) Apulum. Buletinul Muzeului Regional Alba-Julia, red. JonBercin. Tom 1(1939-42),1942; tom II (1943--45),1946. Alba-Julia, 8°. 8) Archeologia. Rocznik Pol. Tow. Archeologicznego poświęcony historii sztuki i kultury materialnej. Red. Majewski K. Tom II, m 7. Wyd. Tow. Archeologiczne, Wrocław 1948, 4°. 9) Schweizerisches Archiv fur Vol~skunde, tom XXX XV, zesz. I, 1948; XLVI, zesz. I, 1949. Wyd. Schweizerische Gesellschaft iiiI' Volksliunde Basel, 8°. 10) Archives Suisses des Tradi tions Populaires, tom XL VI. Wyd. Societe Suisse des Traditions Populaires. Bazylea 1949, 8°. II) Biblioteka Myśli Społecznej. Nr I. Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Łódź 1947, 8°. 12) Biblioteka Służby Społecznej. Nr 1,1946; m 2,1947; nr 3,1948. Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Wrocław-Łódź, 8°. 13) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XV, m 10-12, XVI, 1-10, m. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Pols. Warszawa 1948, 4°. 14) Biuletino di Paletnologia Italiana. R. VIII, cz. I, 1944/5, cz. III, 1946, Rzym. i 1949, 4°· 17) Biuletyn Historii Sztuki i Kultury. Kwartalnik, wyd. przez Państw. Inst. Hist. Sztuki Politechn. Warsz. i Inwentaryzacji Zabytków, oraz Zakł. Archit. Pol. i Hist. Sztuki Politech. Warsz. Rok X, m 3-4. Warszawa 1948, 4°· I8)Biuletyn Informacyjny P. A. O. Ro~ II (XV), m 7 (81). Wyd. Polska Agencja Oświatowa. Warszawa 1949, 4°. Maszynopis. 19) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok I, m I, 3-8; II, m 24, 1948; III, nr 1-10, 1949. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa, 4°. 20) Biuletyn Państwowego Instytutu Sztuki. Tom I, m 4-9, 1948; II, nr I, 1949. Wyd. Państw. Instytut Książki. Łódź, 8°. 21) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, nr 6, 1946; nr 3, 6, 1948; nr 7, 8, 9, 1949. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, 4°· 22) Yivo Bleter. Journal of the Yiddish Scientific Institute, vol. XXXI-XXXII. Wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York, 1948, 8°. 23) Bohemica Viennensia. R. II, cislo I. Praga-Wien 1948. 24) Bulletin de I'Institut Frans;ais d'Afrique Noire, tom V, 1943, VI, 1944, Paryż, 4°· 25) Bulletin i Institutitte Shkencavet. Tom III, nr I. Tirana 1949,8°. 26) Bulletin i Institutitte studimewe. Tom I, nr I; II, nr 1-3. Tirana 1947. 27) Bulletin du Musee d'Ethnographie du Trocadero, nr 1-8. Trocadero 1931-1935. 28) Bulletin for Libraries. Bulletin de I'U nesco l'intention des Bibliotheques, vol. II, nr 12, 1948; III, m 1-2, 1949. Wyd. United Nations Educational Scientific and Educational Organization. Paryż, 8°. 29) Bulletin de la Societe Royale BeIge. Tom L VII. Wyd. Societe Royale Beige. Bruksela 1946, 8°. a 30) Societa Scientiarum Fennica. Commentationes Humanorum Litterarum. Vol. XIV, zesz. 4. Helsinki 1947, 8°. 31) Czasopismo Prawno-Historyczne. Red. Lisowski Z. i Wojciechowski Z. 32) Casopis Narodniho Musea. Oddil Duchovedny. R. CXV, 1946; CXVI, C. I, 2, 1947. Wyd. Matice Ceska. Praga, 8°. 33) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. Oddil Duchovedny. R. LVIII cislo 213 i 214. Wyd. Vlasten. Spalku Musejniho. Olomuci 1948, 8°. 34) Droga. Organ Ruchu Metodystycznego. R. III, m I I -12, 1948; IV, m 1-4, 1949. Wyd. Kościół Metodystyczny, Bydgoszcz\Varszawa, 8°. �35) Nowe Drogi. R. III, nr 5. Warszawa 1949, BO. 36) Endea vour. A Quarterly review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind, vol. VI, nr 2 I -24, 1947; vol. .VII, nr 25-28, 1948, London, 40• 37) Ethnografia-Nepelet. Tom LIX, zesz. 1-5. Budapeszt 1949, Ba. 3B) Sowieckaja Etnografia. Tom IV, I94B; V, 1949, Wyd. Akademia Nauk Sojuza S. S. R. MQskwa-Leningrad, BO. 39) Ethnos. R. I94S, zesz. 1-4; 1949, zesz. I, Sztokholm .. 40) Le Folklore Braban~on. Bulletin du service de recherches his torique et volkloriques du Brabant. Tom XX, 1940-48, Bruksela 1948, 80• 41) Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. sv. III. Sarajewo I94B. 42) Głos Wolnych. R. IV, nr 1-2. Wyd. Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa 1949, 40• 43) C. I. A. P. Information. Nr 9-14. Wyd. Commission Internades Arts et Traditions Populaires. Paryż 1949, 40• 44) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bałtyckich. R. VI, zesz. 3-4, I94B; VII, zesz. I, 2, 1949. Wyd. Instytut Bałtycki. Bydgoszcz-Szczecin, 80• 45) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Języka Polskiego. T. XXV, zesz. 3-4, 1945; XXVI, 1946; XXVII, 1947; XXVIII, I94B; XXIX, zesz. 1-3, 1949, Kraków, BO. 46) Journal of American Folklore. Vol. LXI, nr 239-242. Wyd. The American Folklore Society. Menasha, Wisconsin I94B, 40• 47) The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. Vol. L, 1920; LI, 1921; LII, 1922; LIII, 1923; LIV, 1924. 48) Southwestern Journal of Anthropology. Vol. I, nr 1-4, 1945; II, nr 1-4, 1946; III, nr 1-4,1947; IV, nr 1-4, 1948; V, nr 1-4, 1949. tionale 49) Ilustrowany Kalendarz Kuriera Poznańskiego na rok 1930. Poznań, BO. 50) Komunikaty. Nr 8-12. Poznań 1949. 51) Nowe Książki. Przegląd Nowości Wydawniczych. R. I, nr 1-2. Wyd. Komitet Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. Warszawa 1949, 160• 52) Kwartalnik Muzealny. Red. Seweryn Tadeusz. R. I, zesz. 1-4, 1948; II, zesz. 1-2, 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce. Kraków, BO. 53) Liepa Nasa Domovina. kn. 6 (Hrvatska Narodna Umjetnost). Wyd. Hrvatskog Izdavalackog Bibliografskog Zavoda, 40• 54) Linguistica Slovaca. Cz. IV-VI. Wyd. Slovenskej Ucenej Spolecnosti. Bratislava 1946-48, 40• 55) Literatura Radziecka, nr 1-5. Moskwa 1949, BO. 56) Folk-Liv. Tidskrift for nordisk etnologi. Tom IV-XI. Wyd. Svensk Folklivsforkning. Stockholm 1940-1947, 10. 57) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych Młodzieży. R. XXIII, nr 1-10. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. Kraków 1948, BO. 5B) Lud. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Tom XXXVIII. Wyd. P. T. L. Lublin 1948, BO. 59) Man. A mothly record of anthropological science. Vol. XL VIII art. 156-165, 194B; XLIX, art. 1-25, 63-78, 1949; L, art. 46-62, 79-134, 145-159, 1949. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 4°. 60) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Filologicznej, tom XIII, zesz. 3. Nakł. Pozn. Tow. Przy]. Nauk. Poznań 1948, 8°. 61) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Lekarskiej. Tom VI, zesz. 3 Nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1948, So. 62) Primitive Man. Vol. XXI, nr 3, 4, 1948; XXII, nr 1-2, 1949. Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80• 63) Memoirs of the Peabody Museum of Archeology and Ethnology Harvard University. Vol. VIII, 1942; IX, nr ,1-2, 1941; XVI, nr 2, 3, 1940; XVII, nr 1,2, 1941; XVIII, 1941; XIX, nr 1,2, 1941; XX 1943; XXI, 1946; XXII, nr I, 1944; XXIII, nr I, 1944; XXIV, nr 1,2,1945-7; XXVI, nr I, 1947; XXVII, nr 1-4, 1945-7; XXVIII, Clr I, 1947; XXXI, 1947; XXXII, 1947; XXXV, nr I, 2, 1942. Cambridge, 4°. 64.) Le Mois d'Ethnographie Franc;:aise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie Franc;:aise. Nr 9, 1948, nr 1-7, 1949. Paryż, 4°. 65) News of Yivo. Nr 29-30, 1948; nr 31-34, 1949; wyd. Yiddish Scientific Institute Yivo. New York, 40. 66) Notes Africaines. Bulletin d'information et de correspondence de l'Institut Franc;:ais d' Afrique Noire. Nr 37-40, 43, suplement 40. Dakar 1948, 4°. 67) Ochrana prirody. Vestnik statni pece o ochranu pI-irody. R. III, cz. 6, 1948, IV, cz. 1-5, 1949. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 40• 68) O-::hrona Zabytków. R. II, nr I. Warszawa-·Kraków 1949, 8°. 69) Ceska Osveta. R. XLI cislo 9-10. Praga 1948. 70) Z Otchłani Wieków. Dwumiesięcznik poświęcony pradziejom Polski. R. XVII, zesz. 7-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum Prehistoryczne. Poznań, 40• 71) Papers of the Peabody Museum of American Archeology and Ethnology. Harvard University. Vol. XL, nr I. Cambridge 1948, 4°. 72) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni PeCe. R. XXVII cislo 10, 1948; XXVIII cislo 1-9, 1949. Praga, 4°. 73) Pielgrzym Polski. R. XVIII, nr 12, 1948; R. XIX, nr 1-3, 5-1 I, 1949. Wyd. Edmund Chambers. Kraków-Warszawa, 4°. 74) Poradnik Bibliotekarza, nr 1. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów. Warszawa 1949, 16°. �75) Posłannictwo. Organ Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. R. XVII, nr 12, 1948; XVIII, nr 1-12, 1949. Wyd. Pol. Narodowy Kościół Katolicki. Warszawa, 8°. 76) Poznaj Świat. Popularno-naukowy miesięcznik geograficzny. Nr II-I2. Wyd. Pol. Tow. Geograficzne. Kraków 1948, 80. 77) Prace Etnologiczne. Tom II. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin-Kraków 1949, 8°. 78) Prace i Materiały Etnograficzne, tom VII. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin 1948, 8°. 79) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia. 1948 (IV), nr 12; 1949 (V), nr I-3I!. Wyd. Spółdzielnia Wyd. «Czytelnik», Warszawa, 4°. 80) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, 2, 1940 VII, 1941; VIII, 1942; IX, 1943; X, 1944; XI, 1945, London 8 I) Przegląd Antropologiczny. Organ Pol. Tow. Antropologicznego. Red. Adam Wrzosek. Tom XV, 1948; XVI, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Pol. Tow. Archeologiczne. Poznań 1948, 8°. 82) Przegląd Archeologiczny. Czasopismo poświęcone archeologii przedhistorycznej. Tom VIII, zesz. I (R. XXIV). Wyd. Instytut Badania Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne. Poznań 1949, 4°. 83) Przegląd Biblioteczny. R. XVI, zesz. 1-4. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Kraków 1948, 4°. . 84) Przegląd Socjologiczny. Tom X, Łódź 1949, 8°. 85) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. XIV, zesz. 1-4, 1948; R. XV, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa 1949, 8°. 86) Przegląd Zachodni. R. IV, nr 12; V, nr 1-10. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1948, 8°. 87) Anthropological Kecords. Vol. II, 6, 1940; III, 2; (1940), 3; (1943),4 (1946); IV, 2, 3 (1941); V, 1,3 (1940/44); VI, 1-4 (1941-2); VII, 1-2 (1942); VIII, I-S (1942-45); IX, 1-2 (1947); X, 1-2 (1948); XI, I (1948). Wyd. University of California Press. Berkeley and Los Angelos, 4 0. 88) Annual Report ofthe Bureau of American Ethnology. Vol. LXV, 1947/48. Wyd. Smithsonian Institution. Washington 1949, 8°. 89) The Slavonic and East European Review. A survey of the peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology and literature. Vol. XXVI, nr 67. Wyd. University of London School of Slavonic and East European Studies. London 1948, 8°. . 90) Rivista di Anthropologia. Vol. XXXV, Rzym 1944-7, 8°. 91) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom IX, 1947; X, 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°. 92) Roczniki Historyczne. Tom XVII, zesz. 2. Wyd. Poznańskie Przyj. Nauk. Poznań, 4°. 93) Roczniki Nauk Społecznych. Tom I. Wyd. Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1949, 8°. 94) Sbornik Narodniho Muzea w Praze. sv. III, Praga 1948, 80. 95) Sbornik Muzealnej Slovenskej SpoleCnosti. R. XXXVIIIXLII. Turc sv. Martino 1944-48, 8°. 96) Slavia. Casopis Pro Slovenskou Filologii. R. XV, zesz. 1-3. 97) Slavia Occidentalis. Tom XIX. Wyd. Instytut Zachodnio Słowiański U. P. Poznań 1948, 8°. 98) Slovo a Slovesnost. List Prazkeho Linguistickeho KrouZku. R. XI Cislo 2-4. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga, 8°. 99) Słowo Prawdy. R. XVI, nr 12, 1948; XVII, nr 1-8, 10, 1949. Wyd. Pol. Kościół Ewangelickich Chrześcijan Baptystów, Warszawa, 40. Tow. 100) Yiddishe Sprakh (The Yiddish Language). Vol. VIII, nr 3-4, New York 1948, 8°. 101) Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU, tom XLIX, nr 9, 1948; L, nr 1-4, 1949. Wyd. PAU, Kraków, 8°. 102) Sprawozdania PAU. Tom XLIX, nr 5-7, Kraków 1948, 8°. 103) Sprawozdania P. M. A. Red. L. Sawicki. Tom I, zesz. 1-4. Wyd. Państw. Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1948, 8°. 104) Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tom XIII, zesz. 1-2, 1946; XIV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4), 1947; XV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4), 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°. 105) Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1949, 8°. 106) Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Nauk. Tom I, 1946; II, 1947; III, 1948; IV, 1949, Wrocław, 8°. 107) Strażnica Ewangeliczna. R. III, nr 23-24, 1948; IV, nr 1-23, 1949. Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Bytom, 4°. 108) Polska Sztuka Ludowa. R. I, 1947; R. 11,1948; R. III, 1949. Wyd. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej, Warszawa, 4°. lOg) Teatr Ludowy. Tom XXXIV, nr 12, 1948; XXXV, nr 1-4, 1949. Wyd. Tow. Teatrów i Muzyki Ludowej R. P. Warszawa, 8°. I II) U pplands FornminnesfOrenings Tidskrift. Tom XLVII (46), 3, 1943; XLVII, I, 1944, Uppsala, 4°. I 10) U ni versi ty of California Publications in American Archeology and Ethnology. Vol. XXXV, nr 8 (1940), nr 9 (1942),10 (1943); XXXIX nr I (1941),2 (1942),3 (1943),4 (1945); XL, nr I (1942),2 (1943),3 (1944); XLI, 1946; XLII, nr I (1945), 2 (1946), 3 (1947); XLIII, 1946. II2) Vyber, Nejzajimavejsich Reportazi a Clanku ze Svetoveho Tisku. cislo 1-12. Brno 1949, 16°. 10-12, �113) Wiadomości Archeologiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Torr. XVI. Wyd. Państw. Growl Konser. Zabytków Przedhist. Warszawa 1949, 4°. 114) Wiadomości Muzeum Ziemi. Tom IV za rok 1948. Wyd. Muzeum Ziemi. Warszawa 1949, 8°. I 15) Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego. Vol. XXI, zesz. 23-24, [948; XXII, zesz. 1-21, 1949. Wyd. G. U. S. Warszawa, 4°. 116) Wiedza i Życie. R. XVIII, zesz. 1-12, 1949; XVI, zesz. 3, 1941; XV, 1946. 117) Wiestnik Akademii Nauk S. S. R. Nr 1-12. Moskwa-Leningrad 1948. 118) Wieś. Tygodnik Społeczno-Literacki. R. VI, nr 1-51. Wyd. Związek Samopomocy CWopskiej. Łódź 1949, 4°. 1I9) Zapiski Numizmatyczne. Kwartalnik Popularno-Naukowy. R. I, nr I. Sekcja Numizmatyczna Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°. 120) O,terreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I, zesz. 1-4; II, zesz. 1-4; III, zesz. 1-3. Wyd. Verein fUr Volkskunde. Wien 1948,8°. 121) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom 45, zesz. 1-6, 1940; XLVI, zesz. 1-6, 1941; XLVII, zesz. 3-6, 1942; XLVIII, zesz. 1-6, 1943; XLIX, zesz. zesz. 3-6, 1944. Wyd. Wienergesellschaft fUr Volkskunde, Wien, 8°. 122) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Tom XXVI, nr 6-10, 1947; XXVII, nr 10-20, 1948; XXVIII, nr I, 3-10, 1949; XL, nr 2-3, 7-8, 1949. Wyd. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Warszawa, 4°. 123) Życie Nauki. Miesięcznik naukoznawczy. Tom VI, nr 33-36, 1948; VII, nr 37-42, [949. Wyd. Konserwatorium Naukoznawcze, Kraków, 8°. 124) Życie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce. R. III, nr 12, 1948; IV, nr I, 3-9. Wyd. Prezydium Komitetu Słowo w Polsce, Kraków, 8°. Wydawnictwa sprzed r. 1939, nabyte w roku 1949 125) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnographie. T. XXXIV, zesz. 1-3. \-Vien 1939, Schweiz. 4°. 126) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, r. '929. 127) Smithsonian Institution. Bulletin. Nr 1-121, 123. Waszyngton 1939, 8°. 128) The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. Vol. L-LXV, 1920-1935. Marybane, 8°. [29) Folk-Liv. Tidskrilt for nordisk etnologi. Tom I, [937; III, 1939· Stockholm, 4°. 130) Meddelanden fran Landsmalsarkivet i Uppsala. Nr 2, Ulma 1939, 8°. 131) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, II, 1938; V, cz. I, II, 1939. London. 132) Rocznik Towarzystwa Naukowego w Płocku. Tom I, 1929; II, 1931; III, 1934, Płock, 80. 133) U pplands Fornminnesfbrenings Tidskrift. Tom XL VI, nr 2, Uppsala 1939, 4°· 134) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom XLIII, zesz. 1-2, 1938; XLIV, zesz. I, 3-6, 1939, \Vien, 8°. Dzieła I) Anisinow N. J., Stalińskij Ustaw Sielsko-Chozjajstwennoj Arteli. Moskwa 1944, 16°, str. 22, nIb I. 2) Arndt J., Lutgens R., Muhle W., Petersen J., Erdkunde in Stichworten. Breslau 1940, 8°, str. nlb. 3) Bach Adolf, Die Deutschen Personennamen. Berlin 1943, 8°. 4) Berve Helmut, Das Neue Bild del' Antike. Tom II. Rom, Leipzig 1942, 4°, str. 485, nIb 2. . 5) Bertholet Alfred, Wortanklang und Volksetymologie in ihrer Wirkung auf Religiosen Glauben und Brauch.Berlin 1945, 4°, str. 24· 6) Blessinger Karl, Judentum mid Musik. Ein Beitrag zur Kultur,- und Rassenpolitik. Berlin 1944, 16°, str. 156, nlb. 4· 7) Brahe Hans, Germanische Sprachw'issenschaft 1. Berlin 1942, 16°, str. 127, nIb 8. Sammlung Goschen. Tom 238. 8) Bukowski Andrzej, Florian Cenowa - twórca regionalizmu kaszubskiego. Gdańsk-Bydgoszcz-Szczecin 1947, 8°, str. 19· 9) Burkhardt Hans. Die Seelischen Anlagen des Nordischen Mensche'1. Berlin-Lipsk 1941, 8°, str. I94,nlb 2.. 10) Busch Fritz Otto, Deutsche Seekriegsgeschichte. Fahren und Taten in zwei Jahrtausenden. Bielefeld 1942, 8°, str. 878. 1I) Catalogus Van De Bibliotheca Svecica. Amsterdam 1948, 8°, nIb 4. 12) Chaloupecky Vaclav, Valasi na Slovensku. Praga 1947, 8°, str. I 16, nIb 4. 13) Chwalibińska Jadwiga, Ród Prusów w wiekach średnich. Toruń 1948. 14) Deusmore Francis, The study of Indian music. \Vashington 1942, 80, str. 527--55°, tab. 6 (Odbitka z Smithsonian Report z 191 I). �'5) Jennes Diamond, Prehistoric culture wares from Asia to America. Washington '94', 8°, str. '3 (Odbitka z Smithsonian Report for '940, str. 383-396). ,6) Filip Jan, DvGi'akovo Museum Kalinska v Pra\'Cku. Kalin 1948, 8°, str. 43. 17) Filip Jan, Pccatky Slovanskeho Osidleni v Ceskoslovensku. Praga 1946, 8°. ,8) German Paul, Altdeutsche Ku1turgebdiuche. Jena 1928, 80. 19) Glasenapp Helmuth, Die' Religionen Indiens. Stuttgardt 1943, 16°, str. 391, nIb 5, VIII. 20) Glueck Nelson, The Excavations of Salomon's Seaport: Ezion Geber. Washington 194.2,8°, str. 25 (Odbitka z Smithsonian Report 1941, str. 453-478, tab. 14)' 21) Grycz Józef i Borkowska W., Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego. Warszawa 1946, 8°, str. 90, VII. Wyd. Ministerstwo Oświaty. 22) Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością. Lublin 1946, 8°, str. 30. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. 23) Henningsen Henning, Dys10b i danske s0k0bstaeder og i adtandet. Kopenhaga 1949, 8°, str. 160. 24) Hensel Witold, Uwagi o badaniu stanowisk wielowarstwowych. Poznań 1949. 25) Hołubowicz Włodzimierz, Odpowiedź na zapytanie. Toruń 1949, 8°, nIb 4. 26) Informator Adresowy Miast i Gmin Wiejskich Rz-plitej Polskiej. Tom I, str. 326, II, str. 435. Wyd. Inst. Wydaw. (,Kolumna» S. P. Warsza wa 1948, 4°. 27) Informator Akademicki na rok 1945/46. Lublin '945,8°, str. 20. Wyd. Bratnia Pomoc Studentów U. M. C. S. w Lublinie. 28) lrstam T., The King ofGanda. Lund 1944,4°, str. 203, I, tab. 2. The Ethnographical Museum of Sveden. Nowa seria. Publication. Nr 8. 29) hanoff han, Vajkeszites es eszkozei a Bolgaroknal. Sofia 8°, str. 9 (Odbitka z (,Etnographia - Nepelet,) XLVIII, cz. I). 30) Jacobsson Gunnar, Le nom de temps leto dans les Langues Slaves. Uppsala 1947,4°, str. '5, nIb I. Etudes des Philologie Slave, tom I. 3 I) Kalinin Michał, O moralnym obliczu naszego nawdu. Moskwa 1945, 16°, str. 47, nIb I. Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych. 32) Kaspruś Alois, Der grosse ('priihislOnsche» Steinmorser in Atemble am mittleren Raum River in Neuguinea, 4°, str. 7 (Odbitka z (,Anthropos» XXXV/XXXVI, 1940-41, str. 647-654). 33) Katalog pism i czasopism Z. S. R. R. na rok 1949. Warszawa 1949, 8°, str. lO. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza (,Współpraca'). 34) Katalog Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. Tom XI, nr 5, Kraków 1948, 8°, str. 19. 3") Katalog Wystawy Garncarstwa i Wycinanek Regionów Woj. ŁódzkieJgo. Łódź 1948,8°, str. 16. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Polskich Artystów Plastyków w Łodzi. 36) Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Lubelszczyzny. Lublin 1949, 80, str. 20. 37) Kelso J. L. i Thorley Palin, Palestinian pottery in B,ble times. Washington 1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report na rok 1946, str. 361-372). 38) Knipowicz T. N., Tanais. Moskwa-Leningrad 194~, 4°, str. 476, nIb 3. Wyd. AkademiJa Nauk S. S. R. R. Inst. Istorii Mater. Kultury. Red. I. Ja. Marra. 3J) Kocowski Bronisław, Wyprawy Tatarów na Węgry przez Polskę w roku 1594, Lublin 1948, 8°, Tow. Naukowe K. U. L. 40) Koppers Wilhelm, Die BhiJin Zentrallindien. Vol. I, Wien 1948. 41) Kossina Gustaf, Die Deutsche Vorgeschichte. Lipsk 1941, 8. str. 301, XII, nIb 7, ManTlus-Bibliothek. 42) Koswen M. O., Matriarchat. Istorija - Problemy. Moskwa 1948, 8°. 43) Kutrzebianka Anna, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce. Kraków 1948, 80, str. 58. Historia Nauki Polskiej w Monografiach, XIV. Nakł. P. A. U. 44) Die Wirtschaftliche Leistung. Kraków 1943, 4°, str. 228-251. 45) Ligacz Richard, Aesops Einfluss auf die deutsche Literatur des 16 Jahrhunderts. 1945, 8°, str. 88. 46) Lundman B., Raser och Folkstockar i Baltoskandia. Uppsala 1946, 8°, str. 77.' 47) Łoziński Władysław, Madonna Busowiska. Wrocła"" '948, 8°, str. 159. 48) Materiały i issledowanija po russkoj dialektołogii, tom I. Moskwa-Le Jingrad 1949, 8°, str. 320, nIb 2. 49) Matuszewski Józef, Studia nad prawem rugijskim. Cz. I, str. 160, nIb 4, Poznań 1947, 8°. Studia nad historią prawa polskiego tom XVIII. 50) Miczurin J. W., Izbrannyje soczinenija. Moskwa 1948, str. 799, 4 Izdatielstwa Seljaskohonstwenom Literaturi. , 5 I) Milewski Tadeusz, Stosunki językowe polsko-pruskie, Poznań ° 1947, 8°. 52) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Tom I, cz. I - Teoria językoznawstwa, str. nIb I, 208, VIII; tom I zesz. I, cz. II Rozmieszczenie języków (tekst) str. 424; VII; tom I, zesz. II, cz. 1IRozmicszczenie języków (mapy), str. 62, map 63. Prace etnologiczne, wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin, Kraków '948, 8°. �53) :\1iller H. F., Oczerki 8°, str. 280, map 2. nowejszej istorii 54) Mirek Franciszek, Zarys socjologii. nIb 3. Tow. Naukowe K. U. L. XLII. 55) Masin Ljubliana 1948. V. i Sovre A., Dodatki 56) Murray, 106, 4°. Turcii. Lublin 1948, 8°, str. h griskirn, Iistinam A new english dictionary Moskwa 9:2 str. 396,404; 1948, 745, Hilandrarja. 10:3 str. 400, .57) Newman M. T., The Ryukyu people a cultural appraisa1. Washmgton 1948, 8°, str. 27 (odbitka z Sminthsoniam Report 1l-ł47, str. 379-406). 58) Nowosielskij A. A., Borba Moskowskogo Gosudarstwa s Tatarami w XVII weke. Moskwa 1948, 4°, str. 442, nIb 3, mapy 2. 59) Oesterheld str. 471, nIb r. Alfred, Wirtschaftsraum Europa. Berlin 1942, 80, 60) Oranowski Zygmunt, Materiały do dziejów powstania warszawskiego: (W oczach Londynu). Łódź 1945, BO, str. 40. Biblioteka Społeczno-Pohtyczna. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnih. 6 I) Pajączkowski Franciszek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich w ostatnim dwudziestoleciu 1928-1948. Wrocław 1948, 80 str. 6r. 62) Pajączkowski Franciszek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu w roku 1948. Wrocław 1949, 80, str. 19 (Odbitka z <,Sobótki,») III, 1948). 63) Peters Carl, Gesammeltc Schriften. Tom I. Munchen-Berlin 1943, 8°, str. 516, mapa J. 64) Pfeiffer Ehrefried, Gesunde und Kranke Landschaft. Berlin 1948, 8°, str. 195, VII, nIb r. 65) Pigoń Stanisław, Wybór pisarzy ludowych. Cz. 11.Poeci i gawędziarze. Wrocław 1948, 8°, str. 320. 66) Pigoń Stanisław, Zarys nowszej literatury ludowej (przed r. 1920). Kraków 1946, str. 236, 80. 67) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. GdańskBydgoszcz-Szczecin 1946, 8°, str. 308, VIII. Wyd. Instytut Bałtycki. 68) Piwarski Kazimierz, Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowożytnych. Gdańsk-Bydgoszcz 1946, 80, str. 384. Wyd. InstytUt Bałtycki. 69) Pogorzelski Wojciech, Służba zdrowia P. U. R. 1945-48. ,Lódź 1948, 8°, str. 71, tab. r. Nakł. Zarząd Centr. Państw. Urzędu Repa triacyjnego w Łodzi. 70) Ponomarienko P., Ruch partyzancki w Wielkiej Wojnie NaroMoskwa 1943, 16°, Sir. 26. Wyd. Lit. w Językach Obcych. 71) Rauers Friedrich, Kulturgeschichte der Gaststiitte, cz. L Berlin 1942, 40, str. 687, XVI. dowej. 72) Roberts Frank, H. H. The new world Paleo-Indian. Washington 1949, 8°, str. 31 (Odbitka z Smithsonian Report for 1944, str. 403-434, tab. 12). 73) Samhaber Ernst, Die Neuen WirstschaftsiormeJl 1914-1940. Berlin 1941, 8°, str. 364, nib 4. 74)' Semkowicz Wł., Encyklopedia Nauk Pomocniczych Historii. Kraków 1946, 4°, SIr. 230. Wyd. III (według wykładów profesora U. J. Władyslawa Semkowicza) . 7j) Schmieder Paul, Kiistrin N., Der Viehpfleger. Neudamm 1945, BO, str. 285, nIb 3. 76) Smith Russell, Grassland and Farmland as factors in the cyclical development of Eurasian history, Washington 1945, 8°, str. 27, tab. I (Odbitka z Smithsonian Report na r. 1944, str. 357-384). 77) Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel 1940,8°, str. 167, nIb I, mapa 1. 78) Shetrone H., A unique prehistoric irrigation project. Washington 1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report for 1945, str. 379-386, tab. 5). 79) Sidorow A. A., Istoria oformlenia russkoj knigi. Moskwa 1946, 4°, str. 380, nIb 3· 80) Skład osobowy i spis wykładów Uniwersytetu Łódzkiego na rok akademicki 1948/49. Łódź 1948, 8°, str. 104, nIb 2. 81) Skład osobowy i spis wykładów i instytucji K. U. L. na rok 1947/48. Lublin 1947, 8°, str. 15. 82) Speiser E. A., Closing the gap at tepe gawra. Washington 1949, 8°, Sir. 8 (Odbitka z Smithsonian Report for 1939, str. 437-445). 83) Spicer Edward, H., Pascua. A Yaqui Village in Arizone. Chi<:ago-Illinois 1940, 8°, str. 319. 84) Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Lubelskiej. Lublin .1948, 8°, str. 259, nIb r. 85) Spis wykładów na rok akademicki 1948/49 Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1948, 8°, str. 148, nib I. 86) Spis wykładów U. J. w Krakowie na rok akademicki 1948/49. Kraków 1948, 8°, str. 241, Wyd. U. J. 87) Spis wykładów Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu na rok akademicki 1948/49, Toruń 1948, 8°, str. 91, nib 3. 88) Spis wykładów Uniwersytetu Warszawskiego nll rok akademicki -1948/49. Warszawa 1948, 8°, str. 102, nib r. 89) Spis wykładów Uniwer<;ytctu Poznańskiego na rok akademicki 1948/49, Poznań 1948, 8°, str. 136, nIb r. 90) Sprawozdanie z działalności za rok 1948. Ministerstwo Kultury i Sztuki. \Varszawa 1949, 4°, str. 142, nIb 6. 91) Stalin Józef, Ob osnowach leninizma. Ogiz 1949, 8°, str. 157, nib 2. Lud. T. XXXIX 41 �92) Stanislav Jan, Kultura starych Sloyakov. Bratislava 1944. 93) Stengel Theo, Lexicon der Juden ill der Misik. Berlin 1940, 160, str. 380 zur Erforschung der Judenfrage. 94) Stevens Frank, Stonehenge.: to-day and yestt:rday. Washington 0 1941,8 , str. 31, t~bl: I (Odbitka z Smithsonian Report 1940, str. 447-478). 95) StęczynskI Bogusz, Z., Śląsk. Podróż malownicza w 21 pieśniach. Wrocław 1949, 160, str. 212. 96) Taszycki Witold, Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Cz. I (recenzja), str. 487-486), 40. str. 9 (nadbitka z «Slavia Occidentalis,), t. XIX, 97) Thornqvist Clara, Studien uber die nordischen Lehworter im Russischen. Uppsala, Stockholm 1948, 40, str. 284, VII Etudes de Phi 10logie Slave. Tom II. 9B) . Tiszenko D., Encikłopedla osnownych znanij marksizma-Ienimzm~. ~oskw~. 1949,. 80.. str. 32. ~szesojuznoje Obszczestwo po Raspro~ stramenJu Pohtlczeskich l Nauczmch Znanij. 99) Tołstow A. P., Po sledam drewnehorezniskoj Moskwa 194B, BO, str. 322, nIb 5, mapa I. 100) Katolicki Uniwersytet Lubelski. Jednodniówka. 80, str. 40. . str. ° 101) Katolicki Uniw~rsytet Lubelski. 149. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L. «Deo et Patriae'). ciwilizacji. Lublin 1947, Lublin 1947, 102) Wash~urn S. ~., Thinking about race. Washingtom 1946, z Smlthsonisn Report for 1945, str. 363-37B). . 103) Warszawa ?skarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez . BIUro Odbudowy Stolicy wespół z Muzeum Narodowym w Warszawie. Warszawa 1945, 80, str. 24. . 104) Wyk.az ?~riodYków naukowych pozostających w ewidencji Wydziału NaukI Mmlsterstwa Oświaty. Stan na I. II. 1949, str. 16, 40. B , str. IS· (OdbItka 105) Wystawa Jubileuszowa 1949, BO, s~r. 19, nIb 12. Wyd. Warsza wskIego. Stanisława Czajkowskiego. Warszawa Zw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu 106) Wystawa Sztuki Dziecka, Rysunek - Malarstwo. Lublin 1949; st~. 20, tab. 7. Wyd. Zw. Zaw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu Lubelskiego. 107) Wystawa Sztuki Ludowej na Kujawach. Włocławek 1949, str. 20, ilustr. II. 108) Wystawa 80, str. 64. Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Warszawa 1949, log) Wystawa Ziem Odzyskanych. Informator Działu Społ.-Gosp. B. Wrocław 1948, BO, str. 47, nIb I. 110) Zacek Wacław, Cechove a PołaCi roku 1948, cz. I, sv. XXII. Praga 1947, 80. Teren Ill) Zajączkowski Władysław, Un livre de songes caraimes. Krakóv. 1949, 80, str. I7 (Odbitka z Rocznika Orientalistycznego, tom XV str. 339-356). 112) Zawistowicz-Adamska Kazimiera, Obrzędy weselne. ŁódźWarszawa 1948/49, 80, str. 18, «Łódź Teatralna,). R. III, nr 3. I t3) Zawistowicz-Adamska Kazimiera, Społeczność Wiejska. Łódź 114) Narodni zpevniCek. Sto moravskoslezsrych lidovych pisni. l 94B, 160, str. nIb 4, 106. 115) Polskie Zwierciadełko Kieszonkowe. Warszawa 1947. 160, str. 30. Wyd. Stowarzyszenie Myśli Wolnej. Praga Dzieła wydane przed r. 1939 a nabyte w roku 1949 116) A. B. S. Yos. P. Halle der Religionen. Tom I. Indiens Religion. Der Sanatana - Dharma. Bon-Leipzig 1923, BO, str. 234. 117) Achelis Th., Abriss der Vergleichenden Religionswissenschaft. Leipzig 1948, 160, str. 166. 118) Allgemeines uber die Erforschung cler patagonischen Kordiłleren. Str. 41, 40. 119) Amelung W., Rom. I Antike Kunst. Die Ruinen Roms. Stuttgart-Berlin-Leipzig, 160, str. 473, nIb 17. 120) Andrian F., Der Hochencultus Asiatischer Entueuropeischer Volker. Wien 1891, 80, str. 385, XXXIV. 121) Announcement of the Courses of Instructions offered by the Faculty of Arts and Sciences during 1938-39. Cambridge 193B, str. 183, nIb 4, 80. Official Register ofHarvard Unive'rsity, vol. XXXV September 2~ 1938, nr 42 . 122) Astrologie. 1930 Vortrage und Bericht IX Astrologen Kongress Dortmund 1930. Dusseldorf 1930, 80, str. 124. 123) Auchagen Otto, Zur Kenntnis der Marschwirtschaft. Berlin 1896, 40, str. 256. 124) Ohnos der Seilfłetter ein Grabbild. Munchen 1923, 160, str. II h4, LVI. 125) Baedecker Karl, Belgien und Luxemburg. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1930, 160, str. 352, LII. Wyd. 26-te. 126) Baedeker Karl, Belgique et Hollande. Leipzig-Paryż 1910, 160, str. 500, XLII. Iq) Baedeker Karl, Berlin und Umgebung. Leipzig 1902, 160, str. 223, X, mapy 4, plany 4. Wyd. 12-te. 128) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1902, 160, str. 462, LVI, map 27. Wyd. 13-te. 129) Baedeker Karl, Nordost-Deutschlandnebst Danemark. Handbuch fur Reisende, Leipzig 1901, 160, str. 496, XXX, map 43. Wyd. 30-te. 41~ �130) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland. Hand buch fur Reisende. Leipzig I8g6, 16°, str. 308, XXX, map 26. 13 I) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig Ig05, 16°, str. 427, XXX, map 40. 132) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig r886, 16°, str. 464, LXII. Wyd. II-te. 133) Baedeker Karl, Die Deutsche Ostseekuste. Handbuch der ·Ostseeklbte. Lć:ipzig 1922, 16°, str. 251, XLVI, nIb I, map 26. 134) Baedeker Karl, bsterreich (ohne DJlmatien, Ungarn und Bosnien). Leipzig 1898, 16°, str. 356, XVI. Wyd. 25-te. 135) Baedeker Karl, bsterreich-Ungarn. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1910, 16°, str. 578, XXII, map 71. Wyd. 28. 136) Baedeker Karl, Paris et ses environs. Leipzig-Paris 1894, .16°, str. 362, XXXII, map 19. 137) Baedeker Karl, Die Rheinlande von der Schweizer - bis zur Hollandischen Grenze. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1882, 16°, str. 447, XXX, map 38. Wyd. 24. 138) Baedeker Karl, Rheinlande, Schwarzwald, Vogessen. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1912, 16°, str. 566, XXXII. Wyd. 32-gie. 139) Baedeker Karl, Russland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1888, 16, str. 442, L, map go. .••.. 140) Campbell Reginald, Teak-Wallan. London 1935, 8°, str. 297. 141) Carevia Antonio T., Catecismo. Primera parte deI curso de agricultura. Montevideo 1865, 16°, str. 121, XI, mapa I. 142) Chamberlain Houston Steuwart. Arische Weltanschauung. Tom I. Berlin, 16°, str. 86, VI, nib 10. Die Kultur und Gegenwart. 143) Caspar Josef, WcltverkHirung im Iiturgischen Geiste der Ostkirche Freiburg in Breisgau 1939, 16°, str. 233, XIII, nIb 6. 144) Caton A. R., Several Contributions. The Key of Progress. A survey of the status and conditions of women in India. London 1930, 16, str. 25, nIb 2, IX. 145) Charewiczowa Łucja, Przewodnik po najważniejszych zabytkach Małopolski Wschodniej związanych z dziejami króla Jana III Sobieskiego. Lwów, 16°, str. 4, nib 4. Państwowe Wyd. Książek. 146) Chilvers Hedley A., The yellow man looks on. London 1933, 8°, str. 240, XIV. 147) Christophersen Erling, Tristan da Cunha. Die einsamste Insel del' Welt. Berlin 1939, str. 214, nib 2, map 4. 148) Ciszewski Stanisław, Prace etnologiczne. Tom I, 1925, str. 2 Ig, II, 1929, str. 160; III, 1930, str. 166; IV, 1936, str. 224, 8°. 149) Clauss Ludw. F., Von Seele und Antlitz der Rassen und Volker. Munchen 1929, str. gl, XVI, nIb II, 8°. 150) Cramer Franz, Kriegswesen und Geographie zur Zeit Caesars. Muhlheim 1892, 8°, str. 30, nIb 2. 15 [) Czerwiński Albert, Die Tanze des XVI J ahrhunderts und die alte franzosische Tanzschule vor Einfiihrung der Menuett. 8°. Danzig 1879, str. 140, VIII. 152) Dacque Edgar, Urwelt Sage und Menschheit. MunchenBerlin Ig27, 8°, str. 327, nib IS. 153) Dahlke Paul, Buddhismus aIs Weltanschauung. MunchenNeubiberg, 8°, str. 26g, nIb 3. 154) Dahn Feliks, Urgeschichte der Germanischen und Romanischen Volker. Belin 1899, 8°, str. 513, nIb 4. 155) Danzel T heodor W., Kultur und Religion des primitiven Menschen. Stuttgart 1924, 8°, str. 132, VIII, tab. 16, ryc. 15. 156) Darwin Randolph, Charles, Die Entwicklung des Priestertums und der Priesterreiche. Leipzig 1929, str. 416, VIII, nIb 4. 157) Deissmann Adolf, Licht vom Osten. Das Neue Testament und die Neuendeckten Teksten der hellenistisch-romischen Welt. Tiibingen 1908, 4°, str. 364. 158) Deissmann Adolf, Paulus, Eine Kulturund religionsgeschichtliche Skizze. Tubingen 191 I, 8°, str. 202, VIII, nIb 2. 159) Diels Hermann, Antike Technik. Leipzig-Berlin 1920) str. 246, VIII, nib 7. 160) Diesel Eugen, Vom Verhangnis der Volker. Stuttgart-Berlin Ig34, 8°, str. 26g, XV, nIb 3. 161) Delill J., La conversation Poeme. Paryż 1912, 16°, str. 247, nIb 5, 162) Dianni J., Jak Hanula i Szczepanek cudownego kwiatu paproci szukali. Lwów 1936,8°, str. 9 (odbitka z Czasopisma Geograficznego, zesz. 2-3, 1936, str. 279-288). 163) Diez Friedrich, Grammatik der romanischen Sprachen. Bonn 1877, 8°, str. 488, VII. 164) Diks Arthur, Politische Erdkunde. Breslau 1925, 8°, str. 94, nIb 16. Jedermanns Bucherei. Abt. Erdkunde. 8°, 165) Dni Lublina, Zamościa i Zamojszczyzny. 4. VI-I I, VI 1949. Oficjalny program wraz z informatorem. Lublin 1939, 8°, str. 48. 166) Dubois-Urbain, Cosmopolitan Cookery. London 1872, 4°, str. 625, LXXXVI. Wyd. 2. 167) Durmayer Johann, Reste altgermanischen Heidentums in unseren Tagen. Nurnberg 1893, 8°, str. 68. 168) Dunenbuch, Werden und Wandem der Dunen. Pflanzen und Tierleben aus den Dunen Dunenbau. Stuttgart IgIO, 8°, str. 304, VII. 16g) Dziennik Ustaw r. 1923. Nr 17, str. 173-2°4; nr 18, str. 2°4-212; nr 19, str. 212-220; nr 20, str. 220-236; nr 21, str. 236-24°; nr 130, str. 2; nr 133, srr. 1571-74, \Varszawa 1923,4°. �170) Eckert Max, Neues Lehrbu'ch der Geographie, Berlin Ig39, 8°, str. 595, XVI, nIb I. 171) Eddelbuttel Herbert, F. R., Die Weite Welt. Ein Bildwerk 'Von der Schonheit der Erde. Berlin Ig39, 4°, str. 237, nIb 3. 172) Eilers Konrad, Religionskunde a uf historisch-philosophischer Grundlage. Cz. I - Allgemeine Religionskunde. Berlin Ig14, 80, str. IgI, IX, nIb 8. 173) Elert Werner, Soziallehren und sozialwirkungen des Luthertums, tom II. Munchen I932,.8°, str. 544, nIb 5. Morphologie des Luthertums von Werner Elert. Tom II. 174) Ennemoser Joseph, Das Horoskop in der Weltgeschichte. Munchen Ig24, 16°, str. 275, nIb r. 175) Erfurskaja Programma Karła Kautskago. Stuttgart Ig04, 80. 176) Erman Adolf, Die Welt am Nil. Bilder aus den alten Agypten. Leipzig 1936, 8°, str. 235, XVI, nIb I, mapa r. 177) Das neue Europa und seine historisch-geographischen Grundtagen. Leipzig 1923, 8°, str. 322, XI, nIb 2, mapa r. 178) Evola Julius, Erhebung wider die moderne Welt. StuttgartBerlin Ig35, 8°, stt. 493, nIb 3. 179) Fehrle Eugen, Zauber und Segen. Jena Ig26, 8°, str. 79, nIb 3. 180) Fiecko Wincenty, Dr Jan Walery Jędrzejewicz. Lekarz i astronom w Płońsku (w 50 rocznicę zgonu). Płock 1938, 8°, str. IS . .I 8 I) Fischer Hermann, Uber Einige Gegenstande der alten Geographie bei Strabo, aIs Beitrag zur Geschichte der alten Geographie. Cz. II. Wyd. Furstlich Stolberg'sches Gymnasium zu Wernigerode. Wernigetode, 4°, str. I r. 182) Flemming Ernest, Berlin 1923, 8°, str. 384. Textile Kunste. Weberei-Stickerei-Spitze. i83) Forel August, Die sexuelle Frage. Munchel1 IgOg, 80, str. 628, nIb 6. 184) Freund und Marr. Praparation zuJeremia. Leipzig, 160, str. 80. 185) Friluftsmuseet pa Norsk Folkenmuseum. Oslo Ig25, 8°, tab. 47. 186) Friedlaender Ludwik, Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine. Cz. II. Leipzig 1881, 8°, str. 5g2, XI. 187) Frobenius Leo, Dokumente zur Kulturphisiognomik vom Kulturreich des Festlandes. Berlin Ig23, 16°, str. 344. 188) Fuhrer durch die Staatlichen Museen zu Berlin. BerlinLeipzig Ig2g, 16°, str. 97. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. I8g) Fuhrer durch das Museum fUr Volkerkunde. Berlin-Leipzig Jg03, 16°, str. 22g. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. . Igo) Fuhrer durch die Sammlung fUr deutsche Volkskunde. Berlin Ig08, str. 70, tab. 16. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. XIII, I g I) Gabler Paul, Kurzgefasste Geschichte der deutschen Landwirtschaft. Marggrahowa I88g, 8°, str. 83, nIb r. Ig2) Gallus Gottfried T., Geschichte der Mark Brandenburg fUr Freunde historischer Kunde. Zullichau an Freystadt 18o I, 16°, str. 318, XVI. Ig3) Gawalowski Karl W., Steiermark Handund Reisebuch. Graz I g26, 16°, str. 620, VIII, nIb 20, mapa r. 194) Gobel S., Wurzburg, die Stadt des Rokoko. risches Stadtebild. Wurzburg Ig20, 16°, str. 184, VIII, Ein kulturhistonIb 6. 195) Gedat Adolf, Gustav, Ein Christ erlebt die Probierne der Welt. Stuttgart Ig34, 8°, str. 142, nIb 2. Ig6) Geiger Paul i Weiss Richard, Atlas der schweizerischen Volkskunde. Basel, str. nIb 22, mapy 4. I 97) Geissler Max, Fuhrer durch die deutsche Literatur des XX Jahrhunderts. Weimar 1913, 16°, str. 755, nIb r. I g8) Celinek Kazimierz, Osuwiska nad Wisłą. Przyczynek do fizjografii wysokich brzegów nadwiślańskich. Kraków I g2g, 8°, str. 6 (odbitka ź (,Pamiętnika II Zjazdu Geogr. i Etnografów Słowiańskich w Polsce 1927. Kraków Ig2g. Igg) Gercke Adolf, Griechische Literaturgeschichte. Leipzig 18g8, 16°, str. 176. Sammlung Goschen. 200) Gherardi del Testa, La Moda e la Famiglia. Commedia in tre Atti. 16, str. 85-338 (brak od 168-241).' 20 I) Golther Wolfgang, Nordische Li teraturgeschichte. Die Islandische und norwegische Literatur des Mittelalters. Leipzig Ig21, str. 140, nIb 4, 16°. Sammlung Goschen. 202) 1885, 16°, 203) IgOg-IO, Cz. I. Berlin---, Gotzinger E., Reallexicon der deutschen Altertumer. Leipzig str. 1151, VIII. Grieben, Die Oberitalienischen Seen und Mailand. Berlin 16°, str. 175, 30, nIb 4, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, t. 15. 204) Grieben, Berlin und Umgebung mit Angaben fur Automobilisten. Berlin Ig2g, 16°, str. 268, 14, nIb 4, mapy 3. Griebens ReisefUhrer tom 6. 205) Grieben, Budapest und Umgebung. Berlin Ig05-lg06, 16°, str. I I I, nIb 3, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, tom 102. 206) GriebeIl' Harz; kleine Ausgabe. Berlin Ig26, 16°, str. 112, 16, nIb 4, mapy III. Griebens ReisefUhrer, tom 60. 207) Grieben, London und Umgebung mit Insel Wight. Berlin 1927, 16°, str. 288, nIb 4, mapy 4. Griebens Reisefuhrer, tom g. 208) Grieg Sigurd, Middeladerske byfund fra Bergen og Oslo. Oslo Ig33, 4°, str. 430, VIII. 20g) Grobianus, Von groben Sitten und unhofllichen Gebarden. l\fiinchen Ig2I, 8°, str. 374, XXIII, nIb r. �210) Grohne Ernst, Die Hausnahmen und Hauszeiehen ihre Verbreitung und Einwirkung auf die Bildung del' Fa~ilien und Gassennamen. Gottingen 1912, 80, str. 212, nIb 6. 2 I I) Grothe Hugo, Grothes Kleines Handworterbuch des Grenz-und Ausland-Deutsehtums. Munchen-Berlin 1932. 8°, str. 4°0, VIII, nIb 2. 212) Grober Gustav, Grundriss del' romanischen Philologie. Tom I. Strassburg Ig04-1906, str. 1093, XI, map 3. 2 I 3) Gronbeck Wilhelm, Kultur und Religion del' Germane. Tom II. Marburg Ig39, 8°, str. 337, nIb 3. 214) Grunebaum E., Die Sittenlehre des Judetl1ums andern Be- 230) Hauer W. J., Der Yoga aIs Heilweg. Stuttgart 1932, 8°, str. 159, nIb 2. 23 I) Hauffen Adolf, Die deutsche Sprachinsel Gottschsee. Gratz 1895, 8°,465, XV, nIb 2. Quellen und Forschungen zur Geschichte Litteratur und Sprache Ósterreiches und seiner Kronlanden. III. 232) Hauser Otto, Rasse und Kultur. Braunschweig-Hamburg 1924 8°, str. 359, nIb I. 233) Halsig Friedrich, Der Zauberspruch bei den Germanen bis urn die Mitte des XVI Jahrhunderts. Leipzig 1910, 8°, str. 96, XI. 234) Hedin Sven, Mein Leben aIs Entdecker. Leipzig 1936, 80, str. 403, VIII, nIb I. Wyd. IV. 235) Heichen Paul, Die Kulturgeschichte in Hauptdaten. Vom Altertum bis auf die Gegenwart. Berlin 1891, 16°, str. 272. Gesehiehte, gegenuber. Strassburg I B7B, 160, str. 44B, XXXVI. 215) Grycz-Smiłowski K., Kosmos - Religion HumaniUit. 1937, 16°, str. 51, nIb I. XVII, kenntnissen 2 16) GuhI Ernst und Kaner W., Romer. Berlin IB72, BO, str. B05, XVI. Das Leben Kraków del' Griechen und 236) Heintze Albert, Die deutschen Familiennamen. Geschichtlich, geog;afisch, sprachlich. Halle I g08, 4°, str. 280, VIII. 237) Hellenbach L. B., Die Vorurtheile der Menschheit. Tom I. Lipsk 1893, 8°, str. 363, VIII, nib I. 238) Helm Rudolf, Deutsche Volkstrachten aus del' Sammlung des Germanischen' Museums in Nurnberg. Munchen 1932, 8°, str. 20, tab. 56, nIb 8. 239) Henne Otto, Illustrierte Religions- und Sittengeschichte aller Zeiten und Volker. Stuttgart 191 I, 8°, str. 263, VIII, nib 5. 240) Heinrich Bel, Das Judentum in del' Musik. Berlin-Leipzig Ig26, 8°, str. 226, nIb I. 241) Hermann Paul, Mittelhochdeutsche Grammatik. Halle 1904, BO, str. 222, XI, nIb 2. Sammlung Kurzer Grammatiken Germanischen Dialekte. II. 242) Hettner Felix, Die romischen Steindenkmaler des Provinzialmuseums zu Trier. Trier 18g3, 8°, str. 2g4. 2 I 7) Gundert Wilhelm, Japanische Religionsgeschichte. Die Religionen der Japaner und Koreaner im Gesehiehtlichen Abriss dargestelIt. Tokyo, 8°, str. 267, XVIII, nIb 2, map 2. Wyd. Japanisch-Deutsches Kulturinstitut. Stuttgart 1925. 21B) Gunther, Flora Bosne, Hercegovina, ibiuseg Sandtaka Novog Pazara. Dil II Praga. 219) Gunther Hans F. K., Rassenkunde Europas. Munchen 1929, BO, str. 342, nIb 10. 220) Hackmann H. Lizentiat, Del' Sudliche Buddhismus und del' Lamaismus. Cz. II. Halle 1905, 16°, str. 86, nIb 2. 22 I) Hafa Herwing, Del' Brudergemeine Sarepka. Breslau 1936, 8°, str. 216, VII, nIb I, map 3. 222) Hagberg Knut, Carl Linnaeus - ein grosses Leben aus dem Barock. Hamburg 1940, 8°, str. 287, nIb I. 223) Hanne-Halle Hans, Deutsche Vorzeit. Bielefeld-Leipzig 1933, BO, str. 32, tab!. 49. 224) Halberstadt Arthur, Eine originelle Bauernwelt. (Das Volksleben in Femmeringgebiete). Wien 1912, 80, str. 176, nib 2. 225) Handbuch Cz. I. Berlin 1916. der 226) Handworterbuch str. 1231, nIb I. Strohhutder und Damenfilzhut-Fabrikation. Staatswissenschaften. Jena 1888, 40, 227) Hans F. K. Gunther, Herkunft und Gassengeschichte del' Germanen. Munchen 1935, BO, str. 160, nIb 12. 228) Hartmann Martin, Reiseeindrucke und Beobachtungen eInes deutśchen Neuphilologen in der Schweiz und in Frankreicl1. Lipsk 1890, 8°, str. 184, VIII. 22g) HueI' Wilhelm, J., Glaube und Blut. Leipzig 1938,8°, str. 184. ) i l 243) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm 1880-1882, 8°, str. 192, 62, 13. 244) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm 1880-1882, 8°, str. 370. 245) Hirt Herman, Geschiehte der deutschen Sprache. Munchen Iglg, 4°, str. 301, XI, nIb 6. Handbueh de~ deutschen Unterriehts an Hoheren Schulen. 246) Hirzel Rudolf, Del' Name. Eine Beitrag zu seiner Geschichte im Altertum, und besonders bei den Griechen. Leipzig 1918, 4°, str. 108, IV, XXXVI tom der Abhandlungen der Philologisch-Historischen Klasse der Saxischen Gesellschaft der Wissenschaften. 247) Hofstactter vValther, Petters Ulrich, Saehworterbuch del' Deutsehkunde. Tom II. Leipzig-Berlin 1930, 4°, str. 605-12874, 44, XIII, nIb 5. �248) Holtzmann H., Zapfel N., Lexikon fiir Theologie und KirchenLeipzig 1882, 16°, str. 728, VI. Bibliographisches Institut. 249) Hottenroth Friedrich, Deutsche Volkstrachten-Stiidtische und Landliche vom XVI Jahr. an bis urn die Mitte des XIX Jahr. Frankfurt IgOO, 8° str. 218, VII, nIb 2. 250) Hofler Otto, Kultische Geheimbiinde der Germanen, tom I. Frankfurt, 8°, str. 357, XIV. 251) Hussong Friedrich, Del' Tisch del' Jahrhunderte. Berlin Ig37, 16°, 145, nIb 3. 252) Reichs-Handbuch, Der deutschen Fremden- Verkehrsorte. Beriin 4°, str. 672, XVI, nIb 14· Wyd. 9. 253) Hams H., Erdkunde in Entwickelnder, Anschaulicher Darstellung, tom III, cz. I. Asien. 8°, sir. 473, nib 7. 254) Hrits Ferdinand, Sach-Lesehefte. Die Welt in Wort und Bild. Gruppe 2-Erdkunde, zesz. 2, durch Europa. Breslau 1926,8°, str. 64, tab. 8. wesen. 255) Hoffman Kral, Die Sagen des badischeri Frankenlands. Karsruhe 191 I, 4°, str. 51. 256) Hiibners Otto, Geographisch-statistische Tabellen aller Lander der Erde. Frankfurt IglO, 8°, str. 103, IX. 257) Hiipke, Hiipkes Reisebiicher. Weserbergland, cz. I, 16°, str. 674, XX, nIb 4, map 7. 258) General Information about Harvard College. Cambridge Ig38, 8°, str. 102. Official Register of Harvard University. Vol. XXXV, January 3, 1938, nr I. 259) Jacob M. M., Flusing G., La crue glaciaire de la fin du XIX-e ect. Grenoble-Allier 1900, 4°, str. 3. 260) Jakimowicz Roman, Warszawa i jej okolice w czasach przedhistorycznych. Warszawa 1916, 8°, str. 21, nIb 3, mapa I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 261) Janowski Aleksander, Pierwiastek narodowy w nauczaniu geografii. Warszawa 1915, 16°, str. 14, nIb 2. Polskie Tow. Krajoznawcze. 262) Janowski Aleksander, Położenie geograficzne Warszawy. WarIg16, 8°, str. 27, nib I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 263) Janowski Aleksander, Wycieczki po kraju. Na szlaku nowej kolei. Warszawa Ig03, 16°, str. 125, nIb 3, mapa I. 264) Jansak Stefan, Slovensko w dobe uhreiskeho feudalizmu" Bratislava Ig32. 265) Janssen Theodor, Technische Wirtschaftslehre. Lipsk 1925,4°, str. 379, VIII. 266) Jaskólski Józef, Granice Polski. Lwów, 8°, str. 41, nIb I, mapa I. 267) Javorskij J. A., Pi'ameny k' dejinam stare pisnove literatury v Podkarpatske Rusi. Cz. VIII. Praga Ig44. 268) Jess J., Rassenkunde und Rassenpflege. Dortmund, 8°, str. 170. szawa 269) Jeżower Ignaz, Das Buch der Traume. Berlin Ig28, 8°, str. 729, X, nIb 3· 270) Johnson D. W., Hanging Valleys of the Yosemite. 191 I, 8°, Society, vol. str. 25 (Odbitka z Bulletin of the American Geographical XLIII, November-December 1911). 27 I) Johnson Douglas, Geomorphologic Aspects of Rift Valleys. New York Ig29, 4°, str. 354-373· 272) Johnson Douglas, Meanders in Tidal Streams. Review and Discussion New York 1929, 8°, str. 4 (Odbitka z The Geographical Review. vol. XIX nr I, January 1929)' 273) Johnson Douglas, The origin of the Yosemite Valley, str.8, go (Odbitka z «Appalachia», vol. XII, nr 2). 274) Johnson Douglas, Physiography and the dynamic cycle. 1932, go, str. 3 (Odbitka z «Sciences», June 17, Ig32, vol. LXXV, nr 1955, str. 636-38). 193 I, 8°. Corrasion. 275) Johnson Douglas, Planes of Latteral 13, 1931, vol. 73, nr 1885. 10 (Odbitka z Siences February 174--188). 276) Johnson Douglas, Rock Fans of Arid Regions. New York 1932, str 27 (Odbitka z «American Journal of Science vol. XXIII, Ig32). 277) Journal of Calendar Reform - April 1936. New York 1936, go, str. 64. 278) Jungandreas Wolfgang, Zur Geschichte der Schlesischen Mundart im Mittelalter. Breslau 1937, 8°, str. 585, LXIII, nIb 00. 279) Jiithner Julius, Hellenen und Barbaren. Leipzig 1923, str. 165, VIII, nIb 3. Das Erbe del' Alten Schriften libel' Wesen und Wirkung der Antike. Zesz. 8. 280) Kabelik Jan, Slovenska Ćitanka. Praga 1925· 28 I) Kalendarz Domowy na rok pański 1864, 1865, 1866, 1867, 1868, 186g. Poznań 1864, . 282) Kalendarz Maryański Pelpliński. Pelplin IgI8, 8°, str. 100, str. str. Berlin A., Ober 283) Kalkmann 1883, 40, str. 116, tab. 6-8 Darstellungen der Hipolytos-Sage, (Odbitka z Archeologische Zeitung, R XLI, 1883)' . wychowawcza dawnych cech~w 284) Kamiński Jan, Działalność lubelskich. Lublin Ig39, 8°, str. I7 (Odbitka z Księgi Pamiątkowej). 285) Karrer Otto, Das Religiose in der Menschheit und das Christentum. Freyburg im Breisgau Ig34, 8°, str. 264, IX, nIb I. 286) Kauffmann Friedrich, Deutsche Mythologie. Leipzig 18g8, 16°, str. 119, nib 5· 287) Keller Otto, Epilegomena XII, nIb 2. zu Horaz. Leipzig I879, 8°, str. 2go, �288) Kende Oskar, Geografisches Worterbuch. Allgemeine Erdkunde. Leipzig-Berlin 1928, 16°, str. 238, VI, nIb 4. Teubners Kleine Fachworterbucher. 289) Kerr James M. A. M. Do. The Air we Breathe. London 1926, 16°, str. Igl. 290) Keysser Christian, Anutu im Papualande. Nurnberg 1929, 8°, str. 148, nib 3. 2gl) Kiellen Rudolf, Der Staat aIs Lebensform. Lipsk 19'7, 160str. 235, IX, nIb 6. Wyd. II. 292) Kiepert Heinrich, Lehrbuch der alten Geographie. Berlin 1878, 8°, str. 544, VIII. 293) Klein Paul Rudolf, Die Ortsnamen in Deutschen, ihre Entwicklung und ihre Herkunft. Berlin-Leipzig 1912, 16°, str. 126, nIb 32, Sammlung Goschen. 294) Kloeden Adolph Gustav, Handbuch der Erdkunde, cz. IV. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Asien und Australien. Cz. V. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Amerika und Afrika. 295) Knofd Richard, Handbuch der Uniformkunde. Hamburg Ig37, 8°, str. 438, VIII, nIb 2. 2g6) Kobierzycki Ludwik, Referaty uczniów, str. 34, 8°. (Odbitka z Kwartalnika Klasycznego, II, nr 3, Ig28, str. 266-270). Nakł. Polskiego Tow. Filologicznego. 297) Kolb G. Fr., Handbuch der Vergleichenden Statistik - der Volkerzustands- und Staatenkunde. Leipzig 1871,8°, str. 252, 468, XXIV. 2g8) IV Kongres na Slavjanskitie Geografi i Etnografi w Sofija. Sofia 1936, 8°, str. 48. 299) Kontny Piotr, Rafflesia Sassoviensis. (Rzecz a autorach). Lwów 1933, 4°, str. 7· 300) Kosch Wilhelm, Deutsches Literatur-Lexikon. Tom I, 1927, str. 1280, tom II, 1930, str. 1281-3236. Halle, 8°. 301) Kossowski Stanisław, Przyczynki i Materiały do Dziejów LiteratUl'y Polskiej. Cz. I. Listy Romantyków. Lwów 1910-11, 8°, str. 87,. nib I. Wyd. Tow. Prywatnego Gimn. Żeńskiego. 302) Kohler Karl, Die Entwicklung der Tracht im Deutschland. Nurnberg 1877, 8°, tabl. 100. 303) Konig Edward, Babyloniens Kultur und die Weltgeschichte. Berlin, 160, str. 42, nib 2. 304) Konig Emil, B., Ausgeburten des Menschenwahns im Spiegel der Hexenprozesse und der Autodafes. Berlin-Friedenau, 16°, str. 734, nib 2. g05) Korber Robert, Pugel Theodor, Antisemitismus der Welt in Wort und Bild. Dresden 1935. 306) Kraepelin Kral, Exkursionsflora fUr Nord- und l'vIitteldeutschland. Ein Taschenbuch. Leipzig-Berlin 1917, 16°, str. 410, XXX. Wyd. 8. 307) Kruger Gustaw, Syntax der Englischen Sprache. Tom I, II, cz. 7. Berlin-Bonn 1914, str. 1026, XXIII. Schwierigkeiten des Englischen. 308) Kruger P., Wald- und Flussreisen in den Kordilleren von Patagonien. Marienburg 1915, 8°, str. 45. 309) Kuba Ludwik, Slovanstwo "e s"ych zpevech, ks. XIV, Ig28, str. 79, nib I; ks. XV, Ig2g, str. 108. Praga 4°. 310) Kudriaffsky Eufemia, Die Historische Kuche. Wien 1880, 16°, str. 320, X. 31 I) Die Kultur der Gegenwart, cz. I, abt. III, zesz. I. Die orientalischen Religionen. Berlin-Leipzig Ig06. 312) Kunkel Otto, Pommerische Urgeschichte in Bildern. Szczecin 1931, 8°, str. 175, nIb l, mapa I. 313) Kuraszkiewicz Władysław, Najważniejsze zjawiska językowe ruskie w gwarach między Bugiem a Narwią. Warszawa Ig39, 8°, str. 17 {odbitka ze sprawozdań Kom. Jęz. Tow. Nauk. Warszawskiego XXXI, 1938, Wydz. I). 314) Kutzen J., Das deutsche Land in seinen charakteristischen Zugen und seinen Beziehungen zu Geschichte und Leben der Menschen. Breslau IgOO, 8°, str. 602, tab. 4, map S, 3IS) Kutzleb Hjalmar, Steinbeil und Hunnengrab. HamburgBerlin-Leipzig, I, g2g, 8°, str. 205. 3 I 6) Laarski R. H., Das Geheimnis der Amulette und Talismane. Leipzig 1926, str. 215. VIII, nIb I, 16°. 317) Lamer Hans, Romische Kultur im Bilde. Leipzig 1910, 8°, str. g6, 56, IV, Wissenschaft und Bildung, nr 81. 318) Lang Johannes, Welt, Mensch und Gatt. Frankfurt, 4°, str. 401, XXVIII, nIb 3. Wydanie 2. 3Ig) Lang Ludwig, Buddha und Buddhismus. Stuttgart 1923, 16°, str. 78, nib 2. 320) Lang Ludwik, Gletschereis. Stuttgart Ig27, str. 75, nIb S, 32 I) Larfeld Wilhelm, Griechische Synopte der vier neutestamentlichen Evangelien na ch u. s. v. Tubingen 191 I, 4°, str. 180, XXX. 322) Lattermann Alfred, EinfUhrung in die deutsche Sippenforschung in den Preussischen Osten. Poznań 1938, 8°, str. 160, VIII, nIb VIII. Schriftenreihe Deutsche Sippenforschung in Polen. Neue Folge. 323) Lechner Gustav Theodor, Zend-Avesta oder liber die Dinge des Himmels und des Jenseits, tom I, str. 439, nIb S, Hamburg-Leipzig 1906, 8°. 324) Ledi Eugenia, Sauer Marquard, Italienische KonservationsLesebuch. Heidelberg 192 I, 8°, str. 344. IX. 325) Lemann Alfred, Aberglaube und Zauberei von den Altesten Zeiten bis an die Gegenwart. Stuttgart 18g8, 4°, str. 556, XII. �326) Lehr K., De Aristarchi Studiis Homerici. Lipsiae 1865, 80, str. 485, VIII, nIb lo 327) Leist Friedrich, Aus Frankens Vorzei t. Kleine KulturbildeI. Wii.zberg 1881, 168, str. Igo. 328) Leyen Friedrich, Einfiihrung in das Gottische. Miinchen Ig08, 40, str. 181, Xl. Handbuch des Deutschen Unterrichts an Hoheren Schulen. 329) Leycn F., Die Gotter der Germanen. Miinchen 1938, 80, str. 322, XII, tab. 12. 330) Ausfiirliches Lexikon der griechischen und romischen Mythologie. Wyd. Roscher W. H. Tom l/l, I884-IgO, str. 1440, VIII; I-II, 1886-18go, str. 1441-3°24; II-I, 18go-18g4, str. 1776, VI; II-II, 1894-18g7, ser. 1778-3326; III-I, 18g7-Ig02, str. 1664, III-II, I8g7-1909, str. 3482; VI, zesz. 63, IglO, str. 641-800, 64, IgI l, str. 801-g60, 65, Igl2 str. g61-I 120,66/7, Ig33, str. 1121-14°8, 68, 1914, str. 1409-1600, 80• 33 I) Licht Hans, Kulturkuriosa aus Altgriechenland. Dresd~n Ig2g,. 80, str. 306, nib 2. 332) Lippert Julius, Die Kulturgeschichte in einzelnen Haupt~ stiicken, Abt. II. Leipzig-Prag 1886, 160• 333) Lippert Julius, Des Memchen Nahrungssorge; Kleidung und Wohnung. Leipzig-Praga 1885, 160, str. 246. Die Kulturgeschichte in einzelnen Hauptstiicken, abt. l. 334) Lissauer, Alt-Pommerellsche Schadel. Gdańsk 1872, 80, str. 24(Odbi tka z Schriften der Na turforschenden Gesellschaft zu Danzig). 335) Litauer Stefan, Zmierzch <'Londynu». Warszawa-Łódź Ig45, 80, str. 3, nIb 3. Spółdz. Wydawnicza <,Czytelnik». 336) Loesche Georg, Geschichte des Protestantismus in Vormaligen und neuen Osterreich. Leipzig Ig30, 80, str. 81 I, .XVI. 337) Loewe Richard, Germanische Sprachwissenschaft. Leipzig IgI I, 160, str. 151, Ig, nib lo Sammlung Goschen. 338) Lowis of Menar Karl, Burgenlexikon fUr Alt·Livland. Ryga Ig22, 80, 55, nib 10. 339) Lucka Emil, Diedrei Stufen der Erotik. Berlin Ig17, 80, str. 284, nIb 4. Wyd. 3· 340) Lullies Hans, Kenntnis del' Griechen und Romer vom PamirHochlande und den Benachbarten Gebieten Asiens. Ein Beitrag zur Entdeckungsgeschichte. Konigsberg 1887, 40, str. 22. 341) Lundstrom Hermann, Die XIII Allgemeine Evangelisch Lutherische Konferenz von 28 bis 31 August Ig11. Uppsala IgII, 160, str. 253, V, nib lo 342) Lunn Arnold, A history of Ski-ing. London 1927, 80, str. 472, XV, nIb 5. ._-~.~ --_.- ...__ .... __ -_. ... 343) Lubkers Friedrich, Reallexikon des c1assischen Alterthums fUr Gymnasien. Leipzig 1877, 80, str. 1272. Wyd. 5· 344) Liibken Friedrich, Reallexikon des Klassischen Altertums. Leipzig-Berlin Ig14, 80, str. 615, nib I. 345) LutzeleI' Heinrich, Die Christliche Kunst Deutschlands. Bonn 1936, 40, str. 277, nIb I, tab. g2. 346) Liitzow Carl, Geschichte des deutschen Kupferstiches und Holzschnittes. Berlin, 40, str. 313, nib lo 347) Łoś J., Zasady ortografji polskiej i slownik ortograficzny. Lwów-Warszawa Ig25, 80, str. 224, nib 2. 348) Łyskowski Ignacy, Trzy nauki gospodarskie. Poznań 1883. 349) Machatschek Fritz, Landeskunde der Sudeten- und WestKarpaten-Lander. Stuttgart Ig27, 80, str. 440, Xl. Bibliothek Landerkundlicher Handbiicher. 350) Magie der Weltgeschichte von Ulkibiades bis Lovis Corinth. Lipsk 1927, 80, str. 176, nib 4· 351) Mainzer Ferdinand, Sieiliana. Aus Griechisch-Romischer Zeit. Berlin Ig30, 160, str. 113, IV, nib l, tab. 20. 352) Majerczyk Ign. C. l. B., Akademicki Przewodnik. Informacyjny po Wyższych Uczelniach Czechosłowacji. Praga-Brno Ig33, 80, str. 40. 353) Mannhardt Wilhelm, Die Gotter der deutschen und nordischen Volker. Cz. l. Berlin 1860, 80, str. 328. 354) Mareinkowska Jadwiga, Adam Mickiewicz. Warszawa Ig21, 160, str. 142. 355) Marquart Bonne, Die Landwirtschaftlichen Verhaltnisse Kurlands. Cz. l. Klima, Grund, Boden und Bevolkerung. Cz. II. Gebaudeund Inventar-Kapital, Arbeits-Kraft, Betriebsweise. Berlin Ig16, 80, str. 131, nIb 5. 356) Marquardt J., Romische Privatalterthiimer. Cz. I, 1864, str. 384, VIII. Cz. II, 1867, str. 456, VIII, tab. 4. Leipzig, 80• Handbuch der romischen Alterthiimer. Cz. 5. 357) Martinengo-Cesaresco, Essays in the Study of folk-songs. Lon90n, 160, str. 2g5, IX . . 358) Maspero G., Guide to the Cairo Museum. Cairo Ig03, 160, str. 544, VI, nIb 2. Wyd. French Institute of Oriental Archeology. 359) Masterman C. F. G., The conditions of England. London IgOg, 80, str. 309, 40, IX, nIb lo 360) Marker Friedrich, Charakterbilder des Rassen, l. Berlin, 80, str. 131, tab. 16. 361) Matzner Edward, Franzosische Grammatik III. Berlin 1885, 80, str. 676, XXIV. 362) Maeisel-Hess Grete, Das Wesen del' Geschlechtlichkeit. Tom J. Jena Ig16, 160, str. 312, XXXVI. �363) Melsheimer Fr., Gunther A., Lehrbuch des Spanischen fur Hohere Lehranstaltcn. Lipsk, 8°, str. 143, VIII, mapa I. 364) Menge Rudolf, Troja und die Troas. Gutersloh 1905, 8°, str. 97, nIb 3, VI, mapy 3. Gymnasial-Bibliothek, zesz. I. 365) Meringen Rudolf, Indogermanische Sprachwissenschaft. Leipzig 1899, 16°, str. 136. Sammlung Goschen. 366) Meusa Stanisława, Ilustrowany Przewodnik po Krakowie i okolicy. Kraków 1905-1906, 16°, str. 77 (LIII, nIb VIII, mapa I). 367) Meyer, Meyers Reisebucher. Schwarzwald. Leipzig-Wien 1908, 16°, str. '27'2, '24 mapy 3. 368) Meyer Franz, Systematisch Geordnetes Handbuch der Ornamentik. Leipzig 191 I, 8°, str. 615, nIb I. 369) Meyer Richard, M., Altgermanische Rcligionsgcschichte. Leipzig 1910, 8°, str. 645, XX, nIb 1-3· 370) Michael Hugo, Das Homerische und das heutige Ithaka. Wissenschaftliche Beilage zum XII Program m des Koniglichen Gymnasiums zu Jauer. Os tern, 190'2, 4°, str. '28, mapa I. 371) Michalski Sto E., Włodawa - Monografia statystyczno-gospodarcza. Lublin 1939. 37'2) Mirwiński Jan, Z melodyj wieczornych. Lwów 1918, 16°, str. 97, nIb 3· 373) Mogk Eugen, Geschichte der Norwegisch-Irliindischen Literatur. Strassburg 1904, 4°, str. 555-956, nIb 4· 374) Mommsen Theodor, Romische Geschichte. Tom I. Bis zur Schlacht von Pydna, str. 94'2, X, Berlin 188 I, 8°; tom III. Von Sullas Tode bis zur Schlacht von Thapsus, str. 7 I '2, VI. Berlin 1933, 8°; Tom V. Die Ptovinzien von Caesar bis Diocletian, str. 659, VI, map 7. Berlin 1936, 8°. 375) Mommsen August, Heortologie. Antiquarische Untersuchungen uber die Stiidtische Feste der Athener. Leipzig 1864, 8°, <tr. 473, VIII, nIb '2. 376) Monographien zur deutschen Kulturgeschichte. Tom XIdas Judentum. Von Liebe Georg. Leipzig 1903, 8°, str. 1'27, nIb I. 377) Morelowski Marian, Hafty ludowe Wołynia. Równe 1938, 4°, str. 85, tab. 6-ta (Odbitka z Rocznika Wołyńskiego, tom VII, str. '279-364). 378) Moller Heinrich, Das Lied der Volker, tom I, str. 3'25, VIII; II, str. 3'29, VIII; III, s.r. '275, VIII. Munz-Leipzig-London-BrusselParis. 379) 1\1uckermann Hermann, Rassenforschung und Volk der Zukunft. Berlin 193'2, 8°, str. 107, nIb 3· 380) Muttersprache. Friedrich Ludwig. Jahn - ein deutscher Vorkiimpfer fUr Sprache und Volkstum. R. LIII, zesz. 7j8. Berlin 1938, 4°, str. '244-'247. 381) Muller Ernst, Die Hiiusernamen von Alt-Leipzig. Leipzig 1931, 8°, str. 97, XVI, tab. 4. Schriften des Vereins fUr die Geschichte Leipzigs. Tom XIII. 38'2) Muller Freienfels, Eislers Handworterbuch der Philosophie. Berlin 19'2'2, VIII, str. 784, VIII. Wyd. '2. 383) Muller Wilhelm, Mythologie der deutschen Heldensage. Heilborn 1886, 8°, str. '260, VII. 384) Munz J., Judisches Leben in Mittelalter. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte der deutschen Juden. LeIpzig 1930, 8°, str. 95. 385) Munter Friedrich, Die Religion des Nordens vor den Zeiten Odins, str. '251-314, 16°. 386) Murich Paul, Neue und alte Tanze. Erfurt 16°, str. 56. 387) Nafe Otto, Die Schneegruben des Riesengebirges und ihre Entstehung. Hirschberg 1914, 8°, str. 47, nIb I, mapy '2. 388) Nahlovsky Joseph W., Die Ethischen Ideen aIs die Waltenden Miichte im Einzel wie im Staatsleben, nach ihren verschiedenen Beziehungen. Langensalza 1904, 8°, str. 87, nIb 3, VI. 389) Nathusius Martin, Die Mitarbeit der Kirche an der Losung der Sozialen Frage. I. Die Soziale Frage. Lipsk 1893,8°, str. 310, VIII, nlb. '2. 390) Naumann Gustav, Antimoralisches Bilderbuch. Leipzig 1898, 16°, str. 377, nIb 3. 39 I) Neumayr Melchior, Erdgeschichte. Tom I. Allgemeine Geologie. Tom I. Beschreibende Geologie. Leipzig-Wien 1895, 8°, str. 693, XXIV, nIb II-X, 700. 39'2) Nazwy niemieckie Tatr Wysokich, str. nIb 4, 16°. 393) Neckel Gustav, Die Altgermanische Religion Zeitfragen Deutscher Kultur. Zesz. '2, Berlin 193'2. 394) NegeleinJulius, Germanische Mythologie. Leipzig-Berlin 1919, 16°, str. 1'28. Aus Natur und Geistes Welt. 395) The Chicago Daily News. Almanac and Year-Book for 19'26. Chicago 19'25, 16°, str. 10'24, nIb '2. 396) Niemeier Georg, Siedlungs-geographische Untersuchungen in Niederandalusien. Hamburg 1935,4°, str. '2'29, XII, nIb 3 tab. 40, map 3. Abhandlungen aus dem Gebiet der Auslandskunde. 397) Obraz świata pod względem geografii, statystyki, historii wszystkich krajów, skreślony wg najlepszych źródcł. Warszawa 1843' str. 560. 398) Ogilie F. W., The Tourist Movement. London 1933, 8°, str. '2'28, XV. 399) Orzechowicz Bolesław, Sylwetka okolicznościowa. Lwów 19'23, str. '2'2, 16°. (Odbitka ze (,Słowa Polskiego»)). 400) Otto Ernst, Zur Grundlegung der Sprachwissenschaft. Bielefeld-Leipzig 1919. Lud, T. XXXIX �401) Overbeck J., Pompeji in seinen Gebauden, Alterthumern und Kunstwerken fur Kunst- und Alterthumsfreltnde. Leipzig 1856, 8°, str. 438, XVIII, tabl. 1. 402) Pankevic Ivan, Ukrajinska Nareci Podkarpatskej Rusi a Sousednich oblusli, c. IX, cz. l. Praga 193B. 403) Panzer Marianne, Deutsche Forschungen. Tom XXXII. Tanz und RechL. Frankfurt 1938, 8°, str. 14B. 404) Papst Julius'II. Berlin 16°, str. 64 405) Pargiter M. A., Ancient Indian Historical Tradition, London 1922, 8°, str. 368. 406) Passarge Siegfried, Die Landschaftsgurtel der Erde, Natur und Kultur. Breslau 1923,8°, str. 144, nib 12. Jedermanns Bucherei, Abt. Erdkunde. 407) Pastenaci Kurt, Volksgeschichte der Germanen. Berlin-Munchen 1936, 16°, stl'. 344. 40B) Paul Gustav, Grundzuge der Rassen- und Raumgeschichte de$ deutschen Volkes. Munchen 1936, go, str. 478, XII, nIb 6. 409) Paul Karel, Pavel Josef, Safarik a Bartlomej Kopitar. SV XVIII. Praga 1938. 410) Paulsen Rudolf, Volk, Religion und Kunst. Bielefeld-Leipzig 1937, 16°, str. 52, nIb 2. . 411) Pawłowski Stanisław, Geografia dla klas wyższych. Lwów-Warszawa 1931, 8°, str. 172, Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych. 4[2) Pawłowski St., Bystroń J., Peretiatkowicz A., Polska Współczesna. Geografia Polityczna,' Kultura Duchowa, Wiadomości PrawnoPolityczne. Lwów-Warszawa 1924, BO, str. 175, VIII, nIb 1. Wyd. Książnica-Atlas, Wyd. II. 4[3) Penzig Rudolph, Zum Kulturkamp£ urn die Schule. Berlin 1905, BO, str. [52, VIII. 414) ,Peuckert Will-E., Pansophie. Ein Versuch zur Geschichte der Weissen und Schwarzen Magie. Stuttgart [936, 8°, str. 588, nIb 4. 4[5) Peuckert Will-E., Deutsches Volkstum in Marchen und Sagen, Schwank und Ratzel. Berlin 193B, BO, str. 215, XIV, nIb 1. 416) Philippson Alfred, Das Mittelmeergebiet. Leipzig-Berlin 1914, BO, str. 256, X, nIb 6, tab. 15. 417) Piaschewski Gissela, Der Wechselbalg. Ein Beitrag zum Aberglauben der Nordeuropaischen Volker. Breslau Ig35, 8°, str. 199, nIb 1. Deutschkundliche Arbeiten, tom V. 41 B) Pier Bernhard, Rassen biologi~che Betrachtung,weise der Geschichte Frankreichs. Frankfurt 1945, BO, str. 65, nIb 1. 419) Pietraszewski Józef, Ilustrowany Przewodnik po Sandomierzu i okolicy z planem miasta. Sandomierz Ig30, BO, stl'. 47. Biblioteka Sandomierska, nr 5, Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. Touring-Klub. 420) Pietschman Richard, Geschichte der Phonizier. Berlin I B8g, BO, str. 313, nIb r., 421) Pinder Wilhelm, Das Problem der Generation in der Kunstgeschichte Europas. Lipsk. str. 16o, XXX, nIb 2, tab. 27, 8°. 422) Pischel Richard, Leben und Lehre des Buddha. Leipzig-Berlin Ig17, 16°, str. 122, [6, VI. Aus Natur und Geisteswelt. 423) Podementan Alexy, Medyka y Filozofa tajemnice. Tajemnice wszystkim obojej płci, nie tylko ku leczeniu rozmaitych chorób . prze!. Slaskovski Sebastian. Suprasel 1752, BO, str. 406, nIb 20. 424) Pohlenz Max, Antikes Fuhrerthum. Cicero de Officiis und das Lebensideal des Panaitios. Leipzig-Berlin 1934, 4°, str. 14B, nIb 4, (Neue Wege zur Antike. Reihe II: Interpretationen zesz. III). 425) Polaczkówna M. i Romer E., Pogadanki Krajoznawcze. Dla użytku Szkół Powszechnych i I Klasy Średnich. Lwów-Warszawa 1932, BO, str. 122, VI, Wyd. Książnica Polska Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych. 426) Wąsowicz J. i Zierhoffer A., Polska w cyfrach. Lwów Ig27, 16°, str. B7, VIII, nIb 1. Wyd. Komitet Organizacyjny II Z. S. G. i E. 427) Poniatowśki Stanisław, Badania antropologiczne nad kością skokową. Warszawa Ig13, 8°, str. 79, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego. 42B) Poniatowski Stanisław, Beitrag zur Anthropologie des Sprungbeines. Braunschweig 1914, 4°, str. 32. Archiv. fUr Anthropologie. 429) Poniatowski Stanisław, Ober den Einfluss der Beobachtungsfehler auf die Anthropologisches Irdies. Braunschweig Igl [, 4°, str. 32. 430) Poniatowski Stanisław, Przyczynek do genezy pierścienia. Lwów 1925, BO, str. B. 431) Poniatowski Stanisław, Ober den Wert der Index-Klassifikationen. Braunschweig [gl I, 4°, str. 7, nIb 1. (Odbitka z Archiv fUr Anthropologie, tom X, zesz. I). 432) Poniatowski Stanisław, O wpływie błędów obserwacyjnych na wskaźniki antropologiczne. Warszawa 19 [2, BO, str. 73, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego nr 6. 433) Preuschen E., Kruger G., Das Altertum, cz. l. Tubingen 191 [, BO, str. 295, XIV nIb [. 434) Prietze Hermann Albert, Natur und Volkstum, HannoverIg20, 16°, str. 93. 435) Proniewski G., Pobrzeże Wisły w najbliższej okolicy Płocka pod względem archeologicznym. BO str. 15 (Odbitka z Przeglądu Archeologicznego. R II-III zesz. 3-4). 436) Prospekt, «Polska w kulturze powszechnej'). Dzieło zbiorowe pod redakcją Feliksa Konecznego. Kraków 1911, 4°, str. Xl. 437) Protokoły posiedzeń inauguracyjnych Komitetów Naukowych. Kraków 1936, 16°, str. 73. Polska Akademia Umiejętności. Linden �660 661 438) Przewodnik po Muzeum Narodowym w Krakowie. Kraków Ig12, 8°, str. '35. 439) P~zeworski Stefan, Brązowe naczynie hetyckie z Ukrainy. (RekonstrukcJa). Warszawa Ig28, 4°, str. l!. (Nadbitka z tomu X. Wiadomości Archeologicznych). ~4?) PukalI W., Keramisches Rechnen auf chemischer Grundlage an Belsplelevertrauter. Breslau 'gI2, 8°, str. 144. Wyd. 2. 441) Rapacz Józef, Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII wieku. Lublin Ig22. ' 442) Raswan Carl, R., Der Araber und sein Pferd. Stuttgart Ig30, go, str. 65, tab. 2. 443) Reden F. Friedr. Wilh., Erwerbs- und Verkehr- Statistik des Konigsstaats Preussen, Abt 2, Darmstadt 1853, 8°, str. 80g-IS88. 456) Rohein Gesa, Mondmythologie und Mondreligion. LeipzigWien-Zurich Ig27, VIII str. 10 4. (Odbitka z «Imago. Zeitschrift fUr Anwendundung del' Psychoanalyse,»). 457) Romer Eugeniusz, List otwarty do p. prof. St. Lencewicza red. ('Przeglądu Geograficznego') w sprawie napaści dokonanej przez p. prof. W. Gorczyńskiego na imię naukowe prof. dr E. Romera. Lwów Ig39, 8°, str. 7, nIb r. 458) Rosenblatt Józef, Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarownicom w Polsce. Warszawa 1883, 8°, str 64, II. 459) Rosenmaller Bernhard, Religions-Philosophie, Munster (Westf.) 1932, 8°, str. 168, VIII. 460) Romische Mythologie. Berlin 1858, 16°, str. 820, VIII, nIb 2. 461) Rutska Halina, Towarzystwo Naukowe Plockie w 1820-183°, 444) Rehm Walther, Geschichte des deutschen Romans 1-Vom Mittelalter bis zum Realismus. Berlin-Leipzig 1927, 16°, str.' nIb 17, Sammlung Goschen. 445) Reich Edward, Studien uber die Volksseeie aus dem Gesichtspunkte. Physiologie und Hygiene. Jena 1879, 8°, str. 447, XXI. 446) Reis Hans, Die Deutschen Mundarten. Berlin-Leipzig Ig12, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen. 447) Reis Hans, Die deutschen Mundarten Dichtung. BerlinLeipzig IgIS, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen. 448) Die Religion in Geschichte und Gegenwalt. Tom I r. IgOg, str. 2128, XVI II, str. 2044, Wyd. 2, III r. Ig2g str. 2176; XII. Wyd. 2, IV r. 1913, str. 2368, VIII; VI'. 1931, str. 2158; XII nIb 2. . 449) Reuschel Karl, Deutsche Volkskunde in Grundriss, cz. II. Sme, Brauch und Volksglaube Sachliche Volkskunde. Leipzig-Berlin 1924, 16°, str. 136. Aus Natur und Geisteswelt tom 645. " 450) ~eyell P., ~eyer Oskar Erich, Das Riesen- und Isergebirge tom XX Bielefeld-Leipzig 1927, str. 144, nIb 7, mapa r. 451) Riebes Ernst, Geschlechtsleben und Kultur. Królewiec Ig2g, 8°, str. 23, nIb L Wyd. 3, Schriften der koniglichen deutschen Gesellschaft. Konigsberg Pr. 452) Riemanns Hugo, Musik-Lexikon. Berlin-Leipzig 1916, 4°, str. 1276, XXXII. 453) Robert Carl, Archeologische Hermeneutik. Anleitung zur Deutung Klassischer Bildwerke. Berlin 1919, 4°, str. 432, nIb 12. 454) Roberts Frank H. H., The felsom problem in American Archeology. Washington I938, 8°, str. IS, (Odbitka z Smithsonian Report for' Ig38, str. 531-546, tab. 15. 455) Rocznik Orkanowego Uniwersytetu Wiejskiego w Szycach. Sprawozdania za rok Ig28/2g i Ig2g/30. Modlnića Ig31, 4°, str. 23· Ig07-I928. Notatka historyczna, str. 23, 8°. 462) Salzberger Georg, Die Salomo-Sage in del' Semitischen Literatur. Berlin Ig07, 8°, str. I2g, nIb 1. 463) Sar ter Howard, MacI:' A. S., Tut-ench-Amum. Ein Agyptisches Konig~grab. Leipzig Ig24, 8°, str. 26o, tab. 62. 464) Sauer Hermann, AbendHindische Entscheidung; Arischer Mythus und Christliche Wirklichkeit. Leipzig Ig39, 8°, str. 778, XXXII. 465) Saunier Claudius, Die Geschichte del' Zeitmesskunst von den altesten Zeiten bis zur Gegenwart. Bautzen Ig02-lg04, 8°, str. log6, XVI. / 466) SchaffJe Alben C. Fr., Bau und Leben des Socialen Korpers, tom I, 1875, str. 850, XXIV, IV, 1878, str. 538, VIII. Tubingen 8°. 467) Schell D., Beitrage zum Valksglauben im Bergischen. Erberfeld Ig2g, 8°, str. 207, nib r. 468) Schenkla Karola, Chrestamatyka z pism Ksenafanta. Lwów 1869, 80, str. 218, l la, XVI, nIb 2. 469) Schiller Emil, Shinto die Volksreligion Japans. Berlin Ig3S, 8°, str. 110. Ostasien-Mission. 470) Schirmer Alfred, Deutsche Wortkunde. Berlin-Leipzig Ig26, 16° str. 3, nib r. Sammlung Goschen. 471) Schleicher August, Compendium del' Vergleichenden Grammatik der Indogermanischen Sprachen. Weimar 1876,8°, str. 82g, XLVIII. 472) Schloz Wilhelm, Laiblin W., Vom Sinn des Mythos. Stuttgart 1936, 8°, str. 175. . 473) Schlund Erhard, Modernes Gottglauben. Das Suchen del' Gegenwart nach Gatt und Religion. Regensberg, 8°, str. 306, nIb 2. 474) Schmidt Karl, Die Hausnamen und Hauszeichen im Mittelalterlichen Freiburg. Giessen Ig30, 8°, str. 149, Giessener Beitrage zur deutschen Philologie, XXVI. 475) Schmidt Max, Indianer Studien ID Zentralbr:lsilien. Berlin 'gas. �t362 476) 1932, 477) fUr Freunde map 4. 478) (powielane). 479) stantinopel. Jena Schmidt-Rohc Georg, Die Sprache aIs Bildnerin der Volker. 4°, str. 415, nIb 3. Schmieder Karl, Chr., Mythologie der Griechen und Romer, der Schonen Kiinste. Kassel 1830, 16°, str. 386, VIII, tab. II, Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel, Schneller Ludwig, Am goldenen Horn. Streitziige Marienburg 1912, 8°, str. 94, nIb 2. 8°, str. 3, 28 durch Kon- 480) The Summer School of Arts and Sciences and of Education. Cambridge 1938, 8°, str. 94; Official Register of Harvard University, vol. XXXV, March 15, 1938, nr 8. . 48 I) -Schroeter Karl, Anfiinge der Kunst im Tierreich und bei Zwergvolkern mit besonderer Beriicksichtigung der dramatischen Darstellung. Leipzig 1914, 8°, str. 275, XVII. 482) Schuchhardt Carl, Schliemann's Ausgrabungen in Troja, Tiryns, Mykena, Archomenos Ithaka im Lichte der heutigen Wi,senschaft. Leipzig 1890, 8°, str. 37 I, XII, nIb 1. 483) Schultz Hans, Abriss der deutschen Grammatik. Strassburg 1914, 8°, str. 134, nib lO. Teubners Philologische Bibliothek. 484) Schultz Otto-Erich, Volksbrauch, Volksglaube und Biologie. Berlin-Bonn 1937, 8°, str. 131, nIb I: 485) Schultz Wolfgang, Riitsel aus dem hellenischen Kulturkreise. Leipzig 1912, 8°., str. 160, 160, XX. 486) Schultze Paul-Naum burg, Kulturarbeiten, tom VII, Die Gestaltung der Landschaft durch den Menschen, cz. I. Miinchen 1915, 80, str. 324. 487) Schwabe Gustav, Sagen des klas~ischen Altertums. Reutlingen 8°, str. 256. 488) Schwabe Ludwig, Teuffels W. S. Geschichte der romischen Literatur. Tom t, Leipzig 1890, 8°, str. 1346, XIII. 439) Schwantes S., Aus Deutschlands U rgeschichte. Leipzig, 160 str. 205, nIb 15. 490) Schwappach Adam, Handbuch der Forst- und Jagdgeschichte Deutschlands. Berlin 1888, 8°, str. 535-892. 491) Schwartz Wilhelm, Von den Hauptphasen in der Enrwicklung der Altgrkchischen Naturreligion. Berlin 1896, 4° str. 9. 492) Die Schweitz kleine Ausgabe. Berlin 1925, 16°, str. 264, nIb 2, mapa 1. 493) Schweitzer Albert, Verfall und Wiederaufbau der Kultur, cz. I. Kulturphilosophie. Miinchen 1923, 8°, str. 65, 6. 494) Schwela S., Czytanka sa Serbske Zischi. Ghoschebasu 1907, 8°, str. 40. 495) Scott-Elliot, Atlantis nach okkulten Quellen. Leipzig, 8°, str. 90, nIb 2, map 2. 496) Seemann Otto, Die Mythologie der Griechen und Romer. Leipzig 1880, 8°, str. 264, VIII. 497) Seifert Hermann, Erich, Der Jude zwischen den Fronten der Rassen, der Volker, der Kulturen. Kontinent und Ubersee. Tom IV, 160, str. 183, nIb 1. 498) La Selection Sexuelle chez I'Homme. Paryż 1925. Etudes de Psychologie Sexuelle, tom IV. 499) Sera F. W. Astrologie fUr Anfiinger. I. Das Horoskop ohne Mathematik. Liibeck, 1925, VIII, str. 97, 26, nIb 6. 500) Seredyński Władysław, Janaz Wielomowic Gawińskiego pisma pozostałe. Kraków 1879, 8ą., str. 250, nIb 2. Akademia Umiejętności. 501) Sieroszewski Wacław, 12 lat u jakutów. Warszawa 19°0,8°, str. 414, X, I mapa. 502) Sighart Y. Religien aus Rom. Zur Kunstgeschichte und Volkskunde. Augsburg 1865, str 2 I I, nIb 3, 16° Wyd. Literarisches Institut. 503) Simrock Karl, Handbuch der Deutschen Mythologie. Bonn 1874, 8°, str 644, XII. 504) Skorowidz osób, miejscowości, rycin, map i planów Działu Archeologicznego Wydawnictw Komisji Antropologicznej PAU w latach 1877-1927 Kraków 1931-1937, 4°, str 104, Polska Akademia Umiejętności - Komisja Antropologii i Prehistorii. 505) Słownik języka Polskiego, oprac. Karłowicz j , Kryński Ad. i Niedźwiedzki W. Tom VI. Warszawa 1915, 4°, str. 689-794, XVI. 506) Sombart Werner, Der Bourgeois. Zur Geistesgeschichte des modernen Wirtschaftsmenschen Miinchen-Leipzig 1923,8°, str 540, VII. 507) Sombart Werner, Der Moderne Kapitalismus. Tom I. Halbband. I-EinleitungDie vorkapitalistische Wirtschaft. Die historischen Grundlagen des modernen Kapitalismus. Miinchen-Leipzig 1922, 8°, str 462, XXII, wyd. 5. 508) Spanger Eduard, Lebensformen. Halle 1922, 8°, ~tr. 403, XIII, nIb 3. 509) Spengler Oswald, Der U ntergang des Abendlandes. U mrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom II. Welthistorische Perspektiven. Miinchen 1922, 8°, str. 635, VIII, nIb 2, II. 5 lO) Spiegel Friedrich, Avesta die heiligen Schriften der Persen, tom I, Leipzig 1859, 8°, str. 222, CXXIV, tab. 4. 5 I I) Spiess Karl, Die deutschen Volkstrachten. Leipzig 191 I, 16°, str. 138, V, nIb 5, 15. Aus Natur und Geisteswelt. 5 I 2) Spostrzeżenia meteorologiczne dokonane w ciągu lat 5-ciu od 19°4-1908 roku na Stacjach Meteorologicznych Sieci Warszawskiej. �Warszawa 1910, 4°, str. 203, XLII, nIb 1. (Odbitka z <'Pamiętnika Fizjograficznego') tom XX). 513) Teubners Kleine, Sprachbucher. Ks. III, cz. I, Scanferlato A. Lezioni Italiane. Lipsk-Berlin 1939, 16°, str. 282, XIV. 514) Wie der polnische Sprachgeist die Urgeschichte der Slavischen Volksstamme auffaszt? Lemberg 1850, 8°, str. 16. 515) Sprawozdanie Dyr. Gimnazjum VII im. Tadeusza Kościuszki we Lwowie za rok szkolny 1934135, Lwów 1935, 8°, str. 32. 516) Sprawozdanie z Działalności Państwowego Banku Rolnego za rok 1925. Warszawa '926. 517) Sprawozdanie z Działalności Ligi Ochrony Przyrody z r. '928, str. 23, 16°. 5,8) Sprawozdanie z Działalności Lubel. Tow. RoI. za rok 19' l, str. ,6, 8°. 519) Sprawozdanie Sekcji Szkolnej i Dyrekcji Szkolnej za lata 1925-26 i 1937-38. Lwów 1938, 8°, str. 32. Publiczna Szkoła Dokształcająca Handlowa pod opieką Kongregacji Kupieckiej we Lwowie. 520) Sprawozdanie Stenograficzne z CXL VII Posied'ł:enia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 10 lipca '924 (Sejm Rzpl. Polski, okres I). Warszawa 1924, 4°, str. 59. 52') Sprawy Narodowościowe. Czasopismo poświęcone badaniom zagadnień narodowościowych. Prospekt. Warszawa 1937, 8°, str. 22. Wyd. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. 522) Sprecher von Bernegg, Tropische und subtropische Weltwirtschaftspflanzen ihre Geschichte, Kultur, und Volkswirtschaft. Cz. I. Starkeund Zuckerpflanzen. Stuttgart '929, 8°, str. 438, XV, nIb 2. 523) Spring Margery Rice, Pelican Books, Working-class wives, Their health and condition. London '939, ,6°, str. 2 14, XII. 524) Staatslexikon. Von Sacher Hermann, tom I. Freiburg 1926, 4°, str. 1863, X. 525) Starcke C. N. The primitive family in its origin and development. London 1889, ,6°, str. 3'5, XI. 526) Starre Frederick, The Ainu group at the Saint Louis exposition. Chicago '904, ,6°, str. 118, nlb 8. 527) Staszewski D. i Maciesza A., Zarys historyczny Ziemi Obodrzyńskiej. Płock '908, ,6°, str. 58, nIb 54. 528) Staszewski Kazimierz, Plany i pomiary miasta Plocka oraz gruntów podmiejskich od roku '793 do lat ostatnich. Płock '938,8°, str. 21, mapa 1. 529) Statut Banku Gospodarstwa Krajowego. Lwów '924,8°, str. 4', nib ,. vVyd. Bank Gosp::Jdarstwa Krajowego. 530) Statut Państwowego Banku Rolnego oraz Rozporządzenia PrezydentaRzeczypospolitejzdnia 14maja '924r. Warszawa 1925, '6°,str.40. 53') Statut Spólki Akcyjnej pod firmą (,Bank Ziemian», Warszawa '92', ,60, str. 4', nIb 1. \Vyd. Spółka Akcyjna. (Przedruk z (,Monitor Polski» nr '48 z dnia 2 lipca '921 r.). 532) Statut Towarzystwa Wiosek Kościuszkowskich. Warszawa, ,60,. str. 10. 533) Statut Pol. Przyr. Tow. Pedagog., vVarszawa 1930, ,6°, str. '3, nIb 1. Wyd. Rada Główna Pol. Przyr. Tow. Pedagog. 534) Statut Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Lwów 1926, '929, 8°, str. 25. 534) Statut Wzorcowy Oddziału Pol. Tow. Tatrzańskiego. (Zał. do Statutu P. T. T. Kraków 160, str. 15. 535) Statystyka Spółdzielni Związkowych za rok '937. Warszawa 80, str. CXXI, nIb 4. 536) Steffens Henrik, Anthropologie (1822). Stuttgart 1922, 8°, str. 3", XV, Goetchenanum BUcherei. 537) Steinen Karl, Unter den Naturalvolkern Zentral-Brasiliens. Berlin ,894, 4°, str. 570, XV, nIb 2, tab. 30, mapa 1. 538) Steiner Rudolf, Die Geheimwissenschaft im Umriss. Leipzig 1920, ,60, str. 473, XXVIII, nIb 7. 539) Stemplinger Edward, Antiker Aberglaube in modernen Ausstrahlungen. Leipzig '922. 540) Stern Nobert, Mode und Kultur, str. 49-96, tab. 8, 80• 541) Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Poznań 1927, 80, str. 76, nIb 2. 542) Storck Karl, Geschichte der Musik. Stuttgart '904, 80, str. 848, VIII. 543) Storck Karl, Geschichte der Musik, cz. I. Stuttgart '922, 80, str. 488, XVI. 544) Strindberg August, Der Bewusste Wille in der Weltgeschichte. Munchen-Leipzig 1916, 80, str. 94, nIb 2. '938, 545) Stolz Friedrich, Geschichte der lateinischen Sprache. Lipsk 160, str. '47, 22, nIb 1. Sammlung Goschen. 546) Strunk Hermann, Die Flurnamen des Vielendes. Gestemunde '924, 80, str. 110, mapa 1. 547) Supan Aleksander, Grundzuge der Physischen Erdkunde. Berlin-Leipzig 1921, 80, str. 98" IX, nIb 4, mapa XIX. 548) Supan Aleksander, Handbuch der Mineralogie. Grundzuge der physischen Erdkunde. Leipzig '903. 549) Symczuk Hora, Tailce Huculskie, 8°, str. 56. 550) Szlakami wodnymi do Bałtyku. Prospekt. 80, str. 22. 551) Taeger Fritz, Das Altertum. Geschichte und Gestalt, tom I. Stuttgart '939, 8°, str. 47', X, nIb 2. 19l0, �666 552) Klein Taschen-Fuhrcr durch Baden Schwarzwald, Bodenseegegend und Umgebung. Freiburg, 16°, str. XXX, nIb 2, mapa I. 553) Tauer Paul, Da~ Altertum im Leben der Gegenwart. LeipzigBerlin 19I5, 16°, str. 131, VIII, nIb 18. Aus Natur und Geisteswelt. Tom 356. 554) Techet Carl, Volker, Vaterliinder und Fursten. Munchen I9I3, 8°, str. 479, VII, nIb 2, tab. 7. 555) Tessmann Gunter, Menschen ohne Gott. Stuttgart Ig28, 8°, str. 243, V, nIb 3, mapa I. 556) Teudt Wilhelm, Die Externsteine aIs germanisches Heiligtum. Jena Ig34, 16°, str. 75, nIb 5· 557) Thienemann J., Rossitten. Drei Jahrzehnte auf der Kurischen Nahrung. I927, ~tr. 326. 558) Thuringen, Das Grune Herz Deutschlands. Thuringen, str. 240, I mapa, 16°. 559) Antiquarisk Tidskrift 1849-I851. Kjobenhavn 1852, str. 348, Wyd. Kongelige Nordiske Oldskrift selshab. 8°. 56o) Tirala Lothar, Gottlieb, Rasse, Geist und Seele. Munchen 1935, 8°, str. 256, tab. 16. 56 I) Trampe Ernst, Syrien vor dem Eindringen der Israeliten. Berlin I8g8, 4°, str. 34. Wissenschaftliche Beilage zum Jahresbericht des Lessing-Gymnasiums zu Berlin. Os tern I8g8. 562) Trautwein Susanna, Gesellschaft und Geselligkeit in Vergangenheit und Gegenwart. Lipsk, Berlin IgIg, 16°, str. 123, nIb 17· Aus Natur und Geisteswelt, tom 706. 563) Treskow B., Weyl J., Das Lexikon der Hausfrau. Berlin Ig32, 16°, str. 378, nIb 2. 564) Troeltsch Ernst, Die Dynamik der Geschichte nach der Geschichtsphilosophie des Positivismus. Berlin IgIg, 8°, str. 204· 565) Trojanowski Wincenty. Zabytki artystyczne Warszawy. Warszawa IgI6, 8°, str 8g, nIb I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 566) Twardowski Kazimierz, O dostojeństwie Uniwersytetu. Poznań Ig33, 4°, str. nIb 25. Wyd. U. P. 567) Uhorczak Franciszek, Skorowidz nazw gromad, miast i miasteczek. Lwów Ig39, 8°, str. 50. Wyd. Instytut Geograficzny U. J. K. XXX 568) Katolicki Uniwersytet Lubelski. Zarys Dziejów K. U. L. Lublin, 8°, str. 48, nIb 6. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L. 569) Ustaw Polskago Obszczestwa Oteczestwowiedenia, str. 8, 16°. 570) Ustawa Polskiego Tow:uzystwa Krajoznawczego, str. 8, 16o. 571) Vaillant George, Historyand stratigraphy in the valley of Mexico. Washingtom Ig39, 8°, str. 10 (Odbitka z Smithsonian Report for Ig38, str. 521-53°, tab. 13)' 572) Viebahn Georg, Statistik des Zollvereintum und Deutschlands, cz. II. Berlin 1862. 573) Vietor Wilhelm, Elemente der Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I4, 8°, str. Ig4, nIb 4. 574) Vietor Wilhelm, Kleine Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I3, 8°, str. 131, XIV, nolb 3. 575) Vogel Walther, Das Neue Europa und seine historisch-geographischen Grundlagen. Bonn-Leipzig I923, str. 322, X, nIb 4. 576) Vogler August, Grundlagen der Kulturtechnik. Tom I, cz. I. Berlin IgOg, 8°, str. 53g. 577) Vogt Joseph, Romische Geschichte, I Teil: Die Romische Republik. Freiburg Ig32, 8°, str. 350, nIb 7, tab. g. 578) Volckmann Erwin, Diinnemark und Sudschweden bis Trollhattan, Marstrand und Gotland. Rostock IgOg-IglO, 16°, str. Ig6, nIb 6. 579) Voretsch Carl, EinfUhrung in das Studium der Altfranzosischen Sprache. Halle Ig03, 8°, str. 278, XVI, nIb 2. Sammlung Kurzer Lehrbucher der Romanischen Sprachen und Literaturen. I. 580) Voss Lena, Der Mensch und seine Gotter. Berlin Ig26, str. 94, tab. 48, 8°. Kultur und Menschenkunde. 581) Wagemann Ernst, Koniunkturlehre. Berlin Ig28, 8°, str. 3°1, 16°, nIb I. 582) Wagner Hermann, Lehrbuch der Geographie, tom I: Allgemeine Erdkunde. Hannover-Leipzig IgI2, 8°, str. 1022, XII, nIb 2. Wyd. g. 583) Waldschmidt Ernst, Die Legende vom Leben des Buddha. Berlin Ig2g, 8°, str. 248. 584) Walther Johannes, Geschichte der Erde und des Lebens. Leipzig Ig08,8°, str. 570, IV. 585) Weinert Hans, Ursprung der Menschheit. Stuttgart Ig32, str. 38o, 8°. 586) Weiss Hermann, Kostumkunde. Handbuch der Geschicb-te der Tracht, des Baues und des Gerathes der Volker der Alterthums. l, 186o, str. 543, XXIV, II, 186o, str. 544-1434. Stuttgart, 8°. 587) Weissenborn Hellmuth, Federschmuck im Wandeln und der Leipzig Moden. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte der Schmuckfeder. Ig37, 8°, str. 85, nIb I. 588) Weitbrecht Carl, Deutsche Literaturgeschichte des Ig Jahrhunderts. Leipzig IgOI, 16°, str. 143, nIb 7. Sammlung Goschen. 589) Weltgeschichte. Die Entwicklung der Menschheit in Staat und Gesellschaft, in Kultur- und Geistesleben. Herausg. Pflugk-Hartun. 1. Weltgeschichte der neuster Zeit. Str. 4°O, nIb 14, tab. 6; R. I8go-Ig25, II Geschichte des Mittelalters str. 639, nIb 24, tab. nIb; R. IgOg-Ig25. 5go) \Ventscher Erich, EinfUhrung in die praktische Genealogie. Gorlice Ig33, 16°, str. I59, 32, nIb I. �669 668 WYKAZ 591) Wilczek Carl, Abriss der Geschichte der Gartenkunst. Berlin 1929, 8°, str. 94, nIb 2. 592) Winckler Hugo, Die Babylonische GeisteskuItur. Leipzig 1919. 16°, str. 138, 10. 593) Winnicki Stanisław, Złoty Ołtarzyk Wonnego Kadzenia Przed Stolicą Bożą. Lwów, 16°, str. 728, nIb 6. 594) Winobranie w Zaleszczykach 15-27 września 1936 r., str. 24,8°. 595) Wiske Friedrich, Langenscheidts praktisches Lehrbuch der spanischen Sprache. Berlin-Schoneberg 1932,8°, str. 203, 16, VIII, nIb r. 596) Witte J., Die Ostasiatischen KuIturreligionen. Leipzig 1922. 16°, str. 183, VIII, nIb r. 597) Wolff H. F., Rassenlehre. Neue Gedanken zur Anthropologie, PoIitik, Wirtschaft, Volkspflege und Ethik. Leipzig 1927, 8°, str. 251, nIb 5, mapa I. Mannus-Bibliothek. 598) Wolfram Ric'hard, Deutsche Volkstanze. Leipzig 1937, 16°, str. 40, nIb I, tab. 20. Bilder zur deutschen Volkskunde. 599) Woltmann Ludwig, Politische Anthropologie. Leipzig 1936, 8°, str. 393, nIb 3. WoItmanns Werk. 600) Wrede Ferdinand, Ulfilas, odeI' die uns erhaltenen DenkmaIer del' gotischen Sprache. Paderborn 1908, 8°, str. 490, XXVIII, nIb 2. 601) Wittke Adolf, Del' deutsche Volksaberglaube del' Gegenwart. Berlin 1900, 8°, str. 535, XVI, nIb r. Wyd. 3. 602) Wystawa Kobierców i Tkanin Wschodnich 18-19 wiek. Lwów 1936, 16°, str. 6. Wyd. Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych. 603) Wzornik czcionek Drukarni św. Wojciecha pod Zarządem Państwowym. Poznań, 4°, str. nlb. 604) Wzory pism. Lublin, 8°, Drukarnia <,Narodowa» Leona Milerskiego. 605) Ziegenbalg Bartholomeus, Genealogie der Malabarischen Gotter.Madras 1867, 8°, str. 290, XII. KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ \Vydawnictwa P. T. L. W ROKU 1950 ciągłe: I) Acta Societatis Archeologicae Polonorum nr I. Bratysława 1949, 8°. 2) Slovenska Akademija Znanosti i Umetnosti Slovene. Monographs, nr 2, 3. Lubljana 19So, 8°. 3) Annales Universitatis M. C. S. Sectio B, vol. IV (1949). Lublin 1950. SectlO C, vol. IV, nr 11-19, Lublin 1940; Sectio F, vol III (1948). Lublin 1950, vol. V, nr 1-5, Lublin 1950; Suplementum IV, Sectio C, Lublin 1948. Wyd. U. M. C. S. Lublin, 8°. 4) Annali Lateranensi. Publicazione deI Pontificio Museo Missio· na rio Etnologico. Vol. XII, Citta del Vaticano 1948, vol. XIII, Citta del Vaticano 1949, 8°. 5) American Anthropologist. Vol. 52, nr I, 2, 3. "Vyd. American Anthropologist Association. Menasha, Wisconsin 1950, 8°. 6) Anthropos. Revue Internationale de Ethnographie. Tom XLV, 1-6. Fryburg 1950. Szwajc. 4°. 7) Archeologia, tom II i III, 8°. 8) Archives Suisse~ des Traditions Populaires. Tom XLVI, nr 2. Wyd. Societe suisse de traditions populaires. Bazylea 1949/50, 8°. 9) Archiwum Fotograficzne. Zeszyt I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze, Warszawa 1949, 8°. 10) Atlas Polskich Strojów Ludowych nr I (Roman Reinfuss: Stroje Górali Szczawnickich). Wyd. Polskie Tow. Ludoznawcze. Lublin 1949,4°. zeszyt . II) Biblioteka Źródeł Historycznych, nr 8. Poznań 1947, 8°. 12) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XVI. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Warszawa 1949, 4°· 13) Biuletyn Biblioteki Centralnej rok II, nr I. Warszawa 1950, 4°. 14) Biuletyn Hist0rii Sztuki i Kultury. Kwartalnik wyd. przez Państwowy Inst. Hist. Sztuki i Inwent.aryzacji Zabytków orcz Zakład Architektury Pol. i Hist. Sztuki Politechniki Warsz. R. XI, nr 1-2, Warszawa 1949, 4°· IS) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok 1949 (I) nr 9, 10, rok 1950 (2), nr 1-12, 14-21. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa. 40. 16) Biuletyn Instytutu Bibliograficznego. Warszawa 1950, 4°. 17) Biuletyn Polsk. Tow. Krajoznawczego. R. 1949, nr 10, II, R. 19so, nr 5. \Vyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. \Varszawa 4°. 18) Yivo Bleter. Journal ofthe Yiddish Scientific Institute, vol. XXIII. Wyd. Yiddish Scientific Institute. Nw. York 1949, 8°. i 606) Zagadnienia wytwórczości zwierzęcej w Polsce. I. Polityka i organizacja wytwórczości zwierzęcej. Inż. St. Skwarczyński. II. Zagadnienia owczarstwa. Inż. St. Czerny. Warszawa 1938, 16°, str. 125, nih 3. Wyd. Tow. Oświaty Rolniczej. 607) Zakopane, Kurzer Fuhrer durch Zakopane und Umgebung, 160, str. 82, nIb 2, mapy 2. Landes Verband fUr Freuden- und Reiseverkehr in GaIizien. 608) Zotz Lothar, Erlebte Vorgeschichte. Stuttgart 1934, str. 79, nIb I. Wyd. Gesellschaft der Naturfreunde. 609) Narodni Zpevnicek. Sto moravsko-sldskych Iidowych pisni. Praga 1848. Anton, Geschirrskunde odeI' Beschirrungs610) Zurn Friedrich lehre. Leipzig 1897, 8°, str. 36. ..._---..:-.....:. ",:,- ~, �19) Buletin -1'Institute Shkencavet. Tom IV, nr 1-2. Wyd. Institute Shkencavet. Tirane 1950, 8°. 20) Buletin Stiintific. C. stiinte, storice, filosofice si economicojuridice stiinta Limbii, literatura si arta. Tom I, nr 3-4. Wyd. Academia Republicii Populare Romane. 1948, 80. 2 I) Bulletin de l'Institut Franc;ais d' Afrique Noire. Tom VIII, nr 1-4, ~1946; IX, nr 1-4, 1947; XII, nr 1-3, 1950. Wyd. Institut Franc;ais d' Afrique Noire. Dakar. 4°. 22) Bulletin for Libraries. Bulletin de l'Unesco a l'intention des Bibliotheques. Vol. III, nr 2, 1949, IV, nr 1-10, 1950. Wyd. United Nations Educational Scientific and Cultural Organization. 8°. 23) Bulletin de la Societe Royale Belge d' Anthropologie et de Prehistorie, tom LVIII. Wyd. Societe Royale B=lge d' Anthropologie et de Prehistorie. Bruksela 8°. 24) Catalogue of books and periodical sets on French, nr 693' Canada, 8°. 25) Catalogue of an Exhibition uf Books on Medicine, Surgery and Physiology. Oxford 1947, 8°. 26) The Chronicles of Oklahoma. Vol. XXVII, nr 1-4. Vol. XXVIII. Wyd. Oklahoma Historical Society. Oklahoma, 4°. 27) Criminalia. Organo de la Academia Mexicana de Cencias Penales. R. XV, nr 1-12, Mexico 1949, 8°. 28) Casopis Moravskeho Musea v Brne. Tom XXXVI. Acta Musei Moraviae 2. Wyd. Knihovna Moravskeho Musea. Brno 1950, 8°. 39) Casopis Narodniho Musea. Oddil pfirodovedny. Vol. CXVL Cislo 1-2. Wyd. Matice Ceska. Praga 1947, 8°. 30) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. R. 59,. nr I. Wyd. Vlastenedy Spolek Musejni. Olomuci 1950, 8°. 3 I) Endeavour. A quarterly review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind. Vol. VIII, nr 31-33, 1949; vol. IX, nr 34-35, 1950, 5°. 32) Enquetes du Museee de la Vie Vallone. Bulletin-Questionnaire. Tom V, nr 55-58, Liege 1949, 8°. 33) Etnographia. A magyar neprajzi tarsasag folyoirata, vol. LX, z. 1-4, Budapest 1949, 8°. 34) Sovetskaja Etnografia. Rok 1943, 19+7, nr VI, VII; 1949, nr 1,2,3,4 .. 1950 nr 1,2,3. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. MoskwaLeningrad, 8°. 35) L'Ethnographie, nr 39, 1941, nr 40, 1942, nr 43, 1945. \Vyd. Societe D'Ethnographie de Paris, 4°. 36) Ethnos. R. 1949, nr 2--4. Wyd. Statens Ethnografiska ~Iuseum. Stockholm, 8°. 37) Le Folklore BrabanC;0n. Bulletin du Service de Recherches Historique et Folkloriques du Brabant. Vol. XXI, 1949; XXII, nr 125127, 1950, Bruksela, 8°. 38) Głos Wolnych. R. 1949 (IV), nr 12, 1950 (V), nr 1-21. Wyd. Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa, 40. 39) C. L A. Information, nr 15-16, R. 1949, nr 17-20, 1950. Wyd. Comission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Paryż, 40. 40) Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 143· Handbook of South American Indians. Vol. 5. Washington 1950, 8°. 4 I) J ahbruch der Schweizerischen Gesellschaft fUr Urgcschichte. R. XXX. Brno 1948. Wyd. Schweizerische Gesellschaft fUr Urgeschichte, 80. 42) Jantar. Przegląd Naukowy Zagadnień Pomorskich i Bałtyckich. R. 1946 (IV), zesz. 1-3, R. 1947 (V), z. 1-4. R. 1949 (VII), zesz. I, 3-4. Wyd. Instytut Bałtycki. Gdańsk, 80. 43) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Jęz. Polskiego. R. XXIX, nr 1-6. Kraków 1949; R. XXX, nr 2-3, 4-5. Kraków 19.')0, 80. 44) Southwestern Journal of Anthropology. publi&hed by the University of New Mexico and the Laboratory of Anthropology, Santa Fe, in the interest of general Anthropology. Vol. V, nr 3-4. Wyd. University of New Mexico. 1949, 8°. 45) Katalog Księgarski nr 3. Warszawa 1949, 8°.. 46) Nowe Książki. Przegląd nowości wydawniczych. Wyd. Komitet Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. R. I, nr 3, 4. Warszawa 1949; II, nr 2-15. Warszawa 1950, 160. 47) Kwartalnik Muzealny. R. II, zesz. 3. Kraków 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce, 8°. 48) Monthly List of Recent Scientific and Technical Publications. Warszawa 1949, 8°. 49) Folk-Liv. Acta ethnologica et folkloristica Europae. Tom XIIXIII. Wyd. Samfundet for Svensk Folklivsfork0ning. Stockholm 1948/9,4°. 50) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych Młodzieży. R. XXIV, nr 1-8. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, Kraków 1950, 80. 5 I) Man. A monthly record of anthropological science. Vol. XLIX art. 160-178, 1949; Vol. L art. 1-217, 233-255, 1950; Vol. LI, art. 13-38. R. 1950. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 40. 52) Primitive Man. Vol. XXIII, nr 1-3, 1950; Vol. XXII, nr 3, 4, 1949· Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80. 53) Le Mois d'Ethnographie FranC;lise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie FranC;1ise. R. 1949 (III), nr8-9; R. 1950 (IV), nr 1-9' Paryż, 40. 54) Muzyka. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom życia muzycznego w Polsce. R. I, nr 2. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Kraków . 1950, 8°. �55) ='iauka o Polsce. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom XXV. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego. R. 1947, BO. 56) News ofYivo. Nr 36-3B, 1949. Wyd. Yiddish Scientific InstituteYivo. New York, 4°. 57) Notes Africaines. Bulletin d'Information et de C)rrespondence de l'Institut d'Afrique Noire. Nr 44-47. Dacar 1950, 4°· 58) Ochrana prirody. Vestnik statni pece ochranu pfirody. R. 1949 (IV) cislo 6. R. 1950 (V) cislo 1-3. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 4°· 59) Z Otchłani Wieków. Dwumiesięcznik poświęcony pradziejom Polski. R. 1949 (XVIII), zesz. 1-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum Prehistoryczne. Poznań, 4°· 60) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni Pece. R. XVIII. Cislo 10. Praga 1949, 4°· 61) Pielgrzym Polski. R. 1949 (XIX), nr 12; 1950 (XX), nr 1-12. Wyd. Edmund Chambers. Warszawa, 4°· 62) Poradnik Bibliotekarza. Nr 1-2. Wyd. Związek Bibliotekarzy Archiwistów. Warszawa 1950, 16° 63) Posłannictwo. R. XIX, nr 1-:'. Wyd. Pol. Narodowy Kościół Katolicki. Warszawa 1950, BO. 64) Prace a pece o pracujiCi. Mesienik Ministerstva Prace a Socjalni Pece. R. I, cislo 3-5, 6-8. Praga 1950, 4°· 65) Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A, nr 36. Wyd. Wrocławskie Tow. Naukowe. Wrocław 1950, 8°. 66) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia. R. 1949 (V), nr 12; R. 1950 (VI), nr 1,8. Wyd. Spółdzielnia Wyd. (,Czytelnik». Warszawa, 4°. 67) Przegląd Antropologiczny. Organ Polskiego Tow. Antropologicznego, tom XVI. Wyd. Pol. Tow. Antropologiczne. Poznań 1950, 8°. 68) Przegląd Archeologiczny. Czasopismo poświęcone archeologii przedhistorycznej. Tom XVIII, zesz. 2; R. XXV. Wyd. Instytut Badania Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne. Poznań 1949, 4°. 69) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. 1949 (XV), zesz. 4 i zeszyt sprawczdawczy. R. 1950 (XVI) zeszyt sprawozdawczy. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa, 8°, 70) Przegląd Zachodni. R. 1949 (V), nr 7,8, II, 12; R. 1950 (VI). nr 1-10. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań, 8°. 71) Anthropological Records. Vol. XII, nr 1-4, R. 1949, XIII, nr l; R. 1949, XIV, nr I; R. 1950. Wyd. University of California Press. Berkeley and Los Angeles, 4°· 72) Report of the United States National Museum. Rep. XXIX. vVvd. United States National Museum. \Vashington 1950, 8°. . 73) Annual Report of the Bureau of American Ethnology. Nr 66, 1948/49. Wyd. Smithsonian Institution. Washington 1950, 8°. 74) The Slavonic and East European Review. A survey of the peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology and literature. Wyd. University of London School of Slavonic and East European Studies. Vol. XXVIII, nr 70-71. London 1949, 8°. 75) Revista di Etnografia. R. III, nr 4. Neapol 1949, 8°. 76) Revista del Instituto Etnologico Nacional. Vol. III, zesz. 1-2. Wyd. Instituto Etnologico Nacional. Bogota 1947, 8°. n) Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. R. XLI (I948), 1949. Wyd. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Warszawa, 80• 78) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom XI, R. 1949; Tom XII, R. 1950. Wyd. Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 8°. 79) Sbornik Muzea Antropołogii i Etnografii, tom X, XI, XII. Wyd. Akademija Nauk Sojuza Sowetskich Socjalisticzeskich Respublik. Moskwa 1949, BO. Bo) Sbornik za Narodnij Umotworenija i Narodopis. Kn. XLIV. ·Wyd. B'lgarska Akademija na Naukite Etnografski Institut. Sofia, BO. BI) Yidishe Shprakh. Vol. IX. New York 1949, 4°. B2) Slovo a Slovesnost. List Prazheko Linguistickeho krouZku. R. XII, cislo I. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga 1950, 8°. B3) Słowo Prawdy. R. 1949 (XVII), nr 4-9, 11-12; R. 1950 (XVIII), nr I, 2. Wyd: Polski Kościół Ewangelickich Chrześcijan Babtystów. Warszawa, 4°. 84) Sprawozdania z czynności i posiedzeń Pol. Ak. Um. Tom L, nr 5-9, 1949, tom LI, nr 1--3, R. 1950. Wid. Polska Akademia Umiejętności. Kraków, BO. B5) Sprawozdania P. M. A., tom II, zesz. 1-4. Wyd. Państwowe .Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1949, 8°. 86) Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nr I. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1949, 8°. 87) Starinar. Organ Archeolożkog Instituta kn. I. Wyd. Srpska Akademija Nauk. Beograd 1950, 4°. 88) Strażnica Ewangeliczna. Dwutygodnik poświęcony sprawom Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. R. 1949 (IV), nr 24; R. 1950 (V), nr 1-22. Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła EwangelickoAugsburskiego. Warszawa, 4°. B9) Studia Ethnographica Upsaliensia. Tom II. Uppsala 1950, 4°. 90) Światowit. Rocznik Muzeum Archeologicznego. Tow. Nauk. Warsz. Tom XIX, (1946-7), 1948; R. XX (1948-9), 1950. Wyd. Tow. Naukowe Warszawskie. Warszawa, 4°. 9 I) Szazadok. A Magyar Tortinelni Tarsulat Kozdonye. T. LXXXII, ev. 1-4. R. 1948. Wyd. M~gyar Tortinelmi Tarsulat. Budapest 1949, BO. Lud, T. XXXIX 43 �92) Polska Sztuka Ludowa. R. 1949 (III), m 7-10. Wyd. Państw. Instytut Badania Sztuki Ludowej. Warszawa, 4°. 93) Tidsrift. Upplands Fornminnesforenings. R. XL VII, cz. I. Wyd: Upplands Forminnes-Forenings. Uppsala 1949, 8°. 94) Trudy lnstituta Etnografii im I. I. Mikłucho-Makłaja. Nowa seria, tom VII, VIII, Wyd. Institut Etnografii im. I. I. Mikłucho-Makłaja. Moskwa 1949, 8°. 95) Volksforschung. Vierteljahresschrift des Deutschen AuslandInstituts in Stuttgart. Tom VI, zesz. 1-2, 4. Stuttgart 1942/43, 8°. 96) Vyber Neizajimavejsich reportazi a cUinkU ze svetoveho tisku, cislo 1-12. Prag< 1950, 16°. 97) Wiadomości Archeołogiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Tom XVII, zesz. I. Wyd. Państw. Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Warszawa 1950, 4°. 98) Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego. R. 1949 (XXII), nr 22-24; R. 1950 (XXIII), 1-3, m 5. Wyd. G. U. S. Warszawa, 4°. 99) Wiedza i Życie. R. 1950 (XIX), nr 1-5, 8-1 I. Wyd. Tow. Uniwersytetu Robotniczego. Warszawa, 8°. JOo) Wierchy. Rocznik poświęcony górom. R. 1940 (XIX) Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 8°. 101) Wieś. Tygodnik społeczno-literacki, nr 52. Wyd. Związek Samopomocy Chłopskiej. Warszawa 1949, 4°. 102) Wolność. Codzienna Gazeta nr 72-81, 83, 85-141. Legnica, 4°. Ilustrowana, R. 1949 (VI)" 103) Wydawnictwa Radzieckie. Dodatek do «Biuletynb Nowości,). Nr I (do mu I I), 2 (do nru 13),3 (do mu 19),5 (do mu 22). Wyd. (,Dom Książki,). Warszawa 1950, 4°. 104) Wydawnictwo Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego. Informator na rok 1950. Warszawa, 4°. J05) Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy. Nr 5· R. 1946. Nr 13, R. 1947. Nr 18, R. 1948. Wyd. Główny Urząd Planowania Przestrzennego. 4°. Warszawa. 106) Zapiski Numizmatyczne. Kwartalnik Popularno-Naukowy. R. l, nr 2-4. Wyd. Sekcja N"umizmatyczna Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°· 107) Uczebnyje Zapiski. Tom I. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. Moskwa 1949, 8°. 108) Osterreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I (S3), zesz. 1-8. R. 1950. Wyd. Verein fur Volkskunde. Wien, 8°. J09) Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy. Tom XXVIII. nr 12. R. 1949· (XXXX) Tom XXIX, m 1-3. R. 1950 (XXXXI). Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. Warszawa, 40. 110) Życie i Myśl. R. l, nr I -6. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1950, 8°. • I I I) Życie Nauki. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom nauki i nauczania w szkołach wyższych, społecznej roli nauki i organizacji oraz sprawom Se~cji Szkół Wyższych Z. N. P. R. V. Nr 1-8. Warszawa 1950,8°. I 12) Zycie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce. R. 1949 (IV). Nr 10-12. R. 1950 (V). Nr 1-9. Kraków, 80. Wydawnictwa sprzed r. 1939, nabyte w roku 1950 I 13) Atheneum. Czasopismo na ukowe POswlęcone badaniom przeszłości ziem W. Ks. Litewskiego. Tom I -VI. Wyd. III Wydziału Tow. Przyj. Nauk. Wilno 1841:' 80. 114) Biblioteka Prehistoryczna, tom II. Wyd. Polskie Towarzystwo Prehistoryczne. Poznań 1936, 08. 115) Biblioteka «Wisły'), tom I-V, Xl. Warszawa 1888, 1889, 1892, 16°. 116) Bibliotheca Raddiviana. 1749-1949. Exhibition. Wyd. Bodleian Library. Oxford 1949, 80. 117) Occasional Contributions from the Museum of Anthropołogy of the University of Michigan. Nr I, 1932; 2, 1932; 3, 1934; 4, 1934;: 5, 1936; 6, 1937; 7, 1938; 8, 1939; 9, 1939; 10, 1940, 12, 1949, 14, 1949. Michigan, 4°. 118) Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających. Tom I (od A-C), r. 1873; II (D-G gost.) r. 1874; III (G. gost.-K) r. 1876; I.V .(L-O), r. 1877; V (P-Ż) r. 1879. Red. J. T. Lubomirskiego, Ed. StaWIskIego, St. Przystańskiego. Warszawa, 40. 119) Unsere Heimat. Volkstumliche Schriftenreihe zur Forderung del' deutschen Heimatbildung und FamilienuberIieferung in Polen, zesz. 8., Wyd. Historische GeseIlschaft fur Posen. Paźnań 1939, 160. 120) Kalendarz Lubelski na rok 1895 i 1896. Lublin, 160. 121) Książka. Miesięcznik poświęcony bibliografii i krytyce. Rok VIII. 1908, R. l, 1905, R. XV, nr 8-12, 1922. Wyd. Zakład Bibliograficzny. Warszawa, 8°. . 122) Nowa Książka. 10 zeszytów rocznie poświęconych krytyce hterackiej i naukowej oraz bibliografii. Pod red. dra St. Lama. R. 1934, zesz. 5-7. Warszawa, 8°. 123) Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom II, 1920; III, 1929; XIV, 1931; XV, 1932. Wydawnictwo Kasy im. ~1ianowskiego, 80. 43* �124) Pamatky. Red. JeSek Hofman. w. I dil lo Praga 1921, 16°. Towarzystwa Tatrzańskiego. Tom VII, 1882; 125) Pamiętnik XXIII, 1902; XXVI, 1905; XXVIII, 1907; XXX, 1909· Wyd. Towarzystwo Tatrzańskie. Kraków, 8°. 126) Przewodnik Bibliograficzny. R. II, 192 I (zest. i apr. W. T. Wislocki). Lwów-Warszawa 1926, 8°. R. III, 1927; VII, 1931, IX, zesz 2, 127) Roczniki Historyczne. 1933; XIV, zesz I, 1938; XV, zesz. I, 1939; XVIII, 1949· Wyd. Pozn. Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 4°· 128) Rocznik Wołyński. Tom I. Równe 1930, 8°. 129) Wierch)". Rocznik poświęcony górom. R. 1936 (XVI). Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków, 8°. Dzieła I) Educational Approaches to Rural Welfare. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations and Inter-American Institute of Agricultural Sciences. Costa Rica 1949, str. 51, 4°· 2) Aseńko Józef, Generalna Instrukcja Inwentaryzacyjna.Warszawa 1947, str. 23, 8°. 3) Balassa Ivan, A neprajzi Muzeum Favillagyujtemenye. Budapest 1950, str. 41. A neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. 13, 8°. 4) Barbae Lazareanu, Eminescu, am'al Cartii. Bukareszt 195°, str. 17, 80. Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C, tom I, nr 5. S) Barczi Geza, Regi magyar nyelvjarasok. Budapest 1947, str. 32,8°. 6) Batowski Henryk, Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny. Kraków 1948, str. 198, nib 7, map 14, 8°. 7) Bruckner Aleksander, Dzieje kultury Warszawa 1946, 8°, str. XVI, 639· 8) Burton George Adams, Constitutional polskiej. Tom IV. Krakówhistory of England. Lon- don 1"941, 8°, str. XVII, 600. 9) Czekanowski Jan, Klimek Stanisław, Mydlarski Jan, Sulimirski Tadeusz, Żejmo-Żejmis Stanisław, Człowiek, jego rasy i życie. Warszawa 4°, str. 574· . Constantinescu-Jaęi, Din activitatea lui Christo Botev SI a altor revolutionari Bulgari la Bucureęti. Rzym 1950, 8°, str. 70. II) Chodzidło Tadeusz, Mieszkanie u Jakutów. Lublin-Kraków 1947, str. 30, 8°. (Odbitka z XXXVII tomu Ludu). 12) Centenaris Kiallitas 1848-1948. Wyd. Tortenelmi Emlekbi10) zottsag. Tow. 8°, str. 119, nIb I, tab. 16. 13) Cholewa M. Cz. Stroje Ludowe Ziemi Ludoznawcze. Lublin 1946, 16°, str. 26. Sądeckiej. Nakl. Pol. 14) Constantinescu-Jaęi, Din actIvltatea lui Christo Botev sia altor revolutionari Bulgarii la Bucure~ti. Bukareszt 1950, 8°, str. 50. \\Tyd. Academia Republicii Popułare Romane. IS) British Council, Recent British Scientific and Technical Publications. Warszawa 1949, 4°, str. 16. 16) Czekanowski Jan, Antropologia Polska I9i9-I939. Warszawa 1948, 8°, str. 221. Tow. Naukowe Warszawskie. Wydział IV. Nauk Biologicznych. 17) Czekanowski Jan, Polska - Słowiańszczyzna. Perspektywy antropologiczne. Warszawa 1948, str. 389, VIII. 18) Czekanowski Jan, Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilościowej. Kraków 1947, 8°, str. 50. Rozprawy Wydziału HistorycznoFilozoficznego, seria II, tom XXXXVI, nr 2. 19) Czekanowski Jan, Zagadnienia Antropologii. Toruń 1948, 8°, str. 107, nIb 6. 20) Czekanowski Jan, St. Klimek, J. Mydlarski in., Człowiek, jego rasy i życie. Tom I. Warszawa, 4°, str. 574. 21) Dąbrowska-Zakrzewska Mirosława, Procesy o czary. Lublin 1947, 8°, str. 69, nIb 2. 22) Degener Otto, Naturalist's south pacific expedition Fiji, Honolulu, Hawaii 1949, 8°, str. 303, nIb 7. 23) Degh Linda, A magyar nepi szfnjatek kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 31. 24) Dekowski Jan Piotr, Zwyczaje weselne w powiecie Opoczyńskim. Lublin 1948, 8°, str. 211-3°0 (nadbitka z Prac i Mat. Etn., tom VII). 25) Dąbrowska Agnieszka, Strój Jacków Jabłonkowskich. LublinKraków 1947, 16°, str. 37. (odbitka z VII tomu Prac i Mat. Etn.). 26) Dybczyński Tadeusz, Ameryka Środkowa. Warszawa, 4°, str. 114. Wielka Geografia Powszechna. 27) Dybczyński Tadeusz, Półwysep Bałkański. Warszawa 4°, str. 138. Wielka Geografia Powszechna. 28) Dvornik Frances, The mankind of Central and Eastern Europe. London 1949, 8°, str. IV, 350, nIb 3. 29) Dzierżykray-Morawski Józef, Literatura hiszpańska. Warszawa, 4°, str. 684-1116. Cykl: Wielka Literatura Powszechna. 30) Dybowski B., O Syberii i Kamczatce. Cz. I. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Warszawa-Kraków, 8°, str. XX, 562. 31) Dyosegi W., Berestowaja Posuda u Mandżuro- Tunguzow i metody jej izgotov'enija. Budapeszt 1950, 8°, str. 20. A Neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. II. 32) Edit Fel, A magyar nepi tarsadalom eletem kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 39. �33) Fischer Adam, Ryszard Wincenty Berwiński. Lublin-Kraków BO, str. 19. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. 34) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Lublin 1946, 16°, str. 20. 35) Frankowska Maria, Regionalne Muzea Ludoznawcze w Polsce. Lublin 1946, str. 34. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze, 16°. 36) Galon Rajmund, Austria. Warszawa 4°, str. B9. Wielka Geografia Powszechna. 37) Garvin Paul, Recenzja Milewskiego (pracy). American Anthropologist. Evanston, BO, str. 405-40B. 3B) Gorzuchowski Stanisław, Półwysep Iberyjski. Warszawa 4°, str. 150. Wielka Geografia Powszechna. 1947, 39) Górski Karol, Państwo Krzyżackie w Prusach. GdańskBydgoszcz 1946, BO, str. 295. 40) Grabowski Ta,deusz, Brazylia i jej dzieje. Kraków 1947, BO, str. 125, nIb 6. Biblioteka Szkoły Nauk Politycznych U. J., nr 10. Wyd. Uniwersytet Jagielloński. 41) Greeman Emerson F. A., Far showing clay slip in the southeastern Michigan Woodland Pattern. 1949, 16°. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters vo!. XXXIII, 1949, str. 255-257, tab. I). 42) Greeman Emerson F., The Killarney sequence and its old world connections. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. XXXII, I94B, str. 313-319, tab. 6), 16°. 43) Green Amos Pr., The level in stone. and steel tools. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!. XXXII, I94B, str. 3°7-312, tab. I), 16°. 44) Grycz Józef, Bibliotekarstwo praktyczne w zarysie. Kraków 1945, BO, str. 232. 45) Gumplowicz Władysław, Australia i Oceania. Warszawa, 4°, str. 179. Wielka Geografia Powszechna. 46) Visitors Guide. Wyd. Bodleian Library. Oxford 1950, 16°, str. 15, nIb I. 47) Gunda Bela, A magyar gyi.ijtOgetos es zsakmayoló gazdalkodas kutatasa. Budapeszt 194B, BO, str. 23. 4B) Gyorffy Gyorgy, Krómkanek es magyar ostortenet. Budapeszt I94B, BO, str. IB9, nIb 2. 49) Gyorffy Gyorgy, A kun es kaman nepnek eredetemk kerdesenez. Budapeszt 194B, BO, str. 19. 50) Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością. Nakł. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, 16°, str. 30. 51) A history of the teaching of anatomy in Oxford. Oxford 1950, go, str. BI, tab!. 21. 52) Jordan Jorgau, Influence Rusesti Asupra Limbii Romane. Bukareszt 1950, BO, str. 72. Analele Academiei Republicii Populare Romane, sectio C, tom I, nr 4. 53) Janacek Leos, Po zarostłem chodnicku. Brno, 4°, str. 53, nIb 3. 54) Janacek Leos, Lasske Tance. Brno 194B, 4°, str. 43, nIb 5. 55) Karacewa L., Żenszczyna w kołchozach - bolszaja siła. Ogiz 1949, 16°, str. 67, nIb I. 56) Krzyżanowski Julian, Morfologia Bajki. Nakł. Pol. Tow. Ludozn. Lublin-Kraków 1947, 16°, str. 29. (Odbitka z Ludu, tom XXXVII). 57) Katalog str. 16. 5B) Katalog str. 20. 8°, Wydawnictw Wydawnictw Instytutu Zachodniego. Muzyi::żnych. Poznań Warszawa 194B, 1949, 160, 59) Katalog Wydawnictw Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Wrocław 1950, 160, str. 6B. 60) Katalog Wystawy Garncarnstwa i Wycinanek Regionów woj. Łódzkiego. Łódź 194B, BO, str. 15, nIb I. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Pol. Artystów Plastyków w Łodzi. 6l! ~atalog Wy~tawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Wyd. MInIst. Kultury I Sztuki - Centralne Biuro Wystaw Artystycznych. Bydgoszcz 1950, 16°, str. 16. 62) Kiersnowski Ryszard, Legenda Winety. Studium historyczne. Kraków 1950, BO, str. 170, tabl. I, mapy 2. Biblioteka Studium Słowiańsldego U. J., seria A. 63) Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów Pol. Kultury Ludowej. BO, str. IB. Wyd. Pol. Tow. Lud. Lublin 1946. 64) Koswen str. 329. 65) Kovacs I94B, Bo, str. 24. M. O. Matriarchat. K., Laszló, A magyar Moskwa-Leningrad allattartas kutatasa. I94B, BO, Budapeszt 66) Kovacs K. Laszló, A ma'Syar foldmi.ivelO gazdalkodasa kutatasa. Budapeszt 194B, BO, str. 39. 67) Kovacs K. Laszló, A magyar nepi kozlekedes kutalasa. Budapeszt 194B, BO, str. 23. 6B) Kraszewski J., Litwa, tom I. Warszawa 1947, BO, str. 439. 69) Kresz Maria, A magyar gyermekjalek kutalasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 24. 70) 1950, BO, 71) 194B, Bo, Landsfeld Herman, Lidove hrncirstvi a dżbankarstvi. Praga str. 341. Papp Laszló, Vezerfonal a nepi jogelet kulasahoz. Budapeszt str. Bo. 72) Lehr-Spławiński t0m I (A-K). Warszawa, Tadeusz (red.) Słownik 4°, str. XI, 1791. Języka Polskiego, �680 681 73) Lehr-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyzme SłoWyd. Instytut Zachodni. Poznań 1946, 8°, str. 237, map 7. 74) Lenin W. L, Karl Marx. 1949, 16°, str. 38 nIb 2. 75) Lenin W. L O prawe nacij na samoopredelenije. Ogiz 1949, 16°, str. 66, nIb 2. 76) Lewiński Jan, Afryka południowa, Warszawa, 4°, s r. 197. Wielka Geografia Powszechna. 77) Loth J., Gorzuchowski St., Europa, tom L vVar~zawa, 4°, str. 108, 52, 129, VI. Wielka Geografia Powszechna. wian. 78) Das Lied del' Volker. Gesamt-Ausgabe i'1 drei Banden herausg. Molier H., tom I, str. 325, VIII, II, str. 329, VIII.. III, str. 275, VIII. Mainz-Leipzig-London-Briissel-Paris, 4°. 79) Lorincze Lajos, Fołdrajzinev-Gyiijtesiink. Budapeszt 1949, 8°, str. 23. 80) Lorincze Lajos, A tolna - Baranyai (volt Bukovinai) szekelyek nevadasi szokasaihoz. Buoapeszt 1949, 8°, str. 16. 81) Macovischi Eugen, Frederic Chopin. Bukareszt 1950,8°, str. 13. Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C, tom I, nr 6. 82) Manga Janos, Nagladi Dudasok. Budapeszl 1950, 8°, str. 29. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 12. 83) Mann Maurycy, Literatura włoska. Warszawa, 4°, str. 85-754. Cykl: Wielka Literatura Powszechna. 84) Markiewicz Henryk, Materializm historyczny, a nauka o literaturze. Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1950, 8°, str. 24. 85) Marót Karoly, Beszamoló a III Nemzetkozi anthropologial es ethnologial kongresszusroI. Budape~zt 1948, 8°, str. I I. 86) Marót Karoly, A nepkolteszet elmelete es Magyar problemai. Budapeszt 1949, 8°, ~tr. 23. 87) Materiały i przyczynki. Wyd. C. Z. S. Spółdzielczy Instytut Naukowy, Warszawa 1950, 4°, str. 74, nIb 5 (powielane). 88) Bonafous Matthieu, Yo-san-fi-tok. L'art a'clever les vel'S soi e au Japon. Paryż, Turyn 1848, 8°, str. 152, rabI. 2, pl. 49. a 89) Meggers Betty J., The beal-steer collection of pottery from Marajó. Brazil 1947, 16°, str. 193-213, tabl. 4 (odbitka z Papers of the Michigan AC'ldem} of Science, Arts and Letters, vol. XXXI, 1947)· 90) Menteufell Tadeusz, Dzieje wczesnego średniowiecza. Warszawa, IV, str. 254-466. Wielka Historia Powszechna. 9 I) Michałows1d Kazimierz, Zbiory Sztuki Starożytnej. Wyd. Muzeum Narod. Warszawa 1949, 8°, str. 95, nIb I. 92) Malan Mihaly, Az elO magyarsag embertani kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 36. 93) Modrzewska Krystyna, Rasy i Ludy. Warszawa 1948,16°, str. 47· 94) Muszyński Jan, Atlas roślin leczniczych. Łódź 1948, 8°, str. 89. (,Poligrafika». 95) Muzeum Wielkopolskie. Oddział w Rogalinie. Poznań 1949, 160, str. 7, nIb 9· 96) Neustupny JiN, Otazky Dmsniho Museinictvi. Praga 1950, 160, str. 207, nIb 20. 97) Nikolski W. K., Proischożenije religii. Moskwa 1949, 8°, str. 87. 98) Nilsson Nils Ake, Die Apollonius-Erziihlung in den Slavischen Literaturen. Uppsala 1949. 99) Nitsch Kazimierz, Studia z historii polskiego słownictwa. Kraków 1948,8°, str. 191. Rozprawy Wydz. Filologicznego PAU, tom LXVII, nr 6. Wyd. 100) Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie, a współczesna kultura ludowa Słowian. Lublin 1946, 8°, str. 26 (odbitka nr 9 z XXXVI tomu ~Ludu»). 10 I) Nowakowski Stanisław, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Warszawa, 4°, str. 595. Wielka Geografia Powszechna. 102) O~sowski Stanisław, Więź Społeczna i Dziedzictwo Krwi. Warszawa 1948, 8°, str. 287, nIb 3. 103) Palotay Gertud, A magyar nepviselet kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 12. 104) Palotay Gertud, A magyar nepmiiveszet kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 16. 105) Pastuszenko Jan,. Koszykarstwo wiklinowe. Warszawa 1948, 16°, str. 68. 106) Pedersen Anna, J satid I2Ig Hl2lst. Kopenhaga 1950, 8°, 126. 107) Pietruszyń~ka Jadwiga, Dudy Wielkopolskie. Poznań 1936, str. 80, 8°. Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego Uniw. Pozn., zesz. 2. 108) Piwarski Kazimierz, Czasy Wojen Religijnych. War~zawa, 40, str. 391-610, 175. Wielka Historia Powszechna. 109) P. K. P. G. Nomenklatura Zawodów na rok 1951. Warszawa 1950, 4°, str. 32. 110) Pomorze Zachodnie. Wydawnictwo Zbiorowe pod red. Janusza Deresiewicza (cyk': Ziemie Staropolski), tom II, cz. I, str. 583, nIb 3, mapa I; tom II, cz. II, str. 319, nIb I. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1949, 8°. I I I) Poniatowski Eugeniusz, Duchowieństwo a spraw<J Polska na Górnym Śląsku (w. XIX-XX). Katowice 1950, 8°, str. 62. 112) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. Lublin 1946, 16°, str. 27. 113) Porębowicz i Battaglia Forst O. Literatura francuska. Warszawa, 4°, str. 273-682. �682 114) Przeworska Janina, Początki pracy ludzkiej. Warszawa 1949, go, str. 169, nIb I. 115) Przeworski Stefan, Azja Zachodnia. Warszawa, 4°, st~. 2B5. Wielka Geografia Powszechna. 116) Questionnaire Aux.iliaire nr 3 du Mmeum de la Vie Vallone, 4°, str. 3. 117) Reinfuss Roman, Łemkowie jako grupa etnograficzna. LublinKraków 1947, 16°, str. 210. liB) Reinhlss Roman, Pogranicze Krakow~ko-Góralskie w świetle dawnych i obecnych badań etnograficznych. Lublin 1946, 16°, str. 36. I 19) Rena ud Pa ulian, Les Corylohidae d' Afriq ue (Coleoptera). Dakar 1950,4°, str. 124. Memoires de I'Institut Franc;ais D'Afrique Noire, nr 12. 120) Rosen-Przeworska Janina, Społeczna funkcja odzieży. Warszawa 1949, BO, str. 297-310, tabl. B. 121) Rosetti AI, Observatii asupra Limbi lui Miron Costin. Bukareszt 1950, BO, str. 22. Wyd. Academia Republicii Populare Romane. 122) Rozwadowski Jan, O zjawiskach i rozwoju języka. Wyd. Tow. Miłośn. jęz. polskiego. Kraków 1950, BO, str. 229, nlb. I. 123) Rozwadowski Jan, Studia nad nazwami wód słowiańskich. Kraków 194B, BO. Prace onomastyczne nr I, wyd. PAU. 124) Rzeuska Maria, «Chłopi» Reymonta. Nakł. Tow. Nauk. Warsz. Wydz. I Jęz. i Hist. Literatury. Warszawa 1950, 4°, str. 264. 125) Sacleux Ch., Dictionnaire Franc;ais-Swahili. Paryż 1949, 4°, str. 753, nIb 10. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie. LIV. 126) Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna. Lublin--Kraków 1947. Wyd. Pol. Tow Ludoznawcze, 16°, str. 134· 127) Seweryn Tadeusz, Kryterium wzorców w badaniach pierwocin kultury. Kraków 1945, BO, str. I. (Odbicie ze Sprawozd. PAU, tom 46, nr 9, str. 252-3). I2B) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, BO,str. 39. 129) Seweryn Tadeusz, Rozdroża Sztuki Ludowej. Wyd. Centr. Instytut Kultury. Warszawa I94B, BO, str. 143, tabl. 16. 130) Niżnaja Silezija i Gorod Vroclav. Wrocław 194B, 16°, str. 50, nIb I, tabl. 14. 131) Skład osobowy i spi~ wykładów na rok akademicki 1949/50. Wyd. Uniwersytet Łódzki. Łódź 1950, BO. 132) Słownik Rosyjsko-polski i Polsko-rosyjski, tom I, str. B39, nIb I. tom II, str. 666. Warszawa 1949. 8°. 133) Sosnowski K., Przewodnik po Beskidach Zachodnich. I. Beskid Śląski i Żywiecki. Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 194B, 16°, str. 320, nIb 12. 134) Działowy spis czasopism wychodzących w Polsce. Wyd. Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i \Vidowisk. Warszawa 1950, 4°, str. 40. 683 135) Narodowy spis ludności. Arkusz mieszkaniowo-ludnościowy. Cz. I, spis mieszkań. Poznań 1950, 4°, str. 4. Wyd. Główny Urząd Statystyczny - Biuro Spisów. 136) Srokowski Sta'1isław, Podział-administracyjny Rzplitcj Polski. Warszawa I94B, BO, str. 307. Biblioteka Samorządowca, nr 77. 137) Srokow~ki Stanisław, Pomorze Zachodnie. Gdańsk 1947, BO, str. 25B, I mapa. Wyd. Instytutu Bałtyckiego. I3B) Stalin Józef, Recz na perwom wsesojuznom soweszczanii stachanowcew. Ogiz I94B, 16°, str. 17, nIb 3. 139) Stalin Józef, Recz na predwybornom sobranji itd. Ogiz 1946, 16°, str. 23, nib I. 140) Stalin Józef, W sprawie marksizmu w językoznawstwie (art. Sztandaru Ludu. R. VI, nr 170 (I B09))' Lublin 1950, 4°, str. B. 141) Stojanowski Karol, Antropologia prehi,toryczna Polski. Kraków 194B, BO, str. 56. Prace i Materiały Antropologiczne, tom II, zesz. I. 142) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej. Lublin 1946, 16°, str. 24. 143) Stelmachowska Bożena, Zdobnictwo Ludowe Ziemi Pyrzyckiej. Poznań 1946, 4°, str. 45. Wyd. Instytut Zachodni. 144) Stone Doris Z., The boruca of Costa Rica. Cambridge 1949, str. 50, VIII, nib 12, BO. Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology. Harvard Univenity, vol. XXVI, nr 2. 145) Stopa Roman, Archaizm kultury buszmeńskiej. LublinKraków 1946, BO, str. 2B (odbitka z 37 tomu Ludu). 146) Szafer Władysław, Zarys geografii roślin. Warszawa 1949, BO, str. 409. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». 147) Szalnoky Lajos, A neprajzi Museum Sokac Guzsalyae. Buda1950, BO, str. 23. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 10. I4B) Szanter Stanisław, Socjologia kobiety. Warszawa I94B, BO, str. 452. 149) Szczotka Stanisław, Materiały do hodowli owiec w XVIIIw. (Nadbitka z Prac i Mat. Etnogr., tom VII, str. 4°.')-431). Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze Lublin I94B, BO. IS0) Szendrey Akos, A magyar nephit kutatasa. Budapeszt I94B BO, str. 35. 151) Sztuka gotycka w Muzeum Narodowym w Warszawie 1947 r. Warszawa 1947, BO, str. 10, nIb 2. 152) Dolny Śląsk. Praca zbiorowa pod red. Kiryła Sosnc.'wskiego, Mieczysława Suchockiego (cykl: Ziemie Staropolski, tom I, cz. I). Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 194B, BO, str. 46B, nil:> 10. 153) Śliwa Wanda. Legendy i opowiadania lubelskie, cz. I, str. 54, nIb 2, cz. II, str. 54, nIb 2. Lublin 194B, 16°. (Przedruk z «Życia Lubelskiego»). peszt �154) Talasi Istvan, Neprajzi eletunk kibontakozasa. Budapeszt 1948, 8°. str. 24. 155) Taszycki Witold, Dawności tzw. Mazurzenia w jęz. polskim. Warszawa 1948, 8°, str. 33. 156) Thieme P. Frederick, Lumber breakdown caused by erect posture in man. MichIgan 1950,8°, str. 43. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan, nr 4. 157) Tome A., Puskin, facilie peste vremuri. Bukareszt 1950, 8°, str. 21. Analele Academieii Republicii Populare Romfme. Sectia de stiinte, istorice, filozofice si economico-juridice. Sectia C, tom I, nr 3. 158) Urbanek Adolf, Legenda I Zv. Kristiana di! I, II, cz. II. Praga 1948. 159) Ustaw Professionalnych Sojuzow S. S. R. Profizdat 1949, 16°, str. 17. 160) Vajkai Aurel, Elet a esel'5zegtamajazban. Budapeszt 1949, 8°, str. 19. 161) Vajkai Aurel, A magyar nepi epitkizes es lakas kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, Slr. 43. . 162) Vajkai Aurel, A magyar nepi orvos)as kUlatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 26. 163) Vajkal Aurel, A magyar nepi taplalkoza~ kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 16. 164) Vajkai AureI, Nepilnk termeszetismerete. Budapeszt 1948, str. 19. 165) Wakarelski Chr., Christo Botew v biłgarskóto narodno tworczestwo. Sofia 1949, 8°, str. 24. (Odbitka z (,Sbornik Christo Botev}) 1949,. str. 451-475). 166) Social Welfare in Rural Communities. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Waszyngton 1945, 4°, str. 20. 167) Wegner Jan, Arkadia. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1948, 8°, str. 74. tab!. 37, mapa I. 168) Weiss Richard, Das Alpwesen Graubunders. Zurich 1941 4°, str. 385, nib 3 I. 169) Velney Jones H .. Notes on the manufacture of cedav-bark mats by the Chippewa Indians 1948 8°, str. 22, tabl. 2. (Odbitka z Papers of Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. 32, rok 1946, str. 341-366). 170) White Leslie, A Miscellaneous notes on the Kereson Pueblos. 1948, 8°, str. 8 (Odbitka z Papers of Mich;gan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!. 32, rok 1946, str. 365-373). 171) Wielhorski Władysław, Polska a Litwa. Stosunki wzajemne w biegu dziejów. Londyn 1947, 8°, str. 375, IV. 17'2) \Vystawa Czechosłowackiej Sztuki Ludowej. Warszawa 1949, str. 59, nIb 33. 173) Zakrzewski Kazimierz, Dzieje Bizancjum. Warszawa 40, tsr. 253. \Vielka Historia Powszechna. 174) Znamierowska-Prufferowa Maria, Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik. Warszawa 1947, 8°, str. 48. 175) Jahn Yilji, Poznani a żivot. Praga 1948, 8°, str. 241. go Dzieła wydane przed r. 1939 a nabyte w roku 1950 176) Sztuka Ludowa nr I. Nakł. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1931, 40. 177) Album (,Ziemi}). Typy ludowe. Tom II. Warszawa, 4°, str. 35. 178) Andrew Cha tto William, Facts and speculations on the origin and· history of playing cards. Londyn 1848, 8°, str. 343, 8. 179) Antosiewicz W., Jakimowicz i in., Badania prehistoryczne w woj. Śląskim, w roku 1933. Kraków 1935, 4°, str. 88, tab!. 15, mapa I. P. A. U. Wyd. Ślą~kie, Prace Prehistoryczne nr I. 180) Bahr Paul, Eine Reise an den Vierwaldstatter See. Zellendorf 1909, 4°, str. 21. 181) Bargheer Ernst, Eingeweide Lebens- und Seelenkrafte des Lebensinneren. Berlin-Leipzig 1931, 8°, str. 444, XV. 182) Bell Henrich, Das Judentum in del' Musik. Berlin-Leipzig 1926, 8°, str. 240, nIb I. 183) Bindsel Theodor, Von Agrigent nach Syrakuzy 1890, 40, str. 27. 184) Bindsel Teodor, Reiseerinnerungen von Sicilien. Schmeidemuhl 1887, 4°, str. 34. 185) Bode W., Kuhnel E., Vorderasiatische Knupfteppiche aus alterer Zeit. Lipsk 1914, 8°, str. 260, VI. 186) Boll Franz, Sternglaube und Sterndeutung. Die Geschichte und das Wesen der Astrologie. Berlin 1926, 80, str. 211, XII, tab!. 20, mapa I. 187) Brandler-Pracht Karl, Tattwische und Astrale Einflusse. Berlin 1924, 8°, str. 229. 188) Bruce Edward C., The century: its fruit~ and its festiva!. Philadelphia 1877, 8°, str. 252, nIb 4. 189) Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lwów 1903, 16°, str. 136. 190) Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Nakł. P. A. U. Kraków 1895. 191) Budownictwo ludowe w pow. ropczyckim w Małopolsce. Kraków 1935, 4°, str. 28, nib I, tab. 28. �686 192) Buschan 213) Kanngiesser Peter F., Geschichte von Pommern auf das Jahr 1129, tom I. Greisswald 1824, 8°, str. 852, IX. Verkehrungsgeschichte der Pommern zum Christenthume. 214) Kerckhoff Paul, Reiseerinnerungen aus Sicilien. Berlin 1894, 8°, str. 30. 215) Kietlicz-Rayski Konstanty, Sztuka góralska na Podhalu. Lublin 1928, 16°, str. 72, XXIV. 216) Kochanowski J. K., Echa prawieku. Warszawa 1910, 8°, str. 149, XXII, nIb I. Georg, Die Volker Asiens, Australien und der SudI·nseln. Tom III. Berlin 8°, str. 1078, XXIII.d Warszawa 1936, 8°, 193) Bystroń Stanisław, Ku Itura L u owa. str. 462, nIb J. ., d ,. 914 r 94) Chrostowski Tadeusz, Parana. Wspommema z po rozy w I. . 80, po~nań-Warszawa 1922, str. ,23?' nIb J. ,Na Dalekich Lądach I Mo. rh Biblioteka Podróży, Przygod I Odkryc. Tom I. . l za •. 195) Cunow Heinrich, Geschi~hte und Kultur des Inkarelches. Amsterdam 1936, 8°, str. 208, XV, d. 4, . 196) Czubryński Antoni, Mistrz TwardowskI, Warszawa 217) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni: muzyka i tańce. Seria I. (Pieśni ludu polskiego). Kraków 1857, 8°, str. 448, nIb 28, tablic 9. 1930, 8°, str. 144, nib 5· 197) Dąbrowski, b I " str 27 8° Odkrycie Głowy na Lu e s~czy~me, . , . tto B S M S Flora Hawalensls, ks. 1-4· New 198) D egener O ,..,.' York 1935 8°, str. nlb. . 199)' Dzierżawski Augustyn, Okalina i Czermkow. Warszawa 1929, 218) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria II. (Sandomierskie). Kraków, 8°, str. 283, nIb 4. 219) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XIII. (W. Ks. Poznańskie, cz. 5)' Kraków 1880, 8°, str. 212, XV. str. 100. f H .. N t' I Park Hono200) Ferns and Flowering Plants o awall a IOna . lulu, Hawaii 1930, 8°, str. 312, XV, nIb I. .. von 201) Fisch Richard, Eine Wanderung nach den Trummern Ostia. Berlin 1898, 4°, str. 37· 202) Fischer Adam, Etnografia 8°, str. 53, IV. . . 203) Fischer Adam, Połablanle. dawnych Prusów. Lwów-Warszawa Gdynia 1932,8°, 220) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XV. (W. Ks. Poznańskie, cz. 7). Kraków 1882, 8°, str. 323, VI, nIb I. 221) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XVIII. (Kieleckie, cz. I). Kraków 1885, 8°, str. 242, II, nIb 2. 222) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. (Kaliskie, cz. I). Kraków 1890, 8°, str. 271, V. 223) Kozłowski Leon, Starsza epoka kamienna w Polsce. Poznań 1922, 8°. Prace Komisji Archeologicznej. Wyd. Pozn. Tow. Przyj. Nauk, tom I, zesz. I. 1937, str. 40, mapa l Etn. Słowo nr I. . h B d t . ) F' h A thur Chr Die Kulturel1e und Volklsc e e eu ung 204 ISC er r , ., .. 8° I 16 d s Sudetendeutschen Handwerk. Wurzburg-Aumuhle 1939, , str. , n~b I J. Das Deutsche Handwerk in der Welt. zesz. l, Berlin 1908, 16°, f· V o Iksk un de .. 205) Fuhrer durch das Museum ur 2 2, mapa J. Wyd. Konigliche Museen zu Berhn. str. 7 ) Hertzberg H., Reise-Erinnerungen aus Westpreussen. Halle 206 1906 8° str. 30. db K pen , 20~) Hansen Forstander J. J., Storre Danske Lan urg. o 1930, 4°, str. 738. 208) Hansson Ola, haga Biblio~::) Jasnowidze . . i wróżbICI. ~~~~erIl~:t~~~~:g~e~:h;~hte der Askanischen Brandenburg. Breslau 1934, 4°, str. 146, nib 2. 210) Hirts Ferdinand, Deutscher Sudosten, cz. II Warszawa MI'chael, Wielkie Legendy 160 , Kolonisation in bl cz. l, str. 128, ta. 16 str 128 tabl 32. Breslau 1928, 8°. '21 I)' Hjalmar 'Russleb, Steinbeil und Hunengrab. 80, str. 202, nib 3· 212) D'Humiac 1904, 16°, str. 156. 19°5, Hamburg . LudzkoścI, W , 1929, arszaw a 224) Lehmann Rudolf, Aus der Vergangenheit del Niederlausitz. Senftenberg 1925, 8°, str. 226, mapa J. 225) Lochner Rudolf, Ostdeutsche Siedlung und Entwicklung. Bohmen 1930, 8°, str. 32. 226) Lupkes W. Ostfriesische Volkskunde. Emden 1925,8°, str. 399, XV, nIb l. 227) Majewski Erazm, Nauka o cywilizacji. Warszawa 1908, 8°, str. 332, VII. 228) Makarczyk Janusz, Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka. Warszawa 1936, 8°, str. r 16. 229) Malinowski Bronisław, Życie seksualne dzikich z północnozach. Melanezji. Warszawa 1938, 8°, str. 504, LI. 230) Mazurowski Zygmunt, Cisownicka Pieśń Ludowa. Praca poświęcona idei regionalizmu polskiego. Łuków 1927, 16°, str. 109, nIb I. 231) Meyn Z., Die Richtige Wurdigung Landwirtschaft fur den Rest des jahrhundert. des Peru-Guano in der Halle 1872, 8°, str. 60. �688 232) Moszyński Kazimierz, Atlas Kultury )'v!aterialnej, zesz. I, map 1-8, rok Ig34, zesz. I I, map 1-12, rok Ig35, zesz. III, map 1-10, rok 1936. Wyd. Pol. Ak. Umiejętności. Kraków, 4°. 233) Muhlmann Wilhelm, Rassen- und Volkerkunde. Braunschweig I936, 8°, str. 596, VIII. 234) Obręb0wicz K., Krótki zarys budownictwa wiejskiego. Warszawa 1886, 8°, s.r. 245, nib 2. 235) Pawlikowski Jan Gwalbert, O lice ziemi. Warszawa I938, 4°. str. 399 XVI. 236) Perugini Mark Edward, A pageant of the dance and ballet. London Ig35, 8°, str. 318, VIII. 237) Platz Ks., Człowiek, jego pochodzenie, ra-y i dawność WarSZ'lwa I8g2, 8°, srr 862, XII, III, nib I. 238) Plenzat Karl, Ostpreussische Volkslieder. Leipzig Ig27, 16°, 123, nib 4. 239) Prasak Vilem, Slovenske Lidove v'ysivky. Bratislava Ig35, 4°, str. 368, nib I, tabl. 28. Nakł. Vedeckych Ustavu Mesta Bratislavy. 240) RadlińskiJ., Historia nauki o człowieku (Historia antropologii). Tom I: Czasy przedhistoryczne i starożytne, cz. I. Warszawa Ig02. Wyd. (,Poradnictwo dla czytających książki», str. 12 I, nib 6. 24-1) Radzikowski St. Eliasz, Styl Zakopiański. Kraków IgOI, 8°, str. 59, nib I. 242) Rein Walter, Weilburger Liederbuch, cz. I. Frankfurt a. Main 'I938, 16°, str. 64. 243) <,Die Reisen des Kaisers Augustus» in Geschichte und Dichtung. Barmen Ig03, 4°, str. I I. 244) Riesendrucke von Kunst und Leben in Italien. Tom II, str. 22. rok Ig02, III, 'itr. 2:2, r. 1903, IV, str. 24, r. Ig05, V, str. IS, r. Ig05, VI, str. 26, r. Ig06, He1mstadt, 8°. str. 245) Sauvage Jean. Eine Reise nach Paris. Berlin IgOO, 8°, str. 44, 246) Schneider Max u. Giebs T., Schlesische Volkslieder. Breslau 1924, 16°, str. 110, nib I. 24-7) Schroder Eduard, Deutsche Namenkunde. 1938,8°, str. 34-2, II. 248) Sedlaczek Ludomir, Oregowiczanie - Studium antropologiczne. Przyczynek do paleontologii Białej Rusi. Kraków 1929, 8°, str. 53, map .2. Prace Komisji Antropologii i Prehistorii, nr 2. , 249) Shorthose Wł. Sport und Adventure in Africa. Philadelphia 1923, 8°, str. 316, mapa I. 250) Spie>s Karl, Deutsche Volkskunde aIs Erschliesserin deutscher Kultur. Berlin 1934, 16°, str. 268, nib 4, tabl. 18. 251) Studnicki Władysław, Rosja w Azji Wschodniej. Lwów Ig04, 8°, str. 85. 689 232) Steffens K. Volks-Kalcnder j. r861. Berlin 1861. 16°, SIr. 178, lllb So, ta bl. 7. 233) Stefkowa l\'laria, \oVzory haftów ludowych w Polsce. \Varszawa 1933, So, str. nIb 4, tabI. g. 234) Sujkowski Antoni, Geografia ziem dawnej Polski. Poznall 1921, 4°, str. 420, VIII, map 48. 255) Sulimirski Tadeusz, Kultura wysocka. Krakó\\' Ig3I. 4°, str. 202, nib I, tabl. 30. Nakł. Pol. Ak. Umiejętności. 236) Thiede Klaus, Deutsche Bauernhauser. Leipzig 1935,4°, str 112. 2S7) Tow. Przyj. Nauk w Lublinie. Biblioteka Lubelska, nr I. Wyd. Tow. Przyj. ~auk. Lublin-Poznań-\Varszawa-\Vilno 1936, 8°. 238) Ubiory Ludu Polskiego, zesz. 2, Kraków Ig09, 4°, str. 20, tabl. 14, nak!. Pol. Ak. "L'miejętnoki. 239) Varges Villi, Lauf del' Elbe in Norddeutsche Flachlande Ruhrort I8g2, 8°, str. 26. 260) Volz 'Wilhelm, Der Ostdeutsche Volksboden. Breslau Ig26, So, str. 387, nIb I. 261) vVaga Tademz, Kultura nadodrzańskiej ceramiki sznurowej w Polsce. Poznań 1931,4°, str. 71, nIb I, nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. 262) Wayda Wladysław, Pod Krzyżem Poludnia. Lwów-Warszawa Ig2I, 4°, str. 104. 263) Wasilewski Leon, Sklad narodowościowy państw europejskich. \Narszawa 1933, 8°, str. 1.')0, mapa I. 264) \Vendt Ulrich, Die Technik ais Kulturmachć in Sozialer und in Geistiger Beziehung. Berlin 1906, 8°, str. 322, VIII. 265) vVie1horski Władyslaw, Litwa etnograficzna. vVilno I92S, So, str. 215, map IS, Materiały do sprawy litewskiej, tom III. 266) vVrede Adam, Deutsche Volkskunde auf Germanischer Grundlage. Harz u. Berlin I93S, So, str. 22S. 267) Zubrzycki jan, Kaflarstwo polskie. Lublin IgI3, SO. Wyd. Muzeum Lubelskie. 26S) Żurowski józef, Badania prehistoryczne w woj. Śląskim w latach 1934-35. Kraków 1936, 4°, str. 63, tab!. 6. Lud, T. XXXIX �691 BepnyTI> llX IlporpeccnBIlbIe 3.1e~IeHT.LJ H llpeO;:I,0.'leTL rrepCiKlITKll, BOS- ,J:cpiKIlnilIOILl,Ile pil3BllTll e HapO,J,a B CTpOIITeJI.LCTBC EomlyHllS)Ia. ConCTClme !DleeT (PO.lbIi.IOp HRllIeTClI CTpOH, OTpaiKeHIle)l PE3IOME 9THOfPA<DHR (Ii: P a T 1\ O e .B auelIl(e pUlICCKoti Haylwn, TypbI Bcero IT S.l O j[~ e H fi COBeTClmx 3THl)rpaq)On I~eJlbIO IWTopon - e) 3TlIOrpa(I:HIJI ClIIl'l'ae'l'CJI nCTOpaSBlITlIH. IIUpO,J,OB, JIpe2l,CTall.1lIeT HCTOpHIO llX paCCeJIeHlIH 1) TaIWM IIOll,XOll,e3'rHorpaqHl'leclme II paCUBeTa xapaR'rCpHsffpyCT 9THOrpa¢UJI paspe- COOTlIornClIlllI II ncpGMeIllCIlIHr. ucc.leAOBaHlIlI lI,o.li1mLI 3a- COBeTCKlle rrpollSBo,J;CTBO, cpe;J:cTBa pa6oTbI, xapaKTep natllOc HOBoro 3THorpiltPbI C03l1.a.111 B cn~ma-<"[eHlllIlIS~Ia lIsy'lacT BUTIIU II uepeMelIqlIBOCTll. llB.IllIOTCH OC06CHllLltł rrOHllTlllI KOTOpLlti C'TanOBllT B aTHOrpa(llHll CIlCll,ua.1LubIIt O'l',],e.1. 9TlIOrpallJJIlI rrpnoGpe.la eTCH lI,e:l1cTBllTej]I>HOrpIallUCTTI'Iemwii :Icnllncnol'i Y'IeGe Hay'IIILlU lIayrwH, npUHunrrbI G.laro,u:apH HB:U'!- J[ MapKCfJCTCIW-JlenIlIIclwJt )ICTO,w:rormJ, IWTopl,re fICHO OTIpe,J,C,llIIOT ee 3a,J,alllI TIpHTUBOIIO.:rOiKIIOC'I'I>IO HBolHeTCH, ~!l{eHlleM COBeTClillX 3THorpa<f!oB, GypiIąa3IlalI R OCHOBlIO)I 9mmpIIlwclwti. HayKoJi llbD! II peUI\LI,nOHHf>nl mrrepeca)I. COBeTClnre ::rmorpa(lm 3THorpaqmH, KOTopaa OCTaeTClI II B lIe.10CTH IIO;J;lIIIHHerClI J(:JaCCO- y'raTcH OT ,leHIJHa rrpOIlCXOil~,J.eIITIHC.lOJ£iHLIXBorrpocon li C'ra.'IllIJa BceCTopOHlIOro aa OÓlllCit CBflSI>IO, a B rrpOlIE.1E'IIUHX I;a,liYJIIIIxeH T1plIIIUTIIlllil.lbHbIX rrpe,J)JeTOB. COn(~l'CIiilH oTHOI'par.JlI1lI COTpy,llIlI'IaCT )JeTO,J.a Ha,J,.IeiRaIUID! HaG.no,u:aHlllI BTopOCTcneHllbDIlI . C rocy,J:apCTBO)1 B rrpnco- ('.lUHI/CIIlI 11lIapO.l,OB HapO"~JIb!X peCUYÓ:llIIi Ii COUIJil.1LICTIIqeCKoti J;y.lł;rypc. COBCTClme 9THOl'pa(j)J,I J.e:1LHLlX HapO,1,OB, 'IToGbI IJpOII3BOJHT' 110)10% B mI HayqllLle JICc.leJ,OBalIlln JI('PC)JC'HIJT IIX Ky.'wrypy, OTpail- lIJKO.JIa rrpmreHHeT Ile B BlIp,. CBusaHHofi KpyrOB», KaR C Ky.JII>TypOH 0'1'- 3THorpacjlllH OCHOBHofi 'l'esnc IWTOpaJI yT.l3epiKJl:aeT, 'ITO «MapI\Cn3M )IllPOBOf! - 3THorpat11I1ll lIa ,u;ci1cTBoBaHlIe». HayKu B03HllKaeT TOolbRO BbICHaSbIBaeTClI sa COTpyll,HIIQe- ,iI,eMOHpaTIlQeCKllX cTpalI. lIIROrO HOBI>IXBonpocoB U3 TICTOpUII KOTopLIe MOIKIlO 6Yi1,CT OTBeTTITI> TO.::rbKOllpn COTpyJlHH'IeCTne MHorllX HaycIRblX :3Y.'lSTaTOB ncc.'! e,lOBaHllfI. " li BLI.J;aIOI~UXClI 31'HorpacjloB rrporpecce Ky.lb'rypbI rrpeoJ,O.1en IICTO!)Jl'IeCIWrO rrCC.1CJOBaHTllI )Ia'l'Cprra.10B, paCC)IaTprrBaIIIllI OÓpaso)! CTBO)! Bcex MapI\ClICTCKO- II oupe- COBeTCRaH lIIKOJIa BHIIMaTeJIbHO Ha6.lLO;J;aCT sa peSY.1I>TaTa~IIl IlC(".lep;onaHn:li: COBeTCKila OT:llI'IeHlIe «I(yJlI>TypHbJX TO,URO yRasbIBaeT iDO.lbKl0p, COBeTCKaH CqllTaeT CTpCq), KO'1'OpI>Ie C03,7[,aRlT RFlI>- He lIBJIlIeTCH lI,Or)IU'rO~I - . 4) pe:mrrUI, MapI,- lIB.'leHIUI II HX )lBllilWIIHHX, pas- YBaiKIlTe.'lbHLDI ,J:e.18HIIblX X03HT't0TBeHHO-Ry:rbTypHblX -qYjJ;!~LTMII cIt COI'.::raCHOC ~leTOll,o.10rIleIt 1\y.iILTypHble Teopnrr, BepOBaHl1e, CBOIO IIOAXOll. K HapOJJ.HI>nI Ky.1LTypaM. )rapKCIlCTOCKO-JIeUlIHCI,ort )IbJllJ:reH11e, MllpOBo:l1 9THorpatPHlI OlIn ROBbIe MCTOll.bI nce.lelf,OBaHlI:l1 11 HOBLIn HlI.eO- ~) l'IJ,e:lOI'lllO llCJ;YCCTBO' Il T. ,il. H3LIR, CORl3a, B KOMMy- COBeTCKoro ~le.l0BeKa. EaKOll HIlGYilL HCSaBIlCll)lO:li: eJI;HHIlllll, ..J,e.lbHLlX HapO;l,OB. TaK: CTpO- GO:lblIl~"IO pO.IL B ,u:a:II>- COBeTcfloro GOllen cn.1LJ, npouecc paGonI, <f!OpMbI paGo'Iell opraHIlsaUllll, np01l3BO;I:CTBCHHbIe U'J'HomeHI1JI, a TaKilie II3,iI,e.JIIW ~IaTeplra.'lbHOrO npOJJ3Bo,u:cTBa. 2) OólLl,eCTBeHHLIH OTHOllleHllH. II conua.1UCTII'ICCKOro CblrpaTb COBeTCI{aH UIKO:Ia II 3THorpat1mll pa· oGluecTBCHHoro Ky.1LTYpU. BLlcolm:l1 II,7[,eo.l0rIPleCKl111 li apTlI- TypIILIM TIpOHBJICnllHM coGcTBeHHbIll, ::\laTepua.::rLlIoe IIapOll,IIott Hap02l,HOrO TBoINecTBa IIlKO.1Y. Paspa60Ta.1H .10rTI'ICClmfi ero <POJILI{.'lOprrpllSBaH paSBlITllII HIICTIPleeKOM BocrrnTaUll1l lUaGT llOJIpOCbI rrpOIlCXOilill,eHUH II Ky.1bTypHo-IIcTapIl'leClme TIpu h,'IIO'JaTb: HOBO:li:iKHSHII Il HOBora HeGblBaJIOrO CTlI'IeCKlli1 ypoBeHb. Herlllle~! JIB.1JIeTCJI IJCCJIe)~OnaIUle iKIlSHlI II ny.1b- n I1X IIr!rOplI'leC1\OrO Mupa B.::rlUlHlle Ha HapO,J:HLle )IaCCbl. HOBblfl COBeTclm:li: oGpasoM COBeTCKUf! (PO.lbK:JOp rrpOHm;aeT nTC.lbCTBa COBETORAH y'lEiIILle HaX01l,HT tP0.1bI{.::rOPo;l,Hrnl ll3 cpe,J:CTB, KOTopoe II,l,eO.l0rIIQeCKOe copraHlISOBaHHoe GO.JbllIOii TPY.'!: n ueHTpOB, TI:IaIIOBOM oG~reHe lIIUTeprraJlOB n pe- COTpy,n:HU'IeCTBO lIlnpoBoti: HayI(ll rrpIJBeCTU n 01\OH'IaTe.lbHI>D[ JTOCTaHOB.1eHnmI B 06.1aCTTI [lTHOrpacpllIl. E. Cl\lOiKeT Hay'lHLDI C[Jpa1i'n,06C'flU �c. n. Tl>:lCTOB - II ,,:LEHIJH (llpaT1:oe n. C. Xope;:nre, :IeHIIH 1'O.ICTOB, aBTup rrpe.J:CTaRmCT HU paaBIlTIIe MHorue J!enrJH JleHIIHa I1HTepeCHofi cBoetl. To.1CTon, II ueHHoi1 CTaTbe paGOTLI O ;J:peBHe3I TO B.1l1HHIIe, muwe 3Hal,O}IdT C ,J:rynnIll npmIoti MorF IICTopllK,um }1UeIIIIH OImaa.1 'lIlTHTe.IH uapcKo11 POCClIU onpoBepraoT 6hITfJ C }CJrexo}1 ncrro.'IbSOBaITbI B 60pb6e 'iH e3!Il ::mO.llOUllOHHJ,DlII 1:0Hue JIunmIlI COBpe}IOIIRbrx II. C. JJpOHIJK.ll1eJ, A prpreHThI pO;J,OBO11.1e}leIIHoro. paSBllTlIlI rOEOrnT CTa:lllll, TO.1bEO Tor.~a, TO.1C'f'OB npII:meeT, LITO He ~rarl,cnCTCI'O-.lemIlJCI'Ol~1 rrpaI\Tmm nco C 1l0SlI'l'RBllCTII- OC':JI1 He GqOT coneTCKIIe - Il;J,e0.10J.'1Iert BeTCKr)l'i :JTHOl'})ar(lJIII cyU(eCTBylOT HeKOT'lpbJe 1:0r,J:a COIIl1a:lIICTII'll'CI,OrO 6Y.J:eT 6e3IIpe.UIe'rHoJt, e,1TIUllTClI C pcno.IIOUIIOHII0t1 rrpaIfJ'UIwll, a oem He 6y;J,e'J' HO.1, pyKOBO.:lCTBO}1TCQPlllI». o rrpOllCxOili,1,E'HIIII KO}I:\fYJflICTJltleCI\Oru .111HIIII OT CTpoa SaBeTO}! HB.111eTCllHeo6xcJ;(mIOCTL «COBeTCI,aH 9TIIlJl'pactJIlH, rOEO]lllT npoep. .J:OC'J'IlL·HeT 3IaKCmla.lhlloro «TeopmI, ,lemma .leHIlHcKlDI C npaKTrr1\oii. OT1WJ'llT Ha BorrpOCbI, EOTopLIe S3;J:aeT Oli ~lpaETIH;a CTpOliTeJLCTBa ConeTcr:;oro COW3n». COBeTCEoa 3THOrpatjmll. olIIJl6o'IHbIG CTpOH no O.J;Har:;o, BailmotillIlDI r.;rIlHCTB<l Teopnn Be.1IJIWrO }lLIC.'lIlTe.1H. uo:re.mlKe ux :=rfHOrPAtIi.I1II» IIa.10a,eIIUE') JJ.llTttTLI UB llpoIl3BeAeHIlll co nSI'.IHla}II1 B B llPOE:IE)IM II CO- C.'IPIIoJt, :YfHOrpac!lI-'I JlO:il0ThlY n CO- Hl' ;1,OCTaTI\Il. C. Jl. aHr .:'lo-ca 1,COIlCEIIX II a3IOprlRaHCKIIX ::rl'HOrpaepOB II ::rrrro.'lOrOB. He MeRee TpIIBUHllll Baa,Hoe SHa'IeRne FmeeT y'reHlle JIeHnHa IIpII pacCJIa- HK'leHIIM B IICTOpII'1eCIW~I acneRTe. COBeTCKlIe :JTHorpaq)I,r, a6CTpaRTHbIX IW[lJ~eIIUflh rrOHHTIIH Il.le3IeHIl C.leJUI sa 6yplKyasIIblx II lUe}IeHHof! yKaaaIUIHMH .lemma, iJTHOrpatjlOB, C. ",l.. u36eiIw:m ROTopbIe paa,Ill'laeT napOĄHYro. ,1l;eitcTBIlTe.iIblIO Bancn BeiReCTBe n Bo JTICTRqeCKoit ABl'or pa3J,e.leHIIH nx Kr.1bTypa Po CClilI KyJLTypbI. nO,J,'IepRIlBaeT JIeHIIKbIM Ha Ky.'Ibl'ype HallO OT,1J,e.'IIITb :Ill IIap'l'uliubIH: IIO,J.XOJJ:II pac- OHn BOitTII B caCTUS couna- 061I~eCTBa Ha l1epB06LITHOe Roqa uayIm CTaJ,O H paS,J:eJeHIlH, nep- yCTaHOB.leH- O rrepBOÓbITIIO)! TIIISRO}IypoBue, FI ero .leHIlIIbIM Lle.lOBeKe CBIl.J;eTe.1bcTByer SHaRO~It.:Tse C cOOTBeTcTBylOIlleit O 60.1bJIITe- CtjJOpMy.JupoBaTb C.IY'Iaen .lemma lIa Te~!y O p e:IJlrrrII, IWHuerrum1 cooTseTcTByroluee II :3BO.llOUlI II pe.lurnll. 31a.10 }JaSpaÓOTaHa. J,aeT HalIpaB.leHue Te}1 60,lee, oTpIIuaHIle ,1eIlIIHLIM BOS}IOil,HOCTb COBeTCI,mI '11'0 B UCC.le.J;0BaHIIlIX 8TU 06.13CTb HayEIl m,IBO.l.bI. I, nOIIpocy JIpOIICXOiK.J:eHllH ;1,aHHOrO HapOJ,a :llaTepuaJloB. 6.1e}lbI. 91'0 HeOÓbIKHOBOHHO npIIB:rO'leIIIJH pa:mo- B pe3y.lbTaTe IIo,1y'IaeTCH paaBllTHlI. pa3peIllaOTClI 'JaHre II.lII rrO.leaTIbI OIBel' Ha Borrpoc .1y'llITb, IIlICMIeHTIble TeJI UCTO'IHllKn, Ha }IOnO, ,:rajT,e 13 C:IY'Ja e COBlIaJelIJlH llpoG.1e}[bI 8THOl'e He:Ja, 1\a1\ lIlU ][0310rae'1' HaJI E.pa:-lpellleRIlIl :maHIllI}!U Toro II BCe ale Ha]10.la B JpeBIIOe'l'j[ na- (COBpC}leHHOro :luKa.1JlSillUlll C.IJlJUEO}I lIla.10 .l..IIT pellleHlllf He Ollpe.J;e.leHue Ha 311l0rO Óo.1blTIe CBll31l 3ICili.lY n.-m 111101'0COR]1e3IeHII01'O HapO.J:a (n:lIT rpylIllLI eyll(eCTBOBaBlli'.'rO ~IOif\IIO IIO- OÓJlTa:r. ~Ieil;,lY lla3BaIlllii eE~ nOHlDWe}1. BOllpOca O'IeHb IIIlCJ,~leHnOCTn lla3BaHIIe II .1,pOBHero) II a6CO:llOTIlo1'1 IIpaBn.1bHOCTIll'ClJrpat()]['IecT,oit :)'I'oro npo- I1C'lepllhlBarolliIlll [';1,e OH nepBOH;l'ra.1hlIO IIO,IHoro Ha BOJJpOC 8HTO- XOTlI Ollll c'IllTaroT, 'ITO Hau60.1et· O nl)()IICXOili;~eHrlIl Rar:;orO-HIl6y;J,b yI,a3alIue npo- Bcoro O;1,HOC'l'OpOJIHeepClIIeIIlle p33bICEH13 B ;(pE'BneM na3[HTIIlme ])()].a n:lll II lI%1l\OBe.1,'leCEIlX IlpIlTepllU, na. OCIIOBaHIlIl ROTOpblX pa:-lpernaeTclI l'eue:'la, ue llB.1HIOl'CH paBHOUeHHbJJm. HIll pOIW UCfl0.1b3YlOTC}I.IIcTopmm COjf.•a- I\ rrO;J,XO,J:llTUHa'] e, OCHOBaf1I1Il J],onCTopll'IeCTHIX, aHTpOlIO:IOrU'Iecrmx (it ~'TO C.1~-traeTCH pe,ll,O) - pas.111'IHbIX ll.J,ea.IUCTlIQecRrtx HalliH IICTO'IHTllWB II BCOC'l'OpOHllero y'reTa ;10HHIO B 60.1LIlIHHCTne HamreHee cpaBHIITe:IbHO Hali'rrr " 6.10}la II ll.lexaHOB. SUTeM Baa"HOCTL npOBe,'l.e1IHOro n TO Bpe~l}[, paTypott. BbIcEaBLIBaHulI MorJ'T CnpaBe,1;:rrrBOCTL 9Toru apy;J;IIUIlU ,1eullfr<l relIe:mca 3IOiTieT HOXBaCTO- :'J.'le3HJHTLI OT 9:re~IeHTOB CBIJ;J;eTO.1bCTBYIOlJIHXO He- B TO}I Cm,ICJIe, e II 11 e) 113 :1 O iI, 'J' 1: O O B 9THOfPAiJllIH» lIosHaTb 9THoreHes OT;1,e.1Lllf,TX Hapo,'(OB Tpy,J,HaH 3a.J:a'Ia. Burro.llIllT!> ee łHeBo:nIO;J.;HO 6ea oGpaslldilllIIX napOJ,HaH nepB06LITIIOrO 9THorpaepu31 .n;etic rBwre.lLHO OTC'J'U,10CTII. B06bITHyIO Eo~nIpIY. CrOlI.1a elUe ;J,BC RpbTypLI: FI ;J.pyryro - Bce~I BOrrpOCa}I lra.n;o rrpFDIeHllTb c~laTpRBaTb erue I\aiT,);OrO HupOJ;a rOBOpl1.l, '11'0 B Kail,,1,oll napOJ,Holt Ae~IOI\paTII'IeCRlle molt Ry.'IbType rocnO;J,CTBflOIllYIO TaRlIMIl ąUMlL'II1HMII, Rar:; qepHhlllIeBcIwrt JleHnH Horo B Or!llIUII<UbUylO, P fi (l-t C'IIłTalOT lloCTapae:llClI .;TeRIm «BOIIPUC :iTHOrEHEiH - C006J1LHOC'1'11rrOIIH'l'Hlnrrr HeliC'rOplI'Ie- CI{D311I. O;J,Hy- TOKAPEB Ha- lIapO;~OB) (c.laBHHe-BeH("~bT-HeBpbl-'ł~·BallJl1- �r) Olrape-llK\''l'bl,l\ypllRaHe). • J. HO OHO YRa3blBae'I' BanTle ::ho 1'O.1bliO uanpaB.leHIle, nCTOplll.JeCKHX CBHsei1 paspelIIeHlllO onpe;J:e.leHlle Jlp06:Ie~lbl AH'l'pon0.10rUll no JlallnOrO EOTopmry napo;.a, II (I\' il;J:e'l' ncc.leil,O- }Ia.'JO Cll()co6cTllyer 1. B 8THoreHesa. ;l,OCTaBJller ropa3,J,O 60.'Ibll'e ~IaTepltaJJa. peaJbHbIe rpaumo ero llCTOpn'leCI\Ile PacoBhlti: II 110;'CTBO no RpOBII, O}.l,HaKO ;J,aiKe TO'[I-lblli: aHa.'IIlil pe3y:lbTa'I'On reHcsa. He )Ior:"l' lICTOpll'IeCKUe II nplIBCCTn yBepellIlOCl'b K BblHcneHlIIO HaTypbl, IlCTOl.JHIUm .ll.a10T nOIl5lTlle JIIle.ll IIX, lllllMn- 06.lJaCTe ft. Ho a ;'l't'HO- TaR liaR ,lOIICTOpWleCKIIfl 'IElHnIl clTIIOI'encsa O'leJJh ne3Ha'lHTC';lhHa. ,J,YIOllUle BonpOCbT: npmm;J:JICiKa.1ll ,lU liacaeTCH JIllllrBIlcTIIEa np06.lJe;lIhl OH ue )~aeT OTBeTa Ha CJleiJ,OIlCTopU'IeClme lraMHTHIlIUI, B Han60JILUIei"1 CTerrCHII npH6.IHilmeT TaK KaKH3hIK c npOllCXOlKlI:eUrre)1 Hapo;.a. Ha1ITWBbIe rpaHllUbI C rpaHlIlI,lL;l1l1 HaUIIOHaJlbHOCTlI. KpoMe Toro H3bIROM He nCtlepUbIBaeTCH xapaKTcprrCTIlRa HapOjl,a. HapolI: 06Jla';J;aeT ;lIHornMII o'r.1IT'Ill~e.'lbHb1Mll 'lepTa~Ill, IIpe.ll.CTaB.meT CJIoamI.It'l IWMrr:leHC .ncTOpU'leCKll 0~~a30~aBnrUXCH CBOtlCTB IT oc06eHIIocTell MaTepna.IbHotl II JlyXOBROt!. l.J ,IhTJ pT.1. 110lIHTb rrpOHCXOil\,leHUe HapO,la cBoncTBlL II ollpe;J,c:rU'l'l, l1O,lTmlY RaYRa. u 111e II3Y'HlIoll~all ux: reReanc :1'1'0 3Ha'lIIT 06'HcnIlTL Bce cro II pa3BIlTlle. O CO 6 e H H O CT II RaR O'1'Je.lbIlblX Ha- PO~OB; ~1O'j[{eT J;aTb HaIl60,lJee IIC'leprrbIsaIOIHUl1. OT~eT II p 3~PIUnTh Bonpoc 3THoreHe3a Ii:1jK,J,oro Hapo;w· TO.l bliO (1rHOI pa(11I1ll, B . re3HO)I ROHTaRTe II COTpy,J,Hll'leCTBC C IIlILnlll BbIlne, HaYI{3~lfl, O liOTOphlX pe']b Ohl.la )roaie r BbIllO.IHIlTL ::rry 8it,J,a'lY. OTphIB OT HIIX rrpllBO,J,lIT H_rrplJH- UllIlm~,IbHbnI OIllIl6K~nl rpe6HeponcRoit 11[[,0.1.1.1,a InICIIHO .'- TpUBaHIlIO Tiy.ILTypJ,I n OTpł,1Bl' 01' lIapo1.a. K paCC}Ia- C. J!. rrepe,'.\e.'IaX CllCTeMa:llll I\y:n;l'ypbl. Ky.1bTyp, nrpaIOT :~allHoi1 IIO,J, B.1I1H- Ul'c:re,'l,OBaIlJJH, 60.1LlIIyIO pO.lb TeOpeTJI- 8BO.1lIOll1lI1.OHU BOC<:03;(3IOTyC.10BrW, B IWTOpblX <!lop;lrnpOBa:mCb, aIHarOHII3);[I,1 rpynlI, IIO:-lHO.lll11nO:IHaBaTb qlaK- II corpy;'l,HIl'IeCTBO COTBOpllllJ,HX :rn60 B,'laro.'l:apn ce.1el{UHIl IT LI ,le5lTe.U,- HOClllI(ł!X paaIIo06pa:mble 3TIDl lICC.1e;~OBaH)JllMMOjKHOn03Han, acemIlI.'IHllllro II3.'J,e:url1, llepeMeHbl n03lIaTb rrOCJIe,il.HIIx.· B II .3,'.\eCb BLlle:rHIOl'CH tilaRTOpbl, cneTe :i'I'arrbI BbllJJeyrms3IIIIL1X salDlCTBOBaHIIH Ry,1h- Ollpe;J:e.l:.llIOIUlle CROpOCTb, lIHTeH- CIlBHoeTh II rrpOTHa.;eHROCT.L rrepeHomeHIIll llCCJle;WBaHIJti CTOIBloCl'ett, BLI3hlrrOCTerreHRhle IIcc:re,ZI:oBaHHli: Mbl Bll.'l,HM ,HOT lIIeXaHU3)1 pIlTMa CTOIIMocTef!. Ha ąlOHC 8TlIX BBJI,Hbl OC06eJlHO .\lCHO HaCTO}III(Ue (jJyIIKUIIll mlJle.nlit łlHJ(HBII.'J,y3JII,HbIX H:III IWJI:reR'I'lIBHblX II 06lIIIIe (1JyHInulll 3311MCTBOBaHłlIT ., }, J ,J,aHfIoro 1I33;eJIIH (HalIpU:llep HOBoro llHcl'pyMeHTa rrpO,lyKUIIII, J(oToporo BOSIIHKIIOBeHUC BJIIIITeT R.fl. CJICTeMy 3EoHmIH'lecKyro, UHa,IbHyIO, CTOlllllOCTIl pa3IIooópaaHbIe HesaBllClIMO OT TeopeTII'ICCKoru Boro xO;~\JnCTBa couna:rnc.'rL'I'leCKoro. rrpOll,eCCbI, lDleIOIUIIC Mecro 3Ra'leHlIH }~al'b OCROBy .J;.IH Bo:mrn{HOBeIlIIH BbIX 2. C O C T C.1 Y O ITH II e 2. pa3HbIx lIX rrO:~RaHllll pal(IlOHa:U,1l11X Ry,lbTypIlLIX IlCTiOTOpblX HB,lClurti 'II C C .'1 e .1 O B 3 H II tI, li Y :1 b T Y p. O C H OR Il 3 IT TlacaIOmyIOcH J;eC51TROB .1eT. O Ha r.'Ia BIIJ,Dl 06pa30;ll EBpOTIb1 n:IlI HapO),oB. eBpOIle(rChoro I\PO)I8 Toro I'; IlIIi:1.1 )lOr~"r KIaHOB, II C03.'1,aSaHIIll IlO- a C a 10 lU II C X O II a fi II S y'I e H Il bI e a B T O ]l 0)1. OCROBIlyIO .111TepaTypy, lIbE npn Il.IaIlO- CIIOH'I'allHLlp. JlettcTBIlTe.1I,HOCTeJ1. H O B e H II H .IT: B a CTO.IhHOBeHlIH ::rrll Kra- B c.ly'Jae IWHIlperHble, .J;epeBHII fI ropoIa), ,ZI:.'IHSajl,epiKKU .11160 yerwpeJTlIH ncc.1eJI,OSaIIWI oco6eHIIO UTali B c.1Y'lae co- opraIIll3aUIIIO n IIp.), ;'I,eIOT 60.lJ111rel1 ueIIHOCTbIO rrpaKTl1tleCIWlI, C'I'OrHlOCTeI1 (HRIlplDrep II H O :1T R O r p a til II IT II TO.1bRO 3THorpa<!)flH, :1T IlIl '] e C K II e rrpuuece 3aITMCTBOBaHIIlI paspe- 'IaCTO He COBlIaJl,aroT qlasax npe;J, InpeJ,e:mIOllIUe BalOluue 5l~Jl}1e'ICH ca~IOn BajIiIIO~ n3 3THII'leCIWX 'lep'r. O;J:HaIW II :)'1'0'1'IICTo'mnR, oe3 rrpIlB.le'leHIUI IIHhIX, He lIB.1HeTCH ,lI.OCTaTO'lHhUL l1ponCXOlK,'IeRHC H3hIRa He 'I'OiKJl,eC'l'BeHIIO cTo.'IKnOneHlIrt TOpbl 'I'Op~ro3HIII,IIe IIJIII yCKopmollluc 'fypbT naeH liY.1bT~'pbl :,mO.lIOlIIlIl, MeXalIłl3M.L1 ;~ł!1J(~Y31m OT)I,eJIJ>HhIXIJ3}~e.1Ilt'1FI60 llX EO:I1II.leRCOB II (1)aR- HapO,J.b1 6.1II31\He IlO EpOlll1 H.IU '.lpR,lI.ble. ;iTHoreHC3a, Pa:mllTIIe HlsanrrclDlOl1 iJ,eitcTuyrOIIl,llX - n CTO.1IHIOBeHIIITC )r,pyrID[JJ KOM!I.1IeKebl CToIlMocTeti. nilY- Ha ;I,aHłlOn TeppHTopUH, O]lIO~IY Hapoll,Y n.nn .ml Ha Teppl1'i'oplIll, r,ZI:e naxop;lDI na}UI'I'HIIKll O,Il,HO- pO)l,HOtt Ry.1hTypbl, C,Uro6bl1'HOti, HOCTU 3THIl'IeCRIlX 'l'OJlhRO nOMOlllb upn a a )1 e 'l a II lllL rrocpe,J,CTnO)I :)TII CXOJI{.'J,eHllHli pa3HIllIbl TOpbl, APFa C;IeHmOll~H.e ilpyr ~IHOrI1M, 06UTa,III illeBllIO Ma'replIa.'l II T e.l h]f J,l e C n03IOIUbIO Cll.I, B IIOCTeneRJltIX O npOHllKilOBeHIlll He RapO,Il,a, ImO.lHC nOHHTIIO, 'ITO ero 113.10 jIi e H II e) tfecI,yIO II rrpaliTIltlecKYro. B TeOpl:\[O Ky:rL'rypLl uHlI BHOO]T YTBeJllli,'.\eRIIe 06)J~ux n ClIellH~) ll'leCElIx OC06eRHQCTeli orrpe.:J,e.IeJIHhlX Ry .1I',T~'p, Ky.lbTyp Ha onpD)J;c:reIIIlyro '1'CppU'I'OpHlO, 06 01'lIOmeHIIHX, RO~~'~pble CBlI~ 3blBaIOT )leiliil,Y c060n l{y.;n;rypbI coce.ll.HlIX U Jl,aflie 60.1ee OI;ra.1elIllblX I{Y.l[bTyphI, p a T Ii O e 6) IIOCpe,lCTBO)1 :~amlCTBOBaHllH QYil\llX cTomIOcTe(r EaC3IOllIueCH B IlpaBII..lbHOC·I'II llpo6.'lCMI:I Yn BOSRllltaIOIIlei1 9'1'0'1' aR~l.1118 OTpaa;aeT CHH3II MCfK;J,yIIapo,J,allIH, e)lerneRlle CT rrpOfICXO,'.\IIT: a) aHU.1Ila KUl, 6b1 YCTUHaBJlIIBaeT (11I1311'leeR1lI1COLTaB ;.aHlJOit HapOIHOCTH I1 :)~le)leHT1I, liS' ROTOpblX r.10iKn.'(OCb Hac:e.1eHue. łlr~ThTrp crOOlRHOBEHlIE MOilieT 6LJ1'b lIpaBll.lhHbDI, ,. Te)ILI [l X C II C T O ,l li- c LI T :- a II II H. "\BTOp xapnKTepU:-lye1' :<ieCb :la nOC.1eJHIIX lIeCRO.1Ll\llX Raca l'TOl npOllCXOjli,J,eHlIH C <lBTOp rOBopIlT J: II a II crO,lI;uoneUD II KJ.'IhT~'p 1i:"lLTypamr TICpnoGI,lT- 06 ueHOBIIO(1 C'llTymUllI 11('- ---.. �696 XO;:J.HhIXHI).llJiteHn.l1, B.1He)!Ue IiO'l'Ophle CllCTe)la)1J[ 1\y.lhTypI{J,]X ~'[la ce.la Ey.lhTypLI JW)IIl.leEea)JIl CTOlIJlOCTel:i, Cm13aHHhle B.1HIOll(JDIlJ O;:J.Hy It Ty il\e I;pLl 3a1;.1IOLJaIOT B cr0e CiT.1e.1LIlI,DIll 8THIl'leCI;mm uap0;:J.HYIO II Ey.1bTYIHt ropO.la). C KmCCa)1ll 0611IeC'l'BeHHOCTb )ICil;;:J.y BblIIIeYKa3aHHLnm C[JCTe)!a)!Il CTOm[OCTeu. BLlIue np06:1E')[hI HB.lmOTCa BeHII}! I\y.1I,TypbJ l"pal[lll'JC(;KTI unOHHoli ;rna pO;J.a. IIOC1\:'JHlIll BTOpOrt ce.m Ha Tpy.l, naCa10IlITJllCH if)oHe B partoHe I;im ee B HacalO11.(JJUCH CTO.TRHO- J.\la.'IOHOJbCKIl, no OlIepl',J,lI Tpa;J,nro- Ha IIIRpOKllC TeppllTOplla.lhHhle TelJeHIIIJ Tplllll..(aTl1 CTapaeTCII yXBaTllTL :KperrOCTIlll'leC1iIDI OÓHapYil\TJBaTh 3THO- IIllBe.1J1pOBamUI JIeT BCerO 3'l'afIhI 3BOJUOIITll1nCl1e3aHJJlI Tpa,J:ITIIUOlIIIOi1 ce.lbCIwfi npO;:J."yI;Ta yCJIOIJllfi co:uaHHhlX paeTCH YIW3aHI{LIe CTo.1KHOBeHIUI C KyJILTypOl'i OJITJpa10IIUlticH nCC.Te.:.(OB::tHIHl, I1MCIOllUIe )leCTO 06pa30)1 B .:m60 X03.fJO:CTBeIIHOI1 II iT;HBOTlIOBO;:J.CIWIT B I\,apnaTax no.1bCI\UX, Ky:IhTypU nn l)Uhle l\y.1LTypa31Il )IeXaH1I3MbI ]lel..(llJIOBUHHhIX Cl'OmIOCTeJ"(, npe,J,CTaB.llU1 'l.'1I- l(y.'1LTyphI, CTpOC~r. OH CTa- cec1CEIIIIU II rrcpellIeHLI 06ruecTBeIlIlbIe (jlylIKUJlll nc- C::rC);OBaHHb1X TIjJoueCCOB. Tc)JOl'i lIaCTOlllllero 2I:01\,la;:J.aHB.'lllCTCH Tpy,J: nCpBhJrt, CTO.IKHOBeHllH Ey.IJ.'1 ypbI 2, TImOR arpapHblx: X03HiicTneHHOH IOilmoro (n03HIIRiIIOIUCti. II ceBepHoro) Ił 3. It I,uculOlunJ:icH li3 CI\pell.(eHlllI iI\IlBOTHOBO,J,CI\Otl ny"lb- l -ł' - J l 'J I I TaI;;I;e ypOBHC~[ Topnel"! ceBopHLle nwrax, pleIlhUla.1CH no IlOBo;ry H C'1'pon naTpJHIOHua:rbHLlrt. (Im In', IIIJIBa:I BI\.'IlO'ICHllII RpeCTLHHCRoro 8'1'0 o;J,IlaKo B He1ioTopol"1 Mcpe I\FILTYP B RapnaTax, Ha6:uo.J;eHHIO TplD!OHlla.lhHon, OCTaeTCH BIle HalKInJa Ha nOTmI 'IeCKU)I (I)Op)mpOBaIIJlrI npOTail\CIlJlll B I\amlTa:rIłCTll'leCI\O)I, U, HaKOHcn, COUlla.UJCTJ1'ICCl\OrO CTpOH. 8TOT UCC.TC,J:Ol3nUHbIXHB.leIIIIfr, Heceon. XpOHo.l0rU1ICCKilH Ca)!aH mllpOI\aH E pn,'ly cj1aIiT II03BOJHf:'1' 1l0Il$[T}, )le- 'IC)! Ha6.TIO,J:aUlle COBpe IleIlJIbIX ueHOBa Tppa Bcex :ry'lHIC B03HU:KUIIIIH ;1,0 CllX npo- lICTO'IHllIW)I jHl'ICC[\IlX, l'eppllTOpll Tpy;:J.n HB.IH.lllCb - .1IlHrBJJCTll'IeCI\JJX, II Ba.I1\'U10n, Ce)lUrpUa II I\apllaT TlI'leClme nCC.Te,l,OBall11H Tepp:JTOplIn.'IEHL1e HOC.W BTOpOf!. )IIIPOBOf!. lloiiHLT. B HeKoTophlX OT ~raTepJIn.TOB IIC'1'O- (1'.laBlfbDJ OÓp(30)[ Boc IOlIHbJX) - aBTopa, U3 CTJCTe~Ja- npO.lo.liIiat')ILIC 'JaKa;e B )IIJrpaUlIII Ollllpan Om! TpaIIe- npu6'::HliłlaTOTCH TO )ICCTO lIX pa:qcćlHIOT mmUJ, paarmc I13 rop opraHIl3illllW CBlł811 C TE'ppIl- Ha .1eCHI,le HIIBIIHL1 OÓlIltJC'l'BeHHaH (y 3e- .upyrOlWIH3Lm, xa- Bpei\ICHrI pai10Hax nac:r6111l.(ett, II B03HUI\aIOT IwoTllm,ł BaalDIHhle B03HIlRae'l' :reca .J;.:JlI aHTarOlIl1rrpoTIIBo- pa3IIlll(hI n c.llCTC)1e CTOIDJOC'I'II, Hera:l'llBHhTe oJl,enI\JI. Ha Heral'll npOTIlI3HIJIia. l! 60pb6hl lDIOCTei1, 1\OTOpLlrt C Tt''lelIlIe)1 HOBon K~-.ThTYPHOI1 rj10pm,I. e Jl H T B)leCTe nece eO,J:eI1CTBn H, IlIrre1'paUlI ;:lTIIX 0611[eCTB na(;.'J'ymecl\oro l[loHe BJJOrO K.laCCU([HlI..(upoBauIIH B03lfl1I{aCT conpUIWCIIOBeHIlH .t. II]l o II e c C bl lI[eT paf!.oIIaM I\iltJ(~CTBcmlble ~IIIl[lhl C itII01jle030)1 ][ O B O i1 1\ ~-.1 T Y P bl. I;yJbTypaMII 3a Ii HualC paWtMOjT;CHIIbDI TpaJ,I1 UllOHHhlO BOCJIO)IllJJa HIlli 60pL6bI, Bpara, Te- COHpllKOCHO- I;OTOpOl'O OCHOBOlr HB.IHIOTCH I;pmle B3amJHOrO, B rrpoHB.'IHCT cBoli rrepBO- OCHOBOti nepBoro CB1I3ilHHaH e rpa6CiKeii. CTIILJeCI\Oe CooTHollIeulIe, BbI3LIBaIOJI(llC Ky.'lh'l'ypa Bl'l'e. l' ,J,06I)IBaHIIIO nOELlX TeppIlTopmwl JIo.Toa;HocTciJ:nHTepeeoB qUIIRTOB 17. B CTOpOHJ,1 :)J(crralIerur paCIlIIIpeHIIII ;r:eHTe.'JhHOCTJl .::nOJ,ell RrI,1a Ry.'ILl'yphl. EOHf[J.llJR'l'OB ,\fE'il\J,y BblllleynoMlIHYTLD(lJ e'IpmJJle:me C ,1.pyl'Oit pa31Ihle ~'J1'l1 Ry.::ILTypf,1 CyH(CCTByIO'l' rrapa.'l.'IeJJ.LHO. JJaCTylllecKaa elUe ).(0.1II1I II BblCOIOIX rop), cmCll::roaTallHOHHofl npC,'.(CTaB.lmOT ,lna XapaI{Tep BeHRH R nepublx npOl~ecc He3a13Hcmro CTpOlI II 1l,'.(eo- cIlTyaHJJll, Tpa;UllUlII. J,OÓhlBam!\1 JlacTymcCIwe cHlnl He KOTOporo HIliKaIOII(lfe CpilBHJITe,'IblIblX c II il CRB3Il HOp CTO.11)HOBeHIJH l.\y.lbTYp. Ha B npOTIIBOIIO:IOiKHOCTII ;~O r.Ty6oI\llX IIaeKO.n,IiO uaBeCTHO aBTOp)' uce.IC;:I,OBflHHhlX C.l)"laeB CHoc06 B.Ta,l,eJOT :iTII ;:J.Be B TO BPC)IH UHJ,llBU.J;ya.l1,HOC ceMellCTBO II 06Il.(eCTBeHlIOCTh 06pa60TInI n 0611~eCTBCHHO-3I;OIImIII- B COBpe)ICHHOii 3IIoxe KOTOrH,Dm II R'I H:rOUllIeCHI10CIlTe.1l1mr :~TllX Iiy.1LTyp, KOTopb1e II3)IellHIOTCH 6auro;:J.apa ypaBHoBe- UpU;J,BOpHOit B:raCT!:[ II nOk l' ABe 3TII r;y.:wryphl JICpEOHalHl.'1}'HO :lflHIIl\I<IlOT ;r:Ba pa3Hb1e I'eorpa<!JIJlleCKlIC paJioHbl (.J;H<1,J,O.lIlH II l\IeHhlUJ1e CI\JlOlTbl lIpn1'O;:J.Hble ,JI,.lII HKIH.TllCb HCCI\O.lLRUX BeKOB B 3IJOXe ua- II Bhlllley1\a:],UlIIblX 1\y.1LTYP, ,lOUI,IBaHflH IIllTaTe.TLHLIX rmIlIHiUl, y TLIX pOJ,onalI CIlCTC~Ia llaTpUapxa.lbHalI), paKTej) C'l'pOII'I'E'.lbCTBa, o;~e([qa Jl 06paSl.(LI IKH3JUr. naCe..'IeHIIlI lITO pHJ npOllCCCOD, B03HUKHyBIUllX B CJlylIaC CTo,;rr\HOBCJIHlI 1aCTCH xnHn:nl OTHOllJCllHH B Rap- nCTO'lHrtKII, II lOif\IfbJC :31DIOfi), Jlpyran )I.TCle.Tbl(eB Y III C 1\ a II e p B hl e c 0- II n C T H. lIX OCHOBe 06ruecTUeIJIIb1e TeXHlILJeCKOrO pa3Bn'I'I1H. UHueKIIe II e II J] II K O C jJ O E H T a r O II II C T II 'I e C 1\ IT e II p O U e C C hl. ABTOp IICI\:fIO'H1TeJbHO 06paBm1: Ha'Hl:ILHbU't C11.1, (j)l)pm1pYIOIl~lIX I\y.TbTypIIbIC o li P naXO,J,IITCH B 0,J:lloi1 IT TOrr il;e 06IlJeCTJlellIHill )IIlCCllU Ry.JLTypLI crrOH- TaIJTIbIl~! pa3bIrpLIIIl A C ,TOrll'JCC1me CnCTE')Ihf. OGluecTHil, IW'rOpOJ"! )ICPC MCllLlIIIJrt 'ITO 3 e )1 .1 e ;J,e :1 L 'I e C Ii a a CpC,J:<'TB, IfX ;mep1'eTll'leCI;lle B03HnIiaJOIl{TIe na lIeHile TI01'O)ly, a ąJ a 3 II C e Iiy,ThTypU, HBllB IH'- HJITCpCC, YP CTapae'l'CH peI\OHCTpYIIjlOBaTh OCHOBHLIC'lepTbl llO,l'lep1\IlB,UI crreUlla:lbHO CIICTe)Iy npolyI;HHII. TypLI Ha BMl.UCYI<U3aHHon Teppll'fOpIIU, EOTOpOll perrpe3CHTaRTaml :UICT, c if). Bcmt HO)Ia,J,hI. BhIlJIeyRasaHIlbIll C.TyllaJ't npe)I;c'l'allJllCT TeOpeTJllJCCI;m1 Y .T L T 'I it .T J, II 0)1 r.1aBHh'M r.TaBHLnI 60:11:e a U P II I\ O C H O B C II n II. n]JE'lCTa- TOiI;e OCHOBHLle BK.Ta;:J.I))I aBTopa 'l'py}l,a: uepmu1 B II (Tj)aJ,lllUlOHHaH ABTOp aHa.1II3npyeT TlI 1lI.I CUnpJlIWCHOBeHIHI l\y.TF;r~·pHbIX Ilpe;:J.CTa- II pa3HOo6pa3HLDIlI I' Jl <I UlI Tpa);III.(UOHHI,le c06CTBeIIJI1,\X cTomroc,'reti )IHO!'OneKOBbIJj oH C rrpoueccnml CTpe)IIlTCa II hl \:'. Ho ÓOphÓhl 1\OIICTC- n lfO- ,lUa,le1\TJllIeCI\lIll npoTuBorro.ToifiHblX Bpe~1eHH :nnx CTOlnIOCTeu Ra'leeTB l; eTO- COTBOjWHJlIO :3 H li Ii II O B t' H II \:' B03HIJ[iaeT npo- U, [;0'1'0]101'0 IIex 0;1,0)1 HH.llIeTCH coe )Ill! e Hl! e 11 :W)I.H~.l,e:rL'Je(KOI'O B O:U[O HC'-Ioe e TO'II;1l �6g8 699 :lpeHllll l'y.lbTypHbIX B:.laIDIOOrHomeHHit. .UlaCH rOl:!apOOÓ~lell, OlIaparolu;uticlI TOBKll HUU(U. Cpe.l,ll (pa£nOpOB nepexo.~ Hm1il,J;OB B aoce.1eRBe :3eM.le,J;eJlh'leCKoro a) 1l0BOJ.Y: npou;ecra ClICre)1 CaMhD1 r.laBHbm U KmlÓIUIaIl;l.lH X03Hrkma IIOc.leJ,Hee HBaaro- llB.1fleTCH i1iUBOTIIOBO,];CRO- HB.IelIIIe npon30m:ro no pOCTa £'U.l:IlIeCTBa i1iUTe.1ett U HeJ;OCTaTKa HOBblX TeppH'l'OpIlll ;). cTymecKllx mICTOHIU, Haam~m TunamI rrucTy meCKoro OXOTHIlUa) Je.lblfeCKHX Bo;mIlKa.1fI iHlcTymecKlIx X0311/tCTB 13 cJlyl.fae cóoplIJUa HOBhlX paJ1oHoB, noce.1KOB Ha cyIlpyrrwcRoli Hm! 'leTbl Bj no- T<'PPI1T01Hlll 3aHlI'rUll :W~IJIe- 9TffM 06paSOllI B03HIIIHl10'l' qWpllILJ COBlleCTHOJ1nUl:mll. CROrO KOTOpbIlt B03HlIRITyJl HUCe.leIIHll C TIaCTYllIeCIW~I, rra'l'pIDroHua.lblIoro TaJlJIC'J'H'feCHOro naC'I'YlIIeCKlle IIepllO;I,a li ClI18JUanlIbIe. YTElep:rI1Th T!l1I RUToropIlII cTyllle{mott Ky.JhTyphI rrpaBO, HaoóopOT Cl'pTlp~·IOII.(llX ClIlemaHHbIe yC'l'pOliC'I'BO ,'l,.JIT ;). ~[ e X a II II :3 ~l it. II e T B O B a II uli. )IIlPOB,UIl calOllwe po6 .'1 e ABTOp l\y.lhTypHblC }eoprm ~f a 1I0ce.1I\:nm 7. TeH,J:eHUlllI OIInpa.IOIIl,IleCJJ RaIII1- BBe;r.eHHbIM IIOC,le BTOpoii B3anMOTHomeHII/i HC'leaaIOT HOBI,le (l)()p~lbI lImpOBOrr BOnHLI BLlpaBHUBalOTClI pe3y.'IhTilTOł! c ąlOpJIlIpyIO- npOlllhIlluen- ;IiIIflHII npouece OÓHlDlalO'J' 0'1'- HO BO )IOiIl.lY nupo.'{aJlH 60.Tbllloro npe.J:ycMOTpCTb c'rpOe;\1 paCIlpocTpaIlcHIul fie 1'0.111\0 y Hac, pa311lulw ca~lOro OÓIl(e- II .l'y.lJhTypnl>Ie B CBJI311 C COlllla.mCl'II'JeCKIB! I1łITerpaUllIJ, no- B nCTOpllTI flClIlHO],O He.ThaH. ll'a3u.ltnp /70Óp060.76CIiU ;fiH3HH; XY1I,OlIWI'H'IeCIWe, IlpllMepOB, 113 n.T.1IO- JICTOPIIII 'repea II TEJIErn (It aUTOp Mei£'JY UpOl.flllll P a T Ii O e B 3AIIP5D-KKH II 3.10 iii e Ill! EBPOm: e) IIaXOl'HyIO B ;(aBHhIe BpC)IeHa 'UIHy.łU ABa. BOem IIf'pBoHa.'la:JLHO ABe e.l e 1\ H 11 II fl a II M- HOCTII, naXO:llllnetltH (lÓC~pIITh Te :).Jt')ICHTl.l, HOTOjYble (iJOp- Te.leru Talw/t CTHX IOro-3aIla,l,HOIl ,1,UHHLle Ra- Cl'OIUIOCTel1 Hil rpOHe CTO.ltiIIOneHlIH Ry:n,Typ, ;-le~l.1e,l,e:Ih'leCr'IUIlI Ha CUa3.lI TCXIHII\Il paÓOThI B.1TlHeT na pa3IITlIU>l CTpOH'rC:lbCTBO, lIIy:lllI{a; C [fpom.l0ro, BbllUeyllU)IHHyThIC n IIOBI,IX uellTp coelT1HHCT 0611(eeTBeHHocTb Mupa. C'T O II- II BJ IUJIIIIll n311Il:'IIeIllIm! :\IecTHbTe COOTHomeHlIll TColery O C T II HOI\OTOphlX C.1Y'l <tliX eIue pa3UIl'l'IlH. HOUbm B03HIlI,HoBcHue COOTIIOlueHlle. ROToporo nace.leHHe)1 )ICiliJ.Y CTCIIeHII OCTaJlIICL. alIn allTarOIHICTII 'leCI,lIe IlO.l'IllllHlOTCH CTpa.Hax pa3HIIllhl B HeIioTopoti. JlO.'l,C03IraTe.lbHO . I1\(~llCH HOBOn liy.lhTYp0ti.. Beex O'le- a .111 3)1. He B3l1pa51 Ha rrpU;(0.1iIiIlTC:lhllhIC 2I,eJILHhle R.lJaCChI oUluecTBeIlllocTll. rrpo- IIp06.1e)fa 0611ieCrneHHoe: 06pa3UI,I CTa,'i oBeu Y nepBOlla'ra:rhHhIe HOBenmue COOTHomeHIlH lJecrmn. I\OH'rpaCTOBJ>IX f:l.B.WHIdl:. B mapa, O,l,eiKJ,a; H hl it J. MOil\110 naó.uo.:r,aTL XOTH 1II0)l,eT 6bITh yCJlOBIIH. II IIX ce.lel'UIIH. HOHell B CTO- ABTOp OOl·YiliJ.ileT .1,13aOCIIOBHbIX TlIlIa COIIpllKOCHoneHT1H I'y.l},'!'yp: I,O]rrpfteT013hDm xapaliTep cero;r,HlI BRJla;L na- lIpU6."Je)IT.I, II 3TlDI oópa:-lOM HallTU npOnrrriallllH mleIOT CMelllaIlHaH reJ.OHlICTI1'1eClm-xY,'I,Oil{e- I[ilCTn ;LOI\.laJ.a pacmlOTpeIIa II nacTyllIeel\[])1 3 a II 111C 'l' B O U U II 11 \I o '1 e p e ,lI H C'I'apaeTClI YP ae~VleJ.e"lhlfeCRIDI ;I\IlBOTHOBO.-r,cEiO-3e~I:re,'le.1L'leCI'IlX B 3 a u )1 H O r O ~Ih T liy.'IbTyp, IIO;L'lepI\IlElaH Cpe;r,I1 TIIIllllfHhlX :le)l.no B i~epOBIUIX nepBOHa'ra.lbHO c 'I'pOeno.leULnI CTpOe~1. 6. fi Y CKpelueHIl51 epe;LCTBOlI! npouecca IueOJIOrIlll, IlepexoJ,a no,), BHlt'la.Ie II TCXHHRl1: xapaKl'epo.l0rII ,non pe,J:HoCT.lI 3amlcTBoBalluli CTapaeTCll I1:3,iI,e.II111, paCmlaTpTlBaeT IlepnO,lI,H 'reCfwro I10,J:paili:lHIlH, J,onOJlHeHIlU ABTop ITpIlK.1a;l,Hoe lICKyCCTRO, .1lITepa'l'ypa, :lllHI'BHCTU'leCKoe. B Ó1ICI'l)t) (!)QpmlpyeTcH :jJ:(~Ch reorpa(lJlllfecI\I.le yTTl.lwrapHhlll, CTBeHHoe UHlIllI,.lhTpHpOBaTIl rruCTyllIeCIwe, CTBeHHhlfi, )IOTnBl,I: HOCTlI II B CB1I311 C 3TlDI nepellleHa 3elllJIe,J;CJlblfeCHIIe) perpeccnpYIDT. B 2iC.I0 3e)I.1e;(e.1lI1I paCC)IaTpIIBaeT :2. B lIrpaIOT !\YJIbTy))ln,lit 3.1C)IeH'l'hI 3TlIX RyJII,l'yP 1I3;Le.'lHll, oeoóeHIIO XOflHllCTBeIIHoe, re;LOHIlCrlI'IeCROe, ~l O C T C R3Je.lIlH Hel\OTOpble OUlI(eCTBCHHltH Opl'aHn3annH, iI,eCTBelIHoe: paCRPerlOlIr,eHIlH mlellI,aCT ABTop BOJlhmyIO 3eMrre.'I,eJIb'Ie- 3aplICOBaHHLII1 OCTa1'hCH II rrepeHecTHCh, ,lI;pyroli:, HO HeROTophle 060PYll:OBaHue 'leTKO nOMe II tllOp:~Hlp013aHllll llB!IHIOT 'l'elI)l,eHlr,nro pony C nOlllOJIIJ,ID c:rO,lKHoueHlllI npe,UleTOB, pO.'Ih ne peXBa-ra rroKIlHyTL1X XOMlt1CTB 11 H<tROHOU ,~InOcpe,'l:CTBo:1I U03HIlHHOBellHH HOBhlX TIOeeJIIWB C;\remaHHhlX. CIIHTe3, caHCh BTopocTeneHllLIx I\FlbTypa. na- llace.IeHIUI ce.lI, 1') nocpeJ.cTBo~1 Re)l.Ie,l,eJlh'IeCI\IIX Bhl- OT noce.TROB ó) IlO JIOBO;r,y pacmnpeHml II BLHWp'IellaHllH B03HIlKIIOBeHIIH •1CCHbIX palloHOB BJlacrn,'ITO He1aBllcluro B 3e~1.1e;,e.IblfeCKRX ;(epeBIIaX, :·lO~r:rCJo.Th'leCI\011 TeppllTopUll u uaTplDIOHllaJIbHott JIOce:reH'fecr,IUm, (HarrpU~lep Cpe;(CTBtHl :3Toro oÓocoÓ.leIIHOCTU llHTerpaUIlH C uac'ryJUeCRInI. IlpUI'OJ;Hbl::',J:1H pa3il.10Ch OeHOBoli Ha II llaCTYUIeCI,lIl\1ll MeiI\,'ly J[ B no- ce.1Im'\: e~leuraHHhIX. JI.1exa Hll:Hl :łarnICTBOBftHIIH CTOII;IOC'TeIi npOflJ3.Jne'J' ;:uecI. JTCI\OTOpLle pa::HIlI(hI. B 1. c.lY'lae OlIO npolIc'\o,l,IIT )lcJ.:reHlfO, 1\11- C08,1llłreHlIC Tc:rera. c a,ep;l,ll, Ila HeCOmlCJlHO. ocn, COCTilB.'I51IOIIIIle OCHOBy n.l0eRoio, CXO,'I,II.l11Chnnepc,:J,u, II n ;~LlIT.IU. :LByX Talmx J,Byxrw:rr.CHhlX Te:ler '111- n O.lUY 'leTLlpUx:)'['01'0 BhlCrJlCl'O Tuna HO 1I1eHee :'lliOHOlll!l'J1ra, T. R lD1eCT UO:lhlllec BHyTpCJTlle 'J'pCIIIII:' BepOllTJlU, BbllII.la coe.J:l1HflllCJ, Ii llP~IY· I10BepX- TpeX~To.lhHon (j)OP)lhI coxpaUII.lI1Cf, H pa:mhJX EBpa:mll, OT llO]ll'J'l'a.llln ,1,0 IIII,J:o-I\malI. RO.lCCHylO ITc1CT~·T1n.10El 6pom.JOuyIO 8110'\Y. Te:ICl'a y,J:06Ha, Ór,J.1a J.B}"\I\o:lecIIoii. lWlIIOIllLIO .J.bllII.'Ia, lIpnRpcn.'lCIIHOrO no :.HO~IY ITOBO."ly TO.1T,I'0 B ail rpaHlIUhl TCppTlTOplllI Hl';m fi 'l n n'.l hHort .1YiliUllIiOii I\~-:£f,T\"pl.J. C'Tf'lleHIl �7°1 700 I :3BO.1IOUIlH 3ana;l,lIO- eBponeticKllx EOllTIIHenTa.-rWLIX BLlX CpC,lCTB Jl]JOJl:~OIIJ:Ja, JleCO)lJ[eHlII). ['lJpLIC npOlIllK1IT 1I:~ .\:mn. Elue nu.1 B.1JllllIlle3] BO upe31eWI lIyTe)I I\oFIllalI B Jll'lDleHCfllJlI THra B ~IYTC)31,:;aIDJ(:TBOBaua Typl\E'Cnlll, I; 'fe.lere, cnaÓ;l;euHotl nCpOWI'HO OT n"IllIOB, ero, 3IO;[;e1' ÓLITb, uT rOTan. T<m II OI'.lo0:1I1, };OTOp"IE', flO Beeii r06ap:lOB llorra:.lIl aaIl31CTBomUlI Y auapOB. a OI'.106.1en mIeC'I'e 11 XO- nO.TY'llLllI (; X03IYT03I IIOl-łlHl:JJICb nepOHTHoc:rll, lIra.1IlI0. C.laDHne Jlpl! 1I0Cpe;LCTBe :lOH- .IoHrIJÓap;V,J, I;O'l'OpLIE', no HeCT('py, Iuel;cy npllHa,l.1ea;llT Topan TaI;n:;E' I;OJIyeooópa:malI óapalURosaH Jllanlia, KU- mIeCTe C rro.IYKop31IHa3111 IIpOHDKIR B I'.lyOb IlO.'lLCI;oii Tl'ppH'TOpllll. Ha Ha- BepOHTlIO, XQJly1' ueCO:\lllCHlIO UpI! X01'll ca)lJl BL'pmITHO, CeBellll}"ro fl ee JJpll m.1U, CUC.l.ITHlIRllllllll A;~IllO (; ~BPOIIOiL C.1BBlIH ,\Owe.l ;LO HC)lIleB, llIJCpe;le'rmm 1\0- l'IDICI\OI1 IblIIepJlll CTYTlII.10 dna li 031(;'['U O (: BhIOllHLDr ce ,l.1031, liOTopoe RaI)aBaHl[J,DI TpaHCIIopT- IDIfly:lbCOB, OCHOBaHIlIl Bf.1WeYI;a3aIIHoro nblBOJ:OB :\loa:;no rrplltiTII COllOCTaB.l('HlIlI JlOBepXHUCTHLJX I; aaKIIO'leIlIlIO, lITO peay<u,TaTLI nce.1C.1,OBaHIIti nRJ: Te.lcroii n :~alIpHiI;ROii, npO.1llSaI0T IJflLJI,lit CBl'T Ha IICTopmo c.1arr nOJllepJ\lIl3aroT 60:ILllIylO po:n., I\OTOpylO BO BTUPOI! I10.10- BlIllCTBa BIIRe Ilpom.l0ro nepe1\pelUl11 BaIOlIlue n ThICfl'Ie.leTIlH a:mCb CLlrpa.la Bll:3aH'Tniiclml' C.laBHH IT aBapOB II J'liopaBCl\m( ąlpaIlROHC1\lle TCPll[JTOplIll, B.1IllIHllll, rJ:C BblrrrphI- IlOC:1e nC'fC:3HOBCHllH CO CHeHLI reIDlflHIl('B rYHOB. 3lOi1\eT 6blTh, :mnl)Hl'a.lI1 II nU.'lOB II .LOma),l' It PacnpUCTpanl'Jllle mi Jlarrpal:J.'Il'lJIJII l1uCTlI, c.le),CTDlle~I BaIUIlli TlIre, 'leTf,lpexI;O.ll:el!o([ npe,l,l'.Tl,l Tl'.1ern BO.]UBLPj'i 'l'Hrn uaBHHCRon <Jl;cnaUCHII IlpJICIIOCOO.1eHlUO 'leTLIpeXRo.lecHoli: II II pe,l,e'raR'lHl' l' pe:3y.'lh'l'a1' Ha TeppIl'rupJlll eOBl")JIleHJlIJ ;~ana~Hr,DI I\OIllll,'([ UlrJl. TInan B lIGpnOJ, aaJla,l,lloli: lJeTLrpeXKO~leCHon 'IeTblpeXl\O.leCllOii Te.lern ,"1'01'0 OR[ lIaBepHIJ 3IOHapx.lIeii, paBCRoe C Bo.10Bbeli: T. 1\. pll,\ H3hIIWBblX yconepll!(IHCTDOBaIlllIO C.laBllHCI\oro II.ryra, li llCI\OIlHOt1 c:mB5mCI\ol1 3,nJcJla liae nponcec lroe:Je.111ctl Tara Tt'JCrU C cI>pam\OHCRoii: YWt:"lL1BaeT nn couyTl::mona.IO IIpOHB.ll1IOIl~eeClJ RORIIUii ;\10- CTO.leTllll YI;l)alllIC ('TapJllcrO BbIlUeYI\a:'!aUHoe ),OllJJH ),0 BaJl;aH\'I;oro no:ryocTpOBa. Tnrn 3<lI\OIllITIJOI BO BpE')lH lT.T~Tn, CI;opnll ROIlHalI mleelO 1J(:'TJ,lpeXI;c:rel'Hyro c nlj.'lJ;r;blO, hJaCCll'IE'C1\o(l 'lTO 3n n a),lIoc B Hell:nIClIlIU31 Tt'Jf:ry 1I}-)(;,1,CTal3:1 ~rolJ[en, napOROHHOIl anl!pllil;KTI. :~aJDICTBODaHUe BII.1C. CHaUil\t'JllIl' :lILJ BO:3- npocy Iue- TE':lerll 110.'1)"- lI:3 IlBI,], lIlJ.lllE'TCll. IH'CO~lHeHHO: "Tpail,CHlle)l D:llIlIlllllI ('1\11(\1('1ui"i I;yJf;ryphl. 1\ :lTLI)I)" RmI- T 1\ O ,,<!>OJbI\JlhOP e II 3 .'l O Ha3BRHue J-l\łOPH~~llI-\" a:. e H IJ e) rr])lDIeIUIIOT B llayRe 'leXlI, ([lpallI(y3h1 II UTaJIblIHllLI. HC~IIlLI rOBopHT: "peXTJJJIXe (\lO:IUCI{yIUC", AIl'l'Op peRQ}lcH;1;yeT npU,i(aTU'fHOe Ha3BaHlle: "Hapo,;(oBe,'lemle JOpJl,],ll'leCIWC". Ha epoHe COTpYllHlllJeCTBa JOpllCTOB u 3THorpaepoB n03HlU;HeT 6y;rylllaH Tep:\IIIHOJIorIllI. HYj{{HhI ;J.OUpOCOBccTHLle Hay'U1uc paUOThI, I;acalD1UHeCll HapO,],lTJ,l:( D3r.l11J,OB IOpIl,'llllJeCRI1X u 06bJlIae B CB1l3aHHb]X C upa BO)!. ,11;0 CllX nop rJTHOaOrIm ylJIIThJB<l.'Ia npaBO a ylKe B « BOiIWX cy,\ax" B03Hlma.lIl 2. IlOC,le,J,HUX JleClI'l'UJleTui1. paaBllHeTca 'l'a:IllCb napo.1 (" Rap)IE'H upaBa rrpaBa. CHa'IaJIa illllpOlmx He ,J:orryclm.Il1. Ho O 'Ie~I Ha3I rOBopllT 6y;(yn~e)I ny.lbmpe", pa60Ty. Ha rJTlIOI'pac!men napO)l,HbIe 06J,J1lall "6ap6apllKpI))). 'f TO {lex IWHrpecce rarC1\mI B e p II H CJ:e.laJ: 06:IaeTlI. r o p II a Ero ,\. ,leBU3: OH mIe.l C'IIl- CeroJ:1Ul rocy,J:apcTDeH- Ma.l0e mIellIllBaTbCH XOTH 'faIlle ::r1'llorpa(flJIII c Te'IeHueM OT apxeo.l0rIlll C cy]l"um B.11lHIlJle FIa B .'I.e.la ren03IIca HapO.l 06.Ja.'l,a.'l c06cTBeHHbLII HonHTIleM upaBa, 01'J:e.1 IOpITlll'IeCRIJX BaHIIU IOpll.1lllIeCRofi paT!{O ero 3THorpaepIUT, ylJeHbie Ul B J: u li O.lHaIW Macc u.1aHIIpOBIlHlllI IT IIe3IeIlKue liJI a B. 1IB.1HeTcn: ROHCTIlTYU110HHblMHCTO'IHIIIW:1I BClIIwro lIpaBll're.lbcTBa. paaml1'IIe B c pe:rnru03HoJ:t 19. JLo aHaaorlllI :VIbIBCTpE"Jae;\I TO.IbRO BO Bpe3!lI ITo ana.lorlIll TaK,[,e IOpul(lJ'IeCI{aa. By.lbrapIIbIMII B BeCbMa CI-;pO~1lTotiCTerrelIll, HeRoTophJe CBeTCRIDIII. IOplI,21;tl'Il'CKyro ::rrHorp(4)]]Rl ylJllTbIBalIlIbIli: ~'upOlueHnlJ: J\Up;~lIl1fDlll, (:Il.lcrCHHI,DIJl .HIa'IIlTI'.lI,IIO O'JL'Hh )le,ll.lCJIHO B0.10IJhl'h ); liOIlHO]) THrc IJepOllTlIO, He:lł.;~lI YTBepil;;(aTh, ('TBUIJ<l:lO Ha OTBa.1a J:elllemIt'. IIpllcnocoÓ.1CJllly10 ~IO;I\llO, pe3y.1J,TaT COBcpnleHCTBO- npllÓaBJeIJIIe31 IIpOllexo),ILlit BOtiJlhI, XOTlI C BBE'),l'lllll'31 jKe.1E':moro :1<11DIl'TBoBa.lu. (I{ P a Horo JIIRBn,laI(1l1l UhJ.la ropa:~;ro O.lllill;O 3aJDrCTBOBaHII/t llplł'JJlHOJi eoxe. BO:lOB!c,elt llJrn l[ TU.ll>l;O B npOllUO)1 y TCppIlTOplJll 'l'llrott TeppllTOpIlIf, IlO.lLCROfJ Te:Ierll. I;OJlTaJ{'J' ~lopaBcRoft 3'I0 lITO nocpe,],I'1 WIceTBO, Cie:'! 1\aT;oro ULI TO He 6bI.l0 ']CIllCI\OrO B.IHllHlIH. BepOllTHO, BaHlIe Tep)IlIHO.I0rIlll na nlJ\, I~ THl'e RuJlHOii HaCTYJ1lUII, BepOllTIIO, Ha BcpXlle-He3lCHRofi r;aK Ha :!TO nCl\a3blB1te'l' Boupoca lJeThJpeXI\OaeCHOCTU. Tl'.Iel'n rOPHA npe,1l,lIIl'BCTBO- HH cenl'pO-BOCTOI\l'. ,,'YJ;a:ih1Bae'I' UM.I UbI TO:lhRO npuIIUuu IJpllcnoco5.1enrre PIIXAP,J; TGJJel'II R ROIlHoli ca3IOCTOllTG.1bHOrO perneHIIH JiUHCTpYImIIH lDll['·.lhC031 B ceBl.~pO-BUCH01JHm] llD.1HCTCH, 110 BcCJt Bl'pOllT- :nHO.l0rUIT. 6ecnpaBue. ra H C nOFI5ITuJL illnehuapeu npe3]l'UII Ha'ra:m (cpaBHllTe.lbHoro ya.e cI>e p OTFIOeJITl'J:bHylO upana, OTITeT.IIlBhli't nepD('lti wal' B 1937 ro,'ly) B 1I.ltlUIlpO- O,:t:lIflRO III B e p ITFI OT,],e.l5IeT ee al;Ry- II ,],peBllUCn! pa:'!pemaeT OH nCTpe'Ia.l ;1,O.u;eH HaXO.lIITCH npaBIJ.lbHU IOpll,],U'IeCROI!. HCC310Tpll Ha B03~TOa;IIOCTb ell,en.leHlla C IImTOIIlbIO napoJa, t'ro .1llTepaTypbJ Te3! B 3'1'0, :~Toi1 II IIcKyccTBa �7°2 K JI03HaHIllO H:lIeXOB apaBa, B Ilrpax KOToporo OTpaiKeIIlle 1I1LIRaXO;J:mI ;J:aiKe ,l,eTett, paBIIO Kali B J,peBHIIX, XapaRTf'pHbJX ~,,"BTOpII,UIocTpIlpyeT 06bl'lalIX HapO;J:a. Te3IlCfJl IIpmIepa~lll. 4) ropIIJI,II'IeCKlIe 06.bI"IaIl B 'IaCTOl1 B lIpOmclO:lI OII03IInIIII II B 60pb6e C 3aRO~O,l,aTe.l:f'CTBOMrocy;wpcTBeHHb!M, ::» IOpuu rpaąmeIi lTo201w6rnu YTBepiIqeHIle lIpaBa; !IX 6) Hera'rIIBHoe 3HA lIEHHE lOPlI;I;IPIECIHIX OBbJlIAEB II IIX HCCJIE~OBAHIIE (Iipa'J'Koe AHTarOHll3M lIlejrqy Il3,loiKeHIIe) vc:raB0ll1, KWCTII, RJIaCCOBOo6YC,10~.l:e·IIH0ll1,II IOpIl,J)l'lIICRIDIU 06bl'lamm OblTOBml 3aKOH0ll1:I[Oilte:l1HanpInIep JI B WleH CTap. C.l:e,l)[TJ, na COBpe:lIeHJIOll :moxe, YBe,JII'ICHlIe 8Toro lIpOTHiKeHIIU lI03,l,HClimero no }Iepe yRpCn.1eHIIH a TaIOIiC aHTarOlIlI3~ra Mbl cpe,l,HeBeROBIIH rocy,J.apC'l'BeHHblX YCTpolicTB. . r. ellle . B Tpy.le He IIOIJIDIaH Bcex pllRlI pe:lKlIX np:ma, 3Ha'leHIIfI 1 H. Jl,e.l:RlI BIIpO"IC}I ;1,0 ROHIIR conpe:lICHIIOI1 :mOXII II 8) ocnOBbI II03HaHIlH lOpIl,l,Ily.eCRIIX 06bJlIaen c,w,J:oBaH1Il1; II H) C TeopRTII'lecRIl 3TII HymHbl Jl,cTH: 6) .ly'IIIlero HeOll)lO- l\IeiIi;l,y rOnOpIl.'f1I I1CTO- BeRa, IiaK CTpan II (Harrpmrep ue.'IbIO lHtcTOHll(erO Tpy,l,a. ,~e.l0 rocp,apCTBeIIHOll npe,J:MeTa II cB5I3eif IOpll,2];II"IeCIiIIJlfIIIIJI,ea,T:aJlJIl BHa'IeIIIIH cylIIecTBO- II B3rlIJJ;OB IOpII,'UI- "Ie:lI .J;O CIlX nop II03HaTb Hamyro 06II~eCTBeHHYfO ,l,eI1cTBIlTe.JblIOCTb B BpeMPHI!. "ITOObl rrpek coxpaHeHIIH 3aROHY 06L1'IaeB 1') CJ:e.laIIlIO BO:3J\f(I.ifiHLIl\I ,W'IJlIe uToro", HB.1eH!IlI Obr.10 n 'IiDI, Ilcc.1eJJ,OBaHlIlI nCTopH'IeCRIl -IOplIJI,II'IeCRIIx B3r.ISI;l,aJlIII II BaB!IIIlX Jl,aiI\e BonpeRrr 'IeCRllX, e T p a j[{II I( R lI). ,!Ip06.1eMOB TO'jł(II 3peHlIlI nO,1bCr;n~fII II ~pyrnx HapoJJ,oB, r.T:aBHbIM 06paSOJlI CJIaBlIlICRIIX (RpOlue Toro lIeC,laBSIHGlillX), npaBII.1O, :3TOII TeMLI 11 (',ly'lae B.l:a;l,eIOIlIllX CliJlbII0I1 'IO.'II\OBaHIIe 60r::TbTx IJaCCMOTpeHIllI 06bI'IaHJlfII, B) onpe;J:e.IeHIIlI ObIJ O II36eraHIIe II03HaBaTeJlbHOrr MeTOJJ,f,IIIX nc- a) JIy'IIllero IlOHlITIIH II paCC:lIOTpeHIIll IlCTOpIIII IIO,u,CRoro npaBa II lICTOpIIII R.laCCOBbIX alITarOHII3MOBII RY~lb'l'YpbI, ,l,OCTaTO'lHO ero OTHomeHIIif aJJ,MIIHIICTpaTIIBHOIf OT'IaCTII II n03iIi8. XOTH II Ile Bcer;l,a IIcTopIl'Ieclwe lIe 6bIJO II orrpeJJ,e.leHIIe :lIeHlIOrO 3aliOlIOJl,aTeJ.H II IOpII,l,lI'IeCROii IIpaRTIlRII IT cyJJ,e6H0I1; llBJeHlUl. IIpOTlIBOIIOCTRBJIeHl1HX 3<lIWHy"IaCTO He OC06CIIHO XapaIiTepHO " 8Toro 61,11'01301'03alWHa elIIe 1l,0 He,J,aBHbIX nop lIpOI!T.1OJIIII HaCTOHII(eJII CTaBrI'l'L ero 6eClrrpepblBJIyIO aIi'l'ya.1bHocTb II JICTlIHHOe 3Ha'IeHIIe, CI' FpIITImoti E. 9 p:I II X a, ;1,0r~raTII3~!o:lI, IIII;I:IHfmB CB1I3Il,"n. o C·.['ll f"'Ol pyIOllum CGOJ, 3aROIlon C rrpaBiDI II ero OIlWIIWHIIe"I Y mrrpORIIX "racc. ,J;a.'[ee B08IIIIIi Bonpoc, Ral{ c.l:e,J,yeT IIpOB01I;aTb I1CC.l:pJ:OBaHIIll: C TO'IRII 3peHIIH I1CTOpIl'leCRO{1n łIaCTOHIl~ero nepII O.la. Cor.laCIIO \rrmIHHnoti . 1) '18CIWll IlT](Q.TO{[ II r Y CT a B a . lle.l:I1 B Tpy,l,e pa306paHbl ynpomaHIle ec RpIITIIIia III:lI O.T.1 e p a, 10 p 2) IllloTIIBOnOCraB.lelllIe [iOWI ll1IIpOIiIIX "raec, lIpana. no L Br e II II H 9p .:rII X a, II H E.1.1 II H E a II ,ll,p~TIIX: IOpIIJ:II'Ie0IilIX 06bl'IaeB n '.LI p ,1 . n x• O:II ., 6blToBoro 3a- RaR , JTlIBoro l npaBy 3:UWHHpIy ,J,or:lIaTIl'reCRoro H:l!IpaB.l:eIIIIll;. • ,_ 3) 06LJlIaII liaE npOHKIl'IIIIe B033peIIlIll IOpIl,J,Il'leClinX n CIIJ[ IIp,1 BOTI30P'[CCIiIIX ;J,aHHoro 06meCTI3a; 3HAHJIE HII.101UWro (Ii p a T R O e IOpII,,J,II'IeCIWll II ;J,orMa:II- CO CTOPOHb[ IIIITeprrpeTnpOBaIIrroro 3E~UEJ~E,lblJ:ECIWE O'lcpe,l,rr: HB.leHITI i COnna.l:bIIbIX L BLlIIIe- i 8TllO- 7) npaKTIl'IeCROe 3Ha'TeHIIe IIcc.1eJl,OBaHJIll RJpIl,J.Il"IeCRIIX06bI'IaeB. IlCXOJJ,LI, HB.lHToU[ueClI BcrrOMaraTe.1bHLnI Cpe,ll,CTBiDf JJ,~1H COBpe- OOpaTII.1 Ha HIIX BHIDIaHfle BaiKHerrIIIUX npIl'lIln IIIIWlIilIX npeJ:.1Oi[(eHlIll, cTpni rypoli, ro,ll,y «<1JO.JbIWpCXTyn,l, ropIlcTeHpeXT», O IIepBOHa'I::l.lbHo)I RpaTHO 1843 'l'O'IHO, eU[e B )1,OBO:lbHO J~e C e cI C p 3H<i'IeHIlH JICTOpIleI1 II YIIlIBepcIITeTclioll HayRII R np06.:rei\Iai\I 6bIToBoro 3aliOHa (3a IICR.1IO'IeHIle:lI ToproBblx IOpII.l,II"IeCRIIX 06bI'IaeB) Mej[{,l,y npO'IIlM rro IIOBO,ll,y 'IaCTbIX OCHOBHbIXnpoTIIBOIIOJ.OmROCT8IuIC 3a ROHOJl,aTeJl eM; lIx IIpCII3BeJl,eHIICM rOCYMPCTBeIIlI0I1 3aBetI.eBHLm npaBHIJlllM RJlaccmI CBoliCTB II HaCTOlIlI(IIll "IeCIWro pmI TpyJ, aH<lHlIlI, mremro ,l,.IlI o6pa6oTIW, II,1El\lEHII ..ITlOO II B .J Om e H II e) OTHOCIITCHIi O,l,lIOII II3 OTpaCcIeI1 3e:lI.1e,],e.lb- ~[eTOJ,a:lI paCrr031IaBalIIIH upIIcrroc06.IeHIIII COpTOB n.m IIOtIB II IIX BbI60pa3IIOBIIJ,HOCTeli R IIO'IBelIHbDI yC:IOBlIHM, 3IIa'IIlT IIp06.1e:lra~I uepBOHatIa.ILHoro nOtlBOBe.l,CHlIlI. B:lIeCTO Toro 3,l,eCL He IIpIIHHTLI BO BHmraUlIe "IeTOJ,11 06pa60TRII, 'ITO HBnTCH 06'eKTmr OT,l,e.1LHoro TpY,l,a. CTaTLH orrIIpaeTCH lIa :lraTepIIa.l c06paHlIblII anTopo)I B OTHeceHIIII R OJ,HmrY IIil Il.1C:lIelIeI1 a(ppIIIiaHCKIIX IIII.T:OIIliOro .:Troo (:maHlIHoro TaIijlie" liaR HII.l:OnIiOe �7°41\;InIJpol!:~u). CIJe.:w I1,lC:llCHn 19,16 -1\-J,18 TOPIlU:1bHf>IC n 0:8pa :-JToro r. aETOp ne.l :Iroo 2. Ko.llllJCCTBO JlX J,UCTllraeT IOTCII CU:llbDI 60.lbJlIID[ Te.Huyra rpynlly Hace:leHnH. C BaIITy TellE'jJL Ha nx paBBIlTIIH ClInTae)roe nal(celi lOiF;Horo )JOii,IIO C'llITaTI, rW'l'opaJJ B Opl'aHnaal~IlH 3HaHIle .Iroo, OTlleT.;rllByro CRH3b Cllen.lelIlIOC MeTO.'lbI Ry:1h'l'yphI Belm 06pa3l(r,r nn$lBaHO e nOKa ,l(JHJ 3r-;crraHCIII1 eBporreiicIwjj: MCTO,WE lIa lra.;ra HaBH3blBRn, Clue )Je,ilJIeHHLUl, ,Z[lli-leIIIIe:lI 3TIlX 'I'eppIlTOpIIit JIIOO B Tpail,Hl[IIOHHLIX (llOp)IaX MaH IlpIl rro)lOlI[II OHnpa:rOCh HOMa1[ll'IeCKInI HBII:IaCb py'IJIaH O'IelIb 60:IhlII01"I lIIepe OI-Ia OT.'III'rae'l'ClI pOllI. B lIIIl·.le 60JIee rrpa 9'1'01' qJaI\'1' llB.werCl! .1eHlIH Ił rrpIl'IlIHort CeJ1f-,CIW-x03llItcTBcHHoro, B031IIII,HOBeHlUI rrp06:lellIbl IIepBbIe rp03HLIe xapaRTepbI3ye'1' Tun npO,:[yKUIIll B 60.1blllOrt eTBel, KOTOpofi II3.lrIlIIIW OIIeHI> HCBe.llIRHe, UlIpOBRHHf>IE'. OCHOBHOrt e:UIHlll(eit CUCrRB.llIIOT )lyiI'-IIO.lurallIIlCT CTcnenu npIFle)I pua.1hHoit 6bI.'l Ha jRGHbl, 06LIKHOBeHHO Tpn ROTopa OTpac.'lll TamIM 6hI X031IitC'I'Ba. lIpC3:1IeprrORpOBa, B 3I1a'iIJTe.lbHOH: Mepe BO Bcex pO.lh. KyJlhTyplIoro r,'laBHbIMfl' }l,pyrIIM llITllRBll)lYR.'lbHhIX 06pa3UM He ÓbTJIa 6h1 CerO)l;HH B I13MeHlIIOll[etleH HOHTaR'ra cHTyal(I1lI 3J'leMeHTa1HJ OHa crrCTeMbI HrpaeT 3.'IeCh uepapXHtIeCKI1 CTpOlI JIIlHeail{a (.'IIIHealR rrOCTOllH- ynopH;J;O'IPRHyIO l. CTpIOK'I'pIOp MeHT CBH3II cellIef!Hol1 TaHIIJI T\O'1'OpyIO ;J.eTef! OHO Lud, ~l- T. XXXIX 060pOHbI. ll:Ile,IH .'lBOp (;ra,IlI), CerOi-lHlI Ha_ J,a.lbHertmIIe O.1.HaKOHe BbTcTyllaIOT '1'0- Teppl1TO- ROTOpbIit HeKOr.la B 60JhIIInHCTBe II XOBHrtCTBCHHOf\:.Pa;J.n rpyHHbI. xapRRTep OCHOBHOI1 eJ;[IHlll(eit Cf'MerICTBy, cocTaR.11IIOlllP)ry pacrralaeTCH "Y,!!;ll») iKeH, KOTopble II,lIT l]l'- OHn Hon,a'TO JJB.ur:eTClI Teneph l[eHTp011 cxe:uy IIa'l'pIlJlIIHllll, Ha3HalJ:aeT MyiKlJ:HHaM,OC06CI-IHOCTap- IWTOpbIf! O;J:lIaKO nnTeplI.1il. opraHU3arrIlII nOll OlleRh jJO,Il,CTBa HBmnOTCH p02l.hI fi rrO.lpOil.bl, OTJIIł'IaIOHllleCH HeIWTopbiM 60.lhIlIllM pae- 06.'IaCT.lIX 0611~eCT- BsaIlMOOTHomeHIItt IłJIIl CBH3hIO pO.llC'I'Ba. Ellle OHa paBHHeTCII ellUHll'IHo)ly Wl,'IO .J,Il(jl(jJepeH- rrpO.'[yRl(nrr ll:n:IlIeTCll cem,rr II ero C60pHLIX, Te~mlJeCRIItl cC)Ieii- YCJIO- }l,.IH BHexollticTBeHHhIX ormpaeTCll 1'JIaBHyro pon POJ;bl JIIOO TOlJH0 3r30ra)III'IeCIme; lIplI31IaKH HacraRleHHon B BblllIeyRC1saHHblx K01')l,a-TO Il.'I01l,OpO}l,HhTe'reppHTO- JIroo coe.'[flHeHHalI 31[eCb CrraTpflapxaTOIll, rrepeHace- npOII3BO,!!;lITe.llI rr ero HlII_aROt!. BpellIH n3MeHHeTCll IllIDI, IICRJIrolJIlTe.lIbHOe MeCTO II 'IeCTb B 06.1aC'I'fl 061ueCTBeHHoit )IOil:-arolIa6:no,:[aTI> Ha HeROTopblX TCpplIToprrlIX. A.lj)pnKaHCKoro RpeCTMIHlllIa OÓPCJIelJ:eHUe c06CTBeHHloTX rroTpe6J-IOcrerI OHlI He nrpa.1JlI B rroc.1e1[Hee 3'1'01'0 rrJIeMeHIl. MOIl,HO Cl\U3flTb, 'ITO B 'I'paJJ:lll(nOHHol1 TaR Ha3bIBaeMoro 3eM.1lI. elUe iKIlBo'rHhle orO.'IllH IlX n3 paCTHTeJIbH01'O opraHIl3arrHa CTBO)I cjJOp:lI, 06pa3yIOlllllx JElI- CBH- KaR OCHOBHoil:3JIe~IeHT YlI.06peHHH II rrepe~Iemle1' He 6bl.'I0 Talwit 60JIbJllyIO OCe,Il"lbnI, HpeCTbHHCKI1:11XapaI{Te- HOToporo l(JIRJIe .llmIaIllHne enCTeMe XOTH cHTyal(IIH <jJOpMOt!., nrpaH TplI.'llIHeapHLle eBpo- B opaR 3HalJ:elIne pO)l,CTBa, ROTopaH B,!!;eCb oTJUJ'IaeTClI Heo6bIRHOBeHHo .lleI1C'I'BlłeM CliJ! IIMelIHO TaR Ha3LI- II .J,ai[,e BCC YllICHhDlaIOll1,mICrr 3aHace cHcTeMy HOpMIIpOBaHa rrplIl\IeHHe- X03HJ"ICTBeHHbIX <j)aKTOpOB OCHOBHLBI 3Ha'l eIlJl ellI BJIa,!!;eeT OrpaHrr'ICHlILnI HcnOJIh30BaHhI nac'r6ml(a, Mepe 06Jl(eCTBa. B nYCTbIHll. cnCTeMe 'ITO pOCTa Iw:rU'JeCTBU 1IIeCTHOJ\I arpapH01\l 3p03HH BeHHOll: lRil3Hil rrOC.'IC yCTarrOB.'ICHlIlI jl:\1'l.1HlJ~rrOCTOllH- 3,!!;eCb .'[ellro1'pa(jJrrlJ:ecHm1 c!)al\T BeChMa 6r,ICTporo Te.lert rrpllcoe- C npu6hITIIeM pa30pHeT IlllłpeHHotl 3eM.'Ie)l,e:lne KpLTypy, arpapHaH, OCTaBaJIOCb B 3Bll3l! Bce 'ITO 6bI.'10 ClIO~:06o)1 jJ:;H3Hll. HCI(JIIOlJ:II- TeXHllRa CRpOllIHbIX II HCTppleHToB, BaCMoe «RorrCHJIlleCTBO». Terreph, tITO B Im rrapoByro B BCTyIlJIeHIle ce.1JhCKO-XOBHitcTBeHI-fOe nx B Tpa;J.Hl(nOHHolt COl(IIa.lhHall Ha 6bl.10 ROpOBbI, KOBbI II OBl(bl IDleIOT 3;reCb (HaHpmlep C MOllIeHTa BBe,n:eHflH IIJIyra. 'ITO EhI3blBaeT pHIl 8)JaHrrrmaUIlH CHOllIeH1'lHX MeCTHoro 60JIbllIOe HLIit BbIlIac \'.'1\"1- rr B:lIłlITe.lbHbIX. llB.'IHeTClI CROT, HCl\:IIO'-łIł- ROJIJI'IeCTBO CROTa, }l,epjEaHHOro ne.'Ie11, rrpeJ,C'I'aB:llIeT 3HalIlłTe.'lbHOe 06pesleHeHlłe B RORlie upo- X03HltcTBa. yCTynaeT n:re)1CHn o6ruecTBeHHoe B lIIa.1Juii CTeneHlI rr,'l0.'I03)IeHRotl. BillIX BJla,:[eeT :lleCTHOCTlIX, XOTlI rro- 3Tll OJHaRO He crJBCeM ysepeHHbI. rrOCJIe,Zl.HI1XB CROTa); B 3T0t1 06.IaCTn e MO;IeIITa Enpona, 3HalJ:enne pOJIll RaR CHJIa THrIl, rrpaRTIl- HO Bce rrpOl'peccllpyIOIl(IHI R Op6IITC ~IlIpOBoro CB1I3aHO C OT'IaCTII Te.lhHO i-lOMIlHnpylOlueit neitl(eB, rrpe- HOBhIe, ApaBlIn: HlIalJ:eHlle nORa OlJ:eHb :lIa.loe. n OJ;IIH )IyiK'illHa y MyiKlf-llH, oc06eHHO (Ila [,TOPOlII 60raTCTBa C rrepeJ,a'Ielt eme na- ,Il,peBJllIX, O'leHL IWHcepBaTllBHLIX npOHIIRa.'lTJ 3.'[eeT, n3 O'l'KpI,rrIUI 3TIIX 'l'eppI1TOprrfi HbIX, ,l IIHcTpyMeHT C arpapHlJti: n 60.IhlUoe Jl nepe:lleHaX II rJ1aBHLItt 8;Ie~IeIITOB C HOBbDnr TeU;J.CIIl[IlHMll arpOTeXHII'IeCI\IDII1. meHHLIC 6M.'l0 JI IIpeiK,:[e .II:O)IaIllIIIle iKIIBOTHble, rrpeiK,'[e Bcero 3ano l'lC B pa3HblX c06CTBeHHOCTL ~IYJEtIIIH, 06yCJIOB.1HTOll[all B 3Ha'IJITeJlbHoli B.1lIlInlle npOCBemCHIIlO, aBaHC, liu.l.1el\TUBa)lII, KUR CUCTe)Ia X031ICTBeHHaH ya;e APyl'ID{ C KO.JOHIl311uueI1. rrpOlIBJHeT JU.loro CTa;J.IIIT B03HIlI<aIOT c06cTBelIH~Ie BII,Il,rrT cpe.'l:CTBa :maHUIlII<lIUlll 3e:lJ.le,J;e,'lL'IeCIwe ROti, HB:18Hrre)I Cll.1bHOC CTpe:lU:CHJlC Ii lI.BOAIl'l'e.1bCTBa II IIIl'l'e.'[:lII reHl(IUI, rrpncmnmaTb InrE'IOT ~IeCTO e.ly'iaU, Tal,IDIll: IlporpecelIpyeT. Te:lhHaH CY:~,1Ha, OIIU HB.'lJJIOTCH .1Y'IIlIIDJ J1YTe}I K nY6.'lJllJHom- BO BCCX Heil,OC'raTI\;~X 06JUec,I'Ba. B oopb6e 3łIa'JJl- COnpIIRaCalOTCH O'J()Hh cnoc06Hhnr UHJ3lJJIl1i3flHIiIJ. XapaflTCpHJ,nr 3i1,CCh Ca)lhnI IIO;;Il'l'Il'IeelWX IilćHIlU Terrepb HE'CliO,_~bKO ,ZI.eCHTROBiKeH; BepCIIn npC.J,CTUK[HTOTOTpaC:Ib JJJlI.1.1yl(l{UO rpyunhI lIapO.J,mI npOBOpHLIlIJ, IllITC.l:IIlrCHTHLDl, 06pa31lLI Bce OHU HB.HI- rrpE';J.CTaB.1HH co6m1 TCppIlTOpllU KOTO['UH IIponCXO;J.IlT U3 eBponef!eRHe .'IUra)IlllI fiaBl1jJ0łUO. Ił :)TJDl 06pa30:l[ CpC;:J:IIBOCTO'mO-<l(IJpIIRaJlCJmX ;:ue:l[eHTOB IWTophle II Hu.10-ra~[J]3~nlll HU.l0TOB, 800000 IU8:1IeHe:lJ B IlCHllll, :n'Hrr'IecRyro J[roo, CTUpOHU:I[ 3a,mBa ElIre HeCl\O.lbKIDm Hit BOCTOlIHO:ll Iro6epejJ\U1I jRIIBF B JlI-;'IOpII H, B OCOOelIIIOCTil IlO Thlpe. IlCC,H',lOBaHIIII Teppn- npoKpeaUlIIl ":rOMa» HIlI\Orla C.'lPJaeB OCHOBIIOtl 3.1en BOCHU- (<< OT», )IR. caMOCTOlITeJlbHO, 45 �706 HO oeTaroTcn "J:a'::UI». B COCTaBHblX 'laCTlU UTHomeHRe HarrO.lOBłIHy Bit.JIOCb, KaK 3TO BBITeKaeT1I3 l\O.UeRTllBa, HOTOpblt1 Ha3I.JBaeTCH HOMa,ZJ:H'leCKOrOJIIOO K 3e~I.1e rVOp~lBpOBbIlUey I\a3aH HOrO, no,ZJ:B.1HlIHlIel\r AP)TlIX 'llaKTopOB 'lei\! B c,ly'lae eTblIHIlHa. rJlaBHI.IM 3.IJ;eCb MOMeHTO~I HR'JJIJIOCb 60JJbllIOe npOCTpaHCTBO, oce,ZJ,JIoro eBporreliCKoro 1IJ.Hł.RllTaliclwro B CJIy'lae KOToporo Mit.J'IOe ROJIlI'leCTBO Hmla.IJ;OB HMeJIO nOIll'll CB060IJ:Y ;I,BlliIWHlIlI, HO C ,ZJ:pyrot!: CTOpOHbI HeMHoro llyHKTOB. B 3TOM yKJJaJI,e oTHollleHlIi1, ;(Ol\mHIIpOBaJIa HM rlIe rVopMaMH iIm3HH, HaTypa 'ITO XO'leT ,n:ORa3aTI. n;OKJIa,n:- Typa, Hc06eHHO lITaK, BO BpeMeHll KaR aBTOp (pll'IeCKOrO Ma'l'epUaJJa, B cJly'lae ,1J.aBHOoce.loro CTpOt!: JIlIHeaJRa, n03BOJIlIIOn~lIit 3THorpa- R 3eM.1Je 3,l(eCI. He 6bIJIO TaROBO KaK Kpe<:TbHHnRa. 3)1,eCb ee cpe;'J,a llCl\aTb CTpOHXt a 31'0:11rV)-HR- .IJ;ORa3yeT nOcpe)l,CTBOM ROHKpeTHoro MaJIbIe B~JIa)l,bl łI pe3Y.iJbTa:l'bl, KOTOphIX HBJIHeTCn II npnpOIJ:HalI li rrpOCTpaHCTBe. O'l'HOllleHlIe pO,1lHOCTb. B HeKOTOpuX nO.HryIO opReHTllpOBO'lHLIX 06JIa,n:aJIa 0611~eCTBeHHaH CTpyR- BbIIIleyrroMHHyTblit oplIeHTlłpOBaTbCH Kpe- 'IeJIOBeK 6bIJJ npłIHyJRJ(eH 3TllX rryHKTOB B COTBopeHRLIX HM 061ueCTBeHRLIX l[fleit- BJIMHHlIE rEOrPA<I?IP:IECKOl'l CPE).l,bl HA ll>OPMbl nOCE.::IEHIIH II CEJIhCKOrO CTPORTEJIhCTBA B rrOJIhllIE B3rJIH,ZJ: na 3eMJIIO 6bJJr ,n:pyrott, MeTO,ZJ:LIHJIaCCJ1rVłIJ\aUIm nO'IBI.I, OCHOBOil OKpaCHa, MeXaHlP:leCKlIlt c.1Jy'Ia.lIx xapaRTep nO'lB COCTaB II HJlO)l,O- CMelIlłIBaeTClI C Tono- rpaqm'leCKIIMII oc06eHROCTHMlI. RraK Ty3eMUbI pa3JIH'-IaIOT THJReJILle, RpaCHLIe J'JIHHbl «<JIIIOrr JIIOa.lI.lI») B rrpe,n:eJIax ROTOpO:l1JIaXO.ll:.lITC.lI O'IeHb HJIO;l,OpO)l,Ha.a rJIHHHC'l'a.a MeHee 'IepHLIX 3e~H'.1J:b OHn XJIOIIKOByJO HO'IBy, «JIRon 6yHry» - HyIO rpylIlly - (rOHllapHoe HOBLle B c.rry'Iae HeCKOJIbKO MeRLlllłX, KJJa.JJ.3aKaH'IIlBaeT Tel\lHble JIeCHble. Oc06eHRO lc JInon KOTOpblX TY3el\r~I.I npaKTIl'leCKOrO arpapHott, RyJIbTypHoro Kyono») ABR 3eMJlll n KaMeHHbH~ plI).( rpyrrrr rrO'lBbI. ;Xo- BblIlleyno- MeCTHoii CHCTe:IlI;I BlI.JJ.a II COBpeMeHHoro COrrpIJROCHOBeHn.ll. A 11 fJpeii ::lTHOrpaqlH'łeCKaSl TaK- TlIlKeJlYJO xopOIllan pa3JIII'IaIOT llcno.rrł:30BaJUI.ll Tpa).(llunOHHoro c.Jy'łae rYH,ZJ:a»). OT,ZJ:eJIb- .IJ;lłCKyCCll.llHa TeMy, RaKyIO pOJIb llrpaIOT Ił rrpaKTHKII B KpaKOBe, - K.rraCCR(pIlUJIpy.ll Ha OCHOBe OI\paCKJI 3HaHJIH B TaK Ha3LIBae~IYIO łIJJLI, IIplUleH.lIeMble IlOKIIHyTblX ,n:BOpOB("JIIIOII ~I.lIHYTble KaTeropnII Ha (pOHe clITya~lIn aHbIBaHr», AeJIO), «.J1IlOIl aopa'" C'l'aHOBHT 3eMJJlI IleC'lUHble KRT:3») II HeMHoro «<JJIIOII JIJOaJIH MaKBap"). "JIlIOH «JIROn nyH,n:o» HaXO).(llTC.lIHa TeppIITOpJIH «JlIIOII (<<JJlIOn JIIOa.JI.lI MapaT3Hr») pa3JIn'IaIO'l' iKe B rrpOMLIIIIJleHHOCTll l\laAY. nO'IBa nJIO,ZJ:opO,ZJ:Ha.ll KpaCHa.ll rJIllHa BaJI.U2YPC1'iU KOMHCCHR n. A. Y. 1. arrpeJJR 19ÓO. rOAa .\ �708 jog AHa.1II3 B.IllHHIIH Te)JIlepwryphl HyTaH BeTpOB, rpynna ¢aKTopUB CTpO[]Te,l1CTBO. IT BeTpbI qeRIIe l\.1JDIaTa eCTeCTBeHH1IX crerreRn qeeTBa nonpona. lIaBeCOB, HpbIIUe[i SaBIlCInIOCTll B ropax, HU3liaa Te)IlTepaTYpa HaKlOH X pa1feHUe CTeH OT B.larII .II 6e.TerrlIIO eTeR. . paHHero nepl102l,a 06paB 3Ha- oea.J.KOB II liU- IIPIIRpK}J:aer ncrrO,lh30BaJIO Ha B Te- lipblIU JIB.lrreTCa t!JYHI'lI[lP,ti liO.1Il'IeCrIlU anlOcrlJe.pHl,Ix CTpO[]Te.lbCTBO Me'pe r;J:e CO,lHlIe TO:ICTLIX CTeH II r.1aBlibnI )laTepua~la. OT BhJIllenW)IH- B.IIUIeT B r.laBHoir CTpoeHIIrr. B.IUHeT Ha yrroTpeó.leHlIe 30)1 ;J:epeBU, liaK CTpoeBoro qfne:lbHot1 B ('eóe OCaJliOB II CO,lRlIa. ::lTO )IUiIiHO lIa6.1I0;l:UT1 oc06eHHO B.IllHIOT Ha cllTyauIIIo 3lnIbI 3aK,HO'IaeT anlOcąJepH11X K rrOCTpottKe B r.rraBłlort Mepe r.ra.'I'epua.1f, MeCTHoro rrpOHCXOiłi2l,eHIJH,IWTOPb]li UaXO,iUI.JICaBe3.i\e B 60J.lblllUM RO.IIFleCTBe. 9TlUI eRIU! H CTelI .J.epeBHHHhIX IWJIII'IeCTBeHHoe Óe3.JIeCH1IX 611.1a c MaTepIIlUIO)[ HBJIJI.'IOCb,n:epeBO. PU3R1Ie yT1aSyIOT lIa IiaIWBO 61>I.10 Ra'IeCTBeHHoe COCTOHHlle JIeCOB B pa3H11X I1CrrO.:l130BaHa rJIHHa 3e)IJIe,I[,e.l1'IeCRIIM XapaIi'I'epO~I paI':tonax. B 11 OT'IaCTI1 RaMeHI,. cTpaHbI rJIaBHbIM 06pa30M Co.1JO:\Ia; B paHOHax 80)! rOHT II .rrpaHRa. PaHIIee TO, MeTO,I[,1IC1'pOOIW,'!lllIax Cor.TacHo MaTepHaJIOM ,n:,lfl Kp1IIII HBI1.JIam, 60raTI>IX JIeCa~H! rJIaBHbJM CTpOIITe.::JhCTBO11 rrOCeJIeHlIe, CBJl3aHHOe l{pemw C YCJIO- BIIHMII OTHOCHTe.JI1HOH cpe;'1;bI, rrpOII3Be.JI0 rrOC'I'erreHHO ¢OpMbI unOHH1Ie, Horo. Tpa2l,ll- 3a!l.a'IaM, II Rpb'l'ypH1IX 6e3 rrp06 npncrrOC06J1eHIlH COCTaB.1JIe'l' 0lIacnOCT1 llCqe3HOBelIHH ce,'!1C[wJ'i cpe,n:1I II 9CTeTI1QeCKHXlIeHHOC'l'ert lIetf3ama. repap8 'J 0,111W KyJJhTypHbIMII KacaeTCH B611T1Ie I(pyrOM :raraIOT, 'ITO HA nOJIbCKOf1 (R 06HIlMaH TeppIlTOpnIT B1lJ.e:rnTb :! paT K O cOBoKynHocT1 CHatra.1a ero e Ho npnQI1ROn 1I0)la UT.UI'Iae'!'ca Hero Hfllia-RBallpaTa B llp06.1JeMa OCHOBJIbIe TIlII1I: 3e)I.IHHKll MeiK.J:Y HłDIII HaXO.'lllTCH TlilI npm[eiIiyrO'IH1Irt, Tun B1Itf[JC.IIlTb Ha II CTpOeHIIJI Ha3C~IHLle. npOTlIil:lennlI 3e)J.1HHKU ~IaJlO pa3Ho06pa3HbItt. rOIHl30HTU:IbHO Rpyl'.l1IelDlhI, MOiTiHO R KOTOpOllIy MOil:lHOIIpIJ- 'łUCo1flT1 ;l:o~ra KOHCTpyKUIIII Ha3e)JTloI':1, HO yr.ly6:IeHH1Ie. Hhle nOlIB.lHIOTCH B IIo.lbIUe Jlep[]o;J:a. f10.1hCRon B Bcero BbIIIIeYRa3aH1I0IlCTOpll'reeKOro xapaliT8pe mlbI BII.J:OB ~1Oil:llIO OB8.1bITbJe II ITaKOHelI ;. q)Opm,I tjeCKHrt :lIa'I'e- IlCCJle;J:OBaHlHI noceJ[- BRllMaHL.e na Tlln Ha3eM- npHl\IO}TOJI1HIlKa, HeIWTOplIe Ho, Ha3eMHhle 06Iu.e rOBolul, CTpOHTeJlbCTBa HaBeCOB. CYllleCTBOBaHue KOHCTP}:KlIIlIO 4>0P1\I1I. Ha'II1Han ':IaCTO HCR]HIBJleHH11e, BHyTpeHHero Tpy2l,Ha, oc06eHHO C noc.leJ;- npHMu}TO.JIh- CTpoeHHH llMeIOl' - TaK, lJ.'I'O ,Zl,el1cTBllTe,11RO' CTpoeHlUf 9TH OllHaIi(} rpopMoli. !J;OIlC'l'Opll'IeCRflX l(01\IOB nOC.JIe,I[,HHxaBTopbl 06yC.TO- 8.111Ba10T onpOMeTąl1BO npIlcycTBIIeM !J;BOHH1IX pH!J;OB CTOJI60B B .110601\1 c:rYQae. ,n:OMa 0'!',llIQa.JIllC1 llBOitHbIMII HYT- Ho )lOi1,eT 6bIT1 HeRoTopbIe PU)II1, rll;e MłUIM1Iił HaBec r,n:e HylRHlI 6W1 11360tt .1laJI1He.HlIHIe 2. II 3. H.. m ceHhIO. Ha3eMHO~I He3aBIlCI1)1O. OT Hcc.JIe2l,OuaHI1H, MOi!(HO CKa3aT1 HaXO.'lJIJIllCb B pa3HbIX npOMelRyTlmX e.1y'ITO Bpe- HyrpaMIl. 60JIbTIIoli pa3Ho06pa3HOCTI>IO O'!'.lll·laIOTca KOHC'I'pyRllIIH CTeHbI. B .n:OlICTOpnYeCROMCTp0I1'1'e.1h- Han6o.we JIerKOO (HeTPY.J.Holi} C1'O.1ÓOBO-n.lIeTeHROBaH, C MJIa,I[,Illetf Ka:llCHHOil ,n:o paHHeIlC'l"opnQeCKOro 60,TI>IIIfl Bcero K KOHUy .J:OUCTOpnQeCROli 9rroxu. 06paIIIaH O'!',TIIQaIOTCHB rrpI16:lHi1(eHIIU BbIJlIeyn01\IHHY'I'oli 8IIOXll CTpOU'J'e.1bC'J'Ba i[{[I:IIIIILHoro Ha HeO,llITa creH1I HBJI.lIIOTCHHepery.JIHpHbIMII. JIB,lmraCI> II e) apxeoJlorn 113'aCHHT He UARy 11p06JJe)Iy. C'J'poeHIlH ]] TparrelIIl.łJ. caMOM ,J:e,'le no- Ha 1\0TO])1,le 60J.lhIUIlM 1)a3HOOÓpa3I1eM BUllOB, 'Iel\I 3el\I.JIHHKlI. HyTpa H, HaROHeu, oómen 11111pa3JlIIyaeM Ha meCThI, c.ly'IaHX 9TIlX llpe}J:I1o.1oiKeHI1:itHBJJHI01CH cRopee 8TH B.II2l,hIMOlRHOpaCCMa'1'pIlnaTh, CTeH, pa3MellleHIIe tITO Ha;J: Kpyr.1LDm B 2l,pyrnx pIIaJI. Ol(HaRO l\lOlRHO~1;OIIYCKa'I'b'l'l'0 lI.a.iI1IIct\illl1e IWB, nOKa Pille Bce He)fHOrlle, 9'1'0 HeII3BeCTHa 3e)I.1HHKU Haxu,I[,Il:rnC1 6peBHa, aHa.1JOrlIl1, qe)T KOHKpeTR1lfi Horo llona onnpaIOIUlleCiT aTRorpaq.HI'IeCRIIe CTBe CTIJOIITEJIbCTBO eH 6epera?tI B 1I;0l1CTOpIItJeCROM IIepIIOl(e TEPPI1TOPIIII li 3.l[ O jj{ 3e~I.1HRKa?tIli. MOil:lHO no.laraT1, OTmpaJlaCh RplIWa. CaMoli :HUI.:IIImHOE Bpe)TeHI1 H.IU TeppUTOpI.la~m. II COe,I[,nHeHH11e Ha nepxywlie. no MeHlI ,n:OMa C JI:OIICTOPI11fECIWE rrpO)Ieil{YTRa~m qJOP)lbI BH'JTpeHHOCTI1 1I0)felueHHH. 3e)!.UIHKU)IrI HUXO,1;HJHlCh KpbIlUIl BI1,1;:1ma.mIIIa, 'raeB, 1I,uOJIofJn Taliil:le np06.JIell1a RlJhIill HU npIlpo;~- 8TllX 'l'pa1l,1I11110RHbIXqJOpM IlO,n: B.'H1HHIIeM COBpe- 'I'eH;J:eHUuI':1 lIIIB1UU3alIllOHH1IX HOBT,IM Hy;.fu:aM npmleT .J.aiIie rrOCJIe ~'CTynKll B.IIlHRIlH q)aRTOpa IIrRopllpOBaHue MeHHbIX 1\ OCTaBlllrreca 06pa- HeperY.1apH1I8. H3 ny6.UIROBaHHoro ;1:0 CIIX nop ~IaTepna,la B1ITeliae'I', 'ITO OT,J.e.iI1H1Ie Bfl;Ibl 3e)),jJHHOK He ,I[,a;ryTca CBH3an c HeKOTopbDIIl npIIMeHHJIaCb l1epIloJ.a. B C,'lytrae B 91'0 BpeMH BCTpe'Ia.1llC1 B ITOC.'IP,iJ:Hlll\1o.n:HaKO OHa X03fiitcTBeHH1IX cTpoeRllfi. TaKlKe ROHCTpyRUIIH «CyMI1KOBO-JIOHTKO- Bble", cylueC'l'ByIOlIIlIe Heocrroplnro B BncRyIIIIHe (700-400;J:0 X p. P.). ~Oił{HO no.JIaraT1, QTO OHa IIpmlemT.;rac1 }il\e B 3IIoxe 6p03HI>I. llpoO,leMa TeXHllKII Cpy60B0t1, paHHenCTOpn'IeCKOrO ..1aCh B il:le,le3Hoti CTBe. HYlRIIO HeJICna, nO;I'I'BeplK.J.eHa TOJJI>1(OB C,Tytla!:' JO:\roB. nepllO,iJ:a. :moxe OlHaJW (BrrCKY"ITH) n )111 3Uae1lJ, 'ITO OHll' IIplJ:llellHB oóopoHocrroc06HOllI CTpOIITe:rh- CKa3aTI>, '-ITO HUXOJ),a C:IeJOB TIOc.le;J:He:it TeXIlI1KIJ O'J('Hh Tpy.n:Ha, no IIOBO;J:y .1erROeTTI paCIIa,ila 3eMHoro (;[Joc06a CTpoeHmr. OpraHIIQeCRoti cy6cTaHullU U Ha- �710 711 ReKO'fOpoit )lO;J,n¢IłKallllert Hl:l.ll'.lUCb Jlo:ua, B C.ly'lae KOTOpbIX {lTU.16bI 6bUlI YK.la;J.bIBaHbI rop1l30HTa.lbHO O.J:HlI Ha 2J,pyrlłx. 9Ty TexHUKy rrO;J,TBepiIw:aIOT CJIe,1bI Ha onpe;J;e.leHHbIX lI1eCTaX CTO.160B. lIpo6.JIe~la RORCTpyKUIIIł 60JLIIIlIX CTpoeHlIii, B c;lyqae CTeR BII,n:a TparreUlIII (OTKpbITLIX B BpeCTe HyHBCKO)I K. BiIW:iKeBCKUM)Ti:lKiKeHonCHa. TpyLlHO 1l02J,TBep,n:UTLBe.'lllqllHy paCCTonHllH Me,R;\y CTo.16ar.Bl. OYll.J:eCTBOBaHIIlI He6u.lbIUfIX paccrOlIHlIrt I'ailieTCa ,n:OKi:l3yeTnplIcyTcTBlle i1iiKeHHOn r.1UHbI, upn nOMOlUl:I KO'l'OpOi13aJIerrJIlIJUl m:eJIIl B CreHax. Ha6.1IOlI,elIIlH RacaIOmlłeCH Bll21a CTpOIITt:'.'lLHOl'O,n:epeBa, B03MOiKHh1 'fOJJbIW B Tex cJIyqaflx, rAe OCTaJIf!CL pa3Yll1eeTcH OClaTKlI. B BllCRyrrurre HaIł60.'lee 'łaCTO rrpIIMeHneMblM MaTepl1aJlOM HBJlHeTCH COCHa. ReKOTopble qaCTIl ,n:eJIa.:rIlCb C rroMolULro npH6aBOK ,il,y6a. n onI CTpOII.'lllCb rrplI rrOilIOlUll ,n:epeB TaRBx, KaK COCHa, Jly6, HceHb, OJILXa, 6epe3a. B paHHeHCTOpnqeCIWM rrOCeJIRe B rHe3He rrplI~leHHJIaCb 60JIee Bcero COCHa. )I;epeBo rrpellMVmeCTBeHHO He 6bVlO 06pa6aTbIBaHO. lIp06JIeMy KpIJ:IIIen peUUlTb nORa HeB03MOlTtHO.91'0 KacaerCH TaKiIW OROHHIJX OTBepcTuti. 1I0JIbI B 60.'lbIIIlIHCTBe c.'ly<meB 6bIJlll 1',l11HHHLIe. )I;epeBHHHbIe rrO.JIbIB BlIcKyrruHe 06yCJIOBJlHBaJIllCL 60JIOTllCTOll nopo,n:oii 'l'eppllTOpl1ll. TonKu pa3Mell.l,aJIlICb Hepe1'yJIHpHO, no cepe,n:llHe lIJIII HO)!; cTeHoti:. RaRlle nOCTaHOBKIl HaXOll,łlJIII.Cb BHyTplI 3Toro r.!bI COBceM He 3HaeM, II306peTeRHe 6y.n;e'f AeJlOM CJIy'łaH. To.JIbRO B rrOCeJlRe OrrOJlbCKO)[ 6bIJIO ROHcTaTupoBano rrpllcyTcTBHe cRa~feii, Ta6ypeToB II ,n:epeBHRRblX RpoBa'reii C Horar.U1 yKpameHIll,IMII. MOTIlBaMll reuMeTplIqeCKflMII. {I,Ba,n:paTaMll pa3pe3aHHblMlI .n:HarOHaJIbHo) II n.'le.TeHRaMłl. IDOpMbI rrOCeJIKOB1I0IlCTOpIl.qeCK~JX1I0<lTll HeH3BeCTHLle MbI MOiKeM rro1'a.::ra1'& 'ł.'fO rrOCeJIKII B ;::moxe HeOJIIlTa II. 1I03,n:nee O'f.JIII.qaJIII.Cbneonpe.n:e.JIeHHott <pop~roti:. TO.JIbRO B BYKe B03.JIe Bep[lIHa ceML )l,OMOB6LIJIll 1I0CTpoeHLI BpH,n:, B ,n:pyrnx MeCTaX 6e3 n.'lana. B rrOCeJIRe paHnellcToplł'leCROllI B :!IllceBe BOH6lKeIKCKoro ye3,n:a II B )I;06POM HOBorap.u:CRoro ye3,n:a 3a~[eTHbI C.leLJ,bTpOJla y.lH UbI. B Oe.ll:JIeMII.He HpOUlIHcRoro 1'ea,n:a n lIapcoR1J:Ke ll~eUH1ICKOrO ye3,'];a 6LlJIH KOHcTaTHpoBaHbT c.'le,n:bI ,OKO.lbHIIUbI. Cmenau IIłiORorPAiJ?HlI (npOAOJIIKeBHe rrOJIbCKHX B HOCJ'Ii. 9THOrPA«I>IPIECRAH: MarepJIaJIOB 37. lIpII60p R (I\paTKoe 38. JIKOHOrpa4mQeCKllX, BbIIIycKe II~'ÓJIHI'OBaBRbIX I .1 <JIIOA') II3JIOilieHlIe) Tepe6.1\'Hlle .'IbHa. rpaBIopa Ha .n:epeBe, 1863. (CTp. 291). Crmp. rpaBIOpa Ha )leJ,lI, 1779. (CTp. 292). " J, ;I:JllI JIOBJIlI KpOTOB II lKepĄII CO CTaHO'IKaMB. l'paBropa 1779. (CTp. 293). Ha Me.n:n, CeB n 60poHoBaHIle. rpaBIOpa HU ,n:epeBe, 1571. (CTp. 294). :MIImlI nOilillparoT aIIIICKOlla raTroHa. rpaBIOpa Ha .rr,epeBe, 1554. (CTp. 295). O1'opalKlIBaHlle 1'paHIIu. rpaBIOpa Ha ,il,epeBe, 1630. (OTp. 296). lIe..10BeqeCKIIe iKep'rBbI. PllCyHOK rrepOM Ha HamIe, 1838. (OTp. 297). OO.1TLIClIti C1'A' MHHHaTIOpa, 1451. (CTp. 29~). 06pyq II RO.IOJI,a. 1VInHHaTIOpa, 1353. (C'rp. 299). JlI06llCTOK. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1571. (UTp. 300). CllJIRlI Ha ,n:epeBe A.TlI .'IOBell[ CBnpl'lCTeJIeti II. 2I.p03.n:OB.J1HTo1'paqHul, 1839. (CTp. 301). JlI01IlI C .n:O.'lI'llMII ymar.lH. rpaBlOpa Ha )!;epeBe, 1554. (Grp. 302). 1I0XOPOHbl Qt:'3 1'p060B. rpaBIopa Ha AepeBe, 1693. (CTp. 303). Man;I:pa1'opa - caMeu. rpaBIOpa Ha lI,epeBe, 1556. (CTp. 304). MaH,n:pa1'opa - caMKa. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1556. (CTp. 305). JleB II CJIOH. rpaBIOpa Ha ,1~epeBe, 157f>. (CTp. 306). Bofi .leonapJla c .n:paKoHoM. rpaBropa Ha JlepeBe, 1557. (CTp. 307). O.lHąpOI'. rpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1730. (CTp. 308). RaBec. I'paBropa Ha ,lJ:epCBe, 1574. (CTp. 309). 30.'lOTaH 6a6a. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1578. (OTp. 310). RpoBonycKaHlIe. rpaBIOpa Ha ,lI,epeBe, 1556. (Orp. 311). Bo.'l'łlIe 3a60pbI. rpaBIOpa Ha Me,n:H, 1770. (CTp. 312). IIUCbMO H3 He6ec. (CTp. 313). l\IblllIII nOiKlIparo'l' 1I0UeJIlI. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1564. (CTp. 314). nO..1'l'YH. rpamopa, 1792. rCTp. 315). 1I0.'lbIHL KycTapHIIKoBaH. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1575. (CTp. 316). CnpeHa. rpaBIOpa Ha )!;epeBe, 1575. (CTp. 317). PycaJIKa. PueyHoK, 1570. (eTp. 318). Ra3Haqe.ti. PIICyHOK, 1612. (CTp. 319). Ball,n:eJIOT C K03JlHHOti lKepTBon. fpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1742. (CTp. 320). )J)umti (caTblp). rpaBIOpa na .n,epeBe, 1515. (CTp. 321). Bapna Ha Bllc.JIe. rpaBIopa Ha Me,ll;lf, 1884. (CTp. 322). BYKcnpoBRa .rrO.n:Kll.rpaBIopa Ha Me2l.1I, 1598. (CTp. 323). :Mopc[we 'ly,ll;O. rpaBIOpa Ha )I,epeBe, 1534. (CTp. 324). JI3YMpy;r:. rpaBIOpa Ha .n,epeBe, 1534. (C'fp. 325). Cen AJIH JlOB.'Ill RypOlTaTOK. rpaBIOpa Ha Me,n:lJ, 1778.· (CTp. 326). Be.rreHlle rrO.'lOTHa. rpaBIOpa Ha Me,[II, 1684. (CTp. 327). AM6ap. PllCyHOK rrepOl\1 Ha rmMHe, 1838. (OTp. 328). O)Iep<1 - qepTOBCImn TaHeu. fpaBIOpa Ha )lepeBe, 1876. (CTp. 329). lI'le.1LI. rpaBIOpa Ha .u:epeBe, 1578. (Crp. 330). XaTbr B 16. B. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1567. (C1p. 331). C lleTylllRoM. rpaBIOBa Ha ,n:epeBe, 1864. (CTp. 332). �712 Bot!: Ra3aRa C TITrpo)l. fpamopa Ha J,epeBe, IS37. (CTp. 333). TBaploBcJ\llit B PIIMe. JIIl'rorp aqlllli , 1865. (C'rp. ;)34). }IeAIIblrt p,. Ky.TbT YiKet. fpamopa Ha ;J:epeBE'.(CTp. 33D). CeHOIWC. rpanropa Ha .-repene, 1571. (CTp. 336). l\I0..1o'l'b6a. rpaBlopa Ha ;J:epeBe, 1693, (CTp. 337). Bopb6a rrelyxoB .• 'IllTOrpa¢IH!, 1836. (CTp. 3B8). 06pll,iI,HbJe RpecTIiJ\II. <1>oTorpaą:mll, 1936. (C'I'p. 339). Yam B 3aKo.1,l(OBaHH0ll1I(pyre. rpaBIopa Ha 1I:epeBe, 1568. (CTp. 340). OxoTa Ha C..10Ha. rpaBIopa Ha ,'I,epeBe, 1;)64. (CTp. 341). ¥II\. rpaBIopa Ha ;J:epeBe, 1693. (CTp. 342). i:lBe3.DbI. fpamopa Ha )lepene, 1693. (CTp. 343). Be;r,a IT HYiKJJ:a. rpaBIOpa Ha llepeBe, 1633. (CTp. 344). IIacTp. rpaBKlpa Ha ,il,epeBe, 1576. (CTp. 345). RpecTbliIIcKali o.n;eiK,!l,aB 16. B81W. fpaBIopa Ha JJ:epeBe, 1521. (eTp. 346). Bo;r,aHoe 'Iy)lOBlUllJ'. rpaBIOpa Ha )lepeBe. (CTp. 347). BopyTa B C'l'apoll BE'pb6e. JIIiTorpa¢IIl1, 1864. (CTp. 348). XOpOBO;'l,. rpamopa Ha AepeBl', 1tl65. (CTp. 349). P0ll10p.e. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1084. (CTp. 3;>0). ra;'l,aHIle Ha OeHOBE' CHa. JIllTorpaciJlHI. (CTp. 3ól). Co.10ll1aInib!e y"1F!. fpamopa Ha ;r,epeBe, 1578. (CTp. 3;)2). l\'IOpCBoll 3alIU. fpaBIOpa Ha ;'I,epeBe, 1556. (CTp. 353). naXOTa. rpaBIopa Ha ,n:epeBe, 157f). (CTp. 354). Ta'iJeyul IIPOMhIIIIJIEHHOCTb li OBPABOTRA (8THorpaqm'leC!mR (R p a '1' R aCKH3 oe B:HTAPH II Ca)I6IIII, HB.lanCb <paBTOpO)I, C6.UIJliUIOIIl,IJ)1HUpO;J:bI HaJ,6u.1TullC£\Ue II cpelI;1I3eMHmropclwe. TOprOB.llI ero J13BeCTHa C jI.'Ia;J:llIeti 3ITOXI! I\il)IeHHOn; BO Bpe)IH HepOHa aHTap.b nprrBo,m.lll B PInI II:'! Ha;J:óa.1TliiiCRnx 06.1acTet1 11 panORa 9.1Ra; MOHeThI plD!CIWe II rpe'le\;I\lle, I\OTOpue 3J:ecb HaXO;I,lIT CBll;J:eTe.lbcTByIOT B TO:1oI,'no ToprOBbIe CHomeRUH C 3TH)1I! CTpaHamI xuporno pa3BllBa.ll!eb. ,II;opora IIHTapa Be.1a 'Iepe3 IIO.1bIIIY li BeHrpuIO, ITpII'Ie1I HHTapb JJ:oeTIIra.::r 3HU'łlITe.lbHo11 ueHbI. B ITOJI.bllIe CTaHfm 06pa60TIOl HHTapD: Sa'l'pyJ,HIJ.'Il:l AO CTa II HeCIW.lbI\a ;J:eeJJTKOB pa60'lIIx. C 14. BeKa caMble ÓO.1LIIIlle 3aH01!;bl o6pa6oTIW UHTapa 6bIJIII B r,lJ,aHb<.me, a rrOJIbC£\ui:t KOpO.1b CurII3MYHlI; III. oc06eHHO llHTepeCOBaJIClI D:HTUpeM,pa:~llaBall .fIHTapHble nO;I.apKll .n.pyrmI ~IOHapXajI. C363'[Jbt'H HA,LL HAPBEM C HJIJIIOCTpaUIiJIMH) J13.1 o II\ e H li ej Tpyl( CBOt, RaCaIOILJ;nJica 06paÓOTIOl aHTaplI Ha)l HapBett (rrpeai;r,e Bcero Ha Ryprrax) mICaJI aBTOp BO Bpe)la II. lI111pOB0I1BoiiHbl, Ha rrpllHy.n.l1Te.'lbHOllICKIITa.lb'JeCTBe, AaJIeKO OT CBoero Hay'IHo-IICCJIe;l,OBaTeJl.bCIwro MeCTa pa60Tbl. lJ:aCTI!'lHO II36aB.JleHHblii Hay'lHblii !\IaTepnUJ! e:1oIY yAa.::rOCb rrpO'I'aruIITb I!3 pafiOHa HalI; HapBefi 11:0Ba prnaB.bl FKe B 1939, OC'I'a'I'ORil\e B 1943 ro,1J,Y. Bo Bpe:1oUIBaprnaBcRoro BOCCTaHlIa (1944) Opl1rllHu.'IbHaH pyROITIICb rrporra.tra' n OCTa..1IIC.bTO.1bI\0 ABa 3R3e:1oIII..1flpa MarnIIHomIcett (YI\pbITbJe B il\eCTHHKe nOlI; 3e~l.1ell B Te'IeliUe OllHoro rO,lJ,a B epelI;He!II), ROTopble .n;0il\;J:a.1UCb rre'laTIl B il\ypHa.le «.IIOA». B JIo~la\8, 6e.locToUKOfi 06.1acTII, Terrep 3aRUH'IOBaIOT crrl'UIIa.'lbHbJtt :1olY3efiHHTUpHbJll 8Turo palloRa. HlI'rapb, Ha3bIBae~lbItt TOlI\e «30.l0TOM ceBepa", rrpellue Ha\O;J:I1.1ca B 60.1bIlIml KO.1U'IeCTBe HM Ba.1TullcRO:'l1 )Iope~l, ocvóelIHO B IOuaHlI;UIl :1 Rpmle aH'rapa HaA6a.1'IIIiteKoro Hall6o:ree 3T01'0 ueHHoro )ll1Hepa.1a HaXO,lIIJIOCb B OKo.lIIuax HM HapBeit, r;r,e )leCTHbIe IICRycCl'BeHHhIe HapO,'J;HbIe I!31!;e.'Illll lIHTapHble I13BeC'I'HbI 6bVlII COTHIIJIeT II r1l:e H8RoTopble HO,J.06HLJe I:I3)le.iHla (oC06eHrro 6YChI) HaXO,J,IJ:IHCbB 1!;peBHllX paCKonRax 113 HeOJII!Ta, B 1II11,l1ROBblX MOrIIJIaX Ii CTapbIX XpI:lCTIIaHCIUlXluu;I.6IIIUax (Ha Rypunax il\eHllrUlIJ,I 'raCTO npIIRa3bIBaJlll XOpOHUTb ce611 B HHTapHbIX 6ycax). Ha Ryprruax llHTapb THIXO;r,U':UI B B1111:epa3Ho06pa3HbIX R())IRUB RaJ, 6eperar.m p.I'K u rrOTOKOB,Ha ueCKe, rreC'IaHblX XO.iIMaXII Óo.lbUIe Bcero BblRarrLJBa.lH Ha B.'laiI\HbIX .1}TaX, nacT6nruax B cyxne :reTa - B HIlil\HHX CJlOllX, OTJIH'IaIOIUJIXCll KaRII~1Il Hu6y,'l..b oel'a'l KaMI! I!JIOB HaS.bIBae:iIlbIX «ce;J.oth uml «CJIHelt" 3elVIJleli, UT 0,5 il,0 2 M. no;r, ee ypoBHelVI. MeCTHbIe HHTaplllHKII (Tell{ Ha3bWU.HI Tex, R01'opble BbIKanblBa.'JI! II 06pa6aTblBa"111 HH'l'apb Ha RypITHax) cyMe.Ill Bcer.n.a rr03HaBaTb lVIeCTa C «HHTapuoti" 3emlen; I:l xo.n.e IIOHCIWB orIll npI!Mem!JIl1 npUMrITI!BHble rrpIl60pbI, rrpIll£e)1 CTaplUero, upnylJPHHOI'O llUTaplUIlKa HU3blBa.::rn :II a CT e p OM, a MeCTa npI!ro.n.Hble H u 'l' a p H bI M II II O li C a jl II, I' H e 3 A a M II H.lII KOl' e.l R a M II C }lłl'l'apeM. Ero BTl.'lhI TIMeIOT 3l(eeb pa3HbIe MeCTlIbI8 Ha3BaHl1fl. rrpn'leM I'JIaBHbIlI1 06paamI ORlI ;r,e:rHTCfI Ha: aHTap.b II O 'ł B e H li hI 11, B O}( H H O fi, 6 0.1 () T li hI li I! X o JI!II o B O n. HaA HapBeii c ee rrpUTOKar.lIl U:lBe(;THbI MeCTHOL;Tll(CTO C JII!llIHeM), r;J.e KOr,'Ia TO HaXO,'l;fI.1IlC.b«KOITIl» .lIH'l'apa (OT l1y.TrycKa ;IO .:IOMlI\bI II BllC.1bI). BbII\anblBaHIle I! 06pa60TKa HHTapll HU Ryprruax OT.'lII'IaIOTCH xapaRTepmI l\leeTHolt npOMblllI.leuHocTIl. Ca:llbIC' CTapblP 6~'Cb! B BII;r,e crr:norueHHoro mapa BbIKanbIBUR)TCll Ha 1!;permn' B.'!il;l6nmax B03JIe KOCTe..10B (uanp. HOBropOJ:-KOCTe.1 na 16. B.); B OCTpo.13IIKe e nOHIra 18 B. II3BeCTHbI CTamUJ o6pu60l'KII aHTupH, a B J.ep~)Bl!HX .-rIOlU c JJ:aBHa 06pa6an,ma.1I! aHTarb ;'I,.1HTOpl'ORlI!. Elue 10 1. :lIllpOBOn BOnRb! Ha.,! HapBen B )!HO:rox c.1y'laHx lIHTapb HB m.1ClI RypC111'yI011en Ba.'lIOTOi"l. B rrOC.1e;r:Hee Bpem! ero rrpoJJ:ilBa.1Il .J: Ul Il3le.mit B r.'IblHe. Hal BU.'lTI1l1cKOJIMopC')] HHTUpb 6bl:I :lIOHorro.'l.1113UpOBaHC 14. BeKa (c Bpe'leun TeBToHcRoro Op;leHa ,'1;0 rroa,-rlIetillIero rrpyccRoro npaBlI- �Te.lbCTBa); HaJ HapBetI crreUIIa.IbHbltI HHTapHble B B Ilo.l0URa, HOBI'opo:r,a, 'flipI'OB lefl IlepBofl apeHJy ~h[POBOfl panoHa HapmI, IWIlIIJIbRax); .rrecax • BOflHbl HeMILbl BO BpeMH B'IOpOti HHTapH «.il.peJIb", np. B B TORapHOM craHRe .1JOBllHe 19. ,n;peBHlIe craHKIl, lUllKII o6pa6aTblBa.lll Bo.lbllIe JUUCRIle Cblpbe Bcero 110 60IlaM. Y {l p03en\aMII. CTeKJIa, KypuIIeB II3 IlpII 06paTKe HOlKII, HaIlIIJEHllRII, 6blJI apXaIlqeCKllIl: llHcTpyMeH'l' TO.'lbKO BO BTOpOIl: rro- TOKapHble CTapble II np. CTaHKll C BpaliIaTe.'1b- HHTapIUllKU, Iwr,n;a CrOpOJIII «l'iIO,n;a» HHTapH KOHqIIJIaCb; HOBbIe HH'rappyqHOfl «l'iIaHe.lII», OHII Bpe~IH n RpOMe Toro CIIeUIlaJJbHblfl ,n;bl1lIJ10MII ap. Bblpa6aTbIBaJIII MeJlKIIe IlOTOM Bo 6blJIII CJIe,n;yIOliIIIe: ncaO.1Jb30BaH llCnOJIb30BaTb aOC,le BueH, ÓbJ.II! Ha HHTapb II JII06llTeJbCKIIe. KpeMHH, CBepJIa BbJMepJIll r. ROJIlI'IeCTBO ero (,n;aJKeB ROCTeJIhHblX Ha;.r;cpe.il.HetI HapBefl C BepeBKotI, BeRa HaqaUI II AeByIlIeK; Ha.'lOJKIIJIII ceKBeCTp KpylKRO;II, IIJIIl Hbll'ilII I{pymKal'iLll. Kor,n;a ERpeJL OHII oT611pa.rrII Bce Cblpłe KyCKll RaqeCTBe C BpaliIareJlbHblM OCTpO.'1::JHRll I! np.). CTeneHll cTpaHcTByIOliIIIe llcao.'lb30Ba.rrllCb 1826 HHTapH. RaJK;J.OI'O ru.:r,a HHTape~1 IIJIaTIITb IlITparpbl mrrapH ce30HHble, Kpaa\II ro,n;a B .rreCOBO;J,CTBeMaJoro B 60JbllIołł peRBII3IIpYH .'ll060e CTaHKII 06pa60TKII ,n;o.'lOTa II 1811 C TypOC.rrII, IlmaCHblllIa, OBJla.n;e.lll 6VCbl y ilWHIllIIH, npIlRa3bIBaH nocToHHHble, B c.lyqae rocyiI,apCTBeHHblX (apOTOl:W,lbl HHTapH Ka.:TIlHIIHrpa;J.e .10 BblHO.THH.'I 9R3eKyrwII patIoHbI C;J:aBaHbl B BO.lbHaH ToproK1H. lIa:Ia,{ pa6oTOII IIJIlI C rrOMOIIIbIOnpmIRIl. OHI! HHTapHble KpyrJIble 6yCbl ,n;JIHiheHIlI,IIH II 60JIb1lIUe, lI,e,la.'111 TOJKe 6yCbl BCer,il,a nOqTII pe3aHHble, rpaHeHHble, Kał1i!IaH ffieHIUIIHa !IOJImHa ÓbJ.la HOCIITb Ha IDee JJ;O Tpex HI!TOK MeJIRflX II 60JIbIDIIX 6yCOB qaCTO C yKparneHIIeM B po.:r,e .IIlC!'KOB, KpeCTIIIWB, cep,II,eu. lIIe,II,a.lbOHOB C pacnHTIIeM XpUCTa II npO'IIIe. 3anOHRll 'lallIU KpOMe 6yCOB ;J,eJIa.'1II nyroBllUbl, ;J,JIlI IlIJIlIn, II np. B Tpy6RII yKpameHllH RypII'l'eJIfHb1e. Ta6aKepRII, HapO!IHOfl Me,n;IIUIIHe HlI'rapb 'IeCTBe JIeKapC'fBa npII 3a60.'leBaHlllIX r.rra3, IICrrOJIb30BaH rrpIl rOJOBHblX .il.JIH 'IaCOB, UblrapHHII,bJ, 6bW B l\a- 60.JIlIX; HH- TapHble mapIIRII ll;eTII HOCll.l11 Ha llIee «rrpOTll B ROHByJIbCllII». AO nepBoIt łI1lIpOBOIl: BOflHbl 60JIbUIIIe HHrapHble mllpaH.ZI,OJ1I!,BeJIIl'lIIHbl OK. 1. M. HaXO;J,II.l11Cb B MaJIol\l l\IecTHoe IlJIoURe. HaCt',leHIIe Ha3bIBaeT HH'l'apb «CMO.'lOIl: nOTorra CBeTa»: Haxo,n;Ka lIHTapH C'IIlTaeTCH Cą11CTIleM.HHTapb ,n;aIOTTaKJKe ,n;JIH(!HlJ\maMoB. B C MeCTHblX HapoARblX HHTapeM MI.l rreCHlJX Hame.l BCTpe'IaeM H TaRa;e 'IaCTO lJHTapr, B rrO'IeCTHOe ~[eCTO. Rameti .'IIITepaType, B nO::J3IIII II B noc.l0BIluax. CTapblX HHTaplllIIKOB 3blBaIOT O lIHTape. nUlII.11I HHTapb IbleIOTCH Terrepb «IlOKufiHIlKII» ilia:I", - HO ceMIIll IlX l\[Horo rOBopHT '{aCTO B Kpae paCCKa- KypnIIeB- BbIKarrbIBaTb». MHorIIe IIJI.1IOCTpaJLUII, RacaIOlIlIIeClI MeRTOB HaCTOHIILeit TeMb!. Aoa.lt OT;J,e.TbHbIX rppaI'XeHln1-lUH ENGLISH SUMMARIES SOVIET ETHNOGRAPHY Ethnography, according to Soviet scholars, is a historical science :and has as its object the study of cultures of the peoples of the world in their historical development. The subject matter of ethnography is the problem of the origins, cultural and historical relations of the people and the reconstruction of the history of their migrations and mode of settlement. Thus, in line with the above definition ethnographic studies should include: I. Material production, tools and implements and other means of work, description of labour, the process of work, the organisation of work, production and also the products of material production. 2. Social relations. 3. Language and ideology, i. e. beliefs, religion, art and so on. 4. Folklore, which forms a special part of ethnography. Soviet ethnography gained a true scientific foundation and became a truly humane science owing to the science of Marxism and Leninism and to Marxist-Leninist methodology, which have clearly defined its aims and task, In contrast to what has just been said, bourgeois ethnography is, according to the Soviet ethnographers, a predominantly empirical science and has become wholly subordinated to class interests and is made to serve reactionary objectives. Soviet ethnographers take full cognizance of the teachings of Lenin and Stalin of the method of historical approach to ethnographic materials, a right attack of the complex phenomena, seeing the connection between n'ery aspect and the whole, and distinguishing fundamentals form secondary questions. Soviet ethnography collaborates with the state in the task of merging the nations of the Soviet Republics in Socialist culture. Soviet ethnographers study individual nations, in order to help in changing their respective cultures, to develop latent progressive elements in them, and to overcome those surviving traits which hamper the progressive development of the nation on its way to Communism. The Soviet ethnogra- �phers regard folklore as one of the means of ideological penetration over the masses. New Soviet folklore is an expression of new life and new social system, and is a t the time same a reflection of an un precedented developmen t of national culture. The Soviet folklore is permeated by the pathos entailed in the building of the Socialist Sta te, and is characterised by a high ideological and artistic level. Its task for the future is to perform an important role in the further development of national production of the peoples of the Soviet Union, and in the work of communist education of a new Soviet man. Soviet ethnographers have evolved their own school in world ethnography. They h~ve created new research methods and a new ideological approach to folk cultures. The Soviet school of ethnography, in line with the Marxist-Leninist methodology, studies the phenomena of culture in their movement, as constantly developing and changing processes. Its further methodological principle consists in differentiating definite economic and cultural spheres, determined by the differences in natural resources and productive forces of a given area. These, in turn, impose their own distinct character onto cultural forms of the people inhabiting the said areas. On the other hand, it firmly rejects the concept, of «cultureareas') as independent self-contained entities not connected with the culture of individual peoples. The Soviet School applies in ethnography the basic principle of the Marxist-Leninist theory which proclaims that «Marxism is not a dogma, but a guide for action'). The Soviet School carefully watches the results obtained by world ethnography and stresses the necessity for collaboration between all eminent ethnographers of truly democratic countries. As the science progresses several new problems concerning the history of culture crop up which can only be properly solved by a co-ordinated and planned effort of a number of scientific centres exchanging their respective results and materials. Only a properly co-ordinated collaboration of the world science will make possible the completion of that great task and the production of the fullest scientific results in the field of the science of man. Eugenillsz Frankowski LENIN AND THE PROBLEMS OF ETHNOGRAPHY In this article the eminent Soviet ethographer, S. P. Tolstov, whose valuable and admirable work on the old Chorezmie is well known, discusses Lenin's role and influence upon the development of Soviet ethno- graphy. Numerous quotations from the works of Lenin reader to the views of the great Russian thinker. introduce the Opposing the opinions of certain historians of Tzarist Russia, Lenin provided the corrective to the mistaken views on the origin of the capitalist system directly from the clan system. Lenin's argument and the proofs adduced by him can be effectively used in contesting the positivist and evolutionary approach still prevailing among certain Anglo-Saxon ethnologists. Of no less importance are Lenin's teachings concerning the necessity of historical approach. Adopting it as their methodological basis, the Soviet ethnographers were able to avoid many mistakes of the bourgeois ethologists who regarded such concept of clan and sib and moiety as abstract notions devoid of historical foundations. Then the author expounds Lenin's views on culture. Lenin divided the culture of every nation into an official, ruling class culture and a true national culture. A true national culture of the Russian people can justifiably be proud of such names as Tchernyshevsky and Plekhanov. In every national culture - Lenin declared - one should distinguish democratic elements from those featu~es which testify to its recessive and backward character. Every problem should be approached in a party line and scrutinised in the light of the fact whether it can become a contribution to the establishment of a socialist culture. The writer stresses the importance of Lenin's classification of primitive society into primitive horde and primitive Communism. The correctness of that division, made by Lenin at a time when social anthropology was still in its infancy, shows that he had a good understanding of man and his development as well as an extensive knowledge of the literature on that subject. Lenin's pronouncements on religion and its evolution, implying the rejection of all idealist concepts, gives the Soviet ethnographer proper guidance in their attempts at discovering the origin and development of religion. This is the more important since Soviet ethnography has still gaps in that important line of study. The most important legacy of Lenin, however, - a legacy which made a deep imprint upon Soviet ethnography - is the necessity for combining theory with practice in scientific research. Soviet ethnography - says Tolstov - will only achieve real progress when it answe~'s the problems set by the practice of the Socialist development of theIr country. «The theory'), says Stalin, «becomes sterile if i t does not serve the revolutionary practice, while the practice is blind, if not directed by a theory'). ~. M. �THE PROBLEM OF ETHNOGENY IN ETHNO GRAPHY The study the ethnogeny (called here ethnogenesis) of different peoples is a singularly difficult subject. The solution of the problem of ethnogeny without the inclusion of manifold sources and without consideration of all aspecs of its evolution is imposible. Unfortunately, this is not done in the majority of cases and the problem of the origin of a given nation is solved most frequently on the basis of prehistoric, anthropological, and linguistic material. The result is a one sided solution of the problem. The criteria which we employ in solving the problems of ethnogeny are not always of equal value. Of the smallest value are written sources, though the widest use is made of them. The historians maintain that the best answer to the question of the origin of a certain nation is to find in an old written document a note about its name or the original place of habitation. Yet even the complete identity of names, ancient and modern, and a total certainty of geographical location which happens very seldom - contributes very little to the problem of ethnogeny, conceived in the way in which we understand it. It is not much more helpful in the problem of fixing the relation between the names of this and the other modern nation (or a group of nations), or, for that matter, of an ancient nation. (Slavs - Veneds - Neurs - Chouvashes - Bulgars - Jakuts - Kurikans). Such listings may be correct, but they point only to a historical survey of the factors making for a given nation, and can little contribute to the solution of the problems of ethnogenesis. Anthropological material can be much mgre helpful in this respect; the racial analysis fixes, as it were, the physical composition of a given nation and the elements which have formed its population. This analysis covers real historical bonds, uniting the nations, their mixing migrations', and blood relations. But not even a detailed analysis and the certanty of the results obtained can provide the explanation of the problems of ethnogeny. Historical sources give an idea about the permeation of cultures on a given territory, about the relations existing between the cultures of neighbouring and even more distant territories. Since, however, the prehistoric material concerns only a culture, and not a nation, it is clear that it can help but little in the study of ethnogeny. Prehistory, however, will not given an answer to the question whether prehistoric relics, changing one after the other on the given area, belonged to one or many peoples, or over an area where we find the monuments of a uniform culture, lived a people who were quite strange or who were related to each other. It is linguistics that can bring us nearest to the solution of the problem of ethnogeny, for language is one of the most important ethnic traits. Yet one source unsupported by others, is hardly sufficient and therefore is of little avail. The fact that a language comes from the same stock does not mean that the nation comes from the same ethnic group. Linguistic boundaries often do not coincide with nationality boundaries. Moreover, the language does not include all the characteristic features of a nation. A nation is characterised by a number of characteristics, and present a complex of historically determined traits and material features as well as of its spiritual culture. The understand the origin of a given nation, is to explain all its characteristics well as to fix their origin and development. For that reason ethnography, and ethnography alone as a science investigating the ethnical characteristics of individual peoples, can give the fullest answer and solve the problem of the ethnogeny of each nation. Only ethnography can give such a solution, in close unity and collaboration with the disciplines discussed above, separation from them leading to the fundamental errors committed by the Graebnerian school - the separation of a culture from the people who belong to it. S. V. Tokarw THE L CLASH I OF CULTURES Preliminary remarks The development of a culture occurs by a) a spontaneous independent process of evolution resulting from the forces within a given culture, b) by the borrowing of foreign traits and values resulting from the clash of different cultural systems. The' investigations into the mechanism of culture contact possess considerable practical and theoretical importance. To the theory of culture they contribute by helping us to establish general and characteristic features of the respective cultures in their particular phases of development. They reveal the circumstances under which these conformities and differences took shape. They enable us to grasp the factors determining, equally, the conflicts and cooperation which may be entailed in the relationship between two ethnic groupings which are the makers or carriers of two differenct se[s of value. These investigations allow us to understand, in turn, the mechanism of diffusion of individual cultural products or their complexes, the factors hampering or, alternatively, paving the way to the migration of traits, the factors starting and governing the process of selection of products, as well as the problem of the sequence of borrowing and transformation of these products. Through such an analysis the picture of the mechanism and the rhythm and tempo of cultural borrowings can be obtained as well as of the factors determining the speed or the slow movement, the intensity and width of the area over which cultural values may be carried. In these investigations appear also, in �7'21 7'20 a particularly pronounced manner, the essential functions of individual products or their complexes as well as the social functions of the borrowing of a given product (such as e. g. of a new tool, the taking over of which results in changes in the economic system, in social organisation, the system of moral, religious, artistic values, and so on). These studies, apart from their theoretical interest, have at the same time a considerable practical importance, especially for the planned socialist economy. For the knowledge of concrete spontaneous processes occuring in the situation of the clash of two different systems of value (e. g. when the urban and country civilisation meet) may provide a scientific basis upon which cultural planning could rest or certain cultural processes could be slowed up or quickened, thus paving the way to the shaping of new social realities. 2. Modern Culture Contact Studies. Basic starting The two cases studied by the writer points. The writer gives an account of the literature on the subject of the past few decades. It includes works dealing mainly with European culture contact situations, but also extends over those situations where Western civilisation clashes with the cultures of simpler peoples. Then in a methodological argument the writer analyses essential starting situations which embrace equally the cultures represented by different ethnic groups such as the different systems of cultural values connected with the class structure, contained in a single national culture (the city civilisation and the traditional culture of the countryside). Then the writer proceeds to analyse the basic types of contact situation between these cultures or the said complexes of cultural values. The author's own contribution to the problem consists of two papers, the first of which was devoted to the study of the clash of an agricultural civilisation with pastoralist civilisation on the ethnographically Polish territory of the Carpathian mountains; and in the second he discussed the problems of the levelling down of the traditional folk-culture in its various contacts with the urban civilisation. The latter work, based on extensive field studies conducted over a period of over thirty years, mainly in the area of Southern Poland (Małopolska), tries to establish in the first place typical evolutionary stages of the recession of traditional country culture, being a product ofthe conditions created by serfdom. It attempts, in turn, to discover the mechanism of selection and of change of the values assimilated as well to show the social functions of the processes investigated. The present paper deals with the first theme only, which discusses the clash of agricultural civilisation (originated from the crossing of two agricultural waves, the northern and the southern) with the pastoral civilisation, on the said territory, represented at least since the XV-tlI century by the nomadic waves chiefly ofBalkan-Roumanian origin. However the above case is of somewhat lesser theoretical interest, since the spontaneity of cultural development in the Carpathians was hampered by the fact of the inclusion of the peasant population into the framework of the manorial system. The above limiting condition had to some extent been compensated by the fact that a number of processes, resulting from the culture contact in the Carpathians, remained outside the jurisdiction of the manor and could be watched over a period of several centuries, equaliy in the feudal and manorial period as in the capitalist era, as well as in our time - that is th~ period of the establishment of the Socialist system. This fact makes possible much fuller description of the mechanism of the processes under investigation than a mere study of contemporary developments would. The chronological depth included in the paper is also - to the writer's knowledge - the greatest of all hitherto described cases of culture contact. The study, as far as its sources are concerned, in addition to the historical, linguistic and other comparative data (mainly from the territory of the Balkans, Transylvania, and the Eastern Carpathians) is based on extensive field studies, carried out systematically and repeatedly and continued also after the second world war. 3. The agricultural phase. The first and the contacts. pastoral culture The antagonistic in its earlier processes The writer tries to reconstruct the basic traits of the respective cultures, stressing in particular the differences in the systems of production, the means of livelihood, utilisation of animals and other types of power developed by the two cultures, as well as the lespective systems of social organisaton and ideology built upon them. The two communities which are the carriers of the respective cultures were found to be in a similar social situation, founding their systems of the transmission of culture solely upon the oral tradition and being related in their generallevel of technological development. On the other hand, what divided them was a different system of procuring food, different connection with the habitat (in the case of the pastoralists distant migrations in winter from the mountains to the forested lowlands, both northward and southward), a different system of social organisation (in the case of the agriculturalis then an individual family, and a territorially organised local community, in the case of the pastoralists a patriarchal clan system), different language, different type of housing, different dress and a different mode of conduct. Both cultures occupy the two originally different geographical regions (the agriculturalist the bottoms of the valleys and gentle slopes Lud, T. XXXIX �722 covered with fields, the pastoral culture deeply cut valleys and high mountain areas) which are differently transformed by the work of man and represent two different types of man-made landscape. For a certain period of time the two cultures led a parallEl existence. On certain territories the pastoralists' culture maintained its original character as late as the XVII-th century. The pressure of the agricultural population due to large natural increase which forced them onto higher mountains and their efforts towards the occupation of new cultivated areas, at the expense of forest on the one hand, ilnd the expansion of the pastoralists towards low lying territories for the sake of extending their pasturing territores, connected with robbery raids, provided the background for the first contacts and at the same time towards the first clashes between the two communities. A mutually antagonistic attitude came into existence which, apart from the conflicts of interests, had its roots in the differences in the relative systems of value-, causing mutually negative evaluations and hostile reaction such as cand~mnation, humiliation, and ridicule. On the basis of these conflicts traditional memories of struggles and hostile attitudes arise, as well as traditional stereorypes of the enemy and myths glorifying one's own values and depreciating those of the adversary. An age old di2lectical process of the struggle between conflicting elements comes into being, leading in the course of time towards the formation of a new cultural reality. 4, The processes of in teraction. The origin of a new culture As a parallel development to the process of struggle a new tendency towards co-operation begins to take shape, which consists of an integrative process, resulting in a slow merging of the two communities, the agricultural and the pastoralist, into one cultural whole. A starting point of these processes is mutual exchange of goods, based on the differences in the "espective systems of procUl'ing food. Among the factors of intergration, the passing of the nomads to the sedentary mode of living and the merging of the mixed agricultural farming with pastoral economy seem to be the most important. This change took place under the influence of a) the increase of population and the shortage of new pasture grounds, b) under the pressure of manorial authority, and found its expression in five types of settlement. Apart from a) purely pastoral settlements (as, e. g. in Ochotnica), certain grouping of the pastoral population in agricultural villages came into being, b) by the extension of a compact agricultural area of former agricultural villages and the clearance of new fields or, c) by the establishment of one house pastoral settlements on the territories of the so-called forest enclosures within agricultural villages, d) by the pastoralists' occupation of the agricultural holdings by marriage or on account of their having been abandoned by their former owners, and finally, e) owing to the foundation of new villages with mixed agricultural and pastoral population. In this way new forms of settlers' symbiosis came into being, on the basis of which new and longlasting processes of biological and cultural intercrossing took place. The cultural synthesis which came into being as a result of the impact of the pastoral population upon the community of peasant proprietors and which could be clearly seen towards the end of the serfdom period and immediately after its abolition as well as in the beginning of the capitalist era, included both purely agricultural and purely pastoral products as well as mixed products, which originated from the combination of the agricultural elements with the pastoral. It is highly significant that in both cultures we can see the elements which are dominat displaying a tendency to maintain themselves and even to pass on to another culture, as well a~ the elements which are recessive and which show a tendency towards gradual disappearance. The writer tries to determine these three categories of products, laying particular emphasis on the achievements of pastoral culture in the economic and technological field (housing, household' implements, pastoralists' equipment, clothes), in the social field (law, social organisation, ideology, patterns of conduct), in the artistic field (decorative art, literature, music), as well as in magical, hedonistic and linguistic spheres. As a typical example, illustrating the role of mixed products,_ the writer discusses in some detail the institution of <,agricultural shelten>, that is the arrangement whereby herdsmen with their sheep lead a periodical, transhumant existence on the peripherical arable lands in the villages which were originally basically agricultural, practicing the three field system. ,). The mechanism and values. The of mutual borrowing of cultural traitsproblem of sequence of borrowed elements and their selection In this chapter the writer attempts to isolate from a concrete historical process those elements which shaped the cultural osmosis, and in this way to obtain data which might shed light upon the general theory of the interpenetration of traits and values in the culture contact process. Having described the role of the manorial coercion in shaping the mode of joint living of the agricultural and pastoral population, the writer proceeds to discuss two basic types of cultural situations: a) between two contrasting local settlements, representing two pure types, the agricultural and pastoral settlement, b) contacts of local settlements with mixed population. The study of the m~chanism of mutual borrowing of traits and values shows differences in each case. In the first case, the process of borrowing takes 4'* - �place slowly and extends, especially in its initial stages, over the elements which are of secondary importance; in the second a mixed culture comes quickly into being. The geographical factors which favour or hamper the introduction of the agricultural of pastoral system of husbandry play a considerable role in the adoption of traits and values by the respective sides. They also affect their social and cultural implications. As far as the motives of borrowing are concerned the ~,vriter points, among others, to a) the utilitarian motive, connected with the satisfaction of basic human needs (food, shelter, security), b) the motives resulting from hedonistic and artistic needs (filling in the gaps by the borrowing offoreign elements), c) motives resulting from the appreciation of characterological values of the population, representing foreign culture (energy, vitality, leadership), d) imitatory behaviour as an outcome of the desire, for satisfaction of needs connected with prestige (e. g. the recent adoption of the Podhale highlanders' dress by the people inhabiting the northern slopes of the Gorce mountains, this being connected with higher prestige values attached to that dress). Moreover, this part of the work contains a discussion of the problem of sequence of selection of borrowings. 6. Cultural dualism Despite ancient diffusionary intercrossing of the said cultures and the resulting therefrom levelling down processes, the original differences between the agricultural and pastoral population have not become completely obliterated. They are manifested, above all, in the form of stronger complexes of contrasting traits in both cultures on those territories, which were originally settled only by the agricultural population or by the pastoral people, and have, throughout their historical development preserved in a fairly pure state one type ofsettlement. The writer points out the existence of interesting attitudes of mutual antagonism between these agriculturalists and pastoralists who often come from the same village, though awaredn ess of different origin has been already lost. The origin of these attitud es should partly be attributed to the working of historical factors, such as e. g. the traditional sterotyped concepts (the derogatory designation of vlah (Valachus and Lach), and partly to the contemporary conditions of life. 7. Recent developments and tendencies The pictUl'e presented above is subject to a process of a constant new change, which is closely connected with the disintegration of traditional culture. Its scope and intensity is steadily increasing. This process of disintegra tion is a highly complex process influenced by many 1 l factors, among which the principal before the second world war was the industrialisation of the towns, opportunities for migrations and remigration to the industrial centres, the introduction of new and improved technological equipment both in agriculture and in animal farming, was well as the systematic transfer of the ancient traditional style of technical education to modern schooling based on modern scientific educational theory and practice. Improved tools, knowledge, and better organisation of work equally in the field of agriculture as in that of animal breeding replaces old and traditional work teams in the countryside organised on a craft basis, destroys the archaic and ossified forms of magical and mystical thinking as well as the obtaining and traditionally operative patterns in the field of technology and social order based thereon. A rational mode of thought and action, founded on experience and empiry pushed its way into all domains of the village community. The culture of the villages. acquires more and more the character of the culture in urban centres. Regional differences tend to disappear. In these circumstances the specific features of traditional agricultural and pastoral culture tend to dissipate, ancient rites and ceremonies. as well as magical beliefs and practices connected with the grazing of sheep disappear, while the agricultural and pastoral folklore loses its importance. The cultural dualism, mentioned above loses its previous sharpness. The levelling down of cultural differences spreads increasingly over all the regions of the country and all the classes of society. With progressing socialism which was introduced after the second world war the process of the spread of culture and its socialisation as well as of the abolition of cultural distance between social classes has gained momentum. It should however, be observed that the process of cultu~al levelling within a national community should not be regarded as something peculiar to and characteristic for Poland. It takes place, with greater or lesser intensity, in all the countries of the world which develop under the influence of European civilisation. I t is further enhanced by a new process - that of the levelling of divergences in several cultural fields between individual actions. This integrative process, the largest in the history of the world, proceeds and gains impetus before our eyes. Its width and depth, as well as its large scale consequences cannot as yet be forseen. Kazimier;:, Dobrowolski NOTES ON THE HISTORY OF THE CART AND HAR:-JESS· The oldest type of cart was undoubtedly a two-wheeled vehicle, drawn by a pair of oxen, with the aid of a shaft fixed to the yoke. Originally two poles, constituting a basis for the carrying platform, resting on an axle, joined in the front, passing into a shaft. Carts with such a trian- �726 gular slnpe were found in vanous parts of South- \-\'estern Eurasia, from Portugal to I ndochir:a. The m~rging of two such two-wheeled vehicles into one four-wheeled <art took place as early 2S the brom:e epoch. This new cart was more comfortable, though less economical, since it had greater internal friction and perhaps for that reason did not spread far outside the territory of the .La usitz culture ,) (kultura łużycka). The development of the age-old West European means of overland transport undoubtedly took place under the impulse coming from Asia. As early as at the time of the Roman Empire the population of Europe got to know the pack saddle which, most probably, came by caravan route to Turkestan, the meeting point between Asia and Europe. On the other hand, horse traction, adapted to a cart equipped with double shafts and collar, was probably adopted from' the Huns, so that the horse collar undoubtedly reached the Germans by the medium of the Slavs. The latter, however, perhaps took it over from the Goths. It is possible that double shafts came together with the collar reaching most probably the Longobards in Northern !taly. They I.mdoubtedly borrowed them form the Avars, who, according to Nestor, used both oxen and horses (Mon. Pol. Hist. Vol. I, pp. 557-558). The spread of the four-wheeled cart in a north-easterly direction, outside the area of cattle traction, was, perhaps, a consequence of Slavonic expansion in the period preceding the adaptation of the four-wheeled western cart to horse traction and was the result of an independent solution of that problem in the area of horse traction in the North-West. This is further confirmed by a totally different construction of the four-wheeled cart so that the western influence would only be expressed in the. fourwheel principle. The adaptation of a four-wheeled cart with cattle traction to horse traction took place in all probability in the High-Germanic area, as can be seenfrom the terminology of the Polish cart. This happened as a result of the contact of the Moravian area with the Franconian Monarchy, for a number of linguistic loanwords suggest the participation of Moravia and the exclusion of Bohemia proper. It is possible that this improvement of the cart was accompanied by an improvement in the plough, viz. the addition of the landside to the ancient Slavonic hoe (radło). The substitution of cattie traction by horse traction progressed at first very slowly, and only as late as in the last century reached the Balkan peninsula. With us the liquidation of cattle traction was concluded as late as the Second World War, though since the introduction of an iron plough quick horse traction became much cheaper. The four-wheeled cart, adapted to horse traction, we acquired probably together with the traces, which were probably the outcome of the simplified classical two-horse harness. !t is, however, impossible to say that this western loan survived unchanged in the Ukraine. The addition to the cart of a basket container made of osier is undoubtedly the reflection of a much older influence of Scythian culture .. To that group belongs also the conicallambskin cap which, together with the cart basket, penetrated deeply into the Polish area. The above summary of general conclusions could be closed with a statement that the results of the investigations concerning the cart and harness shed much new light on the history of the early Slavonic peoples, and stress the important role which, in the second half of the past millenium was played by the Moravian area, constituting a sphere in which the Byzantine and the Franconian influences intercrossed, playing the Slavs against the Avars after the disappearance from the historical area of the Germans and the Huns. Jan C<.ekanowski FOLKLORE jURIDIQUE This term is used in scientific publications equally by Czech, French, and Italien scholars. The Germans have coined an equivalent, (,rechtliche Volkskunde». Undoubtedly the future joint efforts of the ethnographers and the students of jurisprudence will further develop this branch of study. What is needed at the present state of our knowledge is a detailed and systematic study of popular legal beliefs, opinions and customs. Up to now the ethnographers have studied law on a much too modest scale. Tracing its history, the writer points out that already in the so-called Holy Office there were certain analogies to lay courts. Legal ethnography, however, begins to develop much later, in fact in the last two decades. Analogously to religions ethnology also legal ethology will develop and become a separate branch of ethnology. Until the XIX-th century any rusticity was branded as vulgar, carmim vulgare, barbarieum; today our attitude towards the countryside and its folklore has undergone fundamental change. This, however, does not mean the masses, at least as far as law was concerned, had much influence upon the development of law. They were not given any share in the creation of law, despite the fact tha t people had their legal views and legal practices, as we know from ethnography, and despite the fact that in actual life lawlessness was more frequently encountered than justice. In the planning of future ethnology the field of legal views and practices must be duly considered. In this the original popular views on law, original legal customs, now often forgotten, will have to be considered. Such studies have been, as a matter of fact, already started by a Swiss scholar, Hans Fehr, and the German scholars. �At the Hague Congress of Comparative Law in 1937 Claudius Schwerin made the first distinct step towards the planning oflegal ethnology. Although Schwerin distinctly separated it from legal antiquity and legal archeology, a Czech scholar, Horna, considered that in that field constant «merging'> of subject takes place. He invented the slogan «through the people and its literature and art towards the learning of progress in law,), a reflection of which we find equally in the games of children as in the old and significant customs of the people. The ~xamples. above statements are illustrated by the writer 1. The simplifica tion of the social phenomena by the legal and dogmatic SCl1001 and the criticism of this attitude expressed by E. Ehrlich, G. Schmoller, G. J ellinek, and others. 2. The contrasting of legal customs and the customary law of the masses, called by Ehrlich the living law, with the statutory law of the dogma tic character. 3· A custom as an expression of legal opinions and lawgiving of the community. by several 4· Legal customs in' frequent opposition in the past to the state law being the product of the ruling classes. 5· The statement of their nature and importance by the history and the ethnology of law. Richard Homa THE IMPORTANCE OF LEGAL CUSTOMS 6. A somewhat negative attitude manifested until recently by academic scholarship towards the problems of the customary law (except to the commerciallegal customs), among other things due to fundamental inconsistencies with the lawgiver. AND THEIR INVESTIGATION There is an old dispute between law which is enforced by the State and which is class conditioned, and legal customs or the customary law. The strengthening of this dispute can be observed, for example, in the late Middle Ages and also in recent times as a development corresponding to the consolidation of the modern State. The problem was stated as early as 1843 by the German scholar G. Beseler in a work <<Yolksrecht und J uristenrecht,), though the author did not understand all the deeper implications of this problem. Legal historians have often stressed the original importance of customary law and they often pointed to its sharp. contrast with the statutory law, though, again, without drawing - at least not until the and of the XIX-th Centuryand often even later - the right conclusions. Especially characteristic was the avoidance of the subject by those scholars who dealt with modern times and with those countries which had a strong State structure, though even they were sometimes made the subject matter of scientific study (e. g. by L. Petrażycki). It was not within the scope of the work to give a full historical account of all the aspects of the problem. We were merely concerned with the stressing of its non-abating topical interest and factual importance, especially in view of its very strong criticism expressed by E. Ehrlich concerning its dogmatic character, identifying the statutory law with law in general and the legal sense of the masses. Furthermore, the question was raised how we should conduct research, both from the historical point of view and in its modern aspects. In line with the objectives stated above, the following questions were raised in the work: forces 7· The practical value of the study of legal customs; their results being an auxiliary means for a modern lawgiver and the legal, administrative, and judicial practice. 8. The sources of the knowledge of legal customs and the methods of their investigations. I .ł 9· The necessity for such investigationsfrom the epistemological point of view for: a) a better understanding and exposition not only of the history of the Polish law, but also of class antagonisms and of culture; b) a more precise description within the field of legal history of the connection between Polish customs, views, and legal ideals, and those of other peoples, especially of the Slavonic group but also others; c) the fixing of the scope and the importance of the maintenance - up to now often against the wish of the lawgiver - of the legal customs and views, and in consequence; d) making possible a more precise than hitherto study of our social reality, both in the past and in the present. Leon Halban AGRICULTURAL KNOWLEDGE OF THE LUO OF KENYA In this paper the writer analyses the role of primitive knowledge or science as a system underlying any practical activity and often difficult to separate from it. It has, therefore, become an accepted practice to define it psychologically in terms of situation as a scientific attitute, governed by experience and sober judgement, in contrast to magical or religious situation, where emotional fears or uncertainties force man to resort to means of can troI other than reason and experience. These points are amply �731 73° illustrated with ethnographical material collected among the Luo (Nilotic Kavirondo) of Kenya, among whom the writer spent nearly two years 1946-1948. In particular, he is interested in the native methods of s~il identification and selection, which provide a good example for the Il· lustration of the thesis of rational choices and sober observation of nature and its processes, made by these natives. Yet it seems to the writer that the role of primitive science does not end here, and he study of the lineage system in its numerous repercussio~s upon farming organisation and practices must be also included under this heading. For in such general structural categories, the Luo's attitude towards the land is formulated, his mode of its occupation, movement in space, the principles ofthe establishment and abando~ment ~fin~ividual homesteads and so on - in theory at !east, for in practice he IS gUided by numerous other and equally if not more important factors. Lineage among the Luo is already considerably divorced from the reality of actual life, and it appears to the fieldworker not so much as an all pervading social force regulating the existing mode of social grouping, but primar~ly, as an abstract somewhat detached, axiomatic system of thought. This system furnishes the native with a general outlook upon life and helps him to understand and interpret the society of which he is a member. Thus, the lineage system becomes for the native a means of reckoning tim: and space, of defining man's relation towards his fellowclansmen a~d tnbe.smen as well as, spacially, towards, the clan and tribal lands, but It certal~ly does ~ot function nowadays (and the writer seriously doubts whether It over did) as a regulator of human activities and relationships in a real struggle for existence. Not only do his field notes abound with exceptions, observed by the anthropologist, from the rules outwardly stated by th~ native infor~ants, but the objections are of a much more profound theoretical nature. Without undue speculation it can be said that man was in particular need of such a mental tool in all those circumstances where nature and topography provided him with few natural marks for small group~ of nomads which would otherwise have been lost and consequently penshed over the vast spaces over which they moved. But such a study of hi~self, and the ~roj.ec. tion of human relations over nature and the resultmg conceptuahsatlOn of society in time and space could hardly have been sufficient for th~ ~urvival of the race, if not supplemented by a constant and everyday emplncal observation and study of nature and certain processes of life made by the native himself which after all, warranted the propagation both of his race and of his animals or the crops upon which his very existence was dependent. Yet he was then as he is now, in need ofa theory, however imperfect, which would link his scattered experiences into a system ofconcerted thought and action. which would link the present with the past, and which, in terms understandable for him, would give him the concept of his society as a uniform organised body - a concept he found helpful, if not indispensable for the perpetuation of the group. Andr;e} THE IKFLUENCE OF GEOGRAPHY SETTLEMENT Waligórski VPON THE TYPE OF RURAL AND HOUSING IN POLAND Rural settlement and housing in Poland display many different characteristics which substantially agree with certain culture areas. These characteristic features are manifested in different regional types which have been for some time a subject matter for study by ethnographers. This in Poland, as in other European countries, lays the foundation for the development of regional movements aiming at the study and preservation of the peculiarities of folk culture, vanishing rapidly under the impact of indu~trial civilization and modern cosmopolitan tendencies. The influence of geographical environment is a well-acknowledged factor making for regional peculiarities, and also finding its expression in the type of rural settlement and housing. As principal elements of the geographical setting may be mentioned topography, geology and soils, water supply, climate, and the availability of natural building material. The ancient mode ofsettlement and habitation point clearly to such dependence upon these geographical factors and also reveal certain regularities which can be discovered here. It is significant that the influence of natural factors is usually manifested in certain complexes, where certain interrelations exist side by side, though the intensity of working of particular factors may be different. The influence of topography can be best seen rn the mountain areas where, for example, the movements of population and its settlement proceeded along the valleys or gentle slopes, though not exceeding a certain altitude. The choice ofa place ofliving is also connected with the prevailing climatic conditions. A flat country does not seem to influence directly the shape of the villages or settlements. Higher country and the mountain regions show a tendency towards individual shaping of the settlement areas and the position of particular buildings. I t has been found that fertile soils favour the development of compact settlements, whereas poor soils tend to have a scattering effect upon the units of human settlement. Early waves of settlers usually chose light soils the working of which did not require much effort. The quality of the soil is also manifested in the size of homesteads as well as in the way they have been built. �733 732 Old villages often appear to have been founded in the VICll1lty of running water, though usually above the flood line. The modern technique of boring wells made, to a large extent, settlement independent of the level of subterranean water. The connection with surface waters is largely dependent upon the accessibility of the river banks. The study of climatic conditions leads to such problems as the influence of the sun, temperature, winds and rainfall upon the mode of human settlement. This can best be seen in the mountains where the question of the action of the sun and exposure to the winds are decisive factor influencing the position of the houses. Low temperatures in winter forces the inhabitants to build walls of considerable thickness, while the adoption of wood as building materialover other materials constitues a further safeguard. The slope of the roof is also to a large extent the result of the amount of rai n- and sfIow-fall, and so is the kind of material used for roofing. The protection of the walls against damp necessitates the making of eaves, arcades, galleries and so on, as well as the whitewashing ofplastered walls. Older buildings relied mainlyon material which could be obtained on the spot. In this respect timber predominated in Poland. The various types of the construction of the wooden walls are a refletion of the qualitative and quantitative state of forests in a given region. In regions which were less wooded clay was used as building metarial, and to a lesser extent stone. Straw was the chief material for covering the roofs, which agreed with the predominantly agricultural character of the country, while shingle and lath were used in the forested areas and the mountain districts. Older houses and settlements, in the building of which the environmental facto.rs were fully taken into account, have, in the course of time evolved certain traditional norms and standards which were maintained even after the original influence of the environmental factors was no more operative. The break from these traditions under the present-day civilizatory influence, without an attempt at adjustment to new needs and new tasks, may result in the disappearance of those cultural traits of the countryside and the esthetic values of the landscape. Gerard Ciolek THE DEVELOPMENT OF HUMAN SHELTER O~ POLISH TERRITOTIES In discussing the development of human shelter on Polish territories since the beginning of the neolithic period till the end of the prehistoric era we can distinguish two basic types: dug-outs and surface buildings. There are also intermediate types of shelter, to which we must include those houses which have, essentially, a surface structure but are partly dug in the ground. These two types exist side by side on the Polish territories, both spacially and in time, that is to say, they can be found throughout the entire prehistoric era over the Polish lands. There is little variety as far as the dug-out type is concerned. Its principal types were the pits, which were horizontally projected, and were round, oval, or else of irregular shape. Yet the material published hitherto does not provide a sufficient basis for connecting certain types of dug-outs with definite cultural periods or areas only. The same applies to the arrangement of the interior. Also up to now the position of the roofs over dug-outs has not been adequately explained. It is commonly assumed that over circular underground houses there were roofs of a windbreak type which were supported by poles dug into the earth round the hut and joined a t the top. It is also accepted that poles were placed on the edges of the dug-out on which the roof was placed. These are, however, assumptions based on the ethnographic analogies rather than on the available archeological material. It should, therefore, be hoped that further studies of the early settlements, of which there are still too few, will allow us to explain many more details. As far as the second type is concerned, that is the surface building, it displays much greater variety of form than the dug-out. In discussing its types we can take as the basis the construction of the walls, the lay-out of the interior, and the general shape of the building. Starting with the last type, we distinguish the buildings of rectangular, square, and trapezoid shape, though some structures have such curved walls that they can hardly be described as regular. Notwithstandig the shape of the line of the wall, the whole building, generally speaking, corresponds to the above geometrical figures. The solution of the problem of the interior of prehistoric houses presents us also with many difficulties. What in particular needs explanation is the question of eaves, which many students, perhaps somewhat too rashly, find in every structure of a house with two rows of poles. In fact the problem is not so simple, and we should not rule out the possibility that some houses with such a construction were two- or even three-roomed constructions. The greatest variety, however, in the prehistoric surface building is shown in the construction of the walls. The simplest construction is one combining poles with basketwork, requiring relatively the least amount of labour. This construction was in general use beginning from the later neolithic period until the early historical time. In the latter period, however, this technique was seldom applied in the construction of houses for human habitation, being reserved only for the construction of farm buildings. �735 734 Observations concerning the actual building material are, obviously, possible only in those cases where some surviving specimens of timber· could be found. Thus in Biskupin pinewood was the most frequently used building material. Pinewood was almost exclusively used as the material for the corner mortice poles, whereas the middle mortices were, in addition to pinewood, sometimes also made of oak. For tenons pinewood was also used, though occasionally oak and ash. The floor in the Biskupin houses' were made of pinewood, oak, ash, alder, and birch. Also in the early historical settlement at Gniezno pinewood was most frequently used, less often oak, and only in exceptional cases ash or birch. The timber used for building was in most cases round, not worked and only in exceptional cases square-hewn. The problem of roofing, both in thedug-outs and in the surface buildings must for the time being remain unsolved, for the archeological data do not provide sufficient clues in this respect. All that can be made at this juncture are guesses which are more less justifiable. The same refers to the windows, where they existed. Floors in most prehistoric houses consisted of beaten clay. The' fact that the wooden floor existed in Biskupin was due to specific local conditions, that is the swampy ground. The floor appears as late as in the early historical age, even then not in all houses. No regularities could be discovered in the position of the fireplace in the neolithic surface houses. The fireplace was placed in the middle of the room or near the wall. Since we are not always able to state with accuracy where was the entrance to the house, it is difficult to say in what relation to the entrance was the firesplace in those houses where it was situated near the wall. Apart from the pole-basketwork structure we find quite often walls joined by the mortice tenon technique. \'\lith our present state of knowledge it is difficult to decide when this technique came into use. We have confirmed it in Biskupin, that is in the beginnil1!Ś of the Iron Age (700400 B. C.). It should, however, be assumed that it was known earlier,. at least as early as the Bronze Age. Likewise somewhat obscure is the question of the beginnings of the dovetail technique in construction. Habitable dwellings built with. the use of the dovetail technique have been found from the early historical period, though it is known that this system of building was known in the early Iron Age. It appears, for instance, in the settlement of Biskupin, though it was applied only in the constructions for defense. It has never been confirmed that this technique was ever used in the building of human habitations. It should, however, be borne in mind that the discovery of traces of dovetail building, apart from exceptional cases where conditions exist for the preservation of organic material, is exceedingly difficult, in any case much more difficult than the actual tracing of the pole structure. For in the latter case we have the marks left by the poles dug in the ground, whereas the traces, if any, of a dovetail construction house which was placed on the ground with beams often resting on big stones, can be discovered only by exceptional luck. A certain variation of the houses of the pole and dovetail beam construction were houses the walls of which were built of logs placed horizontally one upon the other, similarly as in the dovetail structure, and supported by smaller poles which were driven on both sides into the ground. That walls of such construction existed can be seen from the marks of the poles as well as from the dark lines which are the result of rotten logs placed horizontally. Also not fully clarified is the question of the construction of the walls of large trapezoidal houses of the ribbon pottery (Bandkerarnik) civilisation (the Danube Civilisation), discovered by K. jażdżewski in Brześć Kujawski. According to the observations made by him the walls were built of beams placed in a ditch which delimitated the outlines of the edifice. It is, however, difficult to state with certainty whether the poles were placed close to each other or a t some distance. Had there been some space between then this must have been not very large, or, alternatively, had these been larger, the ditch would not have been necessary, as each.pole could have been dug in separately, as was the case with plaited and lath and plaster walls. That there was not a very great distance between the poles can additionally be inferred from the fact that a large quantity of burnt clay was found in the huts or in their vicinity which was apparently used for filling in the holes and chinks in the construction. The fireplaces which were found in the interior of the Biskupin houses consisted of not very large stones made up with elay, and they were often made of clay only. They were roundish in shape and placed about the middle of the hut, somewhat to the right from the entrance. I n the early Polish houses from the early historical period fireplaces were at first situated in the middle of the house, then were shifted towards the wall, and subsequently placed in the corner on the right or left from the entrance. In the XII-th century the ovens appear built of stone and clay. However, the moving of the fireplace first towards the wall and then to the corner of the interior is not the rule, though such a development was observed in Gniezno. In other settlements we-find, besides the fireplaces in the corners, also a fireplace in the middle. For example, in the excavations of Opole, and in Santok they are always in the middle part of the interior near the wall. Quite obscure is the whole problem of furnishing the interiors of dwellings. What furniture was used, when it appeared, these are the unsolved problems which must wait for new lucky archeological excavations. l �i37 Only in the Opole settlement benches along the walls were discovered, as well as stools and wooden beds supported by legs with plaited and 'geometrical ornamental motifs - the latter in the form of square fields, filled wi th four triangles meeting a t their points. Similarly we still know very little about the shape of the prehistoric settlements. For this more investigations of the settlements are necessary, as up to now mainly the old cemeteries were studied; besides this, even fewer settlements were excavated in their entirely. On the basis of the material which has so far become known, the settlements, both neolithic and from later periods, do not have defined shapes. The houses are scattered at random within settlements. Only in Buch near Berlin even houses were found placed in a row and turned with their top walls towards the road. In the early historical settlement at Lisewo in the district of Wąbrzewo as well as in Dobre in the district of Nowogard were traces found of a settlement built in the shape of a street, and in the settlements from the same period in Siedlemin in the district of Jarocin and in Parsąck, in the district of Szczecin of a settlement with its houses built in a circular patto·n. Stefan ETHNOGRAPHIC Nosek ICO:,\OGRAPHY This is the continuation of Polish iconographic material, published by the author in (,Lud,), vol. 37 and 38. P. 29 I, The beating of flax, woodcut, 1693. P. 292, Decoy for catching birds, woodcut, 1779. P. 293, An instrument for killing moles and a trap for birds, woodcut, 1779. P. 294, Sowing and harrowing, woodcut, 1571. P. 295, Mice devouring Bishop Hatton, woodcLlt, 1554. P. 296, Defining boundaries by fences, woodcut, 1630. P.297, Human sacrifice, lithograph, 1838, P.298. Village tribunal, miniature, 145 I. P. 299, Stocks and chains, miniature, 1353. P. 300, Aphrodisiac, woodcut, 1571. P. 301, Birdtrapping in a tree, lithograph, 1839. P. 302, People with deformed ears, woodcut, 1554. P. 303, Burial without coffin, woodcut, 1693. P. 304, Male mandrakc, woodcut, 1556. P. 305. Female mandrake, woodcut, 1556. P. 306, Lion and Elephant, woodcut, 1575. P. 307, Leopard fighting a dragon, woodcut, 1557. P. 308, Unicorn, woodcut, 1730. P. 309, A kind of grain stack, woodcut, 1574. P.3IO, A status of a woman with a child supposed to perform wonders, woodcut, 1578. P. 31 I, Blood-letting, woodcut, 1556. P. 3 I 2, A wolftrap, etching, 1779. P. 313, A letter from heaven, undated. P. 3 I 4, :Mice devouring Popiel, woodcut, 1564. P. 315, A plica, etching, 1792. P. 316, (,God's Tree'), a shrub of the thistle family (Artemisia Abrvtanum) with healing qualities attributed to it, wood-cngra\'ing. 15i5. P. 31i, .\Icrmaid, woodcut, 15i5. P·3I8, Undine, pencil drawing, XX-th century. P. 319, Earth spInt inhabiting the mines, called (,Treasurer», a crayon drawing, XX-th century. P. 320, A bard with sacrificial goat, woodcut, 1563. P. 321, A mediaeval ('wild man», known also as satyr, woodcut, 1515. P.322, A barge on the Vistula, lithograph, 1884, P. 323, The towing of a barge, etching, 1684, P. 324, Tinus or the sea-dog, woodcut, 1534. P. 325, Emerald, woodcut, 1534. P. 326, A bell-shaped net for trapping partridges, etching, 1778. P. 32i, The bleaching of linen, ctching, 1684' P. 328, A granary, lithograph, 1838. P. 329, A whirlwind, or devil's dance, woodcut, 1876. P. 330. Bees, woodcut, 1578. P. 331, Peasant cottages in XVI-th century, woodcut, 1567. P. 332, Visiting with the wooden cockerel, woodcut, 1864. P. 333, Cossacks fight with a tiger, woodcut, 1837. P. 334, Twardowski in an inn called (,Rome'), lithograph, 1865. P. 335, Snake worship, woodcut, XVI-th century. P. 336, Haymaking, woodcut, 157 I. P. 337, Threshing with a flail woodcut, 1693. P. 338, Cock fight, lithograph, 1836. P. 339, Magic crosses, photograph, 1936. P. 340, Snakes in a magic circle, woodcut, 1564. P. 341, Elephant hunting, woodcut 1564. P. 342, A serpent, woodcut, 1693. P. 343, Stars, woodcut, 1693. P. 344, Poverty and misery, woodcut, XVII-th century, 1633. P. 345, Shepherd, woodcut, 1575· P. 346, Peasant costume from XVIth century, 1521. P. 347, Sea monster, woodcut undated. P. 348, Nobleman's devil Boruta in an old willow, lithograph, 1864. P. 349, Girls dancing round a bonfire, called sobótka, woodcut, 1865, P.350, Devils' oak at Ramowe, woodcut, 1584. P. 351, Fortune telling from dreams, lithograph, undated. P. 352, Straw bee-skeps, woodcut, 1578, ~. 353, Sea-hare, woodcut, 1556. P. 354, Ploughing, woodcut, 1575· Tadeusz AMBER ART AND CRAFT ON THE RIVER Seweryn NAREW This paper, dealing with the extraction and working of amber in the river Narew area (that is mainly in the ethnographic region ofKurpie), was written during the Second World War. The writer, then an enforced exile, was separated from the field of his investigatons. A part of his material was saved in 1939 and was brought secretly from the Narew district to \Varsaw. During the Warsaw rising (1944), original manuscript was lost, and only two typescripts, which were buried in a tin for a year, were saved. Some of that material was printed in the post-war issues of (,Lud,). It may also be mentioned that a special regional museum dealing with amber will be soon opened in Łomża in the province of Bialystok. Lud, T. XXXIX. 47 �739 Amber, known also as (,Gold of the North» was found formerly In large quantities on the shores of the Baltic, especially in Jutland and In Sambia. Trade in amber, known already since the neolithic period, became an important factor of co-operation between the Baltic and Mediterranean peoples as can be testified by Roman and Greek coins found in these northern territories. There is evidence that in the times of Nero amber was brought to Rome from certain Baltic regions. The amber trade route to Rome led through the Polish and Hungarian lands, and amber reached then a very high price. In Poland the largest amber workshops, employing up to 150 workers were known to have existed since the XIV century In Gdańsk--and the Polish King, Sigismond III was specially interested In amber, of which he made presents to the European monarchs. Apart from the Pomeranian amber fields on the Baltic, much of that precious fossil resin was extracted in the disticts on the river Narew Here the working of ambe~ has been for many centuries an accepted lin~ of folk art and craft, and certain amber products (mainly beads) were found among neolithic antiquities, both in ancient pagan tombs and in older Christian cemeteries. It was, for instance, a frequent practice of the Kurpie women to be buried decorated with amber beads. Amber pieces of different sizes were found in the Kurpie region in the banks of rivers and streams, in sand and in the sand dunes, but they were mostly dug out from swampy meadows and pastUloe land during dry years, especially in the deeper layers - t02 metres below the surface, often in miocene loams. The local amber workers (bursztyniarze), that is those who extracted and worked the amber usually knew where to look for it. They also had simple tools which helped them to find and extract amber. There are several local names for amber and its varieties, but generally speaking it is classified into land water, swamp, and sand dune amber. Over 100 such «amber fields» are known in the Narew district. ° The extraction and working of amber in the Kurpie district can be best described as a local industry. But amber is also an important i tern of trade. The oldest specimens, in the form of flattened balls, were found in older cemeteries near churches (e. g. in Nowogród, where there is a XV-th century church). In Ostrołęka old amber workshops were known to have existed from the end of the XVIII-th century, and in the country districts the population worked and traded with finished amber products. In the Narew district, up to the 1914-1918 war, amber pieces were often used as local currency. In recent times amber was sold to Gdynia where it was polished. Whereas in the Baltic region the trade in amber was a monopoly since the XIV-th century, at first of the Teutonic Knights and later of Prussian princes, it was quite free on the Narew. There was up to 1826 a special hangman in Królewiec (Kaliningrad) who executed ambelo thieves, but on the Narew anybody could dig for amber. The amber yielding areas which formed a part of the Crown Forests could be rented by yearly auction. (We have records of these auctions for the XIX-th century, since 1811, in local Forestry Departments). During the \Norld War (1914-1918) the Germans got hold of all amber on the Narew, confiscating all the amber they could find and even robbing the Church boxes. During the Second World War they went even further, taking not only crude amber but also the amber beads and ornaments from the Kurpie women, ordering that all fines imposed by them should be paid in amber. The workshops on the middle Narew, where amber was polished, were permanent, seasonal, or migratory, as well as amateur. Raw amber was worked with flint splinters, glass, and also knives, chisels, files, pumice stone, and grindstone, while chalk and various types of paper were used for polishing. Holes and cavities were made with special old-fashioned drills (called (,drel») which were set in motion by means of a wheel or of a special instrument set on a lathe, while lathes were hand driven with a string, strap, or a shaft (Fig. 4). In the second half of the XIX-th century lathes were introduced with a rolling wheel which were hand or foot driven (Fig. 5). Later, when the older amber workers and their workshops were destroyed some used to work amber by hand, using for that purpose and ordinary spinning wheel (Fig. 7). Amber beads, worn by girls an women and known here as ('corals», were mainly manufactured on the spot. These were either quite small round beads or larger pieces flattened ~t the sides. Also cut ('corals» were known which were carved in squares or rose'ttes (Fig. 9). Every selfrespecting Kurpie woman had formerly up to three strings of beads, larger and smaller, often with a few additional ornamentations such as leaves, hearts, crosses, medallions with the crucifixion scene, and so on. In addition to beads buttons were manufactured as well as other small decorations for men, such as for pocket watches and talismans, studs for old men's hats, pipes, snuff boxes, cups, tumblers, cigarette holders, inkstands, and other objects suitable for small presents. In folk medicine amber was used for healing the eyes, as a cure against headaches, and amber balls were hung round children's necks as a protection against epilepsy. Until the 1914-1918 war there were huge amber candlesticks in the church at Mały Płock of about 1 metre in diameter. The local population treats amber with respect, calling it «resin from the Great Flood of the World». Thc finding of amber has always �74° been regarded incense, from this. songs, diggers» surviving as great the Amber and poetry dig and also proverbs. and local remain, families. luck. village amber in the provides literary much It is often can said place a theme production. was district has its important It but Much incense given in local which Kowadays be heard of the can only about dead to churches of Ostrołęka their Kurpie got folklore, in legends, often be a few old exploits that as an its name they found in «amber from the went (,to amben>. Adam Chętnik I.'\JDEKS RZECZOWY «LUD», TOM XXXIX' Ważniejsze (gw.) - skróty w XXXIX gwarowe, il. - A Abderydzi 2g5 Aborygeni 73 Ach (j. annam.) jarzemko 121 . chates p. Agat 325 Administracja Brytyjska 13g, Igo Adwent, zakaz wywożenia nawozu 294 Agat 325 Ak (j. kanton.) jarzemko 121 Ak (j. starochi11ski) jarzemko 121 Akcja badania budownictwa ludowego w Szwajc. 505 Akta prywatno-prawne 174 - skarbowo-kościelne 170 - wizytacji biskupiej 170 Akumulacje dóbr 192 Akumulacje zasobów kapitałów 184 Ala (j. serb.) smok mieszkający w chmurach 347 Alrauna, Alruna 305 Ametyst 325 Amulet 3g1 Analiza elementów kulturowych 34 - etnograficzno lingwistyczna 79 - historyczna 53 - inwentarza kulturowego 94 - kultur 87 - kultury ludów wsch. slowiańskich 98 - kultury materialnej 93 - prasowa 100 Animizm 60 AnkielY prawnicze 17'. 172, 524 l\ntagonizm dróg kultur 108 Antropogeneza 425 Antropologia 6, 30, 45, 62. 75, 467, 4GB - Polski ·n3, 440 - Radziecka 79, 424 - Słowiańszczyzny 433, +41 Antypryner (gw.) najstnrsz\' bursztyniarz 40j tomie (,Ludw>: ilustracja, p. - patrz Anyż, aphrod. 300 Aphrodisiacum 300 .'\rcheolog 35 Archeologia 4, 17, 22, 30 ...- burżuazyjna 4 :\rcheologia p. archeologia 71 .\rchiwum folklorystyczne 10 '.... homograficzne 10 ..- pieśni ludo,\<. 503 Astrologowie 343 Atlas Etnograf. Polski 131 Atropa Belladonna 305 ...- Mandragora L. p. dziwoskręt 305 Atrybut Św. Justyny p. Jednorożec 308: :\uł kołchozowy 423 Autochtonizm 68 Awunkulat 55 Azyl klasztorny 144 .... kościelny 144 _. przewoźniczy 144 Ażducha (j. baszk.) smok wodny 341 B Baby-znachorki, czarownice 433 Badacze radzieccy 83, 86 Badania antropologiczne 79, 83 emogenctyczne 67, 83 etnograficzne I, 423 431" 467 etnologiczne 436 folklorystyczno 12 historyczne 84 - językoznawcze 83 lingwistyczne 80 nad przemysłem ludowym 61 I prehistoryczne 83 reliktów kultury ludu prac. 628 terenowe 16 terenowe M. M. E. Łódź 449, w zakresie ceramiki 549 zjawisk ekonomicznych 436 455 �742 Bajki II, 134, 141 Balsamowanie 303 Bałwany pogańskie 310 Banany 204 Baran, ofiara zastępcza 297 Baranek z gliny 42Z Barbarzyństwo .B6 Barcie 352 Barta, bartka do dziania barci 333 Bannictwa 170 Bartnicy 37z Baśni ludowe II, 134, 141 Bawełna 191, 204 Baza 36-39 Bazar sztuki ludowej 514 Beczka czarownic 179 - z klepek 455 Behawioryzm z6 Belki 261, 269, z84, z86, ::l09 Berło sądownicze 145 Beryl 325 Bezprawie, pojęcie abstrakcyjne I::l7 Bezpłodność 4z, 82 Białko zwierzęce 195 Biblia Leopolity 347 Bicie próby, szukanie burszt. 361, 414 Bicz w zwyczajach wesełnych 428 Bieda, Biedusia 344- w przysłowiu 344 - z nędzą 344Bielice (gleba) Z36 Bierwiona ciosane z66, 281 Bijak u cepów 337 Biologizm z6 Bibliografia etnograficzna 1::l5 Black·bolshevism 25 Blankier, gatunek bursztynu 371 Bluszcz 439 Bloto bursztynowe 360, 363 Blotnik p. Boruta 348 Boa constrictor 335 Bogini urodzaju 198 Boginki 318 Bogowic 61 Bohvnie (gw.) zamawiaczki 4::l2 Boisko 337 Bor krzemienny do obróbki bursztynu 379, 384 Borowiec, Borowy p. Boruta diabeł 348 Boruta diabeł 348 Boże drzewko (Artemisia Abrotanum) 316 Boże :\arodzenie 43 I Bożik domowy-dziad 430 743 Bożeńka (Bozia) 48 Bóstwa gockie 350 Bracia z jednej matki IB6 Brama z pali 201 - wysoka 435 Brandtsztych, małe kawałki burszt. 415 Bransolety 370 Brona z gałęzi 204, z94 Broń 145 Brożyny, słupy u brogu 309 Bróg budynek 309 - sterta siana 309 - w przysłowiu 309 \V herbie 309 Brylantowanie bursztynu 378 B{zoza jako budulec z87 Buda na galarach 320 Budka ptasznicza 293 Budowle kwadratowe z85 - naziemne 264, 284, 287 palowe 282, 283 - plecionkowo-słupowe 277 - prostokątne 285 - słupowe 286 - trapezowate 285, 286 - zrębowe 286 Budownictwo 106, 466 - kultury czasz lejowatych 259 - mieszkalne 259, 260, 28.l - na Orawie 433 - neolityczne 266 - przedhistoryczne 266 - w epoce brązu 262 - wiejskie 228-230 - przyslupowo-węgłowe 453 - socjalistyczne, związek z pracami etnograf. 628 Budy psie drążone w pniu drzewnym 452 Budulec 287 Budynki gospodarcze 236, 273 :.- mieszkalne 237, 279 Bulwowate 204 Burśtyn (gw.) bursztyn 374, 398, 401, 403, 406, 408, 413 Burśtyniarz (gw.) bursztyniarz 402, 404, 405, 412 Bursztyn og. 355,-389,-414 bałtycki 370 biały 364, 408 błotny 364 chudy 364 cielisty 364 - czerwony 364, 408 Bursztyn cacko 364 - górkow,' 364 - gruntowy 364 - gruz 364 - jako ofiara na tacę 395, 396 - jako pieniądz 395-397 - jako posag 397, 401 - kopanie 382, 402, 404-408, 410. 414 toczenie 40z, 40:~ - kapuśniak 364 - kościany 364 - kruczy 364 - krwisty 364 - kurpiowski 370, 373 - miodowy 36+ - mleczny 364 - ognik 364 - rzeczny 364 - śniady 364 - szklisty 364 - twardy 364 \V lecznictwie 380, 395, 400, 401 - w poezji i pieśni 411, 412 - w przyslowiu 401 w wierzeniach 395 - wodny 364 .wydmowy 364 - zloty 364 - żółtawo-biały 364. _. żyłkowany 408 Bursztyniarnia 373 Bursztyniarstwo 355 Bursztyniarz amator 378 .Bursztyniarz mąjster 359, 361, 364, 366, 368, 359, 361, 364, 366, 369, 373, 377, 382, 383, 407, 368, 408, 410 .Bursztynowa okolica 4IO Bursztyny korale 385, 402, 408 Buty bez podkówek do grobu 30:~ - z cholewami 296 Bydlo rogate 184, 191, 193 Bylica 339 c Cacko p. bursztyn przeźrocz. 364, 384 Cakanka (j. czes.) ciupaga 333 Cal, tylna część drygawki 322 Całopalenie 350 Carmen barbaricum, pieśń lud. 13.'i - "ulgare, pieśń lud. 135 Car"czka (j. rus.) pokrzyk 305 Cassa"a - roślina 195, 20+ Cataslra (j. lac.) dyb,' 299 Cebula 195 Cebrolka, naczynie z klepek 327 Cebry 450 Cechy-organizacje 137 Cechy garncarz,' 422, 525 Cegła 206, 246, 248, 322 Cel i zakres etnografii 628 Cembrowina studni drążona w pniu 452 Centra handlowe 189 Cepkalka (gw.) czepek 413 Cepy dwukapicowe 337 Ceramika 18, 21, 77,439,458, 493, 501 - rzeszowska 444 - sznurowa 260 - wstęgowa 264 Cesarstwo rzymskie 130 Chala (j. bułg.) . smok, mieszkający w chmurach 347 .Chamat (j. tatarski) chomąto 120 Chamy (j. ukr.) - uprząż 120 Chasterek (gw.) - kuperek ptasi 292 Chata 287, 331 - czworoboczna 258 - górska 455 - jednoizbowa 280, 452 - kurna 47, 208, 331 - orawska 433 - pięcioboczna 274 - przysłupowo-zrębowa 454 - słupowa 259, 260, 262, 264, 273, 274 - słupowa dwuwnętrzna 270 - wąskofrontowa 273 zabytkowa 50 l - z Gądkowic 269 - z okresu żelaza 266 -- z wyżką ił. 434 Chłop 137 - afrykański 156, 190, 192, 193 - chiński 199 - europejski 199 - Luo 196 - sieje z płachty 294 Chłosta 145 Chodzenie z bocianem 332 - z kobyłką 431 - z kozą 431 - z niedźwiedziem 43 l Chomąt - chomąto I IO, 1'7-127, 294 376 iJ. Chomut (j. ros.) - chomąto 120 Choroby kołtunowe 3' 5 - staroperuwiańskic 486 Chronologizacja metali I U Chrust w bud. 255, 267 �74.5 744 Chryzolit 325 Chrześcijaństwo 139 Chrzciny, zwycz. 428 Chustka na głowę 454 Ciekięć (gw.) miejsce bursz!. D 362, 405, 415 Ciężarki tkackic 277 Cis 439 Ciupaga 333 Ciżmy 346 CK WKP(b) 23, 33 Cmentarzyska słowiańskie 77 - dżambułskie 420 Cołoni valachalos 430 Comaco (dial. wen.) - chomąto 120 Comat (j. rom.) - chomąto 121 Cuda 61 Cybuch do chaszyszu 204 Cybuszki z bursztynu 391 Cygan - zabawa dziecięca 143 Cygarniczki z bursztynu 391 Cykl płodozmianowy 202 - rolniczy afrykański 193 Cyrce 305 Cyrk do walk kogucich 338 Cywilizacja 16 - babilońska 19 - chi'1ska 19 - cgipska 19 - indyjska 19 - starożyt. Chorezmu 78, 96 Czapka barankowa 131, 298, 345 Czekan 333 Czarna magia 225 Czarnoziem kujawski 236 Czarownica 433 Czary i gusła 179 Czepiec 447, 458 - ze słomy 431 Czerpak do wody z tykwy 209 -- drewniany 421 Człowiek pierwotny 181, IB8 - Z morza 462 Czółno 458 Czubatka, ul z nakrywką 352 Czynniki klimatyczne, a budo\\-nictwo 242 Czynność rolnicza i gospodarcza 13r, 186 Czynsz 192 Czystość przedmałżcńska 22;> - rasowa 67 Czyściczka, czyścik, rośl. Impartiens, ~oli me langel''' 336 Czyszczenie burszlynu 404, 407 Dach 234, 278, 284, 287 - czterospadowy 309, 452, 4,">3 - dwuspadowy 331, 452, +53 - gontowy 433, 454 - krokwiowy 452, 453 na sochę i ślemię 266 naczółkowy 452 okapowy 455 przyczółkowy 453 - słomiany 452 - szałasowy 284 - wystający 267 Dachówka 246, 322 Dary weselne 428 Dąb jako budulec 237 - w Romowe 350 Defraudacja bursztynu 371 Demokracja 137 - ludowa 135 - wojenna 21 Derecho consuetudinario 166 Deszcz 216-220 brak 2 J 6, 218-220 - łagodny 220 - sprowadzić 224 Dewizka bursztynowa 384, 385 Dębina 322 Diabeł 61, 336, 340 Diabli taniec 329 Dialekt 39 Dialektyka marksistowska 35 Dichsala Ci, st. wys, niem.), dyszel 126 Diritto popularc (j. w!os.) prawo lud. 167 Dłubanki, czapki rogate 447 Dłutko do obróbki bursztynu 378 rys. 379 Dobrohoczy-Boruta 348 Doliny nadrzeczne 239 Doły z wodą 201 łowiectwie 341 Domy biskupińskie 268, 269, 290 -- dwu\'mętrzne 264 - jednownętrzne 264 książęce 280 micszkałne 254, 255, 328 murowane 249 na trem pIach 453 naziemnc 285 - podział wnętrza 26c! przedhislOrYCZne 284 solt\-sa 434 trapezowale 257 - ;v ." ,I !, , .,. Domy trójwnętrzne 285 Twórczości Ludowei I a - ustawienie 241 - wąsko/rontowe 267 zadrużne 434 zagłębione w ziemię 284 z gliny 331 zrębowe 281, 283 żon 191 Dostęp do w'ody 213 Drabiny u wozu 124 Dranice 250 Drągi w budown. 261, 274, 284, 286 Drel, dryl do wiercenia otworów w bursztynic 379, 383 Droga 189, 233 kołowa 112 - miedziana 435 - rzymska 116 Drozd 301 Druciarze trenczyńscy 435 Drużba 431 Drygawka, drąg na galarze 322 Dryopithecus - małpa nadrzewna 20 Drzewo budulcowe 242 - brzozowe 281 - dębowe 281 - graniczne 145 - sądowe 144 - sosnowe 281 Drzeworyt 291, 320, 336, 340, 341, 343-350 Drzcwostan 230 Dualizm kulturowy 108, 109 Duch przodka 2 10 Dudilim (hebr.) - mandragora 305 Duga 119 Duha 118-120 Duszka, duchenka, zakon. ub. glowy 412 Dyba - słup 299 Dyfuzja 94 Dyle 309 Dym z bursztynu w Iccznictwie 399 - z włosów w lecznictwie 399 Dynamika przeobrażeń kult. mas pracujących 625 Dyszcl [II, 114, 115. 123, 127, 129 _.- w tokarce bursztynowej 381 Dziad 431 Dzicdzinicc 236 Dzi~je Sło\\-iańszczyzny 4+2, 443 Dzi~ń wałki kogutów i obioru króla żaków 338 Dzi~rża\w bUJ'szt\'llU :J7I, 373 Dziewczyna niczamężna 222, 391 \V obrzGdzic zaklinania deszczu Dziewosłąb 179, 428 Dziewucha 401 Dzika Baba 321 Dziki Mąż 321 Dzikość 436 Dziw Morski 324 Dzwonek pasterski 345 Dzwon na kuropatwy 326 - 222 E E (j. pekiński) - jarzemko 121 Egzckucja 145 Ek (j. sjamski) - jarzemko 121 Ek (j. schan.) - jarzemko 121 Ekonomia polinczyjska 436 Ekonomika burżuazyjna 435 - carskiej Rosji 52 - pierwotna 15 Ekspansja indo-irańska I II -- kultury łużyckiej 439 - słowiańska III - szczepu 21.5 - wenecka 439 Ekspedycja etnograficzna 7 naukowa 3, 33 - naukowa Amuro-Sachali6ska, ewenkotunguzka, kazachstańska 421 Ekspozycja chałupy 241 Elefant 341 Ełementy kulturowe 119 - laponoidalne, nordyczne 442 - obrzędowe 428 Eleusine - roślina '95, 204 Ellei - podanie jakuckie 86 Epoka brązu 21, 123, 130, 264, 286 - kamienna młodsza 253 - żelaza 2 l, 123, 264, 285 Epos heroiczny 47 Ergologia 110 Etnikony 88, 90, 98 Etnogeneza 7, 15, 36, 37, 65, 67, 69, 71-75, li-84, 92, 93, 95, 100 101,419 Etnogeneza grup polskich 608 - jakutów i8, 95 Etnogonia p. Etnogcneza Etnografia 227, 1-3, 26, 30, 32, 35, 38, 40, 43, 57, 62, 65, 83, 416, 467 amen'kańska 27, 417 burżuaz\jna 1-5. 62. 6:{, 41i, 41H europe-jska 417, 488 �747 Etnografia historyczna 14 - prawna 135, 138, 143 - radziecka 1-8, 14-17, 20-23, 28, 31, 35, 43, 47, 53, 60. 63· 64, 71, 418 - rosyjska 2, 418 słowacka 434 - syber>jska 33 - szwąjcarska 488 Etnografowie 86, 93, 133, 138, 143, 145, 162 - burżuazyjni .93 - marksistowscy 54 - radzieccy 5, 3, 13 Etnogeografia 2, 4, 8, 14, 15 Etnolog 158, 162, 217 Etnologia 2, 167, 177, 179, 184. 467, - prawna 165 - w uniwers. szwąjc. 484 Etnos 72 Etnosocjologia 437 Eugenika 424, 425 Ewolucja trak<:ji I 12 F Facjatka 427 Fajeczka i fajka z bursztynu 361, 384, 391, 392 Fartuch lubei. 455 Feudalizm 7'1 Feudałowie 429 Fermy europejskie 183, 190 Figurka z drzewa p. Dziad 430 Figury kulturowe 452 Flisacy, flisowie 318, 322, 413 Flisz karpacki (łupek piaskowcowy) 249 Folclore giuridico 133 Folkloristica giuridica 133 Folklore giuridico 167 - juridique 133, 166 Folkloristika giuridica 167 Folklor 6, 8, 10-12, 23, 25, 28, 29 - muzyczny szwajcarski 499 - pasterski 109 - polski 609 - prawny 165, 166 - radziecki 8 - rolny 109 -- rosyjski 9 - szwajcarski 485, 499, 503 - Wielko Wojny Ojczyzn. 12 Folklorystyka radziecka 10, 12, 28 Folkloryści radzieccy 1[, 13, 22, 28, 48 forma malżeństwa I - władania ziemią 52 Formy gospodarcze 436 - organizacji rybolóstwa 437 - do wyrobu cegieł 493 - do wyrobu masla 500 - równoległe 93 - spania 493 - spoleczne 52 - zbieżne 93 Formacje przedkapitalistyczne 5 Formalizm 2, 22, 23 Formuła magiczna 222, 223 Fujarka 318 Fundament domu 249 Funkcje społeczne wytworu 102 Funkcjonalista 25 Funkcjonalizm 110 Futra sobolowe jako ofiara 310 G Gad domowy p. bożik 430 Galanteria bursztynowa 384, 403 Galar, galarek 322 Galgenmanchen p. mandragora 305 Galązka wygięta w ptasznictwie 301 Gałęzie brzozowe jako podłoga 278 Gałka bursztynowa dla dzieci 400 Ganek 244 Garbarz 346 Garncarstwo 422, 450 Garncarz 435 Garnek gliniany 209 Gatunki gleb 202 Gduła, aphrod. 300 Geneonimika 80, 90, 98 Genetycy amer. i angieJs. 425 Geneza języka 81 - jęz. europejskich 74 - zjawisk 53 Geografia językowa 175 Geologia 229 Gęsi 8, 365 Gęśliczki, narzędzie kary 145 Gielota 434 Givoytes, święty wąż 342 Gleba 196, 199,201,204,2°5,2[2,216, 229, 232 - ilasta 236 - jej gatunki 210, 214 - żyzna 235, 236 Gleboznawstwo afrykańskie 181, 203, 214 Glina ciężka czerwona 203 ,t .,l Glina ubita 281 - \\' budownictwie 242, 248 - z Uf\'ną i nawozem w budownictwie 208 Glinki 405 Glottogeneza 31 Głazy eratyczne 113 Głowa, przednia część dryga\vki 322 - rodziny poligamicznej 193 Głód 210 Gmina 142 - pierwotna 52 Gniazdo bursztynowe 362 Gnojówki, deski u wozu do gnoju 124 Goldene Froh p. Zi Złota Baba 310 Gonty 250, 454 -Gorset 297, 447, 4:)1 -Gospodarka koczowniczo-pastewna 97 - kopieniaczy-pasterzy 2[ - myśliwsko-rybacka 21 - myśliwska 20, 21 - osiadła rolnicza 97 - planowa socjalistyczna 103 - półosiadła 97 - rolnicza 22 Gospodarstwo chłopskie wsch. afryk. i91, 192 - folwarczne 236 - kobiece 209 - okopowe 193 - żony 192 'Goździec, gościec p. kołtun 3 I 5 Grab 439 Grabcie, grabki do bursztynu 363 Granice antropogeograficzne 229 .- etniczne 423 - etnograficzne 229, 439 - językowe 80 - narodowościowe 80 Granit 2Il, 249 Grebnerczycy 92 Groby szkieletowe 262 - sk'rzynkowe 359 -Grochowina 202 Grodzenie granic 296 Groty z bursztynu 317, 360 Grób przodka 207 'Gród w Biskupinie 265 Grubość ściany 242 Gruntv lessowe 262 - bu~sztynowe 398 Grupa Etniczna 14, 15, 7 I, 72, 228 - genealogiczna 188 - klan 3 Grupa kulturowa 73 - rodowo-plemienna 188 - rolnicza 183 - wioskowa 189 Gruszka do ust, narzędzie kary 14~ Gruz. (gw.) bursztyn kruchy 364 . Gry l zabawy dziecięce 142, 143 Grzędziel 127 . Grzywny 293 Gutskij Zbornik 37 Guziki z bursztynu 393 Gwara t75 Gwiazdy latające 343 Gwoździki kramne, aphrod, 300 H Haft ludowy 47, 447, 450, 451, 501 Hak (gw.) socha 446 Haam (j. holend.) uprząż 120 Ham (j. chorw.) szle 120 Ham (j. rumuń.) uprząż 120 Ham (j. węgier.) uprząż 3, 120 Harne (j. angie!.) zakończenie kleszczv chomąta 120 . Harne (j. nadreń.) chomąto 120 Hamut (j. fiński) chomąto 120 Handel 45, 189 Handlarze bursztynu 362 Hany p. anyż 33 Harpule, drągi do wstrzymywania gaJaru 322 Harpulnik 322 Haszysz 209 Historia 2, 4, 34 - etnografii 7 - języka 37 - kultury materialnej 31 - narodów ZSSR 30 - organizacji rodowej 3 [ - pierwotna 59 - pierwotnego gospodarstwa 31 - pierwotnego społeczeństwa 30, 31 - porównawczo-prawna 165, 180 - religii 61, 177 - Słowian zachodnich i południowych 30 - średniowieczna 30 -- starożytna 30 - Wschodu 30 Historyk 30, 74 - prawa 143, 147, 151, 159, 162, 165, 167, 169 �749 Hodowla bydla u chlopów Luo 18g - renów 93, 419 Holizm 25 Holowanie łodzi 323 Holoble 100, 114-119, 127, 130 Homo Sapiens 19, 425 Horn (j. tybetański) jarzemko 120 Homut ij. serbski) chomąto 121 Huty miedzi kolo Mogily pod Krakowcm 435 Idealizm 41H Ideologia I Igo (j. ros.) jarzmo 123 Ijes (j. fiń.) jarzmo narożnc 121 Ike (j. est.) jarzmo narożne 121 Ikes (j. fiń.) jarzmo narożne 121 Ikonografia etnograficzna 2~)I Ił 205 - trz~ciorzędowy bursztynodajny 361 Impcnallzm 53, 54, 4.16, 425 Incantacione, znaki magiczne 339 Indeks LUDU 60g Industrializacja miast 108 Inkluz 305 Inteligencja afrykańska 198 Instruktaż gospodarczy 169, 294 Instytucje etnograficzne 625 Interesy klasowe I Internacjonalizm proletariacki 47, 49 Inwentaryzacja sprz.;tu rybackiego 418, 436 Inwen tarze wiejskie 169 Izba dymna 434 - główna 266, 278 J Jabłka miłości, poma amoris p. mandragora 305 Jagnięta, ofiara 310 Jaja Igl .Jajca p. jaja 332 Jakutyzacja Tunguzów .p I .Jalówka 208 .Jamy elipsowate 284 - koliste 284 - mieszkalne 2;j8, 260. 27B - odpadkowc 258, 27+ .Jarzemko 121, 122 Jarz.;bina 301 Jarzmo II I-I 13 jarzmo narożne 121, 123 jarzyca, żyto jare 294 jasiek p. Boruta diabeł 348 Jednoróg, Jednorożec 307, 308 Jednostka prod ukC)jna 191 Jedność teorii i praktyki 43 jednożeństwo 16 Jemiołuchy 301 .Jesion, aphrod. 300 - angielski 80 - jako budulec 287 J.;zyk arabski 80 awarski 33 azerbejdżański 33 bałtycki 438 czeski 32 erziański 80 - estoński 32 - kaukazki 33 - klasowy 40 ludów 40 - MaO/'i 33 - mokrzański 80 - narodów 40 - plemienia 40 - polski 32 - prawa jego rozwoju 37, 41 - rodowy 40 - serbski 32 - st. wys. niemiecki 128 -- Suah~li 33 - szwedzki 32 - wioski 32 J.;zykoznawcy radzieccy 34 Językoznawstwo 40, 41, 74 Juczenie 120 Judicia, przepowiednie z gwiazd j uridice folklor 133 - folklore 166 Juridiska folklora 133, 166 Kaliny owoce 301 Kalamarz z burszlynu 393 Kamantai (j. litewski. chomąto 1211 Kamień w budownictwie 249 Kamienie azyłne 14:) - graniczne 145 - sądowe 144 - IITóżebne 433 Kamizelka 447 Kapelusz 31 I, 361 Kapitalizm 25, 62, Ig6 Kapota męska 450 Kapliczka 114, 145 Kapusta 206 Kapuściak, kapuśniak p. bursztyn 364,' 369, 400, 4'4 Kara śmierci za posiadanie bursztynu 37 I - ziemska 135 Karawany arabskie 183 Karczma 333 Karczowanie łanów J06, 201, 233 Kartoflaki (gw.) korale bursztynowe duże 385 343 K Kabala kartowa 351 Kablączki skroniowe 77 Kaczuszka z glin\', zabawka 422 Kadry marksistowskie 3 Kadzidlo z bursztynu 374, 383, 389, 398, 403, 404, 406, 408 Kalie 501 Kalafiory 195 Kalendarz Ludow\' 332 Kalenica 234, 331; 452, 454 Kaleta 2g6, 2g8, 346. 36, Kas (gw.) choroba oczu 400 Kasza 20g Kat 371 Katedra etnografii 3, ;,. 30, 33 Kathomo-ród 199, 206 Kiczki p. poszycie dachu 309 Kiedajse lata (gw.) dawniejsze lata 398 Kiełbasa 332 Kierownik - część wozu 128 Kierunek materiain. historycz. w etnografii polskiej 628 - wschodni 185 Kijanka 2gl, 327 Kilof 319 Kiwior (gw.) przykrywka slomiana na ulu 352 Klan 3, 207 Klasa robotnicza 49 Klasycyzm antyczny 178 Klasyfikacja wozu 10 Klasztor 44- tyniecki 170 Klaty czyli koziolki 293 Klepisko 337 Kleszcze chomąta '20 Klimat atlantycki 229 - kontynentalny 229 - wph'w na osadnict\\·o 239, 240 Kladzenie bursztynów do grobu 387 Kłoda drewniana p. dyby 299 Kmiecie H Kmin. aphrnd. 30n Knoch, bursztyn ja,nożólt\- 414, 415 Knop (gw.) tkacz 327 Knowie (gw.) 452 Kobieta młoda. sIara 194, 385, 391, 400 Kobold 305 . Kobylica 291 Kociołek burszt. 362 Kodeks ucztowania 17:ł Kogutek ł.;czycki 332 Kogut czerwon)', -ofiara 310 Kokornak, aphrod. 300 Kolekcja fotogr. i klisz Szwajc. Tow. Lud. 5°5 - obraz. wot. 506 - form cukiernicz. 507 Kolęda jako danina kościelna 180 Kolędnicy 43 I Kolonie sznurowe 233 Koloniści holenderscy 236 - niemiecc)' 123, 236 - wołoscy 430 Kolonizacja Sybiru 68 Kolynda - kolęda 431 Kołacze weselne 430 Kołchozy 421 Kolo u wozu 113, 117 - drewniane 434 - garncarskie 493 Kolodziej 434 Kolowrót p. ryczan 128 Kolowrotek \\1 obróbce bursztynu 376, 381, 382 Kołtun 315 Kołyski 500 Kometa 343 Komin 288, 33' Komisja folklorystyczna 9, 10 Komitet kustoszów 469 Komora 278, 285 - morze n ia głodem 144 - stojąca oddzielnie 452 Komo (j. mandżurski) - siodlo juczne 120 Komuna pierwotna 57 Komunikacja 232 Komunizm 8, 43, 54, 64 Koncepcja rośnięcia i ruchu r86 Konferencja archeologiczna 4 - etnograficzna 3, 4· 629 Konserwacja gleby '95. 196 Konstrukcja dachu 278, 282 - domów plecionkowa 208 - ryglowa 247 �75° Konstrukcja slupowa 258, 26+, 270 - słupowo-plecionkowa 272, 278, 279, 285 - sumikowo-łątkowa 247, 266, 268, 927, 285 - zrębowa 281 Kontakt kultur 224 Konwulsje u dzieci 400 Koń Ill, 114, 115,118-120,126,130 - jezdny 112 - juczny 112 - w holowaniu 323 - w zwycz. weselnych 430 - z gliny, zabawka 422 Kopacze bursztynu 410 Kopaczki kamienne 466 Kopalnie bursztynu 362, 265, 369 371-373 Kopanie bursztynu 405 Kopanica (gw.) sadyba w górach polożona 433 Kopce graniczne 296 Kora brzozowa, zawijanie zwlok 303 - dębowa, olszowa jako barwik 326 Korale bursztynowe 360, 367, 382-385 400, 405 Korale ze szkła 398 Korale (gw.) p. korale Korona slomiana 431 Korowód sobótkowy 349 Koryto do pojenia krów 450 - drążone w pniu 452 - kamienne 452 Korzeń lisiego jaja, aphrod. 300 - mandragory 305 - pokrzykowy 304 Korzenie sosnowe w budownictwie 309 Kosa 336 Kosiula (gw.) koszula 406 Kosmopolityzm burżuazyjny 46, 47, 49, 50, 417 - w etnografii 416 Kosolka (gw.) ul slomiany 352 Kostium fiński i ruski 50 Koszarowanie owiec 107 Koszary dla trzody 345 Kosze do płukania bursztynu 363, iI. Koszki (gw.) kopki 335 Koszula haft. kieI. 450 - przepojona tłuszczem 345 - śmiertelna 303 Koszyk pleciony 434 Koza 193, 208 Kozik 346 Kozioł ofiarny 310, 320 751 Kozuby do zboża 450, 451, 455 Kółko p. kołowrotek 381 Krajobraz kulturowy 229 - stepowy '38 - zdegenerowany 229, 230 Kreda do szlifowania bursz t. 383 - święcona 340 Kret, serce w magii 293 Kręl\'i kulturowe '4 Kriwe 350 Krokiew 266 Kronika 171 Krosna tkackie 451 Krosty 400 Krowa '93 Krój ludowy '34 Król Salomon 346 Krukiewka u kosy 336 Krwawa zemsta 180, 422 Krypa 322 Krytyka partyjna 28 Kryzys etniczny 72, 73 Krzemienie jako krzesiwo 432 - w ziemi uprawnej 212 Krzyże cyrylometodeuszowe 145 - kamienne 144 - pokoju 145 Krzyżowanie się kultur 416 Krzyżowe ziele 339 Krzyżyk bursztynowy 384, 389 - magiczny 339 - z leszczyny 339 - z tarniny 339 Księgi ławnicze 169 - przyjęć do prawa miejskiego 169 - rachunków miejskich 169 - radzieckie 169 - sądowe wiejskie 169 - wójtowskie 169 Księgozbiór Szwaje. Tow. Lud. 505 Księżyc na nowiu 306 Kształt osiedla 289 Kubek bursztynowy 391 Kukla kobieca 431 Kukurydza 191, 193, 195, 202, 20·h 206, 2°9-212 Kule z bursztynu p. gaiki z burszt. 385, 391, 392 Kult niedźwiedzia 42 l - przodków 422 - węża 422 Kultura 37, 92, 101 aszelska 20 burżuazvjna 46, 47 Kułtura ceramiki malowanej 258 - - sznurowej 261-263 - -- wstęgowej 255, 284, 286 - Czechy-Wysocko 273 - duchowa 134, 432, 462 - europejska 109, 189 - grobów skrzynkowych 439 - grzebykowa 440 - hodowlana 254 - lipicka 288 - ludowa 228 - łużycka 116, 253, 264, 266, 279 - madeleńska 20 - materialna 84, 92-94, 229, 254, 433, 45° miast 103, 108 - międzynarodowa 47 - morska 463, 466 - narodu polskiego 8 - narodowa 418 - narodów europejskich 75, 76 - neolityczna 19 - nomadyczna 185 - paleolityczna 19 - pasterska 103-106, lOg - pierwotna 1 I, 58 - pomorska 270 - prawna 168 - preszelska 20 . - robotników 12 - rolna 103-105, 109, 254 - rosyjska 418 - scytyjska 131 - slowiańska 426 - socjalistyczna 3, 46 tajgowo-przemyslowa 98 - tradycyjna 108 - trzciniecka 263 - wsi 108 -- wybrzeża 462 - zachodu 23 Kukiełki 445 Kummet (j. niem.) chomąto '23 Kuna, kara 299, ił. Kuras, kurek 332 Kurcarze-dyngusiarze 332 Kurika baba, zwycz. B. Nar. 432 Kuropatwy 326 Kurza noga, aphrod. 300 Kwestionariusz AtI. Lud. Szwaje. 504 J(wiaty z piór 451 Kwietna Niedziela +31, 432 Kwiatki (gw.) wycinanki 451 Kyseleva żena p. 1\1arzana 432 L Lado, Lado przyśpiew 349 Lampart w wierzeniach 307 Laska sołtysia 298 il Lasy szpilkowe 247 Latopis Nestora 297 Lauda gwarków olkuskich lio Lebiodka, aphrod. 300 Leczenie bursztynem 401 Lekarstwo do sprowadzania deszczu 225 Leibzik (gw.) lejbik 393 Len 291 Leninizm 53, 63 Lep na ptaki 293 Lessy 236 Leszczyna, roślina czarodz. 300 Leszij 48, 329 Leuca (j. moldaw.) luśnia 124 Leuchse (d. baw. i szwab.) luśnia 124 Lew 306 Lewca (j. chorw.) luśnia 124 Lewirat 187 Lewpart 307 Levka (j. bulg.) luśnia 124 Lgota-ulga 143 Lhota-ulga 143 Lice domu 240. Ligawka 345 Liess (d. heski) luśnia 124 Lijewea (j. serbski) luśnia 12+ Lineage structure (j. ang.) ustrój lineażowy 184 Lineaż 193 Lingwista 83 Lingwistyka 101, 438 Linia Tornquista 229 Lisne (j. moraw.) luśnia 124 Liśnia (j. g. łuż.) luśnia 124 Lisnie (j. czeski) luśnia 124 List z nieba 313 Listy pasterskie '70 Literatura archeologiczna 37 etnograficzna 37 - ludowa 10, 29 - marksistowsko-leninowska 38 - radziecka 37, 38 - straganowa 51 - teologiczna In Litkup li9 Lokacja-jedn. administrac. tery t. l8B Lonek, część wozu 12S Lonka p. Lonek Lubczyk, lubystek 300 Lud jako pojęcie 135 �753 752 Lud \\'arSI\\'a społeczna 137, 139 Ludność armeno-lapoidalna 440, H' - ceramiki malowanej 440 - miejska 136 nord vczna 440 - pasterska 106 rolnicza 1°5. 106 - śródziemnomorska 44() - \\'iejska I36 Ludoznawst\\'o 139, 144 prawne 2, 133, 140-'47 - religijne 14' - szwajcarskie 434 Ludy jako jednostka etniczna 72. 73 - kolonialne 54-56, 418 - pierwotne 2, t8 - radzieckie 65 Lun, luna (j. wys. niem.) lonek 125 Lunisa (j. st. saski) 125 Lusnia 124 Luśnia 123. 125 L'uśn'a (j. ukrain.) 124 Lwica 307 L Łańcuchówka 233 Łańcusek (gw.) lańcuszek 385, 393 Łapki na myszy 446 Łaszt, miara sypna 322 Łaty 309 Ławnicy 142, 298 Ławy 451 - gliniane 262, 280, 288 Łąki 23 - zabagnione J03 Łopata do bicia próby 363 il. Łopatka w spionku (gw.) do kop. bursztynu 384 Łoś z gliny, zabawka 422 ŁO\\'iectwo 466 Łozina 131 Łoziński p. Boru ta Łódź pokryta skórą 42 I Łóżko 288, 45 I Łpy (gw.) odłamki lodyg lnu 291 Łuk 18-21, 93 Łupek piaskowcowI' w budol,·n. 211, 249 Łyżka próbna do burszr. 363 Łyżniki 451, SOI M Magia 222. 422 MagicznI' krąg 340 Magierka 298 Mahdyści 56 Maik, zwycz. dor. 332 Majątek kolekt. 428 l\1ajster bursztyn. 362 l\1alarstwo ludowe pod hal. 550 Malowanie ciała 198 - przez patrony 451 l\Iałpa nadrzewna 20, 307 Małżeństwo grupowe 16 patrilokalne 184 - poligamiczne 18+ - za\vieranie 15'2 Mamom' 318 Mandraka (j. ang.) smok ludzki, mandragora 305 Manele, paciorki burszt. 385, 387 Mapa terenów bursztyn. 365 - Atl. Ludozn. Szwajc. 504 Marchołt 346 Marksista I I, 15 Marksizm I, 3, 13, 25, 28, 34, 35, 36, 39, 53, 60, 62 Marksizm-leninizm I, 13 Marmowiena p. Marzana 432 Mars, planeta 343 Maruna, aphrod. 300 Marzana, topienie 43 I Maselniczka 434 Maski kultowe 466 Masło 332 Materializm dialektyczny 35, 425. 628 Materializm ekonomiczny 52 Materiał antropologiczny 95, JOO archeologiczny 110 budowlany 246 etnograficzny 2, 83, 84. I' ikonograficzny 574 - językowy 83, 95 Matka Ziemia 198 Matki Bożej wioski, Asplenium ruta muraria, roślina odurzająca 338 Matriarchat 16 Matryguna (j. rus.) pokrzyk mandragora 305 Mąka z korzeni cassa\'a 195 Meble kaszubskie 458 l\1ech w budownictwie 242, 281 Medalion złoty 389 Medyanna (j. łac.) żyła 311 l\lemoriał opracow. przez konferencję etnografów 626 Mental (gw.: medal 389 Merkury, planeta 343 !'v[etalc 2 I, 22 ° Metalurgia 499 Metoda badania porówn.-histor. 40 marksistowska 53 - materialistyczna 226, 227, 625 - typologiczna 22 Metodologia historyczna 165 - marksistowsko-leninowska 1-4· 43· 215 Mezolit 21 Mężczyźni nieżonaci 185 Miara i waga 144 Miecz katowski '45 Mieczyk, Gladiolus, aphrod. 300 Miejsce bursztynowe 36 I - gdzie stoi bydlo 203 - stracenia 144 Mierzwa, sloma przemłócona 337 Międlenie lnu 291 Mięso, podział między czlonków rodu 197 Mięta, aphrod. 300 Migracje 68-71, 100, 105, 108, 183 Mikolajek, roślina aphrod. 300 Miotły na krzyż ustawione 339 Miód IV lecznictwie 330 Misjonarze 197 Mit a deszczu 223, 224 Mit I I, 86, 105 Mleko owcze 330 Młockowie, młockarze 337 Moce zle 225 Mogilnik kclnkolski 420 Monarchia frankońska 128 Moneta żelazna jako krzesiwo 432 Monoceros, jednorożec 308 Monografia etnograficzna 107 Monopol produkcji 190 - na bursztyn 370, 371 Morowa zaraza 297 Morze jako środowisko geograficzne 461 Mos prothenicum (j. lac.) kontrukcja n'glowa 247 MOlOwidla 29 I, ił. Motyka 21, 193, 194, 210, 363 l\[oty\\- geometr. plecionkowy 289, 2g0 l\Iór p. morowa zaraza l\lucet, odzież 2g8 Murłat 454 Muz\-ka 341 Myślenie formalistyczne 29 - " materialist\-czn~ l l - prdogiczn~ 23 l\l\'SZ\' \\- podaniu 295, 3 q Lud, T. XXXIX. N Nacja 73 Nacjonalizm burżuazl-jny 47, 417 ::\aczynia gliniane 198. 205 obrzędowe do sprowadzania deszczu 225 rytualne 42 I Nadbudowa 36-39 Najazdy azjatyckie 122 Nakazy egzogamiczne 42 I ::\apisy domowe 145 na kościołach 145 - na mostach 145 - na nagrobkach '45 - na stragarzu 454 Narodnik 4, 51, 53 Narodowedenie (j. ros.) ludoznawstwo 2 Narodowość jako pojęcie 78 Narody 72, 73 Narody słowiańskie 40 - Związku Radzieckiego 54 Naród jako kategoria histor. 73 - jako pojęcie 45, 92, 4 17 - naukowe ujęcie przez Stalina 14, 4 I 7 - rosyjski 72 ~arty 21, 93 Narzecze bajuwarskie 124 Narzędzia 184 - do obróbki lnu 458 - drewniane 8, 20 - kamienne 18, 20 pracy 21 produkcji 102, 108 rolnicze 193, 236 rybackie 466 - stolarskie 493 Nasi,żrał, Ophioglos. vulgar., aphrod. 300 Na szczycie szubienicznym. Tpnm.143 Nauka burżuazyjna 3 empiryczna I historyczna I humanistvczna 38 Lenina 52 marksistowsko-leninowska 34, 63 o nadbudowie i bazie 37 - o narodzie i kulturze 37, 44 - o rodzie IS - przyrodnicza 34 radziecka 16. 33. H· 7 L 72, 74 - społeczna 56, 148 - Stalina o naroclzie 7 I ::\awoclnicnie 196. 22g, 2:>7 :'iall'ożenie 193. 207, 218 �754 755 Na zadusznym Tpnm. 143 Nazwa ludu 75 - miejscowości 143 - pól, łąk i lasów 143 Nazwiska chłopów 298 Neandertalczycy 20, 59, 425 Neoanthropus, człowiek współczesny 20 Neolit 258, 284 Nędza, istota płci żeńskiej 244 Niedziela przewodnia 249 Niedźwiedź w ornamentyce 421 Niemoc św. Walentego 325 Nieurodzaj 215, 216 Niewolnictwo 20, 137 Nić jedwabna, górowa 385 - szara 301 Nimycia '(j. rus.) mandragora 305 Niwelacja kultury 109 Nosidła nieckowate i drążkowe 454 Noszeńie bursztynu wpływa na zdrowie 4o~ Nowa nauka o języku 34, 35 Nowe państwo w Egipcie 19 Nowiny leśne 206 Nów w zwycz. rolniczych 294 Nóż do czyszczenia bursztynu. 379, il. - do ścinania kukurydzy 193 - kordelas 346 o Obartel '123, 128 Obcinanie uszu 143 - włosów p. młodej 428' Oberteil p. Obartel 128 Obiektywizm burżuazyjny 1[ Obliczanie czasu 219 Oblicze kulturowe narodu 83 Obmywanie krwią jelenia ust bóst\va 3 I Obora 453 - piętrowa 236 Obornik 208 Obraz bursztynem wykładany 415 - na szkle 50 I Obrączka żelazna na piaście koła p. ryfa refa, rafa 129 obróbka bursztynu 356, 378, 382, 383 - surowców 466 Obrządek magiczny 222 Obrzęd sprowadzenia dl'sZCZU 225 Obrzęd weselny 93 Obrzędowość 109 Obrzyki 434 Obuszek, broń 133 ° Obuwie skórzane 345 Obyczaje ludowe 138 Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939, 624-629 Ochrona kultury ludowej 510 Ociepka, słoma związana powrósll'm 337 Oczy chore, lecz. burszt. 401 Odkładnica 130 Odłamki szkła do obróbki bursze 380 Oddział etnograficzny Uniw. Lenina 3 Oddział etnograficzny Wszo Zw. Tow. Geogr, 6 Odpadki kuchenne 208 Odzież 422, 466 - rytualna szamana 422 Odżegnywanie kołtuna 315 Ofiary z Judzi 297 Ogacenie domu 267 Ogień święcony 339 Ognik, bursztyn święcony 364 Ognisko 208,258,262,270,278,230,281 Ogrody 214, 22[ - braci [86 Ogrodzenie 249 Ogrzewanie wnętrza 242 Ojczyzna azjatycka 18 -. wyspiarska i 8 Oje p. dyszel 127 Okadzanie bursztyn. 399 Okap 243, 244, 328, 453, 454 Okna 287 Okolnica 289 Okrąglaki 281 Okres długich deszczów 2 [9 - krótkich deszczów 2 19 - etniczny 59 - halsztacki 270 - kultury łużyckiej 426 - początkowy etnografii etnologii polski 626 - l, II, III, IV, V-etnogr. i etnol. polsko 626-628 - starosłowiański 426 - wenedzki 426 Olejarnia 446 Olej karze turczańscy 435 Oisza jako budulec 287 Olszaniec, aphrod. 300 Omogoj p. podanie jakuckie 86 Onyks 325 Opady atmosferyczne ich wpływ na wysokość dacbu 209, 210, 215, 244 Opisy kultury lud, do końca XVIII w'571 Opłotki 296 j ., 'I, "1 Opowieści ludowe 141 Orczyk 110, [23, [27 Ordynacje i ustawy wiejskie 169 Ordynacja żupna 170 Orejenos (j. łac.) długouchy 302 Organizacja krajoznawcza 9 - pracy I - produkcyjna 184 - rodowa 192 - rybaków malajskich 437 - pierwotna 15, 55 - społeczna 103, 105 - społecz. Luo 184, 185 - terytorialna 184 Orion 321 Orka wołami 354, il. Ornamentyka haftu i aplik 421 Ornamenty z drzewa i kości 421 Orszak weselny 428 Orzech włoski, barwik 326 Osadnictwo 228 - górskie 234, 238 -- na równinach 232 - samorodne 239 - sezonowe pasterskie 234 Osady holenderskie 251 - palowe 260, 264, 283 - pasterskie 106 - prapolskie 279 Osiedla a wody plynące 238 - neolityczne 290 - prehistoryczne 253, 262, 283 - skupione 235 - wiejskie 229 Osmana, spółka kopaczy bursztynu 362, 403, 405, 408 Ostatni wtorek 332 Ostromlecz 200 Ostrzenie kosy 336 Oś przednia 117, 125 - tylna 116 Oścień rybacki 293 Otawa, łąka skoszona 226 Otręby 208 Otwory drzwiowe 241 - dymnikowe 241 - okienne 282 Owalnica pomorska i wielkopolska Owce 107, 109, 193, 208 Owczarnia 328 Owies 430 Owoce cytrusowe 195 - mangowe [95 Ozimina 294 p 3lio 238 Paciorki bursztyn. 359, 367, 374, 377, 385, 4[2, 4[3 Pająki ze słomy 45[ Pale rozwidlone 283 Palenie chwastów 202 Palenie kamienne 266, 288, 289 - zwykłe 259, 262, 273, 278, 281, 282 Paleoantropologia 420 Paleoanthropus 20 Paleolit dolny 20 - górny 19, 20 Państwo moskiewskie 44 - Wielkomorawskie 124 Pańszczyzna 143 Parasija (gw.) parafia 402 Partia Lenina-Stalina 43, 53 Pas bursztynu, żyła bursztynu 362, 4 [4 Pas nazadni 126 Pasieczka 292 Pasik p. pas. bursztyn. 405, .P4 Pasterstwo 21, 108, 186 Pasterze 21, 104.-106, 108, 345 Pastwisko 193, 199-201, 211, 212, 2[5 -- gromadzkie 345 Pasyjka z bursztynu 389 Pataty Ig5, 204, 205, 210 Patriarchat 16 Patriotyzm radziecki 48 Pawęż (gw.), drąg przyciskający siano na wozie 336 Pawężniki, powrozy 226 Październik, czas ptasznictwa 301 Paździerze 291 Pehnicy flisacy 435 Periodyzacja 55 historii języka 40 - Morgana 17-20, 22, 58 - prehistoryczna 59 Perkunas, Perkuno, bóstwo lite\\'. 350Perspektywa historyczna lio Petrus Waser p. Piotrowina 323 Pędzle z trawy leśnej 450 Pęta dla konia 446 - karne 145 Pętle u jarzma 113 Piaskowiec 21 I Piątek dzień feralny 336 Picie piwa obrzędowe 197, Ig8, 2[6, 223, 225 Piec 434 - chlebowy 454 - dymny 331 + �757 Piec garncarski 206, 422 - siedziba Biedy 344 - z gliny i kamieni 281, 288 Pieniądze rzymskie 359 Pień rozwidlony 113 Pierwsza wojna światowa 374, 375 - żona 187 Pies (gw.) kotwica 322 Pies w zaprzęgu 93 Pieśni góralskie 429 - jarmarcznc 14 ludowe I I, 141 - narodów ZSRR I a - orawskic 429 - weselne 430, 43 I Pietrawina p. Piotrowina 323 Pietruszka, aphrod 300 Piętno wypalanie piętna 145 Pilnik do obróbki bursztynu 377 Pilka nożna 198 Piolun, aphrod. 300 Piotrowina wir wodny (gw.) flis. 323 Pióro (gw.) skrzydło międlicy 291 Pirkkunos p. Perkunas 350 Pisanki 446, SOI Pithecanthropus 20, 59, 425 Piwnica 249, 452 Piwo 195, 197 Placki pszenne, żytnie 320 Plan sześcioletni PTL 6 I 2-624 Plastcr z Bożego Drzewka 3 I 6 Plecionka 208 Plecionkarstwo 450 Plemię 72, 73, 187, 188 Plemiona ilyryjskie 15 murzyńskie 190 - scytyjskie 15 - tajgowo-przemysłowe 98 - trackie 15 Plewienie 2 lO Plewy 208 Plica polonica p. kołtun 3 15 Płachta konopna cia zawijania zwłok 303 Płaskorzeźby chińskie 112, 1I8, 125 Płatwie 453 Płodozmian 193, 195, 207, 218 Płomyk, gatunek bursztynu 414 Płot pleciony z chrustu 73, 82, 296 312. il. płócien nicy orawscy 435 Płótnianki 45 I .Płótno 303, 323. 435 Pług 92,127,130, 131, 193, 194,304,454 Płyta azjatycka 229 Pnie drążone do zboża 455 Pobiałka 444 Pochodzenie języka lO I Pochodzenie narodu p. etnogeneza 65, 84, 92 Pochówek bez trumien 303 Pochwiściel, clemon atmosfer. 329 Pocolos p. Potollos Podania etnogenetyczne 84--88 - jakuckie 86 Podcienie 243, 244, 264, 268, 270, 273, 277, 285 Podglebie 201 Podłoga drewniana 274, 278, 281, 287 - z gliny 281 Podród 187-189 Podyma 114-116 Poglądy kulturalne 139 - obyczajowe 139 - prawne luciu 133, 135 - religijne 134, 139 - socjologiczne 139 Pogłębiacz do kopania bursztynu 363 il. Pogrzeb, znacz. socjal. 428 Pogwizd dem. atm. 329 Pojęcie grzechu 134 - narodowości 79 Pokrewieństwo 188 Pokrzyk p. mandragora 304, 305 Pola orne 230, 235 Polepa z gliny palonej 255, 287 Polerowanie bursztynu 379 Polska Ludowa 628 Poławianie bursztynu 37 I Połos wąż-smok 342 Położenie chłopa w Rzplitej Krakowskiej 579 Południe I I 7 Pomoc wzajemna 422 Pomór bydła 2 I Poniedziałek dzień feralny 336 Pończochy 346 Popiół do bielenia płótna 327 - w uprawie roli 208 - z buczyny 327 Poploty, gałęzic wplecione w płot 296 Populacja 15 Pora deszczów 220, 22 I Poród stosowanie dymu z bursztynu 399 Porzu~anie zagród ; I 6, 2 I 7 Postać bernardyna, cielęcia, kaczora, kozła, wołu p. Boruta 348 Poszedł burśtvn kopać (gw.) zmarł 401 Powllos p. P;colos, bóstwo 350 ° Potraw, siano wrzcśniowe 336 Potrimpus, bóst\m 350 Powroźnictwo 450 Półfeudalizm 435 Półkoszki plecione 131 Półki 451 Półkulek 454 Pólsocha 33 I Półtorak (wóz o szerokiej kolei) 129 Półwozie 323 Prace nad PAE 523 odwadniające 205 - Stalina 34, 35, 37, 41, 42 - terenowe 30 Prajęzyk 40 Praktyka rewolucyjna 64 Praktyki magiczne 432 - narodzinowe 428 - rolnicze 185, 214, 215, 217, 226 Pranaród 69 Praojczyzna 67-69, 82 - Słowian 438, 439 Prawnik 133, 138, 140 - socjolog 167 Pravni lidoveda 133, 138 - etnografie 133 - naroclopis 133, 138 Prawo angielskie 168 - bartne 170 - bizantyjskie 160 - głosowania tajnego 137 - górnicze 170 - handlowe 169 - helleńskie 160 - jego rozwój hist. 150, 151 karne 179 ludowe germańskie 56 - na Pomorzu 464 magdeburskie 296, 298 majątkowe 134 małżeńskie 179 municypalne 160 polskie 179 prywatne 134 publiczne 134 rozwoju społeczeństwa 2 rzymskie 168 sp~cjalne 170 starogreckie 160 ustaw·owe 167, 177 wiejskie 179 w·ojskowe 171 zwyczajowe 136, 139, 152, 154, 160, 163, 167, 168, 176-180 Prawo żywe 164, 165 Prawoznawstwo 148 - ludowe 136 Prehistoria 2, 75, 289 Prehistoryk 74, 77, 83 Prereligia 23 Pręcie 296 Pręgierz 144, 146 - w Poznaniu 299 Proces glottogenezy 37 - integracyjny lO5, lO9 - społeczno-historyczny l4 Prochy przodków 186, 209 2lO Produkcja mechaniczna 190- 192 - rolna 192 Produkty rolnicze 190 Proletaria t 54 Proso 212 Proszek z bursztynu w lecz. 400 Próba (gw.) p. bicie próby 504 Próchnica 207, 208 Przebieranie się za kura 332, babę 432 Przednówek 216, 221 Przedsionek 261 Przegląd rozwoju prac etnograficznych 584-602 Przekroczenie bramy w zwycz. weselnych 431 PrzemysI chalupniczy burszt. 375, 377 Przemysł rybacki 436 Przepowiednie deszczu 220 Przemieszczenie geograficzne 70 Przesądy 176- 178 Przewrót Październikowy 47, 422 Przędziona, przędza, bielenie 327 Przęślica 500 Przodek 192, 207, 223 - totemiczny 86 - wozu 115 Przyciesie 283 Przy łap y 24.3 Przyrządy do tortur 145 Przysiółki 239 Przysłowia 134, 141, 172 - o bursztynie 401 Przysporzenie pożytku z bydła 339 Przytulia, aphrod. 300 Pscące (gw.) błyszczące 385 Pstrucha kurpiowska 455 Psychologia 61 - indywiduum 26 - wspólnoty rodowej 26 Pszenica 294, 326 Ptaszki drewniane 451 �759 Ptaszny język, aphrod. 3°0 Ptaśnik 2g2 Pułap 453, 454 Pułsetek (gw.) 50 łokci, miara płótna 327 Pumeks 378 Puscanie próby (gw.) 405 Puszczanie krwi 3 I I Putnia 434 Pyton. kość w magii dcszczowej 225. 335 Q Q (j. kozacki) siodło juczne 120 Qamyt (j. kirg.) chomąto 120 Qom (I. ałtaj. i mong.) siodło juczne i chomąto 120 Qomyt (j. tatar) 120 R Rada głów rodu 188 Radlenie 2g4 Radło II 3, II 8, 130. 454 Rafka, rafa 124, I2g Rasa jako pojęcie 78 - niższa 425 - żółta 426 Rasiści 50, 78 Rasizm 26, 36. 50, 424. 425 Rasy łudzkie kopalne 79 Raszpla pilnik do czyszcz. bursz t. 379 il. Rataj 114 Razasek (j. czeski) wir powietrzny 32g Rechtsanschaungen 166 Rechtsbriiuche ;-66 Rechtliche Volkskunde 166 Reedycja dzieł Kolberga 607 Refa p. rafa żelazna obrączka na piaście I2g Regale bartnicze 170 Region budowlany 247 etnograficzny 23 I, 445 kurpiowski 231 kultury rolnej 103 łańcucki 445 osaąniczy 23 I przeworski i rzeszowski 445 Regionalizm n8, 22g Religia animistyczna 16 pierwotna 60 pochodzenie 16. 60, 6 I. 177 politeistyczna 16 w życiu ludu 134 Renifery 42 I Republiki Związkowe 5 Rewolucja proletariacka 53. 54 Rezerwaty 183 Rędziny, gleba lekka 2g4 Robotnicy 46, 50, 53. 156 Rody I8g, go, gI, I8g - p. osobny spis nazw rod. Rody patrylinearne 184 Rodzina-ród 186, 187, 193 - monogamiczna 16 - poligamiczna 184, 187. 191.2°7.225 Rogatywka 348 Rogale, do suszenia siana 336 Rokicki p. Boruta 348 Rokita p. Boruta 248 Rilla muzeów etnograficznych 624 Rolnictwo 52. 108, I8g, IgO, 284 - Luo 218 - tropikalne 193, 202 Rolnik 105, 108 - tubvlec afrvk. 181 Ropa {v budo~nictwie 243 Rosiad p. Rozjazd 326 Rośliny strączkowe 195 uprawne 194 - uważane za wskaźnik urodzajności gleby 213 Rośnięcie od strony głowy 185, 186 Rozbijacz żelazny do kopania bursztynu 363 il. Rozeta na stragarzu 454. Rozjazd 326 Rozkład domu 453 Rozwój techniczny i kulturowy 102, 104 Ród 15, 16, Ig, 53 - macierzysty 20 - patriarchainy 52 Róg, instrument muz. 345 Róg jednorożca 308 Rów w budownictwie 255, 286 Różaniec bursz t. 385, 3g1 Rubież-Rąbież, wycinanie drzew na granicy 2g6 Ruchy rewolucyjne 54, I6g Rudawiec (gleba) 2 I I Rungschammel, Rungschemmel (śr. wys. niem) - rvczan 128 Rury kanaliz;c. drążone w drzewie 452 Rusałki 318 Rusztowanie egzekucyjne 144 Rybactwo 450 Rybacy kaszubscy 462 - malajscy 436, 437 Ryby (użytkowanie) 19, 195 - o kociej głowie 324 j \ Ryczan p. Obartel 123. 128, 129 Rydel 194 - do kop. bursztynu 361. 363 Ryfa p. Rafa I2g Ryfka 123 Rygocie (gw.) miejsca na łąkach gdzie występuje woda 408 Rylec drewno 434 Ryza (gw.) droga. podróż flis. 322 Ryż 191, 206 Rzazacz form, drzeworytnik 353 Rządy kolonialne 4 I 7 Rzeka jako granica 237 - jako szlak komunikac. 237 Rzerzucha, aphrod. 300 Rzeźba kamienna 134 - peruwiańska 486, 487 Rzędówka bagienna 236 Rżysko 202 s Sadzawka 238 Sadzawka (gw.) snopki ułożone do . młocki 337 Safian p. Boruta 348 Salva guardia priyozni (azyl przewoźny) 144 Samokrytyka 27, 28 Sanie 113 Sardiusz, kamień 325 Sasak, wóz a wąskiej kolei I2g Satyr p. Dziki Mąż 32 I Sąd Boży 135 - ławniczy 142 - sołtysi 298 - świecki 135 ScadTY (gw.) okrzeski krzemienne 384 School of Economics 436 Sekcja antropologiczna 6 - etnograficzna 6 - folklorystyczna 9. 10. 12 Semi-nomadyzm I go Sennik 351 Ser 332 Serce z bursztynu 389 Serdecznik, aphrod 300 Serxa, wisiorki burszt. 360 Sezam, roś!. strączkowa 195. 202 Siano 113 Sianokosy 335 Sibiele, dem. kobo 318 Sidła nadrzewne 301 il. Sieci farbowane 326 Siekiera 333 Siele (j. st. niem.) szle 11'5 Sień 266, 268, 285 Siermięga 345, 346 Siew żyta 2g4 il. Siodło do juczenia I I g. 120 Sile (st. sław.) szle 125 Sila (st. wys. niem) szle 125 Siła robocza 184, I8g - wytwórcza 15 Sinanthropus Ig, 20 Skarbnik, dem. opieko 3 I 9 Sklep bursztyniarski 403 Skład etniczny świata 7 - rodowo-plemienny narodu 84 Składanie ofiar przodkom 20g Skotak (gw.) pastuch gromadzki 345 Skóra barania w obr. burszt. 379 - jako odzież 183, 191 Skrzynia (gw.) cembrowina szybu bur· sztynowego 362 Skrzynia 446, 500, 501 Skrzyżowanie etniczne 73 Słoma jako pokrycie dachu 250 - żytnia 337 Słomianki do zboża 455 Słoń rozumie mowę ludzką 34 I, il. 300. 341 Słońce, jego znaczenie w budown. 240 Słupy graniczne 145 - jurysdykcyjne 145 - kamienne 452 - w budownictwie 278, 281, 2g6 Smok chmurnik p. Ala, Chala 347 Smyczek, smyk do obr. burszt. 378, 380 Sobótka 349 Socha I 18, 354, 434, 446 - w budownictwie 266 - w magii 340 Social anthropology 2 Socjalizm 53, 54 Socjologia 2, 34, 45. 62, 181 - prawa 150 Sorgo, rośl. uprawno 191, 193, Ig5, 202206, 20g, 210, 225 Sory p. pokrycie dachu 452 Sosna jako budulec 287 Sowizdrzał 346 Sól :;22, 327, 370, 396 Sórz (gw.) miejsce bursztynodajne 36 I Spar, spark, szpar na ptaszki 2g2, 2g3 Speculum Saxonum 2g6 Spichrz Ig7, 216, 328 - niedźwiedzi 42 I �Spichrz zaklinacza deszczu 225 Spiłor do ohr. bursztynu 379 Spinki bursz l. 370, 385 Spodnica 347, 451 Społeczeństwo 38-4°, 135 - afryk. chłopskie 192 - klasowc 54 - picrwotne IS, 18, +1, 57, 59, 61 - przedklasowe 73 Spółka bursztyniarzy p. osmana 375 Sprawozdanie z działalności Zakl. Etnografii U. Ł. 544, 549 Sprawozdanie z eksped. pomorzoznawczej .)40, 54+ Sprawozdanie z działalności PTL 520- 529 Sprawozdanie M:uz. Etnogr. w Łodzi 448-455 Sprowadzanie burzy i deszczu 336 Sprzęt pasterski 106 Srala (gw.) wir powietrzny 329 Stacje misyjne 189 ' Stado pierwotne 20, 57, 59 Stajnia 328 Stan mieszczański, pański, prałacki, rycerski i wiejski 136-137 Stanga, holoble 115 Stanik adamaszk. 446 Stara wierzba, siedziba Boruty 348 Starki do ław. ptaków 293, il. Starszeństwo 184 Stary Testament 333 Statut Wiślicki 29'3 Stawy 238 Stępa nożna 434, 354, 458 Stodoła 295, 328, 337 - piętrowa 236 Stogi na pomostach 239 Stokłosa 291 Stolnica do tłuczenia lnu 291 Stołki 298 Stopień barbarzyństwa 18, 19, 21 - dzikości 19-21, 55 58, 59 Storczyk biały, aphrod. 300 - błękitny, barwik 326 Stosunek do ziemi szczepu Luo 196, 199 Stosunki genealogiczne 189 - geograficzne t89 - osadnicze 231 Stosz\'szek, aphrod. 300 Stowarzyszenia tajne 335 Stół sądO\\'y 14-1Stragarz 452 Strączkowe 204, 206, 2 I o Strona poludnio\\'a w budown. 2,fO, 255 Strój lesiacki 447 ludowy 346, 446, 450, 501 Luo 183 ozdobny 198 płócienny 451 podhalański 107 rawski 450 - sieradzki 455 - skierniewicki 455 - wieluński 455 Struktura osadnicza 230 - przestrzenno-terytorialna 188, 189 - społeczna 186 - terytorialno-lokalna 188 Strzała 18, '9, 21, 93 Strzałki jadem posmarowane 341 Strzecha z trawy 108 - ze słomy 244, 331, 337 Strzegarze p. belki położone na murłacie 454 Strzygoń 340 Studnia 454 - wiercona 239 Styczność kultur 104, 105 Suchedniowe dni 294 Suchy ogień, niecony przez tarcie 432 Sukmana l, 297, 346, 447, 451, 454 Sukno 127 Sumiki 287, 296 Susza 195, 197, 216 Surowiec bursztynowy 392 Sworzeń 114-1,6 Syłwetki z kory brzozowej 422 Syrena 3 I 7 System ekonomiczny 1°3 irygacyjny 209 ludowo-demokratyczny 136 pokrewieństwa 184, 188 produkcji 104 rodowo-patrialchalny 1aS wartości artystycznych moralnych, religijnych 1°3 ....Sytuacja magiczna 227 Szafka 451 Szafran, aphrod. 300 Sza laśnict wo rolne 1°7 Szałasy mieszkalne 421, 433 Szaman 47, 60 Szarańcza 216 Szarlej, duch ziemll\', skarbnik 3'~) Szata roślinna 229 Szczepy "·sch. afrykańskie 18<) Szczep połudn .-ruski I 19 .l. "; Szczotka do czesania lnu 293 - do łowienia kretów 293 Szczyt domu 24 I Szeregi rozwojowe 22 Szkielet węża 335 Szklarze liptowscy 435 Szkło w obróbce bursztynu 346 Szkoła d yfuzjonistów 92' etnograficzna radziecka 15-17, 22 ewolucyjna 22, 417 funkcjonalna 25, 26, 62, 42~ Grabnera 91, 101 kulturowo-histor. 417 psychologiczna 26, 27 Schmidta 62 socjologiczna 22 Szla, postronki pociągowe 126 Szlachta drobna 137 Szlak migracji 68 Szle, szleja 118, 123, 125, 126, 131 Szlifowanie bursztynu 381 Szmaragd 325 Szopa 268 Szopka 43 I, 446 - krakowska 589 Szparag, aphrod. 300 Szparnik, żywy ptak, wabik 292 Sztuka Ewenków, Goldów 422 - ludowa 12, 13 - Niwehów, Oroczów, Ulczów 422 Sztych (gw.) kop. burszt. 414 SzuRa do kartofli i do zboża 450 - do szukania bursztynu 363 Szum (gw.) bursztyn w małych kawałkach 364 Szurgot (gw.) łachman 344 Szyba szlifierska 378 Szycie bez węzłów 303 Szyszki, ciastka weselne 446 Ściany łątkowe 287 - szczytowe 255, 264, 290 - wieńcowe 243 - z chrustu gliną oblepione 572 Śćklo (gw.) szkło 383, 409 Ślaga (gw.) młot drewniany 322 Śluby nocne 430 Śmierć 34-1-ił. Śmiertelnica, koszula śmiertelna 303 Śnica 113 ~piewy przy piciu pi "'a 198 Srodki produkcji 184 Środowisko g~ograficZlle 228, 229 m\'śliwski~ 422 robotnicze 12 Środowisko rvbolówcze .+22 Ś"'iat antycz~y III Świątki 466 . Świece 299 il. Święto kołchozne 42 I - niedźwiedzia 42 I Święty Bartłomiej, patron hartny 415 - Filip i Jakub w hodowli pszcz)1 330 ~więta .Jadwiga 299 il. Swięty Jan Kapistran 313 Święta Justyna 308 Święty Micha! w zwycz. rolno 294 ~widerek do obróbki bursztynu 383, 384 Swistun, wir powietrzny 329 T Tabakierki bursztynowe 391 Tabliczka zawieszana na skazańcu 145 Talizmany z bursztynu 360, 395 Targowiska 45 Tatarka (gryka), aphr. 300 Tatarskie ziele, aphr. 300 Tatuaż IQ8 Teatr ma~rionetek 332 Technika ceramiczna 499 - ciesielska 247 - pracy 108 - słupowa 261 - spiralna 493 - zrębowa 286 Teksty szamańskie 61 Tematy wędrowne 51 Teoria celto-słowiańska 78 - jedinogo potok a 47 marksistowsko-leninowska 15, 29, 34 35, 37 migracyjna 70 monoteistyczna 16 - narodników 52 rozwoju społeczeństwa marks.-lcnin.2 południowego pochodzenia Jakutów 70 prajęzyka 36, 41 rasistowska 27 Marra 36-38 stadialności 36 Stalina o pochodzeniu Tdora 60 - \\'~trząsów 36 - i praktyka 63 Tereny bagnisle 239 - kolonialne '96 narodó'" 36 �Terrakoty rzymskie 493 Teryaka czyli dryakiew z węża 342 Terytoria antropologiczne Słowiańszczyzny 439, 440 Tinus, dziw morski 324 Tkactwo 450 Tkaniny w Muzeum Etnograficznym w Genewie 499 Tłukarnia do lnu 291 Tok gliniany 2S7 Tokarka do obróbki bursztynu 376, 37S, 379, 3St Topaz 325 Topielica 3IS Topienie dziewczyny 222 Topirec (j. huc.) 333 Toponomastyka S2 Toponimika S2 Topór katowski 145 Torba 346 Tortury 145, 371 Tradycja ustna 227 Trakcja 110, 112, lIS, 1I9, 123, 127, I2S, 130, 131 Transport 112, 130, 190 Trawy wskazujące urodz. gleby 213 Trąby drewniane 320 - z kory 345 Trocki (gw.) dziewczęta do tłuczenia 291 Trójkąt w ornament. 2S9 Trójpolówka 107 Trybane ludzie holujący galary 323 Tryca (gw.) szpula w tokarce 379, 3SI Tryfus (gw.) naczynie drewniane do bielenia przędzy 327 Trzech Króli 43 I Trzylistnik, aphr. 300 Tuman, wir powietrzny 329 Trzcina cukrowa IS4, 205, 206 - na pokrycie dachu 250 Twórczość ludowa I I, 13, 23, 136 - zbiorowa 29 Tykwa 209 Typ antropologiczny 4tq _.- europoidalny 420 dolichocefaliczny 42{J - gleby 203, 204 - mongoloidalny 420 - obejścia 452 - paleoazjatycki 440 - śródziemnomorski 42 l Tytoń 209, 224 u Ucinanie glowy trupowi 297 Uczeni radzieccy 74, 94 Uczta wspólna 173 Ugor 202, 204, 207 U grupowanie etniczne 102 Układ domu w stosunku do drogi 453 - wsi 452 Ukształtowanie terenu 232 Ul słomiany p. kosołka 330; 352 Ulicówka 233, 239, 2S9 Unicornus (j. łac.) jednorożec 30S Uprawa roli a budownictwo 246 - kopieniacza 2 I - odłogowa 190, 200, 217 ogrodowa 194 - ruchoma IS6 - stała 217 - ziemi 21, 93, 112, lSI Uprząż 110, 118, 120-123 Urbaże, inwentarze 430 Uryna 208 Urodzaj dobry, zły 210 Urodziny, znaczenie socjalne 428 Usi giuridico populari 167 Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej 624 Ustawa 164 Ustawodawstwo 156 Ustawianie domów 240, 241 Ustrój chłopski 190, 436 - feudalny 72 - kapitalistyczny 47, 72, 73. 155 - klasowy 15. 20 - lineażowy IS7, ISS - niewolniczo-klasowy 72 - państwowy 44 pańszczyźniany 103, 236 - pasterski 436 - patrialchalno-rodowy 55, 436 patrimoniczny 104 - pierwotnie gromadzki 18 - rodowy 16, 40, 44 Uszczelnianie ścian 240 Uszy wydłużone 302 Utrata praw do ziemi 190 Uwolnienie od kary śmierci przez mało żeństwo 142 v Volkslied I3B Volkskunst 138 Volbrechtkunde Volkstracht 138 133, 138 w Wabienie ptaków 293 Wabik 292 \Yaga p. włók 113 - samołówka 292 Waggon wóz czterokołowy 127 Wajdelota 320, 350 \'V'alka klasowa 22 - kogutów 338 \Valuta bursztynowa 397, 398 Wałach 108 . \'\'ałaszka, broń 333 Wapień w budownictwie 249 .Wapno niegaszone 322 - wiedeńskie w obróbce bursztynu 37S Warkocz ze słomy 243 Warownia 209 Warstwa rolnicza 135 - robotnicza 135 Warstwice 234 Warsztat amatorski bursz\yn. 376-:17S - sezonowy bursz t. 377 - tkacki pionowy 274, 276, 277 Warunki geograficzne ISS - gospodarcze 190 \,\'arzenie (gw.) polewanie przędzy gorącym ługiem 327 Warzywa 195 \Vatra, rozpalanie 432 Wądoł do sąru (gw.) p. kopanie bursztynu 40S Wąż czarny, zakaz zabijania 335 - jadowity, krew jego 340 miedziany 335 wcielenie duszy 335 w lecznictwie 342 w wierzeniach 342 w zaczarowanym kręgu 340 - z gliny w obrzędzie inicjacji 335 \Y chrzodku (gw.) w środku 395, 399 Weichselzopf (j. niem) kołtun 3I.~ Wejście do domu 26S, 269, 282 \Verdeki, deski do przykrywania soli 322 Wesele 42S Wędrówki narodów 87 \Yęgiel kamienny 322 Węgły 2SI - na obłap, na rybi ogon 452. 453 - skrzynkowe 453 Wianie zboża 337 Wiano 142 Wiatr póL-zach. a ustawianie domów 241 \Viatrówka na dachu 452 Wici z łoziny 309 Wiecha kamienna i metalowa 144 Wiedza rolnicza afrykańska 214, 215. 227 - - człowieka pierwotnego lSI - pierwotna 227 Wielbłąd dwugarbny 120 Wielkapoc, zwycz. 294, 339 Wielka Rewolucja Październikowa 2, 3, 5, 9, 16 - wojna 216 Wielodrążnica 238 Wienerkalk (j. niem.) p. wapno wiedeńskie 00 00 Wieńcówka 247 Wierzbicki p. Boruta 348 Wierzeje 339 Wierzenia 6 I, 109, 176, 177 Wieś folwarczna 236 - roln.-hodowlana 107 Wieszczki, zamawiaczki 432 Wietrznica, wir powietrzny 329 Więzienie 144 Wigilia św. Jana, p. Sobótka 339, 349 Wilcza jagoda, Atropa Belladonna 305 Wilcze płotki w łowiectwie 3 I 2 Wilczyca 307 Wildes Fraulein, Dzika Baba 32 I Wile, demony szkodliwe 428 Wilk p. dyby 299 Wilkierze cechowe i miejskie 169 Wilkołak 307 Wiły demony szkodliwe 313 Winogradzki p. Boruta 348 \Vioska rybacka 222 - rzędówka 33 I Wiosna 311 Wióry w budownictwie 243 Wiórzysko (gw.) wiórki w bursztynie 362, 415 \Visiorki z bursztynu 3S4, 389 Własność kobiety 194 - mężczyzny 194 - jako pojęcie 155 Właściciel użytkownik 202 Włóczenie roli 294 Włók 113, 117 \Vnętrze domu 28S Wniebowzięcie 294, 3 I I Woda 232, 239 gruntowa 230 - płynąca a osiedla 238 �Woda powierzchniowa 238 - i uprawa ziemi 201 Wodnice 318 Wojna ojczyźniana g, 30, 48 - ś"'iatowa 5, 144 Wondół (gw.) dół z bursztynem 415 Wosk ziemny 244 Wójt 2g8 \\'ół I 12, 114, I 15. 129, 204 Wóz 110-114 bosy 129 bydlęcy 114 chłopski 127 czterokolowy 110,114-117,123,129, 131 dwukołowy I I I-I 16, 129 dyszlowy 110, 113, 115, 123, 128 koński 114 kultowy 117 kuty 129 północno-lombardzki 115 w litry .336 wschodn i I 18 zachodni 115-117 z półkulami 454 Wózek dyngusowy 332 Wpływy atmosferyczne na budownictwo 244 czeskie 124 dolno-niemieckie 126,129 europejskie 182 frankońskie 124 gleby 235 rosyjskie I 19 węgierskie 124 - wysoko-niem. 123 Wróż dobry 217, 225 Wróżbitka 433 \-\'różenie ze snów 35 I Wrzeciona 381 \\'schód 22, 67, 178 - radziecki 52 - starożytny 20 \\'skaźniki urodzaj. gleby 212, 218 \\'spólnota pierwotna 16, 20, 54, 59 - rodowo-plemienna 20, 46, 53 - ziemska 52 \ \'stęgi ze słomy i bibułki 45 [ \\'strząs 37, 28 \ \\'bór gleby 226, 227 \ \'ycinanka ludm"a 45 I. 550, 55 I Wydłużenie małżowiny usznej 302 \\'ydzierżawianie ziemi 192 \ \'ykładacze snów 351 \\,ykrzvżowani" kulturowe 108 W)'kup składam· przez młodego 428, 430 \\'ylot w dachu 331 \\'ymiana Ig2 \ \'ynalazki 94 \Vypalanie cegieł na słońcu 206 - piętna 145 \ Vyposaźenie techniczne lodzi 437 Wypraszanie od kary śmierci I 79 Wyroby bursztynowe 356-359, 368, 334 391, 404 - drutowe 598 - z drzewa 450 Wyrwidąh 32 I \Vysokość opadów atmosferycznych 244\Vystawa etnograficzna 492, 493 muzealnictwa szwajcarskiego 495 połskiej sztuki ludowej 446 rozwoju łóżka 493 - stołu 493 tkactwa 493 Wystawy i Konkursy Sztuki Ludow. Min. Kult. i Szt. 551-562-568 \Vytwory budowlane 134 - rzemieślnicze 134 - społeczne 150 \Yytwórczość 192 WYżka (gw.) ganeczek 433 \ \'zory kultur 27 \Vzrost ludności 190 Wzryw (j. ros.) wstrząs 37, 38 z Zabawki dziecięce 422 Zabawy 134 Zabiegi magiezne 109 Zabijanie starców 297 Zabobony 134, 178, 179 Zabytki prehistoryczne 77, lal Zadruga 428 Zagadnienia budowlane 231 etnogenetyczne 8, 69, 83, 84, 93, 100 mleka we Francji 605 studium historii kultury materialnej 624 wina i winorośli we Francji 605 Zagroda 184, 199, 201, 207, 234-236 naczelnika gwengu 222-225 na palach 258 okrągła 200 opuszczona 207 Zając morski 353 Zakaz tańca 143 Zakaz "'yczepu wina 143 Zaklinacz deszczu 221-224, 226 Zaklinanie deszczu 222 - \\'ężów 340 Zakon Krzyżacki 370 Zakopywanie resztek wieczerzy 320 Zakres pracy etnogr. 628 . Zakrzosy (nacięcia na drzewach I 296 Zakuwanie w dyby 299 . Zamki drewniane 446 Zapałenie oczu 400 Zapaski kieleckie 450 Zapewnienie potomstwa 428 Zapiski w urbarzach 453 Zapisy ludowe o czynnościach prawnych 143 Zapożyczenia wartości kulturowych 94. 102. 107 - staro-wysoka-niemieckie 126 Zaprószenie oka 400 Zaprzęg 110 - parokonny 112, 131 Zaręczyny 171, 172 Zaścianek 239 Zatyczka osi p. lonek 125 Zatyczki uszne 302 Zatykanie krzyżyków nad drzwiami 339 - - w polu 339 .Zawicie głowy 451 Zbieranie bursztynu 371 Zbiory egzotyczne w Muzeum Morskim 465 Muzeum w Jarosławiu 447, 448 ortyli 169 - polskie w Szwajcarii 502 Zderzenie kultur 102-104 Zdobywanie żywności 104 Zdobnictwo 106 Zemsta krwawa 139 Zespół budowlany 131 - plemienny 176 - pasterski 167 - rolny 167 Zielone Święta, zwyczaje 4:)2 Ziemienka 195. 254, 255, 258, 259, 162-264, 274. 278, 284. 285, 287 Ziemia czarna bawełniana '205 biała piaszczysta 2 Ia burszt\'nowa 'p. Prusy \\·sch. 412 kamie~ista 2 II . lekka 210 na terenach opuszczonych zagród 207 polska 293 Ziemia pszenna 236 - rudawcowa 2[2 rzeczna 206 szara 2 l a trypołitańska do obróbki burszt. 378 urodzajna 207-209 z białymi kamieniami 2 I2 - szarymi kamieniami 212 Ziemi kupno lub sprzedaż 192 - uprawa 186, 190 Zięba 293 Ziola ścięte kosą 336 - świętojallskie 399 - w obrzędzie pogrzebowym 303 Zizica (gw.) żywica 395 . Zjazd pisarzy chłopskich I I - geografów 6, 7 Zjawiska kulturowe 2. 22 Złe moce 220 Złota Baba, bó~two 3 10 ił. Złotnik, roślina aphr. 300 Znajomość gleb 226 Znak placu 144 - domowy 145 - pokoju 144 Znaleziska egipskie i sumeryjskie 117 Zrękowiny 428 Zumbera, rzeźba 144 Związek teorii z praktyką 53 - trój rodowy (gens triplex) 55 Zwierzęta domowe 193, 200 - jako sila pociągowa II, 116, 118, 193 Zwierząt oswajanie I I, 2 I Zwiesinosek, roślina aphr. 300 Zwycięstwo Wielkiego Października 54 Zwyczaje 109 doroczne 180, 466 gospodarcze 180 hodowlane 42 I łudowe 134, 139 myśliwskie 421 prawne 133. '39,' 142, 154, 158, 164, 165, 168, 139, 172, 180 rodzienne I80 towarzyskie 180 zawodowe 180 - związane z życiem publicznym 134 "3. Ź Źródła etnogenetyczne 92 etnograficzne 83. 96 - hislol'\czne H. 75. 183 �Źródla prawne 143 - prehistoryczne 76, 101 ż Zagle 323 Zargon 39 Zarna 434, 500 Ządło węża 342 Zebrak 347, 348 Zelazo 18, 19, 135 Zerdz;e 255 Zmijowiec, roślina aphr. Zniwa 197, 225 300 Zolnierskie listy ochronne I 13 Zołówka (gw.) szmata do bielenia przędzy 00 Zona młodsza 197 Zudry 427 Zupan granatowy 451 Zycie plemienia 186 Zygawica, woda zaskórna 405 Zyla, podcinanie w łowiectwie 3.F -- główna p. Cephalia 3 I I Zyrandol z bursztynu 384 Zyto ozime 294 Zywoplot 207 Zyzność gleby 217, 218 INDEKS OSOBOWY, A Abraham Władysław 151, 179 Adalberg Saumel 173 Adamska K. p. Zawistowicz-Adamska Afanasjew 28 Agasiz 424 Albertus Magnus 407 Aleksander Wielki I 12 Almgren 42 Ameisenowa Z. 576 Amira V. 174 Ammon 424 Anczyc Władysław 584 Antoniewicz Włodzimierz 262, 356, 652 Anuczin 63 f Arcichowski A. 30, 62, 77 Aristow 89 Arnsberg Godfryd de 295 Artamanow P. M. 81 Arystoteles 308 Attyla 69, 87 Auicenna p. Avicenna 353 August III 315, 397, 414 Aureliusz Cezar 358 Aurelly K. 589 Avicenna 353 B Bagiński M. 367 Baliński 368 Balowa 303 Baraniecki, bursztyniarz 367 Baranowski 525, 625 Barnkiewicz 580 Bardawelidze etno gruz. 96 Barowa L 603 Bartocha Rostislav 427 Barwiński Bohdan I 79 Bastian Adolf 23 Bateson H. 45 «LUD», T. XXXIX Batowski Henryk 442, 443, 604 Baumann E. 506 Bayger J. Al. 251 Bazylik Cyprian, drukarz 3 I 8 Bednarik Rudolf 427--429, 430-435 Behem Baltazar 346 Belicer W. N. 98 Bellet D. 149 Berdies 424 Berg G. 132 Berwiński Ryszard 626 Biegeleisen Henryk 385 Biegeleisen L. 596 Bieliński 418 Bielińskij 28 Bielski Marcin 295, 302, 340, 341 Bilbo 425 Binkiewicz E. R. 422 Birket-Smith 92, 93 Blajda Cz. 600 Blinow A. J. 56 Błażowski Marcin 329 Boas 426 Boer-Sauer Dorota 508 Boege W. 269, 270 Bogajeskij B. 70 Bogatyrew P. 27, 28 Bogdanow 3, 63 Bogisic Baltazar 136 Bogomiłow B. 13 Bogoraz W. 2, 3, 49, 60, 94 Bogusławski W. 573, 603 Bohomolec Jakub 304 Bojko Jakub 303 Bolesław Krzywousty 350 Borenstein, bursztyniarz 403 Bohm Jaroslaw 427 Bracia Joannes et Glaus Bagni 350 Brachovogel A. L. 310 Brackman 232, 273 Brailoil C. 499 Bremeński Adam 350 �769 Breughel Piotr 32 I Brie L. ,-o 15-1 Broca 63 Brodziński Kazimierz 303. 428 .. ~i3, .'j8I Brugger 486 Buck H. P. 8i Buczek K. 603 Buhler A 485, 48i, 508 Bujak ffranciszek 595, 596 Bułhakow 50 Bunak i5 Burghaltcr SOi Busłajew 23 Butinow N. A. +5 Buttler W. 258 Buhler A. SOi Bystroń J. St. 1i3, I i9· 599· 603· 604 c Canzius 3500 Capot-Rey R. 132 Carleton Allen Kemp '54 Carusi Evaristo I6i Cehak Helena 258 Cercha Stanisław 58i, 588 Cętnikowa St. 36i Chajewski W. p. Chleboradzki Antoni 4'3 Chejli lord 4t i Chalasiński J. 59i Chalubiński Tvtus 3 [') Chamberlain 424 Chapple E. D. 45, 50, 62 Charuzin 89 Cherbulier A. E. 499 Cherbury Herbert I i6 Chętnik Adam 353 Chleboraclzki Antoni p. Chajewski W. 4'3 Chmielewski K. 35i, 359 Chmielowski Piotr 300, 306, 325, 34', 352, 353 Chodakowski ZOl'ian Dol,ga 593 Chodzidlo Teofil 48G Chodźko Leonard 580'-582 Chociszewski 5i6 Chostek p. Popiel 295 Chrzanowska Paulina +-1-1 Ciołek Gf'rard 36, 228, 530 Ciszewski Stanisła'v 589, 62i Ciuk Fr. .J. 42i Coon C. S. 45, 50, 62, 425 Coppers 62 Corso Rafał 161 Costa Joaquim ,60, 162, '72 Coxe \\'iJliam 5i2 Cen' inka L L. 427 Cranzius 350 Crescent\"n Piotr 29-1, 2(,6. 300, 33G Cruet J: '49 Cukermann 34 Cycero [50 Cygański Mateusz 301 Czaja Stanisław 589 Czeboksarow M. :\". 3 I, 56. 63, iO, i9· 420, 424 Czebulski Wojciech 340 Czekano\\'ski.Jan 110, 1i5, 426, 438-44U, 520, 610, 61' Czernecow W. :\". ii, 94 Czernyszewskij 28, 39, 4G Cziczerow VV. 22, 32, 603 Czitaj 96 Czamo\\' Iwan 180 Czuryło 459 Czyje\\'ski W. 368 Czykobawa A. prof. 36 D Dadloff vl/. i4 Darwin K. 424 Davy G. I i4, 179 Dawidenkuw S. N. Go Dąbkowski Przemysław 1'79 Dąbrow<ki M. inL 367 Debec F. P. 79, 419. 420 Deffontaines P. 132 Delachau~ 48G Delaveaux L. 333 Delckta J, 280, 283 Delimat Tadeusz 46i, 55-1 Deotyma 41 I Dicker .T ózef Ii 9 Diether I ~2 Dietl J óz;'f 3 I 5 Dietschy 486 Dlugosz Jan 331, 349, 350 Dobrolubow ~8, 418 Dobrowolska ,\g. 603 DubrowoIski K. 80, 102, 599, 62} Dobrowolska D. 600 Dolgich B. O. 32, 90, 9-1, -122 Domicjan Cesarz 35i Drake Jan 5 i9 Duhiel 4, Goo Dunikowski Juliusz z Cl'5ka 427, Durkheim 20 Dm'al Jobbe E. 159, 166 is, Dvornik F. 132 Dzierżek 358 Dżawa Chiszwili Dżyngishan 91 70 E Edlibach, kronikarz 298 Ehrlich Eigen 148, 151, [53, 154-157, 162, 165, 261 Einstein Go Ejderman 49 Elian, ElIian, Aeliano 306, 308 Endzelin 81 Engels Fryd. 13-20. 44, 46, 47, 54, 56, 58, 416, 627 Esperson 41i. Estreicher Z. 500 Estreicher Stanislaw 1i9 F Falimirz Stefan 330, 324, 32'5 Farquhartson Al. 186 228 251 Federo~\'ski Michał 586 ' Fehr łfans 140, li4 Feist S. 125, 127, 132 Feldman W. 594 Filip .J. 426 Filin 34 Finkel L. 603 Firth Raymond 435-437 .Fischer Adam 526-600 .Fitzke .J. 263, 266 .Flavigny Robert G. II I, 118, 132 Foerster F. W. 155 Foltin Franciszek druk. 351 Frank Ludwik 427 Frank .Józef, lekarz 315 Frankowska Maria 60S, 625 Frankowski Eugeniusz l, 37. 13o, 599, 6oi, 610. 625 .Frazer G. James 60, 179, 335 Fredro .J. M. li2 Frei K. 494 Frendsdorf I i4 .Frobenius 92 Frolich Karl 140, 146, 175 Fryderyk Wielki 3i I Fuchs 148 Fustel de Coulanges 176 530 G GO{ Gabus Jean 484, 498, +99 Gacki .Józef l 70 Gajek Józef 175, 531, 608, Lud, T. XXXIX 611, 625 Gajekowa Olga 532, 6~5 Galasiewicz J. K. 587 Galton Francis 424, 425 Gaszyński Kont. 581 Gawarccki H. 363, 367, 372 Gawełek Fr. 162, 577, 589, 590, 603 Gawlik dr I i3 Geiger Paul 485, 503 Geigy R. 486 Gelliusz 306 Gennep M. A. 498 Gent Janus 424 Gerson vVojciecb mal. str. lud. 590, 591 Gessler E. A. +94 Gierke O. 149, 154 Gierymski Ant. maI. typ. lud. 592 Gigon A. 486 Ginzburg W. W. 79, 420 Gippius E. ~S Glapa Adam 524, 608 Glidon 424 Gloger Zygmunt 593, 589, 603 Gobineau 425 Gołębiowski Łukasz 329, 331, 340, 348, 574, 5i8, 581, 593 Gonet Szymon 539 Gorkij Maksim 10 I I 25, 46, 48, 57 Gorodcow 10 ' , Gorzuchowski Stanisław 251 Gostomski A. 354 Goszczyński Stefan 324, 345, 346, 583, 626 Gottfried Kazimierz 448 Gotkiewicz Marian 427, 435 Goyski M. 583 Górnicki Łukasz 304 Grabowski Ambroży 575, 577, 583, 590, 604 Grabowski Bronislaw 161 . Grabda Eugeniusz 461 Grabski Wł. 596, 59i Graebner F. 24, 72, 92 Grant 424 Grekow 10 Grierson 132 Grimmowie 82, 177 Grinkowa N. P. 34, 99 Griesebach H. 251 Groicki Bartłomiej 296. 298 Grossi Carmello 167 Grunan 357 Gruningen B. v. 492 Grzegorzewska S. 594 49 �77° Guagnin, Cwzgnin Al. 294, 308--310 314, 320, 33!, 342, 349, 354 Guczkow 46 Gustawicz Bronislaw 589 Glimher 174 Gysin F. 494 H Haberlandt 75, 611 Hadaczek K. 298 Haeckel 424 Hall 425 Halban Leon 529, 530 Hammurabi 46, 56 Handschin H. 500 Hartknoch Kristof. 320, 323, 327 Halt 92 Halton Bp. 295 Haudricourt Andl(~ G. 110, 113, 115-~ 125, 127, 131, 132 Haul' J. K. 29[, 294, 303, 307, 308, 337, 341, 342, 354· Hejnosz .wojciech 179 HcIvetius 153 Henaff Le A. 155 Henneherger Kasper 350 Henniger J. 4S5 Henryk Brodaty 298 Hensel \I/itold 281, 625 Herodot 66, 306, 357 Herbord, kronikarz 310 Helwing 297 Hickel 583 Himner N. 258 Hirszberg A. 595 H.)aton 425 Hobbes 176 Hoffmann-Krayer 347, 488, 503, 505, 583 Holbach 176 Holtz Rudolf 487 Homant B. 69 Horna Ryszard 133 Horwath B. 150 H61tkcr 486 Hradecka SI. 589 Hrdlicka 426 Huber Eu. 163 Hufnage! F. 277 Hunfalvy P. 87 Huntigton 425 Hupka Stanislaw 251, 596 Husarski W. 599 Hutchinson R. W. 288 HU\-erIin P. [79 Ibn Rusty 112 Inglot SI. 595 Iselin 488 Iwanek Jan 333 Iwanow S. \1/. 421,422 J Jaberg K. 115, 132 Jahn M. 272 Jakimowicz Roman 264, 280 Jakowlew 87 Jamka Rudolf 270 Janicek 428, 431 Janota F. 339 Jarcho A. J. 79 Jarecki W. 589 J askłowski W. 586 jaworczak Aleks. 549 Jażdżewski K. 254-256, 269, 260, JelIinek Jerzy [45 Jerzy z Kladorut 427 Joanna D'Arc 304 józef Żydowin 304 Jud J. 115, 132 Jurowsky Ant. 427 2% K K. J. 333 Kabat WI. 448 Kacelson 34 Kaczmarczyk K. 589 Kademus Aloisia 341 KadIubek Wine. 295, 307, 314, 317 Kaindl R. F. 166 Kalinka Joachim 429 Kalwa Piotr 180 Kanitz 112 Kapuściński M. 589 Karlowicz Jan 179, 360, 593, 627 Karpiński A. 278, 280 Kausch józef 572 Kavuljak Andrej 429, 430 Kazimierz Jagiellończyk 170, 371 Kazimierz \Vielki 170 Kiekebusch .-\. 264 Kielisinski W. K. maI. typ. lud. 576, 604 Kidd Benjamin 424 i i J Kippling R. 424 Kiselew S. W. 77 Kislakow ':\. A. 96 Kitowicz J~drzej 315, 332, 573 Klein F. R. 149 Klimaszewska Jadw. 154, 599, 600, 625 Klinger Witold 610 Klonowicz Sebastian 312, 323, 354 Kluczewski J. 323 Kluk Krzysztof 292, 293, 312, 326 Kmita B. 172 Knapiusz 359 Kocho\\'ski Wespazjan 435 Kolberg Oskar 179, 293, 300, 308, 317-319, 324, 343, 348, 349, 354, 369, 413, 583, 585, 586, 587, 591, 593, 607 Kolbuszewski prof. 443 KoJemann Julius 487 Kołlątaj Hugo 586, 626 Kołodziejszyk Edmund 162 Komoniecki A. 297, 303, 343 Komowska N. 28 Konopka T. maI. typ. lud. 579, 592 Kopf W. 596 Koppers Wilh. p. Coppers 485, 486 Koranyi Karol 179, 529 Korbe A. A. 423 Kosiński WI. 589 Kossak Juliusz 323 Kostren 70 Kostrzewski józef 254, 260, 261, 264, 267, 270, 272, 27Q-2S3 Koswen M. O. 3°-32, 5::> Koszysko Mieczysław 295 Kotula FI. 447, 524, 60S Kowalska A. 530 Kowalewsky Max 159 Kozlow F. 34, 35 Kozlowski Leon 258, 273 Kozlowski F. 412 Krajewska Janina 449, 532, 605, 625 Krasicki Ignacy 351, 412 Kraszeninnikow 67 Kraszewski J. I. 393 Krcek Fr. 588, 589 Kromer Marcin 53, 315, 329, 331, 3.')S, 359 Królikiewicz 5S0 Krupnow 7.1 Krupski Jan 5S9, 590 Kruzenstern 76 Krucker H. 496 Kryczewski E. L 68 Krzeczkowski Konst. 596 Krzywicki L. 215, 597, 627 Krzyżanowski Jul. 609 K'er Józef 427 Kucharska I. 449 Kuftin B. A. 3, 75, 99 Kunow 4 Kusznl"r P. J. 21, 423, 603 KUlrzeba SI. 594 Kutrzebianka A. 251, 532, 602 Kuźmicz BoI. 529, 53Q-540, 625 Kuźniecow N. 12 Klinsberg E. 140, 158, 159, 161, li3, 175, 177 166, L La Baume \V. 2io Labuda Gerard 115, 132 Lacdrach Wilh. 5t2 Lafiteau 66 Lafontaine 315 Laufer 421 Laur E. 519 Lebediewa N. j. 99 Lefebre des Noeltes 118, 126 Lehr-Splawiński Tadeusz SI, 438-440 Lelewel Joachim 521, 626 Lencewicz St. 251 Lenin' WI. iI. 40, 43-5S, 61-64, 425 Lenoire R. 174 Lenormande 351 Leszczycki SI. 25[, 596 Leszek Krakowski 170 Leusinger E. 493 Lewi A. 161, 162 Levy-Bruhl 23, 24, 3i, 60 Lewicki Jan 57S Lewin M. G. 26, 30, 79, 419, 420, 424 Libman 39 LielIienthal M. 295 Limanowski BoI. 594 Linde Bog. 299 Lipiński H. 592 Lipska H. 603 LisikiewiC7 .J. 251 Liske K. 299 Lobsiger-Dellenhach M. 499 Locke 176 Ludkiewicz Z. 25' L Ladyżenskij 3 Lawro\\' +21 Lepkowski .Józef 584 �773 Ł\ga WI. 283 Łopaciński Hier. I.opa tin 41 2 Łukasiewicz 582 1 79, 589 M Machay Ferdynand 423 Maciszewski 593 Mackiewiezówna J. 25 [ Magiera J. 588 Mahomet 308 Majranowski K. 577, 604 Majewski K. 258 Makowiecka H. 459 Malewski Bron. 569 Malewska Z. 64, 101, 418, 424, 526 Malinowski 223 Malinowski, in!'. 393 Malinowski Bronisław 22, 25 Maltć Brun. 580 Manugiewicz-Żołna 530 Mańkowski 592 Marcin z Urzędowa 300, 304, 349 Marks Karol 15, 16, 43, 44, 46, 52, 54, 56, 416, 627 Marks-Engels-Lenin 29 Maroi F. 161, 162 Marl' M. J. 14,34-37 ..40, 42,64,65,81 Marschall A. 155 Martin 351 Martin 494 Martonne A. 604 Massaryk T. G. 427 Masłowa G. S. 422 Matejko Jan 591 Matlakowski Wladyslaw 251 Matusiak Szymon 357, 593 Matyas K. 589 Maurer G. L. 159, 160 Mauss J. 579 Mayer John 503 Mączyński J. 575, 583, 584 Melicher Th. 154 Melichercik Andrej 427 Menger Ant. 149, 163 Merk W. 175 Merwart 3 Meuli K. 485 Meyer Herbert 140, 179 Meyer Elard Hugo 166 Michalski 441 Michał z Królina 313 Michajłowski 44, 50, 62 Miechow ita 329 Mieszczaninow 34 Miklosich F. R. 180 Milewski A. 578 Milewski TacL 524 Miller 25, 75 Miklucho-Maklaj M. 6, 7, 27 Mleczko Teof. 589 Mlynek Ludwik 588, 589 Mochnacki Maurvcy 521 Mole M. 530 Montelius Oskar 19 Monteskiusz 176 Moret A. 174, [79 Moreau 351 Morgan Levis H. 15-19,21,24,422,627 Morgenthaler O. 509 Marazowa A. S. 422 Morton 424 MoszvńskiKazimierz 111-113, 118, 12[, 123, 126, 127, 132,439,454,599,606 610, 611, 625 Mulkowski 582 Musianowicz K. 280 Miiller-Bergstrćim 178 Munster Seb. 314 Mydlarski Jan 442 N Kanke Cz. 603 Nasz Adolf 28g Negelein 178 Nestor 130 Niederle Lubor 53, 63 Niemcewicz J. U. 317, 357 I\'iezbrzycki 251 Nitsch Kazimierz 128, 129, 132, 175 Nominchanow G. D. 90 Norblin J. P. 574, 604 Nosek Stefan 253, 266, 530, 625 Nott 424 o Ociepka Teofil maI. ludowy, górnik 319 Oczapowski Jan 315 Ok!adnikow A. P. 77, 95, 420 Olderogge D. A. 26, 45, 55 Opeć Baltazar 413 Optulowicz J. 526 OrbeIli J. 34 Ormicki W. 246, 251 318, Ossowski F. :251 Oszanin L. W. 63 Otruba Józef 427 Otton z Bambergu 310 p Palkówna L. 526 Paprocki Bartosz 306, 316, 317, 330, 352, 354, 345, 427 Pappenheim 174 Paravicini E. 488, 49 [ Passart 582 Pasternak J. 288 Paweł Diakon 347 Pawlik Stefan 596 Pawlowski Stanislaw 186, 223, 228, 251 Pawlowicz Błażej 587 Pearson 425 Persowski F. R. 251 Perszyc A. J. 56 Peschel Oskar 293, 357, 611 Pessler \\!. 175 Peszczerewa E. 1\1. 422 Petersen E. 271, 272 Piaścik F. R. 251 Piekarska J. 459 Pietkiewicz Kaz. 550, 562, 568 Petrowa 34 Pfirnlin A. 155 Pilnacek 426 Piotr Wielki 7 Piszczkowski M. 603 Pittard Eug. 484, 486, 499, 500 Plechanaw G. 2, 28, 39 Pliniusz 308, 324, 353, 357 Podczaszyński 580 Pogonowski J. 147, 426, 427, 443 Pol \Vincenty 368, 584 Polaczek Stanislaw 586, .'189 Polujański Al. 362, 365, 366, 372, 378, 385 Poniatowski Stanislaw 180, 526, 600 Popiel Leon 454 Popiel J. 594 Papaw A. J. 65 Post A. 159 Potapow L. P. 90 Potechin J. 8, 13,23,26,416,417, .P5, 603 Potkański Karol 170, 595 Potocki Wacław 339 Prek Ksawery 576, 604 Preobra:lcnskij 3 Preston J. P. 288 Pritchard-Evans E. E. 184 Prokofiew G. ~. 70, 71, 86, 87, 94, Propp W. 28 Priifferowa-Znamierowska M. 464, 531, 625 Przy borowski Józef 413 Puryszkiewicz 46 Q Quatrcfages 78 R Radimsky Jerzy 427 Radiszczew 49 Radulesco Andrzej 159 Radwański F. 580 Radzikowski Wal. El. 590, 591 Radziwiłł Karol 317 Rafacz Józef 170, 596 Ramke FI'. 485 Raschke G. 282 Ratzel Fr. 2, 335 Rawdonikas "V. J. 32, 42, 51, 56, 59, 60 Rayski K. 589 Reinfuss Roman 259, 524, 570, 600, 608, 625 Rey Mikolaj 309, 331 Richards A . .J. 212 Riquet Michel 155 Riviere G. H. 483 Robakidze 96 Roginskij J. 424 Rohrer E. 496 Romankówna M. 412, 590 Romanówna E. 544 Rosenvinger Kolderup 172 Rousseau J. J. 153, 176 Raździeński "Valenty 3 [9 Rubi Christ. 5[2, 5[3, 529 Rudenko S. J. 3, 97 Rusiajkina S. P. 422 Rutkowski Leon 594 Rutkowski J. 252 Riitimcyer 488, 491 Rybakaw 77 Rydf'i Lucjan 592 Rysiński S. 172 Rzączyński 359 Rzeczniowski 368 �774 Sadowski 533 Sarasin Paul i Fritz 437. 433, 491 Sauter R. 499 Sam'e L. F. 172 Savigny 154 Sazonowa M. \r. 422 Sagajłówna M. 590 Schmidt \Vilhelm 24, 51, G2. 435, 436, 505 Schrenk 421 Schmoller Gustaw 143 Schrader 32 Schiinemann H. i K. 69 Schwartz H. 494 Schwerin Klaudiusz 140 Scialoja Andrzej 160 Scialoja Wiktor 161 Seger H. 258, 259 Seligman 179 Semkowicz \r. 430, 502, 589, 603 Sergi 420 Setkowicz A. 592 Seweryn Tadeusz 291, 332, 5°2, 524. 531, 598, 599, 608, 625 Siarkowski W. 336, 587--589 Serdiuczenko 34 Sicher 426 Skutil 426 Skwirutówna 588 Słomka Jan 322, 597 Smirnow A. P. 56, 97 Smirnow S. R. 46 Smith 212 Smith Pearcy 69 Smolka St. 596 Smuts S. 25 Sobolewski 81, 82 Sochaniewiczówna 252 Sokołowicz 433 Sosnowski O. 252 Sowiński M. 596 Speiser Felix 485-488, 491 Spencer H. 23 Spiczyński Hieronim 3°4. 305, 311 Stachowicz Michał 574 Staff Leopold 306 Stalin J. \r. 5, II, 14, 15, 18,20.26,23. 29-31, 33-39, 40-45, 49-53. 54. 57, 59, 63, 64, G7, 73. ,p6-418 Stammler R. 155 Staml"r W. 174 775 Staniewicz \ritold 596 Stattlerówna 588 Steinmann A. 493 Steller 67 Stelmachowska B. 339, 540. 625 Sternberg 421 Sternborn 458 Stoll O. 494 Stopa Roman 530 Stocklin A. 499. 503 Stratanowicz G. G. 423 Stronczyński K. 299 Struve P. 3, 46, 50, 5 I, 55. 62 Stryjeńska Zofia 600 Suboczowa Maria 532 Sulimirski T. 261. 273. 283 Surowiecki 357 Surzycki Stefan 596 Swierdłowski 26 Sylwan 368 Syreniusz Szymon 300, 304. 338 Szachmatow 81 Szafarzyk 66 Szarffenberger, drukarz 346 Szarewskaja B. 3 I, 32 Szczepański J. 603. 604 Szczepanowski Stanisław 594 Szczygielski T. 266 Szilling E. 31. 32 Szlachtowski Jan 173 Szternberg L. J. 3, 60 Szujski Józef 593 Szulc Dominik 357 Szydłowski Tad. 434 Szvmański T. 252 SZ}'mon z Łowicza 343 ś Śmiszko M. 273. 288 Śniadecki Jędrzej 3 l 5 Śreniowski Sto 594 Świątek Jan 587 Świątkowska-Chdmińska Jad,,'. Ś wi,tochowski Aleksander 594 T Tabeński Sto 251 Tan p. Bogoraz 2. 63 Tawmir 593 Tetmajer W. 5R8. 591, 455· 54+ Tobler A. 488 Tokarew S. A. 31, 32, 65, 74, 89. 95, 603, 610 Tołstow S. P. 6, 8, IS, 17,20,25,29-32 36,37, 41, 43, 62, 65. 71, 75. 603. 610 Tamerle Zofia 550 Tomkiewicz 393 Topinard 78 Trembecki Sto 573 Tretter Miecz. 434 Tretiakow P. N. 98. 99 Trofimowa P. A. 2. 63. 79 Truman 416, 417 Trzciński, bursztyniarz 384 Ts'in, dynastia I I I Tschudi F. 486 Tschumi D. 496 Tuwanówna Janina 605 Twardowski, mistrz 334 Tylor Edward B. 49, 61 I u Udalcow A. D. 72, 82-84 Udziela Seweryn 316, 587, 588, 539. 591, 597, 600 Ujejski Kornel 292. 355 Ulanowska Stefania 586, 539 Ulpian 150 Ungler F., drukarz 324 v Vache de Lapouge 424 Van Kuijk 166 Vasic Alojzy 427 Vergnet Ruiz .Jean 483 Vespucjusz 340 Vietor H. 346 Virchow Rudolf 48 Vischer Lukas 437 Voltaire 176 Vornander 87 w .592.59+ Wackernagel H. G. 485 \",:aga A. 358, 359. 367. 369 \ralewska Maria 525 \Valigórski Andrzej 181, 439, 625 \Yasilewicz G. M. 90, 421 Wasilewski Zygmunt 587 Wasylewski Edmund 573 Wawrzyniec ki Marian 587-589, 591 Waber Johan 496 Wegeli R. 496 \",'ehrli H. J. 494 Weiss Rich. 485, 503 Werdum Ludwik 572 \Yerdum M. 299 \Vesołowskij S. B. 22, 28, 65 \Y,grzynowicz Leopold 600 Wiederolf, bp strasburski 295 \rilczopolscy-Nieczuje 427 \Yindakiewiczowa Helena 589 \Vinogradow \Y. 36 . Wielogłowski Walery 584, 585 Wierusz-Kowalski Al. 592 Wieser F. R. 155 \Vinricus v. Kniprode 350 Wirtz P. 488. 491 Wiś lirki J. 583 Wisłocki 61 I \Yitanowski 5% Witek J. 589 \'\!itkiewicz Kaz. 599 Witzig E. 519 Władyczanka Maria 600 \rodzinowski 592 Wohlhaupter E. 154, 160 Wojciechowski Z. 594 Worobiew E. J. 96, 97 Wójcicki K. Wł. 173, 329, 344,383, 385, 575, 583 Wujek .Jakub 305 \'\!iirzbach Konst. 173 Wybranowski A. 594 \\'yspiański Stanisław 592, 604 z Zabclin 9 Zaborski B. 189. 237, 23 l Zafirow Ch. T. 42 Zakrzewska Mir. 525 Zakrzewski Stanisłml' 596 Zalewski 582 Zawadzki Teod. 330 Zawiliński Roman 588 Zawistowirz-Adamska K. 625 600. 610, �Zbinden Hans 502 Zbvlitowski Andrzfj 309 Zelenin D. 3, 7, 42, 60 Zieliński L. 583 Ziemkowicz 5il2 Znamierowska-Priifferowa ~. Zolorarew A. Y[' 3, 71, 94 Zollner 572 Z"gmunl III 358 ż 46 l, 5l9 Żdanko T .. -\. 70 Żdanow 410 Żebrowski, bursztvniarz Żegota Pauli 582' Żukowski J. 252 Żurowski J. 2")9 7.yrmunskij W. M. 4:l 373 I~DEKS !\AZ\YISK Andrujczyk 408 Balczak 430 Barciak 430 Barnaś 430 Barudziak 430 Barwnikówna Elżbieta 415 Bednarczyk 409 Bialy 430 Brandysiak 430 Bulczak 430 Bursztyniarczyk 414 Chlebek 430 Chmiel Jan, bursztyniarz 4°2, Chorążyna 399, 402 Chowaniec 430 Ćwik 430 Danielczyk 430 Filański 430 Gadowski Paweł 408, 409 Jaworscy 402 Jórczak 405 Kaczyński 410 Kielbąk 409 Kiernecek 396 Kiernozek Stanisław 408, 4[0 Kierzkow:,ki 396 Kierznm.\'ski 407 Kobus 405 Kocuba 430 Kolędziak 430 Kolodziej 430 Kopeć· 409 Kopytko 400, 407 Kozan 396, 409 Kulas Józef 408 Kusy, przezwisko 614 Lachowicz 430 Łakomy 430 Lukaszyk 430 Malarczyk Jan [LJ· Malinowski F. 403 Mauker bursz t. 358 • LUDOWYCH, 404 «LUD», TO~r XXXIX Mazur 40 [, 444 Mazurek 405 Medyk 409 MOlliak 434 Moskal 430 Mozdżeń 430 Mroszczak 430 Nicewicz Józef 383, 384, 402, 405 Od olga 430 Orbik F. 402 Orzeł 333 Oskwarek 430 Pakos 430 Pastorczyk 406 Perzow 396 Perzon M. 410 Petrulewicz 4°2 Pijanowska Teofilowa 402 Podbielski W. 409 Poreda, Poredzina 400 Pupkuwa 356 Ruszczyk .Jan 408 Rydel J. 384, 393, 404 Sarlowski 409 Samsel K. 404 Serafin Ł. 41 [ Siok 4°[, 404 Sobiech Mateusz 403, 404 Sobiech Maria 399, 4[0 S lachelt'k 395, 400, 4°7, 403 Stąpor 430 Stopka .130 Świder R. 395, 406 Tvc 409 \Vicher 430 \Vyrębek J. 410 Żądlik 430 Baja go Chonkiral Czagataj :\'azwy rodów (Kungral) 90, 9l 7[ �Czoros 8g Dżalair go, gl Dul, Dul go Irgi t, Irkit 88 Jamul' 213 Kangły go Karluk go K~rgesz 8g Kile go Kimo go Kruk QI Ktaj g'o Kungrat p. Chonkirat Kypczak 8g, go Kypczak Majman 8g Kyrgyz 8g, go Madżar go go, gl Majman 8g Mangy( go Merkit 8g Ming go Mogoł 8g, go Mongoł go Mundus 88 Najman go Ojrot 8g Tatar go Teles 8g Terbet 70 Tiurk go Vjgur go Wąż gl Wilk gr INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY, A Abisyńczycy 335 Achajowic 73 Adamczychy pow. Przasnysz, grunta 323 Tpnm. Acta 21 Afryka 32, IB2, 196,219-221,3°8,34.1, 417, 465, 488, 489 Afrykańczycy IgI, Ig6, 198, 203 Ainowic 41 g, 420, 42 I Aki-kuyu, szczep afro 335 Albania 431 Alnabowie 66, g6 Albigowa p. Lańcur 450 Alego 211, 224 Algonkinowie 2 I Allanowie 66 Alzatczycy 80 Altajczycy 79, 8g Ameryka 21, 26, 32, 49, 68, 6g, gl, 94, 400,417,424, 426, 465, 487 Anaulowie pL jukagirskic 73 Amgunia, rzeka 4\9 Amur 419 Anau (Azja) 420 Andamańczycy 21 Angara 68 Anglia 26, 146, 121, 1,'i4. 167 Anglicy 2, 1'58 Anglosasi 74 Antowie gg Apulia 115 Arabia 69, 167 - pin. 56 Arabowie płn. afryk. 7 l Aralskie Morze 78 Aryjczycy 85 Asembo, lokacja afro 210 Assyryjczycy 72 Aszchabad 30 Atlantowie 66 «LGD», TOM XXXIX Atlantyk 239 Austria 112, 156, 157 Australia 21, 31, 86, gl, 489 Austalijczy<'y 21, 71, 85. Austro-Węgry 73 Awarowie 115, lig, 122, 130, 131 Azja 6, 21, 31, 32, 68, 79, 85, 88, 130, 359 - mniejsza 441 - północna 6g, 419 - pln.-wsch. 420 - płdn. 78 - przednia 489 - środkc.wa 96, 420 Azerbejdżanie 66, 76 123, B Balemba, szczep aft'. 200 Babia Góra 427 Bagienice p. Przasnysz 3g6 Tpnm. Baja, grupa tiurkska go Bajkal 68, 70 Baktria 112 Bali, wyspy 338 Baliki p. Kolno 399, 41 1 Balto-Słowianie 123 Bałkany 15, 104 Baltowic 438, 439 Bahyk 15, 2g3, 356, 357, 439, 463 Bandysie p. Ostrołęka 408 Bantu 21g, 223 Useri, klan 224 - plemiona 183, 200, 215, 224 Baranów (Kurpie) 388 Bartoszyce (Mazury), ośrodek lniarski 327 Baskowie I 13 Basuto, Afr. 335 Baszkiria 97 Baszkirzy 77 Bawarowie 303 Bazylea 4115. 486 �Bączki p. Kolno 372 Beczuanie 335 Bemba, szczep afro 212 Bern 496 B(s~rmianie 98 Beskid Środkowy 237, 270 - Zachodni 337 Bialaczów p. Opoczno 449 Bialoruś 348 Białorusini 84 Białuszny Lasek p. Ostrołęka 404 Bialy Gront p. O'trołęka 40j. Tpnm. Biamijczycy 66 Bieliny p. Kielce 453 Bieśnik p. Jasło 339 Biskupin p. Żnin 2fi4--266, 285, 289, 290, 311 Bobrowa (Orawa) 435 Bobry (Orawa) 435 Bodzentyn p. Kielce 450, 453 Bołesławie p. Dąbrowa 303 Borneo 489 Bośnia j Hercogowina 112, 119 Brama Morawska 442 Brandenburgia 264 Braniewo 462 Bratysława 427 Brazylia wsch. 302 Brezewica (Orawa) 431 Brodowe Łąki p. Przasnysz 36fi. Tpnm. Bródno Stare p. \Varszawa 280 Bruksella 129 Bryzgowia (Szwajcaria) 503 Brześć Kujawski p. vVloclawek 254, 257, 286, 290 Brzeziny p. Kielce 453 Brzozowe p. Ostrołęka 368 Brzozowy Kąt p. Ostrołęka 404 Brzozówka p. Ostrołęka 366 Rrzustów p. Opoczno 439 Bukowiec p. Opoczno 452 Buk pod Berlinem 264, 289, 290 Bukowina p. :\owy Targ 430 Bułgaria I 19, 12,1: Bułgarzy 98-100, 440 - nadwołż. 81 Bunyore, pl. Bantu 224 Burgundczycy 73 Buriaci 74, 78, 87, 95 Burtasi 66 Busko p. Kielce 450 Buszmeni 21, 85 Bytom 319 Bytyńskie Jezioro 266 c Carolath p. Siedlisko 272 Cejlon 489 Celtowie 82 Chakasi 74. 76, 78, 90 ChaIdowie 96 Chantowie 51, 75, 78 Chazarowie 442 Che!chy-Sałki p. Maków 365 Chelchy-Sebory p. Maków 365 Chełmińska Ziemia 336 Chełmskie 129, 343 Chettowie 96 Chęciny p. Kielce 450 Chiny 48, 68, 112, 489 Chińczycy 70, 85, 167, 420, 426 Ch iwa 422 Chłopia Łąka p. Przasnysz 366. Tpnm. Chmielnik p. Kielce 540 Chodyńcy pl. jukagirskie 76 Chojniki p. Pułtusk 366 Chojnówki p. Pułtusk 365 Chorezm 78, 96 Chorwaci 80 Chudek p. Ostrołęka, grunta 366. Tpnm. Chur (Szwajcaria) 501 Chyżne (Orawa) 434 Cieciory p. Kolno 366 Cieloszka p. Kołno 366 Cieśnina Berynga 69 Cieszyn 246 Ciężkowice 344 Como, jezioro 115 Cyganie 66, 69, 88 Cymbry 37 C. S. R. 133 Czadeckie (Orawa) 430, 431 Czantoria p. Łomża 406, 407 Czarnia p. Ostrołęka 368, 402, 404 Czarnogóra 163 Czarnohora 233 Czarny Dunajec p. Nowy Targ 430 Czechoslowacja 426 Czechy 124, 138, 130 Czerkiesi 56, 66, 87 Czerwone p. Kolno 385, 400, 407 Czerwonak p. Maków 366 Czesi 333, 441 Częstochowa 3 I 5 Czimhora (Orawa) 431 Czukcze 76, 77, 94, 419 Czuwańcy 76 Czuwasze 66, 67, 77,81, 100 D Daleki 'Vschód 419 Dania 172 Dąbrówka p. Ostrołęka 366, 396, 406, 409 Dąbrowy p. Ostrołęka 366. Tpnm. Dąbrowa p. Opoczno 449 Desna, dopł. Dźwiny 99 Dęby p. Kolno 366 Dinka, szczep afr. 335 Dłutówka p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm Dniepr 441 Dniestr 440 Dobczyn p. Śrem 271 Dobre p. Nieszawa 255 - p. Nowogard 283, 289, 290, 3 I I Dobrylas p. Kolno 366 Dolina Czujska (Azja) 420 - Noteci i Prypeci 237 Dolna Ziemia Niz. Węgierska 4~n Dolny Kubin (Orawa) 429 Dolny Śląsk 234 Dolganie, Dołhanie 80, 95 Domaszowice p. Kielce 450 Don 15, III Doryjczycy 73 Dubowe 244 Dudy Puszczańskie p. Kolno 402 Dunganie 95, 428 Duńczycy 80 Dylewo p. Ostrołęka 36 I, 366, 368, 396 401, 410 Dylewo p. Pułtusk 366 Dżungaria 6g E Egipcjanie 66, 72 Egipt starożytny i wspólcz. 19,68,73,439 Ełam 70 ' Ełk 358 Encowie 90 Eolowie 73 Erdutka (Orawa) 433 Ergitska gmina 88 Eskimosi 76, 419 Estowie 76 Etruskowie 68 Europa 21.31.66,67,73-75,78,81,88, 111,114,119,130,435.441,489 Europejczycy 183, 190, 195 Eurazja 21, 112. 119, 129, 239 Ewenkowie 78, 87, 95, 42 I Ewrazja p. Eurazja 94 F Fidżi, wyspy 335 Filipiny, 340, 426 FilipopoI 119 Filistynowie 295 Finowie 79, 82. 121, 123, 126 Flandria 127, 303 Francja 2, 32, 46, 115. 467, 468 Francuzi 74, 80, 133, 158 Fryburk 485 503, G Galla, pl. afro 335 Galicja 593 - hiszpańska 80 Gambia, Afr. wsch. 341 Gawrychy p. Ostrołęka 405. 406 Gądkowice p. Milicz 268, 269 Gąski p. Ostrołęka 366, 406 Gdańsk 323, 356, 358, 367, 369 Gdów 294 Gdynia 366, 369 Gem, łokacja afr. 224 Genewa 484 Germanie 76, 115, 118, 123. I'll Giewont 429 Gilacy 421 Gniezno 281, 287, 288, 290 Goci 37, 122, 130 Golanka, gleba p. Ostrołęka 366. Tpnm. Gontarze p. Kolno 366 Gorce 107 Górno p. Kielce 450, 453 Góry Świętokrzyskie 442 Grabówko p. Maków 366 Grecja 48, 159 Grecy 66, 357 Gręboszów 303 Grodzisko Wielkie p. Łańcut 450, 4.53 Grójeckie I 13-1 15, 129 Gruszowiec p. Limanowa 291 Gruzini 70, 74 Gurośl p. Kolno 366 Gutowo p. Maków 366 H Hamrv (Orawa) 435 Hana . (Morawy) [43 Hawai 426 Hellenowie 72, 73 Hesja [24 �Hiszpan~a +8, 113, 160, 166 Hiszpame H Holandia 121 Holendrzy 158 Holihrady p. Zalcszczyki 288 Hottentoei 56 Hrubieszów 235 Huangho, rzeka 429 Huculszczyzna 333 . Hugrykowie, l.'growIe 310 Hunnawie 66, 87, "5, "9, 131 122, '30, Kirgizja plcln. 8 Kirgizi 76, 88, 89, 423 Kisum, miasto - Afryka 182. 205 Kitajcy p. Chińczycy 70, 79, 420 Klin Zakamienny (Orawa) 433 Kobylany p. Kielce 450 Kolbuszowa 445 Kolenowie 96 Kołbacz, ziemie pyrzycka 3 la Komi-permiacy 66, 80 Komi-zvrianie 66, 80, 98 Komorowo p. Szamotuły 266 Kongo 19, 2' Kopaczyska p. Przasnvsz, grunta 366. Tpnm. Koreańczycy 420 Koriacy 76, 77, 94 Kościeliska p. Olesko 275-277 Kozak 333 Kozłowa 244 Kożangródek p. Pińsk 243 Kraczkowa p. Rzeszów 4;)0 Kraj Biełozerski 82 - Luo 211,219,223,224 - Nadbajkaiski 68 - Niemiecki 144 - Słowiański '44 - Wiatsko-Wetłużski 99 .- Zabajkalski 69 Krajów p. Opoczno 449 Krakowskie 348 Krakowiacy 593 Kraków 128, 246, 593 Krasnopółka p. Dęblin 334 Krobia p. Ostrołęka 405 Królewiec 360, 371 Kruszetnica (Orawa) 431 Krysiaki p. Ostrołęka 366, 384 Krzemionki pod Krakowem 334, 432 Krzeszowice pod Krakowem 299 Krzywiczanie 72 Książnice Wielkie p. Pinczów 259 Kuba, wyspa 338 Kubańcy 87 Kuczyńskie p. Ostrołęka 409 Kujawy 234, 248, 343, 441 Kurpianki 367,383-385,402-404,415 Kurpie, gr. etniczna 359-362, 396, 401 japończycy 422 jaworniki 339 Jcdlnia p. Radom '70 jednaczewo p. Łomża 366 Jeglijowiec p. Ostrołęka 404 Jenisej 68 Jończycy 73 jugosławia 441 jukagirzy 75, 94 jura Krakowsko-Wicluńska 234 jutlandia 293 K I Igel p. Trewirem 114, I 15 Illiryjczycy 65 Iłża p. Kielce 430 Imeretvńczycy 74 Imperi~m Brytyjskie 426 Indianie ameryk. 66, 86, 419 - kaliforn. 76 - płn. zach. 2 I Indie 48, 68, 85, I 13 Przednie 465, 489 - Zagangesowe 465 Indochiny 68, "I, 112, 122, Indonezja 48, 417, 488, 489 Indoeuropejczycy 68, 81, 82 Inkowie 302 Inowódz. p. Opoczno 449 Inowrocław 264 Iran III Irańczycy 82, 438, 439, 441 Irlandczycy 80 Irokezi 21 Istebna 244 Istro-Rumuni 80 I telmeni 21, 94 Izrael 88 129, 489 J Jablonka (Orawa) 430, 433, 435 - p. N. Targ 430 Jachowa Wola p. Kielce 453 Jakucja 88 jakuci 66, 68, 70, 71, 77, 78, 80, 100 .J ana, rzeka 88 jankowo-Młodzianowo p. Łomża 363 janowo p. Maków 366 japonia 489 Kaczyńcy 95 Kadzidlo p. Ostrolęka 389, 396,399-402, 406 Kafrowie 56, 335 Kalwaria Zebrzydowska 3I5 Kalmucy .56, 69, 75 Kamczadale 67, 70 Kamczatka 8, 67, 419 Kano, dolina 205 Karaimi 88 Karachuonvo, lokacja afr. 205 Karakałpacy 88, 90 Karaska p. Ostrolęka, bagno 404. Tpnm. Karelowie 76 Karpaty 8, 103, 104, 239, 428, 441, 442 Kartalińczycy 74 Karyntia 297 Kastylia 160 Kaszgaria 70 Kaszów p. Kraków 596 Kaszubia 331 Kaszubi 463 Kaszuby 248 Kavirondo, Afryka płd. 182, 210, 223 - Centralne 182, 191, 203, 210 Kaukaz 31, 79, 87, 96, 111,441 Kazachowie 56, 76, 77, 88, 89 Kazacv 120 Kcvni~ p. Szubin 280 Ke~ya. Kenia (Afryka) 182, 183, 191,226 Ketowie 75, 76 Kęty 297 Kielce 344 Kieleckie 45 I, 453, 454 Kijów Morawski 142 Kikuvu, szczep afro 195, 302 Kile: grupa tiurkska 90 Kilimandżaro 302 Kipsigis, szczep nilo-chamicki 183 404 - kr~ 3643, 66,372, 375-377, Kurpiowszczyzna 37 I Kumykowie 56 Kurykanie 66, 100 Kusice, Czechy 428 .J 382, 398 Kuzic p. Ostrol,ka K"alo\'any (Orawa) 402 435 L Lamuci 9.5, 419 Langan, skała w Szwecji 114. Tpnm. Lapończycy 441 Laski p. Ostrołęka 393, 404 Laskowiec p. Łomża 366 Lasowiacy, LasOlVicy 445 Leman p. Kolno 366 Lcna, rzeka 68, 70, 78, 86 Leningrad 3, 6, g, 10, 28 Lesiacy p. LasO\l'iacy 445 Leśniacy p. Lasowiacy 445 Levy Hradec, grodzisko 441. Tpnm. Lezgini 56 Lipnica p. Bochnia 303 Lipnica (Orawa) 432 Lipnica Wielka 435 Lipniki p. Ostrol,ka 364-366, 396, 407-409 Lipniki p. Kolno 366, 374 Liesek (Orawa) 4·31. Lisewo p. 'Vąbrzeźno 283, 28g, 290 Litwa 309, 349 Litwini 74 Ljesk (Czechoslow.) 433 Lombardczycy 73 Londvn 132 Long~bardowie 115 Lozanna 500 Lu belskie 249 Lublin 101, 162 Lubamia p. Rybnik 280 Lubania p. Leszno 297 Lud arabski 167 - azjatycki 32 - ałt~ski 95 bałtycki I I l, I 15, 126 - chiński 167 Ludy egzotyczne 167 --- fińskie I I I - francuskie 16'3 - słowiańskie 41 - syberyjskie 153 - srodkowo-azjatyckic 95 - tureckie i mongolskie I 18 Ludzimierz 429 Luo, szczep nilocki 181-183, 203, 210, 213, 215, 220, 225, 226 Luo, kraj 184, 186, 188, 189-192, 195, Ig8 �Ł Łaba 13 Łagów p. Kielce Łazany koło Wieliczki 334 Łączki p. Ostrołęka 393. 400, 408 Łączki p. Kolno 366 Ląki Górne p. Dębica 444 Łęczyca 348 Łoziska p. Ostrołęka 366 Łojowice p. Sandomierz 263 Łomża, 632, 376, 391 Łotysze 74, 76 Łódź 246 Łukowa p. Kielce 450 Łużyce Górne 124 Łyna, rzeka na 11azurach 327 Łyse p. Ostrołęka 366, 384, 38'3, 4°2, 405, 409 Łysogóry 453 M Macedonia 440 Macedończycy 441 Madagaskar 55 Madziarowie 76, 122 Majdan Mokwiński p. Kostopol 261 Majki p. Pułtusk 365 Makonde, szczep afryk. 302 Małe l.ipniki p. Maków 365 Małopolska 103, 128, 231, 442 Małypłock p. Łomża 366, 372, 384, 393 Mamino-Średniaki p. Maków 365. - Wyżki 365 Mandżuria 68 Mandżurowie 69, 120, 420 Man-Chmerowie 420 Mansi 41, 78 Markowa pow'. Przeworsk 430 Maryjczykowie 77 Massageei 76 Massajowie 302 Maszkienice p. Brzesko 595 Maurytania 307 Mazowsze 124, 170, 241, 295, 329, 368. 441 Mazurki 388 Mazury 297, 309 Mazurzy 399 Mątwica p. Łomża 366 MechEn p. Śrem 328 Mekka 308 J\lekong. rzeka I I I Melanezja 68, 91, 333, 488, 489 Melanezyjczycy 21, 76, 83 Meszczera ruska 99 Mezopotamia 68, 70 Michałówka pod Dęblinem 334 Mieszkańcy Ziemi Ognistej 2 I Międzyrzecze p. Rybnik 280 Mikronezja 68, 489 Missa, nazwa wieży 295 Missisipi stan 423 Mława 246 Mniszków p. Opoczno 449 Modlnica Wielka 299 Modrzewie p. Kielce 450 Monarchia Frankońska 130 Mongolia 67, 70 Mongołowie, 56, 69, 75, 120 Morawica p. Kielce 450 Morawy 124, 126, 130, 128, 145 Mordwini 50, 51, 66, 77, 80 Morze kaspijskic I I I - Sarmackie 338 - Śródziemne 293, 305 Mos, jezioro w Szwecji 342 Moskwa 3, 6, g, 28 Mosty p. Kielce 430 Mrowin p. Poznań 264 Muczkowie g6 Murzyni 21, 42b-426 Musgu, szczep afryk. 302 Myszyniec p. Ostrołęka 366, 368, 369, 376, 382, 4°1, 4°6, 4°'/, 409 N Nadrenia 12 I «Na grzędziel> p. Ostrołęka 401. Tpnm. Namiestów (Orawa) 435 Nanajcy p. Goldowie 76, 419 Nandi, szczep nilo-chamicki 183 «Na Przystępie» p. Ostrołęka, m. bursztynowe 408 Tpnm. Narew pr. dpI. Wisły 292, 356, 359, 366-369, 406 Narocz jezioro 333 Narody europejskie 75 indoeuropejskie 8 I mongolskie 32 tunguzo-mandżurskie 91 tiurkskie 32 tiurksko-mongolskie 8g l\ aród białoruski 75 francuski 73 - ruski 75 l\aród ugro-fiński 91 - ukrański 75 - włoski 73 Nasiadki p. Ostrołęka 398, 402 «:'{a Szwedzie" kop. bursztynu, p. Ostrołęka 410. Tpnm. (':'\a Zabagniwl p. Ostrołęka 408. Tpnm. :'\egidalcy 419 Xegrile 21 Negrzy zach. Afryki 340 Neńcy p. Samojedzi 71, 86 Neuchatel 484, 493 Neurowie 100 Ng'iya, miejcowość, Afryka 199, 203, 218. 221 Niemcy naród 2, 123, 140, 146, 154, 158 Kiemcy, kraj 46, 74, 115, 130, 303 Niemcy okupanci 369, 389, 373 l\iesłuchów p. Kamionka Strumi!owa 288 Niesułów p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Kieźwiska p. Horodenka 258, 273, 283, 29° Niwehowie 76, 94, 421 Nomadzi 91 Komowie egipscy 73 Normanowie 73 l\orwegia 32 Norwegowie 80 Nosocice p. Głogów 258, 259 Noteć 235, 237 Nowa Brytania 483 Gwinea 76, 488 Huta p. Kielce 450 Irlandia 488 Kaledonia 487, 489 Słupia p. Kielce 453 - Wieś p. Maków 366 Nowe Miasto p. Opoczno 449 Nowogrodzie p. Łomża 406 Nowogród p. Ostrołęka 292, 359, 366, 367, 372, 376, 379, 380,338,4°2,4°6 Xowosiółka Kostiukowa p. Zaleszczyki 273 Nowy Daromin p. Opatów 262 ="Jowy Korczyn w. Kieleckie 318 Nyaima, Afryka 223, 22+ Nyana, Afryka 224 Nyanza~ p. \lictoria o Ob'- rzeka 77 Obda p. Ob' 310 Obdorczykowie '310 Lud, T. XXXIX. Oborczyska p. Ostrołęka 366. Tpnm. Obwierwa p. O.>trołęka 323 Obszar duński 115 górno-niemiecki 130 - heski 124 - słowiański 116 Ocean Indyjski I I I, 182 Oceania 7, 31, 32, 465, 488, Odra 462 - dorzecze 438, 439 Odrzywół p. Opoczno f49 Oka, dpI. Wołgi 99 Okręg Kargopolski, ZSRR 422 Olkuskie 348 Olszewka p. Ostrołęka 366 Opoczyńskie 449-453 Opole 282, 289-291 Orawa 428-431, 433, 434 Orawiacy 435 Orawka p. N. Targ 430 Orków p. ł"ask 264 Orle, góra p. Morski 264. Tpnm. Ormianie 69, 74, 157 Oroczowie 420, 42 I Orokowie sachalińscy 419 Osetyni 66 Ostiacy 75 Ostrołęckie Łęgi p. Ostrołęka 366. Tpnm. Ostrołęka 359, 366-368, 376-380,387, 392, 393, 403, 407 p Pacyfik 419 Pałcoazjaci p. Czukcze, Helnleni, Jukagirzy, Koriacy, Niwehowie 94 Palestyna 69 Pamir 8 Pannonia I 15 Państwo Radzieckie 33 - \'Vielkomorawskie 128 Papuasi 45, 76 Parafia Kije p. Pinczów 303 Parsęck p. Szczecinek 283, 289, 290 Pedżykistan 422 Pelty p. Ostrołęka 395, 405, 406 PerICliacy 5 I, 303 Persepolis :)08 Persowie 72 Peru 302. 500 Perzanki p. Przasn\"Sz 356. Tpnn!. Perzanów p. Maków 366 Pianki p. Kolno 366 Piasccznia p. Ostrołęka :)23, 410 5° �Piasecznica dpi :\"an,-i 4°1, 406 Piekary pod Krakowem 270 Piekielnik p. :\". Targ. 428, 430-432, 434 Piekło p. Kolno 372 Pikardyjczycy 73 Pilica 442 Pilsko (Czechy) 427 Pilzno (Czechy) 144 Pinczów 303, 430 Pireneje I 15 Pisa pr. dpI. ~arwi 406, 407, 41 I Piśna, rzeka na Kurpiach 372 Plemiona fil\skie i7 - greckie 84 - murzyńskie 19 - słowiańskie ii - wsch. słowiańskie i7 Plewki p. Ostrołęka 396, 409, 410 Płock 246 Płowdiwa p. Filipopol 119 Podhale 230, 233, 240, 241, 273, 432 Podkarpacie 128 Pod Ladą p. Ostrołęka 408 Tpnm. Podlasie 348 Podole 248, 251 Pod szkle (Podschłe) p. N. Targ. 43°,432 Podwlik (Orawa) 432, 435 Pogórza nie 309 Pojezierze Mazurskie 237 Pokucie 442 Polacy 113, 157 Polesie 235, 439 - briańskie 99 - sarneńskie 118 Polinezja 69, 489 Polinezyjczycy 55, 68, 85-88 Polska 2, 110, 124-128, 227, 234, 236 239, 246, 252, 2i7, 284, 293, 331, 345, 357, 360 441 Połąga 356, 359, 360 Pomorze 264, 339, 367, 412, 464 Ponarwie 360, 365 Popiołki p. Kolno 363 Popudnia na Ukrainie 258 Portorico 338 Portugalia 129 . Portugalczycy 302 Potasie, Potaż p. Kolno 372 Powiat Lesko 442 - Lubliniec 274 - Lubusza 279, 280, 301 - Łomża 368 - Łowicz 455 - !\'laków 365 Opoczno 332, 450 Ostrołęka 368, 370, 372 Pinczów 344 Przasnysz 347, 368 Pszczyna 274 Pułtusk 365 - Ropczyce 251 - Sandomierz 364 - Rybnik 274 - Tarnowskie Góry 274 - Wągrowiec 334 - Poznań 274, 283 - Luboń 273 - Sołacz 278, 279 Poznańskie 441 Północ 32, 79 Półwysep Bałkański 99, 124, 13 I, 442 - Pirenejski I 12 Praga (czeska) 144 Prusacy 309, 368 Prusinowice p. Kielce 450 Prusy Wschodnie 357, 358, 360, 37', 388, 397, 399, 4 12 Prymusowa 'Wola p. Opoczno 449 Prypeć 237 Przasnysz 373, 3ii Przyłaje p. Przasnysz 366. Tpnm. Przystań p. Maków 41 I - p. Pułtusk 366 Przystęp p. Ostrołęka, wygon 408. Tpnm. Przy tuły p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Ptaki p. Kolno 366 Pueblo 21 Pupkowizna p. Kolno 366 Puszcza Kurpiowska 251 Ostrołęcka 368 - Sandomierska 118 Puszczak (Kurp) 397 Pyrzec, gród 310 R Raba, dpI. Wisły 428 Raba Wyżnia p. N. Targ 429, 430 Radkowice p. Kielce 453 Radzice Duże p. Opoczno 452 Rajgród p. Łomza 273 Raki p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Rakszawa p. Łańcut 450, 453 Rawy Kurzątki p. Pułtusk 365 - Stasie p. Pułtusk 365 Ren I IS, 295 Repecko p. Tarnowskie Góry 266, 268 Republika Uzbecka 420 Reus, jezioro (Szwajcaria) 347 Rikkojot-Romowe 350 Tpnm. Rodezja Płn. 2 I 2 Romanie 122 Romowe 350 Tpnm Rosja 22, 54, 73, 74, 99, 1'3, 126, 245 Rosjanie 2, 50, 75, 76, 157 Roszków p. Kokian 270 Rozdziele p. Bochnia 600 Rozoga p. Szkwa pr. dpI. Narwi 405,406 Rudawa dpI. Wisły 323 Rumuni '57 Rusini 84, 113, 157 Ruś starożytna 44, 117, 349, 452 Ruszczuk, Bułgaria 119 Ruziek p. Maków 366. Tpnm. Rybna p. Brzeg 596 - kolonia p. Tam. Góry 264, 270, 272, 273 Rycerka p. Żywiec 333 Rzeczyca p. Rawa 332 Rzeszów 445 Rzeszowiacy 445 Rzeszowskie 45', 453-455 Rzym 154 Rzymianie 66, 72, 84, 356, 359 Rżaniec p. Maków 366 s Sachalin 8, 419 Sagajowie 90 Sahara 340 SI. Gallen 496 Sajańsko-Ałtajskie Góry 70, 78 Sala IS Sambia 293, 357, 360 Samojedzi p. Neńcy 70 Samodijska Grupa 94 San 1,8, ,28 Sande, klan 224 Sandomierskie 234, 334 San Domingo 338 Santok 278, 282, 288, 290, 31 I Sakwa, lokacja afryk. 2 I I Sardynia I 13 Sarmacja 294 Sarmaci 37, 65, 76, 96 Sarnia JAka p. Ostrołęka 366 Sartołowie 86 Sądeczyzna 235 Scvtowie 37, 76 Seklerzy 66, 8j " Tpnm. Selkupowie 75, 76 Seminomadzi 9 Serafin p. Kolno 366 Serbowie 80 - łużyccy 80 Serwatki p. Łomża 41 I Siedleckie 348 Siedlcnin p. Jarocin 283, 289, 290 Siedlisko p. Głogów 272 Siedmiogród 104 Sibil' p. Sybir ii Sidzina (Czechosłow.) 433 Sion (Szwajcaria) 500 Sirtia, lud wymarły 86 Siwiki p. Kolno 366 Skandynywia I I I, I 15, 246 Skania 115 Skarżysko p. Kielce 450 Skawa dpI. Wisły 428 Skępe p. Lipno 461 Sławki p. Ostrołęka 366 Sławkawo p. Maków 366 Słowacja 428, 430, 435 Słowacy 157, 441 Słowaczyzna Morawska 246 Słowianie 15,65, 79, 84, 99, 100, 112, 115,118,122,123,125, '30, 13', 133, 141, 146, 147, 426, 438, 439 Slowianie pierwotni 441 - południowi 442 - ruscy 442 Słowiańszczyzna 14, 15, 41, 75, I I I, 116, 121, 122, 124, 126,44° Słowiańszczyzna wschodnia 441 Słoweńcy 44 I Słowińcy 462 Sokołów woj. rzeszowskie 446 Soła dpI. Wisły 428 Sondrio, praw., włoska I 15, Iii Sonina p. Łańcut 450 Spytkowice 429 Stambuł 367 Stanica (Orawa) 435 Stany Zjednoczone 425, 435 Stara Łomża p. Łomża 366, 368 Stare Hrozenkowo (Orawa) 432 Stepy Czarnomorskie 441 Studzionki p. N. Targ 430 Suahe1i, szczep afryk. 302 Suchacz p. Elbląg 260 Sudan 56, 183, 335 Sudety 239 Sumerowie 72 Surowce p. Ostrołęka 402, 404 * 50 �Suzdal, Rosja 297 Syberia p. Sybir 32, 68, 71, 77, 79· 94, 333 Syberia Północna 42 I Syginowie 66 Sypniewo p. Maków 366 Ęyryń p. Rybnik 278 Sląsk 248, 258, 259 Ślązacy 309 Świerdłowsk 30 Świętokrzyskie 455 Szablak p. Łomża 356 Szafarczyska p. Kolno 366 Szafarka p. Ostrołęka 366 Szczepy afrykańskie 193 - mongolskie 122 - tunguzkie 122 - tureckie 122 Szkwa p. Rozoga pr. dpI. J\;arwi 406, 409 Szlapoken, Prusy wsch. 358 Szorcowie 76 Szorombojcowie 76 Szwaby 359 Szwajcaria 163, 484, 489, 494 Szwccja 32, 114, 342 Tunguzi 68, go Turcy ałtajscy 120 Turkiestan 130 Turkmeni 74, 88-90 Turyngia 439 Tuwińcy 95 Twardoszyn (Orawa) 433 Tybetańczycy 120 Tybeto-Bu~~ańczycy 420 Tybr 347 Tymoszcwicze na '\'olyniu Tynicc 598 Tyrol 297 244 u Ude, pl. azjat. 420 Ujście (Orawa) 43') Ulczowic, Olczowie 419, 421 v Victoria, jezioro 182, 183, 203, 205, 21 I, 220, 302, 335 T w Tadżykowie, górale doliniacy 77, 422 Tagusowie 86 Tahiti 496 Tangania 335 Tarnowa p. Słupca 264, 291 Tarnów 444 Tasmańczycy 426 Taszkient 6 Tatary p. Ostrołęka 406, 410 Tatarzy Kazańscy 96, 97 - Kadwołżańscy 71 Tatarzy 76 Tatowie, muzułmanie izraelici 80 Tatry 233 Teleuci 95 Teszik Tan, mIeJsc. 420 Tiurkowie 79, 97 Tadzia p. Ostrołęka 406 Topolice p. Opoczno 449 Trakowie 65, 438, 440 Trewir 114 Troglodyci 341 Trzciana (Orawa) 433 Tschad, jezioro 302 TubalO\\"ie 76, 96 Tuczno p. ~logilno 260, 291 Wach p. Ostrołęka 366, 404, 409. Tpnm. \Vagogo, szczep afro 302, 384 Wakamba, szczep afr~ 302 ''\Tamwera, szczep afryk. 302 \Vandalowie 65 Wandorobbo, szczep afro 302 \Vapare, szczep. afr. 335 \Varszawa 323, 367, 403 Warta 235 Wąglany p. Opoczno 449 Wedda 21 \Venecjanie 73, 122 \Venedowie 66, 100 \Vesole (Orawa) 431 Węgrów Podlaski 550 \Vęgry 115, 121, 124,357,435 ''\Tęgrzy 67, 122, 157 'Viatyczanie 72 \Viclbark 401 Wielka Brytania 251 Wielkie Antylle 33S Wielkopolska 234 Wielkorosja 49 Wielkoruś 123 'Viclki )iowgorod 12G Wieluń 246, 348 Wierzbnik-Zbijów p. Kielce 450 Wierzcholas p. Ostrołęka 366 Wiślica 334 Wisła I IS, 236, 318, 322 - dorzecze 433, 439 Wisłoka 128 'Vizna p. ł~omża 366, 372 Włochy 32, I IS, 167 Włodzimierz p. Opoczno 449 Włosi 74, 158 \Vogulowie 310 Wojciechów p. \Vągrowiec 259, 2')1 'Vojewództwo Pomorskie 459 Rzeszowskie 453 - \Varszawskie 246 \'\Tola Jasieniecka 296 'Vola Żarczycka, woj. rzeszow. 446 Wolkowe p. Ostrolęka 366, 369, ~86 403, 408 Wołyń 113, 352, 442 Wschód Daleki p. Daleki Wschód Wydmusy p. Ostrolęka 366, 405 Wykrot p. Ostrołęka 366, 405 Wysokie p. Łańcut 450 Wyspy Moluckie 302 - Salomona 302, 488 Wyszel p. Pułtusk 366 Wyżega p. Ostrołęka 405 Zakrze p. Łomża 406. Tpnm. Zalas p. Ostrołęka 366, 405 Zalesie p. Ostrołęka 403 Zalcśca p. Bóbrka 288, 290, 3 I I Zalew Szczeciński 466 Zamek Orawski 42'), 430 Zamojszczyzna 235 Za Mostkiem p. Ostrołęka 409. Tpnm. Zaręby Kościelne p. Ostrołęka 369 - - p. Przasznysz 378 Zatoka Gdańska I I I, I IS - Tonkińska I I I, I IS Zawada p. Przasnysz 366 Zawoja p. Cieszyn 240, 251 Zbójna p. Ostrołęka 366, 400, 409 Zgniłki p. Wyrzysk 280, 291 Zichowic 66, 96 Złota Góra p. Łomża 402 Zubrzyca (Orawa) 434 Zulusi 335 Zurych 485, 493 Zuzanny p. Bialystok 242 Związek Radziecki 4, 5, 8, 12, 13, 16 23, 31, 33, 74, 79, 84, 99, 607 Zyrianie 113 Z. S. R. R. p. Związek Radziecki z Żabino p. Ostrołęka 366 Żarnów p. Opoczno 449 Żebra p. Ostrołęka 366 Żmudź 33 I, 354 Żydzi 69, 80, 84, 157, 303, 416 Żytocha, kopalnia bursz t. p. Ostrołęka 410 Tpnm. Zabiele-Piliki p. Pułtusk 366 Zabiele 'Vielkie p. Pułtusk 366 Zaborów p. Brzesko 593 Zachód 115, II7, II9 Zajączków p. Kielce 450 Ż �INDEKS TOWARZYSTW «LUD», I INSTYTUCJI TOM XXXIX Akademia r\auk ZSRR 419, 424 - w Zagrzebiu 160 - Umiejętności w Krakowie p. P. A. U. 102, 416, 519 - Vied. a Umeni 427 Anthropos Institut 485 Bund fur Schwyzer Dut~ch 5[9 Centralny Instytut Kultury 460, 461 Ciba Aktien Gesellschaft Sag Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires 165 Das Verein Deutsch-Schweizerisches Bienenfreude 509 Dział Etnograficzny Muzeum Morskiego 461-467 ' Genossenschaft Schweizer Heimatwerke 513, 514 Geographisch-Commerzielle Gesellschaft Sag Geographisch-Ethnographische Gesellschaft in Basel 508 Gesellschaft f lir Schweizerische Theaterkultur 518 Heimatschutz Trachtenvereinigung 514 Instytut Baltycki 460 Instytut Geograf. w Leningradzie i Moskwie 3 Instytut Etnograficzny im. Miklucho-Maklaja 419, 607, 625, 628 Instytut Oddzialu Nauk Spolecznych g Institut d'etudes missionaires 486 InSlytut Bad. Sztuki Lud. 460 Instytut Pólnocy 4 Landliche Kultupflege SIO Ognisko Kultury Plastycznej 466 Państw. Kom. Plano\\·. Gospod. G[ [ P. A. U. 611 I.\'DEKS NAUKOvVYCH, Pol. Tow. Ludoznawcze 460, 464, 60g 610, 625 - jego zadania 606-5 [ I - organiz. badań terenowych 607 - osiągnięcia naukowe 606 - planowanie sześcioletnie 607 - plan wydawniczy 610 - sprawy metodologiczne 606 - współpraca z PKPG 611 - Zagadn. badań folkloryst. 60g Tow. Antropolog. Londyn 424 Tow. Etnograf. Franc. 604, 605 - Krajoznawcze 460 - Miłosn. His!. i Zabytków Krakowa 5go - Przyjaciół Nauk w Warszawie 626 - Region Ziemi Rzeszów 445 - Socjolog. Londyn 424 - Ludoznawcze Szwajcarskie 502 Szwajcarski Związek Chłopski 514 Schweizer. Gesellch. f. Anthropologie Ethnolog. u. Urgeschichte Sag - - f. Volkskunde 502 - Trachtenverein 517 - Tropenistitut 486 - Vereinigung f. Heimatschutz Societe Neu-Chateloise de Geographie 509 - Geographique Sag Szwajc. Tow. Ludozn. 508 Volkskundliches Institut 487 \Vszechzwiązkowe Tow. Geograf. 6, Zrzeszenie Muzeów Narod. wc Francji 468 Związek Muzeów w Polsce 460 - Opieki nad najbiedniejszymi gminami Szwajc. 514 - Teatrów i Chórów Ludowych 466 CZASOPISM I WYDAWNICTW, «LUD», TOM XXXIX Acta Tropica 486 Annales UMCS 608 Annuaires des Musees 470, 453 Anthropos 486 - Bibliothek 486 Archives Suisses d'Anthropol. Generale 509 Archiv f. Histor Kunstdenkmiiler 495 Atlas Ludoznaw. Szwaje. 503, 504 - Polsko Stroj. Lud. 523, 606 608, 611 - Wyobrażeń Pamiątek Ludozn. Prawnego 147 Bericht i.iber das Basler Museum f. Volkerkunde 4g1 Berner Heimatbuch, 512 - Zeitschrift f. Geschichte U. Heimatkunde 512 Biblioteka Warszawska 367 Biblioteczka ('Orbis,> 598 Biesiada Literacka 371 Bulletin de la Soeieie Neu-Chateloise de Geographie Sag Bulletin del' Schweizer. Gesellsch. f. Anthropol, Ethnol. U. Urgesch. Sag Centralny Katalog Zabytków Etnograf. w Muzeach 609 Casopis Vlasteneckeho SpoI ku Musejniho w Olomouci 426 Ciba-Rundschau 509 - Zeitschrift 509 Czas 578 Czytelnia Niedzielna 584 Dziennik \\!arszawski 578 Encyklopedia rolnicza 369 Ethnolog. Anthrop. Bibliothek 486 Gazeta Korespondenta 358 Gazeta Świąteczna 588 Geographica Heh'etica 509 Gość Puszczański 374 Gryf 526 Heimatlcben 451, Sill Heimatschutz 5[5, 516 Heimatwerk ')14 Del' Hoch\\ a:hter 5 I o, 51 I Jahrbuch des Bernischen HislOr. l\fuseums in Bern 497 Kalendarzyk Krakowski 577 Kalendarz Warszawski 348 - \Vildta 585 Kratkije Soobszczenia 4I9, 422 Le Globe 509 Lud 162, 526, 610 Lud Słowiański [62 M. A. A. E. 162, 526 Man 417 Mitteilungen der Ethnograph. Sammlung d. Univers. Basel 487 Mitteilungen del' Geograph. Ethnograph. Gesellschaft 508 Orli Lot 2gl, 526, 600 Pamiętniki Tow. Tatrzańskiego 428 Pamiętnik Warszawski Pielgrzym Polski 579 Pol. Atlas. Etnograf. 606, 608, 611, Prace Etnolog. 610 Prace i Materiały Etnograf. 526, 606 610 Prace i Materialy PAU 526 Przegląd Archeologiczny 358 - Rybacki 461 Przewodniki Muz. Etnogr. w Bazylei 492 - po \Vystawych Muzealnych 496 Przyjaciel Ludu 297, 322, 328, 338, 576, 578, 582 Pszczólka 577, 578, 5go Schriften der Schweiz. Gesellsch. f. Volkskunde 507 Slovenska Vlastiveda 427 Sowieckaja Etnografia 416, 424 Suplementa 487 Teatr Ludowy 526 Tygodnik Powszechny 377 Volkstum der Schweiz 507 \Vanda 604 \\!arszaw. Tyg. Ilustrowany 584 Wisla 162. 526, 588. \\'ydawnictwa Tow. Ludozn. Szwajc. 507 - Muz. Etnograf. w Bazylei 4g1 Zaranie Śląskie 526 Zbiór Wiadomości do Anlt'opol. Kraj. [62, 526, 590 Ziemia 526 �INDEKS MUZEOW, Muzea etnograf. we Francji 467, 483, 487 w Bazylei 487, 491 w Łomży 352 w Xeuchatel 498 w vVarszawie 348 w Zurichu 493~494 kontrolowane 469 krajowe 464 humanistyczne 467, 46 narodowe 468 prowincjonalne 470 przyrodnicze 474 Skansenowskie 50 I szwajcarskie 490 zaszeregowane 468, 469 2VIuzeum Akad. Nauk. Z. S. R. R. 3, 4, 33 Alpejskie 497 Antropologii i Entrografii lm. Piotra Wielko 7 Baskijskie 472 Etnograficzne 487, 492 Historii religii 3, 33 Historyczne i Etnograf. Kormandii 472 Kurpiowskie w Xowogrodzie 292,375 376 Literackie 9 Lotaryńskie 472 ~1orskie w Szczecinie 494 «LUD», TOM SPIS RYCI:\", XXXIX Narodów Z. S. R. R. 33 Pocztowe w Bernie 497 Polskie w Rapperswilu 501 PrzemysIowe w Bazylei 492, 493 PrzemysIu artyst. w Zurichu 495 Retyckie 501 w Jaroslawiu 447 w Łodzi 448 W Rzeszowie 445~44 7 w Tarnowie 444 w Toruniu 455~461 Musee des Arts et Traditions populaires 467 Ethnographique de la ville de Geneve 499 de I'Homme 468 de Valere 500 du Vieux Lozanne 500 ~ Historique de NeucUl.tel 468 Museum fiir Volkerkunde und Sehweizesrisches Museum fi.ir Volkskunde 482 Basler Gewerbe Museum 492 Bernisehes Historisehes Museum 496, 507 Kunstgnverbe-museum Zurich 495 Landesmuseum Zurich 494, 495 Schweizerisches Alpin Museum 497 ~ Postmuzeum 497 Raetisch Museum 501 «LUD», Bieda z nędzą, drzeworyt na karcie tytulowej anonimowej broszury (,Nędza z biedą z Polski idą(l, wydanej przed r. 1633, 344 Bielenie płótna miedzioryt, Hartknoeh Chri~t.-Alt und Neues Preussen, Franckfurt 1684 (383), 327 Bor (świderek) krzemienny do borowania dziurek w paciorkach, 379 Boruta w starej wierzbie, litografia, Kalendarz Warszawski pop. nauk. ilustr. z r. 1864 (79), 348 Boże drzewko, drzeworyt B. Paprocki Koło rycerskie, Kraków 1575 cap. 28 316 . Bróg, drzeworyt, M. Rey-Zwierzyniec, 1574 list. 55, 309 Bursztyn używany do leczenia oczu 380 Chata kaszubska 247 - kurpiowska 247 Chaty kultury łużyckiej z Biskupina 265 w w. XVI, drzeworyt Mikołaj Rey Zwyerciadło, Kraków 1567, list. 54 331 Deformacje wsi łańcuchówki w okręgu przemysłowym 231 Dłutko do czyszczenia bursztynu 379 <,Dry!» drewniany do wiercenia otworów w bursztynie :i79 Dziki mąż, drzeworyt, CalIimachi P., Geminianensis historia de rege Vladislao seu clade Varnensi 1515, 321 Dziw morski, drzeworyt, Falimirz, O ziołach i moczy gich, Kraków, druk. F. Unglera 1534, cap. 99, list. 40 324 Dzwon na kuropatwy, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich 1778, t. II (352), 3~6 Fajeczka garnuszkowa 392 Fajka bursztynO\\"a 392 Fragment osady ku"tury lużyckiej 267 o •• TO~f XXXIX Galar na Wiśle, miedzioryt, Przyjaciel Ludu, Leszno 1844 t. II (353), 322 (,Grabciu> żelazne do szukania bursztynu 363 . Granica zasięgu świerka, linii Tornquista i rubież antropogeograficzna 230 Grodzenie granic, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... 296 Guzik bursztynowy 392 Gwiazdy, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo skarbiec ... , Kraków 1693, (96 343 Holowanie łodzi, miedzioryt, Hartknoch Christ.-Alt und neues Preussen, Franckfurt 1864 (410), 323 Jednoróg, drzeworyt, J. K. Haur, Oeeonomiki ziemiańskiey generalney 1730 (147), 308 • Kolonie sznurowe w okolicach Łowicza 232 Kołtun, sztych, Lafontaine, Chirurgimedizinische Abhandlungen Polenbctreffend 1792 3 I 5 Korale bursztynowe 390 Korowód sobótkowy, drzeworyt, O. Kolberg, Sandomierskie, \,\'arszawa 1865 (123), 349 Kosz do płukania błota bursztynowego 363 Krzyżyki magiczne, fot. A. VVójcik, wieś Bieśnik pow. Jasło 1936, 339 Kuna i kloda, miniatura Xr 32, Legenda o św. Jadwidze, Kodeks ostro\\"ski 1353, 299 Kurp bursztyniarz 361 Kurpik młody bursztyniarz 382 Lew i słoń, drzeworyt. Bart. Paprocki, Koło rycerskie, 1575, cap. 88, 306 List z nieba, egz. w bibliotece l'vIuzeum Etnograf. w Krakowie Xr I 223, 313 �794 Lubczyk, drzeworyt, Crescentyn, O poOsadnictwo na glebach żyznych i lichych mnożeniu i rozkrzewieniu ... Craco235 viae 1571 (250), 300 Orka, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rvLudzie z długimi uszyma, drzeworyt cer~kie, Kraków 1575, cap. 95, 354 M. Bielski, Kronika świata, Kraków Owalmce 239 1554 (310), 302 Paciorki z bursztynu 387 Łopata do pogłębiania otworów przy Pasterz, drzeworyt, B. Paprocki, Koło (,biciu próby,) 363 rycerskie, Kraków 1575, cap, 85, Łowy n~ słonie, drzeworyt, M. Bielski, 345 Kromka ... , Kraków 1564, list. 542 Pilnik do czyszczenia bursztynu 379 341 Plan budynków z okresu późnolateńskiego Łyżka ('próbna') do szukania bursztynu 271 363 Plan chałupy podlaskiej 242 Mapa rozmieszczenia pokrycia dachów Plan chaty kultury lużyckiej 268 w Polsce 249 Plan chaty kultury pomorskiej 270 Mapa rozmieszczenia typów konstrukcji Plan chaty z okresu wędrówek ludów 275, drewnianych ścian 248 276 Mapa terenów bursztynodajnych 365 Plan chaty z okresu wpływów rzymskich Mapa zalesień w Polsce 245 272 Mandragora samiec, drzeworyt H. Spi. Plan osady z okresu wędrówek ludów 277 czyński, O ziołach, Kraków 1556, Plan osady w Lisewie w pow. wąbrzeskim cap. 140, list. 55, 304 283 Mandragora samica, drzeworyt, H. SpiPochówek bez trumien, drzeworyt czyński, O ziołach Kraków 1556, J. K. Haur, Skład albo Skarbiec :., cap. 140, list. 55, '305 1693. S. S. B. Słownik obrzędowy Medaliony z Chrystusem wykonane z burWilno 1871 (152), 303 sztynu 386, 387 Podcienie i okapy jako ochrona przed !Vfiędlenie lnu, drzeworyt, J. K. Haur, deszczem i wiatrem 244 Skład albo skarbiec .. " Kraków 1693 Poglębiacz żelazny do bicia próby 363 (82), 291 ' Potwór wodny, drzeworyt, Biblia LeoMłocka, drzeworyt, J. K. Haur, Skład polity 347 albo skarbiec ... , Kraków 1693 (20), Pszczoły, drzeworyt, B. Paprocki, Gniazdo 337 cnoty, Kraków 1578, 330 Motyczka lekka do szukania bursztynu Próba rekonstrukcji osady neolit. 257 363 Próbny kij do wyciągania próbek podMotyka oskardowa do twardego gruntu glebia 363 363 Puszczanie krwi, drzeworyt, H. SpiczyńMyszy jedzą Popiela, drzeworyt, Alexanski, O ziołach, Cracoviae 1556, list. der Guagnin, Sarmatiae Europeae 190,31 I descriptio Cracoviae, 1578, fol. 13, Ramowe, drzeworyt, K. Henneberger, 314 Kurze u. wahrhafftige Beschreibung Myszy pożerają biskupa Hattona, drzedes Landes Preussen woryt, M. Bielski, Kronika świata, 1584, 7 350 1554 list. 284, 295 Rozbijacz żelazny używany przy kopaKad!'zewne sidła na jemiołuchy i drozdy, niach próbnych 363 1ttografia, Przyjaciel Ludu, Leszno Rozmieszczenie budynków drewno i g'li1839, t. II, (372), 301 nobitnych na wsi 246 Kaszyjnik bursztynowy 394 Rozmieszczenie wysokości opadów atmoKaże do czyszczenia bursztynu 379 sferycznych 240 Odłamki szkła używane przy obróbce Rydel do kopania bursztynu 363 bursztynu 380 Rzeki i strumienie nadają kierunek paOfiary z ludzi, rysunek piórem na kasmom osiedli 238 mieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838, Rzuty poziome domów trapezo\\'at\"Ch t. II, (264), 297 neolit. kultury ceramiki wstęgowej 25(; 795 Rzut poziomy domu słupowego wczesnohistorycznego 279 Sąd soltysi, miniatura Nr 26, Legenda a św. Jadwidze 1451, 298 Sianokosy, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... Kraków 1571, (485), 336 Siew i bronowanie, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... Kraków 1571 (107), 294 Skarbnik, rysunek Teofila Ociepki, Własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie 319 Spar, miedzioryt, Krzysztof Kluk, Wilno 1779, (343), 292 Spichlerz, rysunek piórem na kamieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838, t. I (106) 328 Strój chłopski z XVI w., drzeworyt, ry· cina z kartki tytułowej z druk. H. Vietora z r. 1521, 346 Syrena, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rycerskie, Kraków 1575, cap. 38, 317 Szczotka na krety i starki z koziołkami, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich ... Warszawa 1779, t. I (358), 293 . Szmaragd, drzeworyt, Falimirz St., O ziołach i moczy gich, Cracoviae 1534, cap. 38 cim. 4398, 325 Szufla drewniana do rozrzucania ziemi burszt. 363 Szufla durszlakowa do szukania bursztynu 363 Świderki stalowe do borowania dziurek w paciorkach 379 Tokarka drążkowa do szlifowania bursztynu 380 Tokarka pedałowa nożna do obróbki bursztynu 379 Tokarka smyczkowa ręczna do obróbki bur>ztynu 379 Tokarka sznurowa ręczna do szlifowania bursztynu 380 Tokarka wiatraczkowa do szlifowania bursztynu 380 Tokarka z pionowym dyszlem 381 Topielica, rysunek Teofila Ocicpki, górnika. \Vłamość Muzeum Etnograficznego w Krakowie 318 Twardowski w Rzymie. .Iitografia. J. Unger, Kalendarz \\'al'sza\\'ski, por, nauk. ilustr. na rok 1865, \Varszawa 80, 334 Układ osiedli w krajobrazie wyżynnym 233 Ule słomiane, drzeworyt, P. P2procki, Gniazdo cnoty, Kraków 1578, cap. 83, 3:;2 "Vajdelota z kozłem ofiarnym, drzeworyt, Preussische Dcnkwurdigkeiten. Fort, setzung der Acrorum Borrussicorum, Królewiec 1742 (701), 320 "Valka kogutów, litografia, Przyjaciel Ludu, Leszno 1836, t. II (308), 338 Walka Kozaka z tygrysem, drzeworyt, J. K. Wiadomości a Syberii i podróże w niej odbyte w lat. 1831~1834, Warszawa 1837 (138), 333 \"'alka lamparta ze smokiem, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rycerskie 1557, cap. 87, 307 Wąż, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo skarbiec ... , Kraków 1693 (327), 342 Wąż miedziany. Kult wężów, drzeworyt, St. Testament, Ks. Liczby 33,1 Wbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Cieszkowskim 235 \\'ęże w zaczarowanym kręgu, drzeworyt, M. Bielski, Kronika, Kraków 1564, list. 450, 340 Wilcze płotki, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i dzikich historii naturalnej początki, \"'arszawa 1779, t. I, 402, fig. 5 312 "Vir powietrzny, diabli taniec, drzeworyt, K. Wójcicki-Klechdy, Warszawa 1876 329 Wisiorlci z bursztynu 388 "Vróżenie ze snów, litograficzne rysunki. Sennik czvli wykład snów, \Vadowice, nakl. T. R. F~lkina 351 Zając morski, drzeworyt, H. Spiczyński, O ziolach, Cracoviae 1556 (163), 353 Zabudowania chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich 241 Zagroda jednobudynkowa 236 Zagrody na glebach urodzajnych 236 Zależność nachylenia dachów od wysokości opadó\\' atmosfer. 243 Zależność \\'vslmięcia okapów dachowych od opadi'",' atmosfer. 2H Zar~'s chaty neol;t., 259 �• • Zarys chaty słupo\\'ej kultury czasz kjowatych 260 Zarys chaty z późnego okresu wpływów rzymskich 274 Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach 234 Ziemianka kultury trzcinieckiej 263 Z kogutkiem drzeworyt, Kalendarz ludowy obrazkowy Lewentala, \Varszawa 1864 maj 332 Złota baba, drzeworyt, Alex. Guagnin, Sarmatiae Europeae descriptio Cracoyiae 1578, tłum. 1786 (494), 310 Zrąb chaty z Opola 281 SŁOW:\'IK WYRAZÓW LUO, Alryango - imię żeń. 223 Aguch koth - naczynie obrzędowe 225 Agwata - łyżka 209 Ajuoga - wróż 217, 225 Akryo - gatunek fasoli 209 Bata - roślina narkotyczna 224 Bel - sorgo 195 Beto - karczować 20 l Bhang Swah., Luo: abiri -- haszysz (Cannabis sativa), cybuch do haszyszu ze skorupy tykwy 20g Both - ziemia przygotowana do uprawy, lecz jeszcze nie obsiana 201, 202 Budho - tykwa 209 Buegwe - trawa, Loudetia kagerensis 2 [4 Bugo - wyrwa 201 Chien wstecz 185 Chi/oko - gatunek fasoli 210 Choka - wielki głód 216 Chok ng' ielo - kość pytona 225 Chwer -- brak pokarmu 216 Chwiri - okres deszczowy 219 Dala - zagroda 184, 186, 192, Ig8, 208-21 I, 216, Dech mondo - spichrz wuon dala 216 Dero - spichrz 19z Dongo - róść 185 Dual chata wuon dala, a zarazem pomieszczenie dla owiec i kóz Z I 6 Duto - wszyscy Il3S Gunda - zagroda opuszczona 186, 187, 207 G:.ven.~' - jednostka terytorialna 225 Hi.ęa, plur. higini - rok kalendarzowy, okres uprawy 2 I 9 Hoho - wyżłobienia erozyjne w glebie ZOl Hwari - woda ściekająca po deszczu, wyżłobienia nią spowodowane 201 Iwangre - imię męsko 221 ]adl/ong' gweng' - najstarszy człowiek w danej jednostce terytor. Z2S ]akoth - zaklinacz deszczu 22l. Z22. 22,'; «LUD», TO:\'f XXXIX ]embe - Swah., Lno: kwer - motyka 193 ]i - ludzie 185 ]ochristo - chrześcijanie 224 }odongo - starszyzna 197, 198 }odong' - młodzież nie dochowująca czystości przed małż. 225 .lo pilry - poganie, wieśniacy zzs Ka polo mil ni - jak są blyskawice na zachodniej stronie nieba 221 Ka - jak 18S Ka dok - jak poszla 185 Kal - e1eUline, roś!. jadalna 195 Kea - dost. przybyli, metaf. głód 216 Kech kaya - odczuwali głód 216 Kite - kamień 2 I I Ko - naczynie do młcka z09 Kodh ą;iki - deszcz z błyskawicami Z20 Kod!>.mamo.\ - łagodny deszcz 220 Kodh ng'idho - drobny deszczyk, mżawka 220 Koth nitie chifgni .- deszcz wkrótce spadnie 2Z l Kod!>.pe - deszcz z gradem 2Z0 Kodh .yamo - deszcz ulewny z burzą Z20 Kul - miejsce gdzie stoi bydło 208 Kunde - rodzaj fasoli 210 KI/onde pur - miejsce na uprawę ZOl Kwer - motyka 193 Ligala - nowa zagroda 207 Lop arrywang' - ziemia czarna bawełniana 205, Z 12 Lop aora - ziemia rzeczna 206 Lo/) bar -- płaskowyż ZOl Lop bungu - nowiny lc,ne 206, 207 Lap kite - ziemia kamienista 2I I Lop kąyo ziemia lekka piaszczysta 210 Lo/) kuyo marabuor - ziemia szara piaszcz. 210 LOj' kuyo maratallg' - ziemia ciemna piaszcz. 210-212 Lop ge - ruda,\'iec błotny 2 l I, 212 �Lap ,~ot - ziemia na terenach górzystych 212 Lap gu - rudawiec 211 Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach opuszczon. 207, 209 Lop Illala - glina ciężka czen"ona 203, 204, 211 Lop odowa - ziemia rudawc'owa 2 [2 Lop ombo - ziemia z białymi kamieniami 2[2 Lop pundo - ziemia czarna 205, 26 lvladho kon,~'o - picie piwa 197 Madongo - duży, dorosly [85 Mbora - ugor 202 Mikaye pierwsza, naj starsza żona, forma zwracenia się do kobiet 2[3 Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195 MlIruka - nacZf'lnik 188, 189 JI{'galo -- osoba 185 Nindo - spać [85 Nyaka - ku 185 Nyana imię żeń. 223 },(yaniek mon - roś\. Cyanthula poIycephala 213 Nyim orzeszki ziemne również sezam 195 .Nyime - naprzód 185 Ochok - roślina wskaz. urodzajność gleby, Solanum campylacanthum 213 Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213 Odila - wielki głód 216 Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [ Okwada - ptak przepow. deszczu 221 Ok fryal - nie wolno I El5 Okang' - ziemia dzika, dziewicza 201 Olenge trawa 20[ Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz. gleby, Ximenia Americana 213 0100 Filip - nazwisko 216 alusia - roślina wskaz. urodzajność gleby, Vernonia amygdalina 213 ambo krzemień 212 Ombugu - roślina wskaz. małą urodz. gleby, Digitaria Scalarum 214 Onge - niema 185 Onyieko - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Bidens pilosa 213 Opon - okres krótkich deszczów 219 Orango p. rango - skierowana 185 aro - okres suszy 2 [9 Osadhe - roślina wskaz. urodz. gleby, Vernonia Holstii 2[3 Osangla - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Rhus sp. 213 Osiep - przyjaciel 192 Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum 213 Otagalo - roślina wskaz. urodz. gleby, .Acanthus sp. 213 Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca 213 Pala - nóż do kukurydzy [93 Pap - równina 201 Piny - kraj, okolica 225 Poko - czerpak do wody 209 Pugo - czerpak do wody 209 Puodho - ziemia uprawna, pole, ogród 201, 202 Rabuon - pata ty 195 Rangach - brama z pałi 201 Rango - patrzeć, skierować Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx 213 Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95 Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych [85, 225 Singori - pole po strączkowych 202 Sino - kawałek nieuprawionej ziemi 202 Siwandha miejsce w obrębie dala, gdzie pije się piwo 197 Somo - czytać, josomo - ten co umie czytać, chrześcijanin 225 To - lecz 185 Thim - pustkowie 200, 20[ Tiang' - rżysko 202 Tiang bel rżysko po sorgo 202 Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202 Wih7ho - warstwa urodzajna 201 IFich - głowa, wiya - moja glowa [83 185 wschodni 185 Wuok chieng' -- kierunek zagrody 184 WIIOII dala - kierownik [91, 208, 216, 217 Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185 Talh - lekarstwo, substancja magiczna 221 Tor, sing. yo - ścieżki polne, 185, 200 SPIS RZECZY I. Rozprawy ~ugeniusz Frankowski, Etnografia radziecka S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k' I. . ... ' . . . . . S A T k . . a tua ne zagadmema etnografii . .'. o arew, Zagadmeme etnogenezy w etno rafii KazImierz Dobrowolski, Zderzenie kultur (t g. .).... Jan Czekanowski Z d . '. , s reszczeme , zleJow wozu I zaprzęgu R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique L eon Hałban Z· . ,naczellIe zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I b d ' Andrze' "V r '. k' G I IC I a allIe ", a 'gOJs I, Icboznawstwo pierwotne G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k . . . . . . . downictwa w' , k' [Sp a geograficznego na formy osadnictwa ib leJs lego w olsce uStefan Nosek Przedhisto b d ."............. Tadeusz Sew~rvn Ikonor~czfine u OWfillICtwOmieszkalne na ziemiach polskich ,'\dam ' ' , gla a etnogra czna . . . . . . . . . Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska nad Narwią .. H. Recenzje Str. 43 65 102 110 133 148 181 228 253 291 355 i sprawozdania Potiechin, ('Zadaczi bor'b k r. Et fi Y s 'osmopo Itlzmom w etnografii» Sowietskaja nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa (Z o a l a ewska) . . . . . . . . . Instytut,Etnografii im. Miklucho-Maklaja. Aka'de'mia 'N~uk ·s· kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I' k' ). . (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C' a ews a ..... Et ' ~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij rasizm» Sowietskaja M~~~:kaj' ~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia ]. Z J. C R R' K' . Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>; Praha 1946' S~o~ . eenos pr te starozltnostJ, s. 96 (Jerzy Pogonowski) asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9' Oddii uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O gonowski). . . . . . . . .• . . . str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz (,Górna O ·····h·············· R d F' M rawa w pracac slowacklego etnografa'> aymon Irt, ala)' Fishermen, Their Peasant Economy London 1946, Kegan P.aul, str. 12-353 (Andrzej Waligórski) , ]. Czekanowski, Polska SI ", . Biblioteka \Vied P oWlanszczyzn~, perspektywy antropologiczne, (Jan Mydlarski/Y .0. ~ls~e, t. III, \\arszawa 1948. S. Aret. str. 389 H. Batowski Zwięzl d ' . -' ·S· '.' . , . .' Y zarys zleJow lowlańszczvzny Kraków 1948 Spóld P racy [ Uzyto\'n'k' C" ,z. . ' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd . , 1 nazw geog fi h ., " ,WI Z ImIOn ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski) V. i. h 435 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e97ee8e43d0c8d2ead8be8bb23a36a6.pdf ba70341f6b2aed27020cf73a581a0d35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:130 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:112 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.520-629 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 521 I:, I KRONIKA SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI l P. T. L. za rok 1948. Celem naszego Walnego Zgromadzenia jest przedstawienie osiągnięć i niedociągnięć, oraz poddanie dyskusji tego, co zostało zrobione i jak zostało zrobione, a wreszcie wytyczenie dalszej drogi pracy. Statut zobowiązuje Zarząd do składania corocznych sprawozdań. Lata ubiegłe od chwili wznowienia działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w roku 1945 w nowej jego siedzibie w Lublinie, były już przedmiotem sprawozdań i dyskusji na poprzednich Walnych Zgromadzeniach. Formalnie zatem, Zarząd spełniłby swój obowiązek ograniczając się tylko do omówienia działalności roku ubiegłego. Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę istotę naszej pracy, którą Towarzystwo rozpoczęło w roku 1895, obejmując tak niezmiernie szeroki zakres działania, to trzeba podkreślić, że okres roczny stanowi właściwą dosta teczną podstawę tylko dla sprawozdania o gospodarce finansowej. Dla reszty spraw jest zbyt krótki, żeby pozwalał na należytą ocenę celowości pracy na jej poszczególnych odcinkach. A możliwość dokładnego zorientowania się w całości jaką one stanowią, jest warunkiem ustalenia dalszego realnego planu działania, którego wykonanie musi z konieczności zostać znowu rozłożone na szereg lat. Z tego też powodu właściwym wydaje się w tej chwili rozważenie, całego okresu pracy od czasu wznowienia naszej działalności po drugiej wojnie światowej w roku 1945. Warunki, w jakich pracujemy w tym drugim półwieczu istnienia naszego Towarzystwa, są pod każdym względem inne, aniżeli w przebiegu poprzednich lat 50-ciu. Do przeszłości należą już dzisiaj niewiarygodne wprost trudności finansowe z jakimi trzeba było walczyć i przed rokiem 1918, a następnie i do roku 1939, po to żeby utrzymać byt Towarzystwa i nie ustać chociaż by tylko w skromnym zakresie pracy badawczej i wydawniczej. Ogólna sytuacja pod tym względem jest nam starszym dostatecznie znana, a przypomniał ją ponadto dokładnie prof. Czekanowski w swoich tak bardzo cennych reminiscencjach z przeszłości Towarzystwa. Jak wia- .~ ~. , domo zostały one ogłoszone w XXXVI tomie (,LudU'), który jest tomem powojennym. I\ie był przypadkowym ten stan niezmiennie trwających rozpaczliwych trudności finansowych. Ścieśniał on możliwości raliżował i dławił często w zarodku wszelkie szersze pomysły i W tym objawie znajdowało wyraz ustosunkowanie się zarówno i szerokiego ogółu inteligencji i naukowców do założeń i zadań, lili w statucie Towarzystwa jego założyciele . pierwszym a chwilami pracy, painicjatywę. rządów jak jakie usta- Umiłowanie uciśnionego i lekceważonego przez długie wieki ludu, było bodźcem do pragnienia jego poznania we wszystkich przejawach życia. I nie tylko ludu polskiego, ale i innych ludów, w pierwszym rzędzie słowiańskich. W swojej genezie łączyło się to ideowo z Lelewelem, Mochnackim i demokra tycznym obozem emigracji po roku 183 I i jego dalszymi wydźwiękami. Było wynikiem zrozumienia, któremu zwłaszcza Kolberg od roku 1839 poświęcił swój tak nad wyraz pracowity żywot, że jednym z koniecznych warunków uo by wa te l nie nia szerokich mas ludu wiejskiego jest dokładne ich poznanie. Zrywało to stanowczo z kierunkiem, który życie ludu, jego wartość duchową i twórczość kulturalną oceniał apodyktycznie i nierealnie na podstawie fragmentarycznych wiadomości. Nowy kierunek o ambicjach naukowych przeciwstawił się fałszywej ocenie wartości duchowej kultury ludowej bez zgłębiania jej problematyki przez romantyzm, jak również ocenianiu jej jako mało, lub nawet i bezwartościową, ze strony tak zw. (,sfer wyższych,). Wierzono w stałą wielką wartość kultury ludowej, którą w miarę postępu prac badawczych już w ciągu XIX wieku zaczęto pojmować coraz szerzej. Równocześnie przestano poświęcać uwagę wyłącznie wsi. Że odgrywała ona i dzisiaj jeszcze zajmuje w naszych badaniach zarówno kultury materialnej, jak i duchowej, miejsce czołowe, tj. zrozumiałe w kraju o przeważającej ludności wiejskiej. Jednak jeżeli długi czas badania terenowe, zbieranie tego, co jeszcze istnieje uważano za cel niemal wyłączny, to zdobywane wiadomości coraz silniej zniewalały do szukania związku z przeszłością. Historia i metoda historyczna zaczęły odgrywać coraz większą rolę, w związku z tym rodziło się porzucanie wiary w niezmienność i statyczność kultury ludowej, a rodziło się zrozumienie jej ewolucji. Poznano, że jeżeli kultura ludowa posiada własne jasno sprecyzowane oblicze, to jednak zarówno w przeszłości jak i współczesności nie była ona nigdy izolowaną i bynajmniej nie żyła jakgdyby w zamkniętym naczyniu. I ona także przejmowała elementy kulturowe innych warstw, które jednak samodzielnie przekształcała. Ale na tym nie koniec. Również i inne warstwy nie jedno od niej przejmowały. Ważnym było i pozostanie stwierdzenie, że ta kultura �ludowa uważana za coś drugorzędnego, w porównaniu z kulturą zwłaszcza warstwy panującej i przodującej, pod wieloma względami ją wzbogaciła. \Vystarczy tu wspomnieć o muzyce i malarstwie, oraz o wplywie tych dziedzin sztuki na kompleks wierzeniowy innych warstw, szereg pojęć prawnych itd. Przypominam w tej chwili to wszystko z tego powodu, że ilość i zakres problemów jakimi jesteśmy obowiązani obecnie się zajmować, jest znacznie bogatszy aniżeli 100, lub nawet 50 lat temu, a nowe warunki pozwalają nam na przystępowanie do ich rozwiązywania w stopniu zupełnie innym, aniżeli było to możliwe jeszcze w okresie międzywojennym. Ten stan rzeczy zo bowiąz uje. Jak wiadomo w myśl § 1 naszego statutu, przystosowanego do nowych potrzeb, a zatwierdzonego w dniu 23 maja 1947 r. Towarzystwo: ('prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami badawczo-naukowymi ~adaniem Towarzystwa jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej,). Jak zatym przedstawiają się rzeczywiście nasze prace? Zastanawiając się nad nimi musimy naturalnie wspomnieć przede wszystkim a bi bli o te c e. Stanowi ona najcenniejszy majątek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Mimo częściowego zniszczenia przez hitlerowców, liczy obecnie około 28.000 voluminów. Prace nad uporządkowaniem biblioteki prowadzone od roku 1945, w którym została ona przez prof. Gajka przywieziona do Lublina. Biblioteka zostala skatalogowana do końca roku 1948, wyodrębniono jej poszczególne działy, takie jak części poświęcone zagadnieniom kultury materialnej, sztuce ludowej, wierzeniom. Wykonano indeks geograficzno-etnograficzny itp. tak że biblioteka już w tej chwili jest uporządkowanym cennym ośrodkiem naukowym. W roku ubieglym biblioteka wzbogacila się o 1675 pozycji. Najbardziej wartościowe pochodzą z wymiany własnych wydawnictw. Pozostajemy w stosunku wymiany z 104 wydawnictwami zagranicznymi i 62 krajowymi, czyli razem 166 wydawnictwami. Ministerstwo Oświaty w okólniku z dnia 19 marca 1949 Nr IV N-532 IV sprawie wymiany wydawnictw naukowych w ustępie końcowym powiada: (,Równocześnie Ministerstwo podaje do wiadomości, że wymiana wydawnictw naukowych prowadzona jest obecnie sprawnie i racjonalnie przez Biuro wydawnictw Uniwersytetu Marii Curie Sklodowskiej w Lublinie, przez Państwowe Muzeum Zoologiczne w \Varszawie, przez Biuro Delegata Ministra Oświaty do Spraw Ochrony Przyrody w Krakowie, przez Polskie Towarzystwo Botaniczne w \'Varszawie, oraz przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Lublinie. Do instytucji tych i Towarzystw można w razie potrzeby zgłaszać się po informacjc, wskazówki techniczne, wzory druków itp". Z biblioteki Towarzystwa korzystają studenci, profesorowie i inne osoby w pierwszym rzędzie pozostający w Lublinie. Częściowo użytkują ją także i profesorowie innych Uniwersytetów w Polsce. Niekiedy przyjeżdżają do Lublina specjaliści na przeciąg jednego tygodnia lub miesiąca, którzy pracują w naszej bibliotece. Trudności mieszkaniowe w Lublinie są jednak powodem, że te przyjazdy, które mogłyby być znacznie częstsze muszą być ograniczone. Ostatnio Towarzystwo zwiększylo kwoty przeznaczone na konserwację biblioteki. Oprawa książek obejmuje kolejno poszczególne dzialy. Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że nasza biblioteka jest jcdyną tego rodzaju tak bogato wyposażoną w Polsce, ajak wynika z informacji odnośnie analogicznych ośrodków zagranicznych, jest zdaje się jedyną biblioteką poświęconą etnografii wyposażoną również w dziela z nauk pokrewnych, jak prehistoria, antropologia, geografia, językoznawstwo itp. na terenie Europy Środkowej. Decyzją XXI,I Walnego Zgromadzenia, oraz w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty, Prezydium Rady Ministrów i C. U. P. przystąpiono do rozpoczęcia prac nad przygotowaniem do druku monumentalnego dzieła, a mianowicie (,Polskiego Atlasu-Etnograficznego'). W marcu 1947 roku odbyla się specjalna konferancja w Krakowie, poświęcona opracowaniu planu. Wzięli w niej udział wszyscy profesorowie etnografii, oraz szereg wybitnych specjalistów nauk pokrewnych, celem ustalenia metod pracy. W związku z tym Towarzystwo zorganizowało stałą sieć korespondentów Atlasu na terenie całej Polski, w liczbie około 1500 osób, którzy na podstawie wysyłanych ankiet mają gromadzić materiał etnograficzny na określonym obszarze. Zagadnieniom tym została poświęcona rozprawa prof. Gajka pt. (,Polski Atlas Etnograficzny'), która wszystkim Państwu jest znana. Ten sam temat omawia również dr Maria Frankowska na łamach 38-ego tomu L u d u. Praca nad Polskim Atlasem Etnograficznym, który ma dać syntezę polskiej etnografii, obliczona jest na dłuższy okres czasu, bo przynajmniej na lat 15. W roku 1948 zostala rozeslana poprzednio już opracowana ankieta, poświęcona zbieractwu dziko rosnących roślin jadalnych na terenie Polski. \Vydrukowano mapę podkładową roboczą, uporządkowano materiał za warty w li tera turze, opracowano ankietę poświęconą roślinom dziko rosnącym zbieranym dla celów leczniczych, oraz zbieractwu grzybów, zorganizowano kartotekę korespondentów Atlasu, omówiono i zawarto umowy w sprawie zeszytu wstępnego i prehistorycznego. Obok (,Polskiego Atlasu Etnograficznego') przystąpiono do opracowania i wydania (,Atlasu Polskich Strojów Ludowych,). Przedsięwzięcie to powstało w porozumieniu i na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. W roku 1948 zostala zawarta z Ministerstwem umowa i przystąpiono do organizacji (,Atlasu'), którą ulatwiła znacznie �także subwencja jące prace: Ministerstwa Rolnictwa. \Vykonane zostały następu- Ułożono instrukcję Atlasu. Zorganizowano i przeprowadzono zgodnie z nią Konkurs Artystów Ilustratorów. 3. Zawarto umowy z autorami poszczególnych monografii. 4. Przygotowano do druku dwie pierwsze monografie, przygotowane przez dr Reinfussa i dr Seweryna; następne będą opracowane przez dyr. Kotulę, Tadeusza Seweryna, Adama Glapę i inn. I. 2. W ciągu bieżącego roku, a ile pozwolą na to warunki przewidywane jest wydanie 2 pierwszych zeszytów. Całość Atlasu obliczona jest na 60-65 zeszytów. finansowe Obok tych wydawnictw specjalnych, prowadzone były i są wydawnictwa stałe, tzn. (,Lud(" (,Prace i Materiały Etnograficzne» i (,Prace Etnologiczne». Jak wiadomo od roku 1945' ukazały się tomy: 36, 37 i 38 Ludu. Z powodów nie zawsze od redakcji zależnych pojawienie się tomu 39 uległo pewnej zwłoce, tak że dopiero w tej chwili się ukazuje. ' Tom VI «Prac i Materiałów» wychodzi obecnie. ukazał się w roku 1947-ym, tom VII Nowością wydawniczą powojenną są (,Prace Etnologiczne», których tom I podzielony na trzy części stanowi znane Państwu dzieło Tadeusza Milewskiego: (,Zarys Językoznawstwa Ogólnego». Dzieło to stanowi, poważne wydarzenie w nauce językoznawstwa naszego, a druga część (,Rozmicszczenie Języków» i oddzielny (,Atlas Języków Świata» jest pierwszym tego rodzaju w literaturze światowej. Z tomu II (,Prac Etnologicznych» wyszła w tym roku Witolda Klingera rozprawa pt. (,Wschodnioeuropejskie rusałki». Jako osobny dział pracy powstały badania nad religijnością i prawem zwyczajowym, które powierzono specjalnej sekcji. Łącząc oba działy pracy badawczej, wychodzono z podobnych zalożeń jak te, które przyjął CIAP. Należą one tam do sekcji V. Badania, których intensywność w najbliższym czasie niewątpliwie wzrośnie są prowadzone w dwóch kierunkach: a to odnośnie s ta n u obecnie istniejącego, oraz przeszłości, przy czym szczególny nacisk kladzie się na poszukiwania archiwalne. Badania pierwszego rodzaju są prowadzone systemem ankietowym. Dotychczas zostały opracowane, rozesłane i częściowo już zwrócone wypełnione kwestionariusze szczegółowe dotyczące zwyczajów prawnych. Z zakresu prawa zwyczajowego opracowano ankietę o prawach kobiety w gospodarowaniu na wsi. Ponadto dzięki życzliwemu ustosunkowaniu się Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego, zwłaszcza Nacz. Wydzialu Jędryszka, zebrano bardzo pokaźny materiał dotyczący obecnie istniejącyc\1 zwyczajów dorocznych. Prace historyczno-archiwalne dotyczyły i dotyczą: a) aktów procesów a czary, b) inwentarzy mieszczańskich, c) wewnętrznego życia cechowego. Komplet zachowanych procesów o czary miasta Lublina zebranych i opracowanych przez dr Mirosławę Zakrzewską został ogłoszony w tomie VI <,Prac i Materiałów Etnograficznych». W toku są dalsze poszukiwania obejmujące całą Lubelszczyznę· Dr Bohdan Baranowski zebra l i przygotował do druku podobny materiał miasta Kalisza. Jest naszym pragnieniem kontynuowanie dalszych poszukiwań w tym kierunku i zdobycie możliwie kompletnego materiału z wszystkich ziem polskich. Postępy tej pracy jak zresztą i innych poszukiwań archiwalnych wymagają jednak obok środków materialnych przede wszystkim należycie do nich przygotowanych pracowników. Wiemy, że w dalszym ciągu istnieją jeszcze pod tym względem poważne braki, które tamują rozwijanie się pracy w takim tempie jakiego byśmy pragnęli. Poza procesami o czary zwracamy w tej chwili w naszych poszukiwaniach szczególną uwagę na inwentarze spadkowe, działowe itp. dawnego mieszczaństwa. Stanowią one nie tylko ważny material dla historii gospodarstwa i prawa, ale dzięki swojej drobiazgowej dokładności odkrywają nam dokładnie obraz kultury materialnej. Zachowało się ich jeżeli chodzi np. o Lubelszczyznę niezwykle dużo. Z dotychczas przeszło 40 odszukanych i przepisanych, a pochodzących wyłącznie z miasta Lublina i wieku XVII, niektóre obejmują do dwudziestukilku arkuszy in folio. To samo dotyczy tak bardzo pod każdym względem ciekawych zabytków archeologicznych, które obejmują ustrój i życie we wszystkich jego przejawach dawnych cechów i rzemieślników. Wiadomości dotyczące ustroju produkcji, zwyczajów prawnych łączą się tu i krzyżują z praktykami religijnymi, zabobonami itp. W tej chwili są już zebrane i przygotowane do druku przez mgr Marię Walewską przywileje i statuty cechów garncarskich Lubelszczyzny. Dalszy niezwykle bogaty materiał archiwalny jest już w większej części zestawiony i będzie w roku przyszłym przedmiotem dalszych prac. Powyższe poszukiwania archiwalne pozostają w znacznej mierze w ścisłym związku z zainicjowaną i przygotowaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Monografią Lubelszczyzny. Już przed dwoma laty program jej został opracowany i przedyskutowany. Obok tych prac równocześnie rozpoczęto i badania terenowe nad Lubelszczyzną łącznie z katedrą etnografii U. M. C. S. Badanie te objęły dotychczas powiaty: zamojski, puławski, lubelski, lubartowski i siedlecki. Badania te obejmowały dotychczas kulturę materialną. W roku bieżącym przewidziane jest kontynuowanie prac terenowych nad przemyslem ludowym (chałupnictwem) na obszarze całego województwa. Naturalnie szybkość postępu w pracy będzie zale2na od uzyskania potrzebnych środków. Wprawdzie ten zakres �ze względów praktycznych interesuje także Spółdzielczy Instytut Naukowy, który się do nas zwracał, ale dotychczas nie mogliśmy jeszcze dojść do porozumienia w sprawie pokrycia kosztów, w tym wypadku dosyć znacznych. Towarzystwo nasze z własnych środków samo pokryć ich nie może. W badaniach terenowych brali pod kierownictwem prof. Gajka czynny udział nasi współpracownicy L. Gajewski, J. Jastrzębski, J. Optołowicz, Z. Malewska, J. Pałkówna i inn. Do druku została przygotowana przez Henryka Zwolakiewicza Bibliografia Lubelszczyzny, a przez Tadeusza Delimata (,Ceramika Lubelska». Myśl stworzenia Monografii Lubelszczyzny nie ma jednakowoż być odosobniona. Podobne pracc winny być podjęte i przeprowadzone odnośnie wszystkich ziem Rzeczypospolitej. Cieszymy się też, ŻC w tej chwili i nasz oddział krakowski pragnie podjąć analogiczną inicjatywę o ile chodzi o Krakowskie. Pomyślnie rozwijają się prace nad badaniem Kaszubszczyzny i Góralszczyzny oraz na terenie Śląska i inne. Pod kierownictwem prof. Moszyńskiego, na koszt P. T. L. prowadzi w Krakowie prace bibliograficzne student Kamocki. Chodzi o wydobycie z czasopism i prac materiałów etnologicznych, dotyczących Afryki, Azji, Ameryki, Australji, Połinezji i Melanezii. W świetłe dotychczasowych wyników tej pracy okazało się, że wkład wysiłku i myśli polskich badaczy i podróżników był w tym wzgłędzie znaczny i bardzo wartościowy dła nauki światowej, ale został zupełnie zapomniany. Przypomnienie go sobie i światu uważamy za nasz obowiązek. Osobną mozolną ale konieczną pracą którą prowadzi się od czasu i rychło mamy nadzieję, że wykończy, stanowi indeksowanie czasopism etnograficznych. Pracą tą objęte są: Lud, Wisła, M. Zbiór wiadomości dla antropologii krajowej, Prace i materiały Ziemia, Prace i materiały etnograficzne P. T. L., Orli lot, Teatr Zaranie Śląskie, Gryf i inne drobniejsze. dłuższego polskich A. A. E., P. A. U., Ludowy, Podjęliśmy i tę rzeczywiście wielką pracę rozumiejąc nieodzowność stworzenia wzorowej o ile możności bibliografii rzeczowej dla etnografii polskiej i podstawę dla realizacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bibliografia taka jest także warunkiem zasadniczym dla stworzenia z czasem Encyklopedii Polskiej Etnografii. Osobny dział stanowi Archiwum :Materiałów naukowych P. T. L., które zawiera liczne między innymi klisze, filmy, rękopisy. Dla każdego działu archiwum została opracowana osobna instrukcja. Archiwum nasze po wojnie zostało wzbogacone materiałami odziedziczonymi po profesorach: Stanisławie Poniatowskim, który zginął w roku 1945 po przejściu obozów w .Majdanku i Grossrosen, oraz po ś. p. prof .. -\damie Fischerze, który zmarł z wyczerpania w r. 1943. Prace nad uporządkowaniem Archiwum rozpoczęte w r. 1948 zostały zasadniczo skończone. Wykonała je mgr Z. Malewska. Należy jeszcze nadmienić, że pozostajemy w stałym kontakcie z C. I. A. P. oraz, że w roku ubiegłym Towarzystwo brało udział w Konferencjach organizowanych przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki w sprawie muzealnictwa etnograficznego w Polsce i innych. Na wniosek sekretarza generalnego P. T. L. ustalono znormalizowany typ karty muzealnej, oraz uchwalono stworzenie Centralnego Katalogu Zabytków etnograficznych, znajdujących się w Polskich Muzeach. Jego organizacja ma być powierzona Polskiemu Tow. Ludoznawczemu. Gdyby nie trudności w uzyskaniu koniecznego lokalu l, o czym jeszcze będzie mowa, także i to przedsięwzięcie, którego znaczenie dla nauki jest zasadnicze, byłoby już w realizacji. Z tego co dotychczas powiedziano widzimy, że nasze osiągnięcia od chwili wznowienia działalności w roku 1945 trzeba uznać jako poważne. Stanowią one właściwe podstawy do dalszej pracy, do której wykończenia jest niezmiernie daleko. Podkreśliłem już poprzednio, że pracujemy od roku t 945 w nowych korzystnych warunkach. Poparcie moralne i hojna pomoc materialna ze strony najwyższych czynników, jak Prezydium Rady Ministrów, Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Odbudowy, Ministerstwo Rolnictwa, oraz gdzieniegdzie już i władz wojewódzkich, poważnie zobowiązuje. Zobowiązuje nie do wyrazów wdzięczności, z którymi łączyłoby się pojęcie łaski dla otrzymującego, lecz do dokładnego spełniania zadań uznanych jako ważne ze stanowiska państwowego i społecznego, a których od nas ci, którzy nas popierają oczekują. już Towarzystwo nasze liczy w tej chwili 367 członków i 1270 członków korespondentów. Obejmuje ogół osób pracujących wyłącznie w zakresie etnografii i bardzo licznych specjalistów innych działów nauki, które przedmiotowo pozostają w związku z etnografią. Szczególną troską Zarządu jest uzupełnienie i odmładzanie kadr naszych przez powoływanie zgodnie z §§ 7 i 10 Statutu, nowych członków czynnych i korespondentów. Jesteśmy jedynym Towarzystwem Naukowym, które stoi otworem nawet i dla studentów przed uzyskaniem dyplomu, o ile dają oni swoim wysiłkiem i pracą dowód, że zaczynają się stawać pożytecznymi pracownikami naukowymi. Oddziałów liczymy w tej chwili sześć, a to w Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu. Jest to stanowczo za mało. Przy tym nie wszystkie oddziały i nie we wszystkich kierunkach przejawiają należytą aktywność. 'IV prawdzie w pol Od l. I. 1952 r. centrala Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została przeniesiona do Poznania. �równaniu z rokiem poprzednim i tutaj możemy przewazme stwierdzić ożywienie, czego wyrazem jest zwłaszcza akcja dyskusyjno-odczytowa, dostępna i dla nie członków. W tym względzie przodował oddział Krakowski. Następnie idą: Lubelski, Poznallski, Toruński i w Mszanie Dolnej. Szczególnie musimy podkreślić aktywność małego, bo liczącego 9 czlonków czynnych oddziału w Mszanie Dolnej. Podkreślam ten fakt z tego powodu, ponieważ świadczy on, że może być rzeczą pożyteczną tworzenie oddziałów także w ośrodkach nieuniwersyteckich. Nasz statut w paragrafie 4 i 7 wyraźnie nas do tego upoważnia i zachęca. Naturalnie zawsze będą miały stosunkowo lepsze warunki pracy naukowo-badawczej oddziały w miastach uniwersyteckich, oparte i związane z katedrami etnografii i nauk pokrewnych. Jednakże inne oddziały mogłyby odgrywać w badaniach terenowych rolę poważną, a w pracy propagandowej pierwszorzędną. A wreszcie trzeba pamiętać, że tam wszędzie, gdzie już istnieją względnie będą utworzone archiwa, które tak często zawierają akta z epok nie wymagających nawet znajomości paleografii, mogłaby także praca i tych oddziałów stać się w zakresie badawczonaukowym pożyteczną. Przyznaję, że dotychczas praca popularyzacyjna me była przez nas należycie rozwijana. Stało się to nie dlatego, żebyśmy ją lekceważyli. Mamy pełną świadomość, że jesteśmy w pełni tego słowa Towarzystwem naukowo-badawczym, jednak jesteśmy instytucją ze względu już na swój przedmiot zainteresowań tego rodzajq, że musimy pozostawać w szerokim zakresie naszej właściwej pracy w bezpośrednim związku z szerokimi masami. Ten związek, a zrozumienie jego konieczności wynika także z §§ 4, naszego statutu, nie może się ograniczać tylko do czerpania z terenu materiału poznawczego. Z celami naszymi ściśle się łączy uprzystępnianie wyników naszych badań wszystkim. . Pragnęliśmy i tę pracę mimo wielu trudności posunąć naprzód I rozpocząć wydawanie obok (,Ludu.>, osobnego pisma przeznaczonego dla szerokiego ogółu, a przede wszystkim dla młodzieży szkolnej. Niestety zabiegi Zarządu w tym względzie narazie musiały być zaniechane. Na ten cel trzebaby przede wszystkim zdobyć osobno środki. Te jakie posiadamy są z góry przeznaczone na prace ściśle naukowo-badawcze. Chociaż jak już wiemy są one bardzo znaczne w porównaniu z przedwojennymi, to jednak wobec rozległości naszych zadań i obowiązków badawczych, które wzrastają, są zawsze jeszcze nie wystarczające. Nie można ich też uszczuplać na rzecz innej chociaż bardzo pożądanej, potrzebnej bliskiej nam akcji. Kończąc ten ogólny przegląd naszej dotychczasowej poddając go dyskusji i krytyce Walnego Zgromadzenia, jesteśmy głęboko przeświadczeni, że dzięki warunkom pracy jakie nam daje Rzeczypospolita, poparciu materialnemu i zrozumieniu potrzeb Towarzystwa przez jej najwyższe czynniki, będziemy mogli dokonać w Polsce Ludowej dzieła, o którym nasi poprzednicy tylko marzyli. L. Ha/ban WYCIĄG Z PROTOKÓŁU POLSKIEGO Z XXIV TOWARZYSTWA w dniach WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO 11.-14. VI.1949 W TORUNIU r. I\a zjazd przybyli członkowie i goście: K. Adamska, W. Armon, B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, J. Czekanowski, T. Chodzidło, G. Ciołek, A. Czerny, K. Dobrowolski, T. Delimat, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajekowa, L. Gajewski, W. GajzIerowa, A. Glapa, J. Grocholski, L. Halban, J. Jastrzębski, J. Kamocki, S. Klonowski, W. Kolago, A. Kowalska, K. Koranyi, J. Krajewska, A. Król, H. Królikowski, H. Kuczyńska, A. Kutrzeba, B. Kuźmicz, M. Kwiatkowska, J. Leja, A. Lewandowska, J. Żołna-Manugiewicz, Z. łvfalewska, M. Mole, J. Mazurkiewicz, J. Michałowska, S. Nosek, ]. Optołowicz, D. Osten-Sacken, J. Paszkiewicz, K. Pietrkiewicz, M. Priifferowa, H. Przesławska,. N. Przeworska, B. Radomski, R. Reinfuss, Z. Reifussowa, E. Romanówna, L. Roszkówna, I. Rzepecka, T. Seweryn, J. Skietniewicz, M. Sobieski, R. Stopa, M.Suboczowa,J. Świeży, M.Szwengrub, Z. Szewczyk, M. Walewska, M. Ziemnowicz, H. Zwolakiewicz, T. Zygler, M. Żmigrodzka, M. Żywirska. Walne Zgromadzenie otworzył v-prezes, prof. dr Leon Halban l. W imieniu gospodarza zjazdu, rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika prof. dr Karola Koranyego, powitał zebranych. dziekan prof. Kaz'imierz Hartleb, po czym mgr Bolesław Kuźmicz - delegat Państwowej Komisji ?lanowania Gospodarczego wygłosił przemówienie, w którym podkreślił konieczność wmontowania planu etnografii polskiej i działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w VI-cio letni plan gospodarczy i naukowy państwa. Po przemówieniach gości nastąpi la część naukowa, to jest inauguracyjny odczyt prof. dr Kazimierza Dobrowolskiego pl. (,Zderzenie kultup> (drukowany w 39 tomie (,Ludw) w dziale rozpraw). Popołudniowe Odczytano i przyjęto po czym v-prezes L. skiego Towarzystwa działalności równocześnie l Przemówienie Lud, T. XXXIX obrady poświęcone były CZęSCI sprawozdawczej. protokół z 23 \Valnego Zgromadzenia w Krakowie, Halban odczytal sprawozdanie z działalności PolLudoznawczego za czas od 1,1 kwietnia 1948 do jego poprzedza nini,jsze sprawozdanie 34 �,, czerwca 1949 r. Z kolei skarbnik - prof. dr Mieczysław Zimnowicz przedstawił bilans za rok 1948. W sprawozdaniu swoim przeprowadził porównanie bilansów z lat 1946, 1947, 1948, wykazując progresywny wzrost obrotów, które w porównaniu z rokiem 1946 osiągnęły czterokrotną zwyżkę. Sprawozdawca przedstawił wzrost działalności wydawniczej Towarzystwa: w roku 1946 Towarzystwo wydrukowało 502 strony (100%), w roku 1947 I 172 strony (230%), w roku 1948 1400 stron oraz 63 mapy (370%). Po dyskusji na temat obu sprawozdań Z. Malewska odczytała protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 5 marca 1949, zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi absolutorium. Komisja stwierdza z uznaniem postęp w organizacji i księgowości w porównaniu z rokiem ubiegłym, wielką oszczędność i wszechstronną celową działalność. Podkreśla wielkie osiągnięcia na polu wydawniczym i wnosi o udzielenie absolutorium Zarządowi i o podziękowanie za pracę Zarządowi, wszystkim pracownikom naukowym i administracyjnym Towarzystwa. Wniosek został przyjęty przez Walne Zgromadzenie i jednomyślnie podkreślono niski procent wydatków na administrację wynoszący 2,3 % całości obrotu (szczegółowy bilans załączony do wyciągu). Po sprawozdaniu Zarządu nastąpiły sprawozdania z działalności oddziałów. W dyskusji nad sprawozdaniami poruszano następujące sprawy: organizację akcji odczytowej dla publiczności. Zwrócono uwagę na konieczność porozumienia się w pracach oddziałów; w sprawie indeksowania i bibliografowania, postanowiono przyjąć jedną instrukcję, podkreślono również bezinteresowny udział studentów uniwersytetów w Krakowie i Lublinie w pracy nad indeksowaniem. Wreszcie wskazano na konieczność wyzyskania ośrodka poznańskiego dla prac nad muzykologią etniczną, oraz odczytano wnioski prof. Leopolda Węgrzynowicza w sprawie popularyzacji prac Towarzystwa. W drugim dniu zjazdu v-prezes E. Frankowski wygłosił referat (,Etnografia w ZSRR» drukowany w całości w dziale rozpraw». Po ożywionej dyskusji zebrani wysłuchali szeregu następujących referatów, a mianowicie: . J. Żołna-Manugiewicz - (,Z zagadnień polskiej paleoreligioli- styki». M. Mole R. Stopa (,Naturalistyczne podstawy dualizmu irańskiego». ('Wychowanie i szkoła u krajowców Afryki północno- zach.». A. Kowalska - (,Kilka uwag o cywilizacjach Indian amerykańskich». S. Nosek - (,Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach polskich». L. Halban - (,Znaczenie prawa zwyczajowego». G. Ciołek - (,Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa budownictwa wiejskiego w Polsce». M. Priifferowa - (,Wprowadzenie we współczesny stan kultury ludowej Pomorza ze szczególnym uwzględnieniem kształtowania się kultury ludowej w woj. pomorskim na tle ruchów przesiedleńczych ostatnich dziesięcioleci ». Oba ostatnie ilustrowane przeźroczami. Trzeci dzień obrad poświęcony był planowaniu. Sekretarz generalny J. Gajek przedstawił referat pt. (,Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia». W dyskusji nad referatem ustalono następujące wnioski: I. Położenie większego nacisku na tłumaczenia i streszczenia etnograficznych materiałów radzieckich oraz pogłębienie współpracy z (,SOWIecką etnografią». . 2. Powiększenie sieci korespondentów do 3000 poprzez kontakt z nauczycielstwem, pracownikami spółdzielczymi, Związkiem Samopomocy Chłopskiej, Związkiem Akademickiej Młodzieży Polskiej. 3. Rozbudowa oddziałów regionalnych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w celu stworzenia lokalnych organów dla wykonania projektowanych na okres 6-cio lecia prac. W związku z tym sporządzenie szczegółowej mapy ilustrującej stan zebranych materiałów. 4. Popularyzowanie poradnictwa w oparciu o katedry etnografii analogicznie do istniejących instytutów w ZSRR. 5. Nawiązanie kontaktów z Państwową Komisją Planowania Gospodarczego w celu przedyskutowania współpracy. Po wyczerpaniu dykusji nad 6-cio letnim planem działalności Towarzystwa, sformułowano następującą rezolucję jako wynik obrad: I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze staje do współzawodnictwa z innymi ośrodkami nauki polskiej, w pracy nad rozbudową podstaw Polski Ludowej i jej kultury narodowej pod względem formy a socjalistycznej pod względem treści. 2. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podejmuje pracę nad zgromadzeniem, utrwaleniem i rozwojem wielkiego skarbu kultury ludu pracującego zawartego w jego folklorze: sztuce, muzyce i pieśni, w jego całym dorobku kultury materialnej i społecznej. 3. Udostępnione wszystkim skarby twórczości ludowej powinny się stać źródłem natchnienia dla naszych muzyków, artystów, pisarzy, uczonych i działaczy społecznych, w łączności z potrzebami planowej gospodarki socjalistycznej i przebudowy ustroju Polski. Rezolucję przyjęto jednogłośnie. Zatwierdzono rówmez uchwały Zarządu z dnia 9. VI. o utworzeniu oddziału w Katowicach oraz podniesieniu składek członkowskich Dalszy ciąg obrad został poświęcony wygłoszeniu następujących referatów: T. Seweryna - (,O potrzebie badań nad etnografią historyczną~. 34* �532 533 J. Krajewskiej - «Wyniki badań Muzeum Etnograficznego w Łodzi 1946 r. l). M. Suboczowej - (,Sprawozdanie z badali nad układem przestrzennym ruchów ludnościowych pow. opolskiego». R. Reinfussa - (,Z badań nad obrzędowością ludową mieszkańców Dolnego Śląska'). A. Kutrzebianki - "Badania etnosocjograficzne nad Ziemią Krakowską·,). 1.11 od Wobec spozmonej pory postanowiono dalsze komunikaty i sprawozdania umieścić jako materiał sprawozdawczy w dziale kroniki w 39 tomie (,Ludu>>. Na zakończenie XXIV Walne Zgromadzenie wnioski i postanowienia końcowe: uchwaliło Walne A rozpada Poddzial " I II III - bil o OIl " N U ): oj <:: N O -O I ::J t.O •... ""' ,;., <O co >- <:: <:: N Towarzystwa się na poszczególne obejm. " " ::J •... >- O Ludoznawczego W roku 1948 dawny układ biblioteki Polskiego Towarzystwa z'nawczego został zmieniony na układ działowy: A - obejmujący samoistne; B - obejmujący czasopisma i wydawnictwa ciągłe. Dział '2 -o .~ " SPRA WOZDANIE Polskiego o. ...: Zgromadzenie. O. G. z prac w bibliotece t.O o ..;- oj W ostatnim punkcie porządku dziennego, dokonując zamknięcia obrad XXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego v-prezes prof. E. Frankowski podsumował wyniki zjazdu wskazując na wysoki poziom wygłoszonych referatów i dyskusji oraz na ich aktualność z uwagi na ogólne zagadnienia państwowe. V-prezes wyraził podziękowanie dr Marii Priifferowej, Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika oraz oddziałowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu za sprawne i gościnne zorganizowanie zjazdu. XXIV ó I oo następujące I. Zwołać konferencję naukową oraz XXV Walne Zgromadzenie w Poznaniu. 2. Polecić Zarządowi przedyskutowanie projektu studiów z zakresu etnografii i etnologii, nadesłanego przez Ministerstwo Oświaty. 3· Zlecić Zarządowi przedyskutowanie wniosków prof. Leopolda Węgrzynowicza o upowszechnieniu działalności POlskiego Towarzystwa Ludozna wczego. Na tym zamknięto •... ""' •... ~ poddziały >:: Ludodzieła jak: metodologię, metodykę, historię etnologię i etnografię ogólną, etnografię szczególową, nauki oj VJ o -'" .. ~•... oj ., lii .~~ -: 'I ~II I ""II �535 534 IV - Poddział V- VI VII VIIIIXX- " obejm. " " " " " " działy wydzielone specjalne tj.: literaturę, religioznawstwo, sztukę, ~biory. nauki pomocnicze tj. historię, prehistorię, geografię, językoznawstwo, antropologię, socjologię, bibliografię, muzea, muzealnictwo, encyklopedie, słowniki, varia. Systematyczny układ poddziałów działu A jest kombinacją systematyczno-etnogeograficzną, dział zaś B posiada układ etnogeograficzny . Następnie. zostały zaprowadzone następujące książki inwentarzowe: Księga A - do której wpisuje się dzieła stanowiące odrębną całość tematyczną jednego lub kilku autorów, wchodzą tu broszury, odbitki, nadbitki. 2. Księga B wszelkie wydawnictwa o charakterze ciągłym, a więc czasopisma, dzienniki, tygodniki, miesięczniki, kalendarze, periodyki wydawane przez instytucje i urzędy wykazy itd. 3. Księga C wszelkie nabytki wpływaJące tak na drodze wymiany za wydawnictwa własne, jak wymiany dubletów, kupno, dary i przydziały. 4. Księga D - opracowania kartograficzne. l. Stan cyfrowy ksiąg przedstawia Księga A posiada się w teJ chwili wg poniższych danych: poz. 6,415, księga B - 374 księga C- 400. Uporządkowanie działu A tj. uporządkowanie wg poddziałów, wypisanie na książkach sygnatury dzialowej, wpisanie tejże do księgi inwentarzowej A i na kartkach bibliotecznych, ulożenie katalogu alfabetycznego trwało do dnia 10. III. 1949 r. W tym czasie. oprawiono 432 tomy dzieł z działu III Etnografia szczegółowa - Indoeuropeistyka, Słowianoznawstwo, Polska. Dział B - czasopism jest w toku porządkowania. Zakatalogowany został kompletnie poddział Polska, z którego to poddziału zostało oprawionych 150 tomów czasopism. Inne czasopisma, zajmujące 10 szaf, są ułożone wg poddziałów,. wg wyżej wspomnianego układu etnogeograficznego, lecz nie posiadają sygnatury działowej, która to praca jest obecnie wykonywana. Sposób zakatalogowania jednej książki wygląda następująco: Nową książkę przysyła sekretariat Towarzystwa wraz z odpowiednim formularzem, który wypełniony przez bibliotekarza na podstawie zapisu w księdze C wraca do sekretariatu, jako dowód buchalteryjny. Dzieło, czy też czasopismo wpisuje się do księgi C tj. nabytków pod numer kolejny danego roku, zaznaczając odpowiednią pieczątką, czy po.chodzi z wymiany, daru, kupna czy przydziału i wpisując w odpowiednią rubrykę numer działo,~y. Następnie na odwrotnej stronie pierwszej karty dzieła przykłada się pieczątkę i wpisuje numer akcesyjny tj. Nr nabycia oraz Nr działowy. Z kolei wciąga się ją pod Nr kolejny do księgi A, względnie B, wpisując w książce w odpowiednim miejscu pieczątki, Nr inwentarza, tytuł i Nr dzieła; po czym wypełnia się 2 kartki biblioteczne, jedna idzie do katalogu alfabetycznego, druga do rzeczowego (który będzie sporządzony po zakatalogowaniu czasopism). Książka opieczętowana co 100 stronk idzie do odpowiedniego działu na półkę. Dla ułatwienia pracy bibliotekarza stworzona jest tzw. biblioteczka podręczna, obejmująca jedną p6łkę. Jej zawartość stanowią dzieła i książki będące w częstym tj codziennym użyciu, jak: <,Kultura Ludowa Słowian» - K. Moszyńskiego. <,Wstęp do ludoznawstwa» - Sto Bystronia. «Polacy, Lud polski, Połabianie, Łużyczanie» <,Etnografia Polski» - St. Poniatowskiego. «Wstęp do historii Słowian» - J. Czekanowskiego. Skorowidze miejscowości i inne. Ruch czytelniczy za rok 1948 styczeń luty marzec kwiecień maj czerwiec lipiec sierpień w bibliotece odbywał za rok akadem. czytelników " " " " " " " 96 94 72 57 56 55 16 13 się wg następujących 1948/49 roku na dn. październik listopad grudzień styczeń luty marzec kwiecień Na rewersy wypożyczono profesorom, w roku 1948 198 dzieł, w roku zaś 1949 Do końca 1949 przewidziane A. Fischera. - l maja danych: 1949 r. czytelników 65 l II " " " " " " 140 gl 22 45 20 pracownikom naukowym do dnia l maja 155 dzieł. jest: Ukończenie katalogowania czasopism, Ułożenie katalogu rzeczowego, g. Sporządzenie naklejek z numerami l. 2. książek. 4. Przepisanie starej książki inwentarzowej. działowymi na grzbiety �537 Zadania, cel, pracę w bibliotece, współpracę biblioteki z sekretariatem, sposób zapisu książek w każdej z ksiąg inwentarzowych, układ działowy biblioteki - określa szczegółowo instrukcja biblioteczna opracowana przez kierownika biblioteki prof. dr Józefa Gajka. Mirosława DELEGAT (Przemówienie Kwiatkowska temat nad uporządkowaniem archiwum Polskiego Towarzystwa Ludozna wczego W skład archiwum czyli kartoteki materiałów wchodzą rękopisy, notatki, zapiski po prof. Stanisławie Poniatowskim, Adamie Fischerze, pozostałe materiały dawne Towarzystwa Ludoznawczego materiały nagromadzone przez prof. Józefa Gajka oraz napływające z badań terenowych lub prac studentów i pracowników. Odrębny dział archiwum stanowi korespondencja rządkowana według nazwisk autorów i chronologicznie. od 1895 r., upo- Archiwum błon, klisz i filmów jest przechowywane w osobnej szafie. Za bezpieczono 495 klisz cynkograficznych, 427 klisz szklanych, 41 rolek «Leica» oraz 176 błon różnych wymiarów. Prace nad uporządkowaniem lewska i Jerzy Grocholski. archiwum prowadzą: mgr :Maria \Va- Chciałbym dać wyraz działalności P. T. L. PLANOWANIA KUŹNICZ P. T. L. w Toruniu w dn.9.-12. niektórym jakie myślom, VI. 1949) u nas istnieją na 2. Zadaniem Towarzystwa Ludoznawczego, zrzeszającego zespół ludzi, zainteresowanych problemami wchodzącymi w zakres wspomnianych dyscyplin naukowych, jest właśnie ujawnianie tych zdrowych elementów kultury mas ludowych, ich rejestracja, inwentaryzacja i dokumentacja oraz ich analiza ustalonymi marksistowskimi metodami naukowymi, z punktu widzenia ogólnego postępu kulturalnego i gospodarczego. W związku z tym Towarzystwo Ludoznawcze ma poważną rolę do spełnienia na odcinku aktywizacji poszczególnych rejonów, które albo już posiadają albo obecnie wytwarzają swoiste wartości kulturalne. Ogólnie nazwane «materiały.> obejmują opisy tekstowe, rysunki, fotografie, rękopisy, maszynopisy, błony, klisze i filmy. Materiały opracowuje się na ustalonych kartach archiwum, zawierających następujące pozycje: metrykę etnograficzną obejmującą odnośne grupy etniczne, miejscowość, datę, sygnaturę oraz szczegółowy opis. Ogół kart archiwalnych uporządkowany według haseł mieści się w osobnej szafie. Porządkowanie archiwum rozpoczęto w grudniu 1949 r. W okresie sprawozdawczym sporządzono wykaz materiałów po prof. Poniatowskim i Fischerze. Materiał ten dotyczy głównie kultury materialnej w zasięgu światowym. Rękopisy nagromadzone w archiwum stanowią osobną pozycję w księdze inwentarzowej. Materiały zaś ankietowe gromadzone na ustalonych formularzach jednego typu stanowią jedną pozycję inwentarzową. Wszystkie rękopisy posiadają oprócz liczby porządkowej i sygnatury teczki - sygnaturę działu rzeczowego. Archiwum obejmuje ogółem 507 rękopisów w tym 138 - A. Fischera; 87 - S. Poniatowskiego. Obecnie prowadzi się pracę nad sporządzeniem katalogów, tak aby obok księgi inwentarzowej można było posługiwać się katalogiem alfabetycznym, etnograficznym i rzeczowym. na Zjazd KOMISJI Mgr BOLESŁAW I. Ustrój socjalistyczny docenia w pełni znaczenie i rozwój kultury ludowej mas pracujących wsi i miasta, popiera ich twórczość kulturalną i wprowadza ją do ogólno-narodowej kultury. Przykładem - kraj zwycięskiego socjalizmu - Z. S. R. R. Stąd i rozwój etnografii, socjografii i nauk społecznych, mogą liczyć na poparcie w Polsce Ludowej, która przyjęła ustroj demokracji ludowej, ustrój zmierzający do realizacji socjalizmu. Istnieje bowiem zgodność pomiędzy pielęgnowaniem i rozwojem zdrowej kultury ludowej a socjalizmem. SPRA WOZDANIE z prac PAŃSTWOWEJ GOSPODARCZEGO, I f' 3. W ustroju demokracji ludowej - tam gdzie całość życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego, kierowana przez masy pracujące, rozwija się planowo, działalność naukowo-badawcza Towarzystwa i działalność jego publikacyjna winny być - tak pk działalność w każdej innej dziedzinie, ściśle związana z aktualną problematyką i planową działalnością publiczną zmierzającą do wytworzenia jednej zwartej społeczności socjalistycznej ludzi pracy, w której wytwory działalności kulturalnej poszczególnych grup etnicznych, nie tracąc znamion i żywotności swej regionalnej, stają się własnością całego narodu i wchodzą do skarbca kultury ogólnonarodowej, pogłębiają więź społeczną ludu pracującego wsi i miasta, wzmacniają sojusz robotniczo-chłopski i przyspieszają procesy przemian !lpołecznych i kulturalnych na wsi. Należy również doceniać znaczenie i tych pomników kultury ludowej, które dziś nie przejawiają już żywotności bezpośredniej, ale które pozwalają związać silniej żywioł polski i jego obecną kulturę z dawną kulturą polską i słowiańską na obszarach obecnej Polski, a w szczególności na Ziemiach Odzyskanych. �539 4, Zadanie Towarzystwa na Ziemiach Odzyskanych jest szczególne. Polega ono nie tylko na wykrywaniu oznak polskości tych ziem, na wiązaniu obecnych jej mieszkańców z tradycjami dawnymi, itle i na śledzeniu procesu tworzenia się obecnie nowych więzi społecznych pomiędzy ludnością autochtoniczną i osadniczą, na ujawnianiu i przyspieszaniu procesu wytwarzania się nowych polskich grup etniczno-kulturalnych. Towarzystwo powinno zwrócić szczególną .uwagę na odpowiedzialność, jaka na nim ciąży za wspóludział w pracy nad realizacją zespolenia kulturalnego i społecznego ludności miejscowej z ludnością napływową i nowymi warunkami na Ziemiach Odzyskanych. Problem ten istnieje na terenie całych Ziem Odzyskanych, ale kształtuje się różnorako, w zależności od różnych warunków miejscowych i regionalnych oraz od bardzo różnego oblicza kulturowego przybyszów. Na tym tle wyłania się zagadnienie zderzania się różnych kultur i wytwarzania nowych treści kulturowych, - zagadnienie, któremu Towarzystwo w swojej działalności poświęcać musi dużo uwagi. W szczególności wysuwają się tu takie zagadnienia, jak: problem migracji wewnętrznych ludności, zwłaszcza powrotnych Ziem Odzyskanych na ziemie dawne, następnie zagadnienie szczególnych zdolności poszczególnych grup etnicznych przybyszów do asymilacji w nowych warunkach, problem ustosunkowania się do przemian strukturalnych na wsi, zagadnienie do przechodzenia do .innych zajęć pozarolniczych na wsi i w mieście, problem przechodzenia na nowy sposób organizacji produkcji rolniczej i techniki pracy na wsi itp. 5. Dla gospodarki planowej wszystkie te zagadnienia itp. posiadają duże znaczenie. Określają bowiem dokładniej jakość podmiotu gospodarującego na wsi, oświetlają jego właściwości, dostarczają wiele cennego materiału do określenia jego możliwości w zakresie produkcji dóbr materialnych i niematerialnych, gospodarczych i pozagospodarczych. Szczególną ·uwagę należy zwrócić na takie zajęcia, jak przemysł ludowy i artystyczny, które zostały przeniesione z miejsc dawnego osiedla na nowe, oraz na inne zamiłowania w zajęciach· gospodarczych. i pozagospodarczych. Są to już bowiem bezpośrednie przesłanki dla stworzenia i opracowania planów aktywizacji danych regionów. Dotyczy to oczywiście Ziem Odzyskanych, ale można to również uznać za rzecz pilną i na zaniedbanych terenach ziem dawnych. 6. Wychodząc z powyższych założeń i stwierdzeń, można by postawić następujące postulaty pod adresem programu działalności P. T. L.: a) program pracy Towarzystwa winien być związany ściśle i uzgodniony z działalnością w innych dziedzinach na odcinku wsi i rolnictwa oraz zasadniczego problemu stosunków wieś - miasto; b) winien on pójść po linii dostarczenia materiału i przesłanek do planowania i kierowania procesami przemian strukturalnych na wsi, idących w kierunku socjalizacji życia wsi w jak najszerszym zakresie, .a w szczególności na odcinku produkcj i; c) na terenie Ziem Odzyskanych działalność Towarzystwa winna dostarczyć ponadto materialów do utrwalenia tam żywiołu polskiego i wzmocnienia więzi społecznych grup osiedleńczych; d) plan pracy winien być dostosowany silniej do potrzeb poszczególnych terenów i do stopnia nasilenia przeprowadzanych tam akcji w zakresie wykonania planów w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej; e) W związku z powyższymi postulatami plan pracy winien być następnie dobrze rozpracowany w czasie i przestrzeni tak; aby była stosowana zasada koncentracji całej dzialalności (naukowo-badawczej, gospodarczej, kulturalnej itp.) na określonych terenach; odpowiednio ułożona w czasie zgodnie z hierarchią zadań planów wieloletnich i rocznych; f) Ogólnie można powiedzieć, że obecnie wysuwają się na czoło niektóre tereny Ziem Odzyskanych i ziem dawnych, jak, tereny wymagające szczególnej troski społeczeństwa, np. Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie, Kaszuby, Olsztyńskie, Ziemie Górskie i Podgórskie oraz inne tereny . na wschodzie. Na terenach tych poza ogólnymi zagadnieniami wspomnianymi należy szczególną uwagę poświęcić takim zagadnieniom, które mają związek z aktywizacją gospodarczą tych terenów, np. przemysł ludowy i arstystyczny i jego lokalizacja, szczególne zamiłowania upragospodarcze i pozagospodarcze ludności; g) Niezależnie od tego wydaje się, że Towarzystwo mogłoby i powinno wziąć znaczy udział w rozpracowaniu i przygotowaniu materiałów w zakresie swoich zainteresowań dla tych wszystkich wsi, które przekształcają się dziś, względnie w najbliższych latach, na spółdzielriie produkcyjne, przy czym wybór tych obiektów do badań i opracowań winien być uzgod,niony z odpowiednimi władzami, względnie instytucjami gospodarczymi, np. Centralą Rolniczą «Samopomoc Chłopska» i Związkiem Samopo,mocy Chłopskiej; , h) Wreszcie plan pracy, przynajmniej w ogólnych zarysach, winien obejmować okres lat sześciu i wchodzić jako część składowa planów odpowiednich resortów ustalonych na sześciolecie 1949/1955, a więc np. Ministerstwa Oświaty, Kultury, Rolnictwa, Central Spółdzielnych działających na terenie wiejskim itp. Jeśli Towarzystwo potrafi w ten sposób związać swoją działalność naukowo-badawczą i publikacyjną z obecną rzeczywistością Polski Ludowej to utrwali jeszcze bardziej przekonanie o racji i pożyteczności swego istnienia. I o tyle Towarzystwo będzie też mogło liczyć na uzyskanie, względnie rozszerzenie podstaw materialnych swojej działalności, o ile potrafi wprząc się w służbę mas pracujących wsi i miast na odcinku budowania podstaw socjalizmu w Polsce, o ile programowa działalność istotnie stanowić �541 54° będzie ogniwo w łańcuchu środków realizacji założeń planu 6-letniego na odcinku przemian strukturalnych, gospodarczych, społecznych, i kulturałnych wsi. Stoimy bowiem na stanowisku, że działalność Towarzystwa nie może wybiegać poza cele ogólne społeczeństwa, a przeciwnie musi isć razem z życiem, a nawet wyprzedzać je tak, jak każda inna działalność naukowa i rozświetlać drogi postępu ogólnego. SPRAWOZDANIE w lecie 1948 roku, Z EKSPEDYCJI urządzonej staraniem z zasiłku Ministerstwa POMORZOZNA WCZE] prof. dr B. Stelmachowskiej Oświaty W sierpniu ub. roku z ramienia Zakładu Etnołogii i Etnografii U. M. K. przeprowadziliśmy badania na Pomorzu Wschodnim i Zachodnim. Podzieliliśmy się na 3 ekipy: jedna, której wyniki badań opimj~ dokładnie - pracowała na Pomorzu Zachodnim: druga - na wybrzeżu Pomorza Wschodniego, nad Zatoką Pucką i Gdańską; trzecia na Wyżynie Gdańskiej, w pewnej odłegłości od morza. Badania na Pomorzu Zachodnim przeprowadziliśmy w północnej części pow. słupskiego, w pobliżu jez. Gardzieńskiego i Łebskiego. Zasięg badanego terenu wyznaczają następujące miejscowości: Smołdzino, Człuchy, Kluki, Bolencz, Rowy, Laski, Szkłana Huta, Stary Młyn, Objazda i Gardna Wielka. O wyborze terenu zadecydował następujący wzgląd: okoliczne ziemie nad jez. Gardzieńskim i Łebskim stanowiły ostatnią ostoję wymierającej grupy etnicznej Słowińców, wchodzących w skład rdzennych grup łudowych Pomorza. Zgodnie z wynikami badań etnograficznych, przeprowadzonych pod koniec XIX-ego wieku, na ziemiach tych ludność najdłużej opierała się obcym wpływom, pielęgnując własne cechy regionalne. Sprzyjającą okolicznością dla podtrzymania odrębności regiom>lnej Słowińców były specyficzne warunki fizjograficzne terenów ich zamieszkania. Tło podstawowe osiedłi bowiem stanowią w większości równinne bagna, częściowo tyłko osuszone, a na wielu odcinkach zachowane w pierwotnej całkiem formie. Te trudne do przebycia i niezbyt żyzne tereny nie nęciły Niemców. Poza tym obramowanie niziny od południa wzgórzami morenowymi, a od północy bezłudnym pasem mierzejowym, czyniło te nadjeziorne obszary miejscem z natury obronnym. Odszukanie pozostałości kultury słowiańskiej na tych właśnie obszarach było celem naszych badań, przeprowadzonych ub.r.Nie braliśmy pod uwagę przejawów kultury obcej, naniesionej w ciągu wieków na te ziemie, łecz wyłącznie starałiśmy się znaleźć i rzeczowo uzasadnić istniejące w regionie Słowińców pierwiastki kulturowe, identyczne lub zbliżone do polskiej kultury ludowej. Dokonane spostrzeżenia ujęliśmy w pewne zasadnicze grupy; a) Pierwszą z nich stanowią szczególy etnograficzne, charakteryzujące kulturę pln-zach. grup pomorskich. I tu uwzgłędniliśmy charakterystyczny dla P1)morza czworokątny układ zabudowań. Budynki gospodarcze w wioskach sło",ińskich w stosunku do siebie są położone w ten sposób, że stanowią zwarty czworobok, mieszczący '/ol swoim wnętrzu niewielkie podwórze. Jedno ramię czworoboku stanowi stodoła, ustawiona równolegle do drogi, przeciwległy bok zamyka dom mieszkalny. Do wnętrza zabudowania gospodarczego wjeżdża się przez bramę wjazdową, mieszczącą się w środku stodoły łub w bocznej części. Układ taki naj liczniej spotykamy w Człuchach. Słowińcy mieli upodobanie w pielęgnowaniu przed zabudowaniem ogródków kwietnych, pomiędzy drogą, a budynkiem gospodarczym. Ogródków tych już nie widzieliśmy w terenie, jednakże zachowana na tym miejscu pusta przestrzeń jest niejako śladem ich pierwotnego istnienia. Wśród starych domów poznanych osiedłi widuje się typy o pierwotnej konstrukcji. Tak np. stare, trzysta lat liczące domy w Klukach Smołdzińskich, opierały się na węgłach z 4-ch wielkich głazów eratycznych. Łączył je ze sobą luźny fundament z mniejszych kamieni, spojonych gliną i wapnem, na których spoczywa podwałina chaty. Szczegół znamienny dła pierwotnego budownictwa pomorskiego. Dwuizbowa konstrukcja wewnętrzna była typem najczęściej spotykanym. Przy tym do ciekawszych szczegółów etnograficznych włączyć nałeży zachowanie centralnego położenia ogniska w sieni, z otworem wyłotowym pieca w pośrodku dachu. Bardzo interesującym fragmentem budownictwa, znamiennym przede wszystkim dla osiedli nadmorskich, są szopy rybackie w Rowach, zbudowane ze starych nieużytecznych już łodzi. Łódź przepołowiona szerszą częścią oparta na ziemi, a dziobem wzniesiona pionowo w górę stanowi dogodne schronienie dla sprzętu rybackiego. Szopy takie spotykaliśmy w Rowach. Stwarzają one malowniczy obraz, doskonale zharmonizowany z pejsażem morskim. h) Drugą grupę spostrzeżeń stanowiły, według naszego podziału, te szczegóły etnograficzne, które najsilniej łączą się ze specyficznymi właściwościami środowiska geograficznego. I tu moim zdaniem uwzględnić należy pewien swoisty układ zabudowań, spotykany np. w Pawełkowiczach. Niewielki ten przysiółek jest położony na otwartej nizinie. Domy mieszkalne ciągną się w jednej linii ze wschodu na zachód po obu stronach drogi. Naturalną osłoną wsi od północy są wysokie wydmy, jednakże wiatry dmące od wschodu i zachodu, dokuczliwe szczególnie porą jesienną i zimową, nie docierają bezpośrednio do domów mieszkalnych, ponieważ domy te ochronione są budynkami gospodarczymi. Na obu skrajach przysiółka, stoją wielkie stodoły. Same domy mieszkalne charakteryzuje również niezwykly szczegól konstrukcyjny. Elastyczne, nieustalone jeszcze podloże aluwialnej niziny powoduje stopniowe opadania domów, należy je więc w pewnych odstępach �542 czasu podnosić. W tym celu nie zespala się ściśle podwaliny z fundamentem domu, lecz spoczywa na nim swobodnie. Gdy kamienny fundament osunie się w bagno, podnosi się wówczas dom, umacnia węgly nowymi kamieniami i od nowa dom na nie opuszcza. W przeciwnym razie domy pogrążylyby się zbyt glęboko i nasiąkłyby wilgocią. Bagnista nizina powoduje budowanie osobliwego typu dróg, gdzie indziej przez nas nie spotykanych, tak np. z przysiólka Żelazne Kluki do przysiólka Zimne Kluki dziś jeszcze prowadzi drewniana kładka, mniej-więcej na przestrzeni jednego kilometra, unosząca się kilkanaście centymetrów ponad mokrym podlożem. Wywoluje to dziwne wrażenie wobec wspólczesnego postępu i rozwoju techniki. Nawet świat zwierzęcy musi. się dostosować do tak niezwykłego terenu. W okresach dżdżystych naklada się koniom rodzaj obuwia w postaci drewnianych, szerokich, opraw, powiększających powierzchnię oparcia kopyta. Tworzą się tu w sposób swoisty obrazki rodzajowe, wywolane umiejętnością dostosowania się do dość osobliwych warunków środowiska geograficznego. c) Przechodząc do trzeciej grupy spostrzeżeń, chcialabym zwrócić uwagę na niektóre cechy kultury materialnej opisywanego regionu, wyka-o zujące liczne zbliżenia z podobnymi ogólno-polskimi i słowiańskimi._ Wiedząc z biblivgrafii, ze na Pomorzu Zachodnim można spotkać typowo słowiańskie okrąglice zwróciliśmy baczną uwagę na rzut poziomy zwiedza-nych wiosek. Mimo łicznych przeobrażeń można było rozpoznać ich pier-wotny zarys. I tak jako okręglica przedstawiła się nam położona na wzgórzu, nad jezirem Gardna Wielka. Najstarsze domy tej osady tworzą pierścień. przerywany wijącymi się drogami. W Smoldzinie również wyraźnie wyodrębnia się spośród innych później powstałych zwarty pierścień starych domów, otaczających niewielki, lekko wyniosly plac. Na Pomorzu Zachodnim istnieją chociażby w fazie szczątkowej,_ reliktowej, wszystkie typy dachów ogólnie z Polski centralnej znane jak dwuspadowe, czterospadowe, dymnikowe i naczólkowe. Wszystkie te typy' są reprezentowane takze na Pomorzu Zachodnim. Z dachem czterospad-kowym spotykaliśmy się w Rowach, Człochach, Smołdzińskim Lesiei w pozostałych miejscowościach. Dachy dymnikowe należą do najczęst-szych. Przy czym pod dymnikiem znajd\lje się maIl' lub też nisko schodzący' okap. Okapy takie widzieliśmy w Gardnej, Smoldzinie, Klukach, nieledwie w każdej wiosce. Niekiedy dach od strony szczytowej jest tak wielki, że nakrywa przybudówkę, podobnie jak w Polsce centralnej. Natomiast nie spotkaliśmy już przyzby, nadającej tak estetyczny charakter domom podcieniowym i innym. Występuje ona niekiedy reliktowo, zredukowana do deski. jeżeli wiatr albo burze deskę taką zerwały, już jej się od nowa nie zakłada. Szczegól charakterystyczny, że mimo tego iż domy bywają masywnie murowane, to szczyt pod dachem jest szalowany. Dach kryty trzciną albo slo mą, względnie obydwoma materiałami równocześnie; 543 a deski od szczytu zabezpieczające poszycie od wiatru tzw. wiatrówki, przymocowane są kolkami drewnianymi o dużych, wystających głowicach. jest to tak, jak gdyby zrąb domu był wzorowany na budownictwie nowoczesnym, a szczyt domu, poszycie i konstrukcja dachu nosily cechy wyraźnie staropolskie. Domy takie nie są nawet zbyt dawnego pochodzenia. Poszycie bywa odnawiane według dawnego systemu, z czego wynika, że ludność słowińska znajdowała upodobanie w dawnych wzorach budowniczych, które to wzory szlakiem handlowym przechodziły z Mazowsza w ciągu wieków. Oprócz tego najstarsze typy znajc:Iują swych reprezentantów. Takim np. okazem jest stodoła w Smołdzińskich Klukach. Widzimy tu oszalowanie od dołu w górę aż po szczyt, przypominający system ślegowy. Ściany domów juz z rzadka wykazują pierwotne zawęgłowanie. jednakże w Gardnie Małej znajdował się taki dom, gdzie spod tynku można było dojrzeć jeszcze dawne zawęgłowanie. Częściej spotykaliśmy ściany szachulcowe, mianowicie zaprętowanie owinięte słomą i zalepione gliną. Najstarsze przeżytki pierwotnego budownictwa odnaleźliśmy we wsi nadmorskiej w Rowach oraz w Laskach i to przebudowanej już dzisiaj, ale jeszcze rozpoznawalne kurne chaty. Były tam podwójne stropy powstałe przez umieszczanie krokwi na płatwie, opartej na krześle, silnie osmolone i oczernione belki stropowe z widniejącymi w nich szparami i zachowane jeszcze dymniki. Na ogół w czasie wędrówek naszych po ziemi Słowińców doznaliśmy poczucia rodzimości i swojskości. Szczególnie na widok malowniczych, starych żurawi, drewnianych dzwonniczek, bielonych ścian, zwisających strzech, ogródkÓW pełnych kwiatów i gęstych sadów. Tak, że zdawało się nam, ze znajdujemy się w głębi Polski, w dobrze nam znanym otoczeniu. Przytoczone szczegóły dotyczą kultury materialnej. Wobec pomieszania ludnościowego trudno w tej chwili badać przejawy kultury duchoweJ. Nie zanikły one jednak w zupełności w terenie. jako znamienny i bardzo ważny relikt zachowało się miejscowe nazewnictwo, odnoszące się do osad, zagród, pól, łąk i pastwisk, strumieni, wzniesień terenowych i innych obiektów fizjograficznych. Dowodem istnienia i przetrwania rodzimych, słowiańskich nazw i' mianowań była między innymi odnaleziona mapa, w Klukach Smołdzińskich wykonana w [926 r. przez miejscowego nauczyciela, na której naniesiono wspomniane powyżej nazwy w gwarze Slowińców. I tak np. rzeczka płynąca w pobliżu Kluk nazwana Pustynką plynie istotnie wśród pustyni, jakie przedstawia mokra, równina nizinna. Inne nazwy, czy to dotyczące zagród, pól, czy przystani, mają również czyste, rodzime brzmienie jak np. Zagroda Sokory, Bociania Przystań, Piaskowa Górka. Spotykane na szlaku naszych wędrówek cmentarze wioskowe zwróciły również uwagę swoimi napisami nagrobkowymi z ostatnich kilkudziesięciu lat. Były tam między innymi takie nazwiska: Pioter, Kolbowski, Kamiński, Damaszka, Kosicka, Piotraszka i inne. �544 545 Rozwijające się nowe życie nasunęło nam również szereg interesujących spostrzeń. Ponieważ cała nasza uwaga była przede wszystkim skupiona na wykrywaniu dawnej kultury rodzimej w terenie, nie byliśmy w możności wyczerpująco uchwycić i rozpoznać wszystkich przejawów kultury ludowej nowych osiedleńców. Niemniej jednak zdobyliśmy pewną ogólnikową orientację. Stwierdziliśmy więc, że na ziemiach Słowińców przybyli osadnicy z różnych stron Polski np. w Rowach byli to osadnicy spod Sierpca, z Żuromina. W Smołdzińskim Lesie z za Bugu, Sierpca; w Człuchach osadnicy z Pomorza Wschodniego; w Rombce rybacy wiślańscy z Torunia, spod Warszawy, z jezior pomorskich. Czyli, że ogólnie są tu reprezentowane tny większe regiony: pomorski, mazowiecki, mazurski. Osadnicy ci starali się na miejscu wybrać sobie warsztat pracy najbardziej im odpowiadający. Zainteresowało nas przystosowanie się nowych osadników do nowego środowiska. Specjalnie trudne były bagniste niziny, gdzie m. in. występuje plaga złośliwych owadów. Ponieważ osadnicy zapoznali się już z miejscowymi sposobami ochronnymi - sprawa ta już nie jest aktualną. Rolnicy posługują się zarówno miejscowym sprzętem gospodarczym oraz przywiezionym z madcrzystego regionu. Stosunkowo mniej trudności mieli rybacy. Własne sieci, używane dotąd, nie wymagały zbyt wielkich przeróbek. Wystarczył krótki okres czasu, około trzech miesięcy, dla zapoznania się z nowymi warunkami połowu. Ogólny bilans naszej ekspedycji etnograficznej musimy uznać za dodatni. W krótkim stosunkowo czasie nabyliśmy szereg wiadomości, które po uzupełnieniu ich materiałem bibliograficznym umożliwią nam w przyszłości przeprowadzenie dalszych, już bardziej szczegółowych badań naukowych. Wiemy w każdym razie, że na. ziemi SłowiI1Ców zachowały się dotąd znamienne relikty naszej kultury rodzimej. Eugenia Romanówna Jadwiga Chelmil1ska-~wiątkowska SPRAWOZDANIE * Z DZIAŁU UNIWERSYTETU ZAKŁADU ŁÓDZKIEGO ETNOGRAFII 1945-1948 Z chwilą uruchomienia Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Kierownictwo Zakładu, w osobie prof. dr Kazimiery ZawistowiczAdamskiej podjęło inicjatywę pracy w terenie. Zakład obok studiów uniwersyteckich postawił sobie za cel prowadzenie bezpośrednich badań nad kulturą ludową w Polsce. Podczas gdy Łódzkie Muzeum Etnograficzne, ż którym Zakład współpracuje, bada kulturę materialną swego regionu, Zakład prowadzi badania nad kulturą społeczną i duchową, wysuwając * Jadwiga Chełmińska-Świąlkowska zmarła dnia 8. IV. '952 r. na czoło poszczególne zagadnienia; w związku z tym badaniami objęto całe terytorium kraju. Jednym z ciekawszych zagadnień ustroju społecznego wsi, wią.ż~cym się ściśle z jej tradycyjną kulturą, są formy współpracy gromadzkIeJ: a) formy pomocy wzajemnej (sąsiedzkiej) w różnych pracach i systuacjach życiowych, oraz b) formy stałej współpracy gospodarczej tzw. spółki gospodarcze, z których najklasyczniej wykształciło się sz a łaśni c two górskie i maszoperie nadmorskie. Te zagadnienia zostały wysunięte na pierwszy plan i nad nimi Zakład rozpoczął badania w 1'. 1946. Trzyletni okres badań przyniósł słuchaczom, biorącym w nich udział, sporą dozę doświadczeń metodycznych. Zasadą przyjętą dotychczas przez Zakład jest następująca kolejność pracy: badania na mniej znanych słuchaczom terenach, są poprzedzane wycieczkami, które Zakład organizuje dla całego grona słuchaczy etnografii. Spośród uczestników wycieczki wyłania się zespół badaczy. Pierwszy zespół, który prowadził badania w 1946 r. opracował próbne kwestionariusze, na tematy związane z badanym zagadnieniem, po czym udał się w teren, na pierwsze, samo· dzielne badania. Kwestionariusze służyły zespołowi jako «dyspozycje robocze». Po powrocie uczestnicy badań referowali na seminarium zebrane przez siebie materiały. W dyskusjach seminaryjnych wyłoniły się braki zebranego materiału. Uczestnicy badań obowiązani byli pogłębić swoje wiadomości na badany temat odpowiednią lekturą, po czym przystąpili do ponownego przepracowania kwestionariuszy 1. Z takim przygotowaniem słuchacze byli powtórnie delegowani na swoje tereny celem uzupełnienia braków i skorygowania błędów, które za pierwszym pobytem są najczęściej nieuniknione. Prace zespołu w terenie wyglądały następująco: pierwszy zespół słuchaczy delegowany do Istebnej w lecie 1946 1'. prowadził studia w terenie pod kierunkiem st. asystentki. Każdy z uczestników otrzymał do opracowania część terytorium wsi, zbierając na swym odcinku materiały do wszystkich tematów objętych badaniami. Zespół mieszkał w jednym domu, stąd po wczesnym, wspólnym południowym posiłku każdy wyruszał do pracy. Przedpołudnia wyzyskiwane były na porządkowanie i przepisywanie notatek, zebranych poprzedniego dnia. Co tydzień lub częściej odbywały się wspólne posiedzenia, na których referowali uczestnicy zebrane materiały, dzieląc. się wZ<Jjemnie spostrzeżeniami i zdobytym doświadczeniem, kontrolując swój materiał z wytycznymi kwestionariuszy. Prócz tego urządzano wspólne wypady do biblioteki w Cieszynie celem poznania literatury regionu l. Zespół powrócił z badań z uporządkowal Kwestionariusze wicz-Adamskiej Polskiego Lud. pl. Instvtutu T. XXXIX zostały ,.Żywe Służby ogłoszone tradycje Społecznej. drukiem współdziałania w pracy na Kazimiery wsi.,. Łódz Zawisto- 1948. \\7yd. �547 nym, przepisanym «na czystO» materiałem, oddając Kierownictwu Zakładu pierwszy swój plon. Zakład kładzie duży nacisk na to, aż"by każdy z badających opracowywał swoje notatki na miejscu podczas badań. Chodzi bowiem o to: po pierwsze, ażeby praca była wykonana w przewidzianym terminie po drugie, żeby robić notatkę (ma czystO» jak najśpieszniej po przeprowadzonej rozmowie, celem zachowania wszelkich szczegółów, które przy narastaniu materiału zacierają się w pamięci; po trzecie wreszcie - co jest najważniejsze - opracowując relacje w ostatecznej redakcji nasuwa się najczęściej wiele wątpliwości i spostrzega braki, które będąc w terenie, można łatwo uzupełnić przez ponowne rozmowy z informatorami. Podczas badań w Istebnej wyłoniły się wśród słuchaczy indywidualne zainteresowania tematami. Kol. Bronisławę Kopczyńską-jaworską pochłonął problem szałaśnictwa; kol. Marię Szubertową - w związku z jej studiami pedagogiki społecznej - zainteresował problem ('matki i dziecka» w obrzędowości i wierzeniach, ze szczególnym uwzględnieniem pomocy sąsiedzkiej okazywanej matce i dziecku przez społeczność wiejską. Pozostali uczestnicy zajęli się tematami pomocy sąsiedzkiej. Przy następnych wyjazdach. do Istebnej każdy z uczestników pogłębiał już i uzupełniał materiały r.d obrany przez siebie temat. W podobny sposób zostały przeprowadzone badania na Kaszubach, na Mazurach i Warmii, na Otawie, wstępne badania na Ziemi Lubuskiej oraz w innych regionach, gdzie zespoły słucha'czy pracowały samodzielnie. Oprócz troski o jak najlepsze zorganizowanie techniczne i przeprowadzenie metodyczne badań nie mniej ważnym zagadnieniem jest stosunek badacza do badanego środowiska. Sposób podejścia do informatora, zjednania go sobie, wzbudzenie zaufania badanej społeczności - oto problem do rozwiązania dla każdego terenowca. Nowe zetknięcie się z terenem przynosi nowe doświadczenie, to też wiele uwagi poświęca się temu zagadnieniu zarówno w dyskusjach każdego zespołu podczas pracy, jak również w rozważamach semmaryjnych. Zakład bowiem dąży do wypracowania własnych metod badawczych, jak najbardziej przydatnych do studiów terenowych w naszych warunkach wiejskich. Praca w Zakładzie ma charakter zespołowy. Słuchacze gromadzą materiały dla Zakładu z tym jednak, że każdemu wolno opracować zebrane materiały na 'temat, który go bliżej zainteresuje. W ten sposób każdy ma możność indywidualnie rozwinąć i pogłębić badane przez siebie zagadnienie. Słuchacze pracują w zespołach, przy czym jeden zbiera materiały dla wszystkich, wszyscy dla jednego. W rezultacie powstaje dzieło zbiorowe, stworzone wspólnym wysiłkiem, przy jednoczesnym zachowaniu własnej twórczości. Tom VIII-IX (,Prac i materiałów etnograficznych. ilustruje wyniki pracy zespołowej Zakładu. Problem metodologiczny troską Kierownictwa. i wychowawczy stał się więc poważną W ciągu dotychczasowych badań przeprowadzonych w różnych punktach kraju przez zespoły słuchaczy etnografii, których szczegółowy wykaz podajerrlY niżej, przeprowadzono do I. L 1949 r. ponad Boa rozmów indywidualnych z poszczególnymi informatorami, co stanowi ponad Boa pozycji katalogowych obejmujących przeszło 4 tysiące kartek. Materiały powyższe stały się podstawą, do założenia Archiwum Etnograficznego przy Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Zakład dąży do opracowywania i publikowania gromadzonych materiałów. Pierwszą publikacją opartą częściowo na materiale Archiwum Etnograficznego jest praca kierownika Zakładu prof. dr Kazimiery Zawisto""icz-Adamskiej pt. (,Żywe tradycje współdziałania na wsi» wyd. przez Połski Instytut Służby Społecznej, Łódź I94B r. Praca wprowadza czytel-· nika ogółnie w zagadnienie, mówi o celach badań, zwraca uwagę na cenne wartości ludowej kultury społecznej, które mogą być spożytkowane przy odbudowie kraju, wreszcie omawia przebieg prowadzonych badań. Drugą publikacją jest VIII-IX tom (,Prac i materiałów etnograficznych». Składają się nań prace monograficzne, uznane za prace ma~ gisterskie, o szałaśnictwie i maszoperiach, oparte na studiach terenowych i bibliotecznych, artykuły na temat różnego rodzaju pomocy sąsiedzkiej, która istnieje łub istniała na wsi oraz drobni~jsze artykuły i notatki na inne tematy. Zarówno w artykułach jak i notatkach są referowane materiały zgromadzone dotychczas. Każda przeto omawiana w artykule relacja jest opatrzona w nawiasie łiczbą, która stanowi numer pOZYCJikatalogowej Archiwum Etnograficznego Z. E. U. Ł. Oddzielnym tematem, nie wiążącym się z wyżej omawianymi zagadnieniami, jest artykuł o wycinance łowickiej, oparty na pracy terenowej piszącej te słowa. Podczas trzech lat studiów terenowych w następujących punktach kraju: Istebna pow. Cieszyn od 2B. VII. Zakład prowadził do IS. IX. badania 1946 jadwiga Chełmińska.Świątkowska, mgr st. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł. Bronisława Kopczyńska-jaworska, mI. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł. stud. III roku etnografii. ~1aria Szubertowa, stud. III roku pedagogiki społecznej i etnografii. Maria Skrzosawna, stud. II roku geografii i etnografii. Stanisław Piasek, nauc·zycieł, stud. III roku pedagogiki społ. i etnografii. ---_._ _ ... ...• --_ •... �549 Łowickie od jadwiga Świątkawska, Henryk Świątkowski, społecznej i etnografii. Istebna, I. X. do 15. X. 1946 r. j. w. prac. społeczny, pow. Cieszyn od I. Dębickie Eugenia stud. III roku pedagogiki Istebna pow. Cieszyn od 17. III. do 2. IV. Leon 1947 r. Maria Szubertowa, j. w. Aurelia Wierzchoniówna, prakt. Miejskiego Muzeum Etnograficznego, stud. II r'lku etnografii. Maria Bi,rnacka, prac. Uniwersytetu Ludowego w Brusie, stud. II roku etnografii. Zakopane od 7. VII. do 26. VII. 1947 r. Bronisława Kopczyńska-jaworska, j. w. stud. IV roku etnografii. julia Olchowiakówna, prac. P. I. M., stud. II roku geografii. Śląsk Cieszyński od 12. VIII. do 26. VIII. Bronisława Kopczyńska-jaworska, J. w. Włodzimierz Koszarski, mgr nauczyciel, Kaszuby od 28. VII. stud. do 14. VIII. 1947 r. III roku Mazury i Warmia od 3. VII. geografii. Sieradzkie Zofia Turska, mgr. S. Aniela ] askulanka, nografii. Sądeckie Maria Romanowska, l stud. do 14. VIII. nauczycieika, stud. III roku geografii 1947 r. roku geografii. III do 30. VII. stud. III roku geografii. 1947 r. roku geografii. 1948 r. od I do 10 sierpnia 1948 r. Alicja Rykalska, stud. IV roku etnografii, Stefan Głębski, stud. III roku geografii. Zakopane Stefan Kurowski, od 10 do 24 lipca stud. Pomorze III nauczycielka. 1948 r. roku etnografii. od 7 lipca do 2 sierpnia 1948 r. Teresa GuUówna, stud. III roku geografii i etnografii, naucz. Jadwiga Kucharska, stud. III roku geografii i etnografii. Zdzisław Batorowicz, stud. III roku geografii i etnografii, naucz. Aniela ] askulanka, Zasiąg miejscowości mapka. od 10 do 28 sierpnia stud. IV roku geografii 1948 r. i etnografii. od 13 lipca do 26 sierpnia w poszczególnych regionach 1948 r. ilustruje załączona KOMUNIKATY 1947 r. III stud. od 12. lipca do sierpnia Żywieckie ! Badania do 29. VII. nauczycielka, od 18. VII. ~ 1947 r. Mgr B. Kopczyńska-jaworska, j. w. J. Olchowikówna, stud. III roku geografii, j. w. Barbara Witkówna, stud. II roku geografii. Danuta Smolarkówna, stud. II roku geografii. 1947 r. j. w. od 3. VII. Jt Orawa do 2. VIII. nauczycielka, nauczyciel, Opoczyńskie 1947 r. do 29. VII. I Walczak, Sieradzkie Teresa Gutówna, nauczycielka, stud. II roku geografii i etnografii. Jadwiga Kucharska, stud. II roku geografii i etnografii. Zdzisław Batorowicz, nauczyciel, stud. II roku geografii i etnografii. Maria Biernacka, j. w. Aurelia Wierzchoniówna, Walczakowa, Łaskie od 15. VII. I. do 15. J. 1947 r. Bronisława Kopczyńska-jaworska, j. w. Maria Rutkowska, asyst. Miejskiego Muzeum Prehistorycznego, stud. III roku prehistorii. Aleksander Gardawski, mI. asyst. Zakładu Prehistorii U. Ł., stud. III roku prehistorii. Zofia Turska, mgr. od 20. VII. et- w zakresie ceramiki ludowej .Ministerstwo Kultury i Sztuki sfinansowalo badania terenowe w zakresie ceramiki ludowej, które zostały przeprowadzone przez dra Aleksandra ]aworczaka w r. 1947 w województwie Kieleckim a w r. 1948 w województwie Białostockim. Cenny i wszechstronny materiał z tej dziedziny jest wykorzystywany w pracach bieżących Ministerstwa i opracowywany naukowo przez autora. �55° 551 Malarstwo ludowe na Podlasiu WYSTAWY Już od dłuższego czasu Kierowniczka Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w "Vęgrowie Podlaskim ob. Zofia Tomerle informowała o tym, że w kościele w Nowej ''''si na Podlasiu znajdują się interesujące stare feretrony kościelne, Gdy tego lata niżej podpisany udał się we wskazane miejsce, stwierdził, że w przybudówce kościelnej znajduje się 6 feretronów z dziesięciu obrazami dawnego malarstwa. Obrazy te, przedstawiające różnych świętych, Madonny, sceny Męki Pańskiej posiadają nad wyraz żywe barwy, pomimo tego, że część z nich od dawna nie była używana, a więc i odnawiana i Jest uszkodzona. Jest to malarstwo ludowe, cechowe, techniką olejną. Zapytany o ich pochodzenie proboszcz parafii objaśnił, że uratowane zostały ze starego drewnianego kościoła, który spłonął jak podaje kronika kościelna w r. 1866, co w przybliżeniu wyjaśnia czas powstania obrazów. Oprócz obrazów charakterystyczne są także feretrony, które również są dziełem :udowych stolarzy. Dalsze badania nad wymienionym malarstwem są w toku, gdyż jest to niechybnie przyczynek do historii malarstwa ludowego XIX wieku. Wycinanki ludowe z okolic Świdra pod Warszawą W grudniu w 1945 r. dcstarczył do Ministerstwa Kultury i Sztuki nauczyciel jednego z gimnazjów warszawskich, Józef Hełczyński, zbiór wycinanek ludowych. Fachowa Komisja Zakupów zorientowała się, że wycinanki posiadają odrębny charakter niż powszechnie znane z Kurpiów i Łowicza. Na podstawie dołączonego wykazu miejscowości i z wyjaśnień HelcZYIlskiego okazało się, że wycinanki zostały zebrane w r. 1913 przez w. w. w czasie wakacji szkolnych w następujących miejscowościach podwarszawskich z nad Świdra: Sufczyn, Radachówka, Kiczki, Wola Sufczyńska, Gatka, gdzie służyły do ozdoby chałup. W zachowanym z tego czasu spisie figurują nazwiska i czas pochodzenia wycinanek, który mieści się w granicach lat od '912-1913. Wycinanki w liczbie 35 pochodzące od 12 autorek mają zasadnicze cechy te s2me co i wycinanki z innych terenów Polski, co wynika z techniki, jednak posiadają swój własny charakter. Należą do typu wycinanek jednobarwnych, przeważnie okrągłych naklejanych na białe lub kolorowe tło. Pomijając szczegółową charakterystYKę tego materiału, który jest w opracowaniu naukowym, stwierdzić należy, że wycinankarstwo w pewnym okresie istniało również na Mazowszu Centralnym i istnieją przypuszczenia, że jest w pewnym stosunku genetycznym do wycinanek kurpiowskich. Kazimierz Pietkiewicz I KO:\KURSY ~II:\ISTERSTWA Konkurs na KuLTURY regionalną SZTUKI I SZTuKI wycinankę LUDO'VEJ W R. 1948 * łowicką ~Iinisterstwo Kultury i Sztuki przeprowadzając badania terenowe w zakresie sztuki ludowej 'między innymi na terenie powiatu łowickiego w r. 1947 ustaliło, że region ten pod względem barwnego wycinankarstwa ludowego jest nadal bardzo żywy i bogaty. \V celu wyeliminowania najlepszych wycinanek pod względem artystycznym, zbadania ich charakteru etnicznego, wyłowienia najlepszych arty~tów ludowych i ustalenie zasięgu terenowego wycinanki Ministerstwo poleciło Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi zorganizowanie konkursu na wycinankę łowicką. Powołany w tym celu specjalny Komitet, składający się z przedstawicieli administracji państwowej, spółdzielczości, świata naukowego i artystycznego opracował regulamin konkursu, gwarantujący zachowanie charakteru wycinanki łowicki-oj i w rezultacie zgromadził 2 I 3 prac 44 autorów z 18 miejscowości. J ak wykazały spisy, wycinankarstwu poświęcają się przede wszystkim kobiety i dziewczęta. W ogólnej liczbie uczestników było tylko 7 mężczyzn. Wiek uczestników mieścił się w granicach od urodzonych w r. 1892 do urodzonych w r. 1937. Rozpiętość ilościowa prac nadesłanych na konkurs od 1-18. Pod względem techniki wykonania wycinanki zgromadzone należały do typu wycinanek naklejanych z różnorodnego barwnego papieru. Wśród wielkiej ilości prac wyróżniały się następujące formy kompozycyjne: wycinanki okrągłe, (,kodry» (podłużne), ('gwiazdy», wstęgi, sceny rodzajowe (jak np. ('Wesele», (,Chata łowicka» itp.) pocztówki. Sąd Konkursowy, składający się z naukowców etnografów, artystów i znawców sztuki ludowej, wyeliminował w dniu 19. XII. 1947 r. 82 prace nie spełniające warunków konkursu, z pozostałych 163 wycinanek nagrodził 113 prac, uznając je za najlepsze w typie i kompozycjLartystycznej, ponadto wyróżnił 18 prac, a resztę oddał do sprzedaży. Urządzona w rezultacie kO'1kursu Wystawa w Łowiczu dowiodła niezbicie, że lud polski jest przywiązany do swego cennego dorobku kulturalnego, że sztuka ludowa przejawia wybitne tendencje rozwojJwe, wycinanki bowiem konkursowe okazały się wartościowsze pod względem artystycznym, niż wycinanki sprzed r. 1939, a fakt nagrodzenia 113 prac mówi sam za siebie. Prace te stojące na wysokim poziomie artystycznym, z efektu przypominają malarstwo. Zasadniczym ich elementem, jak wiadomo, są stylizowane kwiaty w różnych układach tradYCYJnych, figurki * Zasadnicze dane i statystykę zawiera: Sprawozdanie z działalności Min. Kult. i Szt. za rok '948, Warszawa 1949. str. '42 ilustr. 19. �552 553 uproszczonych zwierząt, ptaków i ludzi. Spośród nagrodzonych wyróżnia się szczególnie jedna wycinanka, w której autorka zastosowała częściowo papieroplastykę, formy wypukłe, dając jednak twarze w formie płaskiej. Najlepsze wycinanki dostarczyły: Marianna Pietrzak z Błędowa (ur. 1913), Elżbieta Żaczek ze Zła kowa Borowego (ur. 1897), Dzik Danuta ze Strugiennicy (ur. 1936), Janina Strychowska z Łowicza (ur. Ig07), Jadwiga Klimkiewiczówna z Łowicza (ur. 1895), Tekla Kałucka ze Szczudłowa (ur. 1882), Zofia Wiechszo z Wierznowic (ur. 1914), Guzek Wiktoria z Małszyc (ur. Ig02) oraz Strychowska Józefa z Łowicza (ur. 1886). Dla łatwiejszego zorientowania się z jakich miejscowości, ile prac dostarczyło, podajemy poniżej tabelę. L. p. I. I I 2. 3· 4· 5· 6. 7· 8. g. 10. II. 12. 13· 14· IS· 16. 17· 18' Miejscowość I Ławicz Strugiennica Złaków Borowy Błędów Szczudłów Wicrznowice Klewków Małszycc Urbańszczyzna Niespusza Guźma Złaków Kościelny Retki Placen(ja Swiecie Strzelce Goździnowo GągoJin I I I wystawa rzeźby, I I l 4 3 2 I I 2 I 3 2 9 13 9 18 " " " " 3 8 " " " " 3 4 44 osoby malarstwa 68 15 13 3 3 23 10 6 " I i grafiki :fi :r Przedstawiło prac 14 osób 4 I " " I I " " 2 2 " " 2 I n" I l Razem Ogólnopolska Zgłosiło się do konkursu . ilu autorów 213 ludowej \'11 dniu 8 stycznia I948 r. została otwarta w Krakowie w Palacu Sztuki, Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej. Wystawa zostala zorganizowana z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki przez Komitet \Vykonawczy, skupiający naukowców etnografów, historyków sztuki r I artystów plastyków. Objęła ona najcenmeJSze dzieła sztuki ludowej z zakresu malarstwa, rzeźby i grafiki ludowej ze wszystkich regionalnych i etnograficznych muzeów oraz zbiorów zarówno z Polski Centralnej jak i z Ziem Odzyskanych. Ze zbiorów specjalna Komisja wyeliminowała 372 oh'ekty różnych rodzajów twórczości ludowej, w tym 82 prace 30 artystów ludowych współczesnych, dla których Ministerstwo Kultury i Sztuki przeznaczyło nagrody. Wystawę przygotowano z wielkim nakładem pracy przez okres siedmiu miesięcy, w czasie których zebrano eksponaty ze wszystkich terenów, przeprowadzono prace konserwatorskie nad pracami zniszczonymi oraz opracowano ekspozycję wystawy. Na Komisarza Wystawy został powołany art. plastyk Jan Hrynkowski z Krakowa. Zasadniczy charakter wystawy polegał na tym, że poraz pierwszy w Polsce, Wystawa tego rodzaju i w tej skali zrezygnowała ze zdobnictwa i ujęcia etnograficznego, ale zorganizowana została i 'podana pod kątem wartości plastycznych, które mogą być twórczym źródłem dla sztuki polskiej. Ponadto Wystawa reprezentowała syntezę najwyższych osiągnięć dorobku ludu polskiego w plastyce, gdyż w selekcji eksponatów zastosowane zostały surowe i auto. rytatywne kryteria, jakie stosuje się w ogóle w sztuce plastycznej. W związku z wystawą wydany został nakładem Centralnego Instytutu Kultury Katalog l zawierający oprócz części ogólnej i spisowej 37 reprodukcji eksponatów wystawowych. Obszerny i wyczerpujący wstęp, gdzie należy szukać szczegółowej analizy i opisów eksponatów, opracował doc. dr Tadeusz Seweryn. Korzystając ze zgromadzonego materialu, Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej wydał specjalny potrójny numer swego wydawnictwa 2 (,Polska Sztuka Ludowa'), gdzie dr Józef Grabowski poddał szczegółowemu przeglądowi dorobek artystyczny ludu polskiego, zaopatrując pracę w 126 zdjęć oraz w wypowiedzi znanych art. plastyków polskich. Ponadto zeszyt posiada resume w języku rosyjskim, francuskim i angielskim. Ciesząca się wielkim powodzeniem Wystawa przeistoczyła się w Wystawę Objazdową. Została ona w nieco zmniejszonym składzie otwarta dnia 14 marca na przeciąg przeszło miesiąca w Łodzi. Następnie weszła w skład Wystawy Sztuk Plastycznych w Sopocie, która została otwarta dnia 27 czerwca 1948 r. w Pawilonach Międzynarodowych Targów Gdańskich i trwała do dnia 13 sierpnia. W związku ze Zjazdem Intelektualistów we Wrocławiu została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udostępniona w sierpniu uczestnikom Zjazdu i publiczności na terenie Wrocławia. 1 Sztuka Ludowa w Polsce, Tadeusz Seweryn - Kraków 1948 C. r. K. Stron 95 ilustr. 37. 2 Polska Sztuka Ludowa, Rok II, czerwiec, lipiec, sierpień 1948 r. XI' 6, 7, 8, Warszawa - P. r. B. S. L. - Str. 96 pod red. dra Józefa Grabowskiego. �555 554 W listopadzie bawiła w Muzeum Wielkopolskim w Poznaniu, a następnie do końca 1949 r. zagranicą: w Paryżu 1, Belgii i Londynie, gdzie uznaną została za jedyną tego rodzaju wystawę w Europie. Konkurs , , · ···.···,·1 Konkurs ludowej ceramiki lubelskiej Na podstawie badań Tadeusza Delimata, który jako słuchacz katedry etnografii w Lublinie, przeprowadził szczegółowe badanie terenowe nad ludowym garncarstwem w Lubelskim, w miesiącu lutym 1948 r. został zorganizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki dla trzech ośrodków województwa lubelskiego: Pawłów pow. Chełm, Urzędów i Łążek pow. Kraśnik konkurs na najbardziej charakterystyczne wytwory ceramiczne ludowe. Komitet organizacyjny, w skład którego weszli przedstawiciele Urzędu Wojewódzkiego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Lubelskiego, zgromadził z trzech wymienionych ośrodków 158 wyrobów ceramicznych I4 autorów: Urzędów 68 prac - 5 autorów, Łążek 57 prac5 autorów i Pawłów 33 prace - 4 autorów. Na prace przedstawione do konkursu złożyły się malowane dzbany, bańki, miski, talerze, skarbonki, doniczki, wazoniki, kropielnicznki i zabawki w postaci zwierzątek i ptaków. Poza niewielu wyjątkami wyroby zachowywały charakter twórczości regionalnej lubelskiej. Wyraźnym wyjątkiem była malowana ceramika na wzór pokucki z Pawłowa, która jest kultywowana przez zdolnego ceramika Sławińskiego Jana. Techniki pokuckiej majoliki ludowej nauczył się on w czasie wojny od wysiedlanych garncarzy z Huculszczyzny. Poziom artystyczny wyrobów b; dobry. Dnia 17. II. Sąd Konkursowy rozdzielił nagrody za 32 prace następującym autorom: Pawłów pow. Chełm I) Wanarski Antoni za dzban i miskę, 2) Sławiński Jan za kropielniczkę, dzbanek i miskę, 3) Wanarski Wadaw za dzban, 4) Kopciewicz Stanisław za dzban. Urzędów pow. Kraśnik I) Witek Paweł za talerze, kropielniczki, wazoniki, 3) Witek Jerzy, 4) Kaniowski Antoni, Łążek pow. Kraśnik I) Sikora Franciszek \\'ładysław za miskę, 4) misk\:o 1 Museum d'Art 2) Witek Stanislaw za 5) Gajewski Stanisław. za dzban, 2) Sikora Czesław, 3) Siembida Żelazka Jan za miskt;;, 5) Gorczyca Jan za ~1odcrne, styczeń 1949. ceramiczny w Chałupkach (woj. Kieleckie) i Denkowie Dnia 20 lutego 1948 r. odbył się konkurs ceramiki ludowej oN Chałupkach i Denkowie w pow. ostroovieckim, w którym wzięł0 udział 9 ceramików ludowych. Dostarczono ogółem około 20 prac. Były to naczynia użytkowe oraz zabawki ceramiczne: (gwizdawki, ryby, pieski, konie z jeźdźcami itp.). Uznano prace Cłuszka Józefa z Chałupek i Kaczmarskiego Stanisława z Denkowa za najlepsze. Prace, odznaczające się swoistym charakterem, były jednak słabe pod względem technicznym. Dalszym losem ceramików tamtejszych zaopiekował się 'Wydział Kultury i Sztuki. Wysta wa Sztuki Ludowej i Rzemiosła w Szczecinie Artystycznego Z inicjatywy i przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki, a staraniem Izby Rzemieślniczej i Wydziału Kultury i Sztuki w Szczecinie została otwarta w okresie od 6. IV. 48 do 15. IV. 48 r. Wystawa Sztuki Ludowej w Szczecinie. Obejmowała ona działy: tkactwa, sieciarstwa i hafciarstwa ludowego oraz różne działy artystycznej wytwórczości o charakterze rzemieślniczym. Była to pierwsza i jedyna dotychczas wystawa tego rodzaju na tym terenie i dlatego przede wszystkim zasługuje na notatkę. Najobficiej było reprezentowane tkactwo ludowe, kontynuowane na Pomorzu Zachodnim przez repatriantów z dawnych kresów wschodnich i niektórych okręgów Polski Centralnej. Szczegółowiej sprawa przedstawia się następująco: I. Szczecin i okolice dały tkactwo charakterystyczne dla przedwojennej Wiieńszczyzny i Polesia; 2. Myślibórz - Tkactwo Wileńszczyzny, Polesia i Wołynia, 3. Darłowo - tkactwo Wilellszczyzny i Wołynia, 4· Wałcz ~ tkactwo Wileńszczyzny, Wołynia i hafciarstwo Kurpiowskie. Na tkactwo to złożyły się tkaniny, narzuty ludowe, krajki wełniane, hafty w postaci serwetek, lnianych sukienek, ponad to zapaski, a przede wszystkim próby tkackie. Celem porównania tych wyrobów z dzisiejszym tkactwem ludowym na tamtejszym terenie, zostały włączone do wystawy również zbiory prób tkackich z dawnej Wileńszczyzny, które były w posiadaniu Ministerstwa. Wśród innych wyrobów ludowych znalazły się na Wystawie palmy z nieśmiertelników, oraz pierniki tzw. «Kaziuki,). Wystawę zwiedziło ponad 8000 osób, w tym część gości zagranicznych. Konkurs i wystawa kurpiowska w Kadzidle Dnia 27 maja 1948 1'. odbyła się w Kadzidle pow. Ostrołęka regionalna uroczystość w związku z konkursem na wycinanki, pisanki, «Kierco �556 557 i stroje kurpiowskie połączona z widowiskiem regionalnym i wystawą prac. 'Vystawa, która trwała do 4 lipca została otwarta przy udziale przedstawicieli whdz świata artystycznego 7. Warszawy oraz ludności miejscowej w liczbie około 10.000 osób. Wycinanki kurpiowskIe, nagrodzone na konkursie w r. 1948 w Kadzidle w pow. ostrołęckim. W uroczystości wzięli również udział przedstawiciele prasy prawie wszystkich krajów europejskich (Z. S. R R., Francji, Czech, Bułgarii, Rumunii, Włoch, Anglii, Danii itp.). Polska Kronika Filmowa wykonała szereg zdjęć z wystawy, z widowiska, sceny z wypieku ludowego ciasta figuralnego, z konkursu strojów, wyrobu wycinanek i pisanek oraz Iypy ludowe. Ogólna liczba wycinanek dostarczonych na konkurs wyniosła 748 sztuk. Wycinanki pochodziły od 38 autorów z następujących miejscowości: Myszyniec, Pułtusk, Gródek, Kadzidło, Ziemki, Świdwiborek, .Wydmusy, Wołkowe, Tatary, Łączki, Wach, Pelty, Brzozówka, jazgarka, Krobia, Czarno trzew, Strzałki, Lelis i innych. Nagrodzonych zostało 33 autorów. Pierwszą nagrodę otrzymały seniorki: Kordecka Anna z Myszyńca i Polak Rozalia z Kadzidła (82 lat). Pisanek dostarczono I7 1 sztuk, II autorów z miejscowości: Gródek, Wach, Dąbrówka, Walkowe, Tatary, Dylewo, Myszyniec, Pelty, Lelis, Obierwia. Nagrodzono 10 autorów. Za najlepsze w typie i pod względem artystycznym uznano pisanki Kamińskiej Genowefy z Gródka pow. Pułtuskiego oraz Tańskiej Stanisławy ze wsi Walkowe. (,Kierców>} wykonano 12 sztuk, pięciu autorów z miej. scowości: Golanka, Grolo, Kadzidło, Łączki. Nagrodzonych 5 osób. Za najlepsze uznano: (,Kierce'} Małdygi Marii z Golanki i Zagrody Władysławy z Gralo. Kwiatów z kolorowego papieru wykonano 22 sztuki, sześciu autorów, z miejscowości: Tatary, Kadzidło, jazgorka, Myszyniec, Brzozówka, Kierzek. Nagrodzeni wszyscy. Na najbardziej utrzymane w typie kurpiowskim stroje myszynieckie, kadzidlańskie, pultuskie otrzymało na· grody 29 osób, z następujących miejscowości: Myszyniec, Kadzidło, Strzałki, Walkowe, Golanka, Piaseczne, ł.odziska, Wydmusy, Pelty, Wykrot, Pułtusk. Pierwszeństwo przyznano: Kordeckiej Annie z My.szyńca, Kamińskiej Antoninie, Sucheckiej Rozalii, Majewskiej Annie z Kadzidła, oraz Golon Władysławie z Wykrotu, Romanowskiej Leokadii z Myszyńca i Majewskiej janinie z Kadzidła. Olbrzymia ilość zgromadzonych wycinanek poza nielicznym wyjątkiem była utrzymana w charakterze tradycyjnych wycinanek kurpiowskich (<leluje», okrągłe kogutki itp.) przy czym pod względem kompozycyjnym, pomimo wielkiej rozmaitości w inwencji artystycznej, dały się one ująć w pewne określone typy zasadnicze, wskazujące na indywidualność autorów lub miejscowości. Materiał został sfotografowany przez Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej i zostanie poddany naukowemu opracowaniu. Specjalnie bogato prezentowały się niektóre (,kierce'} ( ('pająki,}) z grochu, fasoli oraz słomy i kolorowej bibułki. Pomimo żywej tradycji w zakresie pisankarstwa, wykonano mało pisanek, a to z tego powodu, że zwyczaj pisankowania związany jest ze Świętem Wielkiej Nocy i dlatego nie dało się uzyskać przeglądu faktycznego stanu pisankarstwa regionu kurpiowskiego. Konkurs organizował Specjalny Komitet przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. W ufundowaniu nagród brało udział wiele instytucji i osób prywatnych. Wystawa stała wycinanek ludowych w Łowiczu W dniach od 27-30 maja 1949 r. w Łowiczu zorganizowana zoo wystawa wycinanek łowickich. Spośród zgromadzonego materiału, �559 na wystawę wybranych zostało 160 prac, pochodzących z 18 "'si łowickich, przy czym wykorzystane zostały również wycinanki w licz?ie 30, wł~sność Ministerstwa Kultury i Sztuki, nagrodzone na konkursIe w grudmu 1947 r., 10 wycinanek dawnych wypożyczono ze zbiorów Muzeum Towarzystwa Krajoznawczego w Łodzi. Wystawa została opracowana i rozplanowana przez art. malarza Zdzisława Pągowskiego przy współpracy Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi i Związku Art. Plastyków. Wystawa cieszyła się powodzeniem, a z okazji zjazdu na święto kościelne zwiedziło ją około 10:000 osó~: W następnych dniach zwiedzała Wystawę młodzież szkolna I ludnosc miejscowa oraz wycieczki z Kutna i Łodzi. Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej w Moskwie Kijowie W ciągu miesiąca sierpnia i wrześ'lia 1949 r. została zcrganizowana jedna z większych wystaw zagranicznych sztuki ludowej. B~ła to Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej i Przemysłu AI,tystycznego, ktora w ramach wymiany kulturalnej Polsko-Radzieckiej została wysłana, do Moskw~. Na wystawę złożyły się zbiory polskiej sztuki ludowej wspó~czesne~.' ze wszystkich regionów Polski, zebrane przez Ministerstwo Kultury l Sztuki, I I innych instytucji i zbiory muzealne. Wzorce przemysłu artystycznego dostarczyło Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji. Ogólna ilość pozycji ekspona tów wyraziła się liczbą 557 sztuk, z czego: I) 213 eksponatów Ministerstwa Kultury i Sztuki, 2) 18.3 eksponat?, różnych instytucji, 3) 153 eksponaty Biura Nadzoru Estetyki Pr.odukcjl. W ten sposób na sztukę ludową przypadło okolo 400 pozycYJ· W zakres tych pozycji weszło: tkactwo, hafciarstwo, malarstwo i rze~ba, w~cinkarstwo, sprzętarstwo, stroje ludowe, ceramika z terenu całej PolskI, koronkarstwo i szereg drobniejszych działów. Wystawa ta prawdopodobnie po raz pierwszy zgromadziła tak dużo cennego materiału z zaluesu różnych działów sztuki ludowej, choć nie ogarnęła ze zrozumiałych względów całości. Założenie~ jej było jak najobszerniejsze pokazanie dorobku artystycznego ludu polskIego w szcz.Yto.wych jego pozycjach artystycznych, a to zarÓwno w sztuce d.ekoracYjn:j, stosowanej jak i w sztuce związanej z obyczajem i obrzęd0;V0śC1ą. Cho~z~ło o pokazanie, w jaki sposób współczesność po odrzucemu bezwarto~clOwego balastu potrafila przejąć cenniejszy dorobek kultury ludu polskIego do kultury ogólnopolskiej. Dlatego też nawiązania do sztuki dawnej m~zealnej występowały najczęściej wtedy, gdy chodziło o wyraźne wskazame genezy wytworu. . . '. . Przedmioty ludowej sztuki zabytkowej wypełmły rowm(z te dZIały, które już się przeżyly (malowane skrzynie, łyżniki, niektóre stroje itp.). Stąd też wynika, że Wystawa nie miała naukowych założeń etnografiez- nych pod względem historycznym czy terytorialnym, choć na podsta~ach naukowych się opierała. Obok tkanin i haftów wytwarzanych dawniej przez lud dla siebie, pokazane zostały tkaniny i hafty wykonywane przez tenże lud, ale przystosowane do poziomu dzisiejszego obywatela bez względu na jego miejsce zamieszkania i przynależność do grupy społecznej (np. haftowana koszula kurpiowska i komplety serwetek haftowanych na Kurpiach). Była więc reprezentowana również sztuka ludowa wywodząca się ze starych form, ale o nowej treści. Wielką grupę eksponatów stanowily przedmioty, które uzyskano w drodze konkursów i wystaw (ceramika, koronki śląskie, wycinanki) lub badań jak np. malowidła ludowe z powiatu dąbrowskiego, które dostarczyła Sekcja Zdobnictwa Państowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, rzeźba z terenu Rzeszowa, próby tkackie z Opoczyńskiego, Kurpiowszczyzny i Podlasia, hafty wielkopolskie z Goliny i Podmokła, współczesne malarstwo samorodnych artystów ludowych i stroje lubuskie. Specjalną pozycję stanowiły tkaniny dwuosnowowe białostockie, które, choć wykonywane tradycyjnie przez lud, dziś podlegaj:j, opiece artystów fachowców i stanowią twórczość pośrednią. vVszystkie eksponaty zaliczyć trzeba do autentyków twórczości ludowej i przede wszystkim do sztuki współczesnej lub z przed ostatniej wojny. Całość wystawy została zakwalifikowana przez specjalną komisję, w skład której weszli, przedstawiciele: Dyrekcji Muzeów, Artystów i znawców sztuki ludowej. Wstęp do katalogu, dający bardzo ogólną charakterystykę polskiej sztuki ludowej i podkreślający jej znaczenie dla kultury współczesnej Polski, opracował niżej podpisany, część katalogową ze szczegółowymi opisami - art. malarka Janina Stankiewiczowa. Komisarzem wyscawy była Anna Laudańska, pracownik Towarzystwa Uniwersytetu Ludowego. .\Vystawą z urzędu zajął się Departament Twórczości Artystycznej i Biuro Współpracy Ku.lturalnej z Zagranicą. Wystawa została otwarta w końcu października w gmachu Akademii Sztuk Pięknych Z. S. R. R. w Moskwie przy udziale przedstawicieli władz Zw. R., Ambasadora Polski, korpusu dyplomatycznego i wybitnych rad'l:ieckich przedstawicieli nauki i sztuki. Urządzona została przy pomocy personelu Tretiakowskiej Galerii i specjalnie powołanych artystów, którzy opracowali afisz skomponowany z wycinanek kurpiowskich i łowickich. Eksponaty zostały umieszczone w ośmiu salach, a ekspozycja opracowana szczegółowo i ze znawstwem artystycznym. \Vystawa wzbudziła żywe zainteresowanie i uznanie wśród artys~ów, historyków sztuki i ludzi nauki. Przy wystawie założona została księga wypowiedzi na temat wystawy. Wydany również został ilustrowany katalog. Wystawę organizował na terenie Zw. Radzieckiego, Komitet do Spraw Sztuki przy Prezydium Rady Ministrów Z. S. R. R. i Ogólno- �560 związkowe Towarzystwo Współpracy Kulturalnej Łączności z Zagranicą (W. O. K. S.). Wystawa ta w r. 1949 bawiła również w Kijowie, a w r. 1950 wróciła do Kraju. Wystawa Konkurs odbyło Sztuki Ludowej w Stanach Zjedn. i wystawa sztuki ludowej w Rzeszowiei \\' dniu 10 października 1949 r. w Łańcucie, sit,; ola warcie wysla wy pokonkursowej ceramiki woj, rzeszowskie, i rękodzieła ludo- A. P. Również w okresie sierpnia i września została przygotowana wystawa sztuki ludowej i przemysłu artystycznego do St. Zjedn. A. P. Zakres jej był bardziej skromny i na całość złożyło się 130 eksponatów, z tego na sztukę ludową przypadło 95 pozycyj. Zakres jak i dobór eksponatów został uprzednio do pewnego stopnia określony i ograniczał się do polskiej ceramiki ludowej, rzeźby i malarstwa, natomiast szerzej potraktowano dział przemysłu artystycznego. Ceramikę w ilości 37 sztuk reprezentowały różnego rodzaju naczynia użytkowe (dzbany, dzieżki, dwojaki) z różnych ośrodków polskich (kieleckie, łódzkie, lubelskie, białostockie, warszawskie, rzeszowskie, gdańskie) oraz rzeźba ceramiczna i zabawkarstwo (kropielniczki, figurki ludzi i zwierząt, gwizdawki). Na rzeźbę złożyły się 32 «Świątki» ludowe i figurki o treści świeckiej. Część z tego należała do zabytków, część stanowiła twórczość wsi współczesnej, z terenu Kurpiów i Rzeszowskiego. Zabytkowe i współczesne malarstwo podhalańskie oraz zabytkowe śląskie reprezentowało 26 obiektów malarstwa ludowego. Reszta eksponatów to przemysł artystyczny dostarczony przez B. N. E. P. Objaśnienia i katalog opisowy sporządziła art. malarka Janina Stankiewiczowa, komisarzem z ramienia Ministerstwa Kultury był Aleksander Wojciechowski. Wystawa poprzez American Federation of Art objechała wszystkie v.iększe muzea w U. S. A. Konkurs i Wystawa malarstwa ludowego w pow. dąbrowskim Na podstawie badań Seksji Zdobnictwa Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, przeprowadzonych na wiosnę roku 1948 w 39 miejscowościach Powiśla Dąbrowskiego w zakresie ściennych malowideł ludowych oraz danych Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zainicjowany został przez Ministerstwo, a zorganizowany przez Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego, konkurs malarstwa ściennego. Udział w konkursie zgłosiło kilkadziesiąt osób z kilku gromad. W dniach 17-19 września br. grono rzeczoznawcÓw dokonało przeglądu wnętrz chat w Zalipiu, Pi !czy Żelichowskiej, Kłyżu, Ćwikowi e, Kuźni i przyznało nagrody za malowidła ścienne w 19 cha tach. Ponadto zorganizowana wystawa pokonkursowa malowideł ludowych na papierze zgromadziła prace 40 autorów, które zostały również nagrodzo"le. Szereg malowanek zakupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz T. U. L. Garnek z nakrv\\'ką. GTamika z Rzepiennika Biskupiego kob Tarnowa. we~o. Ce!em kon~u.rsu i wystawy było skontrolowanie poziomu obecnej tworczosCl ludCl\\'CJ l \\'ylowienie talentów. . \\' PaIl~t:\'owym C:środku 1\luzealnym zebrano ponad 500 ekspona tow ceramiki ludowej oraz około 200 ekspona tów: rzeźby. szyszek 1 Patrz "Polska Sztuka Ludowa,) Nr I, 2, 1949. Lud, T. XXXIX SCI' 52. �weselnych (tradycyjne pieczywo), Wlencow dożynkowych, wyrobów z drzewa, plecionek i kwiatów sztucznych z następujących miejscowości: Medynia Głogowska, Medynia Łańcucka, Zalesie, Żołynia, Rakszawa Brzoza Stadnicka, Sokołów, Kraczkowa, Albigowa, Maszkowa, Jarosław. Kołaczyce, Jasło, Krosno, Dukla itd. Jury przyznało ponad 60 nagród. Dwa zespoły sceniczne regionalne w strojach ludowych ze Staromieśeia. i Machowa wystąpiły z pieśniami i muzyką regionalną ludową. Przedstawiciel Muzeum Etnograficznego w Krakowie dokonał zakupów dla celów muzealnych. Wystawa Sztuki Ludowej w Kielcach 1 Dnia 23. X. 1949 r. zQstała otwarta w Muzeum Świętokrzyskim Wystawa Sztuki Ludowej Regionu Świętokrzyskiego. Na wystawę w dwóch salach złożyły się: wyroby ceramiczne (użytkcwe, rzeźqa ceramiczna, zabawkarstwo), kilka stroJów, tkaniny dekoracyjne (pasiaki świętokrzyskie) oraz rzeźby w drzewie, glinie i kamieniu z następujących miejscowości: Iłża, Denków, Chałupki, Kaszary, Zbijawa, Kąty, Wierzbnik, Mirzec, Bieliny, Jasieniec (rzeźba z pow. pińczowskiego i opatowskiego) i inne. Najbogaciej pokazana została ceramika ludowa o wybitnym poziomie artystycznym i tkaniny. Wystawę zorganizował Wydział Kultury i Sztuki przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. Najlepszym twórcom rozdano szereg . nagród. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej dokonał opisu ważniejszych eksponatów i zdjęć. Kazimierz WYSTAWY I KONKURSY KULTURY SZTUKI I SZTUKI Uwagi LUDOWEJ W ROKU Pietkiewicz MINISTERSTWA 1949. f ogólne. Usiłowania szły w kierunku zdynamizowania i zaktualizowania wsi w sensie kulturalnym. Wszelkie akcje kulturalne na terenie wsi łączono z zagadnieniem ekonomicznym, na którym ta twórczość wyrosła. Usprawniono i ulepszono metody pracy w terenie. W upowszechnieniu wprowadzono w szerszym zakresie metodę wystaw objazdowych. Wzrosła ogólna liczba konkursów i wystaw, podwyższył się ich poziom. Prowadzono dalsze badania terenowe nad ludową twórczością plastyczną w różnych jej przejawach. Wszystkie imprezy, o których mowa będzie poniżej, realizowane były przy pomocy Urzędów Wojewódzkich, instytucji społecznych, kulturalnych i naukowych oraz z kredytów Ministerstwa Kultury i Sztuki, Prace Ministerstwa Kultury i Sztuki na odcinku popierania ludowej twórczości plastycznej w r. 1949 charakteryzują się jak widać, dalszym pogłębieniem zagadnienia w sensie ideologicznym i metod wykonawczych, Korzystając z doświadczeń lat ubiegłych oraz stosownie do ogólnego kierunku polityki kulturalnej, która wskazuje na wielką rolę twórczości ludowej, jak też opierając się na doświadczeniach Związku Radzieckiego pracę skierowywano jeszcze bardziej na związanie twórczości ludowej. wyrosłej z tradycji, z dzisiejszą rzeczywistością z kulturą ogólnonarodową, Rozstrzygnięcie t ,~- I, 2, 1949 Kazimierz Pietkie- Strojów na plansze Atlasu Ludowych. W dniu 15. 1. 1949 r. w Warszawie w lokalu Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na rozwiązanie graficzne barwnej planszy do Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Tematem Konkursu był strój górali szczawnickich do pracy dra R. Reinfussa. Do dyspozycji artystów oddany był w Muzeum Narodowym w Warszawie strój wraz z instrukcją i materiałem pomocniczym. Sąd w składzie: 1. Prof. dr Eugeniusz Frankowski - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego, Przewodniczący 2. Prof. dr Józef Gajek Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego 3· Doc. dr Tadeusz Seweryn - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego 4· Zast. Prof. dr Roman Reinfuss - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego. 5· Michał Bylina art. maI. - Przedst. Z. P. A. 1'. 6. Bohdan Bocianowski art. maI. - Przedst. Z. P. A. P. 7· Henryk Starzewski, art. maI. - Przedst. Z. P. A. P. 8. Nacz. Zofia Czasznicka - Przedst. Min. Kultury i Sztuki 9· Mgr Pietkiewicz Kazimierz - Sekretarz Konkursu przyznał: 1. nagrodę zł. 50.000. - II. nagrodę zł. 4°.000. - Marcie Koch i Wandzie Manteuffel szawy (praca zespołowa) Jerzemu Karolakowi z Krakowa Zamiast trzeciej nagrody Sąd przyznał trzy Odznaczenia następującym autorom: Stefanowi Płużańskiemu z Warszawy Władysławowi Gościmskiemu z Warszawy 3· Anastazji Zelenay-Mieszkowskiej z Warszawy. I. l Patrz .Polska Sztuka Ludowa,} str S8 Nr wicz «Wystawa Kielecka,} ilustr. 10. konkursu Polskich 2. po z vVar- 10.000 zł: �Konkurs Konkurs mieszany dla członków Związku Polskich Artystó,,· Plastyków został zorganizowany przez Polskie Towarzyst\'VO Ludoznawcze w Lublinie przy ścisłej wspólpracy 2 ':-'Iinisterstwem Kultury Sztuki, które konkurs subsydiowało. Konkurs trwał od dnia 10. XI. 48 r. do I. I. 1949 r. Konkurs koronkarstwa śląskiego w Katowicach. Dnia 22. II. 1949 r. rozstrągnięty został w Katowicach Konkurs na koronki śląskie. Celem jego bylo podniesicnie poziomu artystycznego tej gałQzi sztuki oraz zastosowanie tradycyjncj techniki koronkarskiej we współczesncj konfckcji. Udział wziQlo z Koniakowa (pow. Cil'szyn) 33 osoby, w tym jeden mQżczyzna - dostarczając 67 prac. 'vV rezultacie przeglądu prac ustalono, że są one na wysokim poziomie artystycznym i technicznym, zachowując styl tradycji śląskiej choć niepozbawione są inwencji indywidualnej poszczcgólnych twórców. Przyznano 14 nagród. Najleps2e prace pochodziły od ::\bri i Gwarkowcj i Michała Ptaka, najmlodszą zdobywczynią nagrody byla Anna Kukuczka (lat 15)· Konkurs malowania na fajansic we \Nłoclawku. \V Zjednoczonych Fabrykach Fajansu wc ·Włocławku dn. 9. IV. I949r. nastąpiło HJ2strzygnięcie konkursu na ręcznc podszkliwne malowanie na fajansie. Udział w konkursie wzięło 17 robotnic tamtejszej fabryki, dostarczając ,66 prac. Robotnice, pochodzące ze wsi kujawskich miały za zadanie zastosowanie na fajansie malowideł ludowych kuj a vliskich, które nadałyby fajansom włocławskim charakter regionalny, jakie one miały w przeszłości. Ponieważ był to moment pewncgo eksperymentu, konkurs był połączony z inspiracją przeprowadzoną przez prof. Antoniego Buszka. Nagrodzono 3 prace, wyróżniono '4-cie. Konkurs wycinanek zdobnictwa ludowego w Opocznie. l Pierwszy konkurs w powiecie opoczyńskim, który mial miejsce w okresie od 28. 11.-28. III. wykazał, że teren tcn posiada bogate i jeszcze malo naogół znane wycinkarstwo łudowc. 15' autorów, którzy dostarczyli około 3.000 prac przyznano 126 nagród. łv1ateriał zebrano z 56 wsi. Został on zużytkowany na wystawie w Opocznie, która trwała od 10. IV-23. IV, a nast~pnie opracowany naukowo przcz Instytut Sztuki. l Patrz «Polska Sztuka Ludowa»::\r 6, I9ł9, str. [80: Kazimierz Pietk i e w ; c z, « Konkurs w Opocznie na regionalne zdobnictwo ludowe ». na estetyczne urządzenie izby kurpiowskiej. l Znaczenie społeczne, kulturalne i naukowe miał pierwszy w Polsce konkurs na estetykę wnt;:trza kurpiowskiego w pow. ostrołęckim i pultuskim, który odbył się od 3. V. do '5. V. '949 r. ·Wykazał on, że wysoko stojąca pod względem artystycznym tradycja zdobienia chat na Kurpiach zachowała się i rozwinęła w dobie obecnej. Ekspedycja badająca zgłoszone do konkursu wn~trza miała sposobność z~brania wiele dodatkowego materiału naukowego. Państwowy Instytut Sztuki dokonał szeregu zdjęć. Nagrodzono w dwu powia tach 43 cha ty, w których jako zasadniczy clement zdobniczy wystąpiło w całej pełni wycinkarstwo kurpiowskie w różnych odmianach oraz meblarstwo. Konkurs ceramiki i tkactwa w Białymstoku. Dnia 30 maja został rozstrzygnięty w Białymstoku konkurs ceramiki i tkactwa. Objął on tylko część województwa. Zgromadzone zostało 279 prac 93 autorĆJw. Przyznano 6, nagród. \Vszystkie prace wystawione zostały na Wystawie Wojewódzkiej w Białymstoku, która trwała od 29. V. do 29. VI. 1949 r. vV y s t a w a k o n k Ul' S o wat w Kielcach k a c t w a i c e r a m i ki i Radomiu.2 Dnia 2 czerwca w Kielcach została otwarta pokonkursowa wystawa tkactwa łudowego i ceramiki. Na wystawie tej reprezentowana była ceramika różnych typów, tkactwo i szeroki wachlarz tzw. ('taiomekJ> ludowych tj. różnego rodzaju krajek plecionych i tkanych, które są używane bądź jako obszycic do strojów, bądź jako oddzielne części strojów. VV konkursie wzięlo udział 5' osób dostarczając 320 prac. Nagrodzono 43 autorów. Wystawa ta w dn. od 4. IX do 30. IX była eksponowana również w Radomiu. Wystawa konkursowa Sztuki Kurpiowskiej Wystawa konkursowa obejmująca eksponaty Bialcj i Zielonej byla największą dotychczasową w Pułtusku. 3 sztuki ludowej z Puszczy wystawą sztuki ludowej Patrz "Polska Sztuka Ludowa» Xl' 5, 1949, str. '56: \Ył. K o l a g o, d~onkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej. 2 Patrz "Polska Sztuka LudOl,·a» ="1' 9, 10, 1950, str. 299: \\'ładysława K o I a g 0, « \\"ystawa Sztuki Lujo\V~j IVRadomiu". 3 Pa Irz »Polska Sztuka· LudO\'·a» ::\r 7, 8, 1949, str. 244: Janina S t a nk i c'·, j c z o \,. a, "Pnkonkurso,,·a "·ystawa Kurpio,V"skićjSztuki Ludo,,·ej ". Pułtusku». �566 kurpiowskiej. Odbyła się ona w dniach od 12 do 26 czerwca w salach Zamku w Pułtusku i zgromadziła ponad 500 eskponatów 200 autorów. Wystawa była połączona z festiwalem tańców i muzyki ludowej oraz konkursem strojów. Najliczniej reprezentowane było tkactwo (250 eksponatów) następnie haft (100 eksp.), resztę stanowiły wycinanki, malowidła, ceramika, wyroby z bursztynu, sprzęty, pisanki, ozdoby z papieru i słomy. Nagrodzono 103 prace 54 autorów. Konkurs pamiątkarstwa mazurskiego dano 173 nagrody. Wystawa miała założenie artystyczne i społeczne. Materiał został wyzyskany również przez Instytut Sztuki do celów naukowych l. Wydany został katalog z opisami i ilustracjami. W dniach od 4. VI do 5. VIII wystawa ta w nieco zmniejszonym składzie była eskponowana w Sopocie na II Festiwalu Sztuk Plastycznych na terenie M. T. G. W dniach 28. IX do 25. X. Wystawa była wystawiona w Muzeum we Wrocławiu jednocześnie z działem muzealnym sztuki śląskiej. Od 4. 'XII do 10. I. 50 r. wystawa w tymże składzie miała miejsce w Łodzi, gdzie została połączona z pokazem prac pokonkursowych (cera. mika i wycinanki) województwa łódzkiego. Następnie uzupełniona nowymi eksponatami została przewieziona do Bydgoszczy i do innych miast wojewódzkich. w Olsztynie. Dnia 17. VI. w Zamku w Olsztynie otwarta została Wystawa pokonkursowa pamiątkarstwa o charakterze miejscowej tradycji. Na konkurs zgłoszone zostały tkaniny mazurskie, hafty, wyroby z drzewa, z wikliny i sitowia. Ponadto na doskonałym poziomie technicznym intarsja drzewna. Udział wzięło 48 uczestników dostarczając 199 prac. Przyznano 20 nagród. Celem konkursu oyło skontrolowanie możliwości twórczych i wytwórczych regionu mazurskiego oraz .stworzenia pamiątek regionalnych dla ruch u turystycznego. Konkurs i wystawa wojewódzka sztuki Objazdowa ludowej Dnia 2. X. rozstrzygnięty został w Łańcucie konkurs na ceramikę ludową, koronki, tkaniny i wyroby z wikliny. 27 uczestników z okolic Rzeszowa dostarczyło 168 prac. Rozdano 37 nagród. W następstwie konkursu w dniach od I I. IX do 10. X. została zorganizowana w Zamku Wystawa Sztuki Ludowej, na której pokazano 669 eksponatów 54 autorów. Wystawa Ludowego Objazdowa Sztuki Wystawa w powiecie Wojewódzka Sztuki Ludowej w Lublinie.2 Dnia 25. IX. została otwarta w Muzeum Lubelskim Wystawa Wojewódzka tego regionu, na której były reprezentowane następujące działy sztuki ludowej: ceramika, tkactwo, zabawkarstwo, plecionkarstwo, rzeźba, wycinanki i pisanki. Eksponatów zgromadzono ponad 200 sztuk, 50 ucze. stników z różnych powiatów województwa. Przyznano za najlepsze prace 23 nagrody. Przy organizowaniu wystawy wzięło udział Polskie Towarzy. stwo Ludoznawcze. Państwowy Instytut Sztuki wykonał zdjęcia najlepszych eksponatów i poświęcił wyczerpujący artykuł o wystawie w «Polskiej Sztuce Ludowej,) a Rękodzieła w Warszawie.! W okresie od 4. IV do 4. V. w salach Politechniki Warszawskiej została zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Związek Samopomocy Chłopskiej jedna z większych wystaw Sztuki Ludowej w roku 1949. Zgromadziła ona około 600 eksponatów sztuki ludowej z różnych regionów Polski od 180 autorów. Prace reprezentowały najlepsze osiągnięcia artystów ludowych w malarstwie, wycinkarstwie, ceramice, w tkactwie, hafciarstwie, koronkarstwie, rzeźbie i w pisankarstwie. Roz- Patrz "Polska Sztuka Ludowa" Nr 6, 1949, str. 191. Katalog \Vystawy 1949, str. 20, ilustr. 4, opracował prof. dr J. G aj e k. 3 "Polska Sztuka Ludowa)) Kr 9,10,1949, str. 289: Kazimierz Pietkiew i c z. "Sztuk:! Ludowa Ziemi Lubelskiej ", str. 289, ilustr. 17. l Katalog - Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego - kwiecień 1949 r., str. 64, ilustr. 16; opracowali Kazimierz P i e t k i e w i c z i Janina S t a n k i e· wic z. 2 l ---------- Terenowa i Opoczyńskim. W ramach Obozu Naukowego Historyków w Sulejowie w okresie od 10. VII. do 2 I. VIII. wystawa, na którą się złożyły wycinanki, tkactwo i hafty odwiedziła miejscowości: Radzice Duże, Studziankę, Kraśnicę, Inowłódz, Smardzewice, Spałę, Rzeczycę i Opoczno. Wysta~a stała stanowiła swego rodzaju trzon i była uzupełniana każdorazowo w każdej miejscowości eksponatami, które dostarczyła ludność miejscowa. W ten sposób ekipa naukowa Instytutu Sztuki miała materiał do badań naukowych. w Łańcucie. Ogólnopolska Wystawa Rawskim ••••••• --.----. _. __ ••..••••. o.· �568 569 Wystawa Sztuki Kujawskiej we \Vlocławku. l \V Okresie od 25. IX do 23. X. byla czynna wystawa \\' :\luzcum Ziemi Kujawskiej. Reprezento\vane były działy garncarstwo, haft, rzeźba, malarst\vo, sprzętarstwo. CZt;;ŚĆeksponatów została wypożyczona z SIuzeum w Toruniu, W'łocławku i Kruszwicy, Ogółem wystawa \Vystawa obejmowała Sztuki 253 prace Kaszubskiej 37 autorów. w :\"agrodzono J ·1 i 7, zorganizowana Sztuki Kaszub- Wystawa pokazała eksponaty zabytkowe i współczesne i zawierała następujące działy: Dział problemowy: <,Kaszubi wczoraj, dziś i jutro», Dział etnograficzny oraz Dział Sztuk i Rękodzieła Ludowego i prace amatorów - plastyków. Na całość zlożyJy się plansze ilustrujące rozne zagadnienia natury ogólnej jak rolnictwo, przemysł, hodowła itp., lO działów etnograficznych oraz ponad 300 eksponatów sztuki i rękodzieła ludowego (ceramika, haft, rzeźba, wyroby z rogu, słomy, korzeni, wycinanki i malowanki, obrazki na szkle, sprzęt ornamentowany, zabawki). W dziale sztuki wystąpiło 44 autorów. W dniu otwarcia wystawy został zorganizowany festiwal tańca i picśni ludowych. vVydano ilustrowany Katalog.2• Ekspedycja naukowa Instytutu Sztuki dokonała zdjęć i opisów wybitniejszych eksponatów. Poza wymienionymi imprezami zbiory Ministcrstwa Kultury i Sztuki były wykorzystane na pokazach publicznych: na ulicach Warszawy w <,Tygodniu oświaty, książki i prasy» w dn. 9 maja i 29 maja, w Częstochowie na Wystawie Gospodarczej w czerwcu, oraz w dn. 27. XI. w Politechnice \Varszawskiej z okazji Kongresu Zjednoczenia Stronnictw Ludowych. Ponadto w wystawie Rzemiosla Lckkiego w :\10skwie. K. Pietkiewic<. , Katalog Katalog Kartuzy ;\luzeum Ziemi \\'ystaw\' 1949, str. 40, ilu"tr. Kuja\l',kiej Kas:wbskicj I -t ,-- we "'Iocławku, Sztuki ~luzeuIll Ludowej Kaszubskie J w \I' 949, str. Kartuzach Kartuzach. 20, ilustr. I J. - Gdmlsku, B\D.\:\' ET:\OGR.\FICZ:\YCH ZlE:\1I KR,\KOWSKIE,] Wstęp \\'yczerpujące przedstawienie dotychczasowego stanu badań etnograficznych ziemi krakowskiej przerasta dopuszczalne ramy niniejszego wykladu l. I\iemniej nie można przystąpić do nakreślenia przybliżonego chociażby planu na przyszłość bez podsumowania tego, co już zostało dokonane, chociażby to podsumowanie miało mieć, jak w obecnym wypadku, charakter przcde wszystkiem sprawozdawczy, bez szczegółowego Jvynikania w trcść omawianego dorobku i bez jcgo dokładniejszej, krytytycznej analizy. W przedstawieniu niniejszym ograniczam się głównie do usystema tyzowania dotychczasowych prac, do nakrcślenia w bardzo ogólnych zarysach tła społeczno-gospodarczego, na którym powstaly, uwydatnienia ich genezy i celu, charakterystyki źródc1, z których zostały zbudowane. Właściwą gruntowniejszą ich analizę, z punktu widzenia ich klasowego podłoża i powiązania z wplywymi szkół obcych, odsuwam do dalszych, bardziej szczegółowych, monograficznych studiów nad tym tematem. Kartuzach. Po raz pierwszy po 11 wojnie światowej została staraniem tamtejszcgo Komitetu vVystawowego Wystawa skiej w Muzeum Kaszubskim w Kartuzach. ROZ\VÓ,] , i ·1, vVykonanie powyższego zadania utrudnione jest szeregiem momentów. Sklada sit;; na to przede wszystkiem bogactwo ilościowe materiału i jego rozrzucenie po różnych wydawnictwach periodycznych, nie zawsze dziś dostt;;pnych 2. Poza tym brak do tej pory jakiegokolwiek sumarycznego zestawienia, którego nie zastąpią materialy bibliograficzne, nie zawsze w szczegółach ścisłe i właściwie uporządkowane w bibliografiach etnograficznych i historycznych, czy ich kontynuacjach w bibliografiach bieżących 3 Pewną pomoc w pracy stanowią oceny większych prac czy wydawnictw, niestcty rzadko pogłębione krytycznym rozbiorem na wlaśeiwym poziomie. ,] edynie materiały tyczące się stroju zr ferował dość sumiennie w 1904 r. B. l'vIalewski 4 -i to zresztą, jeśli chpdzi o krakowskie, nie wyczerpując tematu. Dalszą trudnością jcst niejednolitość prac, zarówno jeśli chodzi o dobór tema tów,jak i o ich wyczerpanie i sposób ujęcia. Spojrzcnie na kulturę ziemi krakowskiej dokonywało się poprzez postawy i postulaty wysuwane zarówno z praktycznych jak i teoretycznych pobudek. Decydującą rołę odegrały momenty natury politycznej i społeczno-gospodarczej. Za nimi niejako szło zaspobjanie potrzeb estetycznych i badawczych. Konsekwencją takich zalożell były zbiory materialów, dobierane pod kątem widzenia odrt;;bności stanowych, czy terytorialnych, m.alowniczości, możliwości poprawy, czy tcndencj i rozwojowych, wyjaśnianych niejednokrotnie w duchu zgodnym z ideologią stano\\'ą czy klasową grupy, która dane źródla tworzyła. Kie może wit;;c dziś być mowy o mechanicznym zestawianiu przekazów, odnosząC'\-eh się do poszczególnych zagadniell czy też zespołów ludzkich (terytorió\\"), bez ieh gruntownej kr"tycznej analizy, brz U\\-ypu- �571 klenia źródeł tych właśnie ideologicznych nadbudów. Krytyk liczyć się musi przy tym z wielokrotnie występującą w omawianym okresie całkowitą zmianą kąta spojrzenia na kulturę ludową, zmianą wyboru i hierarchii zagadnień, zmianą metody pracy i sposobu wykładu. Było rzeczą normalną, że stosunki wiejskie stawały się równocześnie przedmiotem zainteresowań ludzi o różnych postawach i celach politycznych, czy też, że patrzyło się na nie przez pryzmat nauk, pozostających niestety w pewnych okresach -czasu w bardzo luźnym ze sobą związku jak historia, etnografia, ekonomia, socjologia, rolnictwo, literatura piękna, językoznawstwo. Niejednokrotnie fachowiec jednej dziedziny wiedzy usiłował dać monografię obejmującą szereg dziedzin, leżących poza jego specjalnością, popełniając wiele nieścisłości i truizmów. Dzisiaj coraz silniej stajemy na stanowisku krzyżowania różnych nauk dla tym lepszego zrozumienia badanych faktów. Zarazem jednak ,żądamy wyraźnego sprecyzowania celu i tematu pracy, nie zadowalając się powierzchownym bezproblemowym, nie wnikającym w istotę i genezę zjawisk opisem 5. Etnografia już nie tylko formalnie, ale także i faktycznie, przez wysunięcie na czoło zagadnień rozwoju i przemian, oraz ich przede wszystkim gospodarczo-społecznego uwarunkowania, postawiona została w 'rzędzie nauk historycznych. Równocześnie, podobnie jak w nauce radzieckiej 6, występuje tendencja' przesunięcia tematu jej zainteresowań z kultury tradycyjnej, kultury opartej wyłącznie na tradycji ustnej, także i na współczesną, żywą i twórczą kulturę ludu pracującego zarówno wsi jak i miasta. W metodzie i temacie zaciera się więc wyrosła w I poł. bież. wieku sztuczna bariera między etnografem opisującym przeżytki form kultury tradycyjnej, jako pozostałości przede wszystkie m formacji feudalnej, a socjografem, dążącym do wszechstronnego badania współczesności. Wykładem niniejszym chciałabym objąć zarówno dawniejsze, już dokonane, jak rozpoczęte ostatnio prace etnograficzne. Jeżeli chodzi o zasięg terytorialny uwzględniam w zasadzie historyczne granice administracyjne ziemi krakowskiej, a następnie województwa krakowskiego 7, z wyłączeniem obszarów g'órskich (zgodnie z granicą ostatnio wytyczoną przez R. Reinfussa 8) i objęciem nieco szerszego obszaru na wschodzie tam, gdzie następowała w okresach historycznych ekspansja elementów kultury krakowskiej. Są to więc dzisiejsze powiaty: bielski, pn. część wadowickiego, myślenickiego, brzeskiego i bocheńskiego, pow. krakowski, .chrzanowski, olkuski, i miechowski w obrębie dzisiejszego województwa krakowskiego, Poza obrębem województwa krakowskiego część pow. pszczyńskiego, katowickiego, sosnowieckiego i zawiercieńskiego w województwie śląsko-dąbrowskim. Na obszarze dzisiejszego województwa kieleckiego powiaty częstochowski, włoszczowski, jędrzejowski, pińczowski, przez Bystronia 9 włączone zresztą częściowo w obręb terytorium etnograficznego Krakowiaków. Na wschodzie przede wszystkim dziś przyłączone do województwa krakowskiego powiaty tarnowski, dąbrowski. Jeśli chodzi o wybór materiału i o czasokres, który wzięłam pod uwagę, wyznaczyła je jakość i ilość dostępnych źródeł. Jak wynika z tytułu referatu chodzi mi przede wszystkim o świadome badania nad kulturą wsi, a nie o przypadkowe wzmianki dokumentarne czy przekazy ikonograficzne, na podstawie których możnaby z pewnym prawdopodobieństwem odtworzyć dawne formy bytu ludności ziemi krakowskiej. Pomijam więc nawet i te drobne nawiązania do historiografii średniowiecznej, które możemy znaleźć w artykule Malewskiego, jak również wzmianki o opisach zwyczajów krakowskich z terenu miasta w ordynacjach czy drukach XVI w. (cytowanych m. i. przez Kolberga) itp. Pomijam również zainteresowanie wsią, znajdujące swój wyraz we wczesnych pomnikach naszej literatury pięknej, czy w znacznie mniejszym stopniu w ikonografii. Uwzględnienie ich wyma gałoby bardzo żmudnych i nie zawsze płodnY'ch drobiazgowych poszukiwań i studiów. Jeśli chodzi o przeszłość uwzględniam wyłącznie ma· teriał drukowany względnie przynajmniej wzmiankowany w druku. Nie uwzględniam w tym etapie mej pracy materiałów rekępiśmiennych. Nie zapuszczam się również w ocenę ogólnych prac dotyczących historii i położenia włościan, starając się jaknajl:1ardziej ograniczyć do prac rzeczowo i terytorialnie związanych jedynie z kulturą wsi ziemi krakowskiej. I. Opisy kultury ludowej do końca XVIII w. Nie ulega wątpliwości, że jednym z naj silniejszych bodźców, skierowujących uwagę przygodnego nawet obserwatora na charakterystyczne cechy kultury jakiejś grupy ludzkiej, zmuszających go niejako do zajęcia wobec nich stanowiska, czy to· wartościującego, czy choćby jedynie rejestrującego, jest oryginalność tych cech w pojęciu obserwatora, ich odrębność w stosunku do tego, co widział dotychczas, z czem był zżyty w swym własnym, znanym środowisku. Im jaskrawsze różnice, tym większe prawdopodobieństwo, że z ciekawością, zachwytem czy wstrętem zostaną zanotowane. Można więc było spodziewać się pierwszych opis6w w tych okresach, gdy coraz wyraźniejszy stawał się wynikający z rozwoju wytwórczości podział pracy między wsią a miastem, gdy coraz głębszą stawała się gospodarcza i społeczna przepaść między wsią a dworem, gdy coraz większe notować można było zap6źnienie w rozwoju wsi polskiej w stosunku do wsi zachodnioeuropejskiej. Myślę o końcowym fazach rozkwitu formacji feudalnej i o wczesnych fazach kapitalizmu. Sumienny historyk-pamiętnikarz tege okresu nie może nie spostrzec odrębnego kolorytu kultury wsi pańszczyźnianej od miasta i dworu, a podróżnik obcokrajowiec nie zwrócić uwagi na różnice między wsią polską a wsią jego kraju. Opisy podróżników obcych. Specjalnie ciekawe są dla nas obce. Jeśli chodzi o ziemię krakowską pojawia się w nich ona I. opisy �572 W \\icku XVII u :\iemca Ludwika \Verdum (1670-2). Zwraca ~n U\\'agę na urodzajność gleby na zachód i pólnoc .o,d. K:akowa, u~lerza~.ą go charakterystyczne, świadczące o pcw.nym zapoznl:Dlu ee~hy. Kultu y rolnej. Notuje zresztą bez interpretacJI, DIe Int~resuje Się człOWiekiem; ~e~~ stopą życiową czy poziomem wiedzy faehow<:j. DopIero w sto lat po.zlllej te zagadnienia wysuną się na czolo nawet w po.wl~rzchownych oplsae~ podróżniczych, a światły cudzoziemiec, który zn<lJdzle Się. w Polsce ~ole~ będzie nad nędzą życia polskiego ehlopa.Spośr~d w5c1ruHe~eh po ziemi olskicj w kOllCU wieku XVIII licznych eudzozlemcow, okolIcą Krakowa ;ainteresował się specjalnie lekarz Jan Józef K a u s c h (1791). K~usch s~uka na wsi czlowieka, interesuje się jego wyglądem, ubiorem, mles.zkame~~ z zaobserwowanych obrazów wyciąga wnioski dotyczące ogólnej sytuac!1 gospodarczej i spoleeznej. Nie generalizuje. jednak. :""iąże swój opis jed~nl.~ z wsiami, przez które przejeżdża, Jeżącymi na zachod od Krak~wa. ~:lękJ niemu zdobywamy pierwszy wlitcraturze szczegółowy, do~ładme .u~meJ~cowiony opis zarówno codziennego, roboczego, jaki~ go w~dZia~ przejezdza~ąe, jak i niektórych form świątecznego ubioru tych WSI.Porownuje go ze stroJe~ chlopów niemieckich. Podkreśla z entuzjazmem walory estctycz~e stroJu (np. białe chusty na głowach kobiet), widzi jednak przede .w.szy.stkuTInędzę i poniżenie chłopa, nieznajomość najprostszyc~ zasad h~glemczny~h, fatalne warunki mieszkaniowe. Pisząc a chruśCIanych, ghną oblepIOnych < I'anach domów , braku kominów iIp. konkluduje «Zaiste pierwotne busc· . dowIe pierwszych mieszkańców na ziemi nic mogły być o wiele pr~stsz: i koczujące hordy, zatrzymując się na jakimś miejscu, .n~:- mogły. pO~I~dac o wicie gorszych chat.) 11. \V wyrażaniu negatywnej OpillII o sta~l: higieny i poziomie gospoda rezym wsi podkrakowskif'j, ~ nawet w. opl~le domu, codziennego ubioru czy podkreślaniu uniżonoś~1 zacho,,:a.ma Się. chłopa, Austriak Kausch nie jest odosobniony. SekundUje mu, JeslI chodzI a okolice Krakowa w tym samym czasie Anglik "William Coxe (przed 1784 r.) 12 i Niemiec Zollner 13, by wspomnicć tylko tych znanych nam z swych o pisów podróżników obcych, którzy wyraźnie wiążą to .co pisz~ z ziemi~ krakowską. Kausch daje może najwięcej szczegółów. Jeśli natomlast chodzI a opinie wyrażane ogólnie co do ealeJ Polski a zgodne w głównych ?sacl~ z poglądami Kauscha i wymienionych, opinie o zlej bardzo ekonoml~znej i spoleeznej sytuacji ehlopa polskiego, wyrażają j~ zgodn:l~ ehorem wszyscy podróżnicy i obserwatorzy stosunków pol~kte~ ~posrod eud~ozicmców, ci sami, których z drugiej strony uderza I dZIWI nadzwyczajny przepych panujący na dworach i wykształcenie możnych. 2. :Materialy etnograficzne W polskicj literaturz.e politycznej i li tera turze pięknej. l'<ie należy sądzić,. że Po!ska ltterat.ura polityczna, ekonomiczna, a także li tera tura. piękna 1~le zawl~rały cal~lem \\'Ołai1 o popraw"ę losu chlapa. Ak wolama tc, ktol:ych pIerwszc .sla~ly znajdujemy już w w. XV, a od XVI notujemy coraz większe Ich natęzeme, 573 cechuje traktowanie wszystkich wsi w kraju na jednej płaszczyźnie bez względu na położenie wsi, jak i na jej różnorodne podziały wewnętrzne. Dla tego też nie znajdujemy w tej li tera turze wzmianck etnograficznych dotyczących specjalnie wsi krakowskiej. :\'iemniej dla odmalowania ogólnego tla gospodarczego i społecznego ~.yeia dlłopa w Polsce (także i w odnic::;icniu do ziemi krakowskiej), te glosy postępowej myśli polskiej są bardzo ważne. N"ie mogąc poświęcić im tu więcej miejsca oc.Jsylam do opracowań specjalnych 14. Silny wzrost zainteresowania wsią wiąże się z okresem przenikania do Polski wpływów dwu podstawowych dla II pał. XVIII w. szkól ekonomicznych, tak silnie związanych z racjonalizmcm, a w Polsce już od Lcszczyi1skiego rn;;jąeych swych przcdstawicieli, szkoły fizjokratycznej uznającej rolnictwo za podstaw,: gospodarki narodowej i kameralistów, broniących interesów chłopskich w imię dobra skarbu pai1stwa. Nie bez wplywu pozostają następnie przenikające z zachodu rewolucyjne hasla ró\vności wszystkich stanów. Z sylwetką ehlopa krakowskiego spotykamy się u historyka obyczaju czasów saskich Jędrzeja Kitowieza 15. Opis, który daje Kitowicz, dotyczy jednak tylko stroju. Opisuje on nicktóre reprezentacyjne clementy stroju męskiego, określonego jako krakowski, noszonego jednak jak sądzę z opisu także i w tym czasie nie w najbliższych okolicach Krakowa, lecz przede wszystkim zapewne SkalbYilicrza. Charakterystyczne jest, że te właśnie elementy stroju, na które zwraca uwagę Kitowicz, suknia szara z kolni erze m i druga granatowa _ strój majętniejszych, pas z kólkami, rogatywka czerwona z barankiem, a nawet laska drewniana z krzemieniem staną się potem na długi okres czasu najbardziej znane i popularne w pcezji i malarstwie, jako typowe krakowskie. Szukając prototypów niektórych sylwetek «krakowiaków,> XIX w. mimo woli zastanawiamy sic:, czy w ukształtowaniu się ich obrazu nic zaważyl w pewnym stopniu ten właśnie opis n;;jwczcśniejszy z nam znanych, a zwężający pojęcie stroju krakowskiego do tak niewielu występujących na terenie ziemi krakowskiej wariantów ubioru, a zarazem wyląeznie prawie do stroju odświ",tnego zamożniejszych przedstawicieli wsi. Obok slroju krakowskiego, do. taje się do literatUl"y wieku XVIII z kołei krakowska gwara. Pierwszy raz spotykamy ją w wierszu 16śpiewanym na cześć Stanisława Augusta w r. 1788, wlożonym przez autora wiersza St. Trembeckiego w usta «Chlopów krakowskich Wisł<;: przeplywająeych,> (przeprawiających się z zaboru austriackiego dla po,,"itania króla do Polski), nie m3jąey zresztą nic ludowego w treści ani formie (np. sielankowo-pasterski obrazek: «pięknie pod wami bydło się pasie, w polu z Jonkarni pląsają Kasie.,). Po raz drugi znacznie konsekwentniej, choć z błędami wyniklymi z pomieszania różnych dialektó,,", wprowadza ją \Vojeiech Bogusła wski w slynnej, granej po raz pierwszy w pamiętnym roku 1794 komedio-operze pl. ('Cud ezyli Krakowiacy i Górale.>, mającej jako tlo �574 575 Stachowicz daje również sylwetki krakusów kościuszkowskich 19. Nie znamy w szczegółach wszystkich opisanych przez Grabowskiego zbiorowych scen zwyczajów krakowskich jakimi Stachowicz na polecenie ówczesnego biskupa Michała Worónicza ozdobił ściany pałacu biskupiego. Przypominają nam je reprodukcje załączone do wydanych w 1909 r. Wspomnień A. Grabowskiego, oraz umieszczony w «Pszczółce,) krakowskiej w 18191". wizerunek «wójta krakowskiego z czasów Kazimierza Wielkiego') 20. Nie wiemy o ile ten ostatni rysunek opiera się na obserwacji współczesnego stroju miejskiego czy wiejskiego. Nie wiemy również, kiedy powstała wspomniana seria ubiorów chłopskich. Znajdujemy ją niepełną pr.zy artykuliku z r. 181 I, Z treścią którego pozostaje w niewątpliwym związku (por. niżej), następnie pełną (12 ryc.) przy dziele Grabowskiego «Historyczny opis. miasta Krakowa ijego okolio), wydanym w r. 1822, Gołębiowskiego (,Ubiory'), u Mączyńskiego (,Włościanie okolic Krakowa,) (10 rycin), ponadto jako sztychy jednobarwne w czasopiśmie Przyjaciel Ludu z r. r835 ((Krakowiacy»), w pracy K. W. Wójcickiego «Pieśni ludu białochrobatów') w r836, w czasopiśmie Kmiotek w r. I86r, w parę lat później w wydawnictwie Bernsdorfa (,Opowiadania o ubiorach,) w 1878 r. w czasopiśmie poznańskim Lech, wszędzie jako ilustracje, nie zawsze zgodne z tekstem, artykułów o Krakowiakach, lub nawet jako niezwiązana z tekstem ozdoba książki. Wreszcie w czterech (dwa jednobarwne i dwa kolorowane) sztychach zachowanych w Bib!. Jagiellońskiej (!. inw. 8429-30, 7 [95), zatytułowanych (,Krakowianka i Krakowiak w weselnym stroju'), znajdujemy w dziele anonima podpisanego TW z ca r840 r. wyraźny ślad oparcia się na koncepcji Stachowicza z pomieszaniem elementów przez tamtego przypisywanych Prosiowiakom z krakowskimi w kolorze, a skalmierskimi w rysunku, jakie Stachowicz (może za Kitowiczem) uważa za typowe dla właściwych Krakowiaków. Więcej samodzielności w rysunku, choć te same motywy zawiera jednobarwna rycina - para Krakowiaków w cyt. niżej wyd. (,La Pologne pittoresque,), a następnie w Przyjacielu Ludu 1". r836. Podobne,. miejscami jeszcze bardziej niewolnicze (zmiana pozycji bez zmiany szczegółów ubioru, lub tylko powiększenie figury), naśladowanie Stachowicza cechuje wykonane ca r840 r. litografie Jana Lewickiego tych samych co u Stachowicza: (,Kijaków z Podgórza'), «Skawiniaków,), «Proszowiaków'), «Skalmierzaków,) i «Krakowiaków,) w strojach świątecznych, umieszczone w obcojęzycznych, cytowanych poniżej wydawnictwach Zienkowicza. Jedynie grupa (,Krakowiaków w strojach codziennych,) nawiązuje do rycin Norblina. Popularne w tym czasie sylwetki «Krakusów,) przypominają ponadto inne z tego czasu rysunki, akwarele i sztychy, które nie doczekały się dotąd publikacji 21,Jak również jednobarwną winietę wydanej w r832 r. w Lyonie broszurki ('Les Krakuses,) (p. niżej). podkrakowską wieś Mogiłę, jako jedynych bohaterów chłopów, jako motyw główny obok znanych skądinąd konfliktów i rozwiązań, rywalizację dwu grup regionalnych, urozmaiconą odtwarzaniem wiejskich zwyczajów weselnych 17. Na przeszło ćwierć wieku Krakowiacy i Górale z muzyką Józefa Stefaniego, stały się najpopularniejszą sztuką w teatrach polskich. W 1816 r. wystawiony został w ujęciu J. N. Kamińskiego z muzyką Kurpińskiego (,Zabobon czyli Krakowiacy i Górale,). Sztuka wkraczała do, repertuaru polski cli teatrów w okresach powojennych w IgI8 i 1945 r. II. Etnografia w dobie nowoczesnej romantyzmu świadomości kształtowania się narodowej L Materiały ikonograficzne. Rok 1794 oprócz Krakowiaków i Górali przyniósł nam pierwsze zachowane szkice z natury. Są to rysunki przebywającego w Polsce i na dalszy rozwój polskiego malarstwa wywierającego ogromny wpływ francuskiego malarza Piotra N or bli n, wykonane przez niego w obozie Kościuszki. Jednobarwne sylwetki kosynierów w sukmanach i magierkach (reprodukowane w pracach o Norblinie Batowskiego i Bystronia 18, przedstawiają za pewne dość wiernie chłopów okolic Miechowa. Nie można tego samego powiedzieć o reprodukcjach rytowanych na miedzi przez Debucourta, drukowanych w Paryżu, a wydanych w Warszawie w 1817 r., w «Zbiorze wzorowym rozmaitych polskich ubiorów') (drugi tytuł francuski (,Collection de costumes polonais,»), fantastycznych obrazach zatytułowanych gospodarz krakowski, parobek krakowski, dziewka krakowska, służąca krakowska. Fantastyczne są zwłaszcza barwy, jak gdyby Norblin po zrobieniu z natury szkicu przypadkowo napotkanej postaci, gdyż w okolicach Krakowa nigdy nie był, (gospodarz ma sukmanę jak. gdyby skalmierską, parobek płóciankę, w którą później nagminnie ubierano w rycinach chłopów proszowickich), kolorował go później już całkiem bez wzoru; jako nakrycie głowy np. na rysunku białej magierki wprowadzając dwie barwne, kontrastujące ze sobą plamy. Mimo tych nieścisłości trzy pierwsze ryciny Norblina powtarza w swych «Ubiorach ludu polskiego') Ł. Gołębiowski w 1830 r., a w wydanych po 1840 r. litografiach Lewickiego znajdujemy wyraźne ślady niektórych koncepcji Norblina. Bezwzględną zasługą Norblina jest samo wprowadzenie mody na tego typu «rysunki z natury'), oraz zapoczątkowanie w Polsce szkoły malarskiej, do której nawiązują, zwłaszcza w tematyce, poprzez bezpośrednich uczniów Norblina, ich uczniowie i sympatycy, aż po Wojciecha Kossaka włącznie. Niezależnie natomiast od Norblina powstaje w środowisku krakowskim, znacznie zresztą popularniejsza przez cały wiek XIX, seria 12 kolorowanych litografii strojów ludowych ziemie krakowskiej, wykonanych przez Sebastiana Langera na podstawie rysunków Michała Stachowicza. Ryciny Lewickiego pojawiają się poza oryginałami tylko raz jeszcze, w formie jednobarwnej, jako ilustracje artykułów czasopisma Przyjaciel f �577 Ludu w r. 1846 (Proszowiacy, Kijacy i Skawiniacy). Sam Lcwicki ilustruje ponadto innymi nieco, barwnymi rysunkami strojó\',' ludowych m. in. także Krakmdaków, litograf(J\\'any ścienny kalendarz na rok 184422. Rzecz oczywista, że takie powtarzanie motywów i reprodukowanie ciągle tych samych rycin, podważa zaufanic,jcśli nie do picrwszych rysunków, to w każdym razie do tych, którzy kopiują bezkrytycznie zamiast szukać w tcrenic nowych żywych wzorów. ","ie więcej zaufania budzą jednorazowo pOjawiające się na łamach Przyj,'eiela Ludu obrazy scen zbiorowych, jak wicjskie wcsele, chłopi przed karczmą itp. Podobne scenki spotykamy co pewien czas równicż w wydawnictwach specjalnych (stąd zapewne pochodzi zachowana w Bibl. Jagiellońskiej ryc. inw. nr 8428 przedstawiająca taniec krakowiaka). I tu jcdnak nasuwa się pytanic, czy nie są to obrazy wysnute z pamięci i fantazji rytownika . .:\'"ajjaskrawszym dowcciem fantazii malarskiej okresu rvmantyzmu jcst kolorowa litogrefia wykcnana w \Viedniu u Tranquillo Mollo (inw. Bibl. Jag. 1684.), przedstawiające, jak głosi napis w języku niemieckim i f~aIlcuskim, (,Polaka z okolic Krakowa», "icdzącego na brzcgu skały w białym krótkim kubraku, przepasanym paskiem, białych obcisłych jak ułailskie spodnić<ch, wysokich na czerwono sznurowanych butach, z torbą u boku i czekancm w reku. Złote loki przy pucołowatej twarzy i wysoka \y kształcie ściętego stożka czapa uzupc!nic'ją ten obraz fantastyczny, \Vielka szkuda, ie zamiast tych rcprodukcj i nie rozpowszcchniły się DO świecie również w I pał. ub. wieku wykonane nadzwyczaj sumiennie drobiazgowo akwarelowe obrazki \V. K. Kielisiilskiego, spośród których, jeśli chodzi o ziemię krakowską, tylko jeden przcdstawiony został w fotografii w artykule Z. Ameisenowcj i to dopiero w 193823. Kiclisiński, który jedyny w tym czasie umiał pokazać chlopa bez retuszu - był jak podniosła AmeisenowiJ, synem wiejskicgo oficjalisty. Z rycin zamicszczonych w wydanym w r. 1853-6 Alburnie Kielisińskiego i zcszycie dodatkowym do albumu, zasługuje na wspomnienie jcdynic, reprodukowana następnie u Chociszewskiego, scena krajania chleba prądnickiego oraz przedstawienie szopki, nie koniecznie zresztą krakowskiej 2,'. \Vśród współczesnych Kiclisillskiemu, a omawianych również przcz Ameiscnową rysunków Ksawerego Preka tylko jeclen zawiera 2 postaci parobków w strojach krakowskich. I on równicż nie jest reprodukowany. 2, P i c r w s z c o p r a c o wan i a e t n o g r a fi c z n c, Nadzwyczajne bogactwo ilustracji, pojawiających się na przclomic XVIII i XIX \\". i w pierwsz)'ch cizicsiątkach wieku XIX, tylokrotnie później powtarzanych i naśladowanych. świadczy o coraz silniejszym "'zroście zainter'esO\\'ania sic kult~rą wsi, zail~tercso\\'ania dotyczącego jednak \\'yłącznic pO\\'ierzc'hownych, zewn<;:trznych cech tej kultury i to nie wszystkich Je) klas. Pojawiają się te ilustracje jako uzupełnienie coraz liczniejszych artykulów i opracO\\'al'j specjalnych, powstających, i rzec można na zamówienie przeciętnie wykształconego czytelnika, który szuka w nich szczegółów związanych z interesującymi go w danej chwili, modnymi a niezbyt dokładnie znanymi mu zagadnieniami. Do takich należą właśnie obrazy kultury wsi, coraz bardziej nęcące swą egzotycznością, i podkreślaną specjalnie malowniczością stroju i zwyczaju. Im bardziej się zbliżamy ku połowie wieku, tym opis tak jak i rysunek staje się bardziej odcrwany od rzeczywistości, jeśli zwłaszcza powstaje na obczyźnie. Można jednak w większości znanych nam wypadków wykryć dokładnie, tak jak przy rysunku, źródła każdego nowego opisu. Opisy w tym czasie przybierają najczęściej formę krótkich monografii, gdzie charakter, ubranie świąteczne, mniej zajęcia, a więcej zwyczaje weselne, stanowią poszczególne pozycje wykladu. Rozpoczyna ten szereg artykulik (nieclokładnie cytowany w Bibliografii Gawełka, a przez Malewskiego poszukiwany bezskutecznie pod złą datą) zatytułowany (,Charakter .i obyczaje włościan z okolic Krakowa}), drukowany w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811. Tutaj po raz pierwszy występują jako odrębne grupy, różniące się kolorem sukmany (granatowej, białej lub kawowej) Krakowiacy, Proszowiacy i Skalbmierzacy, ponadto Kijaki, jako mieszkańcy Podgórza, Skawiniaki i nas już tutaj nie interesujący Górale. Jest mowa o ich męstwie wojennym (reminiscencje powstania kościuszkowskiego) i piękności fizycznej, o dzieleniu ukontentowania w karczmie z sąsiadami w dzień świateczny itp. W tymże samym kalendarzu znajdujemy ponadto krótki opis miasta Krakowa z kilkoma również często później powtórzonymi wiadomościami (m. i. o cenie łobzowskiej ziemi i chlebie prądnickim). Artykuliki powyższe są bardzo silnym skrótem jakiegoś nieznanego dziś w pełni tekstu opisu, który w obszerniejszej niż omawiana formie, został, również w tych 2 częściach, jako (,tłumaczenie z niemieckiego}) wydrukowany w kilka lat później, bo w 1817. w Rozmai tościach (dod. Gaz. Lwowskiej). I od tej pory na przeszlo pół wieku wiadomości pośrednio z jednego zaczerpnięte źródła, są przez rozmaitych autorów i przez różne wydawnictwa przepisywane, streszczane i przerabiane, z zachowaniem frazesów, nieścisłości i błędów. Zasłużony dziejopis Krakowa Ambroży Gra bowski w wydanym po raz pierwszy w 1822 r. (,Historycznym opisie Krakowa i jego okolic}), w rozdziale IX, zatytułowanym (,Włościanie okolic Krakowa}) podaje, że jest on w dużej części oparty o artykuł w Rozmaitościach. W jednym z dalszych wydań skarży się, że pracy jego korzystają bcz podania źródła inni autorzy. Korzysta z niej, cytując Grabowskiego i uzupełniając go wiadomościami zaczerpniętymi z artykulików Konstantego Majcranowskiego drukowanych w Pszczółce Krakowskicj z lat 1819-20 i z czasopisma \Vanda 1821, jak również nowymi szczegółami dotyczącymi charakteru gospodarki, oraz zwyczajów dorocznych i rodzinnych (m i. fałLud, T. XXXIX 37 �579 szywa wzmianka o sobótkach w wilię św. ~ana i ~ość. do~ładny opis od swatów do wesela). Łukasz Gołębiowskl w «OpISaniU hIstorycznym i statystycznym województwa krakowskiego') w Nowym Kal~ndarzyku Politycznym na r. 1827 oraz następnie w pracy pt. (,Lud połsku) (.1830). Gołębiowskiego z kolei cytuje jako źródło dwu artykułów o KrakowIakach w 1835 i 1836 r. wychodzące w Lesznie czasopismo P r z yj a c i e I L u d u. Być może, że za Gołębiowskim, choć w silnym s~rócie podaje szereg danych A. Milewski w ('Pamiątki historyczne ~raJowe') w r. 1848. Szereg tych samych fragmentów opisów znajdujemy Jeszcze w r. 1878 w czasopiśmie poznańskim L e c h, a niektóre wart. Glogera w Ig05 r. (por. dalej). .. Tak więc opis powstały na początku wIeku XIX powtarza~y Jest w niektórych fragmentach aż przez lat mniej więcej sto, ~ przez plerws.ze pięćdziesiąt na ogół bezkrytycznie z niewielkin:i zmi~naml. czy uzupełnieniem. Nawet piszący o chłopie krakowskim mleszkancy mIasta Kra~owa, jak np. Grabowski, cytowali opisy cudze za miast oprzeć ..się wyłącznie. ~a autopsji, ograniczając się poza tym jedynie do obserwacjI tych zwyczaJ0;V tradycyjnych, w których brał i chłop udział, które jed~ak rozgry~ały SIę już na terenie miasta lub przedmieścia. Już jednak do lllterpret~cJI nawe~ tych miejskich zwyczajów i podań, jakie daje ~onstanty MaJera~ow.skl w Pszczółce krakowskiej (opowiadanie a złym burmIstrzu Combrze, dZIewIcy Sobótce, cnotliwej, a długowiecznej Dorotce, czy wreszcie powtarzana potem wielokrotnie legenda o Twardowskim) musimy odnieść się z dużym ~r~t~cyzmem, który zresztą w stosunku do Majeranowskiego cechował takze I Jem~ współczesnych. Opisy tych zwyczajów w mieście obc.ho~zonych pow~arz~c się będą jeszcze wielokrotnie w czasopismach (PrzYFClel Lu~u, DZlenl1lk Warszawski, Czas), kalendarzach krakowskich pracach pubhcystycznych i naukowych. 3. Poezja romantyczna. Jeśli porównam~ z.e so~ą omó",:ione opisy i reprodukowane równocześnie,jako ich uzu~e~l1lenle rYeJ.ny,.będzI~~y mieć wrażenie, że mamy do czynienia z dwoma l1leJednokrotl1le l1lezalezl1le od siebie płynącymi nurtami. Trzeci nurt to poezja. I ona czerpie początkowo pomysły w o~owl.one~ już twórczości epoki stanisławowskiej stopni~w~ je~na~ .",:ykazuJe WIęcej samodzielności i inwencji, a w końcu zaważy sdl1le rOWl1lezl na naukowym opisie. Myślę nie tyle o wczesnych opisach wierszem okolic ~rakowa czy sonetach okresu Rzplitej krakowskiej, co o nowych w rodzaju utw.orac~ poetyckich, jak słynne przez długi czas krakowiaki .Anny Krakow~ankI (Leśniowskiej), a zwłaszcza Edmunda \'Vasylewsklego,. sztukach I.operach (nie pozbawionych. wtrętów krakowiaka) K. Majeranow.sklego i przede wszystkim o specjalnie związanej z ziemią krakowską sIelance. Pomijając utwory wcześniejsze, oparte jeszcze na wzorach klasy:~nych, czy niedrukowane, przede wszystkim wymienić trzeba K. BrodzIno' • skiegC\ ('Wiesław czyli sielanka krakowska», romantyczną historię osnutą na tle życia i wesela chłopów pn. rejonów ziemi krakowskiej. O niej to pisał Dmochowski (,Zdołał Brodziński szczęśliwie złączyć smętność i filo~ zoficzność pisarzy niemieckich z prostotą i szlachetnością języka naszego, wskazał, ('że obok delikatności i wytworności francuskiej jest inny rodzaj poezji, który mocniej przemawia do serca') 25. I wydawało się Dmochowskiemu, a z nim zapewne i innym czytelnikom i entuzjastom "Wiesława», że lud okolic Krakowa ('wesoły, gościnny i pracowity» zawiera w swym stylu życia więcej, niż jakikolwiek inny tych właśnie pierwiastków poetyckich, które sprawiały, że (,Brodziński poważył się materiały na szali rozumu przeważone w laboratorium fantazji na przysmaki przerobić» 26. I ten właśnie opis, stał się, zwłaszcza w tych punktach, gdzie mowa o tańcu i o stroju krakowskim, na długi czas opisem reprezentatywnym, który streszczano (Przyj. Ludu 1835) i na który powoływano się jako na źródło naukowe (por. niżej), tak jak następnie na tegoż autora rozprawę o tańcach polskich (drukowaną w 1826 r.). 4· Zbiory pleSI1l ludowych. Drukowane w r. 1822 przez J. Maussa w kalendarz\> (,Pielgrzym lwowski,) wśród innych ('śpiewów ludu» pierwsze krakowiaki, wydają się być również nie ludowym dziełem, jakkolwiek one to właśnie prowadzić mają do (,zgłębienia właściwych uczuć i sposobów myślenia ludu», a ich melodia ma być ('szatą, która jedną i tę samą myśl, jedno i to samo uczucie, rozmaicie u różnych przedstawia narodów,). Brak ścisłości, szukanie malowniczości i form mających wyrażać specyficznie narodowe, nie koniecznie zaś wyłącznie ludowe cechy, charakteryzuje całą literaturę romantyczną, dla której poezja ludowa jest wzorem i natchnieniem. Skarży się na to. K. W. Wójcicki w swych (,Pieśniach białochro ba tów» (1836), uznaje za nieścisłe inne zbiory pieśni, sam daje m. i. sporo krakowiaków oraz krakowskich pieśni obrzędowych, które jednak jak twierdzi, notuje dokładnie. Tę samą naukową ścisłość chce zachować zbiór wyłącznie już tylko krakowskim pieśniom i zwyczajom poświęcony J. Konopki ('Pieśni ludu krakowskiego», 1840). O ile jednak chcielibyśmy wierzyć dokładnośći zanotowanych przez Konopkę tekstów pieśni obrzędowych, czy wierszy wygłaszanych 'przez ('pucherów'), jak również opisów obchodów zapustu, wieszania kloca, czy pogrzebu żuru, o tyle trudno wierzyć autorowi w tym samym roku ogłoszonego w Przyjacielu Ludu artykułu pt. Pamiątka z Krakowa, gdy pisze, że «lud śpiewa krakowiaki, tak w polu przy ciężkiej pracy, jak w karczmie przy wesołej wiejskiej muzyce 37 ),. Za bardzo to przypomina frazes od końca XVIII w. powtarzany ciągle w literaturze nie tylko w odniesieniu do ziemi krakowskiej. 5· Dyskusja nad położeniem chłopa w Rzplitej Krakowskiej. Oczywiście ścisłość powtarzania tekstu wiersza nie zmienia faktu, że wiersz ten wisi niejako w próżni, nie tłumaczy się, nie rozumiemy 37* �580 w pełni sensu jego istnienia, nie mając w danej pracy pełnego obrazu życia wsi, jej warunków bytu i konfliktów wewnętrznych na konkretnym odcinku czasu i przestrzeni. A jednak nie można powiedzieć byśmy w I poł. ub. w. nic mieli zupełnie ciekawego materiału dokumentarnego, dotyczącego społecznej i gospodarczej struktury wsi krakowskiej. Dają go w okresie organizowania życia tego miniaturowego tworu państwowego, jakim była przez okres 1815-46 Rzeczpospolita Krakowska, artykuły polemiczne drukowane na łamach (,Pamiętnika WarszawskiegQ) w latach 1819-20 przez Sz. Barankiewicza, F. Radwańskiego Jana Drake, J. Nowickiego, L. Krółikiewicza, wywołane obawą niechętnych usamowolnienia chłopów kół ziemiailskich, by zastosowany w Rzplitej Krakowskiej system wywodzący się zresztą z reform kościuszkowskich, nie został przyjęty jako wzór dla urządzenia dóbr narodowych w Królestwie polskim. Później w 1851 1'. omawia stan prawny włościan okregu krakowskiego w osobnej pracy Feliks Słotwiński. W pracach opisowych dotyczących kultury wsi materiał tego typu nie został jednak wykorzystany. Widzimy to m. i. w powstającej w tym czasie serii poważnych na swój czas wydawnictw, emigracyjnych. 6. Wydawnictwa emigracyjne i ich oddźwięki ,w kraju. Zainteresowanie krajami środkowej i wschodniej Europy wzrasta we Francji w okresie wojen Napoleońskich. Żołnierz, który się znalazł w obcym dla siebie otoczeniu, chce coś się o nim dowiedzieć, szuka odpowiednich encyklopedycznych opracowań. Usłużny wydawca, we wlasnym intercsie podsuwa mu je czemprędzej. Autorem jest oczywiście w pierwszym rzucie Francuz, jeśli chodzi o Polskę między innymi znany geograf Mai te-Bruno Niedostateczna jednak z punktu widzenia polskiego znajomość spraw i stosunków polskich u autorów francuskich sprawia, że do współpracy stają dobrowolnie uczeni polscy, na których czoło wysuwa się wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego Leonard Chodźko. «11fut historien, ne pouvant ~tre solda t,) pisze o nim jego francuski biograf28, a powiedzenie to dobrze charakteryzuje bojową postawę Chodźki zarówno w stosunku do swych wspólrodaków, z którymi toczy boje o swe wydawnictwa, jak i w stosunku do obcych, których zainteresowanie Polską chce zdobyć poprzez rzucenie serii poważnej wagi artykuJów, informujących o historii, literaturze, obyczajach narodu. W 183 11'. wychodzi w Brukseli drugie wydanie, już pośmiertne, Malte-Bruna «Tableau de la Pologne ancienne et moderne» z dodanymi przez Chodźkę artykułami uzupelniającymi Lelewela i Podczaszyńskiego. W artykule Podczaszyńskiego znajdujemy wzmianki o tańcu krakowskim o poezji i teatrze Bogusławskiego. 'vV latach 1835-{2 Towarzystwo Liternckie w Paryżu redaguje pod kierunkiem Chodźki trzytomową pracę zbiorową pod tytulem: (,La Pologne historique, litteraire, monumentale ct pittoresque'). Zanim druk tego wydawnictwa utrudniony przez jakieś, kłopoty finansowe zostanie zakończony, redaguje on i częściowo sam (także z pomocą żony) pisze i wydaje w Paryżu w 18391'. (drugie wydanie 1842) pracę pt. (,La Pologne historique, litteraire, monumentale et il1ustree'), poświęconą specjalnie dziejom i kulturze w. XVIII i XIX. Podobny tytuł wiąże się z podobieństwem, lecz nie identycznością treści obu wydawnictw, zamieszczających szereg nieraz dość przypadkowych artykułów. \V pierwszym interesuje nas specjalnie artykuł Konstantego Gaszyńskiego poświęcony ubiorom włościan dawnego województwa Krakowskiego, znacznie skromniejszy choć zato może bardziej samodzielny od tekstów cytowanych powyżej. Nie wolny jednak od błędów (np. wzmianka o wełnianych pasach), jak również od sentymentalno romantycznych frazesów, wzmianek o biednym, lecz wesołym i zadowolonym ze swego losu chłopie. Jest tu również próba charakterystyki psychiki chłopa krakowskiego, typowe dla epoki traktowanie go jako z gruntu dobrego, bystrego, choć zapóźnionego w rozwoju. Są trafne spostn.cżenia o wierzeniach (djable w różnych postaciach), medycynie, niechęci do handlu, stosunku do obcych narodowości, o piosenkach i tańcu. Te dwa ostatnie tematy powtarzają się również w artykule specjalnie im poświęconym, Alberta Sowińskiego, w dużej mierzc opartym na Gołębiowskim i Brodzińskim, cytującym ponadto bogatą już w danej chwili literaturę polską w kraju i zagranicą wydane zbiory pieśni. Wraca do nich również i sam Chodźko w drugim z cytowanych wydawnictw. Oba wydawnictwa omawiają treść krakowskich legend (Twardowski). Co ważniejsze, oba wydawnictwa zajmują w artykułach Gaszyńskiego, a zwlaszcza Chodźki zdecydowaną postawę żądania dla chłopa wolności i ziemi, co pozwoli mu wydobyć się z nie przez niego zawinionej nędzy. Chodźko zapominając o wszystkich przyjętych na innych stronach wydawnictw frazesach, podkreśla wynikłą z nędzy gnuśną bierność chłopa, brak jakichkolwiek zainteresowań artystycznych i chęci do pracy. A przecież on stwarza bogactwa kraju. Ta poważniejsza nuta w pracach o charakterze informacyjno-historycznym, jak również szermowanie hasłami wolności i równości jest zrozu-miale w wydawnictwach podejmowanych w ojczyźnie Wielkiej Rewolucji. Jest to nietylko postulat, lecz zarazem zajęcie takiego punktu obserwacyjnego w stosunku do wsi polskiej, jaki zająć może w tym czasie uświadomiony czytelnik francuski. A przecież tego właśnie czytelnika trzeba sprawą: Polski zainteresować, nie można go zrazić do warstwy rządzącej w Polsce, podkreślając jej niechęć dla reform. Rozumieją to dobrze polscy emigranci, czego dowodem jest również ujęcie jakie daje autor, kryjący się pod imieniem «pohkiego wygnańca'), małej wr. 1831 wydanej w Lyonie broszurki pt. Les (,K l' a k u s e s, c a val e l' i e polonaise'), gdy pisząc o męstwie zlożonego z krakowiaków pułku Krakusów w Korpusie Dwernickiego, obwinia zarazem obce monarchie o niedopuszczenie do przeprowadzenia reform �włościańskich w Polsce, jedynego braku jaki jego zdaniem Polsce przedrozbiorowej można zarzucić i z którego trzeba się usprawiedliwiać. Równocześnie niemal z pracami Chodźki ukazuje się w dwu równocześnie wydaniach francuskim i niemieckim, drukowane w Strassburgu, a rozpowszechniane również w Paryżu i Lipsku, inne duże dzieło, poświęcone już wyłącznie wsi polskiej, redagowane i wydane przez Leona Zi e nkowicza (1841), ozdobione wspomnianymi już wcześniej kolorowanymi litografiami J. Lewickiego. Chce ono pokazać Europie obyczaje narodu, który (m~ezaginął», mimo unicest'Aienia jego bytu państwowego. Wydanie francuskie, zatytułowane «Les costumes du peuple polonais, sui vis d'une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitants», zadededykowane zostało «aux amis de la cause polonaise». . Jest to chronologicznie druga po Gołębiowskim ogólna etnografia Polski, poprzedzona wstępem historycznym i omówieniem podziału na grupy etniczne. Krakowiakom poświęcony został pierwszy rozdział szczegółowy,oparty,zresztą bez cytowania źródeł, na Gołębiowskim i Grabowskim Znowu wiec wraca nieco poszerzony tekst już nam znany z wielokrotnych wersji. Co więcej poprzez dosłowne tłumaczenie z Zienkowicza (znowu bez podania źródła oryginału) wróci on w swojej nowej formie po raz drugi na łamy Przyjaciela Ludu w r. 1846. Prócz wspomnianego całego rozdziału, w rozdziałach dalszych tegoż wydawnictwa, poświęconych muzyce wraz z tańcem i śpiewem, wierzeniom i przesądom oraz uroczystościom na wsi polskiej znajdujemy wykorzystany pracowicie niemal cały dorobek dotychczasowy także w zakresie etnografii okolic Krakowa. W rozdziale o armii polskiej znajdą się oczywiście «Krakusi». Znacznie skromniejszy zakres mają zagadnienia etnograficzne innej, również współcześnie i rówmcz w Strassburgu, choć nie z polskiej zapewne wyłącznie inicjatywy wydanej monografii autorów Passarta, Łukaszewicza i Mulkowskiego «Das Konigreich Polen und die Freistadt Krakau» (1840), stanowiącej część wydawnictwa Europa und seine Bewohner pod red. K. T. Hoffmana. I tu pomieszczone opisy dotyczące okolic Krakowa znajdą swój refleks w literaturze krajowej, gdzie wydana przez krakowską księgarnię Friedleina w 1846 r. historyczno-statystyczna praca pt. F r e i s t a d t Kra k a u powtórzy za Passartem charakterystykę krakowskiego tańca i stroju. 7· Rekapitulacja. \Vymienione pozycje nie stanowią oczywiście pełnego spisu wzmianek o krakowskiem, jakie ukazywały się zwłaszcza w drugiej ćwierci ub. wieku. Pominęłam np. szereg drobnych notatek dotyczących przedmieść Krakowa (np. 1840 Łobzowa z opisem stroju ogrodników), zwyczajów itp. zamieszczanych w tych latach w leszneńskim «Przyjacielu Ludu». Nie wymieniam licznych studiów i zbiorów pieśni, które za wierają teksty krakowiaków Z a Ie ws ki e go, Ż e go ty P a u- lego i w. i. Klechd i innych prac Wójcickiego czy Grabowskiego. Wybrałam jedynie najwcześniejsze i te które przynoszą materiał nowy do rekonstrukcji obrazu kultury wsi krakowskiej lub zaważyły na dalszym rozwoju opisu. Jasne jest, że powstawały w grupie szlachecko-mieszczańskich intelektualistów, na użytek tej grupy ludzi, których wzruszało wspomnienie barwnego wyglądu procesji Bożego Ciała w Krakowie (por. np. cytowane przez Kolberga «Wspomnienia» K. J ełowickiego, drukowane w r. 1839 w Paryżu), jeśli chodzi o prace w języku obcym, na użytek zachodnio-europejskiej burżuazji, w której ręce składano losy Polski. Powstawały przy minimalnym kontakcie z przedmiotem opisu, kulturą wsi krakowskiej. Jeśli chodzi o opis oparty na autopsji w terenie, który jeśli się zdarzył w tym okresie, z reguły był drobny i przypadkowy, wystarczy wspomnieć dla okolic Skalbmierza «Listy z podróży» Klementyny Hoffmanowej (1894) dla wsi podtarnowskiej wyjątki z «Dziennika podróży» S. Gosz czyńskiego (1835) i L. Zielińskiego «Wspomnienia Tarnowa i Krakowa» (184 I). Powiat olkuski uwzględnia w «Opisie Królestwa Polskiego» J. W i śli c ki (1850). Podsumowanie dużej części doro bku etnograficznego pierwszej połowy XIX w. dają dwie prace stojące na przejściu do nowej epoki w badaniach nad kulturą wsi J. Mączyńskiego «Włościanie okolic Krakowa» (1858) i O. Kolberga Krakowskie. Mączyński zamyka jeden etap rozwoju prac etnograficznych, Kolberg rozpoczyna następny. Obaj sumiennie czytają poprzedników, choć w różny wykorzystują ich sposób. Niewielką objętością rozprawka Mączyńskiego stanowi bezwzględnie już pewien krok naprzód w ścisłości opisu, zarazem wyraźnie nawiązuje do prac poprzednich, wprowadzając np. w opisie stroju podział na grupy przyjęty już w tamtych pracach, jak również opierając się w opisie na załączonych do wydawnictwa znanych już rycinach Stachowicza. W obrębie jednak poszczególnych grup stroju uzupełnia opis szczegółami, zapewne zdobytymi z autopsji. Ta część pracy poświęcona ubiorowi stanowi jej trzon zasadniczy, uzupełniony czysto subiektywnymi spostrzeżeniami na temat różnic w typie fizycznym i psychice poszczególnych grup. Tło historyczne, trochę skąpych danych o sytuacji gospodarczej chłopa stanowi wprowadzenie do pracy, która w dalszej swej części, już bez podziału na grupy, omawia typowe dla krakowskiego (najbliższych chyba okolic miasta) budownictwo, oraz, częściowo także za Konopką powtórzone, obrzędy (m. i. opis wesela z okolic Czyżyn i Prądnika). III. Okres systematycznych o pisów Polski od Kolberga do Młodej I. Nowe materiały źródłowe i nowe metody pracy etnograficznej II poł. XIX w. MączYllski w swej rozprawce nie cytuje źródeł. Pieczołowicie natomiast zestawia i przytacza zaczerpnięte z nich teksty �w swym dziele Oskar Ko l be rg. W chwili, gdy przystępuje on do opracowywania Krakowskiego, stanowiącego serię V-VIII (wyd. 1871-5) jego monumentalnego wydawnictwa «Lud polski, jego zwy'czaje sposób życia, mowa, podania, przysłowia, klechdy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce», literatura dotycząca krakowskiego powiększyła się o dalsze przyczynki, w tej epoce, już po polowie ub. wieku, nie grzeszące tą co poprzednio łatwością do syntez i jednostronnych, entuzjastycznych zachwytów nad wszystkim, co ludowe. Mnożą się teraz opisy notowanych w terenie drobiazgowych spostrzeżeń, co więcej,' naukowcy i literaci jadą umyślnie na wieś, aby te spostrzeżenia chwytać, uczestniczą w uroczystościach rodzinnych, czy obchodzie świąt. Czasem coprawda tylko formalnie przybierają ten typ opisujak np. w czasopiśmie Czytelnia Niedz ielna 1861 r. W rzekomych (,Wędrówkach po krajUl) czy dr Ści borowskiego (cWspomnieniach Krakowa.) i in., gdzie trawestuje się opisy dawniejsze, przy silnym oparciu się również na poezji okresu poprzedniego. jest to literatura przeznaczona dla wsi, którą jeszcze do końca ub. wieku będzie się zasypywać romantycznymi pseudoludowymi obrazkami. Warszawski Tygodnik Ilustrowany drukuje tymczasem w 1862 r. serię (,Obrazów krakowskich» W. Anczyca, przedstawionych jak gdyby reportaż z terenu, osnuty również bezwątpienia na kanwie wiadomości z literatury dawniejszej, ale z uzupełnieniem wieloma nowymi szczegółami, napewno zdobytymi w rzeczywistym kontakcie z wsią najbliższych okolic Krakowa. W Krakowie j. Mączyński pracowicie zapisuje legendy zasłyszane na peryferiach miasta. j. Lepkowski w (,Przeglądzie zabytków przeszłości z okolic Krakowa» (1863) notuje m. in. ciekawe szczegóły dotyczące ubiorów najbliższych okolic Krakowa, pokrywające się z rysunkami Kielisińskiego. Więcej jeszcze danych do ubiorów, tylko cz\:ściowo opartych na rycinach Stachowicza, notuje wydawane przez Anczyca pismo dla wsi Kmiotek w 1861. W 186g r. w tygodniku Kłosy Wincenty Pol charakteryzuje zewnętrzny wygląd wsi krakowskiej i odrębność pewnych jej zespołów. Mnóstwo wreszcie dokładnie podpatrzonych szczegółów obyczajowych dotyczących zarówno wsi jak i miasta znajdujemy w obrazkach dramatycznych Wł. L.Anczyca ((Lobzowianie, Kościuszko pod Racławicami.») i w powieści i dramacie Walerego Wielogłowskiego (,'jarmak w Dąbrowej», (,Komornica», «Obrazek z obyczajów ludu wiejskiego», «Medycyna wiejska», «Kraków przed czterdziestu laty') i in.) wydanych w latach 18so-go. Obaj autorzy to przyrodnicy z wykształcenia, poprzez prowadzone przez siebie księgarnie i wydawnictwa dla wsi jak również redakcję czasopism (pierwszy Kmiotka, drugi Ognisko) stykający się z zagadnieniami kultury wsi i usiłujący wywierać na nią wplyw. Przyjmują wobec niej postawy moralizatorów i wychowawców, którzy chcą nauczyć higieny, WpOIC poszanowanie czasu i cudzej własności, oduczyć pijaństwa i lenistwa, wydobyć ze szponów spekulantów, stojąc zarazem zdecydowanie na gruncie obrony interesów dworu i księdza, którzy w ich obrazkach zawsze mają rację i zawsze chcą dobrze dla chlopa. I jeśli warto ich mimo to wspomnieć, to przede wszystkim dla tego, że oni obaj wprowadzają (Anczyc I84-9, Wielogłowski 1862) na rcalnej obserwacji wsi oparty motyw «panoszenia się» bogatych kmieci i ich stosunku do zagrodników i komorników. Obaj wreszcie grzeszą silnie brakiem dokładnej znajomości gwary, którą się posługują. Lepiej z nią sobie radzi Wielogłowski. jego też obrazki w czarniejszych wprawdzie, ale w realniejszych odmalowują wieś barwach. Obu ich cytuje jako źródła Kolberg. Na koniec nie można nie wspomnieć o licznych w tym okresie przewodnikach okolic Krakowa, nastawionych jednak wyłącznie niemal na danc geograficzno-historyczne i zabytki sztuki, jak również o nie przynoszących wprawdzie konkretnych opisów życia i zwyczajów, lecz ważnych dla odtworzenia tła historycznego kultury wsi, opisach miasteczek i wsi w pojedyńczych szkicach (Leśniowska w kalendarzu Wildta itp.) lub częściej w więk..§zych zestawieniach statystycznych historyczno-gospodarczych (Lepkowskiego i Berdana 1861 r., Schneidra 1864 L, Sto Nowińskiego 1871 r. i in.). Co więcej nie można nie podkreślić, że całość sytuacji gospodarczej i społecznej miasta jak i wsi podkrakowskiej w połowie ub. stulecia, a więc już po zlikwidowaniu Rzeczpospolitej Krakowskiej została uchwycona w statystycznym studium W. Kalinki <,Galicja i Kraków pod panowaniem austriackim», wydanym anonimowo w Paryżu w 1853 L Tych ostatnich rzeczy Kolberg nie wyzyskał, jakkolwiek sam rozpoczyna swoje dzieło od opisu ,(kraju», nie pomija fizjografii i historii poszczególnych miejscowości. Nie wyczuwa potrzeby omówienia tła gospodarczego ani postępującego rozwarstwienia wsi. Zwęża zakres opisu przede wszystkim, choć nie wyłącznie do zagadnień formy przedmiotu kultury materialnej, tekstu pieśni czy prozy, zestawienie kolejnych czynności obrzędowych. W określeniu zasięgu krakowskiego Kolberg zdaje sobie sprawę z historycznej zmienności jego granic. Ostatecznie jednak w ustalaniu i charakterystyce poszczególnych grup poszedł drogą wytkniętą przez swych poprzedników. Sam od siebie dodaje materiały oparte na własnych badaniach terenowych, obejmujących w większości wypadków długi szereg, jakkolwiek nie wszystkie miejscowości w terenie. Dotyczy to pieśni i zwyczajów dorocznych i rodzinnych, także innych działów literatury ustnej, toponomastyki, ubiorów (zbieranych przede wszystkim w okolicy Modlnicy, Tomaszowic, Giebultowa i in.). Dla niektórych zagadnień, jak układ wsi, cha ta, pożywienie oparł opis na badaniach przeprowadzanych jakby w jednej miejscowości, uznając to co znalazł tamżc za typowe. �586 Mogło to być w Modlnicy, gdzie mieszkał czas jakiś. Stamtąd daje np. podkreślenie różnic w typie domu bogatych i ubogich chłopów, załącza plan wsi, przepisuje ciekawy mówiący o zróżnicowaniu klasowym wsi inwentarz XVI w. jak podkreśliłam już na innym miejscu 29 Kolberg pierwszy właściwie dokładnością opisu, rozbiciem go na szereg działów rzeczowych, podaniem w większości wypadków miejsca skąd dany przekaz pochodzi, odpowiada na rzucony pod adresem polskich historyków przed przeszło pół wiekiem przez wielkiego myśliciela i działacza epoki oświecenia Hugona Kołłątaja wezwanie do stworzenia systematycznego opisu kultury wsi polskiej. Do dziś praca jego stanowi źródło historyczne dla odtworzenia szeregu fragmentów kultury wsi jemu współczesnej. Niemniej nie można nie zauważyć, że Kolberg wśród pieśni ludu pomieścił również arie oper ludowych z II poło ub. stulecia (np. krakowiaki Mycińskiego z 1816 r.). Mimo to Lud Kolberga stanowi na długi okres czasu wzór prac monograficznych, podejmowanych następnie na mniejszych obszarach wzgl. ograniczanych do poszczególnych zagadnień. Po nim dopiero przyjdzie fala kwestionariuszy rzucanych w teren poprzez czasopisma krajo- i ludoznawcze, inicjowanych przez Komisję Antropologiczną Akademii U miejętno ści, przez Karłowicza itd. 2. Naśladowcy Kolberga. Na razie gdy młody jeszcze wtedy Stanisław Ciszewski porywa się na opis (,Ludu okolic Sławkowa,) (druk. 1886-8), podnietą i wzorem jaki naśladuje jest właśnie praca Kolberga. Dopiero, gdy w r. I 8g4 drukuje pierwszy tom zakrojonej na większą skalę monografii (,Krakowiacy') i gdy w tym tomie umieszcza wzorowo podane w ich fonetycznym brzmieniu teksty gwarowe, ma już swą własną koncepcję ujęcia i właściwą metodę transkrypcji tekstu. Ale Ciszewski pracy swej nie kończy, a powstające w końcu ub. i w początku bieżącego wieku monografie etnograficzne nie wiele poprawiają metodę Kolberga. Okres największej liczby monografii etnograficznych, obejmujących czy to jedną wieś czy cały powiat, przypada na dwa ostatnie dziesiątki ub. wieku. Rozpoczyna ich szereg, jeśli chodzi o ziemię krakowską, drukowana już w I tomie czasopisma Wisła (1887) monografia wsi Filipowska Wola w pow. chrzanowskim S. Ulanowskiej. Niemal równocześnie (1888-g) w osobnych dwu tomikach Biblioteki Wisły Michał Federowski drukuje pracę pt. (,Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy.,) W 1892 r. wychodzi drukiem studium S. Polaczka, (,Wieś Rudawa'), w l8g8 tegoż autora praca konkursowa na temat ('POwiatu chrzanowskiego'). Okolice Olkusza po Ciszewskim zyskują jeszcze pracę \Vi ta no wskiego, (,Lud wsi Stradomia') (18g3). Dalej na pn. dawnej ziemi krakowskiej w okolice Częstochowy zapuszcza się \V jaskłowski ({wieś Żarnowiec'»), który w Ig04 r. drukuje również w \Viśle staranną i wszechstronnie na swój czas ujętą monografię wsi ({Mnichów') w jędrzejowskim. Również z pn. wschodnich krańców krakowskiego drukuje Zbiór wiadomości do antropologii krajowej w 1885 r. ks. W. Siarkowskiego materiały okolic Pińczowa w 18g2 r. \Visła Z. \Vasilewskiego przyczynki do etnografii Jaksic, z miechowskiego. A. \Va wrzenieckiego Ig02 ({Lelowice')i ({Prandociill) (niepełny opis). Z okolic Tarnowa mamy drukowane w Materiałach AAE 18g6 opisy dające dość pełny obraz wsi Zalasowej przez Błażeja Pawłowicza. Ka tym terenie zbiera również materiały Kolberg (wyd. Udziela IglO). Na cały zaś obszar ludu nadrabskiego, od Gdowa po Bochnię rozciąga swe bogate w wyniki badania terenowe jan Świątek, którego większą pracą pod tym właśnie tytułem (,Lud nadrabski,) drukuje Akademia w r. 1893, zaś drobiazgi etnograficzne z wsi ({Borowej')w Tarnowskim w Ig04. W rękopisie ponadto jest monografia (,Brzozowej,) (Sprawozdania PAU 1949). jeśli chodzi o bliższe okolice Krakowa po prawym brzegu Wisły, monografii doczekały się ({Przebieczany') w okolicy Wieliczki (lgOO), w opracowaniu Sta_nisława Cerchy, który pokusił się również o danie monografii historyczno-etnograficznej, opartej częściowo na rekonstrukcji dawnych form kultury jednego z wchłanianych przez miasto Kraków przedmieść, (,Kleparza') (Iglg). Nie każda z wymienionych monografiii obejmuje ten sam zespół zagadnień. Różny jest zresztą ich rozmiar, jak różny czas zbierania materiałów, łatwość ich uzyskiwania i znajomość terenu. Przytoczę dla przykładu układ największej ze wspomnianych prac, najwięcej przy tym dającej ściśle etnograficznego materiału, pracy Świątka, o Ludzie nadrabskim. Są to kolejno następujące działy: I. Rolnictwo i przemysł, II. Dom, III. Lud (ubiór, pościel, pożywienie, ogólna charakterystyka), IV. Uroczystości i zwyczaje, V. Obrzędy, VI. Pieśni, VII. Gadki, VIII. Wierzenia, IX. Lecznictwo, X. Zabawy i gry, XI. Zagadki i łamigłówki. W osobnej pracy, stanowiącej odpowiedź na kwestionariusz drukowany w Wiśle, omawia Świątek pojęcia prawne ludu nadrabskiego. Opis, chociaż obszerny, jednak niewątpliwie powierzchowny, zatrzymuje się na obserwacji zewnętrznych form życia, nie wyczerpuje zagadnień podstawowych w zakresie podbudowy gospodarczej, jak i dążności rozwojowych, podstaw i ocen. Do dziś nie traci jednak na wartości jako bogaty zbiór materiału. jeśli chodzi o inne prace znacznie silniej niekiedy jest w nich uwzględniony opis historii wsi, często specjalnyn nacisk położony jest na topografię i toponomastykę (np. S. Udzieli ((Tyniec') 1887 nie wychodzący niemal poza to zagadnienie), na ogół jednak układ jest podobny. Są również monografie niepełne, jak np. S. Udzieli (,Dwory') pod Oświęcimiem (tylko kilka zagadnień). Bardzo ciekawy jest szkic j. K. Galasiewicza, (,\Viejski światek,) luźne szkice z krakowskiego (Wędrowiec 1884) nie związany z żadną konkretną wsią. Szereg wreszcie prac uwzględnia tylko zagadnienia wybrane zamknięte zwykle w ramach jednej wsi, rzadziej powiatu. jest to zazwyczaj zupenie surowy materiał opisowy, teksty i rysunki. Nierównomiernie położony jest nacisk na różne działy kultury lu- �dowej, niema w tych drobnych zazwyczaj przyczynkach niemal zupełnie danych dotyczących procesów produkcyjnych w;i. S. Udziela używa w Igol r. do opisu narzędzi rołniczych sam daje, a za nim M. \Va w l' z y_ niecki i ks. Sadowski opisy cepów i młocki, M. Goyski, stępy. \N Igoo r. znajdujemy w W i ś I e opis wozu, J. Magiera pisze o kowalach sułkowickich. Szerzej potraktowane są opisy budynków mieszkalnych od strony ich konstrukcji i planu, jako odpowiedź na ogłoszone przez Karłowicza w Wiśle poszukiwanie (1882). Dotyczy to okolic Wieliczki, Olkusza, jeśli chodzi o materiały M. Wawrzenieckiego i M. Goyskiego miechowskiego. Wawrzeniecki pisze również o wsi Za wady pod Melsztynem. Opisów wnętrza i sprzętów nie mamy (poza wym. przed tym imonografiami wsi), tak samo naczyń i narzędzi związanych z pożywienem. Jedynie formy i nazwy chlebów i potraw omawia dla okolic pn. ziemi krakowskiej. ks. Siarkowski (1893). On również porusza zagadnienie zwyczajów prawnych (1888). Stosunkowo najskrupulatniej zebrane zostały materiały dotyczące ubiorów ludowych. Dużym osiągnięciem na tym polu jest wydanie przez Akademię U miejęlności dwu pierwszych poświęconych Krakowiakom zeszytów (,Ubiorów Ludu polskiego>}, w opracowaniu W. Tetmajera, S. Udzieli i R. Zawilińskiego (lg04, Igog). Praca oparta bezwątpienia na obserwacjach i wywiadach terenowych daje opisy, wyznacza zasięgi i czas występowania poszczególnych elementów stroju krakowskiego, tłumaczy ich genezę, wykrywając je m. in. w poprzednich wiekach w kulturze warstw elitarnych. Całość obejmuje tylko powiat krakowski, dzieli go na szereg mniejszych ekręgów, różniących się między sobą typem stroju mieszkańców. Szerzej, jeśli chodzi o teren ujmuje S. Udziela swą pracę zacieśnioną do jednego elementu stroju, krakowskich pasów skórzanych (Igoo). Natomiast (,Wzory haftów białych>} drukowane w tym czasie w Wiśle i Ludzie, zbiera tenże autor również przede wszystkim w obrębie powiatu krakowskiego, Stattłerówna daje je dła okolic Ojcowa, Skwirutówna dła Brzeska. M. \,yawrzeniecki opisuje i rysuje szczególy dotyczące stroju pow. krakowskiego, miechowskiego i dalej po kielecki włącznie, gdzie styka się z wcześniejszymi notatkami z terenu i archiwów ks. W. S i a rkowskiego. Pełny opis stroju z nad Prądnika daje Gazeta Świąteczna (1893), w Skale koło Ojcowa Wisła (lg02) itd. Z badaniami stroju wiąże się zagadnienie ornamentyki z nim związanej, z budownictwem i narzędziami zdobnictwo w drzewie i metalu (okucia wozów), notowane przez vVawrzenieckiego i i. \,yawrzeniecki zbiera grzechotki i zabawki drewniane. Na kiermaszach krakowskich notuje je też Cercha. O pisankach piszą Fr. Krcek (18g8) i L. ~fłynek (1903). Malowanki dąbrowskie omawia W. Hickel (lg06). Bardzo bogato jest reprezentowana ludowa li tera tura, opowiadania, legendy, pieśni, zagadki. Notująje w najbliższej okolicy Krakowa S. U dzi e l a, K. Matyas, M. Kapuściński, L. Młynek, S. Ulanowska w pow. chrzanowskim, W. Jarecki w !vlorsku pod Koszycami, Sz. Gonet w okolicach Andrychowa. R. Za wiliński w myślcnickim, H. Windakiewi. c zowa, K. Kaczmarczyk, Sto Hradecka w bochellskim, \V. Semkowicz, Fr. Ga welek, T. Mleczko, St. Zdziarski w brzeskim, J. \Vitek, F. Drozd, W. Niedojadło w tarnowskim, K. Rayski i ks. Siarkowski w włoszczowskim i pińczowskim, Sto Ciszewski w olkuskim. Jeśli chodzi o język powstają ponadto słowniczki gwary ludowej, drukowane najczęściej (choć nie wyłącznie) w różnych wydawnictwach Akademii, a dotyczące przede wszystkim wsi na zachód od Krakowa leżących. Autorzy M. Kapuściński, W. Tetmajer, J. Becker, P. Ja. worek, W. Pracki. Dla okolic Bochni i Wadowic także WI. Kosiński dla Sułkowic J. M a g i e l' a i in. Pochodzenie nazw wsi i miasteczek tłumaczą Sz. Matusiak, Fr. Krcek, K. Matyas, S. Udziela. Nazwy części wsi zestawia St. Ciszewski dla doliny Prądnika, S. Udziela, Br. Gustawicz (kwestionariusz r. Igoo i pow. chrzanowski). Nie brak również sporadycznych notowań przezwisk mieszkańców, zawołań i nazw niektórych zwierząt itp. Specjalnego opracowania doczekały się w pracy dr Jana Krupskiego (T. Estreicher) w r. Ig04 teksty szopki krakowskiej, uzupełnił je materiałami z prawego brzegu Wisły' w roku następnym Stan. Czaja. Obrzędy okresu Bożego Narodzenia dla najbliższych okolic Krakowa (Bronowice) omówił W. Tetmajer (18g8), dla okolic Makowa i Andry. chowa Wł. Kosillski, dla Radłowa w pow. brzeskim Z. Gloger (1888), W. Semkowicz (lg04), Fr. Gawcłek (lg08), który zajął się również zwyczajami wielkanocnymi. Różne zwyczaje związane z obchodzeniem świąt i pór roku opisywali: dla okolic Pinczowa ks. Siarkowski, dla okolic Krakowa Sto Czaja, ks. A. Błachut, ks. W. Mysor, M. Wawrzeniecki. Ten ostatni zajął się ,również zwyczajami weselnymi w miechowskim i sandomierskim, H. Łopaciński ze ,(Wspomnień młodości,} K. Bro. dzińskiego wyławia takież opisy zwyczajów dla okolic Lipnicy. Całość zwyczajów dorocznych w krakowskiem omówił M. Żmigrodzki w czasopiśmie francuskim La· Tradition. Na ogól nie jest to plon duży. Osobno o zabawach dzieci pisze L. Młynek i S. Udziela. Znacznie bogatszy jest materiał dotyczący przeżytków starych wierzeń. Na pierwszym miejscu wymienić należy artykuł (Wisła 18g8) S. U d zi eli, ('Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego,} mi('szkającego po prawym brzegu Wisły, drobne materiały zbierają Sto Polaczek dla okolic Rudawy, H. Taroniowa dla Czulowa pod Krakowem, Maniecki dla Płaszowa, K. Aurelly, St. Hradecka dla okolic Wieliczki. WI. Kosillski, Fr. Gawclek i St. Czyżewicz dla JUI'kowa, Radiowa ii. w pow. brzeskim. Sz. G o n e t dla okolic Andrychowa. Niejednokrotnie ci i inni �59° autorzy łączą z tym zagadnieniem także związaną niejednokrotnie z wIerzeniami medycynę ludową i wiedzę o zwierzętach i roślinach. Nie sposób oczywiście ze względu na szczupłość miejsca zestawić wszystkich drobnych zwłaszcza wzmianek. Nie byłoby to zresztą celowe. Przytoczony wykaz uwzględnia pozycje ważniejsze i ma za zadanie zorientować w rzeczowym i terytorialnym zakresie prac badawczych, jak również w ogromnych lukach pozostałych w tych obu zakresach. 3. Ośrodki badawcze i wydawnicze. Prace, o których mowa, wychodzą drukiem w oparciu o trzy istniejące w tym czasie ośrodki badawcze i wydawnicze zarazem: zespół redakcyjny warszawskiej W i s ł Y (od 1887 r.) z Karlowiczem na czele, T o war z y s t w o L u d o z n a w c z e (od 18g5) i jego organ kwartalnik L u d, oraz mieszczącą się w Krakowie Akademię Umiejętności z jej Komisją Antropologiczną (1874) i wydawnictwami periodycznymi jak Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r op o log i iKr a j o w ej następnie Materiały i Prace AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne i i. W Krakowie powstaje ponadto jeszcze jeden ośrodek. Jest, nim od 18g7 r. T o war z y s t w o M i łoś n i k ó w H i s t o r i i i Z a b y t k ó w m. Kra k o w a, czynne do chwili bieżącej, mające na swym koncie wydawniczym 30 tomów Rocznika Krakowskiego i ponad 100 tomików Biblioteki Krakowskiej. Tam ukazują się z interesujących etnografa tematów, prace o koniku zwierzynieckim \Valerego Eliasza Radzikowskiego (18g8), następnie Fr. Gawełka (lgI8), «Jasełka krakowskie», w opracowaniu J. Pagaczewskiego (lg02) i potem J. Krupskiego (por. wyżej), (,Wspomnienia» A. Gra bowskiego, praca M. Romankówny o Pszczółce krakowskiej, K. Sosnowskiego o poezji Wolnego Miasta, M. Sągajllówny o Kotsisie. Są one związane tetematycznie z miastem. Wsią natomiast interesuje się grono mieszkańców Krakowa zawiązujących. To warzystwo Przyjaciół M u z e u m E t n o gr afi c z n e g o, sekundujących twórcy tego Muzeum Sewerynowi Udzieli w trudzie i zapale gromadzenia zbiorów. Z inicjatywą wydawniczą wystąpi Muzeum w okresi~ późniejszym. 4. Materiały ikonograficzne i literatura piękna. Krakowskie Muzeum Etnograficzne gromadzi nie tylko eksponaty, lecz również i rysunki przedmiotów (np. haftów ludowych), a także fotografie (bogaty zbiór krakowskiego fotografa Kriegera). Rysunki z natury i fotografie stanowią nowy materiał ikonograficzny, powstający niejednokrotnie już specjalnie dla celów naukowych, z intencją ścisłości badawczej. Drugą grupę materiałów ikonograficznych stanowią ryciny przygodne, niedokładne, nieraz świadomie dla celów artystycznych odchylające się od rzeczywistości, lub zbyt silnie opierające się na nieścisłym materiale ikonograficznym epoki poprzedniej. Do takich należą wydawane z początkiem epoki za wzorem Norblina czy Lewickiego (i w rysunku niektórych postaci przypominające silnie tego ostatniego) (,Ubiory ludu polskiego» \Vojciecha 591 Ge rs o n a (por. litografie Desmaisona (,Costumes polonais dessines d'apres nature» par Gerson 1856), wprowadzające już jednak pewne motywy w zakresie ubioru chłopa, zaczerpnięte z obserwacji wsi podkrakowskich (ryc. zatytułowana (,Krakowiacy») i skalbmierskich (ryc. (,Z okolic Krakowa»). Jeszcze silniej moment realistyczny występuje w również kolorowanych rycinach Walerego Radzikowskiego w jego (,Ubiorach ludu polskiego» wydawanych jako odrębne tablice, dołączanych do (,Opowiadania o ubiorach» (wyd. Bernsdorfa) i Ludu Kolberga. Uwaga ta dotyczy jedynie rysunku, gdyż co do kolorytu są niedokładności (np. wprowadzenie fioletu zamiast granatowej barwy kaftanów w obrazie Krakowiacy). Pierwszy raz poza Kielisińskim występuje na tych rycinach kobieta w krakowskim żupanie. Ujęcie kilku postaci przypomina jednak również rysunki Gersona, wykończenie szczegółów (laska, koszyk), a nawet sposób ujęcia grupy Skalbmierzaków i Proszowian, Stachowicza. Nie jest to jednak kopia, jak u Lewickiego, lecz kompozycja z szeregiem nowych elementów. Ryciny Radzikowskiego powstają w niecałe lat 10 po Gersonie. Następnie w latach 1879-188g wychodzą drukiem kolejne zesz.yty jego (,Ubiorów w Polsce i u sąsiadów», gdzie cztery jednobarwne figurki chłopów krakowkich są już zupełnie wiernym rysunkiem z natury. Są potem nieraz reprodukowane. W międzyczasie, w równo lat dwadzieścia po pierwszym zbiorze Gersona, ukazuje się wydawnictwo (,Ubiory w Polsce 1200'-1795» Jana Ma tej ki, powstałe jako wynik źródłowych studiów nad rękopisami, nagrobkami i obrazami znajdującymi się w krakowskich kościołach. Zna on również współczesny strój krakowski na wsi i pewne elementy tego stroju zwl. w kolorycie i szczegółach zdobień wprowadza w rekonstruowane przez siebie ubiory chłopów już dla przełomu w. XIV i XV (dość dowolnie łącząc je z elementami historycznie notowanymi), nie zdając sobie sprawy z możliwości produkcyjnych i konsumpcyjnych wsi w określonych epokach rozwojowych. Dla wieku XVII-XVIII daje zasadniczo bezbłędnie wykonane ryciny współczesnych mu ubiorów Skalbmierzaka i chłopa z Bronowic. Skolei on teraz staje się źródłem, z którego kopiuje się poszczególne fragmenty ubioru czy całe postaci (por. (,Opis ziem zamieszkałych przez Polaków» Ig04, (,Polska, obrazy, i opisy» Ig06, także Udziela, (,Ludowe stroje krakowskie» Ig30). Im bardziej zbliżamy się do końca stulecia, tym bardziej zbiory rycin ustępują miejsca rysunkom powstającym w łączności z tekstem opirowym, stanowiącym jak on źródło etnograficzne. Nie są nimi jeszcze chasakterystyczne postaci Kostrzewskiego Fr., reprodukowane w Tygodniku II. są natomiast jednobarwne rysunki reprodukowane w czasopismach etnograficznych (np. wzory haftu białego U d z i e li, stroju i budownictwa \Vawrzenieckiego itp.). Są również piękne ryciny barwne jak np. akwarele wykonane przez \V. Tetmajera dla cytowanych już (,Ubiorów lud w>. Kolberg w swym dziele zamieszcza drzeworyty wg rycin Gersona �593 592 i T. Konopki i fotografii Rzewuskiego. Poza wydawnictwami etnograficznymi spotyka się w różnych czasopismach reprodukcje szkiców (np .. wykonane przez Stykę w czasie wystawy krajowej we .Lwowie), fotografie postaci chłopów ubranych w stroje tradycyjne w czasIe wy.sta:v rołniczych itp. I one mogą służyć jako źródło zwłaszcza do zagadmema stroju. Sumiennie zestawia je (,Bibliografia}) Gawełka. Na początku okresu wyróżnia się reałistycznym ujęciem szeregu tematów zaczerpniętych z wsi podkrakowskiej, świetny kołorysta Aleksander Kotsis (jarmark w Tyńcu, pogrzeb i wesele i. in.). Ostatni wreszcie dział to obrazy malarzy II poł XIX i zwł. przełomu XIX i XX w. A. Gierymskiego sylwetki krakowianek (reprodukowane od 1860 r. w Tygodniku ill.), H. Lipińskiego sceny zbiorowe (tamże procesje B. Ciała. Potem przychodzą znane prace dwu Koss.aków Juliusza i Wojciecha, \Vłodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzl~owskiego, A. Wierusz-Kowalskiego, Mańkowskiego, A. SetkoWIcza, pojedyńcze postaci w strojach oraz sceny zbiorowe jak targi czy wesela krakowskie itp. Modeli dostarcza w pierwszym rzędzie klasa bogaczy wiejskich, okolice najbliższe miasta, najbardziej barwnie w tej ~h:vili ubrane, jak gdyby na nowo odkryte w tym okresie przez malarzy I hteratów. Na pierwszy plan wysuwają się oczywiście Bronowice. Bronowice popularność swą zawdzięczają przede wszystkie m literaturze pięknej okresu Młodej Polski, (,Weselu» Stanisława Wyspiańskiego, postaciom Lucjana Rydla, Tetmajerów. Postaci chłopów bronowick~c~, tak jak niegdyś mogilskich, pojawiają się na krakowskiej scenie, przemaw~aH podkrakowską gwarą. Są od tamtych zupełnie inni, bliżsi środo~lsk~ mieszczańskiemu które z nimi się brata. Występują w przedstawianej mieszczaństwu k~akowskiemu szopce krakowskiej, w (,Bedeem polskiem}) Rydla itp. Oczywiście te przedstawienia nie stanowią materiału źródłowego dla etnografa. Przeciwnie, właśnie znajomość kultury wsi w ty~ okre~ie czasu pozwala historykowi literatury zrozumieć lepiej dzieło hterackIe, oparte w swej konstrukcji niejednokrotnie na elementach formalnych czy rzeczowych, zaczerpniętych z literatury i sztuki ludowej (np. reminiscencje szopki krakowskiej w Weselu, 30). 5. Podręczniki i monografie. Materiały publicystyczne i pamiętnikarskie. Bezwgzlędnie duży w porównani~ z o~r:~ sami poprzednimi, jakkolwiek zarazem tak niewystarczający jeszcze. jesh chodzi o wyczerpanie zagadnień i niejednolity zarazem materiał opIsowy i rysunkowy dotyczący kultury wsi krakowskiej, powstający w II poł. XIX wieku i w pierwszym dziesiątku wieku bieżącego, w bardzo małym stopniu był wyzyskiwany w drukowanych w tym czasie podr?cznikac.h i kompendiach. I tak jak już wspomniałam (,Y1alowniczy Opl.S Polsk~)~ Chociszewskiego wyd. w Poznaniu 1895 wyraźnie jeszcze opiera SWOj opis na tekscie dobrze znanym z I poł. ub. wieku, zaczerpniętym zapewne z Gołębiowskiego. Gołębiowskiego rówmez, ale i Kolberga, cytuje Tato mi l' w (,Geografii Galicji}) 1874, gdzie sporo stosunkowo miejsca poświęca omówieniu grupy Krakowiaków. J. S z uj ski opracowując dział zatytułowany (,Die Polen und die Ruthenen in Galiziem w wyd. Die Volker Ósterreich Ungarn Ethnogr. und Culturhist. Schilderungen (Wien 1882) zestawia znanych polskich etnografów i zbieraczy pieśni ludowych od Chodakowskiego po Kolberga włącznie. Notuje zwyczaje doroczne znane z literatury, legendy dotyczące historii i krakowiaki. W wydanym równicż w Wiedniu w 18g8 r., poświęconym Galicji tomie wydawnictwa (,Die Oestereichiche Monarchie in Wort und Bild)} szerzej dział etnograficzny opracowuje Szymon Ma tusiak, opisując w nim,jeśli chodzi o ziemię krakowską charakter i ubiór ludności najbliższej miasta. Wiadomośći dotyczące ustroju społecznogospodarczego, produkcji, mieszkania i nadbudowy ideologicznej (mity, wierzenia, obchody świąt dorocznych i rodzinnych, tańce) oparte na własnych i cudzych badaniach terenowych omawia łącznie dla całego kraju. Jeszcze nie wolnym od powtarzania całych frazesów z Gołębiowskiego jest Zygmunt Gloger, gdy opracowuje ubiory ludu północnej części ziemi krakowskiej w t. II wydawnictwa (,Opisy ziem zamieszkałych przez Polaków)} wyd. w Warszawie Ig05. Również nie wiele ma do powiedzenia na temat kultury ziemi krakowskiej Jan Karłowicz omawiając kulturę ludową w wydanym w I'. Ig06 wydawnictwie (,Polska, Obrazy i Opisy}). W tym ostatnim kompendium już jednak nie spotykamy zależności od tekstów sprzed pół wieku. Przeciwnie mamy tu wyraźny wybór zagadnień, wysunięcie na pierwszy plan w zakresie stroju tych rzeczy, które wtedy właśni~ są noszone. Zerwanie z powtarzającym się nawet u Kolberga i Glogera zdaniem, które tak często bezmyślnie, za tym pierwszym, być może rzeczywiście niemieckim obserwatorem, było powtarzane, że w Krakowskim nie noszą (mężczyźni) chustek na szyi. Jeśli chodzi a ubiór niema tu sprzeczności między tym co napisał Kolberg a Karłowicz, mógł więc ten drugi zaczerpnąć z pierwszego, lecz zrobienie wyboru było rzeczą nową. Nie wiemy komu mamy je przypisywać, nie znając daty pisania danego szkicu przez Karłowicza (wychodzi drukiem już po jego śmierci) a znajdując we wcześniej drukowanym (1883) artykuliku Maciszewskiego a Krakowie w (,Słowniku Geugraficznym Królestwa Polskiego}), ten sam układ, te same niemal zagadnienia w opisie stroju, jak i w spostrzeżeniach nad charakterem ludności i jego genezą, wpływem bliskości miasta itp. Niezależnie od mniej lub więcej malowniczych opisów ciekawostek i odrębności kulturalnych ludności wiejskiej, w drugiej połowie XIX wieku wzrasta zainteresowanie sytuacją gospodarczą wsi galicyjskiej i możliwościami jej poprawy. Mnożą się zarówno dotyczące Galicji statystyki, jak i prace będące dalszym wołaniem o zmianę rozpaczliwej sytuacji, rozbrzmiewającym na przekór galicyjskiej szlachcie, usiłująccj utrzymać własny stan posiadania i dotychczasową zależność chlopa poprzez głód i nędzę. 'lud. T. XXXIX 3B �594 595 Z akcji zmierzającej do utrzymania jasnego obrazu sytuacji powstają prace opisowe, z zapoczątkowanych systematycznych prac naukowych winno się wg zamierzeń ich twórców narodzić świadome działanie. w które to ramy wmieścić by należało szczegółową historię tego życia konkretnych wsi badanych. Etnografowi nie znać ich nie wolno. Specjalną uwagę poświęcić muszę natomiast szczegółowym monografiom gospodarczo-społecznym wsi 31, zapoczątkowanym w pierwszych latach bież. W. przez Franciszka Bujaka, oraz tegoż autora studiom poświęconym zagadnieniu ustroju rolnego i osadnictwa na terenach związanych z ziemią krakowską. W wydanej w Igol r. Monografii (,Maszkienice wieś pow. brzeskiego, stosunki gosp. i społeczne» Franc. Bujak pisze (s. l) «powszechnie daje się odczuwać potrzeba dokładnego zbadania stosunków krajowych, aby nie zachodziły żadne wątpliwości co do istotnego stanu rzeczy, jak się to dotąd zdarza, aż nadto często, na co i prace naukowe i referaty urzędowe i przemówienia sejmowe wskazują'), Dotąd powstałe monografie powiatów są jego zdaniem pisane przez ludzi nie mających odpowiedniego do badań ekonomicznych przygotowania, oparte na urzędowej, a więc niedokładnej statystyce, przepełnione frazesami i materiałami etnograficznymi. Powiat jest przy te m zbyt dużą jednostką, należałoby rozpocząć od mniejszych całości. Sam daje przykład swoją monografią typowej, jego zdaniem, przeludnionej, rolniczej wsi galicyjskiej. Za 10 lat wróci"'do niej znowu dając obraz zaszłych w tym okresie przemian. W międzyczasie opracowl:Ije jeszcze dwie inne miejscowości, już z terenów góralszczyzny i pierwszą próbę omówienia współczesnych mu stosunków gospodarczych Galicji w dwu niewielkich tomikach (lg08, IgIO). Wystarczy przytoczyć jcdynie parę przykładów. W r. 1888 wychodzi drukiem (,Nędza Galicji,) Stanisława Szczepanowskiego, analizująca gospodarcze położenie kraju. Autor jej w przeciwieństwie do Kalinki szuka zła nie w polityce władz austriackich, lecz w błędach własnych, zalecając jako lekarstwo pracę organiczną i uprzemysłowienie. VV r. I8g2 B. Limanowski drukuje swoją pracę (,Galicja przedstawiona słowem i ołówkiem» (z ryc. W. Tetmajera). Warunki życia wsi poddane zostają gruntowniejszym badaniom, że wspomnę tylko (,Wiadomości statystyczne') 1881, ankietę Krak. Tow. Przyjaciół Zdrowia tyczącą się żywienia ludności wiejskiej i powstałą w związku z nią rozprawę lekarza N. Cybulskiego (1894). Niezależnie od tych prac wychodzą drukiem na przełomie XIX i XX w. wspomnienia i refleksje notowane przez autorów patrzących na wieś z wybitnie klasowego punktu widzenia. Pisarze ci zachwycają się malowniczością wsi, żałują przeżywających się, dawnych feudalnych form współżycia dworu i chłopa opisują niektóre z form bytu, genetycznie wywodzące się z epoki minionej (por. ('Pamiętniki') S. Grzegorzewskiej 1888, A. Wybranowskiego, (,Dawne dzieje I893, (,Ongiś w dworach i dworkach szlacheckich» 18g8, ]. Popiela (,Wieś dawna i dzisiejsza» Iglo i in.) na przykładzie zach. i pn. terenów ziemi krakowskiej. Relacje te dające sporo ciekawego materiału faktycznego, wymagają oczywiście Jeszcze analizy krytycznej. IV. Ośrodki naukowe i metody pracy pierwszej połowy XX w. I. Prace historyczne i gospodarczo-społeczne I. poło XX w. W omówieniu monografii XIX w. pominęłam, zgodnie z zapowiedzią we wstępie, prace dotyczące historii chłopów w Polsce, jak również poglądy i postawy historyków prawa i ustroju i historyków gospodarczych, oraz prace dotyczące stosunków politycznych w Galicji i dziejów myśli politycznej w tym okresie czasu. Nie uwzględnię ich również i dla w. XX, odsyłając zainteresowanych do krytycznych omówień w (,Historii Chłopów polskich,). A. Świętochowskiego czy ostatnio St. Śreniowskiego, do (,Historii Ustroju Polski.) Sto Kutrzeby i Z. Wojciechowskiego, (,Historii Gospodarczej Polski.) ]. Rutkowskiego, do prac B. Limanowskiego, W. Feldmana i in. Zbyt mało lub zupełnie nie korzystają one z dorobku etnografii, dotyczącego specjalnie ziemi krakowskiej, który zestawić jest moim zadaniem. Zbyt rozległą obejmują dziedzinę wiedzy, by można je ocenić w tak krótkim zarysie. Ograniczyć się trzeba do stwierdzenia, że bezwzględnie one to właśnie omawiały i omawiają w dalszym ciągu ogólne ramy gospodarczego bytu wsi polskiej, • I I Równocześnie od badań współczesnych przechodzi do historii. Zainteresowanie się urządzeniem stosunków włościańskich na obszarze Rzplitej krakowskiej wykazało mu konieczność przeprowadzenia studiów wprowadzających do tych badań. Miały być nimi: rekonstrukcja obrazu ustroju agrarnego Małopolski za czasów piastowskich, szczegółowe opracowanie ustroju agrarnego rzplitej krakowskiej na podstawie map gruntowych, zbadanie faktycznego stanowiska społecznego i prawnego ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w. na podstawie ksiąg sądowych i dokumentów. Tylko części zamierzeń dokonał sam. W r. Ig04 referował w Akademii wyniki badań form osadniczych na terenie powiatu krakowskiego i chrzanowskiego. W Ig05 '1'. drukował (,Studia nad osadnictwem Małopolski.). Nie zawahał się również przed nakreśleniem zwięzłej historii osadnictwa V\o Polsce. W studiach nad osadnictwem i początkami gospodarczej i społecznej organizacji spotkał się Bujak, z Karolem Potkańskim, którego prace jak «Kraków przed Piastami,), (,Granice biskupstwa krakowskiego') oraz rozprawy dotyczące osadnictwa, zawarte w (,Pismach Pośmiertnych.») dla etnografa ziemi krakowskiej mają trwałą wartość. O średniowiecznych stosunkach w dobrach biskupstwa krakowskiego i klasztoru tynieckiego mamy ponadto późniejsze prace St. Inglota i A. Hirszberga 1925)_ 38* �597 Mniej ważne są dla etnografa prace Potkańskiego (także pozmeJsze St. Smolki, St. Zakrzewskiego i i.) dotyczące krakowskich legend historycznych, oparte na źródłach średniowiecznych. Zainteresowanie ustrojem agrarnym i stosunkami społecznymi Rzplitej Krakowskiej (zapoczątkowane jeszcze w ub. w. rozprawką W. Kopfa z 1887 r.) przejął po Bujaku Konstanty Krzeczkowski, którego praca o działalności Komisji Włościańskiej znana jest dotąd tylko ze streszczenia z posiedzeń Akademii (19 I 6). W przedstawieniu społecznego i prawnego stanowiska ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w., zastąpił Bujaka w okresie międzywojennym Józef Rafacz ([922). Jeśli natomiast chodzi o ocenę sytuacji wsi galicyjskiej pocz. XX w. poza pracami Bujaka wymienić należy przede wszystkim bardzo trafne uwagi St. Bupki (,Stan współczesny i metoda badań wsi polskiej w Galicji}) 1912), następnie szereg prac L. Biegeleisena (,Rozwój gospodarczy wsi poI5kiej}) 1916 i i.), by wspomnieć tylko ważniejsze pozycje. Zapoczątkowany przez Bujaka typ prac monograficznych kontynuowany jest następnie w okresie międzywojennym. Powstają one w oparciu o seminaria uniwersyteckie, politechniki i szkoły gospodarstwa wiejskiego, zorganizowanych po odzyskaniu niepodległości ośrodków naukowych w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Wykonują je uczniowie historyka Bujaka, ekonomistów Władysława Grabskiego i Witolda Staniewicza, spółdzieley Stefana Surzyckiego, rolnika Stefana Pawlika. Myślę tu przede wszystkim o serii prac społeczno gospodarczych tzw. biblioteki puławskiej oraz o wydawnictwach Wydziału Ekonomiki Rolnej Drobnych Gospodarstw Wiejskich. Niemal równocześnie wychodzą w tej serii w latach 1928-30 M. Sowińskiego (,Rybna i Kaszów, wsi pow. krakowskiego», omOWlOne z punktu widzenia możliwości rozwoju rolnictwa i hodowli, jak również organizacji zbytu produktów mlecznych, F. Dziedzica (,Stan gospodarstw włościańskich w pow. wadowickim», S. Kwapienia, (,Opis i reorganizacja» oraz P. Sajdaka (,Reorganizacja gospodarstw włościańskich» w tymże powiecie, W. Michalskiego (,Projekt racjonalnej organizacji gospodarstwa włościańskiego w pow. miechowskim», jak również zbiorowa praca K. Kowalskiego oraz St. i K. Grzybowskich, (,Zwyczaje spadkowe włościan w Polsce w województwach południowych}). Prace te, w których krytyczną ocenę nie wdaję się na tym miejscu, przynoszą dane o stosunkach produkcyjnych i strukturze społecznej (1925). Problemem osadnictwa na obszarze województwa krakowskiego zajmuje się· St. Leszczycki (1932). 2. Pamiętniki. Materiały etnograficzne spotykamy od początku wieku XX w pamiętnikach. Jeśli chodzi o niektóre, bardziej znane, wcześniejsze i większe pozycje bibliograficzne w zakresie pamiętników chłopów, nie dotyczą one jednak bezpośrednio ziemi krakowskiej. Niemniej np. (,Pamiętnik}) Słomki daje nam sporo materiału porównawczego z sąsiedniego terenu, tym cenniejszego, że ujętego na tle ogólnych przemian zachodzących w. codziennym życiu wsi. Prace Bojki zwracają uwagę na zasadnicze przemiany postaw w stosunku do warstw rządzących. Życiorysy chlopów pochodzących z terenu ziemi krakowskiej znajdujemy dopiero w wydawanych w latach trzydziestych b. w. przez świeżo wtedy powstały w "'\Tarszawie Instytut Socjologii Wsi pod kierownictwem W. Grabskiego, Instytut Gospoda.rstwa Społecznego prowadzony przez Ludwika Krzywickiego, oraz Panstwowy Instytut Kultury Wsi, zbiorach zawartych pod tytułam; ('Pamiętniki chłopów}) (dwie serie 1935-6), (,"'\Tieley działacze społeczni}) (1?37-:-:8), ~. Ch~łasiński ('!'1ł?de Pokolenie chłopów}) 4 t. (1938), (,Paml~t~lkl emlgrantow}). (Francja I Ameryka pd., 1939). Już po ostatniej wOJme wychod~ą drukiem w Katowicach ('Pamiętniki młodzieży robotniczochłopskiej}) i (,Zyciorysy Górników}), w Warszawie (,Pamietniki robotników z czasów okupacji}). Materiał etnograficzny w nich za~arty jest bardzo skromny. Niemniej jako uzupełnienie materiałów dawnych cenny jest przede wszystkim przez wypowiedzi wartościujące w stosunku do dawnej kultury tradycyjnej jak i do zachodzących zmian. . Oczywiście życiorysy ludzi pochodzących z ziemi krakowskiej stanowią bardzo drobną część zawartych w powyższych zbiorach prac. 3· Wydawnictwa i prace krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Monografie wsi i pamiętniki stały się w ostatnich dziesiątkach lat domeną historyków gospodarczych, ekonomistów i socjołogów. Niezależnie od tego typu prac w Polsce międzywojennej nie ustaje również zbieranie i systematyzowanie opisów różnorodnych form tradycyjnej kultury ludowej, archaicznych i późnofeudalnych elementów, dokonywane przez etnografów. Zmieniają się jednak ośrodki, które tę pracę propagują i organizują, punkt ciężkości przesuwa się na inne, niż poprzednio instytucje. J eśii chodzi o wydawnictwa przede wszystkim do głosu dochodzi krakowskie Muzeum Etnograficzne. . S~worzone w pierwszych latach bieżącego wieku zapałem i wysiłkiem mestrudzonego Seweryna Udzieli, w r. [910 otwarte ostatecznie (po krótkim okresie otwarcia jako dział Muzeum narodowego w r. 1905) w 1', 19 [4 otrzymuje pomieszczenie na Wawel u). Udzieli przede wszystkim zawdzięcza swój dalszy rozwój. Z jego nazwiskiem a następnie z nazwiskiem jego zastępcy i następcy na stanowisku dyrektora Muzeum, Tadeusza Seweryna wiąże się seria prac wydanych jako wydawnictwa ~1uzeum, wśród nich na 10 pozycji w latach 1928-1937, trzy poświęcone wybranym zagadnieniom etnografii ziemi krakowskiej, dalsze trzy oparte przede wszystkim również na materiale etnograficznym tego terenu. Z tymi dwoma nazwiskami, wiążą się również prace i artykuły o etnografii wsi krakowskiej, drukowane w tym czasie poza wydawnictwami Muzeum, w naukowych i popularnych wydawnictwach periodycznych. . �599 Gdy w końcu XIX wieku wolano o zbieranie po wsiach ginących form dawnego stylu życia Udziela, wykorzystując swój zawód inspektora szkół powszcchnych, wędrował, szperał, zachęcał do szperania, spisywał i innych do tego namawiał. Niejednemu z młodszych ułatwił drogę pracy etnograficznej. On pierwszy również w tym okresie pokusił się o danie opisu kultury wsi ziemi krakowskiej. Podał go w bardzo zwięzłym artykule w poświęconym ziemi krakowskiej numerze Ziemi (1923), następnie szerzej znacznie w rozprawce pt. (,Krakowiacy') w 1924 r., wydanej jako pierwszy tomik serii etnograficznej Biblioteczki Orbis. Popularnie ujęty, lecz bardzo drobiazgowy zarys rozpoczyna jak Kolberg od omówienia (,kraju') i «!udu,), wiadomości geograficznych i opisu fizycznej sylwetki człowieka, potem idą kolejne rozdziały: siedziby, odzież, żywność, zatrudnienie, doroczne i rodzinne zwyczaje, wierzenia, wiedza i twórczość ludowa. Duża część wiadomości, na których się opiera, to wynikjego własnych badań. Streszczaje po raz drugi już w innym ujęciu, dla Kongresu Słowiańskich geografów i etnografów w r. 1926 pod tym samym tytułem (,Krakowiacy') (druk. w Przewodniku i Pamiętniku Kongresowym), Jeśli chodzi o zagadnienia szczegółowe wydaje równocześnie (1930) (,Polskie hafty białe, cz. I, Krakowskie hafty białe'), oraz w wydawnictwach Muzeum (,Ludowe stroje krakowskie i ich krój .). O ubiorach krakowskich pisze równocześnie dla korespondencyjnych kursów teatralnych. Wcześniej jeszcze omawia wełniane wyroby drutowe w Tyńcu (Przemysł, Rzemiosło i Sztuka, II). Dodane do tych prac rysunki i kroje, nawet omówienie poszczególnych ściegów, ma oczywiście cel praktyczny, wywołanie naśladownictwa, zatrzymanie zaniku, wskrzeszenie ~tarej sztuki. Chodzi tu o zainteresowanie czytelnika, rzucenie mu przed oczy wzorów naj piękniejszych, zarówno dawnych jak i całkiem nowych, powstających w najbliższych miastu wsiach (Zielonki) i dalej, aż po powiat brzeski (Zaborów). Materiału dostarczają m. i. bogate zbiory Muzeum. Z innych tematów zestawia Udziela, również dla celów popularyzacji, podania i legendy krakowskie (1933)· Nacisk na dekoratywną stronę kultury ludowej, na sztukę wsi występuje silnie również w pracach Tadeusza Seweryna. Pierwszy temat w wydanych przez Muzeum pracach, to właśnie Seweryna (,Krakowskie skrzynie ludowe,) (temat, którym w 1924 r. interesował się również Udziela) Po nim w odstępach lat paru idą w tej samej serii wydawnictw (,Krakowskie klejnoty ludowe'), (,Podlaźniki,) i (,Polskie Malarstwo Ludowe'). Jest to jednak nic tylko opis wybranych reprezentatywnych motywów i techniki. Zostają wysunięte takie zagadnienie, jak podloże społeczne, magiczne i kultowe sztuki ludowej, obok jej wartości artystycznych i ocen estetycznych ze strony odbiorców. Powstaje słownik artystów ludowych i opis dróg jakimi okazy i wzory wędrują i są przyjmowane. To wszystko w nawiązaniu do szerszych obszarów i zagadnień ogólnych sztuki. Badania nad sztuką ludową zyskują pogłębienie. O sztuce ludowej krakowskiej pisze Seweryn jeszcze wielokrotnie (por. Kalendarz nauk. IKC, 1938 i artykuły w dodatkach nauk. pism codziennych). Spotyka się ponadto nazwisko K. Wi tkiewicza (,Malowanki z Dąbrowy tarnowskiej') i (,Zabawki z kier~aszu krakowskiego,), Przem. Rzemiosło i Szt. 1924), W. Husarskiego (ceramika) i in. O'malowankach w Dąbrowie pisze w 1928 r. E. Frankowski. T. Seweryn wraca do tych zagadnień po ostatniej wojnie (,Rozdroża Sztuki Ludowej'), 1948 i artykuł o zabawkach ludowych w Pol. Sztuce Lud., 1949). Wydaje ponadto prace z zakresu muzealnictwa etnograficznego, kieruje łącznie z kustoszem Muzeum Romanem Reinfussem podejmowanymi przez Muzeum badaniami terenowymi i filmowaniem dla celów naukowych prac i zwyczajów wsi podkrakowskich. Wyniki pierwszej fazy przeprowadzonych przez Muzeum badań nad ustaleniem granic etnograficznych ziemi krakowskiej oglasza R. Reinfuss w 1946 r. w czasopismie Lud pl. «Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych,). 4.. P ra ce e tno g l' a fi c z ne u n i wersy tec ki ch z akła d ów n a ukowych i kół młodzieży szkolnej. Podjęcie na Uniwersytecie Jagiellońskim w r. 1925 wykładów etnologii (następnie także socjologii) na nowoutworzonej katedrze przez Jana St. Bystronia, a w r. 1926 wykładów etnografii Słowian przez K. Moszyóskiego zbiegło się z wyodrębnieniem z Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności osobnej Komisji Etnograficznej. Nowa Komisja położyła główny nacisk na wydawanie prac, w słabszym zaś stopniu materiałów terenowych. Materiały etnograficzne z ziemi krakowskiej zbierane przez Bystronia przez bardzo krótki okres jego życia, traktowane były przez niego jedynie jako jeden ze sprawdzianów prawdziwości syntez i teorii tworzonych przez niego na podstawie obcych materiałów dawniejszych. Materiały zbierane przez Moszyńskiego i jego uczniów, jak również koła krajoznawcze młodzieży szkolnej zostały m. i. wykorzystane przez tegoż profesora w jego, wydanych w latach 1929-1939, dwu tomach (,Kultury Ludowej Słowian» i trzech wydanych do wojny zeszytach (,Atlasu kultury ludowej Słowian'), jak również w szeregu artykułów (por. zagadnienie stroju w Kal. IKC, 1938). Ponadto wsie okolic Krakowa są nadal terenem badań i ćwiczeń zespołowej pracy etnograficznej słuchaczy pod kierunkiem asystentki Seminarium Jadwigi Klimaszewskiej. Są nimi również dla prac dydaktycznych objętej po przeniesieniu się prof. Bystronia do \Varszawy w 1935 r. przez K. Dobrowolskiego katedry etnologii i socjologii. Prof. Dobrowolskijuż w pierwszym roku pracy swego zakładu zakreślił szeroki plan badawczy, systematyczne przepracowanie całokszstaltu kultury ludowej ziemi krakowskiej począwszy od procesów produkcyjnych, ustrojów gruntowych, zagrody - jako wyrazu ustroju gospodarczego, a SkOllCZYWSZY na folklorze i dynamice powstawania nowych �601 600 form. Część matcriałów zebranych w czasie wycieczek terenowych prowadzonych przez profesora, R. Reinfussa i podpisaną zginęła w czasie wojny. Zachowały się materiały obozu terenowego prowadzonego w r. 1939 w okolicach Bochni. \Vydrukowana została jako wydawnictwo Koła Studentów Socjologiii Etnologii U. J. w 1939 r. drobna monografia wsi (,Wola Filipowska,> w pow. chrzanowskim L. Du biela. Po wojnie wykończona zostala, nie drukowana, praca Cz. B laj d y o ('wsi Rozdziele,) w pow. bocheńskim. Powstał również po wojnie zbiór materiałów dotyczących wnętrza starego i nowego domu włościańskiego (obraz stosunków gospodarczych, społecznych, techniki, postaw i wierzeń związanych z wnętrzem), oraz opisy, rysunki i fotografie starych strojów krakowskich, ich odmian w czasie i różnic zachodzących między wsiami i między grupami i klasami ludności w obrębie wsi. Specjalny nacisk położono na zagadnienie rozwoju i przemian w życiu wsi, na klasowe podłoże zróżnicowania kulturalnego na wsi,' zagadnienie kontaktu wsi z miastem oraz kultury klasy robotniczej tworzącej się przez napływ ludności wiejskicj do miasta. Ostatnio wyk011czone zostały prace D. Dobrowolskiej o przeobrażeniach społecznych osady rolniczo-robotniczej Chełm pod Krakowem oraz Marii W ł a d y c z a n k i o konfliktach między pokoleniami w podkrakowskiej społeczności wiejskiej. Jeśli chodzi o prace związane z innymi uniwersytetami w okresie międzywojennym, etnografia ziemi krakowskiej znalazła skromne miejsce w (,Etnografii Polski» Sto Poniatowskiego (1932) oraz w dwu pracach (,Lud polski,) i (,Polacy'») A. Fischera. Po wojnie wychodzi K. Zawistowicz, (,Społeczność wiejska'), obraz badań etnograficznych wsi Zaborów pow. brzeskiego. W zbieraniu terenowych materiałów etnograficznych miały swój udział w okresie międzywojennym i w latach ostatnich Koła krajoznawcze młodzieży szkolnej, kierujące się w swych pracach najczęściej kwestionariuszami dostarczanymi przez ośrodki naukowe krakowskie, zwł. NIuzeum Etnograficzne i Seminarium Etnografii Słowian. W tych też ośrodkach gromadzone i wykorzystywane były następnie wyniki tych prac. Organ Komisji Kół Krajoznawczych Orli Lot drukował w tym okresie szereg artykułów S. Udzieli, J. Klimaszewskiej, R. Reinfussa i w. i., obok artykulików dostarczanych przez młodzież i kwestionariuszy. Do pracy etnograficznej zachęcał młodzież, sam służąc jej przykładem, organizator Kół krajoznawczych i długoletni redaktor Orlego Lotu Leopold Węgrzynowicz. 5. :YIateriały ikonograficzne i opracowania sztuki ludowej. Zainteresowanie artystów kól mieszczańskich tematyką wiejską zwłaszcza ludowym strojem, występuje i w okresie międzywojennym, jakkolwiek, jeśli chodzi o wieś podkrakowską nie notujemy tylu znanych nazwisk, jak na przełomie wieków. U Zofiii S t ryj e ń s k i ej przybiera ono formę swoistych fantazji i stylizacji na temat ludowych strojów i zwyczajów. Dla etnografa obraz przestaje być źródłem dokumentarnym wobec zwię- kszenia się licz by opisów, coraz większego użycia fotografii techni cznego. oraz rysunku Zainteresowanie sztuką ludową znajduje w okresie międzywojennym wyraz m. i. w zorganizowaniu przez Instytut Propagandy Sztuki dwu wystaw sztuki ludowej w latach 1930 i 1937. Zorganizowana w 1948 r. w Krakowie z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki wystawa sztuki ludowej, zawierająca sporo cksponatów z ziemi krakowskiej, stanowiła, według opinii znawców, duży krok naprzód w stosunku do wspomnianych dawniejszych wystaw. Pozostawiła ona również trwały ślad w nauce w postaci drukowanego katalogu ze wstępem naukowym Tadeusza Seweryna. Nie pozostała również bez oddźwięku w czasopismach m. i. artykuł J. Gr ab o w s k i e g o Polskiej Sztuce Ludowej). To samo możnaby powiedzieć w odniesieniu do organizowanych przed i po ostatniej wojnie konkursów twórczości ludowej (por. Polska Sztuka Ludowa, artykuły Reinfussa, Z. Szewczyka, Z. Kurkowej), jak również akcji pobudzenia, organizowania i zastosowanie praktycznego artystycznej wytwórczości wiejskiej. Podsumowanie dotychczasowych wyników badań etnografów i historyków sztuki nad polską twórczością ludową (por. również ustęp 3. nin. rozdziału) zajął się w okresie powojennym P a ń s t wow y I n s t y t u t S z t u k i (pierwotnie Instytut Badania Sztuki Ludo)Vej), którego utworzenie stanowi w rozwoju badań nad sztuką ludową niewątpliwie datę przełomową. W Krakowie utworzona została w r. 1947 sekcja zdobnictwa i budownictwa 32 tegoż Instytutu, prowadzona przez Romana Reinfussa, wykazująca dużą prężność organizacyjną, mogąca wykazać się poważnymi wynikami zespołowo organizowanych prac badawczych. Objęły one również ziemię krakowską. Organ Instytutu, Polska Sztuka Ludowa drukuje od r. 1948 sprawozdania z tych prac, jak również opracowania nowych materiałów, zebranych na terenach dotąd niejednokrotnie leżących odłogiem, zbieranych nowymi metodami, przy przyjęciu innej niż dotychczas postawy badawczej. Otrzymaliśmy dotąd artykuły Reinfussa o skrzyniach malowanych morawickich, kaszowskich, czernichowskich i wadowickich, I. Bojarskiej artykuł o ceramice krakowskiej, R. Reinfussa (,Architekturę szopki krakowskiej'), ponadto wspomniane już artykuły T. Seweryna, J. Grabowskiego i w. i. Duża ilość materiału terenowego w formie plansz barwnych, rysunków, fotografii i opisów znajduje się już w tej chwili w rękopisie, czekając na opracowanie i publikację. V. Etnografia ziemi krakowskiej w chwili obecnej. powiązania nauki z życiem Potrzeby Zdaję sobie w pełni sprawę z braków niniejszego zestawienia, z nierównomierności potraktowania poszczególnych partii opisu, z jego pobieżności wynikłej z konieczności zastosowania silnych skrótów. Zatrzy- �603 602 mała m się dłużej w tych punktach, kiedy trzeba było bliżej uzasadnić takie, a nie inne zakwalifikowanie, czy też wydobyć na jaw szczegół nie notowany nawet w bibliografiach. Zależało mi na tym, aby dać przegląd rozwoju prac etnograficznych, dotyczących ziemi krakowskiej, pierwszy ogólny schemat, po którym dopiero przyjdzie kolej na opracowanie szczegółowsze i, jak wspomniałam, krytyczne ustosunkowanie się do wymienianych prac. Uprzedzając późniejszą krytykę, podkreślić chcę już na tym miejscu, że, jak wynika z rozdziałów poprzednich, prace etnograficzne, dotyczące ziemi krakowskiej nacechowane są brakiem konsekwentnej systematyczności i w związku z tym wykazują wiele luk i niedociągnięć. Jeśli chodzi o etnografię sensu stricto na czolo wybija się praca Kolberga, z wydawnictw Akademii dwa zeszyty «Ubiorów>}, następnie niestrudzona działalność Udzieli, prace T. Seweryna i wreszcie podjęta w ostatnich latach akcja gromadzenia i publikacji materiałów Sekcji Zdobnictwa Państw. Instytutu Sztuki. To są prace powstałe w myśl jakiegoś planu, zakrojonego na więcej, niż jedno wydawnictwo. Planowanie na dłuższą metę cechuje również prace zakładów uniwersyteckich. Dziś jednak dopiero położono właściwy nacisk na kwestię planowego zorganizowania pracy badawczej nad ziemią krakowską, skoordynowanie i uaktywnienie działalności różnych instytucji. Etnografowie ziemi krakowskiej skupieni przy wspomnianych wyżej instytucjach, spotykają się na wspólnej platformie krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i wspólnie podejmują zespołową akcję uzupełnienia materiałów terenowych, by następnie przez również zespołową pracę, przy współpracy fachowców dziedzin pokrewnych przystąpić do stworzenia nowego zarysu etnografii ziemi krakowskiej. Cechą etnografii doby współczesnej jest głębsze ujmowanie zarówno tematu jak i metod pracy, zerwanie ze zbieraniem ciekawostek, zwycięstwo spojrzenia historycznego, tak charakterystycznego dla etnografii-.radzieckiej, położenie nacisku' na gospodarcze i społeczne uwarunkowanie zjawisk kultury, przy coraz wyraźniejszym dążeniu do zastosowania w tej pracy metody materializmu dialektycznego i historycznego. Równie silnie zaznacza się dążność do powiązania nauki z życiem. Przykład dają centralne władze państwowe, przez organizację wspomnianych wyżej wystaw i konkursów, jak również festiwalów sztuki ludowej, przez propagowanie tej sztuki i popieranie jej twórców. Zrozumienie wartości twórczości ludu pracującego prowadzi do uznania znaczenia badań naukowych nad tą twórczością, w jej rozwoju historycznym i nad rekonstrukcją obrazu kultury wsi, w kolejnych fazach jej rozwoju, na konkretnym obszarze zamieszkałym przez określony zespół ludzi. Prace nad etnografią ziemi krakowskiej mogą więc liczyć na zrozumienie i poparcie. Anna Kutrz;ebianka PRZYPISY 1 Artykuł niniejszy jest rozszerzonym wykładem, przedstawionym na XXIV Walnym Zebraniu PoJ. Tow. Lud. w Toruniu w czerwcu 1949. 2 Sporządzana przez grono krakowskich etnografów bibliografia etnografi<:zna ziemi krakowskiej, obejmująca wyłącznie pozycje drukowane, liczy w chwili obecnej ok. 800 pozycji, a nie została jeszcze "akończona. 3 Por. L. Finkel, Bibliografia historii polskiej, Lwów 1910; Fr. Gawelek, Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków 1914; J. St. Bystroń, Bibliografia etnografii polskiej, Kraków 1929; A. Fischer, Przegląd polskich wydawnictw etno'graficznych i etnologicznych za lata 1925-28, Kwartalnik Hist. t. 41 i 43; A. Ba<:hman, Bibliografia ludoznawcza za lata 1925-34, Ludt 25-35; K. Moszyński, Die polnische Ethnologie u. Ethnographie seit d. J. 1925, Balticoslavica t. 3, 1938; H. Lipska, Bibliografia Krakowa za lata 1914-18, Rocznik Krakowski, t. 20, 22; Nowa Książka t. I-VI, 1934-39; I. Barowa, Bibliografia etnograficzna za r. 1947, Lud, t. 38 itp. 4 Próba charakterystyki ubiorów ludowych, Wisła t. 18 str. 285-469, Ó J. Szczepański, Socjografia, Wiedza i Zycie r. 19 1950, Nr 1-4. 6 Por. Sowieckaja Etnografia za lata 1947-9, artykuły Tołstowa, Czicz erewa Tokarewa, Potiechina, Kuszniewa, zbiory materiałów do współczesnego folkloru itp. 7 Por. Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków wyd. 2s 1903; W. Semkowicz-Cz. Nanke, Szkolny atlas historyczny, Lwów 1932; Atla, historyczny Polski, ser. A.-I. Mapa województwa krakowskiego z doby Sejmu Czteroletniego (1788-1792) pod kierunkiem W. Semkowicza, apr. K. Buczek przy współudziale Z. Kozłowskiej-Budkowej, T. Czorta, H. Muncha i A. Szumańskiego, Kraków 1930. 8 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych, Lud t. 36, s. 222-45. 9 J. St. Bys~roń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925 i mapa M. Bytnarówny przy art. w Kal. IKC 1938. la Cudzoziemcy a Polsce, wyd. K. Liske, Lwów 1876, S, 37-196. n tamże s. 313. 12 Voyage en Pologne, Russie, Suede, Geneve 1786. 13 Briefe, 1792. u Por. Ostatnio wydane wybory tekstów w Obrońcy chłopów w literaturze staropolskiej, zestawił i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948, 16 Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, Poznań, 1840 i Bib!. Nar. Nr 88. Ie Materiały AAE. t. 2, 1-5, ostatnio Obrońcy chłopów w literaturze polskiej doby oświecenia i romantyzmu zest. i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948, s. 20-21. 17 Por. \\'. Bogusławski, Cud czyli Krakowiacy Górale, oprac. Sto Kijas, Kraków 1948. �18 Z. Batowski, :\orblin, L,\-ów b. d; J. Sr. Bystroń, Typy ludowe J. P. ~Ol-blina, Kraków 1934. 19 Znane mi z fotografii udzielonych mi przez dr I. Dunikowską, oraz z reprodukcji we Wspomnieniach A. Grabowskiego, wyd. St. Estreicher, Kra-ków 1909. 20 Stanowił on, być może, ilustrację do opery K. Majeranowskiego p. t. Kazimierz W. i Bruzda. 21 BibJ. Kórnicka, jednobarwny sztych Kielisińskiego przedstawiający oficera i żołnierza 9 pułku piechoty w 1831 r. ponadto por. zestawione na wystawie Czerwony Kraków (Kraków 1950) akwarele J. Zielińskiego, K. Sariusza Wolskiego(wojsko polskie w Siedmiogrodzie), J. Wojnarowskiego . (wi~ieta .n.a pamiętnikach A. Grabowskiego), obrazy F. Nowakowskiego, St. Brymersklego I m. 22 Użyczone mi uprzejmie przez antykwariat f-my St. Kamiński w Krakowie w 1950 r. 2 3 Stroje lud-owe sprze d Preka i Kieli1 co. lat " nl'eznanvch rysunkach ' sińskiego, Ka!. IKC 1938. 24 Ostatnio reprodukowany w Polskiej Sztuce Ludowej r. 2, 1949' 25 Czasop. Wanda 1821 i w Pismach wyd. w Bib!. Po!. 1825 r. 28 S. w artykule w Przyjacielu Ludu ,837, s. 378. 27 Przyjaciel Ludu, '835' 28 A. Manonne, Leonard Chodźko, Paris ,872. 29 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków '948. 30 Por. St. Wyspiański, Wesele, wopr. L. Płoszowskiego, Warszawa '947, str. 7. - 3l Krytyczną ocenę tych prac ze stanowiska socjografii daje J. Szczepański op. cit. s. 4'5-427. 32 Od , stycznia '950 r. Sekcja Sztuki Ludowej Państwowego Inslylutu Sztuki. l KONGRES TOWARZYSTWA Paryż 18-20 ETNOGRAFII lipca FRANCUSKIE] 1949 Towarzystwo Etnografii Francuskiej organizuje co roku Zjazd swych członków i zaproszonych s~ecjalistów. Zjazdy te mają chara~ter ściśle naukowo-badawczy i obradują nad jednym tematem uprzednIo wylnaczonym; temat ten zostaje przedstawiony przez szereg s?ecjalistó~v z różnych punktów widzenia; rejeraty ich mają na celu zonentowallle w poszczególnych zagadnieniach danego terna tu i stanowią podstawę w.zględnie ramy dla poszukiwań badawczych terenowych, przede wszystkim n~ rok przyszly. Na następnym zjeździe, w pierwszej jego części, poszczególll1 referenci przedstawiają już wyniki swych badań; na ich podstawie zjazd określa wytyczne dla dalszych studiów w tym kierunku. Druga częsc zjazdu poświęconą jest omówieniu ogólnemu tematu wysuniętego na następny rok, w formie o której wyżej wspomniałam. W ten sposób każdy zjazd daje bodźca do planowych badań nad zagadnieniami etnograficznymi na terenie Francji. \V roku zeszłym na Kongresie w Colmar wysunięto zagadnienie wina i winorośli dla badań na bieżący rok akademicki. Na Kongresie tegorocznym przedstawiono już wyniki dotychczasowych poszukiwań. Niektóre z poszczególnych zagadnień Kongres postanowił opracowywać dalej, bądź dla skompletowania niepełnych wyników, bądź dla pogłębienia studiów. Jednym z tych zagadnień jest uzupełnienie mapy występow"nia kultu różnych świętych, jako patronów wina, drugim dom winogradnika, ze szczególnym uwzględnieniem geograficznego rozmieszczenia sklepienia. Nowym zagadnieniem do badań na rok następny jest zagadnienie mleka. Referaty wygłoszone na Kongresie miały za zadanie schematyczne rozwinięcie zagadnienia mleka w szczegółach w związku z hodowlą bydła, przetwórczością mleka, '!: organizaCją społeczno-ekonomiczną i ze sztuką ludową. Poszczególne zagadnienia były opracowane przez specjalistów odpowiednich dziedzin, jak np. inżynierów-agronomów, bakteriologów, etnografów i innych. Zagadnienie mleka okazało się tak bogate, że wybrano kilka tylko zagadnień dla opracowania. Do nich należą: a) wprowadzenie nowej rasy bydła i wprowadzenie nowego odżywiania bydła, b) zestawienie sprzętu dotyczącego mleka i przetwórczość mleczna, c) spółdzielczość w produkcji i przetwórczości mlecznej, d) mleko w literaturze, sztuce i obrzędowości ludowej, oraz zagadnienie kobiety i kobiety-mleczarki w związku z mlekiem. Zagadnienia powyższe mają być opracowane przede wszystkim w skali ogólno-francuskiej (tylko metropolia), przy czym Kongres bardzo zalecał jednoczesne opracowanie monografii poszczególnych regionów. Ze względów porównawczych Kongres zainteresował się wiadomością, że w Polsce zagadnienie mleka w obrzędowości ludowej zostało opracowane przez dr J. Krajewską i pragnąłby posiadać odpowiednie dane dotyczące tego zagadnienia w Polsce, ponadto zainteresował się również danymi z Grecji. Na Kongres roku przyszłego w Caen postanowiono stawę obrazującą zagadnienie mleka we Francji. Janina urządzić Tuwanówna wy- �606 II. ZADANIA POLSKIEGO W OKRESIE TOWARZYSTWA NAJBLIŻSZEGO LUDOZNAWCZEGO 6-C!O LECIA * I. Wstęp Sprawozdania z pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z lat 1945-1949 wskazują na żywotność Towarzystwa, która przejawia się we wzmożonym ruchu wydawniczym, podejmowaniu prac badawczych, w tworzeniu i porządkowaniu archiwum, we wzroście ilości członków i oddziałów, w zgodnej współpracy wszystkich etnografów i etnologów, we wzroście stosunków wymiennych z instytucjami w kraju i zagranicą, wreszcie w stałej współpracy z centralnymi instytucjami państwowymi, jak Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Naczelna Dyrekcja Muzeów, Główny Urząd Planowania Przestrzennego, i in. Osiągnięcia Towarzystwa na wymienionych odcinkach przekraczają. znacznie działalność jego międzywojenną, a to przede wszystkim dzięki wydatnej pomocy władz państwowych, udzielanych w formie subwencji Prezydium Rady Ministrów, Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Kultury i Sztuki i Ministerstwa Odbudowy. Drugim czynnikiem stypulującym pracę Towarzystwa było stanowisko większości etnografów, popierających akcję skoordynowania wysiłków naukowych. Dotychczasowe osiągnięcia mają przeważnie charakter organizacyjny, natomiast na odcinku naukowym ograniczono się wyłącznie do inicjowania szeregu prac badawczych mających poprzedzić prace wydawnicze Towarzystwa, jak gromadzenie materiałów dla «Polskiego Atlasu Etnograficznego') «Atlasu Polskich Strojów Ludowych,), «Prac i Materiałów Etnograficznych,) itp. Spra wy metodologiczne takie jak: określenie przedmiotu, celu i charakteru badań etnograficznych, wypracowanie metod badań terenowych zaznaczyły się tylko na XXIII Walnym Zgromadzeniu w Krakowie, w referacie prezesa, prof. K. Moszyńskiego i w dyskusji nad nim jakkolwiek potrzebę metodologicznego pogłębienia podniósł też w zeszłym roku prof. K. Dobrowolski. Niewątpliwie było słuszne żądanie, nie mogło ono jednak zostać tak szybko zrealizowane, gdyż stały na przeszkodzie rozmaite trudności, a przede wszystkim różnice uczonych polskich w poglądach na czołowe zagadnienia etnografii. Sytuację tę świetnie ujmuje referat prof. K. Moszyńskiego przeznaczony na Kongres Słowiański w Moskwie, a drukowany w 38 tomie «Ludw) pt. «Stan i zadania etnografii polskiej '). * Przemówienie wygłoszone na XXIV W. Z. w Toruniu, w 1949 r. Obecnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wchodzi w nowy okres, jak slusznie zauważono na otwarciu tego Zjazdu - w 6-cio letni okres planowania. W tym ważnym momencie warto zdać sobie sprawę, jakie poczynania leżą przed Towarzystwem. Jasne że pójść muszą w dwu kierunkach, organizowania badawczej pracy terenowej, oraz pogłębienia metodologicznego. Konsekwencją tego będzie podniesienie poziomu wydawnictw Towarzystwa, oraz powiązanie z ogólnym państwowym planem pracy w zakresie kultury. Tak wielkie zadania muszą być podejmowane zbiorowo, oparte o kolektywną współpracę katedr i oddziałów, to też korzystając z tak licznego zjazdu etnografów polskich należy zrobić przegląd najpilniejszych zadań związanych z okresem najbliższego 6-ciolecia. a) Organizacja badań terenowych i sprawa Monografii Polskich Grup Etnicznych. Najbardziej palącym zagadnieniem etnografii polskiej jest sprawa opracowania syntetycznego obrazu polskiej kultury ludowej. Realizację jednak tego zamierzenia poprzedzić musi powstanie szeregu nowoczesnych monografii etnograficznych poświęconych poszczególnym grupom etnicznym. Z referatu prof. E. Frankowskiego dowiedzieliśmy się, że w Związku Radzieckim sprawa monografiii etnograficznej wysuwa się na czoło usiłowań uczonych zgrupowanych w Akademi Nauki oraz w Instytucie Etnografii im. Mikłucho-Makłaja. O tym, że prace w tym kierunku rozwijają się w ZSRR pomyślnie, świadczą dowodnie sprawozdania i artykuły zamieszczane w naczelnym organie etnografii radzieckiej «Sowieckiej Etnografii,). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno w obecnym etapie podjąć inicjatywę opracowywania monografii etnograficznej, tak się bowiem szczęśliwie składa, że właśnie zbliżamy się do jubileuszowego roku dla etnografii polskiej, to jest rozpoczęcia prac terenowych Oskara Kolberga. Podjęcie więc badań terenowych nad poszczególnymi grupami etnicznymi celem stworzenia serii nowej byłoby naj trwalszym sposobem uczczenia pamięci twórcy polskiego «corpus') etnograficznego. Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej - o opracowaniu poszczególnych monografii. Pomijam już samo zagadnienie kolektywnego przeprowadzenia badal} opartego o wspólną instrukcję i metody, badania te nadają się do omówienia na specjalnej konferencji zwołanej w tym celu. Konferencja ta ustalając wytyczne pracy terenowej dałaby okazję również podkreślenia stanowiska etnografów polskich, którzy uznają etnografię za naukę historyczną, �608 badającą rozwój grup etnicznych i form kulturowych na płaszczyźnie zmienności i właściwego rozumienia postępowego rozwoju sił wytwórczych. VV łączności z badaniami terenowymi pozostaje sprawa wcześniej już zaprojektowanego (,Polskiego Atlasu Etnograficznego». b) (,Polski Atlas Etnograficzny') posiada już nieco wypracowane założenia teoretyczne i organizacyjne na konferencji w Krakowie w r. 1947 oraz w publikacjach J. Gajka wydanej w ('Annales U. M. C. S.,) i w pracy M. Frankowskiej drukowanej w 38 tomie (,Ludu,). VVtym miejscu pragnę raz jeszcze przypomnieć i podkreślić, że opracowanie (,Atlasu Etnograficznego)}, ilustrującego zasięgi i zmienność zasięgów grup etnicznych oraz przejawów życia, będzie posiadało w przyszłości fundamentalne znaczenie dla badań etnogenetycznych. Zastrzec się też należy, że (,Atlas') nie zmierza do wykrywania jakichś kręgów kulturowych oderwanych od konkretnego życia historycznego, ale chodzi właśnie o uchwycenie wszelkich oddziaływań sąsiedzkich grup etnicznych na polską kulturę ludową, o uchwycenie przemian w procesie historycznego rozwoju, słowem o uchwycenie procesów migracyjnych, mieszania się i stapiania kultur. Tak pomyślany Atlas wniesie nowe perspektywy do badań nad etnogenezą grup polskich a niewątpliwie i słowiańskich. Dotychczasowe wyniki prac nad Atlasem nie są bynajmniej ani imponujące, ani efektowne. Opóźnienia wynikły z różnych przyczyn, zorganizowana sieć korespondentów ulega zmianie z miesiąca na miesiąc brak też wykwalifikó'wanych sił pomocniczych, to też w najbliższym czasie praca nad Atlasem musi być wzmożona, ankiety od Nr 3-10 opracowane wysłane w teren. c) Atlas Polskich Strojów Ludowych. Ze sprawozdania rocznego Towarzystwa widoczne jest, że sprawa wydania ('Atlasu Polskich Strojów Ludowych)} wyszła już z okresu planowania; w najbliższym czasie wyjdzie z druku zeszyt I. obejmujący pracę R. Reinfussa (,Strój Górali Szczawnickich,). Równocześnie przygotowuje się do druku zeszyty dalsze, tak że w ciągu roku 1950 powinny wyjść monografie strojów: T. Seweryna (,Strój dolnośląski,), F. Kotuli (,Strój rzeszowski,), A. Glapy (,Strój szamotuiski», A. Dobrowolskiej (,Strój Jacków Jabłonkowskich,), w następnych, dałsze. W tym celu Zarząd Towarzystwa zamierza zwołać konferencję komitetów redakcyjnych w ciągu października br. Nie potrzebuję dodawać, że podjęcie tego wydawnictwa zostało podyktowane względami praktycznymi, a więc potrzebami szkolnictwa, ruchu oświatowego a także amatorskiego - zrozumiałe jest, że etnografom przyświecają w wydawnictwie tym cele naukowe. Atlas jest próbą połączenia obu punktów widzenia, zmierza do uchwycenia zagadnienia strojów ludowych w momencie ostatecznego jego zanikania wywołanego 609 przemianami społecznymi i ekonomicznymi, wyniki zaś badań nad strojem zostaną w przyszłości włączone do Polskiego Atlasu Etnograficznego. d) Inne prace naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego to p r a c e n a d i n d e k s o wan i e m. Doceniając wartość pracy nad indeksowaniem czasopism etnograficznych i pokrewnych oraz ważniejszych dzieł etnograficznych, Towarzystwo wysunęło postulat opracowania instrukcji, która by obowiązywała wszystkie ośrodki badawcze, współpracujące w tym dziele. Przygotowanie projektu okazało się sprawą niełatwą, nie mniej jednak ośrodek łubelski podjął się szczegółowego indeksowania (,Ludu,), to jest tomów 38. W toku pracy, w ogniu wątpliwości - pierwotny projekt instrukcji ulegał ciągłym przekształceniom. Obecnie projekt taki jest przygotowany i zostanie rozesłany celem przedyskutowania go, po czym poszczególne ośrodki etnograficzne będą mogły w miarę finansowawych możli. wości Towarzystw;:t, przystąpić do kolektywnej współpracy nad indeksem. Dodam tu, że wykonany indeks (,Ludw) mający charakter próbny, zostanie opublikowany jako osobny XL tom (,Ludu». Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, o którego stanie informuje osobne sprawozdanie, zostanie w najbliższym czasie skatalogowane, katalogi zaś opublikowane w XLI tomie (,Ludu)). W związku z archiwum zasługuje na uwagę sprawa powstania Centralnego Katalogu Zabytków Etnograficznych w Muzeach. Przeprowadzona z inicjatywy Towarzystwa dyskusja na terenie Naczelnej Dyrekcji Muzeów świadczy o ważności i zrozumieniu tego zagadnienia. Katalog Centralny zostanie w ciągu najbliższego 6-cio lecia zrealizowany, jakkolwiek do tej pory nie powzięto decyzji co do wzoru karty inwentaryzacyjnej. Zagadnienie Badań Folklorystycznych Sekcji Porad- nictwa. Osobne zagadnienie stanowi sprawa artystycznej twórczości ludowej, jej inwentaryzacja i popularyzacja. W Związku Radzieckim twórczość ludowa stanowi przedmiot zainteresowań i to ze względów naukowych, jak też spowodu jej znaczenia wychowawczego. Świadczą o tym roczniki (,Sowieckiej Etnografii,), świetnie opracowany przewodnik «Sputnik Folklorysta'} wydany przez Państwowe Muzeum Literatury i inne publikacje. W Polsce sprawa folkloru nie jest jednolicie opracowywana; z jednej strony nieliczni uczeni, jak prof. J. Krzyżanowski, zajmują się systematyką i genetyką pieśni ludowych oraz tłem społecznym literatury ludowej, inni opracowywaniem melodii ludowych. Z drugiej, strony liczni działacze oświatowo społeczni, pracownicy kultury itp., pchani koniecznością życiową przeprowadzają powierzchowne, dyletanckie i bezkrytyczne namiastki zbiorów. Ta dwoistość nie może się dodatnio odbijać na całości zagadnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze mUSi Lud, T. XXXIX 39 �611 6ro zająć wyraźne stanowisko w tej sprawie, o ile bowiem plastyka i muzyka ludowa mają swoich orędowników w Ministerstwie Kultury i Sztuki, a zwłaszcza w Instytucie Badania Sztuki Ludowej, o tyle literatura ludowa, poza wysiłkami prof. Krzyżanowskiego, nie ma dotychczas stałego i odpowiednio wyposażonego ośrodka badawczego. Obecne Walne Zgromadzenie opracowując 6-cio letni plan działania winno wskazać na konieczność stworzenia archiwum literatury ludowej jako placówki naukowej oraz osobnej Sekcji Poradnictwa. Jest rzeczą zrozumiałą, że placówka taka musi się oprzeć o środowisko rozporządzające odpowiednią ilością wykwalifikowanych pracowników pod względem etnograficznym, językoznawczym, literackim i muzykologicznym. Ośrodkiem takim mógłby się stać Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Oddział zaś Poznański dla działu muzycznego. . .( e) Plan Wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 6-cio letni plan p,-acy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego musi wyznaczyć sporo miejsca działalności wydawniczej. W ramach kontynuacji wydawnictw już rozpoczętych przewiduje się stałe wydawanie rocznika (,Lud~, który obok opracowań etnograf6w polskich uwzględniać musi w szerszej mierze dział informacji o stanie etnografii w Związku Radzieckim i krajach sąsiednich. Redakcja rozszerzona i stanowiąca osobny komitet redakcyjny, przewidzieć musi szereg tłumaczeń aktualnych rozpraw Tokarewa, Tołstowa i innych. Świetny wstęp do najbliższego tomu naszego rocznika stanowić będzie w tym dziale referat pro[ Frankowskiego (,Stan Etnografii w ZSRR». W ramach planu wydawniczego na najbliższy okres przewidziano druk referatów wygłoszonych na XXIV Walnym Zgromadzeniu w dziale (,Rozpraw» i (,Kroniki» 39 tomu (,Ludw). O układzie tomu 40 była już mowa. Zakończenie Drugi dział wydawnictw stanowią (,Prace Etnologiczne~, których tom II obejmie prace W. Klingera z pogranicza kultury antycznej i folkloru słowiańskiego. Obok tego tomu przewidziany jest szereg tomów następnych poświęconych rozprawom Moszyńskiego, Czekanowskiego i tłumaczeniom dzieł obcych. (,Prace i Materiały Etnograficzne», kt6rych tom VII wyjdzie lada dzień z druku, opracowywane będą w dalszym ciągu przez poszczególne ośrodki etnograficzne, tom VIII przygotowuje do druku ośrodek łódzki pod kierunkiem prof. K. Zawistowicz-Adamskiej. Następne tomy podejmą inne oddziały. ~Prace i Materiały Etnograficzne~ gromadzą jak wiadomo artykuły, rozprawki, drobiazgi i tym podobne notatki o charakterze ściśle opisowym, są więc uzupełnieniem całokształtu działalności bada wczo- terenowej. Na koniec chciałbym nadmienić, że wydawnictwo redakcyjnej najwięcej materiałów do opublikowania. to posiada w tece Już tylko z obowiązku referenta nadmieniam, że w dziale wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przewidziane jest w najbliższym 6-cio leciu wydanie całego (,Atlasu Polskich Stroj6w Ludowych» obejmującego poszczególne monografie strojów ujętych w seriach: Wielkopolska, Pomorze, Mazowsze, Małopolska, Śląsk oraz wydarrie pierwszych zeszytów ('Polskiego Atlasu Etnograficznego». Osobną pozycją wydawniczą będzie (,Etnografia Ogólna» pro[ K. Moszyńskiego obliczona na IV tomy. Wydawnictwo to ze względu na swój wyjątkowy charakter zostanie wydane łącznie z Polską Akademią Umiejętności . Dzieło prof. Moszyńskiego wypełni lukę w literaturze polskiej •. która dawała się odczuwać przy omawianiu zagadnień etnograficznych ludów i kultur całego świata. Ani praca Oskara Peschla w tłumaczeniu i adaptacji Wisłockiego z roku 1876, ani tłumaczenie Tylora, ani popularna broszura Haberlandta - pustki tej wypełnić nie mogły; jako przestarzałe, nie mogły budzić zainteresowań studentów etnografii. Bardziej dostosowane do celów akademickich dzieło prof. J. Czekanowskiego (,Człowiek w czasie i przestrzeni~ oraz zbiorowe opracowanie pod jego redakcją (,Człowiek, jego rasy i życie», ujmujące szeroko zagadnienia antropologiczne i etniczne - braku tego również wypełnić nie mogło, praca więc prof. Moszyńskiego dająca krytyczny przegląd metod etnograficznych oraz bogatą problematykę etnograficzną stanowić będzie tak przez wszystkich etnografów upragniony podręcznik uniwersytecki. o-i Przedstawiony przeze mnie 6-cio letni plan naukowy Polskiego Tawarzystwa Ludoznawczego nie byłby pełny, gdybym nie uwzględnił konieczności współpracy z centralnym instytucjami państwa. Obok więc zamierzeń Towarzystwa, kt6re powyżej przedstawiłem - istnieje możli:;' wość przeprowadzenia prac zleconych, jak to już miało miejsce w poprzednich latach współpracy Towarzystwa z Głównym Urzędem Planowania Przestrzennego, Ministerstwem Odbudowy. Jest rzeczą jasną, że pro po:;" zycje współpracy, ilekroć takie zostaną wyrażone, znajdą zawsze chętny' odzew ze strony Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Taką_ aktualną. współpracę prowadzi Towarzystwo _.z Ministerstwem Kultury i Sztuki tj. Departamentem Plastyki, mogę również nadmienić o propozycji współpracy z jaką odniosła się Państwowa. Komisja Planowania Gospodarczego· do Towarzystwa w zakresie badań nad przemysłem ludowym. 6-cio letni program pracy Towarzystwa wydaje się być dostatecznie nasyconym i tylkotrudności finansowe mogłyby plan ten pomniejszyć. Józef Gajek �612 613 SZEŚCIOLETNI PLAN PRACY POLSKIEGO LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA Sześcioletni plan działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego został wypracowany i ustalony na dwu Walnych Zgromadzeniach Towarzystwa, a mianowicie w roku 1949 w Toruniu i w r. 1950 w Poznaniu. Jako glówne podstawy przyjęto: Dążność unowocześnienia metodologii w dziedzinie polskiej i dążność do wypracowania nowych metod badawczych z założeniami materializmu historycznego i dialektycznego. l. etnografii zgodnych 2. Dążność do częściowej zmiany i rozszerzania tematyki badań i to w kierunku powiązania teorii z praktyką. Przyjęto, że tematyka winna: a) wiązać się ściślej z wymaganiami socjalistycznego budownictwa nowej polskiej rzeczywistości; b) uzupełniać luki tematyczne w etnografii polskiej, wynikłe z dawnej rzeczywistości połitycznej. . 3. Trzecią wytyczną stanowi realność planu, tj. możność jego wykonania przy: a) istniejącym liczebnym i jakościowym stanie pracowników naukowych; b) istniejących możliwościach finansowych Towarzystwa. Licząc się z tymi założeniami opracowano wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego winny w tym okresie poświęcić swą uwagę pogłębieniu podstaw metodologicznych, a zwłaszcza pogłębieniu w duchu materializmu, winny zaznajomić naukę polską z osiągnięciami nauki radzieckiej, oraz zająć się tymi tematami z zakresu polskiej kultury ludowej i kultury współczesnych ludów niecywilizowanych, które ze względów politycznych były w przeszłości pomijane. I. Lud, organ P. T. L. r. r. r. r. 1'. 1'. Skład redakcji: J. Gajek, 1950 1951 1952 1953 1954 1955 Rocznik. - T. Seweryn. t. t. t. t. t. t. XXXIX LX LXI LXII LXIII LXIV. Prace etnologiczne. 1951 r. - W. Klinger, Zebrane i wznowione pisma autora. 1952 r. -- M. Plezia, Słowiańszczyzna w źródłach greckich i rzymskich. oraz udział pol1953 r. - J. Kubary, Prace niepubłikowane, w badaniach społeczeństw pierskich etnografów wotnych. 1954 r. - J. Czekanowski, Dziennik podróży do Afryki 1908-10• 1955 r. - Pisma wybrane, metodologiczne etnografów radzieckich. 1956 r. - Historia etnografii polskiej. 1956 r. - Indeks do polskich etnograficznych czasopism i wydawnictw ciągłych i ważniejszych dzieł zamkniętych w opracowaniu. t. IV. t. V. t. VI. t. VII. t. VIII. Skład redakcji: 3. Prace t. VIII-IX. E. Frankowski, i materiały 1950 r. - X. 1951 r. - t. XI. 1952 r. - t. XII. t. XIII. 1953 r. 1954 r. - t. XIV. 1955 r. - t. sześcioletni: I. Plan wydawniczy II. Plan prac naukowo-badawczych III. Plan prac biblioteczno-archiwalnych. l. Plan 2. t. II. t. III. J. Gajek. etnograficzne. Redaguje ośrodek łódzki, red. K. ZawistowiczAdamska, J. Gajek. Redaguje ośrodek krakowski, red. K. Moszyński i K. Dobrowolski. Redaguje ośrodek poznański, red. J. Gajek. M. Frankowska. Redaguje ośrodek lubelski, red. J. Gajek. Redaguje ośrodek śląski, red. M. Gładysz i M. Suboczowa. Redaguje ośrodek toruński, red. M. Priifferowa. Wymienione tomy, przewidziane w planie 6-letnim mają za zadanie publikowanie opracowań o takiej tematyce etnograficznej, która ze względów polityczno-społecznych nie była poruszana przed 1939 r. Tematy te opracowane analitycznie w skali regionalnej (jak np. Samopomoc i spółdzielnie w kułturze ludowej), mają stanowić podstawę reedycji dzieła O. Kolberga «Lud», tj. szeregu etnograficznych monografii poszczególnych regionów (grup etnicznych). 4. Atlas Polskich Strojów Plan ogólny 52 zeszytów, z Min. Kultury i Sztuki. r. 1949 r. 1950 r. 1950 - R. T. F. A. M. - J. Ludowych. wydawnictwo i instrukcje Reinfuss, Strój Górali Szczawnickich Seweryn, Strój Dolno-Śląski (2). Kotula, Strój Rzeszowski (3). Glapa, Strój SzamotuIski (4)· Żywirska, Strój Puszczy Białej (5) Świątkowska, Strój Łowicki (6) (I). uzgo~nione �r. 1951 -J. Krajewska, Strój Opoczyński (7). A. Kutrzebianka, Strój Krakowski (8) M. Suboczowa, Strój Raciborski (9) - J. Świeży, Strój Lubelski (10). - A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorska-Zach.) r. 1952 - B. Stelmachowska, Strój Kaszubsko-Słowiński (12). r. 1952 - łącznie 6 zeszytów. r. 1953 - łącznie 8 zeszytów. r. 1954 - łącznie 10 zeszytów. r. 1955 - łącznie 16 zeszytów. Plan wydawniczy: - (II)~ Skład komitetu redakcyjnego: E. Frankowski, J. Gajek, K. Pietkiewicz, R. Reinfuss, T. Seweryn, T. Zygler oraz delegaci P. I. S. 5. Polski Atlas Wydawnictwa związane 2. I. Druk ankieta nr obrzędach - ankiety nr - ankiety nr - ankiety nr - ankiety nr ~ ankiety nr Druk 2. r. r. r. r. 1952 1953 1954 1955 P. b) - P. - P. - P. --.:... P. kart A.-E. leki, A. E. A. E. A. E. A. E. Redakcja: 3-4 i 5-6, rośliny lecznicze ich rola w magii, i wierzeniach. 7-14 budownictwo. 15-25, przemysł ludowy. 26-34, transport i komunikacja. 35-42, rybołóstwo. 43-54, rolnictwo. atlasowych. zeszyt I. Zbieractwo ludowe roślin, c) wierzenia. zeszyt 2. Rolnictwo i hodowla. zeszyt 3. Budownictwo. zeszyt 4. Przemysł ludowy. zeszyt 5. Transport i komunikacja. K. Dobrowolski, 6. Archiwum E. Frankowski, J. a) poi,ywienie, Gajek i K. Moszyński. Etnograficzne. 'Wydawnictwo wykonywane na powielaczu. Celem jego jest upowszechnienie wśród etnografów tych materiałów i prac, które ze względu na stan opracowania i wielką ich ilość nie będą drukowane. Materiały takie istnieją przy poszczególnych katedrach, instytutach (np. Zakład Architektury Politechniki Warsz., P. T. L., P. A. U. itd.) i nie są dostępne dla ogółu badaczy. vol. vol. vol. vol. vol. I-IV. V-VIII. IX-XII. XIII-XVI. XVII-XX. Skład redakcji: redaktor naczelny prof. B. Baranowski, członkowie komitetu: prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. J. Gajek, prof. K. Dobrowolski. II. Plan badawczo-naukowy. W oparciu o nowe wskazania metodologiczne i poszerzoną tematykę społeczną P. T. L. postanawia zrealizować w latach 1950-1955 następujące prace: I. Monografie zeszytów. ankiet. r. 1950 - ~.' 1951 - (P. A. E.). z P. A. E. obejmują: druk ankiet. druk kart atlasowych I. r. 1951 r. 1952 r~·1953 r. 1954 r. i955 Etnograficzny r. 1951 r. 1952 r. 1953 r. 1954 r. 1955 - etnograficzne (regionalne). Głównym tematem prac w tym okresie jest opracowanie etnograficznych monografii regionalnych, które nazwano reedycją dzieł O. Kolberga. Celem tych monografii jest odtworzenie historii kultury ludowej, form produkcji, stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych na wsi polskiej, uchwycenie przemian dawnych i współczesnych, oraz powiązanie rezultatów z wynikami archeologii i badań wczesno-historycznych. U stalono I. II. III. IV. V. VI. opracowanie Wielkopolska Kujawy. Małopolska. Śląsk Górny. Śląsk Dolny. Sieradzkie. z Ziemią Prace na tym odcinku następujących monografii: Lubuską. VII. VIII. IX. X. XI. XII. Pomorze Zachodnie. Pomorze Wschodnie. Mazowsze. Kurpie. Podlasie. Lubelskie. mają objąć: a) badania terenowe (zdjęcia terenowe współczesne), b) poszukiwania archiwalne do odworzenia kultury łudowej w mInionych wiekach, c) zebranie i ocena dokładności i wiarygodności materiałów etnograficznych drukowanych, archiwalnych i muzealnych, d) opracowanie bibliografii regionalnych. Monografie mają stanowić podstawę do: I) przyszłego syntetycznego opracowania etnografii Polski; 2) i służyć potrzebom Polskiego Atlasu Etnograficznego. Plan przewiduje ukończenie prac badawczych i redakcyjnych na koniec roku 1955. \'\'ydanie ich przewidywanejest w drugim okresie. Szczegó- �617 łowe wyniki badaj) i materiały które nie wejdą do monografii, zostaną opublikowane bądź w <,Pracach i Materiałach Etnograficznych.), bądź powielone w ('Archiwum Etnograficznym'), Nad całością prac czuwa komitet redakcyjny i sekcja metodologiczna. 2. Polski Atlas Etnograficzny. Cele i metody P. A. E. określone zostały na osobnej konferencji w dniach 22 i 23 marca 1947 r. w Krakowie, co znalazło swój wyraz w dwu pracach: I. J. Gajek, Polski Atlas Etnograficzny, Annales U.M. Sectio F. J947. 2. M. Frankowska, Problemy Atlasu Etnograficznego. str. 147, 1949. C. S. Sup!. 1 Lud, t. 38, Prace nad Atlasem podjęto w r. 1947; w okresie 3-letnim 1950 r., wykonano następujące zadania: tj. do Opracowano Zorganizowano mapę podkładową I:1 000000; sieć koresponden tów; Rozesłano 6 ankiet, materiał ankietowy uporządkowano opracowano. Wykonano 7 pierwszych próbnych map. w 40% Zgromadzono materiały drukowane z zakresu pożywienia i lecznictwa roślinnego oraz do zagadnienia: rośliny w o brzędach i wierzeniach. Przy opracowaniu planu 6-letniego wzięto pod uwagę P. A. E. i włączono całe to zagadnienie, przyjmując, że Atlas odpowiada założeniom materializmu dialektycznego i. historycznego: a) Stwarza on realne podstawy dla badań etnograficznych; b) Rzuca światło na problem mieszania się kultur; c) Może dostarczyć cennych wyników dla prac ('miJleniowych.>; d) Winien uchwycić współzależność zanikania i rozwoju różnych form kulturowych na określonym obszarze, w określonych przekrojach czasowych; e) Winien dawać obraz dynamiczny, ilustrujący zmienność kultury ludowej. W planie 6-letnim postanowiono przebudować nieco aparat badawczy, a mianowicie rozszerzyć podstawy źródeł materiałowych. W pierwszym 3-letnim okresie ograniczono się do: wyzyskania literatury drukowanej, wyzyskania muzeów i archiwów, zbierania aktualnych materiałów w oparciu o ankiety. Ze względu na płynność członków korespondentów, zmieniających miejsce zamieszkania i zawód, ankieta nie spełnia swoich zadań i pokładanych w niej nadziei. Postanowiono więc zorganizować regionalne ekipy badaczy terenowych, które systematycznie gromadziłyby materiał. Plan sześcioletni Seria r. '950 - przewiduje I. Ludowa Kultura następujące prace P. A. E. materialna: I. Rozesłanie ankiet poświęconych roślinom leczniczym. 2. Opracowanie ankiet o' roślinach dzikorosnących i służących jako pożywienie. 3. Ukończenie zbierania materiałów drukowanych o roślinach. 4. Rozpoczęcie zbierania materiałów drukowanych odnoszących się do rolnictwa i hodowli. 5. Przygotowanie dalszych 3-ch kartogramów związanych z tematem o roślinach. r. 195' - I. Opracowanie i druk ankiety związanej z budownictwem oraz jej rozesłanie i uporządkowanie ankiet wypełnionych. 2. Zebranie materiałów drukowanych związanych z budownictwem. 3. Zebranie materiałów o typie archiwalnym związanych z budownictwem. 4. Badania terenowe ekip nad budownictwem. 5. Ostateczne opracowanie kart związanych z tematem o roślinach. 6. Pierwsza redakcja kartogramów związanych z rolnictwem. 7. Druk pierwszego zeszytu Atlasu. 8. Opracowanie kartograficzne wątków literackich ludowych. r. '952 - I. Opracowanie ankiet odnoszących się do przemysłu ludowego: a) narzędzia, b) produkcja, c) lokalizacja i dynamika. 2. Rozesłanie i uporządkowanie otrzymanego materiału ankietowego. 3. Prace nad zgromadzeniem materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych. 4. Badania terenowe ekip atlasowych nad przemysłem ludowym. 5. Ostateczne opracowanie kartogramów na temat zagadnienia rolnictwa i hodowli. 6. Pierwsza redakcja kartogramów na temat budownictwa. i komuankiet na temat form transportu r. '953 - I. Opracowanie nikacji. 2. Rozesłanie i uporządkowanie ankiet (ad ,). 3. Zebranie materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych, związanych z komunikacją i transportem. 4. Badania terenowe ekip atlasu nad zagadnieniem transportu i komunikacji. 5. Ostateczne opracowanie kartogramów związanych z budownictwem (druk). 6. Pierwsza redakcja kartogramów na terna t przemysłu ludowego. �6r8 619 r. 1954 - I. 2. 3. 4. 5. 6. r. 1955 - I. 2. 3. 4. 5. 6. Opracowanie ankiet związanych z rybołóstwem (narzędzia techniki). Rozesłanie i uporządkowanie ankiet (ad I). Prace nad gromadzeniem materiałów związanych z rybołóstwem - materiały drukowane, muzealne i archiwalne. Badania terenowe ekip atlasowych nad rybołóstwem dla celów P. A. E. Ostateczne opracowanie kartogramów na temat przemysłu ludowego. Pierwsza redakcja kartogramów na temat transportu i komunikacji. Opracowanie ankiet P. A. E. o pożywieniu. Rozesłanie i u porządkowanie ankiet (ad I). Prace nad gromadzeniem materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych związanych z pożywieniem. Badania terer.owe ekip atlasowych nad pożywieniem, dla celów P. A. E. Ostateczne opracowanie kartogramów związanych z transportem i komunikacją. Pierwsza redakcja kartogramów na temat rybołóstwa. Indeksowanie. Realizacja monografii regionalnych Polskiego Atlasu Etnograficznego wymaga opanowania publikowanych materiałów etnograficznych, rozproszonych w czasopismach, wydawnictwach ciągłych i zamkniętych. Oprócz tego indeks ma stanowić podstawę bibliograficzną dla przyszłej Encyklopedii Etnografii Polskiej. W tym celu ustalono, że indeks w oparciu o jednolicie opracowaną instrukcję będzie pracą zbiorową, wykonywaną przez. Oddziały P. T. L., zespoły i katedry uniwersyteckie. Indeksowanie obejmie: I. (,Lud», t. XXXIX Oddział Lubelski (data ukończenia 1951 r.). 2. «Wisła», t. IX Oddział Lubelski (data ukończenia 1954 r.). 3. (,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej.> t. XVIII Oddział Łódzki (termin ukończenia 1954 r.). 4. ('Materiały do Antropologii Archeologii i Etnografii», t. XIX Od· dział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.). 5. (,Prace i Materiały Antropologic;r.no-archeologiczne i etnograficzne» (P. A. U.), t. V Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.). 6. (,Prace Komisji Etnograficznej P. A. U.», vol. 16 Oddział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.). 7. (,Prace i Materiały Etnograficzne.> (P. T. L.), t. X Oddział Lubelski (termin ukończenia 1954 r.). 8. (,Ziemia», t. XLI, L. Węgrzynowicz Oddział Krakowski (termin ukończenia 1953 r.). 9. (<Orli Lot», t. XXIV, L. Węgrzynowicz Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.). 10. «Gryf.>, t. IX Oddział Toruński, M. Priifferowa (termin ukończenia 1952 r.). I I. (,Zaranie Śląskie'>, t. XIX Oddział Katowicki (termin ukończenia 1951 r.). 12. O. Kolberg (,Lud», t. XXXVIII Oddział Poznański (termin ukończenia 1955 r.). 13. ('Wierchy», Oddział Lubelski (termin ukończenia 1955 r.). Oprócz tego zostaną zindeksowa~e dzieła: Z. Glogera; J. Karłowicza; W. Pola; R. Berwińskiego; Wł. Wójcickiego; Żegoty Pauliego; Ł. Gołębiowskiego; St. Ciszewskiego; L. Krzywickiego; A. Fischera; S. Poniatowskiego; St. Bystronia; E. Ehrenkreutzowej; K. Moszyńskiego; H. Biegeleisena; T. Seweryna; E. Frankowskiego; W. Abrahama; S. Udzieli; A. Chętnika; I. Kopernickiego; A. Briicknera; Federowskiego; Lorentza; J. Gulgowskiego; K. Dobrowolskiego; A. Chmielińskiej; K. Koranyi 'ego; A. Bachmanna ; J. Falkowskiego; J. Gajka; A. Kutrzebianki; M. Gładysza; J. Klimaszewskiej; M. Priifferowej; B. Stelmachowskiej; W. Matlakowskiego; B. Zaborskiego; J. Obrębskiego; J. Manugiewicza. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Opracowywanie Atlasu Polskich Strojów Ludowych nie jest pracą wyłącznie redakcyjno-wydawniczą. Plan wydawniczy narzuca jedynie kolejność prac na tym odcinku. Prace nad poszczególnymi monografiami wymagają: a) badań terenowych, gdyż stan badań nad ubiorem starczający; b) badań przeprowadzonych w muzeach; c) tworzenia wyczerpującej bibliografii zagadnień. Zgodnie z podanym odcinku w okresie 6-letnim planem wydawniczym plan przedstawia się następująco: jest badań niewy- na tym Plan prac badawczych na okres 1950-55 r. przewiduje opracowanie 52 monografii w kolejności podanej w planie wydawniczym. r. 1950 - T. Fr. A. M. - J. ...",' Seweryn, Strój Dolno-Śląski. Kotula, Strój Rzeszowski. Glapa, Strój Szamotuiski. Żywirska, Strój Puszczy Białej (Kurpie). Świątkowska, Strój Łowicki. �620 621 r. 1951 - J. Krajewska, Strój Opoczyński. A. Kutrzebianka, Strój Krakowski. M. Suboczowa, Strój Raciborski. J. $wieży, Strój Lubelski (Kszczonowski). A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorsko-Zachodni). B. Stelmachowska, Strój Kaszubsko-Słowiński. r. 1952 - F. E. T. L. J. R. r. 1953 - J. Dekowski, Strój Piotrkowsko-Brzeziński. M. Bronicz, Strój Pszczyński. E. Sukertowa, Strój Mazurów Pruskich. H. Mikołowska, Strój Kujawski. S. Flizak, Strój Górali Beskidowych. A. Glapa, Strój Lubuski. J. Gajek, Strój Borów Tucholskich. r. 1954 -]. - E. E. O. W. W. M. Kotula, Strój Łańcucki. Starek, Strój górali spiskich. Seweryn, Strój Skalbmierski. Malicki, Strój Rozbarski. Krajewska, Strój Sieradzki. Reinfuss, Strój Podhalański. Frankowski, Strój Lachów Sądeckich. Frankowski, Strój Górali Sądeckich. Gajekowa, Strój Podlaski. Łęga, Strój Chełmiński. Łęga, Strój Malborski. Frankowska, Strój Wieleński. Gajek, Strój Kociewski. R. Reinfuss, Strój Łemkowski. St. Szczotka, Strój Żywiecki. A. Kutrzebianka, Strój Kielecki. Ligęza, Strój Wałasko-$ląski. r. 1955 - R. Reinfuss, Strój Górali Orawskich. -]. Gajek, Strój pałucki. - R Reinfuss, Strój Pogórzan. -]. Krajewska, Strój z Okolic Radomia. -]. $wieży, Strój Północno-Lubelski. - R. Reinfuss, Strój Górali $ląskich. - F. Kotula, Strój Lasiacki. - F. Kotula, Strój Przeworski. - O. Gajekowa, Strój Borowiacki. oraz 6 zeszytów uzupełniających. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze postanawia w tym okresie podjąć inicjatywę, względnie współpracować w opracowaniu skryptów i podręczników, które będą podstawą przy realizacji trzyletniego studium kultury ma terialnej . Jako postula t wysuwa stworzenie podręczników; a) Kultury b) Kultury c) Kultury Prace materialnej materialnej materialnej ludowej w Polsce. ludowej Słowian. społeczeństw pierwotnych. metodologiczne. W ramach planu 6-letniego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze postanawia celem pogłębienia nurtu metodologicznego prac wykonywanych na bazie materializmu historycznego i dialektycznego, powołać do życia Sekcję Metodologiczną z następującym programem: r. 1950 - r. 1951 - r. 1952 - r. 1953 - r. 1954 - r. 1955 - Utworzenie sekcji, przygotowanie podstaw do wydawania biuletynu informacyjno-bibliograficznego, którego zadaniem będzie informowanie ogółu etnografów polskich o stanie i zdobyczach etnografii radzieckiej. Opracowanie ogólnych instrukcji,' kwestionariuszy do badań terenowych, zgodnych z założeniami materializmu historycznego i dialektycznego. Opracowanie instrukcji dla poszczególnych ośrodków opracowujących i redagujących monografie regionalne. Urządzenie konferencji naukowych poświęconych ocenie polskich prac pod względem ich przydatności dla budownictwa państwa socjalistycznego i rozpatrzenia szczegółowych za· gadnień etnograficznych w świetle materializmu historycznego. Zwołanie dwóch konferencji metodologicznych. Wydanie biu· letynu informacyjno-bibliograficznego. Ocena dorobku Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za pierwsze trzy lata planu 6-letniego. Opracowanie zarysu etnograficznych metod badawczych opartych na podstawach materializmu, w oparciu o kolektywny wysiłek całego zespołu etnografów, jako rezultat konferencji naukowych. Odbycie dwóch konferencji metodologicznych w ciągu roku. Wydanie biuletynu informacyjno-bibliograficznego. W oparciu o doświadczenia i materiały biuletynu informa· cyjno-bibliograficznego, sekcja przystąpi do opracowania pełnej bibliografii etnograficznej związanej z marksizmem. Odbycie dwóch konferencji naukowych, metodologicznych. Wydanie wymienionej bibliografii. Ocena prac P. T. L. w 6-letnim okresie. Plan ten na odcinku bibliograficznym wykona sekcja w oparciu o prace bibliograficzne prowadzone w bibliotece P. T. L. (porównaj Biblioteka P. T. L.). �622 Prace bibliograficzne. Prace tego typu będą prowadzone w oparciu o sekcję metodologiczną i prace związane z biblioteką. Na tym odcinku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przewiduje wykonanie następujących prac: Bibliografie etnograficzne, regionalne (porównaj: monografie). Zgromadzenie i wydanie materiałów jako indeksy do czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych (porównaj: indeks). 3. Bibliografia etnograficzna, marksistowska (porównaj: sekcja metodologiczna i prace bi blioteczne). 4. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1945-1955 (porównaj: prace biblioteki) . 1. 2. III. Prace Biblioteczno-Archiwalne. Biblioteka Polskiego Towarzystwa (1950-1955 r.): r. 1950 - r. 1951 - r. 1952 - r. 1953 - Ludoznawczego w planie 6-letnim 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2 .. Zakupy, wymiana, uzupełnienia. 3.. Ukończenie opracowywania działu dzieł zamkniętych. 4. Wykonanie 50% prac nad opracowywaniem działu czasopism. 5. Wykonanie 20 szaf krytych. 6. Oprawienie 25% dzieł nieoprawionych. (Stan zatrudnionych 2 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, wymiana, uzupełnienia. 3. Podjęcie przerwanych a nieskończonych prac nad katalogiem etnograficznym. 4. Ukończenie opracowania działu czasopism. 5. Sporządzenie szaf krytych dla całej biblioteki (dalszych 20 szaf). 6. Oprawa dalszych 25% dzieł nieoprawionych. 7. Przygotowanie biuletynu bibliograficznego bieżącej literatury etnograficznej opartej o marksizm-leninizm: z etnografii radzieckiej i krajów demokracji ludowej w porozumieniu z Sekcją Metodologiczną. (Stan zatrudnionych 2 osoby). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Ukończenie prac nad katalogiem etnograficznym. 4. Wydanie (na cyklostylu) katalogu działu czasopism w bibliotece. 5. Nabycie drugiej szafki katalogowej (katalog etnograficzny). r. 1954 - r. 1955 - 6. Oprawa dalszych 25% nieoprawionych dzieł. 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Przygotowanie wydania (na cyklostylu) katalogu dzieł zamkniętych biblioteki P. T. L. (Stan zatrudnionych 3 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Rozpoczęcie prac nad katalogiem rzeczowym i rozpisywanie czasopism (3 kartki): (artykuły, recenzje, notatki). 4· Wydanie katalogu dzieł zamkniętych (na cyklostylu). 5. Nabycie 2 szaf krytych. 6. Oprawa dalszych 25 % książek nieoprawionych (razem 100%). 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Rozpoczęcie prac nad bibliografią etnograficzną bieżącą polską za lata (1945-1955). (Stan zatrudnionych 3 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Dalsze opracowywanie katalogu rzeczowego rozpisywanie czasopism. 4· Opracowanie materiałów bibliograficznych znajdujących się w P. T. L. a) etnografia polska, b) słowiańska, c) Europy. 5 . Na bycie szafki katalogowej (ka talog rzeczowy). 6. Oprawa nabytków. 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Dalszy ciąg prac bibliograficzno-etnograficznych (1945-55). (Stan zatrudnionych 4 osoby). 1. Opracowanie nabytków bieżących. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3· Ukończenie katalogu rzeczowego i rozpisywanie czasopism. 4. Opracowywanie materiałów bibliograficznych znajdujących się w P. T. L. a) etnografia polska, b) słowiańska, c) Europy. 5· Tworzenie działu ikonograficznego. 6. Oprawa bieżących nabytków. 7· Opracowywanie biuletynu «Etnografia Marksistowska,). 8. Ukończenie i wydanie polskiej bibliografii etnograficznej za dziesięciolecie (1945-1955). �Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi od r. 1895 archiwum materiałów, które jednak w czasie wojny uległo bardzo znacznemu zniszczeniu. W okresie od 1945-1950 r. uporządkowano ocalony materiał i rozbudowano ten dział, składa się on: a) b) c) d) z z z z archiwum archiwum archiwum archiwum niedrukowanych rękopisów (maszynopisów), systematycznych materiałów opisowych i fotografii. klisz, błon i klisz cynkograficznych, etnograficznych materiałów historycznych. W planie 6-letnim, w miarę postępu wymienionych poprzednio prac, archiwum zostanie rozszerzone; przewiduje się stworzenie pracowni fotograficznej i pracowni fonograficznej. W czerwcu Jó::;ef GaJek 1950 r. KONFERENCJA ETNOGRAFÓW 17.-19. II. W KRAKOWIE 1951 r. W związku z faktem włączenia etnografii w okresie prac wstępnych przed Kongresem Nauki Polskiej do Podsekcji Filozofiii i Nauk Społecznych XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zleciło Wydziałowi Wykonawczemu przeprowadzenie akcji, która doprowadziłaby do włączenia etnografii do Podsekcji Historycznej. Ponieważ zabiegi P. T. L. okazały się w tej sprawie spóźnione i etnografia nadal została w Podsekcji Filozofii, na której nie omówiono stanu i dorobku etnografii polskiej w perspektywie postępowej myśli społecznej, ani też nie postawiono wniosków na przyszłość członek Podsekcji - prof. józef Gajek zwrócił się do kierownictwa Podsekcji z propozycją zorganizowania osobnej konferencji etnografów w Krakowie, której zadaniem byłoby przygotowanie materiałów dla Kongresu Nauki Polskiej. Konferencja odbyła się w Krakowie w dniach 17-19 lutego 1951 z następującym porządkiem dziennym: I. Ustalenie wytycznych w sprawie etnografii jako materiał na Kongres Nauki Polskiej. a) Ocena stanu i dorobku etnografii do roku 1939. b) Dorobek etnografii polskiej w latach 1945-1950. c) Sześcioletni plan naukowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i jego rola w perspektywie przebudowy życia naukowego. d) Zagadnienia studium historii kultury materialnej. e) Rola muzeów etnograficznych. 2. Podsumowanie wyników obrad oraz sformułowanie wniosków na podstawie pracy zespołowej. Obrady otworzył w dniu 17. II. prof. dr K. Dobrowolski, po czym prof. Gajek przedstawił przebieg dotychczasowych prac Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych oraz cel i zadania konferencji etnografów. Z kolei prof. K. Moszyński wygłosił referat omawiający przedmiot, zakres i cel etnografii. W dyskusji, w której wzięli udział: E. Frankowski, Gajek, Priifferowa, Adamska, Seweryn, Zygler, Dobrowolski, Moszyński, Baranowski i in., poruszono szereg zagadnień takich jak: główne kierunki w etnologii, ocena kierunku historycznego, charakterystyka kierunku ma terialistycznego i jego rozgałęzień, zagadnienie materializmu historycz~ego i dialektycznego w etnografii, stosunek etnografii do socjologii, zagadnienie współpracy etnografów z historykami, forma opisu etnograficznego, wzory radzieckie, zagadnienie: stadialności, bazy i nadbudowy, powiązania nauki z życiem, współdziałania etnografii z potrzebami nowej rzeczywistości polskiej, znaczenie jej w zakresie humanistyki. Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939 przeprowadzona została zbiorowo, jako praca zespołowa. Wynikiem tej pracy jest krótkie ujęcie osiągnięć etnografii polskiej oraz jej rys historyczny podany w ogrom.nym skrócie w załączonym memoriale wysłanym do Biura Kongresu Nauki Polskiej, a opracowanym przez Komisję w skład której weszli: prof. Moszyński, Dobrowolski, Gajek, Adamska, Gajkowa, Reinfuss, Kuźmicz. Ocenę dorobku etnografii w latach 1945-1950 przeprowadzili: następujący etnografowie: dr M. Priifferowa i dr j. Krajewska - ocenę prac prowadzonych n'a terenie muzeów etnograficznych; prof. Gajek ocenę prac prowadzonych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; mgr Kuźmicz wskazał na koniectność wprowadzenia metody materializmu dialektycznego i historycznego, jako obowiązującej w etnografii. Mgr Pietkiewicz dodał, że etnografowie traktują wieś jak monolit nie uwzględniając rozwarstwienia społecznego. Na obradach popołudniowych w dniu 18 lutego omówione były zagadnienia przebudowy życia naukowego i powstania instytutów, a także studium historii kultury materialnej. Prof. Moszyński podkreślił konieczność powołania do życia Instytutu Etnografii opartego na wzorach radzieckich (Instytut Mikłucho-Makłaja). W dyskusji nad pracą katedr etnografii i projektem studium kultury materialnej zabrali głos: dr Klimaszewska, prof. Stelmachowska, dr Frankowska, prof. Antoniewicz, prof. Dobro~olski, prof. Moszyński, prof. Frankowski, dr Waligórski, prof. Hensel, prof. Nosek i inni. , W dniu 19 lutego przeprowadzono ogólne podsumowanie wyników dwudniowej dyskusji, oraz omówiono zamierzenia na przyszłość (punkt II załączonego memoriału). Po odczytaniu i zatwierdzeniu tekstu, opracowanego przez komisję na podstawie pracy zespołowej konferencję została zakończona. Q. Lud, T. XXXIX G. �Memoriał opracowany przez Konferencję etnografów: OCENA DOROBKU POLSKIEJ ETNOGRAFII I ETNOLOGII Z PUNKTU WIDZENIA POSTĘPOWEJ MYŚLI SPOŁECZNEJ I. Okres początkowy. Początki głębszych zainteresowań się ludem i jego kulturą występują w schyłkowym okresie formacji feudalnej w Polsce, od przełomu XVIII i XIX w. do uwłaszczenia włościan; na terenie zaboru pruskiego w pierwszej połowie XIX w., w Małopolsce' do 1848 r. a w byłym królestwie Kongresowym do 1864 r. Zainteresowania te wyszły z ówczesnych kół postępowych, które walczyły o emancypację chłopów. Klasycznym przykładem tego jest działalność H. Kołłątaja, Lelewela, członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie i szeregu pisarzy. Łączyły się one z uświadomieniem konieczności przebudowy ustroju gospodarczo-społecznego. Mimo, że w okresie tym zainteresowania te skupiają się prawie wyłącznie na folklorze, to należy podkrdlić iż po raz pierwszy przy tej okazji występuje wartościowanie kultury ludowej. 2. Okres drugi. W następnej fazie rozwojowej, która mniej więcej przypada na okres kształtującego się ustroju kapitalistycznego i panujących prądów pozywitystycznych, zainteresowania te pogłębiają się w niemałej mierze na skutek narastających tendencji do demokratyzacji społeczeństw i postępującej w dalszym ciągu emancypacji gospodarczej, społecznej i politycznej chłopstwa. W okresie tym zakres zainteresowań w badaniach etnograficznych poszerza się. Pojawiają się pierwsze prace związane z kulturą materialną. Zaczyna się bardziej systematyczne zbieranie materiałów, czego dobitnym wyrazem może być monumentalny zbiór monografii Kolberga. jako reakcja przeciw dawnemu romantycznemu podejściu do zagadnień kultury ludowej, pojawiają się pierwsze prace krytyczne, bardzo jak na owe czasy wartościowe (R. Berwiński). W pracach ówczesnych prawie zupełnie nie znajdują wyrazu ówczesne postępowe idee, wiążące się z powstaniem przemysłu i burżuazji polskiej, nurtujące coraz silniej pewną część społeczeństwa, co jak w poprzednim okresie zaznaczało się tak wyraźnie u Kołłątaja, a także u Goszczyńskiego i innych. 3. Okres trzeci. W okresie trzecim, który przypada na przełom XIX i XX w. trwając aż do 1914 r. następuje dalszy rozwój kapitalizmu w Polsce, pogłę- bianie się konfiiktów' społecz. wytwarzanie się klasy robotniczej i w związku z tym po raz pierwszy wkraczają do Polski hasła i teorie naukowego socjalizmu. Pojawiają się tłumaczenia prac Marksa, Engelsa i innych dokonywane przez Krzywickiego, lub przy jego udziale. W związku z powyższym, obok kontynuowania prac dawnego typu (zbierackich i in.) widzimy już pierwsze ściśle naukowe prace, z podbudową metodologiczną, opartą na marskiźmie (przede wszystkim Krzywicki). Kierunek ten nie był jednak przeważający, ponieważ większość ówczesnych etnologów poddaje się rozwijającym się na zachodzie ideom ewolucjonistycznym, nawiązując, gdy chodzi o niejakie tendencje materialistyczno-historyczne, co najwyżej w pewnym stopniu do prac Morgana (Karłowicz, Ciszewski i inni). Największą pozytywną zdobyczą tego okresu są niewątpliwie prace Krzywickiego, który w swoich (,Ustrojach społeczno-gospodarczych}) ściśle wiąże zjawiska kulturowe z podłożem ekonomicznym wogóle, a produkcją w szczególności, oraz podkreśla zmienność zjawisk kulturowych, uwarunkowaną rozrastającymi się sprzecznościami poszczególnych grup wytwórczych itp. jednakowoż nawet ten badacz reprezentuje w znacznym stopniu kierunek eklektyczny, ponieważ uwzględnia równocześnie także inne, błędne kierunki, co zmniejsza wartość jego prac. Tematyka prac Krzywickiego obejmuje takie zagadnienia jak: liczebność i kształtowanie się społeczeństw pierwotnych w oparciu o materialne warunki bytu, zagadnienie rozwoju moralności i religii pierwotnej itp. W pracach innych autorów tego okresu zaznacza się zainteresowanie ustrojem społecznym w ogóle, związkiem tego ustroju z kultem i wierzeniami, folklorem w najszerszym rozumieniu tego słowa, wiedzą pierwotną i poniekąd również kulturą materialną. Na wyróżnienie zasługuje praca Ciszewskiego pt. (,Lud robotniczorolniczy z okolic Żarek, Siewierza i Pilicy», oraz inne jego monografie tego typu. Znacznym sukcesem tego okresu jest pojawienie się wydawnictw periodycznych i ciągłych, etnologiczno-etnograficznych (Wisła, Lud i inne), które w pewnym, co prawda na ogół nieznacznym stopniu uwzględniają już współczesną tematykę klasową. Wreszcie w tym okresie powstaje pierwsza katedra etnologii w Polsce (1910), która niestety nie odegrała żadnej poważniejszej roli, oraz dokonane zostały pewne badania i prace nad etnografią ludów egzotycznych (Kubary i inni). 4. Okres czwarty. W okresie międzywojennym panującą tendencją w etnologii jest tendencja teoretyczna, nie wiążąca nauki z życiem. Poza tym pewna część prac etnograficznych stoi wyraźnie na usługach klas posiadających i reżimu (np. badania nad szlachtą zagrodową, badania na ziemiach wschodnich) itp. 40* �Jest to okres wielkiego wzmożenia się prac etnologicznych ficznych, oraz rozszerzenia się ich tematyki. i etnogra- Najbardziej wartościowymi są, pochodzące z tego okresu materiały opisowe, systematyzujące, porównawcze, syntezujące i metodologiczne, o różnych kierunkach naukowych. Kierunek materialistyczno-historyczny nie znalazł tu prawie wcale zastosowania i wyrazu. Wartość znacznej ilości tych prac jest jednak trwała o tyle, o ile one zawierają usystematyzowany bogaty materiał faktyczny. Podobnie jak w okresach poprzednich uderza tu brak dostatecznej planowości badalI i prac, co spowodowało znaczne luki tematyczne i źró. dłowe. 5· Okres piąty. W Polsce Ludowej występuje dialektyczny proces walki starych tendencji z nowymi, reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcia o materializm historyczny i dialektyczny. Wyrazem tych nowych tendencji są prace i badania poświęcone takim zagadnieniom, jak: kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych, badania nad przemysłem ludowym, badania nad sztuką w oparciu o bazę gospodarczą, prace nad uwarunkowaniem i zróżnicowaniem kultury ludowej, prace nad rozwojem narzędzi rolniczych i ich rolą w przeobrażeniach społecznych. Jakkolwiek tematyka prac etnograficznych coraz bardziej nawiązuje do potrzeb budownictwa socjalistycznego, to jednak metodyka tych prac, nie rozwija się równolegle z dostatecznym przyswojeniem zasad metodologicznych materializmu dialektycznego i historycznego. a) uwzględnianie takich tematów, które ze względów .klasowyc~ były pomijane w poprzednich okres~ch i którY~h oprac?wame ",:~p:łm luki badawcze i umocni bazę ideologIczną PolskI Ludowej (np. zrozmcowanie klasowe kultury ludowej). b) wydobycie z kultury ludowej przez odpowiednie ba~ania takich wartości, które mogą być wprowadzone do kultury narodowej np. sztuka ludowa, muzyka literatura. c) organizowanie takich badań, które mogą się przyczynić do ~ptt maInego zatrudnienia mas pracujących i wydobycia oraz uaktywnIema działów produkcyjnych przemysłu ludowego. d) organizowanie takich badań, które przez poznanie pewnych wycinków rzeczywistości kulturalnej wiejskiej, mogą dać podsta.wę do lepszego planowania i organizowania nowego. życ~a. (np. badama nad gospodarczą strukturą klas wsi, nad potrzebamI WSI Itp.). III. Etnografowie zebrani na konferencji etnograficznej w Krakowie stoją na stanowisku, że w przyszłej organizacji nauki polskiej powinien być uwzględniony postulat stworzenia Instytutu Etnograficznego, którego zadania polegałyby na: a) b) wanych c) realizowaniu powyżej zarysowanego programu pracy; , na koordynowaniu wszystkich akcyj badawczych reprezentoprzez inne ośrodki oraz muzea; szkolenia kadr pracowników naukowych. Konferencja Kraków, Zamierzenia na dnia przyszłość. I. Cel i zakres etnografii. II. Powiązanie nauki z życiem. III. Instytut Etnograficzny. I. I. Konferencja etnografów przedstawia program swojej działalności: Zakres prac etnograficznych powinien obejmować: etnografię historyczną· 2. Badania reliktowej kultury tradycyjnej ludu pracującego. 3· Dynamikę przeobrażeń kultury mas pracujących w tworzeniu się nowej kultury społeczeństwa socjalistycznego. Wszystko to łącznie w oparciu o zasady materializmu dialektycznego historycznego. II. Etnografowie zebrani na konferencji stoją najbardziej ściśłego powiązania prac etnograficznych downictwa socjalistycznego, przez: na stanowisku z potrzebami jak bu- etnografów. , 19 lutego 1951 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6d31a9191f1a88a0cd24b2abc3086f.pdf 39735542561f412050bc3fba719c6a6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:111 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.444-519 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 445 MUZEUM W RZESZOWIE Dzia ł Etnograficzny MUZEA* :1 MUZEUM W TARNOWIE Muzeum Ziemi Tarnowskiej powstało w Tarnowie w związku z akcją reformy rolnej w r. 1945 i o,bejmuje zbiór dzieł sztuki pochodzenia wyłącznie podworskiego. Odosobnionymi eksponatami sztuki ludowej znajdującymi się w tutejszym muzeum są: 4 figurki z szopki (grajek, kantor i 2 królów). Wykonał je Mazur Marian ze wsi Łąki Górne, gm. Pilzno, pow. Dębica, urodz. w 1928 r. syn rolnika trudniącego się stolarką. Wyżej wymienione drewniane figurki wykonane były w okresie okupacji niemieckiej" są polichromowane i mają ruchome człony. \V dziale depozytów tut. Muzeum znajduje się, jako własność Zarządu Miejskiego w Tarnowie, zbiór ceramiki ludowej z Gręboszowa pow. dąbrowski, z Janowie pow. tarnowski i z Rzepiennika pow. gorlicki - pochodzący z XX w. Na kolekcję ceramiki z Rzepiennika (sztuk 17) składają się garnki" wazony, skarbonki w kształcie figury męskiej, baryłka w formie barana, kałamarz z głową psa i kota oraz fdjka w kształcie głowy męskiej. Powyższe okazy są wykonane z czerwonej gliny i polewane ciemno-brązowo, jasno-brązowo i biało. Zdobią je barwne motywy roślinne lub też dekoracje plastyczne i wyciskane. Na wyróżnienie zasługuje garnek dużych wymiarów (69 X 42 cm), kształtu jajowatego, o dwóch uchach, z pokrywą o dekoracji plastycznej figurowej, przedstawi2jącej figurę mężczyzny w rogatywce, stojącego obok konia, oraz wazony (sztuk 3) w formie krążka, zdobne w orły plastyczne z ornamentyką wyciskaną. W ceramice z Janowie (sztuk 5) z czerwonej gliny, obok wazonów o polewie ciemno zielonej z ornamentyką o motywach roślinnych, zwracają uwagę baryłki w formie owiec, o polewach czarnej i jasnobrązowej. Z Gręboszowa pochodzą figurki z gliny nie wypalanej (owcy, psa i ptaszka) powleczone pobiałką i malowane kolorami zielonym i czerwonym, wykonane wedlug relacji przez ślepą dziewczynę. Paulina Chrzanowska * O d R e d ak cj ;: Następny rocznik <.Ludw)za\\'ierać będzie obszerne spraw<)zdania ze stanu muzeów ZSRR. W XXXVII t. Ludu, na str. 418 autor niniejszej notatki zamieścił bardzo ogólną wzmiankę o Muzeum Miasta Rzeszowa. Od tamtego czasu jednak dużo się zmieniło, zbiory rozrosły się, zwłaszcza dział etnograficzny. Muzeum rozszerzyło też teren swego zainteresowania, bowiem po bliższym jego zbadaniu okazało się, że pewne samodzielne dziś regiony etnograficzne mają wspólne źródło, jeden pień. Odnosi się to do trzech sąsiednich regionów: rzeszowskiego, łańcuckiego i przeworskiego, które stanowią jedną grupę etniczną a tylko w drugiej połowie XIX-go w. przybrały różne cechy zewnętrzne. Dla tej grupy, ze względów roboczych przyjmuje się nazwę: Rzeszowiaków. Na północ od Rzeszowiaków, w widłach Sanu Wisły usadowili się Lasowiacy, zwani również Lesiakami, Lasowicami Leśniakami. Ta grupa ma inny charakter. Ale między Rzeszowiakami a Lesiakami znajduje się jeszcze inna grupa, nie mająca jak tamte swoistych charakterystycznych cech, natomiast znać na niej wpływy obu sąsiadów. Powstały na tym terenie nowe, wtórne formy, odrębny region. Muzeum Miasta Rzeszowa, założone w r. 1935 przez Towarzystwo Regionalne Ziemi Rzeszowskiej miało cele bardzo skromne. Bo też na początku rozporządzało tylko jedną salą, uzyskaną od szkoły powszechnej im. A. Mickiewicza a roczny budżet wynosił zaledwie kilkaset złotych. W la tach 1938 i 1939 środki finansowe były znacznie większe, ale na odpowiedni lokal nie było nadziei. Nie można było myśleć o sprzętach, eksponaty magazynowało się. Głównym celem było zebranie zabytków etnograficznych, przede wszystkim strojów ludowych. A że «według stawu grobla», terenem ówczesnej działalności było tylko Rzeszowskie, nie pokrywające się nawet z powiatem rzeszowskim i część owej pośredniej grupy na północy, w okolicy Kolbuszowa-Sokołów, tj. część pow. kolbuszowskiego. Pracę przerwała wojna. W budynek, w którym mieściły się zbiory, uderzyła niemiecka bomba, podmuch wyłamał drzwi i okna, wiele eksponatów uległo rozbiciu. Gorzej, bo wówczas zginęło wiele zabytków. Szczególnie bolesną stratą była skradziona duża kolekcja chustek, koszul i gorsetów, to jest tych rzeczy, na których ukrycie brakło już czasu. Wreszcie i z tego lokału zbiory zostały wyrzucone i umieszczone, dziwnym trafem, w kamienicy mieszkalnej z XVIII-go w., która później wyremontowana, służy do dziś. W r. 1944 Rzeszów został miastem wojewódzkim. Przychylny ~tosunek miasta i w latach 1946- I 948 pokaźniejsze dotacje państwowe oraz fakt, że muzeum stanie się z czasem wojewódzkim, przyczyniły się do rozrostu zbiorów. Główny wysiłek zwrócono w kierunku nabywania ekspona- �447 tów etnograficznych. I, jak już wspomniano z terenu znacznie szerszego, nawet bardzo w stosunku do aspiracji z lat 1935-1939. I'\ajliczniejszy w ;"\1uzeum dział etnograficzny liczy ok. 1.000 eksponatów (oprócz fotografii). W dziale tym na specjalną uwagę zasługuje ceramika. A więc przede wszystkim grupa średuiowiecznych naczyń wykopana koło kościoła farnego, dalej mnóstwo ułamków mis i kafli od XVIXVIII w., jakie znalazly się w miejskich wałach obronnych, zbudowanych w pierwszym dziesiątku lat XVII w. a usypanych z ziemi, wyjętej z koryta rzeczki, płynącej u stóp tychże walów. Na ułamkach tych uderza ogromna różnorodność ornamentacyjna. Jest też spora kolekcja fajek glinianych i zabawek w postaci ułanów, zwierząt bab i miniaturowych naczyń. 'Vreszcie duża ilość naczyń nowszych, wyrabianych przez okolicznych garncarzy. Kto jedzie drogami Rzeszowszczyzny, tego musi uderzyć wielka ilość kapliczek i kaplic, z mnóstwem świątków. Według tradycji ongiś byli tu liczni świątkarze. \Viele ich tworów w postaci tak calych kapliczek, jak i rzeźb jest tutaj reprezentowanych, od bardzo starych, renesansowych aż do współczesnych, drewnianych i terakotowych. Ten dział religijnej sztuki ludowej uzupełnia kilkanaście obrazów i wreszcie dwa dwustronne klocki drzcworytowe, jeden znaleziony ostatnio w vVoli Żarczyckiej k. Sokołowa. Tutaj też należy wspomnieć o kilku kompletach kukiełek z szopek wiejskich, a także a dużej kolekcji zdjęć fotograficznych, ilustrujących region, obrazów i rysunków. Kilkanaście eksponatów sztuki religijnej jest reprezentowanych na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej. Znajduje się w Muzeum szereg starych narzędzi rolniczych, socha tzw. «hak», kompletna olejarnia, dużo statków domowych oraz sprzętów. Wśród nich kilka skrzyń z odrębnej grupy, którą można nazwać Sokołowską, bowiem jedynie w Sokołowie stolarze wyrabiali malowane skrzynie dla szerokiej okolicy. Znalazly się w zbiorach fragmenty dawnego budownictwa wiejskiego, jak węgly chat, drzwi, przeróżnego rodzaju zamki drewniane i żelazne kłódki oraz różne drobiazgi, jak pomysłowe łapki na myszy, łyżniki, żelazne pęta na konie itp. Do tej grupy można zaliczyć i dużą. kolekcję podków, od średniowiecznych począwszy, wykopanych w Rzeszowie. W tutcjszym regionie też panował zwyczaj obdarzania uczestników wesel specjalnym ciastem, tzw. szyszkami. Są to często miniaturowe cacka. podobnj~ jak i pisanki. Ten rodzaj sztuki ludowej również jest reprezen~ towany. )l.,jwiększą chlubą działu etnograficznego to stroje ludowe. Najwięcej tak kompletów, jak i poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej, zwłaszcza świątecznej pochodzi z Rzeszowszczyzny. Są tu więc adamaszkowe «staniki», gorsety brokatowe, przerabiane ze spódnic XVIII i XIX-wieez- nych, nowsze gorsety, płócienne haftowane spódnice, zapaski i koszule, rańtuchy wyszywane i wreszcie kilkanaście kobiecych czepców, niektóre przebogato zdobione. Są nowsze stroje suto w kolorowe kwiaty haftowane tak barwne, że strój bukietem kwiatów zda się być. Z męslcich, obok ka~ mizelek jcst kolekcja sukman. Mały region rzeszowski lubował się w różnorodności i każda niemal wieś chciała się wyróżnić pomysłami zdobniczymi. Jest dużo nakryć głowy, najciekawsze są rogate czapki «dlubanki,) z czerwonego i siwego sukna, z pierwszej połowy XIX-go w. . S~ecjal~ie w haftach .lubowały się kobicty z sąsiedniego regionu, tj. z .Łancuckl~g? Stamtąd Jest cała koleckja rańtuchów i rąbków, niesłychal1le praCOWICIe wykonanych. Są stroje kobiece lesiackie, ze swojskiego płótna, starsze, czerwoną i czarną nicią wyszywane i nowsze ozdobione haftem dziurczastym. Obok tego sukmany, plótnianki, kafta~y itd., zebrane z terenu działalności Muzeum Miasta Rzeszowa. Muzeum 1\1iasta Rzeszowa, muzeum miasta wojewódzkiego, ma szanse stania się muzeum okręgowym. O tym jednak w tej chwili myśleć nie można, nie ze względu na ilość i jakość eksponatów, ale na warunki lokalowe. Zbiory mieszczą się w starej kamienicy mieszkalnej, której pomieszczenia, to pokoiki często bez naturalnego światła. Niektóre sale parterowe są zawilgocone i nie posiadają pieców. W tych warunkach trudno mówić o jakiejś celowej i planowej ekspozycji. Muzeum w rzeczywistości jest uporządkowanym magazynem, który mogą zwiedzać niezbyt liczne grupy ludzi. Eksponaty etnograficzne są rozparcelowane, zależnie od pomieszczeń. Dopiero wykończenie nowego gmachu dla muzeum 1'0zwiąże ten problem. Francis;:;ek MUZEUM Kotula W JAROSŁAWIU . :Muzeum wraz z działem etnograficznym powstalo w 1925 r. Powstame. muzeum łąc~y się z 550-tą rocznicą nadania miastu prawa miejskiego. Zbl~ry g~omadził J. Harlender, pierwszy kierownik muzeum, przez darowizny I kupna od rozmaitych osób lub instytucyj. Muzeum mieściło się do r. 1938 w budynku ratuszowym, potem w rynkowej kamienicy nr -. :Ylinio.na ~oj~a nie wyrządzila żadnych szkód w zbiorach z powodu n~lezytCJ opIeki personelu. VV r. 1944, po śmierci J. Harlendera, otwarto n~ ~owo m.uzeum pod kierownictwem dra Kazimierza Gottfrieda i przenIeSIOno zbIOry do zabytkowej kamienicy rynkowej nr 4. I'\a eksponaty e~nogr~ficzne, ~ zasięgu wyłącznie regionalnym składają się stroje ludowe, pisankI, ceramika, rzeźby, 'obrazy, modele i przedmioty dawne użytkowe wiejskie i miejskie. Warunki lokalowe nie odpowiadają ilości zbiorÓw, ale �449 są dość dobre. Dział etnograficzny mieści się w dwu dużych salach. Istnieje możliwość powiększenia lokalu muzealnego. Wystaw specjalnych regionalnych etnograficznych nie urządzano. Ekspozycja przedmiotów etnograficznych dobra. Kazimier~ MUZEUM Gottfried 'IV ZAMOŚCn; Muzeum zostało założone z inicjatywy członków Zarządu Zamojskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego: rejenta Rosińskiego Henryka i Kabata Władysława w r. 1935. Zaczęto gromadzić zbiory ogólne w jednej sali w gmachu ratusza. W r. 1938 eksponaty zostały przeniesione do trzech pomieszczeń w tymże ratuszu. Zbiory etnograficzne zajmowały już oddzielną salkę. W r. 1941 kosztem i staraniem Zarządu Miejskiego Zamościa zostały przeprowadzone odpowiednie adaptacje, dla potrzeb muzeum w zabytkowej kamienicy ormiańskiej z r. 1634, o 13 pomieszczeniach wystawowych. Zbiory etnograficzne umieszczono wtedy w 2 salach o wymiarach: 8 X 6,5 m oraz 8 X 3 m. Dział etnograficzny posiada około 800 sztuk eksponatów: 92 szt. ubiorów, 78 szt. narzędzi pracy, 280 szt. sztuki ludowej, 180 szt. ceramiki, 160 szt. fotografii i rysunków oraz 10 szt. modeli. Duża izba działu etnograficznego posiada stary drewniany belkowany strop z podciągiem. Wskutek stałego wzrostu liczby eksponatów nastąpiło w tym dziale pewne przeładowanie i ciasnota. Po uzyskaniu nowych pomieszczeń wystawowych dla Muzeum w sąsiedniej kamienicy zabytkowej, w której zaczęto już prace remontowe, pomieszczenie działu etnograficznego będzie powiększone. Nowych specjalnych wystaw działu etnograficznego, poza stałą wystawą działu, z r. 1950 nie przewiduje się. Wł. Kabat SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI od dnia MUZEUM I. V. ETNOGRAFICZNEGO 1946 r. do 31. XII. W ŁODZI 1948 r. W okresie sprawozdawczym Muzeum rozwinęło swą działalność w kierunku uzupełnienia zbiorów, rozszerzenia wystawy, stworzenia archiwum opisowego, fotograficznego i rysunkowego oraz w kierunku badań terenowych. Fotografie i rysunki wykonywano w terenie. Do Muzeum przybyło 322 I eksponatów. Archiwum fotograficzne posiada 134 filmy i 406 klisz, rysunkowe - 510 tablic rysunków. Prócz archiwum l\1uzeum prowadzi katalog zabytków opatrzony fotografią lub rysunkiem przedmiotu. Muzeum powiększyło również bibliotekę o 846 tomów i 297 map. .\Iuzeum kształci studentów w muzeologii. \V tym celu utworzyło stanowiska płamych praktykantów, którzy kształcąc się, odbywają jednocześnie praktykę muzealną. Takich praktyk posiada Muzeum obecnie cztery. W' okresie sprawozdawczym ukończyły praktykę 3 osoby. Personel Muzeum składa się z 18 osób. . Dodać trzeba, że przy zakupach brali czynny udział studenci Zakładu Etnografii U. Ł. podczas wycieczek naukowych Zakładu lub badań terenowych na Śląsku i Mazurach. Badania terenowe i wstępne wyniki badań Miejskie Muzeum Etnograficzne prowadziło badania terenowe od 1946 r. co roku. W 1946 r. w pow. opoczyńskim przez 3 mieSiące przy udziale z przerwami 2 etnografó\o\, (dr Janina Krajewska, Irma Kucharska), 2 rysowników, I laboranta. W 1947 r. w tymże powiecie przez i miesiące: I etnografa, 2 rysowników i przez I miesiąc I fotografa. W 1948 r. 2 tygodnie w Opoczyńskim: 4 osoby, w tym 2 fotografów. Następnie w woj. Kieleckim przez miesiąc. W badaniach brał udział większy zespół. Prócz personelu technicznego (2 rysowników, I fotograf, I laborant) 2 praktykantki muzealne Maria Biernacka i Aurelia Wierzchoniówna oraz 6 studentów Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego 1 przechodzących praktykę terenową. W tymże roku 2 tygodnie w Rzeszowskim, przy udziale 7 osób. Wyprawy badawcze prowadziła dr Janina Krajewska. Wyprawy od 1947 r. korzystały z auta osobowego lub ciężarowego. Podczas wypraw dokonywano jednocześnie zakupu zabytków dla Muzeum. W Kieleckim również dla Muzeum Świętokrzyskiego, IV Rzeszowskim dla Ośrodka Muzealnego w Łańcucie. Część wsi została przepracowana dokładniej. Poza teren badany dokonywano wycieczek dla zorientowania się w zasięgach wytworów kulturowych. 'IV Opoczyńskim zbadano teren zamknięty wsiami Wąglany, Prymusowa Wola, Brzustów. Ze wschodu, Krajów, Skrzynno, z północy teren zamyka rz. Pilica. Następnie wykonano wycieczki do Mniszkowa, Włodzimierzowa i Dąbrowy w kierunku zachodnim, do Żarnowa badając Topolice i Białaczów - w kierunku południowym oraz wsie na trasie OpocznoKońskie. 'IV kierunku północnym Odrzywół-Nowe Miasto i trasa na lewym brzegu rz. Pilicy przez Inowłódz. 1 W 1948 r. na Wydziale Agronomii Społecznej była wykładana etnologia. Lud, T. XXXIX �W woj. kieleckim zbadano teren Świętokrzyskiego prócz ::\'owej i Starej Huty, w Kieleckim teren zamknięty wsiami Domaszowice, Modrzewie, na płd-zachód od Kielc - Zajączków, Mosty, na południe Łukowa. Wykonano również wycieczki dla sprawdzenia zasięgów: I) Chęciny, Kielce, Górno, Bodzentyn, Prusinowice, Nowa Huta. 2) Ghęciny, Morawica, Chmielnik Staszów, Kobylany, Łagów, Nowa Huta, Chęciny. 3) Chęciny, Morawica, Pinczów, Busko-Zdrój, Chmielnik, Morawica, Chęciny. 4) Chęciny, Kielce, Skarżysko, Wierzbnik, lIża i Wierzbnik Zbijów. W woj. rzeszowskim w pow. łańcuckim: Sonina, Wysoka, Albigowa, Grodzisko Duże, Rakszawa, w pow. przeworskim: Markowa, w pow. rzeszowski m: Kraczkowa . Muzeum przeprowadzało badania nad kulturą materialną i sztuKą ludową w pow. opoczyńskim, a więc opracowano: budownictwo, rolnictwo (up~a; .•.. a zbóż, roślin włóknistych i narzędzia), rybactwo, zajęcia gospodarcze i rzemiosła. Poznanie materiału, narzędzi i sprzętu z nimi związanego pozwoliło na wypracowanie garncarstwa, plecionkarstwa, wyrobów kowalskich, powróźnictwa itd. Materiały pozwalają uchwycić nie tylko typologię, ale ich zasięgi etnograficzne, a także wyróżnić zajęcia zawodowe np. kowalstwo, bednarstwo (wyroby z drzewa jak cebry, szufle do wiania zboża przywożone na jarmarki najczęściej z Kieleckiego, szufle do kartofli wykonywane na miejscu) od uprawianych dorywczo jak powroźnictwa, plecionkarstwa, wyrobu mioteł, pędzli z leśnej trawy lub prośnianki, czy innych zajęć uprawianych sezonowo jak np. oczyszczania siemienia. Z wymienionych wyżej zagadnień nie wszystkie opracowano w Kieleckim. Niektóre ściślej, jak np. narzędzia rolnicze, budownictwo (przeważnie plany poziome oraz charakterystyczne konstrukcje wiązań. Fotografie domów i piwnic). Następnie opracowano sprzęt gospodarczy, plecionkarstwo (plecionki, materiał i przyrządy do ich wykonania), wyroby drewniane: (,kozuby» do przechowywania zboża, koryta do pojenia krów itd. Tkactwo, haft i strój został opracowany najściślej w pow. opoczyńskim, gdzie tkactwo jest bardzo żywotne i strój zachowany i zróżniczkowany chronologicznie i terytorialnie, noszony przez dzieci, kobiety i mężczyzn, który nawiązać można do strojów rawskich i łowickich. Stwierdzić należy duże zróżnicowanie w stroju kobiecym, jeśli chodzi o (,kiecki.). Haft natomiast różni się wybitnie od haftu łowickiego, a w starszej swej fazie raczej podobny jest do śląskiego (uwypuklenic wzoru przez zahaftowanie tła). Kieleckie zachowało przede wszystkim zapaski w pas i na odziew noszone na codzień i na święto, tkane w pasy zróżnicowane dzielnicowo, gorsety i koszule haftowane (na te ostatnie moda przechodzi) na święto. Strój męski zanikł całkowicie, rzadko spotykana czarna kapota (późniejsza faza stroju) i brązowa sukmana. Ciekawe, iż w Kieleckim, gdzie tkactwo jest mniej rozwinięte, niż w Opoczyńskim, występuje wiele rozmaitych krosien o różnych wymiarach. Jeśli chodzi o Rzeszowskie wyróżnia się ono wyraźnie od Kieleckiego posiadaniem płóciennych strojów i białych haftów angielskich u kobiet (fartuchy, bluzki i kołnierzyki), występowanicm zawicia dziś już nie używanego. Zróżnicowanie gorsetów chronologicznie i terenowo duże. Prócz stroju płóciennego (samodział, późniejszy białe kupne płótno, naj nowszy kupny haft. Najstarsza spódnica - fartuch wiązany z przodu analogicznie do śląskiej góralskiej) Np. w Grodzisku czerwone sukienne spódnice z obrąbkiem zielonym lub zielone z czerwonym. Najnowsze gorsety aksamitne, haftowane koralikami. Strój kobiecy najnowszy pod silnym wpływem krakowskiego (spódnice w kwiaty, haftowane, przewlekane lub naszywane wstążkami). Ten sam wpływ krakowskiego w stroju męskim (żupan granatowy, jednakowy u kobiet i mężczyzn). Płótnianki męskie różnego typu np. w Grodzisku z podszewką w kratę i kołnierzem podszytym brązowym suknem. Notowano niektóre obiekty dla orientacji w typologii. Materiał zbyt obfity, aby można było w krótkim czasie dokonać rejestracji. Następnie z przedmiotów zdobionych na obydwóch terenach wykonano rysunki sprzętów: ław, listewek, łyżników, półek, szafek, łóżek. W Opoczyńskim ze zdobnictwa należy wymienić istnienie wycinanek (tzw. rózgi, kółka i (,kwiotki»), girland z kwiatów wykonywanych na szpilce, kwiatów z pierza, pająków ze słomy, bibuły, grochu, ptaszków drewnianych. W Kieleckim występują zdobienia w postaci wstęg ze słomy i bibuły zawiązane wzdłuż belki i b. rzadko koncentrycznie ułożone na suficie. Natomiast istnieje malowanie patronowe ścian przez patrony wykonywane samodzielnie. Badania na trzech tcrenach stykaj~cych się ze sobą pomimo, że znajdują się między tymi terenami przestrzenie nie 7.bar.Jan~, pozwolą na porównanie i nakreślenie pewnych związków i różnic. kulturowych, które są wyrazem ekspansji kulturowych związanych bądź z wędrówkami etnicznymi, bądź z migracjami na pewnym terytorium tylko niektórych grup, przenoszących wytwory kulturowe. Trudno mi oczywiście z powodu luk w materiale wykreślić ścisłe granice zasięgów. Chcę tutaj zwrócić uwagę tylko na niektóre zagadnienia wyraźnie charakteryzujące teren. Zanim przejdę do omówienia charakterystycznych cech niektórych z nich, muszę podkreślić użycie dwóch materiałów jakimi są drzewo i kamień na terenie Opoczyńskiego i Kieleckiego. Można powiedzieć bez wielkiej przesady, iż kultura Świętokrzyskiego w swych wytworach jest drewniana, a więc chata i budynki gospodarcze budowane z drzewa, wiele sprzętów gospodarskich również z drzewa wykonanych, jak (,kozuby» do przecho- 29* �452 453 wywania ziarna, spotkałam nawet cembrowinę studni w starym obejściu dłubaną w pniu drzewa (nie mówiąc a współczesnych zrębowych obudowaniach studzien), koryta do pojenia bydła, korytka dla kur, nawet budy psie i rury kanałizacyjne kładzione w rowach pod mostami prowadzącymi do obejścia dłubane w pniu drzewa. Kamień używany przy budowie piwnic (w Świętokrzyskim nawierzchniowe) i pieców. W płd.-zach. części woj. kieleckiego figury świętych kute również w kamieniu, jednak kamień w kulturze ludowej Kieleckiego nie odgrywa takiej roli jak szczególnie współcześnic, w Opoczyńskim, gdzie budynki gospodarcze często budowane z kamienia, nowsze stodoły posiadają słupy kamienne z szalowanymi ścianami, piwnice z kamienia kryte dachami dwuspadkowymi, piece i kominy z kamienia, nawet kamień używany ostatnio na koryta do pojenia bydla i jadła dła kur, obok starszych typów z pnia drzewa. Studnie wykładane kamieniami, nowsze płytami kamiennymi i posiadające cembrowinę również z płyt kamiennych. W typie budownictwa i obejścia występują również charakterystyczne cechy, które bądź łączą, bądź różnią trzy omawiane tereny. W Opoczyńskim charakterystyczne obejście jest wąskie i długie z r::hatą stojącą szczytem do drogi. W jednym z nią rzędzie budynki gospodarcze bardzo często przylegające do niej lub stojące oddzielnie, posiadające z reguły tzw. stodółkę tj. pomieszczenie na siano zamknięte wrótniami jak przy stodole. Prostopadle do chaty w głębi obejścia stodoła, której jeden z sąsieków kryje się za budynkami gospodarczymi. Wspomnieć należy jako a charakterystycznej cesze obejścia opoczyńskiego, o komorze stojącej oddzielnie w obejściu, czy kurniku, czy chlewiku, gdyż taki budynek ma różne przeznaczenie, budowany również z drzewa na zrąb. W nicktórych wsiach występuje ona prawie w każdym obejściu, w innych rzadko budowana. W niektórych w5iach jako starszy typ i przeważający np. w Bukowcu występują chaty stojące wzdłuż drogi. W Radzicach Dużych w XIX wieku miały stać również frontem do drogi. Chłopi tłumaczą położenie· chaty w stosunku do drogi układem pół. Na wąskich polach - chaty szczytem do drogi, w Bukowcu pola krótkie i szerokie - chaty frontem do drogi. Chaty w Opoczyńskim przeważnie jednoizbowe z sienią i komorą w różnym układzie, chociaż naogół układ pomieszczeń jest dość jednolity (z sieni wydzielona czasem komórka lub kuchenka). Najstarsze a dachu czterospadkowym, który miesza się później z dachem naczółkowym. Węgieł na (,obłap.dub częściej na (,rybi ogon» nieregularnie zacięty, konstrukcja dachu krokwiowa z płat""ią podłużną wysuniętą poza pion ściany, położoną na belkach dźwigającą konstrukcję krokwiową dachu. Najstarsze chaty mają stragarze. Dachy kryte słomą gładko z 2 sarami u dołu szytymi za (,knowie.), z boku dachu dwuspadkowego część przy wiatrówce i 2 sory górne. \'\1 czterospadkowych na knowie kryte narożnice. Kalenice wysoko nałożone perzem. Nowsze domy mają węgły na rybi ogon, lekko wystające lub gładkie, w nowszej konstrukcji domów węgieł na obłap zanika całkowicie. Dach dwuspadkowy ze szczytem zdobionym lub krytym słomą. Obecnie po wojnie upowszechnia się dom na trempiu również zdobiony. Kieleckie natomiast różni się od Opoczyńskiego, skim następującymi cechami: a łączy z Rzeszow- W Kieleckim obejścia są zamknięte wysokirr,i bramami np. w Bielinach, Górnie, chaty stoją wzdłuż drogi zwrócone ku słońcu frontem, więc często od drogi widać tył chaty (np. w Górnie bez okien, w Biełinacn z małym okienkiem), a z boku jej wysoką bramę. Obejś ie takie robi wrażenie obwarowanego. Wsie znajdujące się z północnej strony Łysogór od Bodzentyna po Nową Słupię mają obejścia zamknięte w czworobok i wjazd przez wozownię (w szczegółach występują różnice np. małe obejścia w Łańcuckim zamknięte stodołą i domem, między nimi wysokie płoty). Tego typu obejścia występują na terenie woj. Rzeszowskiego, (Grodzisko Wielkie, Rakszawa). :, ;£ Chata w Kieleckim najstarsza czterospadkowa. Dach czterospadkowy ma narożnice często niżej lub wyżej przybite, tworzące mały przyczółek. Nowsze domy przyczółkowe lub przyczółkowo-naczółkowe, przy tym dach od strony przyczółka w swej dołnej części różnej konstrukcji. Często dachy są (Brzeziny, Radkowice) z jednej strony przyczółkowe. (Drzwi na strych, przyczółka) z drugiej czterospadkowe. Wejście w tychże wsiach często od strony szczytu. Dach krokwiowy oparty na wysuniętych płatwiach: podłużnej i poprzecznej. Ta sama konstrukcja w stodole. W chatach z wejściem od strony szczytu (Radkowice, Brzeziny) płatew poprzeczna daleko wysunięta tworzy okap. Wysunięte obydwie płatwie poza ściany domu występują również na terenie Rzeszowskiego w budownictwie· przysłupowo-węgłowym, dzisiaj ginącym tj. konstrukcja dachowa oparta jest o narożne słupy stojące przy węgłowanej ścianie. Kieleckie charakterystyczne jest przez powszechnie używany węgieł na obłap, zwany tutaj «skrzynkowym'), który przetrwał we współczesnym budownictwie również z węgłem na rybi ogon, tutaj odmiennie wyglądającym, niż w Opoczyńskim, ze względu na szerokość używanych desek budulcowych. Kieleckie z reguły posiada domy stojące ścianą podłużną do drogi. O ile w Opoczyńskim rozkład domu składa się z sieni, izby i komory (wejście w ścianie podłużnrj), o tyłe w Kieleckim często bardzo dom jest rozbudowany otrzymując dodatkową ubikację oborę. \V niektórych wsiach np. w Jachowej \'\Ioli obejście, prócz stodoły stojącej równolrgle do chaty, nie posiada innych budynków gospodarskich, chyba piwnicę. Pułap komory, czy obory, a często obydwóch, jest obniżony. Belkowanie w nich poprzeczne w stosunku do pułapu izby, lcżące na głównej belce. �455 454 Pułap w izbie wspiera się na 3 belkach położonych na murłacie, zwanymi ,'strzegarzami» l. Na całym badanym terenie stragarza (belka podłużna, na której leżą belki poprzeczne) nie znają. Widziałam takowy w jednej chacie z północnej strony Łysogór. Na środkowym strzegarzu występującym niemal powszechnie na tym terenie: napis z wezwaniem do świętych o pomoc i nazwiska fundatorów, często z datą i wyrytym krzyżem, czy rozetą. Charakterystycznym szczegółem w budownictwie kieleckim jest również wysunięcie nazewnątrz pieca chlebowego równo ze ścianą łub poza ś:ianę drewnianą chaty tzn. widoczna jest tylna ściana pieca, nad nim zwykle widoczne dwie węgłowane bełki wewnętrznej ściany izby. Przez Kieleckie biegnie północna granica występowania gontu. Na tych terenach występuje również dach mieszany słomiano-gontowy, przy tym okap jest z gontu i kalenica kryta gontem 2. Z tą granicą wiąże się również występowanie niektórych wytworów kulturowych jak st«py nożnej 8 (zasiąg przesunięty bardziej na północ) ł, która natomiast występuje w Rzeszowskim, chociaż nieco innego kształtu, poza tym nosideł nieckowatych i drążkowych. Opoczyńskie nosideI nie zna zupełnie. Tłumaczą ten fakt istnieniem studni w każdym obejściu. Granica ta wiąże się również z występowaniem wozu z półkulami, (w Opoczyńskim przy wasągu półkulek zastępuje drąg żelazny przyczepiony rozetą) kółek do radel, czy pługa, które w Kieleckim sa okute, w Rzeszowskim z giętego drzewa - bose. Jeśli dodać, że i w dziedzinie stroju można również nawiązać Kieleckie do grupy południowo-wschodnirj jak np. wiązania chustki na głowie u kobiet tzn. rogiem chustki zwieszającym się z tyłu (tenże sposób w Rzeszowskim) z końcami przeciągniętymi pod spodem i zawiązanymi na potylicy, krojem sukman np. w bardzo bliskim związku i w kolorycie i kroju jest sukmana rzeszowska i kielecka. Można z tych danych wyprowadzić wniosek, że Kieleckie było północną granicą wpływów, idących z południa i wschodu. Granica ta musiała się utrzymywać w różnych okresach czasu, gdyż z różnego typu wytworami kulturowymi spotykamy się. Niektóre wytwory kulturowe idące ze wschodu nie wkraczają w granicę Kieleckiego jak np. chata przysłupowa - zrębowa. Zaznaczyć na1 K. M o s z y ń s ki, «Kultura Ludowa Siowianll, T. I, str. 508, wspomina, ż tego typu belkowanie pułapu istniało u Białorusinów. Kieleckie wyróżnia się tym szczegółem. 2 Patrz: K l i m a s z e w s k a, .Dach chaty w Polsce». Lud Słowiański, T. IV. 3 Mówię o zwartym zasięgu, gdyż np. w Opoczyńskim prawie nie znają. Obecnie nie widziałam ani jednego egzemplarza. 4 Według pracy dr Leona P o p i e l a .Stępa w Polsce» stępa występuje również w pow. koneckim, którego nie badałam, oraz w zachodniej części pow. opoczyńskiego, który również nie był objęty moimi badaniami. leży, że obecnie Rzeszowskie jest pod silnym wpływem budownictwa typu chaty górskiej (belkowanie, dachy okapy z podpórkami). Natomiast z północnego zachodu wpływy na Kieleckie w dziedzinie stroju objawi"ją się w użyciu pasiaków szytych w pionowe paski, natomiast Iłżeckie posiada pasy poziome, nawiązując w ten sposób do «pstruchy» kurpiowskiej oraz krótkich fartuchów lubelskich i spódnic. W innych dziedzinach można również przeprowadzić zróżnicowania np. w plecionkarstwie: w Opoczyńskim do przechowywania zboża używano słomianki plecione korzeniem lub złotokiem (dziś rzadkie), na płd.-wschód od Kielc kosze plecione tylko ze słomy, w Świętokrzyskim tzw. «kozuby» tj. pnie drążone pionowe i poziome, w Łańcuckim (w Grodzisko Duże) duże beczki z klepek. Muzeum prowadziło również badania szersze na terenie woj. łódzkiego, a więc finansowało badania Jadwigi Świątkowskiej w pow. I łowickim oraz prowadziło krótsze badania w pow. łaskim. Dwaj praktykanci Muzeum wytyczyli dzięki pracy terenowej zasięgi stroju sieradzkiego, wieluńskiego, łowickiego i skierniewickiego. MUZEUM ETNOGRAFICZNE I. Powstanie W TORUNIU zbiorów Obecne zbiory etnograficzne powstały z małej kolekcji gromadzonej na wycieczkach terenowych przez adiunkta U. M. K. przy katedrLe Etnografii i Etnologii, z myślą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego. Prace te zostały zapoczątkowane w lutym 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku z tym wynikły, dnia 15. III, 1946 zostaje przez tegoż adiunkta przedsta wiony projekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki). Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompletowane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum Miejskim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz przedwojenną kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przedmioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danielewskiego do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny po aprobacie ~aczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków na utworzenia Dzialu Etnograficznego w Muzeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucji: �457 I) Zarząd Miejski w Toruniu udziela lokalu, światła, opału i innych świadczeń, 2) Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków od sierpnia 1946 - stałych dotacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itp. 3) Uniwersytet :Y1ikołaja Kopernika umożliwił organizatorowi, a do stycznia 1948 honorowemu Kustoszowi tego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej poza wspomnianymi stałymi dotacjami udzielały też nas tępujące instytucje: Centralny Instytut Kultury w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów pozawarszawskich przy Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. W celu gromadzenia ginących zabytków oraz nawiązania kontaktów ze wsią urządzono 60 wycieczek na teren wojew. pomorskiego gdańskiego, olsztyńskiego i szczecińskiego. W rezultacie tej pracy w okresie dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2024. Dnia 4. IX. 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Związku Muzeów w Polsce oraz Związku Historyków Sztuki, zaś dnia 7. IX. 1948 dla publiczności. II. Cele i zadania Zadaniem działu etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona zabytków kultury ludowej jako materiałów naukowych stanowiących dokumenty historyczne, ich konserwacja, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z uwzględnieniem materiałów porównawczych przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zbioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybołówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznych gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat 1923-1925 i 1945-1946. Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, żeby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów i etnografów. Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w swej ekspozycji przy pomocy materiałów porównawczych, fotografii, rysunków, map itp. to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia wytworów, przekształcenia, jakim podlegają poszczególne wytwory: ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjal nym, wędrówki wytworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesiedleńcze, wartość w wytwórczości ludowej, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. III. Zbiory etnograficzne i ich ekspozycja Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946-1948 ułożone według działów przedstawiają się następująco: Zbieractwo - I, Łowiectwo - 28, Rybołówstwo 584, Hodowla zwierząt 25, Bartnictwo i pszczelarstwo - 28, Uprawa roślin - 76, Przechowywanie żywności - 16, Przygotowywanie pokarmu - 102, Obróbka drewna 54, Obróbka Iyka kory, korzeni, wici, słomy - 57, Obróbka włókna - 85, Tkaniny - 388, Obróbka rogu - 7, Obróbka skóry - 3, Obróbka wosku - I, Obróbka gliny - 170, Obróbka żelaza - 5, Odzież - 23, Ozdoby - 32, Budownictwo I I, Sprzęty domowe - 73, Transport i komunikacja - 23, Sztuka ludowa - 88, Instrumenty muzyczne - 30, Zabawkarstwo - 45, Przedmioty obrzędowe 31, Miary i wagi 16, Lecznictwo - 8, Różne - 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludowej nie są jeszcze równomiernie zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, przedstawiających poważny materiał do typologii wytworów ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, włókna itp. oraz rzeźby współczesne artystów kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946-1948 jest następujące: z województwa pomorskiego " gda ńskiego " olsztyńskiego " szczecińskiego. . . . . . . . białostockiego " Z innych województw polskich. . . . . . . z tercnów są,iednich (inne kraje) ..... 977 4 I4 3I2 16 22 70 145 Dział etnograficzny l'vluzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowcgo ratusza, w którym w hołu, w korytarzu oraz pokojach i .salaeh znajdują się kolejno zbiory rozmieszczone następująco: uprawa roślin, transport i komunikacja, rze- �459 miosło, pracownia asystenta i zarazem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, rybołówstwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m2). Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów ludowych, instrumentów muzycznych a także na bardziej poglądowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna, rozwoju tkactwa itd. Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego porównawczego zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza tym układ kolejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się tu brak osobnej sali ćwiczeń, kilku pracowni i preparatorni. Zbiory działu etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak też odnośnych map oraz wielu fotografii i rysunków ilustracyjnych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat. W obecnych warunkach została zastosowana zasada systematycznego układu zbiorów wg poszczególnych działów, z uwzględnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły materiały. Narazie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, wnętrz chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i pokreślenia ostetycznych walorów przedmiotów pozbawionych naturalnego podłoża. W tym celu, obok szarego lub ciemno piaskowego tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono barwę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946-1948 należy wymienić kolekcję etnograficzną, która przetrwała wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w Toruniu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze zbiorów Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zgromadzonych w znacznej mierze staraniem doktorstwa Stenbornów. Na kolekcję tę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki ln,u, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza tym z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich wlicz bie 402 przedmiotów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znacza część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powiększone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie odnośnych narzędzi, na Pomorzu w latach 1946-1948, poza tym rysunki również wykonane w terenie oraz porównawcze ilustracje z postaci wziętych z literatur a dotyczących odnośnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i historycznych np. z Grecji starożytnej a także z terenów pozaeuropejskich. W pracy przy wykonaniu rysunków, napisów, inwentaryzacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszeniu eksponatów itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około I S osób spośród młodzieży akademickiej i inne. Projektowanie układów i rozwiązań literniczych oraz ilustracyjnych wykonała artystka-grafik Hanna Makowiecka i artysta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne wykonał artysta-grafik Kosma Czuryło. IV. Organizacja wewnętrzna Oprócz tymczasowych inwentarzy założono I) kartotekę obiektów muzealnych w układzie działowym, (rozpoczęto wykonywanie rysunków i opisywanie przedmiotów, wydrukowano też podobne karty do badań terenowych na zwykłym papierze), 2) kartotekę obiektów muzealnych w układzie geograficznym wg województw i powiatów, 3) wykonano tablice topograficzne rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie),' 4) wydrukowano terenowo-magazynowe, przywiązywane do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne oraz wymienne S) założono archiwum przedmiotów, na które składają się wszelkie zapisane przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy łistów etc. 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowano karty do notowania przez zwiedzających oraz oprowadzających informacji dotyczących przedmiotów oglądanych lub przedmiotów w terenie 7) założono kartotekę informatorów terenowych 8) kartotekę ofiarodawców 9) kartotekę deponentów 10) kartotekę szkół w województwie pomorskim (układ geograficzno-alfabetyczny) I I) archiwum folklorystyczne (w stadium organizacji) 12) archiwum wycinków z pism 13) katalog książek (alfabetyczny) 14) katalog map (alfabetyczny) IS) katalog kartkowy bibliografii etnograficznej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny) 17) księgi zwiedzających zbiory 18) dzienniki pracy. V. Działalność I. Prace naukowo-badawcze. Na wycieczkach naukowo-muzealnych 2dańskiego, olsztyńskiego i innych prowadzi na terenie woj. pomorskiego, się w miarę możliwości ba- �dania dotyczące kultury ludowej oraz gromadzi się materiały w formie zapisów obiektów muzealnych oraz rysunki i fotografie. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące ncjstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na wolnym powietrzu typy skansenowskiego. Jedna cha ta zabytkowa w powiecie brodnickim została już za bezpieczona za pośrednictwem urzędu konserwa torskiego. 1\lateriały ze brane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenie zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-społeczna. a) Wykłady i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako materiał naukowy i dydaktyczny przy wykładach i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Pomorza prowadzonych w lokalu Działu Etnografii przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamierowską-Priifferową. Poza tym z materiałów muzealnych, biblioteki, rysunków, druków itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych muzeów. b) Praktyki muzealne. Już od 1 czerwca 1947 studenci muzealną· U. M. K. odbywają tu praktykę c) Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praktykantki studentki U. 1\1. K" które też udzielają informacji. Prowadzone są stałe obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są następnie zespołowo dyskutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków dotyczących opracowania ekspozycji, spopularyzowania Muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do 1\luzeum Związków Zawodowych. 3. Współpraca. Dział Etnograficzny w osobach swego personelu współpracuje lub współpracował z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Państwowym Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z Referatem Sztuki Ludowej (Departament Plastyki), z Centralnym Instytutem Kultury, z Instytutcm Bałtyckim, z Tow. Krajoznawczym oraz Związkiem lvIuzeów w Polsce. \V lokalu Działu Etnograficznego ~luzeum :vIiejskiego w Toruniu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. personel Działu bierze czynny udział. W pracach obu Towarzystw Dział Etnograficzny, utrzymuje kontakt z muzeami prowincjonalnymi bądź udzielając instrukcji, poradników, kart, muzealnych, tam gdzie brak odnośnych specjalistów, albo też dyskutując problemy zbiorów ekspozycji. 4· Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej Prace propagujące ochronę zabytków kultury ludowej polegały na odczytach i pogadankach wygłaszanych przez kustosza Muzeum w Toruniu, na artykułach i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp., co poza paroma wyjątkami nie przyniosło żadnych rezulattów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwo wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w Muzeum ginących zabytków, a także do odszukania artystów ludowych. 5. Publikacje. Toruń M. Znamierowska-Priifferowa 1947, Centr. Instytut. Kultury. Poradnik Dr Eugeniusz Grabda - Muzeum Rybacki nr 8 rok 1948, str. 305-310. MUZEUM MORSKIE Rybackie terenowy. Warszawa- w Toruniu. Przegląd W SZCZECINIE (komunikat) Wprowadzenie etnografii do Muzeum Morskiego w Szczecinie podyktowane zostało pragnieniem jego twórców, aby w muzeum tego typu, w Polsce pierwszym, a jednym z nielicznych w Europie, podkreślić humanistyczną stronę zagadnienia, jakie stanowi morze. \Vychodzili oni ze słusznego założenia, że morze to nie tylko środowisko przyrodniczo-geograficzne, ale także i człowiek, którego to morze żywi i wychowuje, to warsztaty i narzędzia pracy, to technika, wiedza, to kultura człowieka związanego z morzem. Tak więc doszło do powstania Działu Etnogral'icznego w Muzeum Morskim, uruchomionego z dniem 1 października 1948 r. Założenia programowe Ustalenie programu dla powstającego Działu nie było rzeczą łatwą przez wzgląd na to, że koncepcja samego Muzeum l\Iorskiego znajdowała się wówczas dopiero w stadium stawania, że nie był określony dokładnie �ani zakres, ani przedmiot jtgo działalności. W tym stanie rzeczy przedstawiono organizatorom Muzeum maksymalny program pracy Działu, licząc się z tym, że narzucona koncepcja będzie miała moc obowiązującą. i że zaciąży w ten sposób wybitnie na kształtowaniu się pracy w Dziale i na jej wynikach. Program ten został stworzony w oparciu o przyjęty dla Muzeum schemat tematyki wg zasady trzech pionów: przyrodniczego, geograficznoekonomicznego oraz humanistycznego i trzech poziomów: lokalnego, regionalnego i światowego. Pion humanistyczny we wszystkich trzech poziomych pr.zekrojach miał być reprezentowany głównie przez etnografię i historię, etnografia zaś miała zająć się w skali lokalnej kulturą ludową. regionu ze szczególnym uwzględnieniem kultury rybaków' jeziornych we wszystkich nadmorskich województwach, w skali regionalnej kulturą. marynarzy, rybaków morskich i wpływami kultury skandynawskiej na ludową kulturę polską, zaś w skali światowej kulturą ludów nadmorskich (nie tylko morskich) całego świata w perspektywie porównawczej. Ten po części trójczłonową konstrukcją gmachu narzucony schemat stał się punktem wyjścia dla opracowania programu naukowego w Dziale Etnograficznym, którego założenia przewodnie wyglądają następująco. W skali lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się wąskim skrawkiem całego polskiego wybrzeża od Odry po Braniewo jako naturalnym środowiskiem, w którym człowiek od swego zarania do chwili obecnej wywalczał i wywalcza sobie prawo do życia, czyli zajmuje się z punktu widzenia etnograficznego problemem: człowiek a morze, rozpatrując ten problem na podłożu biologicznym, geograficznym, ekonomicznym, i społecznym i uwzględniając wyniki badań prehistorii. Tu również zajmuje się Dział kwestią wpływu przesiedlenia na kształtowanie ~ię lu~~wej kultury tego rejonu, adaptacją elementów nowych do środowIska 1 Jego mocą przekształcającą. W wyniku tego ,Dział stara się ukazać materialną, duchową i społeczną kulturę ludową tej części lądu, połączoną z resztą kraju rozlicznymi więzami, a rozwijającą się odrębnie na tle różnych warunków miejscowych i wytwarzającą w związku z tym różne nieco formy zjawisk kulturowych i to nie tylko w teraźniejszości, ale także w najbardziej nawet odległej przeszłości, dostępnej badaniom. W pracy tej nie pomija nie tylko zabytków kultury ludowej Słowińców, ale także i zabytków niemieckiej kultury ludowej, jako dokumentów oświetlających zasadniczy problem: człowiek a morze, szczególną zaś uwagę zwraca na ludową kulturę rybaków kaszubskich i to zarówno polskiego jak i niemieckiego pochodzenia. O ile w skali możliwie najbardziej wieka w świetle jego zagadnienia: po cho lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się w sposób wszechstronny wzajemnym stosunkiem morza i człokultury, w skali regionalnej wysuwają na czoła dwa dze n ie i ro z wój kul tury l udowej wybrzeża oraz kulturalny stosunek wybrzeża do zaplecza, jaki w tym wypadku stanowi Polska. Dwoistość programu na tym odcinku - jak łatwo się domyśleć - wypływa z jednej strony z politycznej historii naszego obecnego wybrzeża, poddanego na przestrzeni wieków najprzeróżniejszym obcym wpływom i w ciągu tych wieków aż po rok 1945 (z wyjątkiem Kaszubów) kształtującego swą kulturę niezależnie od Polski, z drugiej zaś jest wynikiem nowych możliwości jej rozwoju przez wejście w łączność z Polską; możliwości nowych wzajemnych wymian i stosunków. Pracując nad pochodzeniem i rozwojem ludowej kultury wybrzeża etnograf w Muzeum Morskim sięga więc nie tylko w słowiańską jego przeszłość, która na terenie województwa szczecińskiego, a także i na skrawkach gdańskiego w pewnych szczegółach przetrwała, ale zajmuje się również oddziaływaniami obcych elementów, przede wszystkim skandynawskich i bałtyckich, a następnie także holenderskich i niemieckich, wykreśla zasięgi geograficzne poszczególnych elementów kultury, ich historyczne wędrówki, przekształcenia, związki, pokrewieństwa, ustala ich przynależność etnograficzną i etniczną oraz ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne wszystkim bez względu na przynależność etniczną ludziom morza i te elementy, które są różne w zależności od różnej przynależności etnicznej ich twórców czy nosicieli. Realizując zadanie drugie rozpracowuje on zagadnienie wpływu etnograficznego' terytorium polskiego na powstawanie nowego kulturalnego oblicza wybrzeża, czyli rozpatruje tu zagadnienie zaplecza, z którym wybrzeże się łączy bądź to poprzez całe dorzecza, bądź przez lądowe szlaki komunikacyjne, ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne ludziom morza i ludziom lądu związanego arteriami komunikacyjnymi z morzem oraz pokazuje różnice wynikające z odmiennych warunków bytowania mimo jednakowego pochodzenia. Jak widać z powyższego, tematyka regionalna jest pomyślana właściwie tylko 'jako poszerzenie i rozwinięcie na tle porównawczym tematyki lokalnej. W skali światowej, etnograf w Muzeum Morskim w Szczecinie ilustruje porównawczo rozmaite typy kultur morskich, jednakowość i różnorodność przejawów życia człowieka w zależności od warunków bytu i kręgu kulturalnego. Porusza tu - na szerokim tle porównawczym niemal te wszystkie zagadnienia, które są przedmiotem jego prac na dwu poprzednich odcinkach, nie wyłączając charakteru i roli środowiska, rodzaju zajęcia, rozwoju i pochodzenia, związków z lądem dalej od morza położonym i innych problemów natury etnologicznej; innymi słowy powtarza tu w skali jak najszerszej to, co w skali lokalnej i regionalnej czyni dla polskiego wybrzeża. Oprócz tego zwraca także szczególną uwagę na to, o ile morze i wybrzeże Bałtyku były tą bramą, przez którą docierały do Polski elementy kulturowe z dalekiego świata i - na odwrót - przrz �które Polska sięgała na dalekie szlaki i niosl.a im swoje zdobycze kul- turowe. Zarysowany tu szkicowo program naukowej działalności Działu. niezależnie od tego, że może być realizowany samodzielnie, został pomyślany tak, aby w łączności z innymi Działami Muzeum stanowił jak najlepszą całość, aby podejmowane prace, często dotykające innych specjalności, jak biologia morza, flora i fauna wybrzeża, geografia i klimatologia, ekonomia i technologia, transport i komunikacja itd itd., wchodzących częściowo w zakres problematyki Działu, wspomagane były przez nie i korygowane i nawzajem je wspomagały. Uwidoczniło się to zwłaszcza przy szczegółowym rozpracowaniu programu, w którym uwzględniono liczne nawiązania z innymi reprezentowanymi w Muzeum naukami. Przebieg dotychczasowych prac Wobec perspektywy szybkiego rozwoju Muzeum i rychłego zwiększenia personalnej obsady Działu trzy pierwsze miesiące upłynęły na przygotowaniach organizacyjnych, to jest na przygotowaniu instrukcji do inwentaryzowania, katalogowania zbiorów i prowadzenia prac archiwalnych. Dużą pomoc okazały w tym Działowi wzory Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz informacje dr Marii Priifferowej, za co należy się jej w tym .miejscu uprzejmie podziękowanie. Po dokonaniu tego prZYStąpiono do zestawienia bibliografii etnograficznej rybołówstwa, liczącej w dniu 3 I grudnia 1948 ponad 470 pozycji. W pracy tej, która polegała tylko na zestawieniu pozycji rozproszonych po różnych bibliografiach, tak polskich jak i obcych chodziło o stworzenie wykazu książek, umożliwiającego zapoczątkowanie polityki bibliotecznej. Niezależnie od tego uzyskano zezwolenie na wybór książek o treści etnograficznej w zbiornicach księgozbiorów zabezpieczonych na Pomorzu Zachodnim. W wyniku tej akcji zgromadzono 450 tomów. Podjęcie już z końcem roku 1948 prac archiwalnych było rzeczą przypadku. podczas poszukiwania przez Dział niemieckiego inwentarza zbiorów der Volkskundlichen Abteilung des Stadtmuseum Stettin natrafiono w Muzeum Pomorza Zachodniego na bogaty zbiór ilustracji, negatywów fotograficznych, klisz drukarskich i diapozytywów. Inwentarz niemieckich zbiorów etnograficznych się nie znalazł, ale Dział uzyskał dzięki temu: 887 ilustracji, 99 negatywów, 794 diapozyty i 205 klisz drukarskich z dziedziny etnografii. Cały ten materiał uporządkowano następnie według klucza systematyki etnograficznej. Również z magazynów Muzeum Pomorza Zachodniego, dziedziczącego swe zbiory głównie po byłym Muzeum Kr?jowym w Szczecinie, pochodzi caly materiał ankietowy i korcspondecyjny b. Etnograficznego Działu Muzeum Miejskiego. Bogaty jest tu zwłaszcza zbiór 53 teczek z ilustrowanym materiałem ankietowym na temat prawa ludowego na Pomorzu. . Nluzeum Pomorza Zachodniego dostarczyło wreszcie Działowi Etnograficznemu Morskiego w Szczecinie cały zabe zpleczony . . . Muzeum . ." zbiór egzotyko\\'. Dalszą. częsc tego zbIOru znaleziono nieco później w zagruzowanych Muzeum Morskiego . Do oznaczama. b' ... podZiemiach tego z. IOru - me posiadającego etykiet - przystąpiono w pierwszych mieSiącach 1949 :oku; prace szły opornie - i do chwili obecnej oznaczono tylko drobną Ich część. Oznaczenie egzotyków przerwano . gdy D . ł ł f d w momenCIe, zla . otrzyma un usze na badanie terenowe i na zakup zbiorów. . AkCją gromadzenia .zbiorów i badaniami terenowymi objęto w okresie .s~rawozdawczym, to Jest do czerwca 1949 roku następujące miejscoWOS~1nad Zal.ewem Szczecińskim: osada rybacka na Wyspie Mętne' (JezIOro Stołczyn, Skolwin ' Łąka k dl Dąbskte), . ., Woll'n . W wy'k 111U t ego uzy-J s an? a DZl~ł~ ponad 80 okazów, nie licząc zdjęć fotograficznych i poc~ynlOn~ch OplSOW.Zdobyte materiały posłużyły następnie przy urządzaniu pierwszej wystawy etnograficznej w Muzeum Morskim ot t' dl bl' . .d . ' war ej a .~u lcznosCl ~11a22 czerwca pod nazwą (,Polskie rybołówstwo przybrzeżne l dalekomorskie». . . Na,;iązany na w~osnę tego roku kontakt z rybakami i z kontrolel~ml rybłows~wa morskIego dał Działowi korzyści pod postacią kilku oka.zow .~ar.zędzl rybackich i parę cennych informacji, wyzyskanych tak szCzęslIwle w parę tygodni później. . ~o prac Działu Etnograficznego, podjętych na wiosnę tego roku zahczyc ~ależy .także studia nad rybą w wierzeniach ludowych. Do tej pory DZiał pOSiada przepracowane materiały z Gessnera (,Aquatilia». Charakter i stan zbiorów Przy nagromadzeniu przez Dział wyżej wymienionych zbiorów kie~owano Się na.stępującą zasadą: gromadzenie wszystkiego, co ma bliższy ub .d~lszy z';lązek z et?ografią, bez względu na to, czy samo Muzeum ~OI s;le będzl: z tego mIało pożytek, czy nie. O takim stanowisku zadecy• o':,a .fa~t, ze w Szczecinie nie ma drugiej placówki etnograficzne' za~ lstmeme ~tnograficznego materiału, nie zawsze wchodzącego w zakr~~ za~~teres?wan ~uze~m Morskiego, nakazywało zebranie go w jednym mieJscu l odpowIedme zabezpieczenie. Z tego powodu DZl'ał d . h T b ..' ysponuJe w c W.Il o ecneJ zarowno dubletami jak i zbiorami które nie będą stanowIły przedm~o~u jego badań i posłużą jako materiał wymienny, o czym w tym mieJscu skwapliwie komunikuję. . Z~ względu na tematykę największą ilością materiału wymienne o ~uzą zblO:y egzotyczne. Zbiory te - jak udało się stwierdzić na podsta;e r~ewodmka po .~uzeum Miejskim z roku 1924 - pochodzą z nast pUjących terytonow: Afryka środkowa ,- Indie Przed O . . l. Z agangesowe ę ceama, AZja wschodnia i Ameryka. Zbiór ten obejmuje różnorodn; Lud, T. XXXIX 3° �dziedziny wytworów to nie tylko z kręgu zagadnień kultury materialnej, ale także duchowej i społecznej, poczynając od kamiennych kopaczek, a kończąc na posągach bóstw, maskach kulturowych i oznakach władzy naczelników plemion. Przez wzgląd na zupełny brak inwentarza i na istniejące trudności w oznaczaniu tego zbioru przez pewien czas jeszcze będzie on pod względem naukowym bezużyteczny, zaś część jego, wobec możliwości błędnych oznaczeń, będzie posiadać jedynie wartość dydaktyczną. Oprócz oznaczania wymaga on troskliwej i umiejętnej konserwacji, co obecnie nie jest w Muzeum Morskim możliwe. W lecie 1948 roku dyskutowano w Szczecinie sprawę ewentualnego przekazania tego zbioru do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Dział Etnograficzny w Muzeum Morskim wówczas nie istniał, nie istniał też jego program. Dziś sprawa ta może się stać przedmiotem ponownej dyskusji. Dział Etnograficzny ze swej strony przedstawia następujące sugestie: I. Muzeum Morskie zachowa te egzemplarze zbioru, które będą potrzebne przy ilustrowaniu kultur «morskich» świata, odda zaś Muzeum Kultur Ludowych to wszystko, co w Muzeum Morskim nie znalazłoby zastosowania. 2. Muzeum Kultur Ludowych potraktuje ten depozyt jako wymianę i przekaże Muzeum Morskiemu niektóre dublety swoich zbiorów. 3. W sprawie wymiany zbiorów jak również w sprawie jak najbardziej celowej i najlepszej ich ekspozycji oba te muzea nawiążą ścisły kontakt. Wszystkie bez wyjątku zbiory z miejscowości rybackich Zalewu Szczecińskiego są pochodzeniaponiem.ieckiego. Należą tu w przeważającej mierze narzędzia połowu; tylko kilkanaście z nich reprezentuje inne dziedziny kultury, jak np. strój i łowiectwo. Zbiór ten, narazie skromny ilościowo, ma jednak tę zaletę, że przeważnie można ustalić dla niego i pochodzenie i terminologię. Na zbiór materiałów ilustracyjnych składa się do chwili obecnej ponad 1.000 fotografij i rycin. Przedstawiają one różne dziedziny kultury różnych krajów i lądów, mają więc charakter podobny, jak i omówione wyżej egzotyki i jak owe egzotyki staną się w bliskiej przyszłości przedmiotem wymiany. Na miejscu, w Szczecinie. interesuje się tym zbiorem i korzysta z niego Ognisko Kultury Plastycznej, Związek Teatrów i Chórów Ludowych oraz niektóre Powiatowe Referaty Kultury i Sztuki. Reszta materiałów ilustracyjnych, a więc negatywy, przeźrocza i klisze drukarskie, dotyczy głównie terytorium Pomorza Zachodniego, ale znajdują się tu także materiały z innych regionów. W przeźroczach przeważa budownictwo, obróbka surowców, odzież i zwyczaje doroczne, w negatywach budownictwo, zaś tematyka klisz drukarskich jest nader różnorodna, W materiale ankietowym mieszczą się przede wszystkim 53 teczki dotyczące instytucji sołtysostwa, dalej odpowiedzi ankietowe na temat znaków własnościowych, typów uli na Pomorzu i inne. Przy obecnym składzie liczebnym Działu nie jest możliwe ani szybkie skartotekowanie wszystkich zgromadzonch zbiorów, ani tym bardziej opracowanie i opublikowanie ich katalogu. Niemniej Dział będzie dążył do jak naj śpieszniejszego ich udostępnienia. Tadeusz ZARYS CJALNYM ORGANIZACJI UWZGLĘDNIENIEM MUZEÓW MUZEÓW WE FRANCJI Delimat ZE SPE- ETNOGRAFICZNYCH Ostatnia reforma muzealnictwa francuskiego z 1945 i 1948 roku, ma na celu pod względem administracyjnym: a) kontrolę państwa nad użytkowaniem zbiorów i budynków muzealnych, b) planowe rozmieszczenie muzeów i zbiorów we Francji, c) pomoc finansową, pod względem zaś naukowym: a) stworzenie odpowiednkh ram organizacyjnych dla. naukowego podniesienia i rozwoju muzeów, przede wszystkim prowincjonalnych, podniesienie fachowego poziomu kustoszów. Wszystkie muzea we Francji zostały podzielone, pod względem administracyjnym, na dwie grupy: muzea humanistyczne i muzea przyrodnicze. Aczkolwiek na pierwszy rzut oka podział ten wydaje się bardzo racjonalny i nie nastręczający trudności, to jednak w praktyce okazało się inaczej. Istnieją muzea, o które uczeni sprzeczają się co do ich charakteru humanistycznego bądź przyrodnkzego: są to muzea prehistoryczne i etnograficzne. Argumenty za wcieleniem muzeów prehistorycznych do grupy muzeów przyrodniczych są na tury metodologicznej; zwolennicy takieh klasyfikacji powołują się na wspólną metodę badań wykopaliskowych paleontologicznych, geologicznych i prehistorycznych. Jednak muzea archeologiczne zaliczone zostały do humanistycznych. Jeśli chodzi o muzea etnograficzne, to za zaklasyfikowaniem ich do muzeów przyrodniczych prz.emawiają powiązania etnografii i etnologii z prehistorią i antropologią, dWiema naukami przyrodniczymi, bądź uważanymi za przyrodnicze. Z drugiej strony badania etnograficzne ludów europejskich opierają się w dużym stopniu na dokumentach pisanych, co wiąże etnografię tych ludów z naukami historycznymi. Nie tu miejsce na rozważania o charakterze etnografii i etnologii, dlatego też wymieniając tylko opinie twórców· nowej organizacji muzealnictwa we Francji, przechodzę do stwierdzenia, że przy klasyfikacji muzeów odegrały poza czynnikami czysto naukowymi dużą rolę i inne czynniki np. tradycyjność w uznawaniu etnografii i etnologii za części antlOpologi 30* �ogólnej (antropologia kulturalna), bądź też względy natury praktyczne~ np. traktowanie typowej architektury wiejskiej na równi z zabytkami sztuki, jak zabytkowe kościoły, zamki itp. .. W wyniku tych poglądów, względów itd. podział muzeów we Francji nie jest jednolity j wszystkie muzea etnograficzne regionalne, względn~e działy etnograficzne muzeów mieszanych prowincjonalnych oraz parysk~e Musee des Arts et Traditions Populaires, czyli muzea obejmujące wyłącznie zbiory z Francji, zostały zaliczone do muzeów humanistycznych; natomiast największe muzeum etnograficzne, Musee de l'Homme, posiadające ~ka.zy z całego świata prócz Francji, oraz działy mieszanych muzeów prowlllcJonalnych, obejmujące zbiory etnograficzne nie francuskie, znajdują się w grupie muzeów przyrodniczych. Można mniej lub bardziej kwestionować uznanie przewagi elementów przyrodniczych nad humanistycznymi w etnografii i etnologii, ale nie można zrozumieć zastosowania innych metod, jako kryteriów naukowych w stosunku do etnografii Francji i do etnografii państw ją otaczających, nie mówiąc nawet o odległych ludach. Należy to przypisać, jak to było zaznaczone, względom natury poza naukowej. Ostatnia reorgani'acja i klasyfikacja muzeów datuje się od wojny: rozporządzenie z 13 lipca 1945 i dekret z 31 sierpnia 1945 w stosunku do muzeów humanistycznych oraz rozporządzenie z dnia 27 kwietnia 1948 w stosunku do muzeów przyrodniczych; należy przy tym zaznaczyć, że organizacja tych ostatnich opiera się w dużej mierze na rozporządzeniach przedwojennych. MUZEA HUMANISTYCZNE. Muzea humanistyczne są podzielone na muzea narodowe, wszystkie państwowe, oraz niepaństwowe, w których rozróżniono muzea zaszeregowane i kontrolowane. Muzea narodowe. Muzea narodowe, w liczbie 25, są to wielkie lub bardzo cenne muzea w Paryżu i okolicy. Oczywiście Luwr stoi na czele ich wszystkich. Z muzeów interesujących etnologa zaiiczone zostały tu Musee Guimet, poświęcone wyłącznie sztuce azjatyckiej, oraz wspomniane już Musee National des Arts et Traditions Populailes. Muzea narodowe są całkowicie utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Są one zgrupowane w towarzystwo o osobowości prawnej i funduszach autonomicznych p. n. Zrzeszenie Muzeów Narodowych. Administrowane jest ono przez Dyrektora Muzeów Francji, wspartego przez Radę Administracyjną i Radę Artystyczną. Zrzeszenie Muzeów Narodowych może otrzymywać wszelkie dary i legaty zarówno dotyczące zbiorów, jak i ruchomości i nieruchomości, mogących służyć celom muzealnym, w gótowce i naturze. Duży głos doradczy łub decydujący ma Komitet Kustoszów. Składa się on z konserwatorów i dyrektorów muzeów narodowych pod prze- wodnictwem dyrektora Muzeów Francji. Zbiera się on 2 razy w miesiącu i omawia okazy zgłoszone do nabycia, dary i legaty, które mają być przedstawione Radzie Artystycznej Muzeów i decyduje sam o nabytkach w ra· mach kredytów poszczególnych departamentów i muzeów narodowych. Żaden nabytek, legat, dar nie może być przedstawiony Radzie Artystycznej bez uprzedniego przychylnego zdania Komitetu Kustoszów. Poza tym dyrektor Muzeów Francji radzi się Komitetu Kustoszów we wszystkich kwestiach dotyczących życia muzeów narodowych, zwłaszcza rozmieszczenia i grupowania zbiorów, wypożyczania okazów na wystawy krajowe i zagraniczne, depozyty w muzeach prowincjonałnych i stowarzyszeniach publicznych, bezpieczeństwa i przepisów odnośnych muzeów, wreszcie spraw dyscyplinarnych personelu. Muzea zaszeregowane. Wśród muzeów niepaństwowych zostało wydzielonych 26, jako zaszeregowane j w planie ogólnym jest przewidzianych w przyszłości 30 muzeów sztuk pięknych, 15 archeologicznych i 15 etnograficznych. W muzeach zaszerogowanych kustosz jest urzędnikiem państwowym, podlegającym Ministerstwu Oświaty, inni pracownicy nie są urzędnikami państwowymi, aczkolwiek podlegają tym samym przepisom co kustosz. Prawa własności właścicieli bez względu na to czy są to osoby prawne czy fizyczne, nie uległy żadnej zmianie. Uczestniczą one obok państwa w wydatkach na utrzymanie muzeum w wysokości ustalonej przepisami prawnymi; np. jeśli chodzi o muzea miejskie wysokość subwencji państwowej uzależniona jest od ilości mieszkańców danej gminy miejskiej. Interwencja państwa ogranic~a się tylko do użytkowania zbiorów i budynków muzealnych przez ich właś::icieli, zgodnie z wymaganiami naukowemi i konserwatorskimi. Muzea kontrolowane. Do muzeów kontrolowanych zaliczono wszelkie inne muzea należące do miasta, departamentów itp. z wyłączeniem narodowych i zaszeregowanych, co wynosi ponad 800 muzeów. Kustosz takiego muzeum, względnie osoba opiekująca się nim, nie jest urzędnikiem państwowym, ale jest mianowany przez Ministerstwo Oświaty i pozostaje pod jego kontlolą. I tu, jak w wypadkach muzeów zaszeregowanych, własność prywatna zostaje zachowana. Podług dyrektora Muzeów Francji, p. Georges Salles, w XIX wieku panowała skłonność do tworzenia z każdego muzeum prowincjonalnego małego Luwru. W przeciwieństwie do tego obecna polityka muzealna dąży do pewnego rodzaju partykularyzmu i do rywalizacji z uniwersalnością muzeów paryskich przez jakość i ilość specjalności. Dla uzyskania tego jest przedsięwzięta akcja szeroko zakrojonych depozytów między muzealnych dla okazów, które we własnym muzeum nie mają tego znaczenia, jakie przedstawiają dla innego. Np. ohraz, którego tematem jest zdarzenie histo- �47° ryczne dotyczące pewnej ściśle określonej miejscowości, ma bez porównania większą wartość w muzeum obejmującym swym zakresem tę miejscowość, niż w każdym innym muzeum. Z drugiej strony olbrzymie znaczenie ma tworzenie muzeów poświęconych jednej specjalności, oczywiście z umiejscowieniem ich w ośrodkach istnienia tej specjalności. Np. muzeum papieru w Angouleme i w Ambert. Przewidziany jest cały szereg innych muzeów specjalnych, jako to wina, skóry, zboża itp. Dla podniesienia naukowego i rozwoju muzeów przede wszystkim prowincjonalnych, został powołany do życia szereg organów i instytucji. Na czele ich stoi Dyrekcja Muzeów Francji, powstała na podstawie dekretu z 18 VIII 19451'. Stanowi ona jedną z 5 Dyrekcji Ministerstwa Oświaty Narodowej, zgrupowanych w Dyrekcji Naczelnej: Do zadań Dyrekcji Muzeów Francji należą zagadnienia administracyjne muzeów, ze specjalnym uwzględnieniem muzeów narodowych i Ecole du Louvre, ponadto działalność naukowa muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, inspekcja muzeów prowincjonalnych, opieka nad Zrzeszeniem Muzeów Narodowych. Poza tym do jej obowiązków zaliczone jest wydawanie aktów prawnych i zarządzeń, wydawanie Annuaire des Musees i publikacji technicznych, wypożyczanie zbiorów na wystawy, deponowanie zbiorów; wszelkie sprawy i kontrole rachunkowe; wreszcie angażowanie personelu dozorującego i utrzymującego porządek w muzeach; zakup i kontrola sprzętu ochronnego przeciw niebezpieczeństwu ognia i kradzieży. jak widać z uprawnień Dyrekcji Muzeów rola jej jest ogromna, gdyż obejmuje stronę prawną i administracyjną muzeów oraz w olbrzymiej ich większości działalność naukową. jak zobaczymy poniżej, wspiera się ona na mniejszych organach, bardziej wyspecjalizowanych. jednym z nich jest Sekcja Muzeów Prowincjonalnych. Zajmuje się ona inspekcją muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, angażowaniem personelu naukowego muzeów zaszeregowanych, kontrolą nabytków, przyznawaniem subwencji, zarządzaniem depozytami państwowymi. Na czele Sekcji Muzeów Prowincjonalnych stoi Inspektor Naczelny, który ma całą sieć inspektorów, przy czym poszczególne rodzaje muzeów, np. etnograficzne, mają swoich specjalnych inspektorów, tzw. inspektorów głównych. Gl6wnym celem inpektorów jest nawiązanie i utrzymywanie bezpośredniego kontakttt między najbardziej oddalonymi muzeami prowincjonalnymi, a Paryżem, co umożliwia muzeom prowincjonalnym korzystanie z postępu metod muzeograficznych i pozwala im być zawsze au courant spraw muzealnych. l\1uzea zaszeregowane i kontrolowane są inspekcjonowane raz na rok conajmniej przez inspektora naczelnego lub inspektorów głównych, przez konserwatorów muzeów narodowych, inspektora naczelnego Zabytków Historycznych. Ponadto w muzeach kontrolowanych mogą być przeprowadzane inspekcje specjalne, zlecone przez inspektorów konserwatorom muzeów zaszeregowanych z tego samego terenu. 471 Duże znaczenie dla podniesienia naukowego muzeów prowincjonalnych ma tworzenie ośrodków regionalnych, przewidzianych w zasadzie w każdym regionie akademickim i pozostających w ścisłym kontakcie z uniwersytet~mi. Dają one olbrzymią pomoc naukową muzeom prowincjonalnym, gdzl~ naogół odczuwa się wielki brak personelu fachowego. . Cor.az większe wymagania stawiane muzeom pociągnęły za sobą zWlększe11le wymagań w s.tosunku do ich kustoszów. Obecnie kustosze muzeów regionalnych są przeszkalani na specjalnych kursach które od?ywaj.ą si~ w Pary~u; prowadzone są przez pierwszorzędnych s'pecjalistów l obejmują w mmejszym lub większym zakresie, wszystkie zagadnienia m.uzeologiczne. Czas jest podzielony między wykłady teoretyczne oraz wizyty w różnych muzeach i w różnych działach muzeum. Konserwator muzeum prowincjonalnego ma możność zobaczenia najlepszych wzorów w ~~zeach paryskich, a jednocześnie usłyszenia fachowej, praktycznej rady największych specjalistów w trudnych i wątpliwych dla niego kwestiach. Na przyszłość przyjęto zasadę, że każdy kustosz musi mieć ukończoną Ecole. du Louvre. Należy zaznaczyć, że Szkoła ta wydaje dyplomy kilku stopm, :" zależności od rodzaju przygotowania słuchacza oraz od programu przerobIOnego w Szkole. "lvV związku z powyższą zasadą, w skład programu Ecole du Louvre, obok różnych specjalności z dziedziny sztuki, weszła ~uzeografia. ~~kłady prowadzone są przez specjalistów wysokiej miary, ~a.k G. H. RIvIere, dyrektora Musee des Arts et Traditions Populaires l lllspektora muzeów prowincjonalnych oraz G. Bazin, szefa departamentu ~alarstwa w ~uwrze. Wykłady te obejmują zasadniczo wszystkie zagadniema muzeologiczne. Uzupełniane są ćwiczeniami praktycznymi, na których słu.chacze mają możność nauczenia się inwentaryzacji, sporządzania kart opisowych, wykonywania rysunków okazów muzealnych itp. Poza tym w Ecole du Louvre są wykłady z etnografii francuskiej, powadzone przez znawcę tego przedmiotu, M. Maget, kustosza Musee des Arts et Traditions Populaires. Mają one na celu zaznajomienie przyszłych konserwatorów nie etnografów z zagadnieniami etnograficznymi. Dla zapewnienia fachowości pracowników muzealnych dekret z 3 [, VIII. '945 r. powołał do ~ycia specjalną komisję kwalifikacyjną dla personelu naukowego muzeów. Komisja ta ustala kwalifikacje, na podstawie któr~ch są wybierani konserwatorzy muzeów narodowych, zaszeregowanych I kontrolowanych, asystenci muzeów narodowych oraz cały personel n.auk0:-V~ muzeów zaszeregowanych. Część członków tej komisji wchodzI w jej skład z tytułu swych stanowisk, np. dyrektor naczelny Sztuk i Nauk Humanistycznych, dyrektor Muzeów Francji, część zaś z nominacji przez Ministra Oświaty. \V muzeach narodowych przewidziane są stanowiska: dyrektor, szef departamentu muzealnego, kustosz przydzielony do dyrektora, asystent. �472 Muzea etnogcaficzne prowincjonalne. \V ramach organizacji muzealnictwa francuskiego, opartej na reformie z 1945 r. obecnie są przeorganizowane muzea etnograficzne prowincjonalne. Praca jest wytężona, gdyż na ogół etnolodzy i muzeolodzy francuscy zdają sobie sprawę z pewnego opóźnienia w badaniach etnograficznych własnego kraju. \Vyraźnie to stwierdza w jednyn; ze swych artykułów G. Salles, pisząc, że rozwój etnografii francuskiej pozostaje w tyle w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi w innych krajach np. w krajach skandynawskich, w Niemczech, w Związku Radzieckim. Na 900 muzeów na prowincji prawie 600 posiada zbiory etnograficzne francuskie, przeważnie jednak pomieszane z okazami archeologicznymi i historycznymi. Obecnie położony jest wysiłek na przegrupowanie, skompletowanie i podniesienie ich wartości przez odpowiednie rozmieszczenie. Przewidziana jest sieć muzeów regionalnych obejmująca całą Francję; zbiory poszczególnych muzeów byłyby związane z odpowiednimi regionami. Cały szereg takich muzeów już istnieje, np. Muzeum Baskijskie w Bayonne, Muzeum Lotaryńskie w Nancy itp. Wielkim oparciem dla działalności naukowej prowincjonalnych muzeów etnograficznych są ośrodki etnograficzne regionalne, pozostające w bliskich stosunkach z uniwersytetami. Ponadto ośrodki te poddane są przewodnictwu Musee des Arts et Traditions Populaires. Pracują one na podstawie metod badań wypracowanych i wypróbowanych przez to Muzeum, przeprowadzają ankiety itd. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, ma nadzieję, że w ciągu kilku lat zostanie utworzonych koło 15 pracowni regionalnych, zrzeszonych pod auspicjami Muzeum i jego Pracowni Etnografii Francuskiej. Będą one mogły opracować sporą ilość syntetycznych monografii grup ludzkich, co jest według niego, ostatecznym celem etnografii. Obecnie istnieje już w Caen, przy katedrze historii Normandii, muzeum historyczne i etnograficzne tejże prowincji; ~ Tuluzie Pracownia Etnografii Regionalnej w ramach Institut d' Etudes Occi tanes, oraz kilka innych. Musee des Arts et Traditions Populaires. W ramlch organizacji muzeów francuskich Musee des Arts et Traditions Populaires w Paryżu zajmuje, poczesne miejsce. Stworzone zostało w 1937 roku, jako Muzeum mające dać oparcie dla sieci muzeów regionalnych prowincjonalnych. Zostało przydzielone, jak to już było zaznaczone, do muzeów narodowych. Podstawą zbiorów stały się okazy etnograficzne z dawnego Trocadero, i archiwum Commission des Recherches Collectives; następnie zaczęły napływać okazy i dokumenty zebrane na podstawie kwestionariusza, dotyczącego rolnictwa, potem materiały i okazy misji etnograficznej w Sologne, która głównie badała dom wiejski, oraz misji muzykologicznej w Basse-Bretagne. 473 Podczas wojny W 1941 r. w ramach walki Ministerstwa Pracy z bezrobociem, zostały przydzielone pewne fundusze na prace intelektualne. Dzięki temu Musee des Arts et Traditions Populaires uzyskało kilku pracowników i mogło prowadzić badania naukowe. Główny nacisk położono na badania terenowe. Na początku postanowiono opracować architekturę wiejską, meble i sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze oraz sztukę i litera turę ludową. Poszukiwania w terenie prowadzili specjaliści z każdej dziedziny, jako to: młodzi architekci (koło 40), technicy - absolwenci szkół sztuki stosowanej młodzi etnografowie, wreszcie specjaliści teatru marionetek, literatury, muzyki i śpiewu ludowego. W wyniku tych badań zebrano bardzo bogaty material. Uzyskano przeszło tysiąc monografii dotyczących architektury wiejskiej, traktowane z punktu widzenia funkcjonalnej zależności od ośrodka geograficznego, rodzaju życia, warunków technicznych, społecznych i ideologicznych. 13.420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych, stanowi bardzo pokaźny wkład do poznania kultury materialnej wsi francuskiej. Należy przy tym podkreślić, że poszukiwania i badania mebli objęły w całej Francji, prócz Alzacji i Lotaryngii, wszystkie okazy wartościowe z punktu widzenia etnograficznego. Poszukiwania w tym zakresie są uważane za skończone. Badania technik rzemieślniczych 'skupiły się w kilku tradycyjnych ośrodkach garncarstwa i obróbki żelaza i dały szereg cennych nadzwyczaj opracowań. Bogate materiały dotyczą również teatru ludowego marionetek, literatury ludowej, oraz śpiewu i muzyki, które zostały utrwalone na płytach fonograficznych. Różne badania naukowe przyniosły ponadto Musee des Arts et Traditions Popułaires, prócz materiałów wymienionych wyżej, dziewięćdziesiąt kilka tysięcy fotografii i rysunków technicznych, wykonanych na kalce. . Po wojnie, łącznie z reformą muzealnictwa, Musee des Arts et Traditions Populaires stanęło wobec nowych zadań. Dzięki niespożytej energii i głębokiemu znawstwu dyr. G. H. Riviere, wspomaganego przez zespół współpracowników fachowych i pracujących z pełnym oddaniem się sprawie, Muzeum prowadzi szeroką działalność w terenie. W powojennej jego pracy bardzo poważne miejsce zajmuje naukowe wypracowywanie poszczególnych zagadnień muzeograficznych, jak np. inwentaryzacji, katalogów, sprzętu muzealnego itp. Zagadnienia te są daleko rozbudowywane, opracowywane do naj drobniejszych szczegółów. Karty katalogowe dają bardzo obfity materiał dokumentarny i informacyjny. W działalności Muzeum dużą rolę odgrywa również kształcenie przyszłych kustoszów. Słuchacze Ecole du Louvre przechodzą tutaj kurs muzeograficzny i uczęszczają na ćwiczenia praktyczne dla nich urządzane, dzięki czemu mają możność bezpośredniego kontaktu z pracą w muzeum. �47+ Vv ten sposób Musee des Arts et Traditions Populaires caly wlaściwie swój wysilek skupia obecnie na pracy badawczej lub dydaktycznej w stosunku do młodzieży studiującej. Niestety do tej pory nie posiada sal wystawowych. Powstałe na dwa lata przed wojną, nie zdążyło się wtedy zorganizować i urządzić całkowicie; po wojnie olbrzymią przeszkodę stanowi brak odpowiednich funduszów na sprzęt wystawowy, który jest bardzo kosztowny. Ponadto właściwie wszystkie sale wystawowe w skrzydle paryskim Palais de Chaillot zajmuje, znajdujące się tam prócz Musee des Arts et Traditions Populaires, Musee des Monuments Francais. Mimo te nadzwyczajne trudności finansowe i lokalowe, dyr. G. H. Riviere przygotowuje na koniec roku otwarcie wystaw czasowych. Jako pierwsza planowana jest wystawa pn.: Bretania Sztuka Ludowa. Etnografia regionalna; następnie etnografia francuska, wreszcie folklor Paryża. Wystawy te wypełnią choć częściowo wielką lukę, spowodowaną brakiem wysta wienia okazów etnograficznych francuskich. Bogate i bardzo zróżniczkowane zbiory z Francji, znajdują się w magazynach Muzeum. Układ jest zasadniczo podług zagadnień. Okazy znajdują się na półkach metalowych, są łatwo dostępne do zdejmowania; duże okazy umieszczone są na podłodze, cennniejsze zaś lub wrażliwsze pod względem zachowania, zamknięte w szafach. Ponieważ sala pracy znajduje się na tym samym poziomie, co magazyn, korzystanie z nich nie nastręcza trudności technicznych. Biblioteka Muzeum jest bardzo dobrze zaopatrzona, a co najważniejsze posiada szereg ostatnich wydawnictw etnologicznych. Księgozbiór jej wynosi koło 20.000 tomów, co na bibliotekę specjalną stanowi pokaź"ną ilość. Istotną część Muzeum stanowi jej Pracownia Etnografii Francuskiej, powstała w 1945 r. pod dyrekcją M. Maget. Jej pierwszym zadaniem było udostępnienie dła poszukiwań naukowych materiałów dokumentarnych Muzeum, jak bibliotekę, fototekę, kalko tekę, fonotekę itp. Wielkim brakiem i utrudnieniem w pracy jest niezwykle szczupłe pomieszczenie, w dodatku w podziemiach Palais de Chaillot, co jest nie tylko nieprzyjemne dla pracy personelu, ale i niewskazane dla okazów ze względu na zwiększone możliwości wilgoci. Mimo jednak różne przeciwności, Musee des Arts et Traditions Populaires posuwa wyraźnie naprzód badania etnograficzne we Francji, prowadząc je systematycznie i gruntownie, oraz zwiększa i pogłębia dokumentacje okazów zebranych już w Muzeum. MUZE.-\ PRZYRODNICZE. Wszystkie muzea i zbiory przyrodnicze prehistoryczne i etnograficzne pozafrancuskie tworzą organizacyjnie, jak to bylo już zazna :zone, odrębną całość od muzeów humanistycznych. 475 Na czele ich stoi MuseUlu National d'Histoire Naturelle w Paryżu, które w stosunku do muzeów i zbiorów na prowincji jest jednocześnie jednostką administracyjną. Początki jego powstania datują się od pierwszej połowy XVII wieku, od czasów Ludwika XIII. Na czele Muezum stoi dyrektor, podległy bezpuśrednio Ministrowi Oświaty; obecnie jest nim Achille Urbain. Ciałem kolektywnym jest Zgromadzenie Profesorów Muzeum, w liczbie odpowiadającej ilości katedr i pracowni Muzeum. Do Zgromadzenia należą wszelkie sprawy naukowe, jak: programy wykładów misje przyrodników podróżników, sprawy utrzymania, przemiany lub zniesienia katedry wakującej, sprawy okazów wartości do ustalonej wysokości, ponadto projekty budżctowe, rachunkowość oraz sprawy przysłane przez ministra. Uchwały Zgromadzenia nabierają mocy wykonawczej po aprobacie przez ministra oświaty. Poza tym przy ministrze jest ustalona Rada Muzeum o charakterze opiniodawczym. Składa się z 5 członków mianowanych na 6 lat. Rada wydaje opinie co do: utrzymania przemiany lub zniesienia katedr wakujących, podwyższenia kredytów, wyznaczania profesorów - zastępców, spraw budżetowych, przedłużania prawa wykonywania funkcji po przekroczeniu 70 lat życia, wreszcie do do wszelkich spraw przesłanych przez ministra. 27 kwietnia 1948 1'. wyszedł dekret powołujący do życia Service National de museologie des sciences naturelles. Do obowiązków tego Zakładu należy: wystawianie i utrzymywanie w odpowiednim stanit" zbiorów przeznaczonych do wystawienia publicznego; kształcenie muzeologów, muzeografów przyrodników i podróżników - przyrodników; scentralizowanie dokumentacji dotyczącej zbiorów przyrodniczych i ich kontrola. Zakład jest kierowany z punktu widzenia naukowego przez komisje złożoną z dyrektora Muzeum, inspektora muzeów przyrodniczych prowincjonalnych, szefa Zakładu muzeologii oraz 7 profesorów Muzeum. Zakład obejmuje: I) Zakład centralny muzeologii; 2) muzea naukowe prowincjonalne, subwencjonowane przez państwo; są one podzielone na 3 kategorie: do pierwszej należą muzea działające, jako ośrodki dokumentacji regionalnej, podległe bezpośrednio Museum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, których stanowiska uznane są za równorzędne ze stanowiskiem vice-dyrektorów pracowni tegoż Museum; do drugiej kategorii zaliczają muzea działające, jako ośrodki dodatkowe dokumentacji regionalnej, podległe kontroli bezpośredniej Muzeum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, równorzędnych na zasadzie swych stanowisk, asystentom Muzeum; trzecią kategorię stanowią muzea nadzorowane, poddane kontroli naukowej Muzeum i obowiązkowo kustoszowi muzeum regionalnego. W ten sposób dwie pierwsze kategorie stanowią odpowiednik humanistycznych muzeów zaszeregowanych, a trzecia muzeów kontrolowanych. \tv pierwszej grupie �477 muzeów właściciele ich opłacają połowę wynagrodzenia kustosza, drugą połowę pokrywa państwo. Zaklasyfikowanie muzeum nie może się odbyć bez zgody właściciela (są to zasadniczo gminy miejskie). W praktyce kontrola Museum National d'Ristcire Naturelle w muzeach prowincjonalnych jest bardzo słaba, zwłaszcza w tych, w których kustosze nie są opłacani przez państwo. Na prowincji istnieje od 150 do 200 muzeów, w których są zbiory etnograficzne poza francuskie. Są to zbiory różnych wielkości i różnych wartości, zebrane przeważnie przez podróżników, czy też Francuzów, będących na stanowiskach w koloniach francuskich. Przynależność tych zbiorów do poszczególnych miast uniemożliwia ich rozmieszczenie zespołami bardziej zwartymi. Musee de I'Romme. Musee de l'Romme zostało przekształcone z dawnego Muzeum Etnograficznego w Trocadero, powstałego w 1878 r. i wzbogacone zbiorami antropologicznymi i prehistorycznymi z Museum National d'Ristoire Naturelle. Dzięki takiemu zgrupowaniu okazów Musee de l'Romme może przedstawić zagadnienie człowieka zarówno z punktu widzenia somatologicznego, jak i kulturalnego, na wszelkich poziomach rozwoju i od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszyPrzekształcenie Musee de l'Romme mogło nastąpić w związku z przebudową dawnego gmachu Trocadero na nowoczesny gmach Palais de Chaillot. Okazja nadarzyła się w 1937 r. w wyniku Międzynarodowej Wystawy w Paryżu. Dyrektor Muzeum, prof. Rivet, i cały personel włożyli dużo wysilku i wiedzy, aby przekształcone lVIuzeum zorganizować na najnowszych metodach muzeologicznych. Osiągnięcia mówią, wymownie o tym. Jednak mimo, że dopiero ledwo ponad 10 lat minęło od chwili otwarcia, wymagania muzeologiczne tak wzrosły, że już szereg rzeczy w Musee de I'Romme staje się przestarzałemi; szczegółowiej będzie to omówione poniżej. Na czele Muzeum stoi dyrektor, który kieruje całością i koordynuje prace poszczególnych departamentów, ponadto posiada szereg obowiązków i uprawnień związanych zwykle z tym stanowiskiem. Przy nim pozostaje 2 vice-dyrektorów, którym podlegają poszczególne działy i departamenty. Bezpośrednio przy dyrekcji funkcjonuje sekretariat. W każdym departamencie bądź dziale jest szef, kustosze względnie siły pomocnicze. Przy czym należy podkreślić, że nie wszyscy posiadają tytuły konserwatorów. Do szefa departamentu, pod kontrolą odpowiedniego vice-dyrektora, należy pełna odpowiedzialność za prace w departamencie i za okazy. . Muzeum składa się z 4 zasadniczych działów: administracyjnego, technicznego, dokumentacji i naukowego. Dział administracyjny zajmuje się opieką nad gmachem z punktu widzenia bezpieczeństwa i porządku, organizuje wystawy, konferencje, zajmuje się kinem, wydawnictwami Muzeum (od czasu wojny działalność ta nie została wznowiona); w skład jego wchodzi również sekretariat łącznie z rachunkowością; ważną czynnością sekretariatu jest prowadzenie inwentarza zbiorów. Od administracji zależna jest również bezpośrednio pracownia ślusarska i stolarska, oraz kiosk sprzedaży wydawnictw naukowych. . Dział ~echnicz~y obejmuje zagadnienia techniczne, do których należy przYJmowame okazow, znakowanie ich i konserwacja, ponadto dział rysunków, który wykonywa wszelkie prace dla Muzeum w zakresie grafiki oraz z punktu widzenia artystycznego. Dział dokumentacji stanowią: biblioteka, fototeka, ikonoteka, płytoteka. Wreszcie dział naukowy obejmuje przede wszystkim 3 sekcje: antropolog~ę, prehistorię i etnografię. Ta ostatnia dzieli się na departamenty: AfrykI, Europy, Azji, Oceanii, Ameryki, technologii porównawczej muzykologii. ' Przejdźmy interesujących. obecnie do omówienia szczegółowego działów bardziej Dział techniczny mieści się w podziemiach w kilku salach. Pierwsza to sala przyjmowania nowych zbiorów; połączona jest z podwórzem przy pomo.cy, wi~lkich oddrzwi, od których z wyższego poziomu podwórza prowadzI ~ow~Ia pochyła do poziomu podłogi w sali przyjęć, co usuwa potrzebę noszen:a merz~dko. ciężkich s~rzYń z okazami. W sali tej następuje rozpakowame okazow I natychmIastowa tymczasowa numeracja, następnie w zależ~ości od ic~ ~tanu, odbywa się segregacja na okazy mogące być natyc~mlast przen::slOne do magazynów, względnie sal wystawowych, lub. tez do re?eracJ.I czy też dezynfekcji. W specjalnej sali obok pierwszej um~eszczona Je~t Wielka kamera gazowa. Następnie znajdują się dwie sale gdzle.od?ywa SIę zn~kowanie okazów oraz wszelka reperacja i konserwacja z wYjątkIem gazowej. Pracownia konserwatorska jest dobrze wyposażona dla prowadzenia w niej właściwych prac. Osobny gabinet szefa zamyka tę całość. .. Dział ~ysunków posiada kilka pomieszczeń na najwyższym (najwi. dm.eJszym) pIętrze, gdzie jedna ze ścian składa się tylko z wielkich okien. DZiał ten wykonywa wszelkie napisy, tablice, mapy, wykresy itp., do szefa należy artystyczny układ wystawy oraz technika wystawienia. Dział dokumentarny ma na celu zgromadzenie szeregu materiałów dok~mentarnych i udostępnienia ich badaczom. Materiały te mają w ten l~b lllny sposób uzupełniać sam okaz przez podanie szczegółów dotyczących mego. Jedną grupę tych dokumentów stanowią książki, to znaczy biblioteka. \V Musee de l'J:Iomme biblioteka zawiera koło 100.000 tomów dotyczących przede wsz~stkl.m etnografii, etnologii, antropologii. prehistorii, ponadto trochę z dZledzlll pokrewnych; prócz książek i czasopism posiada bogaty �4i9 dział map geograficznych. Jest to typowa biblioteka specjalna. Magazyny jej są przystosowane do ostatnich wymagań bibliotecznych, np. zaopatrzone one są w szafy niezbyt wysokie, półki z ruchomych wałków na ciężkie książki, aby nie niszczyć ich oprawy przez tarcie itd. Czytelnia daje wszelkie warunki do spokojnej pracy naukowej. Katalogi: alfabetyczny, według autorów, według zagadnień i wreszcie geograficzny, pozwalają na szybkie znalezienie poszukiwanej pracy, lub zaznajomienia się literaturą odnośnie pewnego zagadnienia. Na specjalne podkreślenie zasługuje jeszcze fakt niebywale łatwego wstępu do biblioteki; nie potrzeba żadnych formalności dla uzyskania prawa korzystania, niema żadnych formularzy przy zamawianiu książki, podaje się tylko sygnaturę; ale co ponadto jest olbrzymim ułatwieniem w pracy, to to, że bardzo duża ilość książek, właściwie wszystkie podstawowe, znajdują się w czytelni i każdy bierze sam w dowolnej ilości; jeśli zabraknie miejsca na jego stole, dostawiają mu stolik na kókach. Jedno z żalem należy podkreślić, że wskutek ograniczell budżetowych, biblioteka nie może uzupełniać swego księgozbioru. Drugą grupę stanowią fotografie zgrupowane w fototece. Zawierają one zdjęcia ze wszystkich sal i szaf w Muzeum i z szeregu okazów pojedyńczych. Poza tym zdjęcia przedmiotów, scen zwyczajowych, obrzędów, krajobrazów itd. robione przez różne osoby w różnych krajach. Część tych fotografiii można nabyć z prawem reprodukcji, część jest zastrzeżona do publikacji. Fotografie są naklejone na kartonach i umieszczone pionowo w wielkich szufladach kartotecznych. Dostępne są dla pracowników naukowych i dla innych osób po przedstawieniu umotywowanego celu oglądania ich. Niedostępna zaś dla nikogo, prócz personelu, jest przechowalnia klisz. Wreszcie ostatnia grupa dokumentów to płyty fonograficzne i fijmy z nagranymi śpiewami, muzyka i próbkami lingwistycznymi. Przechowywane są w odpowiednich pudłach metalowych. Warunki korzystania z nich podobne do warunków bibliotecznych. Dział naukowy podzielony jest na departamenty, jak to wyżej zaznaczono. Każdy departament lokalowo obejmuje gabinet szefa departamentu, sale do pracy i sale magazynowe; wszystko zgrupowane koło siebie. Ponadto należą do niego odpowiednie sale wystawowe. Sala pracy służy zarówno personelowi, jak i osobom z poza Muzeum, które prowadzą badania naukowe w Muzeum. VVniej znajdują się wszelkie katalogi i kartoteki różnych zagadnień. Zasadnicze ramy pracy są ustalone dokładnie dla wszystkich departamentów; stan jednak zaawansowania pewnych działów lub ich rozbudowania jest zmienny, zależny od szeregu warunków i zainteresowań osobistych kustoszy. \V każdym departamencie jest katalog geograficzny, metodyczny i opisowy. Dwa pierwsze katalogi są złożone z malych kartek (12,5 X 7,5 cm), na których podany jest numer, pochodzenie, nazwa przedmiotu, material.' Katalog geograficzny, jak sama nazwa wskazuje oparty jest na podziale terenowym przy czym jednostki geograficzne, polityczne i etniczne wysuwają się na czoło w zależności od właściwości danego terenu. Przeważnie pierwszy podział jest czysto geograficzny, drugi polityczny, trzeci etniczny. Wewnątrz ostatniego podziału karty katalogowe są ułożone według technik, następnie według numeru. Katalog metodyczny obejmuje pełną kulturę ludzką, podając zagadnienia z kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pierwszy podział jest według technik, drugi według miejsca pochodzenia, następnie według numeru. Powyższe dwa katalogi mają charakter raczej pomocniczy. orientacyjny co do zbiorów, zarówno pod względem geograficznym jak i pod względem zagadnień. Rzuciwszy okiem na jeden z tych katalogów widać odrazu podług ilości poszczególnych kart, jakie okazy przeważają. Przy tak bogatych zbiorach, jakie są w Musee de I'Homme pokrywa się to w dużym stopniu ze stanem faktycznym, jednak nie można oczywiście wyciągnć z tego zbyt daleko idących wniosków, biorąc pod uwagę wielką dowolność w zbiorach muzealnych. W każdym razie jest ścisła orientacja, jeśli chodzi o same zbiory w Muzeum. Najis~otniejszym katalogiem o wartości dokumentarnej naukowej jest katalog opisowy. Jest on sporządzony na kartach formatu 20 X 12,5 cm. i zawiera, prócz numeru 10 rubryk podających: miejsce pochodzenia, nazwę okazu ogólną (francuską) i lokalną, opis (materiał, technikę; kształt, ornament, wymiary), dane szczegółowe (wyrób, rozprzestrzenienie, użytkowanie, typ itp). dane etniczne, nazwisko zbieracza i datę zebrania w terenie), warunki wpływu do Muzeum (dar, zakup, pożyczka, depozyt), odnośniki dotyczące fotografii znajdującej się w Muzeum (klisze, odbitki), dane muzeologiczne (dzieje okazu przed wejściem do Muzeum), bibliografia. Na odwrocie karty znajduje się rysunek, możliwie analityczny; jest dążność do umieszczania małych fotografii. W wypadkach gdy wszystkie rubryki są wyczerpująco wypełnione, w dodatku przez zbieracza, fachowca na miejscu, co niestety rzadko się zdarza, karta opisowa st2je się łącznie z okazem, prawdziwym materiałem naukowym dla dalszych badań analitycznych lub syntetycznych. Karty opisowe ułożone są w kolejności numerów. Poza katalogami departamenty prowadzą, kartoteki bibliograficzne odnośnie swych zagadnień. Ilości pozycji bibliograficznych w niektórych departamentach są naprawdę imponujące, obejmują nietylko duże i małe prace samodzielne, ale nawet artykuły. Kartoteki ofiarodawców i odsprzedawców okazów muzealnych, instytucji naukowych, uczonych, specjalistów itp., pozwalają badaczowi z poza Muzeum znaleźć wszelki potrzebny materiał informacyjny, który może mu ułatwić badania naukowe. W magazynach sprzęt, całkowicie metalowy, składa się z pólek na większość przedmiotów, specjalnych urządzeń na przedmioty bardzo długie jak np.; dzidy, wiosła itp., oraz z szaf hermetycznych na okazy szczególnie �481 wrażliwe czy to na kurz, czy na światło, bądź wilgoć. Układ jest geograficzny lub polityczny, wewnątrz niego grupami okazów według typów, bądź materiałów. Stosownie do ostatnich wymagań muzcologicznych odnośnie okazów wystawianych w salach wystawowych, w magazynach znajduje się gros posiadanych zbiorów, plus minus 80%. Przeznaczeniem magazynów jest, jak wiadomo, z jednej strony przechowanie zbiorów, z drugiej strony udostępnienie ich dla prac naukowych. Jeśli chodzi o pierwszy punkt to ujemną stroną niektórych magazynów jest umieszczenie ich w podziemiach, co przyczynia się zwłaszcza w okresie wiosennym do zbytniej wilgotności. Przy oszczędnościach zaś opałowych nie można tego braku zrównoważyć odpowiednim ogrzewaniem. Jeśli chodzi o drugi punkt, to stały przyrost kolekcji, nawet w tak olbrzymim gmachu jak Palais de Chaillot, wypełnił już rezerwy miejsca, jakie były w chwili budowy Muzeum. Obecnie już jest za ciasno. Zasadniczo okazy są jeszcze łatwo dostępne do zdejmowania z półek, ale wiele szaf jest przeładowych. Jeśli chodzi o ogólne warunki pracy dla badacza naukowego czy młodzieży studiującej, to są bardzo dogodne, zwłaszcza dzięki sąsiedztwu sali pracy z magazynami i katalogami. W olbrzymim gmachu Musee de I'Homme, właściwie mówiąc jest wszystkiego kilkanaście sal wystawowych. Jako reakcja na małe sale wystawowe większości muzeów, budowanych w zeszłym stuleciu lub przerobionych z budynków o pierwotnie innym przeznaczeniu, sale wystawowe w Pal ais de Chaillot są olbrzymie. Ciągną się na dużej przestrzeni, bądź wzdłuż części frontowej, bądź wzdłuż całego skrzydła. Trzeba przyznać, że taki plan nie jest szczęśliwy. Męczy on zwiedzającego swoją, zdaje się, bezkresowością. Przejście od jednego zagadnienia do drugiego jest niedostrzegalne, przez co zatraca się zwartość jednych problemów zaciera granica między innymi. Zresztą szereg kustoszów na różnych stanowiskach w Muzeum, zdaje sobie z tego sprawę. Zbiory przedstawione są w trzech zasadniczych sekcjach. Na początku, licząc w kierunku zwiedzania, znajduje się antropologia. W pierwszej jej części wystawione są okazy dotyczące poszczególnych elementów antropologicznych. Zaczynając od zestawienia cech charakterystycznych antropoidów i człowieka pierwotnego, poprzez zasadnicze typy' czaszki, oczu, włosów itd. poprzez typy patologiczne, typy zdeformowane sztucznie przez człowieka, otrzymuje się nadzwyczaj jasny obraz człowieka z punktu widzenia somatologicznego. W drugiej części pokazano poszczególne typy antropologiczne, podano ich opis i rozmieszczenie. Do mjcenni,ojszych oka~ów wyjątkowej wartości naukowej należą tu w pierwszym rzędzie czaszka z wykopalisk w La Chapelle Aux-Saints, w La Quina, cro-magnońska oraz czaszka i piszczcie z La Ferrasie. Sekcja antropologiczna może służyć za wzór jak z materiału mało wdzięcznego pod względem wystawowym, jakim są okazy antropologiczne można urządzić wystawę jednocześnie odpowiadającą wymaganiom artystycznym i spełniającą swe zadania dydaktyczne. Całość sekcji antropologicznej stoi na wysokim poziomie. Wystawienie okazów prehistorycznych jest na ogół skromne zwłaszcza w porównaniu z bardzo bogatym materiałem, jaki znajduje się w departamencie prehistorycznym. Sekcja etnograficzna ułożona jest w porządku geograficznym. Wewnątrz każdego kontynentu zastosowano dwa układy: jeden układ syntetyczny, zawierający dane ogólne i najbardziej charakterystyczne; drugi analityczny przedstawiający szereg zagadnień w sposób bardziej szczegółowy. Idea takich dwóch układów, w zasadzie bardzo słuszna. bo mogąca dać dużo pod względem dydaktycznym, jest szalenie trudna do wykonania. Ramy tego artykułu nie pozwalają na rozwinięcie tego zagadnienia, dlatego tylko zaznaczę, że przedstawienie kultury w sposób syntetyczny przy pomocy kilku czy kilkunastu okazów mogących się pomieścić w jednej czy dwóch salach wystawowych, jest z natury swej niewykonalne : zatraca się całość i ciągłość zagadnienia, pozostają odrębne przedmioty, czyli powstaje fakt najbardziej niepożądany na wystawie muzealnej. Układ analityczny w obrębie kontynentów przestrzega zasadniczo podziału politycznego. Znajdują się w nim rozmaite zagadnienia z kultury materialnej przede wszystkim, w dużo mniejszym stopniu z kultury duchowej, w zupełnie znikomym z kultury społecznej. Poza układem geograficznym znajduje się sala technologii porównawczej, będąca w stanie organizacji. Wnioskując z jej planu i z osoby organiza tora, którym jest znawca tej miary co A. Leroi-Gourhan, winna dać bardzo pouczające naświetlenie wielu zasadniczych zagadnień kulturowych. Od sal wystaw stałych wyróżnia się sala wystaw tymczasowych. Poza możnością rozwinięcia lub przedstawienia niektórych zagadnień, których nie można przedstawić w salach stałych, jest ona pewnego rodzaju salą eksperymentalną, dla techniki wystawienia. Tematy tam przedstawiane są różne, jak np. tematy dwóch ostatnich wystaw: Madagaskar i arcydzieła Ameryki przedkolumbijskiej. Ogólnie biorąc wystawieniu okazó~ w Musee de l'Homme można zarzucić w wielu wypadkach zbyt wielką fragmentaryczność w przedstawieniu zagadnień przez co tracą one siłę wymowy. Z drugiej strony brak jest zespołów porównawczych i ewolucyjnych, które posiadają ogromną wartość dydaktyczną. Z punktu widzenia artystycznego wystawienie w l\1usee de l'Homme jest przyjemne, niema przetłoczenia, zachowana równowaga i harmonia w szafach. Pod względem technicznym jest cały szereg doskonałych rozwiązań; zwłaszcza rozsuwane manekiny, jako podstawki na ubrania, dają świetne wyniki. Opracowanie okazów zasługuje na uwagę. Każdy dział posiada olbrzymią mapę plastyczną kontynentu, umieszczoną pionowo przy wejściu do niego. Każdy region zaopatrzony jest w ta blicę, na której podane są Lud. T. XXXIX 3' �ogólne wiadomości geograficzne, historyczne, etniczne, kulturowe. Na tablicy znajduje się również mapa regionu i szereg fotografii dotyczących krajobrazu, zajęcia, architektury itp. Wewnątrz szaf mniejsze tablice objaśniają szczegółowiej niektóre zagadnienia; są one często uzupełniane małe mi mapkami i wykresami; wreszcie każdy okaz względnie grupa okazów, objaśnione są przy pomocy krótkiej i zwięzłej kartki indywidualnej. Ostatnio w salach wystawowych zaznacza się wyraźnie tendencja do reorganizacji i przegrupowania. Szereg, szaf zostało już urządzonych na nowo, szereg ma być zmienionych. W sumie Musee de l'Homme pozostaje placówką o wysokiej wartości naukowej i niewyczerpanym wprost źródłem dokumentarnym i informacyjnym dla etnologa. Resumując te zasadnicze dane o organizacji muzeów we Francji, należy podkreślić, że jej myślą przewodnią było stworzenie warunków dla zachowania bogatej spuścizny kulturalnej i artystycznej Francji oraz wzbogacenia jej przez dorobek pokolenia współczesnego; następnym zadaniem jej było udostępnienie tego pełnego dorobku całemu narodowi francuskiemu. Dlatego w ostatniej reformie muzealnictwa zaznacza się tak wyraźnie dążność do podniesienia znaczenia muzeów regionalnych; przyczynić się ma do tego system decentralistyczny, przejawiający się w regionaliźmie i specjalizacji; tworzenie ośrodków etnograficznych regionalnych oraz muzeów zagadnień specjalnych jest tego wymownym wyrazem. W związku z podniesieniem znaczenia muzeów prowincjonalnych, pozostaje troska o odpowiednie wykształcenie kustoszów, co przejawia się w wprowadzeniu obowiązkowych dyplomów Ecole du Louvre, oraz stworzeniu sieci inspektorów dla utrzymania kontaktu z Paryżem. Muzealnictwo francuskie ma już za sobą olbrzymie osiągnięcia dlatego stawia sobie teraz nowe zadania do wykonania. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA Źródła W artykule powyższym oparłam się na: badaniach osobistych przeprowadzonych w Musee de l'Homme i Musee des Arts et Tratidions Populaires, na materiale zebranym na kursie urządzanym w 1948 r. dla konserwatorów muzeów regionalnych francuskich oraz na materiale z wykładów Muzeologii w Ecole du Louvre w latach akademickich 1947/48 i 1948/49. Ponadto szereg wiadomości z bardzo cennym naświetleniem linii przewodniej muzealnictwa francuskiego, planów i zamierzeń największy::h muzeów udzielili mi łaskawie, w zakresie ogólnej organizacji muzeów: prof. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, inspektor muzeów prowincjonalnych, mgr. Fr. Bourdier szef Service de museologie des sciences naturelles. W zakresie muzeów prowincjonalnych i Musee des Arts et Traditions Populaires: prof. G. H. Riviere i pani mgr. Tardieu. W zakresie Musee de l'Homme: prof. A. Leroi-Gourhan, vlcedyrektor tegoż Muzeum. Za ich uprzejmość daleko idącą niech mi wolno będzie złożyć na tym miejscu gorące wyrazy podziękowania i wdzięczności. ) ., , Bibliografia Annuaire des Musees de France. Paris 1946. Annuaire de Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1943. Paris. Annuaire du Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1946. Paris. Decret nr. 48-734 du 27. IV. 1948 relatif a l'organisation d'un service national de museologie des sciences na turelles. J oumal Officiel de la Republique Fran~aise 28. IV. 1948. Vergnet-Ruiz, Jean, Nouveau Statut des Musees de Province. Bulletin des Musees de France, Avril 1946. Salles Georges, The Museums of France. The Museum Journal, Vol. 47, Nr. 4, July 1947. Riviere G. H., Recherches et musees d'ethnographie franpise depuis 1939· Man, 1947" 2. Riviere G. H., Musee des Arts et Traditions Populaires. Bulletin des Musees de France. Juillet 1946. Riviere G. H., Un Musee-Laboratoire: Ie Musee des Arts et Traditions Populaires (Paris). Extrait: Archives Suisses des Traditions Populaires. Tome XLIV (1947). Zarządzenie i przepisy wewnętrzne dotyczące Musee de l'Homme: Le Musee de I'Homme. Organisation generale du Musee de I'Homme. 20. II. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie Secretariat. IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Securite, IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Salles publiques. IV. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie personnel gardien et la caisse. Avril, 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Reglement pour Ie personnel des Departemcn ts et Services et Avril 1942. Musee de I'Homme, Note de Service Nr 50. Departement de Technologie comparee 29 mai 1939. Musee de l'Homme, Reglement de la Phototheque. Dons et Depots. 2. XI. 1943. Musee de I'Homme, Reglement de la Phototheque. Entree et Enregistrement. Musee de l'Homme, Reglement du Departement d'Ethnologie Musicale 22. V. 1942. 31* �LUDOZXAWSTWO I OCHRONA KULTURY LUDOWEJ 3) Fryburg (Ordo d'etudes missionaires). W SZWAJCARII 1. Artykuł mmeJszy jest rozwinięciem referatu wygłoszonego na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie w styczniu r. 1947. Nie referuję w nim szwajcarskich naukowych prac etnograficznych, gdyż to przekraczałoby zakreślone ramy, natomiast obszerniej traktuję takie dziedziny, jak: muzealnictwo etnograficzne, działalność Szwajcarskiego Towarzystwa Ludoznawczego, oraz ruch związany z ochroną kultury ludowej w Szwajcarii. Zebrane przeze mnie dane, oparte na bezpośredniej obserwacji, ~ także na podstawie otrzymanej literatury lub sprawozdań etc., odnoszą się do roku 1946, niektóre zaś do la t jeszcze nieco wcześniejszych. Na tym miejscu pragnę gorąco podziękować tym wszystkim, którzy ~możliwili mi wyjazd i pobyt w Szwajcarii, a przede wszystkim tym Szwajcarom i Polakom, którzy okazali mi wiele życzliwości i pomocy w zapoznaniu się ze szwajcarskimi pracami ludoznawczymi. 2. Etno logia i e tn o g rafia l) Genewa (Faculte 4) Z uryc h (Philosophische Zurych (Faculte 5) Bazylea 'I et Sociales) l. des Lettres). Prof. jean Gabus, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, etnogeograf, wykładał obok geografii etnologię (np. pierwsze stadia cywilizacj i etc.). l Celowo pozostawiam miejscowe nazwy wydziałów, gdyż dają one pojęcie o języku wykładowym. 2 Na ogół katedry etnologii w Szwajcarii nie posiadały specjalnych asystentów. Liczba studentów specjalizujących się w etnologii i etnografii wynosiła np. u prof. W. Speisera w roku 1946 dwunastu studentów. (Philosophische Prof. A. Steinmann Południowych, prowadził prac oraz wycieczki. Prof. Eugene Pittard, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, wraz z docentem panią M. Lobsiger-Dellenbach wykładali obok antropologii również etnologię ogólną, przede wszystkim ludów pozaeuropejskich, z uwzględnieniem kultury materialnej, duchowej i społecznej. Ćwiczenia i demonstracje odbywają się w Muzeum'Etnograficznym I. 2) Neuchatel Theologorum. Institut Fakultiit I) 1. Prof. Richard Weiss wykładał główne dziedziny etnografii ze szczególnym uwzględnieniem folkloru Szwajcarii (wierzenia, przesądy, magia ludowa), a także budownictwo wiejskie. Ćwiczenia dotyczyly wprowadzenia w literaturę ludoznawczą oraz metody badań. w uni we rs y te ta c h des Sciences Economiques i Ordo Prof. Wilhelm Schmidt prowadził wykłady z etnologii dotyczące np. religii, kultury pierwotnej środkowo-azjatyckich ludów pasterskich, ras i ludów Zachodu w czasach prehistorycznych i historycznych, albo też np. spośród zagadnień etnografii szwajcarskiej wykladał o ludowej chacie szwajcarskiej, jej budowie i znaczeniu w gospodarce i społeczeństwie. Docent dr j. Henniger wykładał np. zagadnienia rodziny u ludów semickich i hamickich. Prof. Wilhelm Koppers miewa gościnne wyklady z etnologii. Wstęp Wykłady z etnologii i etnografii koncentrują się przede wszystkim przy katedrach uniwersyteckich w pięciu ośrodkach. W roku akademickim 1946/47 odbywały się następujące wykłady z etnologii i etnografii: Philosophorum Fakultiit II). wykładał kulturę megalityczną Azji i Mórz też ćwiczenia etnologiczne, omówienia nowszych (Philosophisch-Historische Fakultiit). Prof. Felix Speiser wykładał etnologię ogólną, kulturę Mórz Po-' łudniowych oraz prowadził odnośne ćwiczenia. Docent dr Paul Geiger wykładał obyczaje szwajcarskie, biorąc za podstawę mapy atlasu ludoznawczego. Raz na miesiąc odbywały sięwspólne seminaria, tzw. Volkskundliches Kriinzchen, w których oprócz niego brał udział prof. dr Ranke (językoznawca i historyk literatury) oraz prof. dr H. G. Wackernagel, paleograf i prof. dr Karl Meuli - filolog i religioznawca. Docent dr Alfred Buhler wykładał prymitywną technikę i jej znaczenie dla badań dziejów cywilizacji oraz prowadził ćwiczenia etnologiczne. 3. Instytuty Anthropos Institut (Institut Anthropos). Dyr. prof. dr Wilhelm Schmidt. Adres: Posieux - Froideville. W odległości około 10 km od Fryburga znajduje się od r. 1938 dawny wiedeński Katolicki Instytut (,AnthropoSl), w którym kierownicze stano- li 1 Wydział Filozoficzny I odpowiada naszym wydziałom humanistycznym, zaś: Wydział Filozoficzny II - wydziałom matematyczno-przyrodniczym, �I I.~ 11 wiska zajmują wiedeńscy etnologowie prof. Wilhelm Schmidt i prof. Wilhelm Koppers. Instytut posiada ogromną bibliotekę, obejmującą prace etnograficzne i nauki pomocnicze. Spośród Polaków pracujących w Instytucie należy wymienić autora prac etnograficznych dr Teofila Chodzidlę. Wydawnictwa: czasopismo (,Anthropos'), Etnologische AnthroposBibliothek, Linguistische Anthropos Bibliothek. Institut d'etudes missionaires (Instytut Wiedzy Misyjnej). Fryburg. Uniwersytet, Wydział Teologiczny. Instytut ma służyć specjalizującym się w odnośnej gałęzi wiedzy i pragnącym uzyskać dyplom, a także misjonarzom, duchownym i laikom obu płci i przyjaciołom misji, którym pragnie ułatwić badanie ośrodków misyjnych. Kurs Instytutu, stanowiący dodatkowe studium uniwersyteckie, trwa cztery semestry i między innymi obejmuje zagadnienie etnologii, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień religii. Wobec tego, że służy celom specjalnym, omawiam go przy odrębnych instytutach. zylei). Schweizerisches Tropeninstitut (Instytut Tropikalny Dyr. prof. R. Geigy. Adres: Basel, Stapfelberg 7. w Ba- Spośród instytucyj o charakterze naukowo-badawczym należy wymienić Instytut Tropikalny, założony w Bazylei w r. 1944. Celem jego jest badanie właściwości fizycznych i kulturalnych ludów tropikalnych i subtropikalnych. Instytut Tropikalny prowadzi na Uniwersytecie w Bazyl~i swój specjalny ogólny kurs tropikalny, na którym profesorowie, docenci i inni obok wykładów i ćwiczeń z zakresu przyrody tropikalnej, geografii, higieny, chorób tropikalnych etc. mają wykłady z etnografii krajów tropikalnych (dr G. Holtker), religii (dr H. Dietschy) i z zakresu języków tych ludów etc. Instytut posiada też własną, związaną z Uniwersytetem klinikę chorób tropiklanych, a także prowadzi Szkołę Tropikalną, w której młodzi ludzie od 18-25 lat otrzymują fachowe wykształcenie w zakresie kursu dotyczącego roślin tropikalnych, cukrownictwa i handlu, studiując równocześnie etnografię, antropologię i religie krajów tropikalnych. Poza tym Instytut wydaje czasopismo pt. (,Acta Tropica», pod redakcją prof. G. Geigy, A. Gigon, F. Spcisera i F. Tschudi, w którym prace drukują wybitni szwajcarscy i zagraniczni specjaliści. Ukazał się szereg prac takich autorów, jak: Brugger, Dclachaux, Dietschy, Holtker, Koppers, Speiser, Pittard i inni. Z zakresu etnografii i jej pogranicza drukowano prace dotyczące np. chorób staroperuwiańskich, których odbicia znajdują się w rzeźbach ł tl ł ~ { .~ peruwiańskich, dalej problemu obrzezania na obszarze Mórz Południowych, wpływu kultury polinezyjskiej na Nową Kaledonię, wróżb dotyczących strzałek piorunowych etc. Poza tym wychodzą (,Supplementa», w których drukują się bardziej wyczerpujące monografie. Badawcze prace Instytutu, liczni uczniowie szkoły i kursu uniwersyteckiego, misjonarze i inni tam studiujący niewątpliwie przyczynią się do powiększenia zbiorów muzealnych w Szwajcarii, kontynuując w ten sposób stare i piękne tradycje zbieraczy. Należy podkreślić, iż pracę badawczą ułatwia przebywanie na terenach tropikalnych i subtropikalnych ponad 35.000 Szwajcarów. Volkskundliches Institut carskie Towarzystwo Ludoznawcze. 4. Muzea (Instytut etnograficzne Ludoznawczy), zob. Szwaj- i pokrewne Przegląd muzeów rozpoczniemy od szwajcarskiego muzeum graficznego w Bazylei, związanego z miejscowym uniwersytetem. etno- Museum fur Volkerkunde und Schweizerisches Museum fur Volkskunde. Musee Ethnographique et Musee Suisse de Folklore. Dyrektor - prof. dr Felix Speiser. Kustoszdoc. dr Alfred Buhler, asystent - dr H. G. Bandi. Powstanie tego największego pozaeuropejskiego muzeum etnograficznego w Szwajcarii sięga lat 1828-1837, gdy kupiec Lukas Vischer '" czasie swej podróży do Ameryki Środkowej zgromadził cenne meksykańskie zabytki, spośród których np. kamienne i gliniane rzeźby figuralne stanowią chlubę tego zbioru. Pozaeuropejskie zbiory muzeum stopniowo, lecz nieustannie powiększają się, dzięki młodym ludziom, którzy zgodnie z bazylejską tradycją po skończeniu swych studiów odbywają podróże po świecie. Poza tym zbieranie obiektów etnograficznych staje się też pewnym pożytecznym zwyczajem, gdyż łączy się ściśle ze szlachetną ambicją, aby zgromadzone zbiory ofiarowywać swemu rodzinnemu miastu. Spośród licznych darów kupców wymienić należy cenne obiekty sztuki ze wschodniej Azji. Pierwszym organizatorem i prezesem komisji opiekującej się zbiorami był anatom i antropolog prof. Julius Kolemann; prócz niego do powiększenia zbiorów przyczynili się również bazylejscy lekarze i przyrodnicy, geologowie, zoologowie i inni. Powstanie powyższych kolekcji wiąże się ściśle z Uniwersytetem w Bazylei, toteż tu w roku 1894 ukazują się pierwsze (,Mitteilungen der Ethnographischen Sammlung der Universitat Basel». Zbiory napływają z różnych stron świata, dostarczane między innymi przez dra Rudolfa Holtza, dra Paula i Fritza Sarasinów z Egiptu, �a także dalsze zbiory ze znakomitej wyprawy na Cejlon i Celebes. Następnie geologowie bazylejscy z drem A. TobIerem na czele przywożą okazy muzealne z Sumatry i Cejlonu itd. Najlepiej rozbudowany w Muzeum dział Oceanii zasilają swymi zbiorami F. Sarasin - okazami z Nowej Kaledonii, F. Speiser - z Nowych Hebrydów, Nowej Brytanii i Nowej Gwinei, E. Paravicini - z wysp Salomona, A. Buhler - z Nowej Irlandii i wysp Admiralskich i P. Wirtz z Nowej Gwinei. Wobec tego, iż jednym z zadań Muzeum było zobrazowanie rozwoju kultur świata, wprowadzono też zorganizowany przez Sarasinów dział prehistoryczny, ilustrujący analogie między europejskim okresem kamiennym a współczesnymi kulturami ludów pozaeuropejskich, żyjących w okresie kamienia. Zarząd Muzeum szczególnie podkreśla celowość wprowadzenia tego działu. Organizacją zbiorów zajęli się Fritz Sarasin (Indonezja, Melanezja i dział antropologii) oraz prof. Rutimeyer (Afryka i ludy polarne). Rząd sz..yajcarski w ciągu szeregu lat subsydiuje pozaeuropejskie wypra wy badawczo-muzealne. W r. 1914 celowo, ze względów porównawczych, został do Muzeum przyłączony dział etnograficzny, obejmujący etnografię europejską, a w szczególności szwajcarską. Twórcą tego działu jest prof. E. Hoffmann-Krayer. Wobec wzrostu zbiorów już w roku 1913 przystąpiono do budowy nowego gmachu, a w roku 1917 muzeum zostało otwarte. W roku 1944 w poszczególnych działach pracowali następujący specjaliści: dział prehistorii - E. Paravicini, Indie, Cejlon, Chiny i japonia - red. Staechlin, Indonezja - dr A. Buhler, Afryka, Melanezja, Polinezja - prof. F. Speiser, Ameryka, ludy polarne - dr H. Dienst, Europa -'- dr K. Buhler, dr P. Geiger, R. Iselin, dział etnografii dr R. Bay. Organizacja zbiorów I j i il L j l \j Układ zbiorów jest taki, iż zwiedzający rozpoczyna na parterze o'd Chin i japonii, dalej przez Indie Przednie, Celjon i Indochiny dochodzi do porównawczej sali rolnictwa, komunikacji lądowej i wodnej oraz tkactwa, następnie ogląda Indonezję. Na I piętrze Nowa Kałedonia, Australia, Melanezja, Polinezja i Ameryka, na II piętrze - starożytny Egipt, Egipt współczesny, Afryka, ludy polarne i prehistoria. III piętro zajmuje etnografia Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Szwajcarii. W dziale tym w salach wystawowych uwzględniono tkactwo, transport i komunikację i instrumenty muzyczne, zaś bogaty zbiór przedmiotów obrzędowych obejmuje liczne oryginalne maszkary naturalnej wielkości, maski, ubiory trzech króli, przedmioty magiczne, wota woskowe i żelazne, następnie ludowo-kościelne przedmioty obrzędowe i medycynę ludową. Osobną grupę stanowią żydowskie przedmioty kultowe. Dla zilustrowania stanu posiadania Muzeum podaje ilości obiektów w poszczególnych działach z roku 1942: I II a II b II c lId Ile III IVa IVb IVc Va Vb Vc VI VII i ekspozycja. Obecnie muzeum to jest całkowicie zorganizowane na zasadach naukowych. Dąży ono do tego, aby dać w szerokim zarysie przegląd rozpowszechnienia i rozwoju kultury na różnych stopniach. Została tu przyjęta zasada geograficznego układu zbiorów, przy którym dąży się do tego, aby kulturę określonego ludll zobrazować w możliwie doskonały sposób, traktując ją odrębnie. \Vyjątek został zrobiony dla działu uprawy roślin, transportu lądowego i wodnego oraz dla tkactwa, które to działy są potraktowane porównawczo. W związku z tym układem niezmiernie bogato przedstawia się hala, w której zgromadzono szereg oryginalnych łodzi pozaeuropejskich. Wobec tego, iż środki Muzeum i miasta nie pozwoliły na równomierne potraktowanie wszystkich kontynentów i terenów, trzeba było stworzyć kolekcję dydaktyczną, która by mogła ilustrować wszystkie kultury i kontynenty w ich najbardziej charakterystycznych wytworach. Niektóre jednak tereny zostały szczególnie uwzględnione, tak że obecnie Indonezja i Melanezja są tak poważnie reprezentowane, iż w badaniach porównawczych dzięki nim Bazyleja zajmuje jedno z czołowych miejsc w Europie. " Zbiór prehistoryczny - 21·°43 Cej lon - Indie Przednie 1·°45 Indochiny, kraje Himalajów1.534 Archipelag Malajski 7.601 Chiny, japonia 1.765 Azja Przednia 585 Afl'yka 9.190 Ameryka Północna 835 Ameryka Środkowa 1.668 Ameryka Południowa 5·594 Australia 641 Melanezja - 12.155 Mikronezja i Polinezja 831 Europa - 16.640 Ludy polarne 829 Zbiór antropologiczny 1·3°5 ---_.-:..-: �49° 491 Podział Zbiory wewnętrzny muzealne zbiorów. są podzielone na następujące działy Kraje są wydzielone kolorami (np. ludy Afryka - zielona, Australia i Oceania d) Książkowy katalog miejsca przechowania e) Kartkowy katalog rzeczowy, o wymiarze rubrykowany), posiada tylko dwie linie przecinające f) Inne katalogi powstają w zależności od karta, 1: I. Prehistoria, która obejmuje tylko europejską prehistorię z uwzględnieniem okolicy Bazylei. II. Azja, III. Afryka, IV. Ameryka, V. Morza Południowe, VI. Europa, VII. Antropologia. Poszczególne tereny są oznaczone literami Indie Przednie i Cejlon II a, Indochiny nocna - IVa itd. Każdy z wymienionych działów posiada obok cyfr rzymskich np. II b, Ameryka Półcztery katalogi: a) Książkowy katalog bieżący wpływów, do którego pod jednym numerem są wpisywane całe zbiory lub nabytki z wykazaniem i podkreśleniem zbieracza lub sprzedawcy i ceny zakupu. Jest to pierwsze stadium inwentaryzacji przedmiotów. W wymienionym katalogu wpływów są dla każdej kolekcji podane bieżące cyfry i numery katalogu głównego; odnośne akta noszą ten sam numer, co katalog wpływów bieżących. Katalog wpływów posiada następujące rubryki na stronie formatu 22 X 34: Nr bież. Nr aktów Nazwisko i mIejSCe zamieszkania nad· syłającego Przedmiot i pochodzenie Liczba okazów Data Uwagi b) Książkowy katalog numerów, do którego jest wpisywany wpływający obiekt pod numerem bieżącym z podaniem pochodzenia przedmiotu oraz nazwiska zbieracza lub ofiarodawcy. c) Kartkowy katalog główny. Kartki tego katalogu o wymiarze X 15.5 cm, wypełniane dla każdego przedmiotu oddzielnie, nie są rubrykowane i nie mają napisów. Dwie z lewej strony u góry przecinające się linie są jedynym rozgraniczeniem treści. 20 Nad linią z lewej strony u góry przechodzi bieżący numer inwentarza, w prawo po środku nad linią - dane geograficzne, kraj, prowincja, ewentualnie plemię lub naród. U góry z prawej strony nad linią dokładna miejscowość. Z lewej strony pod linią dane o fotografii, a także miejsce znajdowania się przedmiotu napisane ołówkiem na lewym brzegu karty. U dołu - zbieracz i ofiarodawca. Na prawo od linii, w środku - opis obiektu z podaniem wymiarów i rysunek lub fotografia. Ka talog główny do r. 1947 został opracowany geograficznie tylko dla Szwajcarii. 1 Ze sprawozdania l'vluzeum z roku 1944. ,I arktyczne kremowa różowa itd.). obiektów. 16 X lO cm (również nie. się z lewej strony u góry. potrzeb. Istnieje też osobna kartoteka dubletów. Każdy dział posiada przy tym własne archiwum, zawierające wszelkie akta odnoszące się do danego przedmiotu; znajdują się one pod numerem bieżących wpływów w osobnych kopertach. Muzeum posiada bibliotekę i ibiór licznych ilustracyj. Zbiory znajdują się w dziale wystawowym i w bogatych magazynach, niestety są stłoczone z braku miejsca. Muzeum posiada także szereg modeli. Wydawnictwa «Bericht Verhandlungen Muzeum Etnograficznego uber das Basler der Naturforschenden w Bazylei. Museum fur Volkerkunde». Gesellschaft in Basel. Sprawozdania wymienione ukazują się co roku. Do roku 1941 redagował je Fritz Sarasin, następnie Felix Speiser. Na treść wymienionych sprawozdań, ukazujących się regularnie od przeszło 20 lat, składają się: wiadomości o charakterze organizacyjnoadministracyjnym, następnie kolejno omówienie zabytków wszystkich geograficznych działów muzeum wielokrotnie ze szczegółową analizą naukowej wartości zabytkowych przedmiotów oraz opisem odnośnych obyczajów z podaniem licznych fotografij etc. Należy podkreślić, iż w każdym dziale geograficznym nabytki są opisywane przez odpowiedniego specjalistę, kolejno według zagadnień, a więc np. Europa: rolnictwo, rybołówstwo itd. Poza tym osobno, w ramach poszczególnych działów, wymienieni są wszyscy ofiarodawcy i ich liczba. To samo dotyczy biblioteki i zbiorów fotograficznych. (,Fuhrer d urch das Museum fur V olkerkunde Basel». Już od roku 1929 wychodzi seria bogato ilustrowanych naukowych przewodników po określonych działach Muzeum w ramach geograficznych zasięgów. Przewodniki te są opracowywane przez tak wybitnych specjalistów, jak np. F. Sarasin (Cejlon, Indie Przednie i kraje Himalajów, Australia, Syjam, Celebes i inne), P. Wirtz (Nowa Gwinea, Borneo i inne), L. Rutimeyer (Egipt starożytny, ludy polarne i Syberia), E. Paravicini (Jawa, Sumatra i inne), F. Speiser (Nowe Hebrydy i wyspy Santa Cruz, Ameryka Północna i inne). �492 493 Przewodniki te dają wstęp dotyczący danego ludu czy kultury o charakterze historyczno-geograficznym, następnie opisy życia tubylców i wszystkich działów gospodarki z nawiązaniem do przedmiotów muzealnych. Niektóre numery przewodników są poświęcone zagadnieniom specjalnym np. stylom w sztuce Mórz Południowych, rolnictwu ujętemu porównawczo itp. Obszerniejszy numer przewodnika wydany w r. 1939, został poświęcony wprowadzeniu w Muzeum Etnograficzne w Bazylei, a więc po omówieniu zadań muzeum oraz pOjęć «Natur-)} i <,Kulturvolker», pojęcia etnologii, prehistorii i ludoznawstwa, dziejów muzeum, oceny ludów pozaeuropejskich przez Europejczyków oraz po poruszeniu sprawy sztuki, kultury, teorii etnologicznych i rozprzestrzeniania się ludności, przechodzi autor do omówienia poszczegóJnych elementów kultury, według następujących problemów: 1. Człowiek i świat materialny (kultura materialna); II. Człowiek w obcowaniu z człowiekiem (socjologia: wojna, stosunki prawne, pieniądz); III. Człowiek i świat niematerialny (religia, sztuka, wiedza). Barwne ilustracje z opisem. Oprócz publikacyj książkowych wydaje Muzeum tekturowe tabliczki, formatu przewodnika, na których przedstawione są ciekawsze obiekty muzealne z działu kultu i magii w medycynie ludów egzotycznych. Ilustracje te, oprawne w celofan, znajdują się podobnie jak i przewodniki umieszczone w salach do dyspozycji zwiedzających. Z jednej strony tabliczki znajduje się barwna ilustracja przedmiotu, z drugiej opis przedmiotu z podaniem wymiarów i popularno-naukowe opracowanie danego zagadnienia wraz z podaniem ważniejszej literatury ub aktów muzealnych. W ten sposób np. są opracowane: bożki chorób, demony chorób, figury ofiarne, fetysze lekarskie etc. Wartość Muzeum Etnograficznego w Bazylei podnoszą liczne wykła·dy naukowe, oprowadzanie po zbiorach oraz popularyzacja zagadnień naukowo-muezalnych dzięki publikacjom w postaci przewodników ilustrowanych po różnych działach w cenie 25 centów. Muzeum w Bazylei stanowi w Szwajcarii jedną z najpoważniejszych placówek naukowo-popularnych, o wartości której decydują nie tylko bogate zbiory, lecz również wysoki poziom organizacji wewnętrznej i metody naukowej pracy terenowo-muzealnej. / ·z zakresu ceramiki pokazano próbki cegieł, ręczne formy do ich wyrobu, różne stadia obróbki gliny, starą technikę spiralną, fotografie rąk garncarza przy pracy, piece do wypalania cegieł, cegły jako element konstrukcyjny i dekoracyjny w architekturze, antyczne terrakoty rzymskie i renesansowe dachówki, dalej garncarstwo, a więc koło garncarskie i jego rozwój, polewy, rodzaje naczyń glinianych europejskich i pozaeuropejskich, fotografie egipskich warsztatów ceramicznych, europejska majolika, fajans, porcelana, kafle itd. Na wystawie z ·zakresu mebli dano np. przegląd rozwoju odnośnych narzędzi do ich wyrobu, jak siekiera, piła, strug itd. oraz materiałów, jak np. drzewo, metal, szkło, dalej rozwój konstrukcji mebli, np. rozwój stołu do pisania. Dano tu przede wszystkim ilustracje różnych form pisania, tabliczki woskowe służące do tego celu, starożytne pulpity etc. Przy wystawie rozwoju łóżka dano np. ilustracje różnych form spania u nomadów, u ludów pasterskich i rolniczych na terenach europejskich i pozaeuropejskich, dalej różne formy podpórek pod kark u ludów egzo tycznych, różne formy łoża w świecie starożytnym, w średniowieczu łoża wiejskie i dworskie, alkowy itd. ze szczególnym uwzględnieniem form występujących w Szwajcarii. Wystawa dotycząca rozwoju stołu obejmowała takie problemy, jak stół bez krzeseł u ludów pierwotnych w Azji, Egipcie, Grecji i Rzymie, wiejski europejski stół prymitywny, stół w średniowieczu, w okresie baroku, w stylach: Ludwik XIV, XV, i XVI, Empire, Biedermeier, stół współczesny, wiejskie i miejskie europejskie formy stołu, sposób siedzenia przy stole, szuflady itd. Wystawa dotycząca pierwotnych technik tkackich dawała na tle porównawczym przegląd nici, przędziwa, iglic np. z kości, drzewa kolców, z ości ryb, z brązu, sposobów plecenia, tkania itd., dawała też pojęcie o technikach plecionkarskich i tkackich z epoki kamiennej. Wystawy opracowują wybitni specjaliści, np. wystawę tkactwa opracował prehistoryk dr Emil Vogt, specjalista od zagadnień tkactwa prehistorycznego. Publikacje. Muzeum wydaje małe przewodniki wszystkich wystaw. Mają one charakter wprowadzający w dane zagadnienie, przytym dokładnie objaśniają wystawione przedmioty, ich rozwój etc. Dyr. B. von Muzeum Przemysłowe w Bazylei urządziło też w gmachu Uniwersytetu we Fryburgu w roku 1946 wystawę obejmującą liczne fotografie budownictwa ludow-:go ułożone według kantonów. Muzeum to urządza zmienne wystawy, poświęcone różnym zagadnieniom związanym z wytwórczością ludową, a więc np. na wystawie Zurych. Die Sammlung fur Volkerkunde der Universi ta t Z u ri c h (Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu w Zurychu). Dyr. prof. dr A. Steinmann. Konserwator dr Elsy Leuzinger. Bazylea Griiningen. Gewerbe Museum (Muzeum Przemysłowe). �495 494 brisy, wyroby metalowe, meble, zegary, monety i medale, instrumenty muzyczne, znaki władzy publicznej, rzeźby, zabytki o charakterze prywa. tnym, sprzęty domowe, gry i zabawy, stroje i sprzęty przynależne, tekstylia, narzędzia, broń, uniformy i inne zabytki wojskowe, wykopaliska. Poza tym Muzeum posiada bogatą bibliotekę, zbiór fotografij i reprodukcyj etc. oraz archiwum zabytków historycznych. Z zakresu etnografii znajduje się tu szereg bardzo cennych okazów, a więc np. ludowa ceramika, meble, instrumenty muzyczne, rzeźby, zabawki, tkaniny itd. Poza tym (,Archiv fUr historische Kunstdenkmaler» zawiera usystematyzowane według kantonów spisy zabytkowych budowli, również i ludowych z całej Szwajcarii. Muzeum to bezpośrednio związane z Uniwersytetem i jemu podlegające znajduje się w gmachu Uniwersytetu. Zostało ono założone w 1888 roku dzięki licznym darom i depozytom, oraz przede wszystkim dzięki wysiłkom Towarzystwa Geograficzno-Etnograficznego. Dyrektorami zbiorów kolejno byli: prof. dr O. Stoli (1888-1899). prof. dr R. Martin (1899-191 I), prof. dr H. j. Wehrli (1911-1941). Zbiory były gromadzone przede wszystkim pod kątem ich walorów naukowo-dydaktycznych, ZWracano więc uwagę na jakość obiektów, nie zaś na ilość. Muzeum obejmuje cenne zbiory pozaeuropejskie ułożone w salach według następującej kolejności: Afryka, Melanezja, Australia i Oceania, Indonezja, japonia, Indie, ludy polarne, Ameryka Chiny. Wymienione zbiory są naukowo opracowywane i wystawione według zasady geograficznego podziału z uwzględnieniem rozwoju niektórych kultur, a także problematyki wysuniętej w odnośnych pracach, np. zbiory z Indii w związku z panującymi tam odmianami religii itd. . Ilość obiektów w muzeum wynosiła w roku 1942 - 16.000. Lokal muzeum jest zbyt szczupły. . Muzeum publikuje swoje prace naukowe i sprawozdawcze w wydawnictwach (,Geographisch-Ethnologische Gesellschaft,) w Zurychu. Działalność Muzeum. Muzeum prowadzi ożywioną działalność naukowo-badawczą i orga-rrlzacyjno-muzealną, dydaktyczno-społeczną i wydawniczą, wymianę wydawnictw, utrzymuje kontakty z innymi muzeami oraz prowadzi propagandę w postaci licznych wykładów, reportaży ra· diowych etc., obejmujące Zurych i inne miasta. Poza tym blisko współpracuje z Uniwersytetem w zakresie prac naukowych i dydaktycznych. W Muzeum odrabiają praktykę liczni pra· cownicy naukowi. W Muzeum odbywają ·się wystawy zmienne. Został nakręcony film ilustrujący zbiory muzealne i pracę Muzeum. W roku 1944 Muzeum zwiedziło około 50.000 osób. Zurych. Landesmuseum (Muzeum Krajowe). Dyrektor dr F. Gysin. Wicedyrektor dr K. Frei (Dział ceramiki). Konserwatorzy dr E. A. Gessler, prof. dr E. Vogt (Dział prehistoryczny), dr D. W. H. Schwarz (Dział numizmatyki). Wystawa Muzealnictwa Szwajcarskiego. Z inicjatywy dyrekcji Muzeum i Związku «Verband der schweizerischen Altertumssammlungen,) komitet złożony z przedstawicieli różnego typu muzeów szwajcarskich urządził w roku 1939 na Wystawie Krajowej pawilon poświęcony zagadnieniom szwajcarskiego muzealnictwa, co pozwoliło na uzyskanie generalnego przeglądu stanu muzeów. Wystawa ta ilustrowała ilość i charakter muzeów, ich potrzeby i dokonania oraz znaczenie ich w życiu duchowym kraju. P u b Ii k a cj e M u z e u m. «Zei tschrift fUr schweizerische Archeologie und Kunstgeschichte') oraz roczniki muzealne pt. «jahresbericht,). Ilustrowane roczniki te obok przyczynków o charakterze naukowym zawierają sprawozdania z prac administracyjno-organizacyjnych, z działalności Szwajcarskiego Związku Kolekcji Zabytków (Verband der Schweizerischen Altertumssammlungen), mi.stępnie kolejno nowe nabytki ze wszystkich działów. Cały personel Muzeum wraz z dozorcami i służbą pomocniczą liczy 45 osób. Zbiory Muzeum dotyczące kultury Szwajcarii, wynoszące w roku 1946 ponad 25.000 obiektów, znajdują się w ogromnym wielopiętrowym i kilkuskrzydłowym gmachu. Cele i zadania Muzeum. Sprowadzają się one do pogłębionych i współcześnie rozbudowanych założeń wypowiedzianych w r. 1890 jako ccl, do którego ma dążyć Muzeum: (,Bedeutsame vaterlandische Alterturner geschichtlicher und kunstgewerblicher Natur aufzunehmen und planmassig geordnet aufzubewahren'). Wobec tego, iż kultura ludowa całej Szwajcarii nie była w żadnym z dotychczasowych muzeów zgromadzona i systematycznie wystawiona, zamierza Landesmuseum w projektach swojej dalszej działalności równolegle z dotychczasowymi działami zorganizować szwajcarski zbiór etnograficzny. :Muzeum posiada rozbudowany dział prehistoryczny, dział średniowieczny, w którym wyróżniono kolejno: części budowli (odrzwia itp.), szkło, malarstwo na szkle, ceramikę, malarstwo, rysunek, grafikę i exli- Zurych. Kunstgewerbemuseum (Muzeum stycznego). Dyr. I tten. Adres: Ausstellungstrasse 60. Przemysłu Arty- Muzeum istnieje od roku 1875. Posiada ono zbiory z zakresu rzemiosł przemysłu artystycznego. ··1 ..~. �497 Muzeum odgrywa poważną rolę kulturalną dzięki temu, iż tu w dużej mierze koncentrują się poczynania w zakresie popierania rozwoju rzemiosł i przemysłu artystycznego, częstokroć związane z kulturą ludową. W Muzeum odbywają się liczne Poza tym bardzo poważną stawy zmienne, w których udział związki, szkoły, artyści itd. odczyty, pokazy i posiedzenia. rolę odgrywają liczne urządzane biorą muzea, biblioteki, archiwa, tu wyteatry, Dla zilustrowania charakteru tych wystaw można wymienić takie, jak np. «Lud i Teatn>. Wystawa ta w modelach i ilustracjach przedstawiała pochodzenie teatru i różne jego formy w zależności od epoki i kraju, a między innymi teatr karnawałowy i szwajcarski teatr ludowy. . Inne wystawy ilustrowały np. zagadnienie ludowego malarstwa na szkle, przechowywania posagu, zabawek, plecionkarstwa, tkactwa, pisma etc. Zaś odnośnie do terenów pozaeuropejskich tak}e terna ty, jak: rzemiosła azjatyckie, sztuka azjatycka, kultura Indii, prehistoryczne rysunki na skałach Połudn. Afryki i sztuka murzyńska, tkaniny indonezyjskie, pierwotne techniki tekstylne itp. W 1945 roku została zorganizowana wystawa poświęcona ochronie zabytków budownictwa i sztuki w Szwajcarii. Publikacje: stawach. ficzne) Muzeum St. Gallen. Museum Dyr. dr H. Krucker. wydaje fiir ilustrowane Volkerkunde. przewodniki (Muzeum po wy- Etnogra- Początki Muzeum sięgają roku 1878, gdy zostało założone geograficzno-handlowe towarzystwo, do którego zadań należało stworzenie z prywatnych kolekcyj jednego zbioru etnograficznego. Muzeum posiada zbiory pozaeuropejskie i europejskie - w r. 1933 przedmiotów wynosiła 8.200. Szczególnie cenny jest zbiór dotyczący narzędzi tkackich do wyrobu pasków. liczba Bern. Bernisches Historisches Museum. (Berneńskie Muzeum Historyczne). Dyr. dr R. Wegeli. Wicedyr. i konserwa tor działu archeologicznego - prof. dr D. Tschumi. Konserwator działu etnograficznego dr E. Rohrer. Adres: Helvetiaplatz. ~1uzeum to posiada zbiory prehistoryczne, historyczne i etnograficzne pochodzące ze wszystkich części świata. Początek działu etnograficznego sięga roku 1795, gdy rysownik znakomitego Cooka - Johann "Vaber ofiarował berneńskiemu Muzeum zbiór cennych przedmiotów z Hawai i Tahiti. Następnie przybywają przedmioty z Ameryki, z indyjskich preryj, Mórz Południowych. W roku 1902 Muzeum otrzymało fachowe kierownictwo i najcenniejsze zbiory z Chin i Japonii, dalej z Archipelagu Malajskiego, z Afryki (Sierra Leone), z Liberii, ze Złotego Wybrzeża, z południowo-zachodniej Afryki i z Abisynii, ze Starego Meksyku i Paragwaju. Jedną z najcenniejszych pozycyj Muzeum stanowią orientalne kolekcje H. Moser-Charlottenfels. Oprócz zbiorów pozaeuropejskich posiada Muzeum zbiory europejskie, wśród których Szwajcaria zajmuje naj poważniejsze miejsce, reprezentując przede wszystkim kulturę ludową z kantonu Bern. Znajdują się tu wnętrza chat, stary młyn wodny, liczne rzeźby, przyrządy tkackie, ule itp. W dziale europejskim mamy też polską kolekcję kultury ludowej. Muzeum posiada bogaty księgozbiór oraz rzeczowy katalog kartkowy, ułożony geograficznie. Publikacje Muzeum. ('Jahrbuch des Bernischen Historischen Museums in Bern». Bogato ilustrowany rocznik ten pod nieco zmienioną nazwą ukazuje się od roku 1894. Na jego treść składają się prace naukowe z zakresu kultury ludów pozaeuropejskich, a poza tym szczegółowy przegląd i omówienie nabytków Muzeum według części świata, nabytki biblioteki oraz wymiana wyda wnictw. Posiada też Muzeum szczegółowy ilustrowany, wydany w roku 1923 «Fiihrer durch die orientalische Sammlung H. Moser-Charlottenfels und die Volkerkundliche Abteilung». Bern. Schweizerisches zeum Alpejskie) Helvetiaplatz. Alpine Museum. (Szwajcarskie Mu- W 1905 roku zostało założone przez berneńską sekcję Szwajcarskiego Alpejskiego Muzeum Alpejskie. Obok działów poświęconych formom gór, klimatowi, mineralogii i geologii, faunie i florze Alp itd. stworzono mały dział poświęcony środkom komunikacji, budownictwu oraz gospodarce alpejskiej. Widzimy tu m. in. modele i plany budowli górskich. Cenną kolekcję stanowi zbiór alpejskich zabawek dziecięcych, wykonanych z kości nóg bydła, owiec i świń. Zabawki te przedstawiają odnośne zwierzęta. Poza tym są tam np. sanki na kościanych płozach, maski obrzędowe, oraz oryginalne stroje ludowe. Klubu Bern. Schweizerisches Pocztowe) Helvetiapla tz. Postmuseum (Szwajcarskie Muzeum W tym samym gmachu co i Muzeum Alpejskie znajduje się Muzeum Pocztowe (założone w 1907 r.), które w ilustracjach, modelach i okazach oryginalnych przedstawia dzieje poczty w Szwajcarii. Lud, T. XXXIX �499 Widzimy tu np. drzeworyty nikacji, następnie ilustracje poczty tonalne. starych Muzeum posiada karoc etc. Zbiory carskiego. oryginalne te przedstawiają N euch ateL M usee Dyrektor - prof. dr Jean ilustrujące starożytne sposoby komuw średniowieczu, dawne poczty kanokazy środków pewien materiał E thnographiq Gabus. Adres: komunikacji w postaci do ludoznawstwa szwaj- ue (Muzeum Etnograficzne). Rue du Chateau. Powstanie Muzeum wiąże się z rokiem 1790, w którym generał de Meuron. ofiarował miastu kolekcje przyrodnicze oraz okazy etnograficzne z Afryki Południowej i Indii. Zbiory r;ru~eum pochodzą ze wszystkich części świata, ze szczególnym uwzględmemem Afryki, Oceanii i Ameryki. Szczególnie cenne kolekcje pochodzą ze starożytnego Egiptu, a ostatnio z Grenlandii, z której prof. Gabus, autor licznych prac o tym kraju przywiózł cenne zbiory. ' Poza tym należy wymienić wspaniałą kolekcję z Angoli, przywiezioną pr~ez prof. M. Delachaux, i afrykańskie zbiory instrumentów muzycznych dające wgląd w zagadnienie systematyki etnograficznej. ' . Zbiór ten był opracowywany przez p. Z. Estreichera, współpracowmka prof. J. Gabus. Ukła~ zbiorów muezalnych jest geograficzny. Dużą trudność w uporządkowamu Muzeum, którego kierownictwo objał prof. J. Gabus w ro~u 1946, stanowi .za ~ały gmach oraz zbyt szczupły personel naukowy, w ktorym dyrektor me mIał żadnego asystenta, a tylko dorywczą pomoc studentów. Publikacje. Sprawozdania roczne Muzeum Etnograficznego _ Rappo:t Annuel du Musee EthJlographique - ukazują się w wydawnictwie «Bulletm de la Societe Neuchateloise de Geographie». Poza tym ówczesny profesor etnologii M. A. van Genepp wydał w roku 1914 ilustrowany «Guide Sommaire du Musee Ethnographique». Prof. Jean Gabus rozwija energiczną działalność w kierunku nawiązywania s~osunków z zagranicą w celu koordynowania współpracy naukowomuzealnej. NeuchateI. Musee Historyczne w Neuchatel). Historique de Neuchatel (~luzeum . Spośród obiektów z zakresu historii kultury i sztuki znajduje się tu meco przedmiotów ~ ludowej kultury szwajcarskiej, jak np. kołowrotki, kołyski, modele stroJÓW ludowych na lalkach etc. Genewa. Musee d'Ethnographie de la ville de Geneve (Muzeum Etnograficzne). Dyrektor prof. dr Eug;ene Pittard. Kustosz - doc. M-me dr M. Lobsiger-Dellenbach. Bibliotekarz - M-me R. Sauter. Adres: Genewa, Boulevard Carl Vogt 65-67. Muzeum to zostało założone około 1900 r. i w znacznym stopniu zasilane przez prof. E. Pittarda, który gromadził zbiory w czasie swych licznych podróży. Posiadało ono w roku 1946 - 22.000 obiektów etnograficznych z całego świata, ze szczególnym uwzględnieniem krajów pozaeuropejskich. Bogaty ten zbiór nie mieści się w obecnym dwupiętrowym gmachu, toteż przedmioty są tu nadmiernie stłoczone, co utrudnia należytą systema tyzację i ekspozycję. Niektóre zagadnienia, jak np. metalurgia ludowa w Peru oraz technika ceramiczna zostały rozmieszczone planowo oraz opracowane w ten sposób, iż załączone mapki dają pojęcie o zasięgu określonych typów narzędzi, a objaśnienia i cytowana li tera tura ułatwiają podejście do danego problemu. Muzeum posiada doskonale zorganizowaną bibliotekę, kartkowy katalog zbiorów i archiwum fotograficzne, co umożliwia szybkie otrzymywanie poszukiwanych materiałów, fotografij oraz odnośnej literatury. Działalność Muzeum. Muzeum to, dzięki zasługom dyrektora prof. E. Pittarda oraz dzięki twórczej i oddanej pracy kustosza M-me M. Lobsiger-DelIenbach stanowi żywy ośrodek naukowo-muzealny. Działalność Muzeum obejmuje też urządzanie wystaw, np. r. 1945 urządzono tu wystawę pt. «Tkaniny świata». Na wystawie t<ejpokazano tkaniny z całej kuli ziemskiej, poczynając od najbardziej prymitywnych technik, a kończąc na bezcennych tkaninach Dalekiego Wschodu. Liczne fotografie ilustrowały technikę europejską i egzotyczną. Muzeum ściśle współpracuje z Uniwersytetem, udziela materiałów do prac uniwersyteckich, laboratorium do ćwiczeń ze studentami na materiale muzealnym, do konferencyj, do prac szkolnych, udziela instrukcyj podróżnikom-zbieraczom, dostarcza materiału do radia etc. W roku 1945 w Muzeum Etnograficznym w Gcnewie odbyło się pierwsze po wojnie posiedzenie Międzynarodowej Komisji Sztuki Ludowej (La Commission Internationale des Arts Populaires). W tym też roku odbył się w Muzeum szereg naukowych, konferencyJ i wykładów uczonych szwajcarskich i zagranicznych wraz z demonstracją muzyczną itd. Tematy wykładów dotyczyły np. folkloru muzycznego Szwajcarii. (prof. A. E. Cherbulier z Zurychu i p. Stocklin z Bazylei), Rumunii (prof. C. Brailoil z Bukaresztu), Eskimosów-Caribous (prof. ]. Gabus 32* �500 5°1 i Z. Estreicher), a także np. problemu schin z Bazylei). etnologii muzycznej (prof. H. Hand- .\ W jednej z sal wprowadzających wystawiono tu opracowany zbiór prehistoryczny, zaopatrzony w mapę znalezisk. Przedstawiają one kolejno epoki czasów prehistorycznych na podstawie znalezisk z okregu Valais. Publikacje Muzeum Etnograficznego w Genewie. Muzeum wydaje szereg publikacyj o charakterze naukowo-dydaktycznym; dotyczą one przede wszystkim zbiorów egzotycznych. Należy tu wymienić monografie ilustrowane, dotyczące poszczególnych działów zbiorów egzotycznych. Mamy tu np. artykuł prof. E. Pittarda o cywilizacji starożytnego Peru oraz artykuł pani M. LobsigerDellenbach o ceramice, metalurgii i tkactwie peruwiańskim, artykuły poświęcone np. zagadnieniom masek znajdujących się w Muzeum, figurynkom z Dahomey itd. Corocznie ukazują się też ilustrowane sprawozdania z działalności Muzeum pt. «Musee d'Ethnographie - Compte Rendu,>, w którym omawiane są nabytki Muzeum według części świata, wystawy, wykłady, zebrania oraz wprowadzane reformy. Lozanna. zanny). Musee du Vieux Lozanne. (Muzeum Starej Chur. Raetisches Museum (Muzeum Retyckie) 1 Dyrektor dr Joos. W stolicy kantonu Graubunden, w prastarym niegdyś rzymskim mleSCle, w jednym z najpiękniejszych zakątków Szwajcarii znajduje się regionalne Muzeum Retyckie, posiadające zbiory prehistoryczne, etnograficzne i historyczne. Niestety dział etnograficzny mimo wielu bardzo cennych obiektów nie daje pojęcia o całokształcie kultury ludowej danego regionu. Obok kilku urządzonych wnętrz widzimy tu np. nier:o narzędzi tkackich, tkaniny i ronny do ich drukowania, rzeźby, wyroby kowalskie, saneczki na kościanych płozach itd. Muzea na wolnym powietrzu w postaci urządzonych zabytkowych budowli spotkać można na różnych terenach Szwajcarii. Landesmuseum w Zurychu posiada spis tych zabytków, poza tym podlegają one częściowo opiece Landeskulturpflege w Bernie. Lo- Muzeum to założone w 18g8 roku mieści się na wzgórzu, w zabytkowym gmachu w Starej Lozannie. Zbiory zgromadzone tam w postaci urządzonego wnętrza domu ilustrują życie i prace domowe sprzed paruset lat. Widzimy w kuchni charakterystyczne sprzęty gospodarskie, urządzenie jadalni, salonu etc., a poza tym narzędzia rolnicze, przyrządy tkackie, stroje regionalne na modelach lalek, zamki żelazne, lektyki, karoce etc. związane z terenem Lozanny i okolicy. Szwajcaria posiada szereg mieszkają właściciele. Zdarza się, żone na inny teren. Takie właśnie obejrzeć w Diablerets i w dolinie Sion. Musee de Valere. Departement de l'instruction du canton du Valais (Muzeum Regionalne Kantonu Valais). Rapperswil. (Musee Polskie w Rapperswilu. Polskie publique zbiory zabytkowych chat, w których nadal iż takie zabytkowe budynki są przewoprzepiękne chaty z roku 1654 mogłam Saviese. etnograficzne Polonais w Szwajcarii. Chateau Rappersvii). Muzeum W monumentalnym starym zamku nad Jeziorem Zurychskim mieszczą się jeszcze dziś pozostałości niegdyś cennych zbiorów polskich, które przed wojną zostały wywiezione do kraju i w większości spłonęły. Obok pamiątek po internowanych, pewnej ilości grafiki, obrazów i rzeźb znajdują się tam kolekcje etnograficzne, obejmujące okazy kultury ludowej z Podhala, Śląska, a także ;magazynowane zbiory z Huculszczyzny i Polesia. Są to przeważnie takie obiekty, jak: ceramika, kafle, pisanki, obrazy na szkle, hafty, łyżniki, skrzynie, spinki i stroje ludowe, a także liczne fotografie. Wąskie uliczki prowadzą na wysoką dominującą nad miastem górę, na której szczycie w starym, do kościoła przylegającym zamku, mieści się to piękne muzeum. Maleńkie okienka zamku odsłaniają szeroki widok na doliny i góry. Muzeum to przede wszystkim odtwarza zabytkowe wnętrza kuchen i izb mieszkalnych poczynając od XIV do XVII wieku. Mamy tu doskonały przegląd charakterystycznych gospodarskich wyrobów metalowych, rzeźbionych form do wyrobu masła, przQślic, kołowrotków, oraz przepięknych rzeźbionych skrzyń z XII-XV wieku, dalej kołyski, żarna itp. Niezwykle cenną kolekcję stanowi zbiór religijnych rzeźb figuralnych, z da tą XI i XII wieku. Niestety w dziale tym brak dos ta tecznej ilości instruktywnych napisów. l Podkreślam, iż oprócz poznanych najważniejszych muzeów lub działów etnograficznych (z W)jątkiem St. Gallen), omawiam tylko te, które zwiedzałam, nie wymieniając nawet szeregu innych, mniejszych muzeów, posiadających również cenne materiały etnograficzne. . ! J . . �5°3 Problem Muzeum w Rapperswilu jest bardzo aktualny, gdyż Muzeum to dzięki temu, iżjest zwiedzane przez tysiączne rzesze cudzoziemców, może odegrać dU'żą rolę naukową, informacyjną i dydaktyczną. Dział etnograficzny powinien da wać poj ęcie o dawnej i dzisiejszej ludowej kulturze Polski ze szczególnym uwzględnieniem różnorodności sztuki ludowej reprezentując równocześnie należyty poziom muzealnictwa polskiego. Bern. Bernisc His toryczne). he s His to risches Museum. (Berneńskie Muzeum Muzeum posiada kolekcję okazów etnograficznych, stanowiących przedwojenny dar Rządu Polskiego i dra H. Wandera z Berna. Zbiór ten składa się z przedmiotów zgromadzonych przez doc. dra Tadeusza Seweryna z Krakowskiego i Podhala. Inne przedmioty z Huculszczyzny - zostały zebrane przez dra Hansa Zbindena z Berna. Są wśród nich cenne, drzeworyty ludowe, obrazy na szkle, stroje ludowe, kukiełki, zabawki, wyroby z drzewa i metalu oraz rzcźby i pisanki. Genewa. Musee d'Ethnographie (Muzeum Etnograficzne). W Dziale Europejskim polski zbiór przedstawia się wprost żałośnie. Umieszczony między Turcją a Rosją w pobliżu pięknych zbiorów ceramicznych i strojów rumuńskich i czechosłowackich, zawiera tylko parę małych lalek wyobrażających młodą parę krakowską, parę metalowych rzeźb i obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej. Na tle przeglądu polskich zbiorów etnograficznych w Szwajcarii 1 urasta zagadnienie należytego ich skompletowania, tak aby dawały one pojęcie przynajmniej o najbardziej charakterystycznych cechach polskiej kultury ludowej, a w szczególności sztuki ludowej. 5. Szwajcarskie Towarzystwo Prowadzi ono szereg różnorodnych działów dotyczących ludoznawstwa. '''' roku 1945 liczyło ono 740 członków z calej Szwajcarii. Prace Towarzystwa idą w kierunku naukowym i naukowo-organizacyjnym. W ramach Towarzystwa istnieje Instytut Naukowy pod kierunkiem dra Paula Geigera, w którym to Instytucie koncentrują się następujące działy oraz prowadzone są następujące prace: I. Archiwum pieśni ludowej, prowadzone przez p. dr A. Stocklin, która już od 40 lat z zamiłowaniem pracuje w tej dziedzinie. Zebrano już około 30.000 zapisanych melodyj pieśni ludowych. Cały materiał został posegregowany w ramach katalogów kartkowych według I) zasady geograficznej (pochodzenie) - ułożony alfabetycznie, 2) według początków słów pieśni i 3) według zbieraczy. Melodie częściowo zanotowane są na wałkach fonograficznych. Teksty znajdują się w osobnych pudłach. 2. Folklor szwajcarski, zbierany pod kierunkiem dra P. Geigera na podstawie drukowanych lub hektografowanych ankiet, które Towarzystwo od roku 1932 rozsyła w teren wraz z arkuszami na odpowiedzi, i które następnie układane są w tekturowych skrzynkach według ankiety. Do tych samych numerów dołączone są odnośne wycinki z gazet. Poza tym zapoczątkowane są też opracowania monograficzne wsi i osad i badania językowe oraz kartoteka bi bliogra fii e tnogr a fii szwajcarskiej, istniejąca od roku 18g7, stworzona przez E. HoffmannKrayera, obecnie prowadzona przez dra P. Geigera. Międzynarodowa bibliografia ludoznawcza (Volkskundliche Bibliographie) będzie nadal wychodziła w Szwajcarii pod redakcją Johna Mayera z Fryburga w Bryzgowii i dra Paula Geigera. Na ten cel mają nadejść zasiłki z innych krajów. Ludoznawcze. Schweizerische Gessellschaft fUr Volkskunde. Societe suisse des tradi· tions populaires. Sozieta svizzera per Ie tradizioni popolari. Założył je w roku 1896 prof. E. Hoffmann-Krayer. Prezes w roku 1945/1946 doc. dr Buhler. Sekretarz - dr Paul Geiger. Adres: Basel. Augustinergasse 19. Towarzystwo postawiło sobie za cel badanie i gromadzenie materiałów dotyczących przede wszystkim szwajcarskiej kultury ludowej oraz pu blikowanie tych ma teriałów. l Niestety, nie mam wiadomości o etnograficznych zbiorach krakowskich, o których prof. dr. ''IV. Semkowicz pisał <,urządzono też w zurychskim Muzeum Narodowym osobny dział etnograficzny krakowski,). (Zycie naukowe współczesnego Krakowa. Nauka Polska, XXIV. Warszawa 1937). W roku 1946 już były przygotowane dwa tomy (37 i 38) wydaw- nictwa: 3· Atlas Ludoznawstwa Szwajcarskiego (Atlas der SchweizeVolkskunde). Prace dotyczące Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego l zapoczątkował dr Paul Geiger i dr Richard Weiss już w roku 1937, gdy w Graubunden została zorganizowana sieć informatorów, którzy zbierali w terenie odpowiedzi na kwestionariusz. W roku 1938 na podstawie kartograficznego przedstawienia faktów etnograficznych udało się uzy~kać nowe wiadomości, dotyczące rozwoju i zasięgów występowania niektórych zjawisk i przedmiotów. Wojna i inne rischen J P. Geiger i R. Weiss, Aus dem Atlas der Schweizerischer Volkskunde. schweizerische Archiv fur VoIkskunde, Band XLIII. 1946. �5°5 czynniki przeszkodziły tej pracy toteż dopiero w r. 1942 zostało ukończone gromadzenie materiałów do atlasu. Pierwszy kwestionariusz Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego w ramach 150 punktów (zawierających od 2 do 15 pytań odbitych na hektografie) porusza kwestie dotyczące następujących zagadnień: formy pov.itania (np. jakich formuł używa się w pewnych okolicznościach i zajęciach i co się odpowiada), posiłki (np. pierwszy posiłek dzienny, formy wypieków itd), palenie tytoniu (np. czy kobiety palą etc.) okrycie głowy, uczesanie, odzież, ozdoby (np. czy mężczyźni noszą kolczyki), transport i komunikacja (np. jarzma), hodowla zwierząt, suszenie siana, zbiór wina, dobrowolne prace zespołowe, obowiązek pomocy sąsiedzkiej, wspólne posiadłości, dziedziczenie zagród, miary ludowe, kupno i sprzedaż, podatki i czynsze, święto I -sierpniowe, obchodzenie rocznicy bitew i innych faktów historycznych, współzawodnictwo i dawne zawody między wsiami, związkami itd., gry i zabawy, święta, tańce, obchód dni św. Mikołaja, Boże Narodzenie, Trzej Królowie i inne święta doroczne (z uwzględnieniem obrzędów i zwyczajów), procesje i pochody z przebieraniem się, opowiadania dzieciom o ich pochodzeniu, wybór imion dzieci, imieniny i urodziny, wesele, śmierć, pogrzeb, postacie, którymi się straszy dzieci etc. Poza tym takie pytania jak: co się móv.i, gdy dwie osoby wymówiły to samo słowo, gdy grzmi, gdy błyska, jak się określa głupiego, niezdarnego, jakie są opowieści o postaciach historycznych (np. Napoleon, Karol Wielki), o dawnych ludach (Rzymianie), o olbrzymach, karłach, wiecznych żydach, diable, wróżkach, jakie dni są szczególne, co się robi przeciw krwotokom z nosa; jak nazywają epilepsję, czemu się ją przypisuje, czy jako karm dla bydła również używane są liście, słoma itd. Do roku 1946 narysowano 100 map częściowo publikowanych. Organizatorzy atlasu podkreślają, iż niektóre zebrane dane będą musiały być sprawdzone. Spośród wykonanych map można wymienić np. zagadnienie powszechności drzewka Bożenarodzeniowego, szopki, obrzędy, zwyczaje związane z paleniem ognia etc. W roku 1946 sprawozdanie wykazuje około 400 punktów rozmieszczonych w całej Szwajcarii, stanowiących miejsce wywiadu dla współpracowników atlasu. Mapy atlasu są kilku rodzajów. Jako mapy podkładowe wzięto mapy językowe, wyznaniowe, gospodarcze, - ludoznawczo-statystyczne itd. Mapy zasięgów etnograficznych drukowane są na przeźroczystym papierze w celu nakladania ich na podkładowe. Dla przykładu rozwiązania niektórych problemów rozpatrzmy parę map, np. Ogień w dniu I sierpnia. Materiał został zebrany na podstawie dwóch pytań: Nr 57 - jak obchodzi się dzień I sicrpnia? jak się zapala ogień, kto etc. i Nr 94 - czy i w jakie określone dni są obchodzone podobne zwyczaje związane z paleniem ognia etc. Czarno-białe trójkąty, kółka i litery oznaczają na mapie, czy zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest stary czy nowy, czy poprzednio był częstszy, czy rzadszy, brak ognia, brak danych, ogień rzadko stosowany, lub sporadycznie. Mapa pozwoliła na stwierdzenie, iż zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest czysto szwajcarski i stosunkowo młody, gdyż po raz pierwszy został zastosowany w r. 189 I jako ogień święta związkowego (Bundesfeier). Następna mapa, oparta na odpowiedziach na pytanie Nr 94, pozwala na stwierdzenie występowania letniego palenia ognia wiosennego itd. Mapa dotycząca zaprzęgu bydła ilustruje np. występowanie jarzem narożnych, jarzem podgarłicowych, chomątów itd. 4. Ksi ęgo z bi ór e tno g rafi cz n o -e tnol o gi c z n y, liczący około 25.000 tomów posiada katalog alfabetyczny, geograficzny oraz rzeczowy. 5. Kolekcje fotografij, klisz diapozytywów reprodukcyj, widoków i wycinków z pism są skatalogowane. 6. Pokój-biblioteka prof. Hoffmann-Krayera tzw. HoffmannKrayer-Stube znajduje się w gmachu Towarzystwa Ludoznawczego i zawiera bibliotekę po zmarłym uczonym oraz część jego mebli. 7. Akcja badania budownictwa ludowego w Szwajcarii (Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz, Etude la maison pyasanne en Suisse). Na czele tej akcji jako prezes stoi dr A. Buhłer, zaś głównym kierowni· kiem jest architekt P. A. Baeschlin. Celem jej jest stworzenie wyczerpującej pracy o szwajcarskim budownictwie ludowym. Do zrealizowania tej akcji zostały już w wielu kantonach Szwajcarii zorganizowane odpowiednie komitety, składające się z przedstawicieli społeczeństwa, jak np. profesorów, architektury, artystów, geometrów, fotografów i innych przedstawicieli wolnych zawodów. Do kantonalnych komitetów wchodzą m. i. ludoznawcy, jak np. w kantonie Bern ChI. Rubi,.w Fryburgu prof. W. Sehmidt i inni. Zostało też założone Centralne Archiwum, które posiada fachowego kierownika (arch. A. Baeschlin) i asystenta, poza tym istnieje Kuratorium, kładające się z około 20 osób spośród specjalistów. Centralne Archiwum powstało z dotychczasowego (,Archiv fUr Hausforschung,> tegoż Towarzystwa. Po całkowitym przeprowadzeniu szeroko zakrojonej akcji zamierza się 1: A) przepracowanie już posiadanych materiałów (plany, rysunki, fotografie, opisy): a) przejrzenie, zanalizowanie i ustalenie zebranego materiału na podstawie literatury, archiwów i zbiorów; b) uzupełnienie materiałów oraz wlączenie ich do Centralnego Archiwum w postaci kopii. 1 Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz. Februar 1946. (Hektogram). �506 B) koordynacja samej akcji z podobnymi usiłowaniami innych instytucyj, związków (np. Heimatschutz etc.) i również - o ile to możłiwe włączenie odnośnych materiałów do Centralnego Archiwum w postaci kopii. C) dokonanie nowych zdjęć i uzupełnienie dawniej zrobionych. Aby uzyskać należycie rozmieszczone punkty zdjęć w całej Szwajcarii należałoby ich dokonać 20.000. Przy wystarczającym, lecz mniejszym zagęszczeniu punktów, dla zrobienia zdjęć ważnych, typowych obiektów byłaby dostateczna ilość 5.000 zdjęć. Dokonanie zdjęć ogólnych i szczegółowych, a także technicznych, jest obliczone na 70.000 dni pracy, czyli na około 6 lat. Zdjęcia ogólne przy r.ooo dni pracy 3-osobowych grup są w tym obliczone na 2 lata. Został obliczony kosztorys koniecznych zdjęć dła wszystkich kantonów, wynoszący razem ponad I milion fr. szwajc. Poza tym projektowane są osadnicze gospodarczo-geografic.zne zdjęcia budownictwa ludowego, a także filologiczne zapisy, dotyczące terminologii związanej z budownictwem, dokonane przez diałektologów. W ramach prowadzonej akcji wydano w lutym 1946 r. poradnik, w którym szczegółowo omówiono następujące kwestie: wybór obiektów, plan pracy, zdjęcia techniczne, zdjęcia zasadnicze, zdjęcia uboczne, rysunki, fotografie, ankiety, opisy obiektów, zdjęcia osadnicze, osadniczo-geograficzno-gospodarcze, mapy zwykłe,' mapy specjalne, opisy uzupełniające, z~pisy dotyczące historii, historii sztuki, terminologii oraz zestawienie całego materiału wraz z materiałem źródłowym. Do poradnika dołączone są ankiety z iłustracjami oraz mapki przedstawiające dokonane prace, np. ilość zrobionych w każdym kantonie zdjęć technicznych etc. . Materiał już zebrany w ramach omawianej akcji robi imponujące wrażenie nie tylko dzięki szerokiemu zakrojeniu pracy, lecz również dzięki wspaniałym, niezmiernie interesującym, gruntownie zebranym danym, dotyczącym pięknego ludowego budownictwa szwajcarskiego. Widzimy je na mapach, na których nalepione są czerwone kółka z numerami zbadanych budowli, zaś materiały ze zbadanych terenów ułożone są w skrzynkach alfabetycznie według kantonów, co daje przejrzysty obraz dokonanych prac. Akcja ta była finansowana przez władze państwowe przy uzyskaniu współpracy wolnych w danej chwili architektów, inżynierów, technikówtopografów, filologów, geografów, historyków, ludoznawców i nauczycieli. 8. Kolekcje dra E. Baumanna tografij, zebranych ·'0 ."~'._ •.• ~~."" .••• obrazów wotywnych (ex voto), prowadzone przez obejmują ponad 10.000 obrazów łub odnośnych fow całej Szwajcarii, po wsiach i kościołach, a malowa- nych np. przez wie.jskich artystów na zamówienie osób cierpiących w celu ofiarowania ich jako wota do kościoła. 9. Kolekcja form cukierniczych, gromadzona pod kierownictwem pani dr M. Pfister-Burckhalter. Zawiera ponad 650 form w drzewie, wypalanej glinie i metalu oraz odnośnych fotografij. 10. Materiały historyczne dotyczące folkloru szwajcarskiego, uzyskane na podstawie badań dra H. G. Wackernagla w archiwum w Zurychu i w Solurze, na razie nie dały większych rezul ta tów, z powodu braku personelu pracującego w tym kierunku. . paręset dra I I. Film A. Biihlera. etnograficzny rozwija się pod kierunkiem docenta Już od roku 1946 zostały sfilmowane: bednarstwo, sianokosy, przędzenie i tkanie, pieczenie chleba, wiejskie zespołowe pranie popiołem, koszykarstwo, zbieranie siana w zimie. Film~ są sprzedawane lub wypożyczane. 12. Wydawnictwa Towarzystwa Ludoznawczego: I. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskun de. Materialien, Untersuchungen und Darstellungen zur Volkskunde. Od roku 1902 do roku 1943 ukazało się 27 tomów prac w języku wszystkim folklorowi niemieckim i francuskim, poświęconym przede Szwajcarii. II. Volkstum der Schweiz. Do roku 1943 ukazały się 4 bogato ilustrowane tomy, poświęcone szwajcarskim bajkom, sztuce ludowej itd. II I. S c h wei z e ri s c h e s A r c h i v fii l' Vol k s k u n d e. A l' C h i v e s suisses des traditions populaires. Ilustrowany kwartalnik naukowy, założony w roku 1897 przez dra E. Hoffmann-Krayera. Redaktor - dr Paul Geiger. Artykuły drukowane są w trzech językach krajowych. Dotyczą one przede wszystkim szwajcarskiej etnografii. Do roku 1946 ukazały się 43 tomy tego wydawnictwa. IV. Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse. Korrespondenzblatt (Bulletin) del' Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde. Założony przez dra E. Hoffmann-Krayera. Adres: Basel, Chrisehonastrasse 57. Redaktor - dr Paul Geiger. Jest to naukowo-popularny kwartalnik ilustrowany, drukujący powszechnie interesujące artykuły i przyczynki, w szczególności dotyczące szwajcarskiej etnografii, a także recenzje z prac etnograficznych i etnologicznych. �5°9 508 Ukazuje się w dwóch niezależnych wydaniach: po niemiecku w sześciu numerach rocznie i po francusku w czterech. Obie części stanowią kompletny rocznik. Roczna składka Towarzystwa Ludoznawczego wynosiła 5 fr. szw., zbiorowi członkowie płacili 10 fr., dożywotni 150 fr. Członkowie Towarzystwa otrzymują bezpłatnie biuletyn (Korrespondenzblatt) «Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse» w języku niemieckim lub francuskim oraz znaczne ulgi przy nabywaniu wydawnictw Towarzystwa. Poza tym członkowie mają prawo korzystać ze Szwajcarskiego Instytutu Ludoznawczego (wypożyczanie książek oraz korzystanie ze zbiorów dotyczących szwajcarskich pieśni ludowych) budownictwa, medycyny ludowej, zbiorów rycin, przeźroczy itd). Członkowie biorą udział w kursach i dorocznych zebraniach Towarzystwa oraz korzystają z urządzanych odczytów. Budżet Towarzystwa w roku 1945 wynosił (po stronie wpływów i wydatków) ponad 80.000 fr., w tym subwencje federalne i kantonalne dla Instytutu wynosiły ponad 10.000 fr., sprzedaż wydawnictw ponad 9.000 fr., oraz zasiłek z «Funduszu ś""iąt narodowych» ponad 42.000 fr. Zaś spośród wydatków najpoważniejsze sumy, gdyż ponad 21.000, wynosiły publikacje i ankieta dotycząca budownictwa (ponad 16.000 fr.). Towarzystwo Ludoznawcze mieści się przy ulicy Augustinergasse nr 19 na parterze, prawie naprzeciwko wielkiego gmachu Muzeum Etnograficznego, z którym też bardzo współpracuje. Dr A. Buhler, kustosz Muzeum bierze bardzo czynny udział w pracach Towarzystwa i pomaga w pracy kierowniczej drowi Geigerowi. Zamiłowanym i oddanym sekretarzem całego Towarzystwa była do roku 1946 p. Dorothea Boder-Sauer. Instytutjest zwiedzany przez publiczność (w r. 1945 przez 1.713 osób) Z biblioteki korzystają liczni pracownicy naukowi z całej Szwajcarii i z zagranicy. 6. Pokrewne towarzystwa naukowe. etnograficznym Publikacje o charakterze Poza wydawnictwami Towarzystwa Ludoznawczego, etnograficznych instytutów naukowych i muzeów, odnośne prace ukazują się w kilku większych ośrodkach naukowych Szwajcarii w ramach wydawnictw towarzystw naukowych z pokrewnych dziedzin, jak np.: Bazylea - Geographisch wydaje «Mi t teil u nge n der Gesellschaft,) . ._--~-,~ - Ethnographische Gese1lschaft Geogra p hisc h - E thnogra phisc hen Bazylea - Ciba-Aktiengesellschaft wydaje «Ciba Zeitschrift» «Ciba Rundschaw). Pisma te zawierają prace o charakterze etnologicznym i dotyczą terenów pozaeuropejskich. Numery tego pisma bywają np. poświęcone sprawie tatuażu, rozpowszechnieniu używania kokainy, narzędziom tkackim, zagadnieniu człowieka jako motywu w sztuce związanej z tkactwem etc. Zurych Geographisch - Ethnologische Gesellschaft. Pub!. Geographica Helvetica. Zurych - Schweizerische Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. Pub!. Bulletin del' Schweizerischen Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. S t. G a 11 e n G e o g l' a p h i s ch - C o m e r z i e IIe - G e s e 11schaft. Bern Das Verein Deutsch-Schweizerischer Bienenfreunde wydaje «Schweizerische Bienen-Zei tung». Pismo to niejednokrotnie umieszczało prace o charakterze etnograficznym, np. dotyczące hodowli pszczół w XVIII wieku (O. Morgen thaler, 1944), łowienie rojów w przeszłości, pszczelnictwo w Oberwallis (M. Sooder, 1944-45). W roku 1940 omawiany był np. film G. Sekutowicza i dra A. Demianowicza dotyczący bartnictwa w Puszczy Grodzieńskiej przy zastosowaniu tzw. leziwa. W roku 1942 ogłoszono kwestionariusz na temat dawnej hodowli pszczół itd. Neuchatel Societe Neuchateloise de Geographie wydaje «Bulletin de la Societe Neuchateloise de Geographie». Genewa - Societe Geographique. Pub!. Le Globe. Osobno należy omówić: Genewa - Archives Suisses d'Anthropologie generale. Wydawnictwo samodzielne. Genewa - «Les Musees de Geneve». Bulletin Mensuel des Musees et Collection de la Ville de Geneve. J est to ilustrowany miesięcznik, w którym poruszane są bieżące zagadnienia dotyczące wszelkiego rodzaju muzeów, zbiorów bibliotek, zabytków, ogrodów, itp. znajdujących się w Genewie. Pismo to ma strony podzielone na szereg stałych rubryk, takich jak np. biblioteka publiczna i uniwersytecka, muzea sztuki i muzea historyczne, muzeum przyrodnicze, muzeum etnograficzne itd. Niektóre numery tego pisma bywają całkowicie poświęcone jednemu zagadnieniu lub jednemu twórcy, np. malarzowi Toepfferowi. VV takich wypadkach wszystkie działy dają artykuły związane z tym właśnie zagadnieniem. Pismo to, żywo redagowane, omawia bieżące problemy naukowoartystyczne i muzealne. �SIO 7. Ochrona kultury ludowej Ochrona kultury ludowej w Szwajcarii, do pewnego stopnia w związku z istnieniem ustroju kantonalnego, nie jest jeszcze ujednostajniona, nie obejmuje też jeszcze całej Szwajcarii. Sprawą powyższą tylko częściowo zajmują się istniejące w całej Szwajcarii urzędy konserwatorskie, tzw. <.Kunstdenkmaler Komission» z centralą w Bazylei. W formie zorganizowanej ochrona kultury ludowej (Landliche Kulturpflege) istnieje tylko w niektórych kantonach, np. w kantonie Wallis i Bern. W kantonie Bern w roku 1945 związane z tym funkcje spełniała osoba powołana na stanowisko konserwatora kultury ludowej (Volks·tumspfleger). Jest nią pochodzący z ludu i żywo z wsią związany Christian Rubi, redaktor szeregu wydawnictw i autor prac z tej dziedziny. Zadania wymienionej instytucji <.do badania i opieki nad berneńską sztuką ludową i kulturą wsi», obejmują następujące punkty: I. Badanie berneńskiej sztuki ludowej (budownictwa, malarstwa ludowego, mebli, kultury pasterskiej, strojów, tkactwa i folkloru). 2. Utrzymywanie dawnych dóbr kulturalnych udzielanie porad przy renowacjach i przy powstawaniu nowych wytworów. 3. Pobudzanie sztuki i rzemiosła ludowego przez wykłady, kursy dla nauczycieli, chłopów i malarzy ludowych (rzeźba malarstwo, a w szczególności malowanie nowych mebli i fasad domów) oraz zachęta młodzieży wiejskiej do stwarzania warsztatów pracy artystycznej. 4. Wpływan'ie na nastroje ludności. W celu przekonania ludności o słuszności zamierzeń tej instytucji wygłasza Christian Rubi dziesiątki odczytów z przeźroczami o sztuce i kulturze ludowej berneńskiej oraz udziela szeregu instrukcyj i współpracuje ze swymi wiejskimi rodakami nad rozbudowaniem lub ożywieniem zamiłowań w kierunku sztuki ludowej. 5. Współpraca z zarządami związków kulturalnych, jak Heimatschutz, Trachtenvereinigung Oekonomisch-gemeinniitzige Gesellschaft itd. PublikaCje związane odnośne stowarzyszenia. z ochroną kultury ludowej, oraz <.Der Hochwachten>. Redaktor - Christian Rubi. Adres: Bern, vViesenstr. 2 I. Pismo to, jak to redakcja zaznacza we wstępie, postawiło sobie za cel pozyskiwanie zwolenników rodzimej sztuki. Zajmuje się ono sprawami stworzenia dobrego rzemiosła, sprawą da wnej i współczesnej sztuki ludowej oraz zwyczajami godnymi zachowania. Pismo to pragnie wskazać np., co stanowi rodzimy, cenny wkład w zaopatrzenie domu, co zaś jest niewłaściwe i obce; pragnie ono wraz z rodzimymi pisarzami i malarzami walczyć o czystość oblicza swoJeJ ojczyzny i o zachowanie związków z Jej przeszłością, ma ono informować czytelników o tym, co współcześnie powstaje w warsztatach na wsi i w mieście. i pracowniach Poprzez słowo i obraz dąży pismo do tego, a by u swych przyjaciół wyostrzyć poczucie piękna i wartości wlasnego krajobrazu oraz wartościkulturowych odziedziczonych po przodkach, które jako cenny wkład należy przekazać następnym pokoleniom. Tytuł pisma <.Der Hochwachten> - straż wysokogórska nawiązuje do dawnego obyczaju stawiania na szczytach górskich urządzeń alarmowych w postaci wkopanych w ziemie jodeł ze związanymi wierzchołkami. Sło.miany płaszcz c~ronił je od wilgoci. W okresach niebezpieczeństw wOJennych, urządzenra te były chronione przez ludność z dolin zaś w razie alarmu jodły te były zapalane. ' . Podobni~ 'pismo to pragnie stworzyć podstawy zabezpieczające rod~lme wartoSC1 kulturowe, a by w razie potrze by <.rozpalić ogień alarmUJący o niebezpieczeńsTwie». Mimo że krótkie artykuły tego pisma mają charakter popularny, niejednokrotnie cytowane tu są źródła i przytaczane w ilustracji dokumenty dotyczące życia chłopów szwajcarskich. . . Podaw~ne. tu s~ .np: życiorysy i omawiane utwory pisarzy ludowych OPIs~Hcych ZYCI~ wIeJskre, malarzy XIX wieku ilustrujących to życie, dalej legendy, WIersze, piosenki i anegdoty ludowe, niejednokrotnie pisane gwarą. . ~astę~ni~ częste są opisy prac górali, np. spław drzewa, zespołowe, wIejskIe wypIekI chleba i zwyczaje z tym związane np. wędrowne deseczki na ~tóryc~ są w~rzeźbione lub wypalone nazwiska tych, którzy mają swój udzIał w pIekarm, przechodzące od lat od zagrody do zagrody. Posiadający daną deseczkę ma obowiązek sprzątania w sobotę piekarni. Dalej wyrób se~a w górach: powroty z pastwisk, prawa i zwyczaje związane z pastwiskIe~, zwyczaj składania na rzecz wdów i sierot darów w postaci całego udoJu mleka, z~~ranego w dniach 23 i 24 lipca (jest to prastary, o~ .se~ek la,t IstnreH~y zwyczaj składania ofiar z racji klęski magicznego g~nręcIa krow). Dalej przechodzą np. opisy zwyczajów związanych z jajkrem, opis żniw, dzieje kąpieli ludowych etc. Dużo miejsca poświęca pismo sprawom sztuki ludowej, wychowaniu artystycznemu, omawianiu programu odnośnych kursów celowości naśladowania starych ,wz~rów, dyskUSjom nad zagadnieniem 'rzeźby ludowej, malarstwa, wspomnrenrom początków kariery ludowych artystów-rzeźbiarzy w postaci ich pamiętników itd. Prócz sztuki ludowej sensu stricto omawiane są też zagadnienia dotyczące rzemiosł ludowych, a więc np. współczesne zastosowanie drze\va sękate,go d~ .wyrobu lichtarzy, wyroby ze słomy, kobiece roboty ręczne, przepISY roslmnego farbowania jaj, dalej sprawa nie właściwego stosowania �512 do celów dekoracyjnych ozdobnych przedmiotów kultury ludowej, np. drewnianych, rzeź bionych pochewek na osełki do ostrzenia kosy etc. Oprócz tego porusza pismo np. sprawę dziejów i rozwoju studzien górskich, powstawania kościółków wiejskich, daje też opisy historycznych pól bitew, wycieczek wieśniaków w góry etc. Jeden z artykułów (nr 9, wrzesień 1946 r.) jest poświęcony zagadnieniu chłopskiej dumy. Podkreśla tu autor społeczne walory wierności tradycji, sąsiedzkiej gościnności, współżycia itd. Dumę chłopską określa jako świadomość własnej wartości, która zrodziła się na podstawie długoletniego dojrzewania i uszlachetniania przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Najgłębsze znaczenie przypisuje autor poczuciu religijnemu, które zdolne jest nieść najwyższe szczęście, wywolać prawdziwą radość tworzenia. Doskonałe i liczne fotografie dają na tle wspaniałych górskich krajobrazów obraz szwajcarskiego budownictwa ludowego, zabytków historycznych, wnętrz kościołów, chat, stodół, rzeźb ludowych i wielorakich prac i zajęć berneńskiego chłopa. (,Berner Heimatbuchen. Redaktorzy: Walter Laedrach i ChriRubi. Bogato ilustrowane wydawnictwo zwraca się do tych, którzy cZują się związani z berneńską i szwajcarską ojczyzną, do mieszkańców miast, wsi, do pracowników fizycznych i umysłowych. Pismo to obok monografij poświęconych poszczególnym jeziorom, dolinom, zabytkom architektury, mostom, studniom etc. dało szereg publikacyj dotyczących rzeźbionych przedmiotów, monografii domów, zagród etc. Taką np. monografię stanowi książeczka Chr. Rubi pt. (,Beim Grindelwaldner Bauen, w której autor daje opis życia wsi w różnych porach roku, uwzględniając np. gry i zabawy dziecięce, wypędzanie krów na halę itd. Tekst jest w wielu miejscach przeplatany gwarą ludową. Ilustracje uwzględniają szczegółowo zagrody tej wsi, fragmenty wnętrz chat, stodół szałasów śpichrzów, dalej sianokosy, przenoszenie pasterskich sprzętów pomocniczych etc. innej monografii pt. (,Das Ober Emmental» R. Uetz opisuje fragmenty z życia pasterzy, ilustrując je fotografiami dającymi przegląd krajobrazu, typów ludności, budownictwa i życia codziennego i świątecznego. slian "V (,Be I' ne r Z e i tsc h I' i f t fur Gesc hic h te u n d He i ma tk u n d e'). 'Wyd. przez Państwowe Archiwum Kantonu Bern, Miejskie Archiwum berneńskie, przez Bibliotekę Miejskiej i Wyższej Szkoły oraz przez Muzeum Historyczne w Bernie. Redaktor - dr H. Strahm. Wydawnictwo, którego hasłem tytułowym są słowa «Mein Hof meine Heimat') we wstępie zwraca się do chłopów z wezwaniem, aby badali historię swoich zagród. W tym celu Zarząd Rolny (Landwirtschaftsdirektion) ogłasza konkurs na napisanie kroniki zagrody wiejskiej, opartej na dawnych i dzisiejszych kronikach wiejskich, rejestrach i ustnych informacjach. Praca tego rodzaju ma być wykonana w kantonie berneńskim, oprócz historii ma ona uwzględniać zmiany dokonywane w budowlach, gospodarstwie, technice i w ogóle w rozwoju życia kulturalnego danej rodziny. Ma też być zaopatrzona w rysunki i fotografie. Wezwanie kończy się apelem do chłopów, aby znowu prowadzili kroniki rodzinne, aby też sami przez swych synów i córki brali udział w konkursie. Praca tego rodzaju została zapoczątkowana. Autorem monografii pt. (,Geschichte des Hofes Hertig in Untern Frittenbach(', wyd. w r. 1941, jest Christian Rubi. Opisuje on zagrodę, która od roku 1779, tj. od sześciu pokoleń znajduje się w tej samej rodzinie. Autor podkreśla, iż dzieje tej zagrody są napisane przede wszystkim dla właściciela, dzieci i jego następców. Opis dziejów zagrody opiera autor' na dokumentach, poczynając od XVIII wieku, podając ich fotografie. Następnie podaje autor ogólny plan zagrody i zabudowań gospodarskich, cytując gwarowe napisy znajdujące się na nich lub wewnątrz budynków, i daje też spis inwentarza z raku 1875, a także opis zmian zachodzących w budowlach z biegiem czasu. Następnie porusza zagadnienie rodu, a więc podaje drzewo genealogiczne. Cytuje chrzty, śluby i zgony w rodzinie. Dalej na podstawie listów i pamiętników jednego z gospodarzy z I'. 1852, którego karty przytacza w pracy, analizuje stan gospodarki mlecznej, produkcję sera, zbiór siana, zboża, obróbkę lnu, a również formy pomocy sąsiedzkiej. Osobno omawia też tajemnicze dobre i złe siły i ich rolę, pozostałości kultu zmarłych, oraz zabiegi magiczne z nim związane. Opisuje też podróże chłopów po Szwajcarii podnosząc ich kształcącą wartość. Autor zamyka monografię wierszowaną cytatą znajdującą się nad bramą wiejską, która podkreśla zmienność posiadania zagrody przechodzącej kolejno z rąk do rąk. Monografia jest bogato ilustrowana zdjęciami i rysunkami krajobrazów, typów wiejskich, budownictwa, wnętrz oraz bieżących prac, jak np. obrywanie główek lnu, rzeźbienie oraz szeregiem ilustracyj przedmiotów zabytkowych. Omówimy jeszcze kilka stowarzyszeń dawnictwa ważne dla etnografii. Genossensc haft briicke. Uraniahaus. S ch weizer posiadających Hei tma twe rk. pewne Zurich. wy- Urania- Celem stowarzyszenia jest: Popieranie rzemiosł ludowych, a więc również i wyszukiwanie starych ośrodków ludowych wyrobów, opieka nad nimi, udzielanie wy twórLud, T. XXXIX 33 �com pomocy materialnej w postaci zasiłków oraz dostarczania surowców takich, jak wełna, len, jedwab, bawełna etc.; organizowanie kursów dokształcających (przędzalnictwo, tkactwo, meblarstwo, krawiectwo itd.), pomoc w zakładaniu bazarów rzemiosła ludowego etc. w różnych, również i naj biedniejszych ośrodkach górskich, tam szczególnie, gdzie jeszcze żyje sztuka ludowa, a więc np. tkactwo w Haslital i w Tessinie, koronki w Lauterbrunnen, wyroby tokarskie w Toggenburg, zabawki w Brienz itd. Do zadań koronek, haftów, stowarzyszenia należy też urządzanie ubrań. zebrania instrukcyjne itd. wystaw mebli, Stowarzyszenie to współpracuje ze szwajcarskim (,Heimatschutz,) Trachtenvereinigung i ze Szwajcarskim Związkiem Chłopskim, który finansowo dopomaga w pracach tej instytucji. Ogromny nacisk kładzie stowarzyszenie na stronę społeczną organizacji pracy, ratowanie górali od nędzy, a także na stwarzanie ośrodków twórczości ludowej. Poza tym stowarzyszenie udziela pomocy niezamożnej ludności, rozdając odzież i obuwie uchodźcom wojennym, podarki dzieciom góralskim na Boże Narodzenie oraz zaopatruje pracującą wiejską młodzież w wyprawy posażne etc. W związku z działalnością (,Genossenschaft Schweizer Heimatwerk» w 1940 r. powstał neutralny pod względem politycznym i religijnym «Związek opieki nad naj biedniejszymi gminami,) (,Schweizerische Patenschaft fUr bedrangte Gemeinden») z centralą w Zurychu. Celem tego związku jest aktualna pomoc naj biedniejszym gminom przede wszystkim w postaci organizowania warsztatów pracy, nauczania rzemiosł i stwarzania na przyszłość samowystarczalności, a także organizowania tak ważnej społecznie samopomocy. Podstawową ideą tej instytucji jest wytworzenie w całej Szwajcarii zrozumienia roli rodzimego rzemiosła. Placówkami zbytu wyrobów są bazary rzemiosła ludowego, przede wszystkim w Zurychu, a także w IDnych niezależnych, aczkolwiek wspólną ideą związanych bazarach. Pięknie zorganizowany ośrodek tego stowarzyszenia znajduje się w Zurychu, we wspaniałym gmachu Uraniahaus na Uraniabrucke, gdzie równocześnie mieści się redakcja czasopisma Heimatwerk, Heimatleben i Heimatschutz. W tymże gmachu Uraniahaus znajduje się doskonale zorganizowany bazar sztuki i rzemiosła ludowego. W sklepie, urządzonym z komfortem, znajdują się półmetrowej i naturalnej wielkości manekiny w strojach ludowych. Obok zaś leżą ogromne albumy z ilustracjami strojów ludowych, a także kartoteki z formami i krojem strojów ludowych, ułożone geograficznie według kantonów. Formy te są przeznaczone na sprzedaż. Bazar ten posiada autentyczne wyroby ludowe z kory, drzewa, wici, włókna, gliny, metalu itd., a więc kosze, tkaniny, obuwie ludowe, meble, ceramikę zabawki ze słomy etc. \Vyroby te dostarczane są z różnych ośrodków Szwajcarii, a więc np. wyroby z kory - z Graubunden, z metalu - z Appenzell itd .. Podobne bazary istnieją też poza tym w Baden, Brugg, BazyleI, Bernie, w Chur, Fryburgu, Interlaken, Lozannie, Lucernie, Saas-Pau, Samaden, SL Gallen i w Thun. Aczkolwiek wyroby sprzedawane w wymienionych bazarach wykonywane są przez górali szwajcarskich, należy podkreślić za pismem Heimatwerk, iż poza nielicznymi wyjątkami powstają one przy interwencji bardziej wykształconych jednostek, które czuwają nad techniką, ornamentyką, (którą sami początkowo wykonywują i wypróbują) wprowadzają pewne korekty, udzielają instrukcyj na odnośnych kursach. Mamy tu więc wyraźnie dość powszechnie zachodzący w Europie proces przekształcania się niegdyś izolowanej od wpływów sztuki ludowej w bardziej powszechne rzemiosło. Stowarzyszenie, o którym mowa, wydaje czasopismo pL: (,Heimatwerb Blatter fur Volkskunst und Handwerk. Uraniabrucke. Heimathaus. Redaktor - dr Ernst Laur. Zurich. Pismo to, bogato i pięknie ilustrowane, porusza w sposób popularny zagadnienia sztuki ludowej, rzemiosł ludowych, wyrobów artystycznych, życia wsi, ochrony szwajcarszczyzny etc. Artykuły tego pisma omawiają sprawy takie, jak ciężkie warunki pracy i życia górali szwajcarskich w niektórych okręgach, np. w Graubunden, co ilustrują liczne fotografie typów i wnętrz ubogich chat, dalej obyczaje ludowej np. wędrówka biednych dzieci szwajcarskich z Graubunden (ma Szwaby,), prace związane z górskim transportem siana, prace w warsztatach rzemieślniczych, hafty dawne i dzisiejsze, tkactwo, ceramika dawna i współczesna, meblarstwo oparte na tradycyjnych wzorach, wyróbpudełek, wyroby z wosku, wyrób zabawek, ozdób choinkowych, bajki, wspomnienia z podróży, zastosowanie kwiatów w ornamentyce, bazary rzemiosł ludowych, wreszcie camera obscura wprowadzona przez pismo w celu pokazania na ilustracjach degeneracji sztuki ludowej w postaci produkowanej tandety i banału. Schweizerische Vereinigung fur Heimatschutz. Ligue pour la Conservation de la Suisse Pittoresque, ostatnio noszące tytuł (,Ligue Suisse de Sauvegarde du Patrimoine National». Powstała w 1906 roku. Celem Ligi jest ochrona krajobrazu i charakterystycznego budownictwa ludowego, popieranie harmonijnego rozwoju budownictwa, rodzimych zwyczajów, strcjów, gwar i pieśni ludowej, ożywienie przemysłu artystycz33* �nego, ochrona rodzimej fauny i flory oraz popieranie rodzimego szwajcarskiego teatru (Schweizerisches Heimatschutztheater). "V roku 1945 dodano do celów statutu: zachowanie i rozwój charakterystycznych cech ojczyzny, które zawdzięcza wierze, przyrodzie i własnej historii. Związek ten urządza też swoje zjazdy w różnych punktach Szwajcarii. Na porządku dziennym takich zjazdów jest zwiedzanie kraju, zabytków, posiedzenia sprawozdawcze i referaty, których treścią w r. 1943 w Chur i SplUgen były np. obyczaje ludowe i ochrona swojszczyzny w Graubiinden, zaś w roku 1945 w Zurychu: «Zurych chroni swe stare ogrody,) (z wycieczką po mieście), a także problem organizacji pracy w zakresie ochrony swojszczyzny. ' Szeroko zakrojony plan pracy tej Ligi, mającej w Szwajcarii duże znaczenie, przyczynił się do powstania szeregu odrębnych instytucji, jak Bund fiir Naturschutz, Schweizerische Trachtenverein itd., a poza tym Liga prowadzi ożywioną i płodną działalność wydawniczo-organizacyjną. (,Das neue landliche Bauen solI sich iiberall auf die órtliche Tradiotion stiitzen und sie sinnvolI weiterentwickeln. Wir wollen keine «Farmen,) keine standarisierten Patent-Bauernhófe. Ein Berner Bauernhaus darf nie gleich werden wie ein ostschweizerischer Hof» «(Heimiltschutz.), 1944, nr 3-4, str. 99). (Nowe budownictwo wiejskie winno się wszędzie opierać na miejscowych tradycjach i rozwijać je racjonalnie. Nie chcemy żadnych «ferm.), żadnych standaryzowanych i patentowanych zagród chłopskich. Berneńska chata nie powinna nigdy stać się podobną do wschodnio-szwajcarskiej zagrody). Dalej pismo poświęca sporo uwagi melioracji i w związku z nią ochronie swojszczyzny, prawodawstwu dotyczącemu ochrony krajobrazu i td. Niektóre numery są poświęcone określonym miejscowościom szwajcarskim, sprawie burzenia zabytkowych kościołów, opisom starych zabytkowych domów i wnętrz, ich odnowieniu itd. Jeden z numerów (r. 1946, nr I) został poświęcony ochronie swojszczyzny i języka macierzystego. Związek ten posiada w całej Szwajcarii swoje oddziały. W roku 1944 utworzył on biuro studiów i porad we wszelkich sprawach związanych z budownictwem tzw. Bureau Technique du Heimatschutz, ostatnio Bauberatungstelle fiir Arbeitsbeschaftung. Fraumiinsterstrasse 14, Ziirich. Prezesem tego biura 'został obrany ówczesny prezydent Szwajcarskiego Związku Inżynierów i Architektów Max Kopp. Obok spraw współczesnego budownictwa miejskiego i rozbudowy kraju wyłoniły się problemy ochrony zabytkowego budownictwa ludowego, renowacji oraz budowania nowych osiedli wiejskich. Tym problemom biuro poświęca szczególną uwagę. W roku '1945 biuro to rozwinęło (PlanungstelIe des Heimatschutzes). Omawiane stowarzyszenie - Sch wei zerische nad Strojem Ludowym). się również jako Biuro Planowania wydaje (,Heimatschutz*. Redaktor Urania briicke, Heimathaus. We wstępie zostało tu-1Jostawione pytanie, co się powinno i co można zrobić, aby rodzimy język macierzysty zachować w całej jego mocy i czystości. Dalej znajdujemy artykuły o ochronie swojszczyzny i gwar, o gwarach w okręgu Bazylei, w północno-wschodniej Szwajcarii, artykuły o radio i gwarach, o nazwach pól, o archiwum fonogramów w Zurychu, o atlasie językowym niemieckiej Szwajcarii, o gwarze jako materiale językowym literackim, o gwarach romańskich itd. Ernst Laur. Adres: Związek Opieki Istnieje od roku 1926, a celem jego jest badanie, ochrona oraz podtrzymanie strojów ludowych, które stanowią cechę charakterystyczną określonych grup i ich piękno. W celu zrealizowania powziętych zamierzeń zostały zorganizowane grupy tzw. (,Trachtenleute.), które przywracają strój tam, gdzie on już zanikł. Na wielu terenach Szwajcarii już został wprowadzony nowy, na starych tradycjach oparty strój ludowy, obok stroju roboczego. Związek ten dąży do zachowania cennych, tradycyjnych wartości kultury ludowej, do wskrzeszenia ludowej pieśni, tańca, stroju, mebli itp., w celu zachowania charakterystycznego odrębnego oblicza swego kraju w obawie przed jego ujednostajnieniem. Związek ten postawił sobie wyraźnie za cel kształtowanie człowieka, walkę o duszę chłopa, którego «pragnie bronić przed złem tego Świata~. Poszczególne "grupy strojów ludowych» dążą do zbadania dziejów wsi, do poznania piękna krajobrazu, gospodarczych i kulturalno-historycznych stosunków oraz do powrotu tych tradycyjnych obyczajów, które do dziś posiadają swą niewątpliwą wartość. pismo: dr Trach ten verei n (Szwajcarski Ziirich Heimathaus. Ziirich, Kwartalnik ten, którego artykuły drukowane są w językach niemieckim i francuskim, poświęcony zagadnieniom ochrony tradycyjnych walorów rodzimej kultury szwajcarskiej porusza np. następujące zagadnienia: budownictwo, a więc problem budowania nowych ferm, zagadnienia techniczne (konstrukcyjne), estetyczne, przestrzenne, zagadnienie typów budowli i pIanowego rozbudowywania wsi, dobre i złe budynki, normalizację budownictwa etc. \V licznych ilustracjach podane są przykłady dobrych i złych rozwiązań architektonicznych, zeszpecenia starych budowli dobudówkami, napisami etc. Pod jedną z fotografij znajduje się zdanie, charakteryzujące stanowisko Związku Malowniczej Szwajcarii; brzmi ono, jak następuje: ! t' ~. �(,Związek strojów ludowych» urządza tygodniowe kursy dokształcające w zakresie pieśni ludowej (pieśni przy pracy, pieśni żniwne, wiosenne milosne), muzyki ludowej, folkloru (ballady, opowieści itd.), teatru ludowego (Reimatschutz Theater), pracy zespołowej etc. Do programu stowarzyszenia należy też urządzanie uroczystości częściowo opartych na dawnych zwyczajach, w których przedstawione są dawne tradycje, a biorący w nich udział masowo występują w strojach ludowych. W roku np. 1946 w Interlaken obchodzono święto strojów ludowych i pasterzy alpejskich, w którego programie po nabożeństwach katolickich i protestanckich odbyly się pochody, zawody (m. in. w grze na trąbach pasterskich), tańce ludowe i pikniki. Dla ułatwienia zaopatrywania się w stroje ludowe pismo podaje adresy krawcowych strojów ludowych, adresy, pod którymi można nabywać surowiec, a także adresy warsztatów, np. wyrobów ze słomy (kapelusze), ozdób filigranowych itp. Poza tym związek wydaje własne pismo pt. «Reimatlebem. «Rei ma tle be n». Zeitschrift der Schwcizerischen Trachtenvereinigung. Zurich. Reimathaus. Redaktor - Louise Witzig. Pismo to, zaopatrzone w liczne i doskonałe fotografie, stawia sobie cele objęte programem stowarzyszenia. W artykułach swych porusza ono sprawy programowo-ideowe i podkreśla wartość strojów ludowych, nakładającą pewne obowiązki moralne i sprzyjającą odnowieniu ducha ojczystego. (<Reimatlebem, 1946, nr 2/3). Poprzez strój bowiem znaleziono drogę do sztuki ludowej, do pieśni, tallca, teatru ludowego, zabaw, obyczajów, rodzimych rzemiosł, mieszkań i budowli, a więc do ochrony swojszczyzny, jak głosi treść jednego z artykułów. Następnie dając bogate ilustracje, pismo omawia obszernie sprawę strojów ludowych, podkreśla dobre i złe rozwiązania w tej dziedzinie; opisuje zwyczaje ludowe, jak np. wypędzanie zimy, witanie wiosny, BożeNarodzeniowe chodzenie z gwiazdą i z maszkarami, zabawy ludowe, wreszcie opisuje dawne ludowe pielgrzymki, daje sprawozdania z prac zrzeszenia, z kursów itp. Gesellschaft stwo Szwajcarskiej fiir Schweizerische Kultury Teatralnej). Theaterkultur Wydaje roczniki poświęcone zagadnieniom dowego. Redaktor - Richard Ammann. Olten. teatru, (Towarzym. l. teatru lu- Między innymi ukazaly się tam monografie poświęcone następującym tematom: teatrowi ojczystemu, kulturze tea tralnej (widowiska Bożellarodzeniowe, letnie, wędrowne), berneńskiemu teatrowi ochrony swojszczyzny, widowiskom Szwajcarii romańskiej. Jedna z monografij nosi tytuł: «Das Yolk spiclt Thea ten>. \V pracy tej między innymi poruszono zagadnienia teatru ludowego, takich \vidowisk ludowych, jak np. zabawy w środę Popielcową, widowiska święta strojów ludowych etc. Stowarzyszenie to urządza również specjalne kursy teatru ludowego; program takiego tygodniowego kursu w Lucernie m. i. obejmował zagadnienie realizacji teatralnej zwyczajów i zabaw Bożenarodzeniowych i zapustnych, stylizowanych gwarowych sztuk ludowych itd. Bund Mundarten). fUr Schwytzer Dutch (Pflege und Rheinerhalten der O związku tym wspominam, gdyż działalność jego w znacznej mierze pokrywa się z pracami związanymi z ochroną kultury ludowej, prowadzoną z jednej strony w Bernie przez Ch. Rubi (Der Rochwachter), a z drugiej strony przez dr E. Laura i p. E. Witzig w Zurychu. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5337a0ebd334a85f3dc33daea0d8b3.pdf aae0270243ebd9ee590399f3e50a49b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:110 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.416-443 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA J. POTlECHIN, <,Zadaczi bor'by z kosmopolitizmom wetnografii>}. Sowietskaja Etnografia, zesz. 2, 1949 r. vVyd. Akad. NaukZ. S. R. R., Moskwa. W drugim zeszycie <<SowieckiejEtnografii>} za rok 1949 znany etnograf radziecki J. Potiechin umieścił dłuższy artykuł zatytułowany <,Walka z kosmopolityzmem w etnografii>}. Kosmopolityzm w nauce nie jest rzeczą nową, opanowuje on naukę burżuazyjną w okresie budzenia się uświadomienia narodowego uciśnionych ludów. Rozwój ustroju kapitalistycznego prowadzi zwolna. do kompletnego wyrzeczenia się poczucia narodowości, w/g słów Marksa I Engl~sa, <<wolna konkurencja i handel światowy spłodziły obłudny, burżuaZYjny kosmopolityzm>}. W ostatnich czasach idea kosmopolityzmu stała się jednym z głównych narzędzi eskpanzji amerykańskiej. Doktryna Trumana jest właściwie programem budowy imperium amerykańskiego, które ch:e. poc~łonąć kraje kolonialne i suwerenne państwa. Ideolodzy amerykanskIego Imperializmu głoszą, że walka o narodową niepodległość j~st przeżytk~em, że wiek XX jest wiekiem kosmopolityzmu; słusznie mówi Zdanow na jednym z zebrań kompartii w r. 1947, że <<nawoływania do wyrzeczenia się suwerennych praw narodów i zaszczepienia im idei rządów wszechświa towych jest głównym zadaniem kampanii zdążającej do podboju Europy» Walka z kosmopolityzmem powinna się toczyć na wszystkich odcinkach frontu ideologicznego, nie wyłączając zwłaszcza etnografii, jako że przedmiotem jej badań jest właśnie opis i wyjaśnienie cech s~ecyficznych danego narodu, wyróżniających go ~d mnych grup ~tn~cz~ych. Najlepsze określenia pojęcia narodu dał Stalm w swym przemowIem~ do finlandzkiej delegacji, mówiąc, że <,każdy naród, czy duży, czy mały posIada swe cechy specyficzne, które należą tylko do niego. Cechy te stanowią wkład wniesiony przezeń do skarbnicy kultury światowej)}. Specyfika narodowa sięga w głąb dziejów historyczn~c.h narodu, powstaje jako rezultat krzyżowania się rozmaitych kultur, lud I Jego specyficzne cechy są alfą i omegą etnografii, która ma tym więcej do .powiedze.n~a im dalej sięga w przeszłość. Kosmopolityzm więc, który neguje całkOWICIe pojęcie specyficznych odrębności danego -narodu, nie może być przez etnografów tolerowany. Pomimo to idee kosmopolityczne opanowały całkowicie burżuazyjną etnografię amerykańską i europejską. Etnografia w miarę rozwoju kapitalizmu, a zwłaszcza imeprializmu, nabiera coraz większego znaczenia w krajach burżuazyjnych. Instytucje etnograficzne współpracują tam w ścisłym porozumieniu z ministerstwami kolonialnymi, a wybitni etnografowie rozwiązują problemy związane z polityką kolonialną. W r. 1944 czasopismo <,Man» umieszcza artykuł przedstawiciela polityki kolonialnej Lorda Chejli pt.: <,Rola etnografii w rządach kolonialnych>}. Zbyt wiele miejsca i czasu zajęło by wyliczenie wszystkich przykładów współpracy burżuazyjnej etnografii z administracją k,Jlonialną· Rzeczą znamienną jest fakt, że zainteresowania amerykańskich etnografów, ograniczały się przed drugą wojną światową do ludów Ameryki, lecz z chwilą ukazania się doktryny Trumana, objęły Indonezję, Indie, Afrykę· Różnorodność dróg jakimi idzie etnografia nie przeszkadza utrzymaniu łączności z zagadnieniem nacjonalizmu i jego rozwojem. Od czasu kiedy odrębność narodowa stała się hasłem narodów uciśnionych, burżuazja zmieniła swój stosunek do nacjonalizmu i zaczęła głosić idee kosmopolityzmu. Teoretycy imperialistycznej burżuazji w osobach Espersona lingwisty duńskiego, amerykanina Kohna i wielu innych uważają, że pojęcia «naród>} nie da się zdefiniować, że wogóle jest przeżytkiem barbarzyńskim, pozostałością czasów bardzo odległych. Kobban, Wirt, Sturze i inni pseudouczeni służalcy imperializmu gorliwie zwalczają odrębność nacjonalizmu, twierdząc, że należy stworzyć jeden wielki naród, naród uniwersalny, którym może być tylko najdoskonalszy naród amerykański. Panowie ci zapominają, że Stalin podał przed 35 laty w pracy (,Marksizm i nacjonalnyj wopros>), ściśle naukową definicję pojęcia (<naród-nacja», jest to, mówi Stalin, społeczność ludzka powstała drogą rozwoju historycznego, zamieszkująca jedno terytorium, złączona wspólnym językiem, warunkami ekonomicznymi, posiadająca wspólną psychikę wyrażającą się we wspólnej kulturze>}. Potiechin w dalszym ciągu artykułu zarzuca burżuazyjnej etnografii następujące błędy: nie uznaje ona metody wielkiego Morgana jako jedynego z etnografów burżuazyjnych, który zbliżył się do materialistycznego pojmowania historii. Po wtóre etnografia burżuazyjna uznaje podział etnografii na opisową i teoretyczną, a tej ostatniej blisko do abstrakcyjnej i beztreściowej burżuazyjnej socjologii. Etnografia burżuazyjna odrywa pojęcie kultury od narodu i przekształca je w coś nieokreślonego, co istnieje poza czasem i przestrzenią. Koncepcje te głoszą szkoły: ewolucyjna i kulturowo-historyczna, powstanie tej ostatniej Potiechin uważa za oznakę reakcji w etnografii. Następnie etnografię burżuazyjną charakteryzuje stale wzrastający chaos teoretyczny Lud, T. XXXIX. �i coraz większe stosowanie prac naukowych do potrzeb polityki kolonialnej, jak to widzimy w szkole funkcjonalnej. Podstawę filozoficzną amerykańskiej etnografii stanowi obecnie pragmatyzm, najbardziej reakcyjny z kierunków filozoficznych. Etnografia rosyjska powstała jako nauka w połowie XIX w. w okresie działalności wybitnych rewolucjonistów demokratów, w okresie walk ideowych, kiedy materializm historyczny wypierał z zajętych pozycji heglowsko-schelIingowski idealizm. Był to również okres kształtowania się rosyjskiej świadomości narodowej. Czołowi przedstawiciele narodu rosyjskiego z Bielińskim na czele zwalczali rozpowszechnione wszędzie mniemanie o drugorzędności rosyjskiej kultury i starali się wykorzenić służalczy stosunek nauki rosyjskiej do zachodnio-europejskiej. Zwrócono uwagę na ludową twórczość rosyjską. Dobrolubow pierwszy ocenił znaczenie folkloru, dla charakterystyki narodu. W przeciwieństwie do etnografii burżuazyjnej etnografia radziecka powstała i rozwija się na podwalinach proletariackiego internacjonalizmu. Bierze ona za punkt wyjścia leninowsko-stalinowską naukę o narodzie, traktującą naród jako kategorię historyczną i odrzucającą udział czynników biologicznych w jego kształtowaniu. Etnografia radziecka w myśl nauki leninowsko-stalinowskiej uważa, że masy pracujące różnych narodowości nie mają powodu do nienawiści i niezgody, łączy je bowiem wspólna walka z wyzyskiem i kapitalizmem. Etnografia radziecka kierując się słowami Stalina uważa, że rozl1lca w barwie skóry, czy w poziomie kultury nie uprawnia do wywyższania jednych narodów i poniżania innych. Obcy jest sowieckiej etnografii nihilizm narodowy, który wyraża się w lekceważeniu swego narodu i jego cech specyficznych; masy pracujące nie mogą traktować obojętnie losów swego narodu i swej kultury. Etnografia radziecka głosi w imię proletariackiego internacjonalizmu równowartość potencjału możliwości rozwojowych każdego narodu i uznaje ich prawo do samodzielnego bytu. Etnografia radziecka pochlubić się może pięknymi tradycjami walki z szowinizmem i z teoriami rasistowskimi. Staje ona zawsze w obronie ludów kolonialnych. Praca naukowa etnografów radzieckich idąc po linii leninowsko-stalinowskiej nauki, umacnia ideały proletariackiego internacjonalizmu, a tym samym zwalcza kosmopolityzm burżuazyjny. Etnografia radziecka nie uznaje nauki kosmopolitycznej wyjałowionej z wszelkich cech narodowych, przeciwnie, nauka każda jest narodową i każdy naród ma prawo chlubić się swymi zdobyczami naukowymi i dążyć do tego, by prześcignęły one naukę innych krajów. Zofia AJalewska INSTYTUT ETNOGRAFII IM. MIKŁUCHO-MAKŁAjA. AKA· DEMIA NAUK Z. S. R. R. (,Kratkije Soobszczenia,>, zesz. V i VI, r. 1949. Instytut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja przy Akademii Nauk Z. S. R. R. wydaje (,Kratkije Soobszczenia,>. Zeszyty V i VI tego wydawnictwa zawierają kilkanaście sprawozdań z wyników badań antropoetnograficznych przeprowadzonych w latach 1944-48 na terenie Azji płn. i płn. wsch. Badania antropologiczne dążą do rozwiązania problemów etnogenezy ludów zamieszkujących terytoria płn.-wsch. azjatyckie; badania etnograficzne mają na celu ustalenie zmian, jakie zaszły pod wplywem socjalizmu w kulturze materialnej, duchowej i społecznej tych ludów oraz notowanie zjawisk kulturowych. Wśród sprawozdań antropologów zajmuje naczelne miejsce F. P. Debec, który referuje badania antropologiczne na Kamczatce, rozpoczęte w 1945 r. Wyniki ich dały pewnik, że Czukcze, hodowcy renów zbliżeni są pod względem rasowym do mongoloidów płn. i wsch. Azji, wobec czego upada teoria o pokrewieństwie ich z Indianami Ameryki. Cechy uważane za amerykańskie są charakterystyczne dla Eskimosów i Czukczów osiadłych na wybrzeżach Pacyfiku. Co do genezy Czukczów istnieją dwie hipotezy: Typ Czukczów, hodowców renów, powstał dzięki zmieszaniu się typu Eskimosów nadbrzeżnych z wybitnie mongoloidalnymi Lamutami. Hipotezę tę potwierdza, istniejący w etnografii, pogląd o tunguzo-Iamuckim pochodzeniu czukockiej i koriackiej hodowli renów, hipoteza ta jednak nie wyjaśnia specyficznych cech Czukczów, którymi różnią się oni od Lamutów i Eskimosów. Druga hipoteza głosi, że mongoloidalni Czukcze są typem samoistnym, który się zjawił w płn. wsch. Azji przed migracją tunguzo-Iamucką. Rozwiązanie problemów etnologicznej syntezy na Ka mcza tce hamuje l)rak materiału paleoantropologicznego nie tylko na Kamczatce, lecz i na całym Dalekim Wschodzie. Z innych prac antropologicznych znajdujemy M. G. Lewina: (,Antropołogiczeskije issledowania na Amurie i Sachalinie'>. Dotychczasowe badania ludów sachalińskich i nadamurskich są niewystarczające z powodu różnorodnych metod badania, co utrudnia porównawczą analizę materiałów, odnoszących się do ludów Amum i Sachalinu. M G Lewin w r. 1947 zrobił pomiary Ajnów, Niwehów czyli Gi. laków z płd. Sachalinu, Niwehów zamieszkujących limany Amuru, Ni· wehów z nad środkowego Amuru, Oroków Sachalińskich, Negidalców z nad rzeki Amguni, Ulczów czyli Olczów i Nanajców czyli Goldów. Wśród mongoloidalnego środowiska Ajnowie wyróżniają się szeregiem cech antropologicznych, z których jedne zbliżają ich do typu australoidalnego, inne do europeoidalnego. Materiały antropologiczne zebrane przez ekspedycję pozwalają na podział mieszkańców nadamurskich i sachalińskich na 3 zasadnicze typy: ajnoski, gilacki i oroko-negidalski. Ten ostatni 27* �42 4'20 zbliżony jest do lamuckiego; gilacki typ wymaga jeszcze dokładnego zbadania Oroczów i Ude. Sprawozdanie Lewina podobnie jak i Debeca zaopatrzone jest w tablicę pomiarów. N. N. Czeboksarow referuje główne tezy swej doktorskiej dysertacji pt. (,Siewiernyje kitajcy i ich sosiedy». Podstawę pracy Czeboksarowa tworzą materiały nie tylko antropo-etnologiczne lecz i prehistoryczne, etnograficzne i lingwistyczne. Celem badań antropologicznych w płn. wsch. Azji było wydzielenie typów antropologicznych, z których składa się ludność Azji Wschodniej, wyjaśnienie dziejów ich powstania i dalszych przemian, jakim uległy w czasie i przestrzeni oraz wytłumaczenie zagadnienia etnogenezy narodów wschodnio azjatyckich. Analiza cech antropologicznych dzisiejszej ludności Azji nakazuje przeprowadzenie podziału jej na kilka grup różniących się od siebie morfologicznie i zamieszkujących terytoria o wyraźnie zakreślonych granicach. Trudno jest w tym sprawozdaniu omówić dokładnie wszystkie tezy uczonego radzieckiego, przedstawione przezeń w formie tak zwięzłej, że należałoby je dosłownie powtórzyć, ograniczyć się więc należy do zacytowania tylko jednej z nich, w której autor mówi, że zestawienie danych paleoantropologicznych, etno antropologicznych, etnograficznych i lingwistycznych pozwala skonstatować w głąb sięgające zmieszanie rasowe wszystkich współczesnych grup etno-lingwistycznych i kształtowanie się ich na pod~tawie różnorodnych antropologicznych komponentów. Czeboksarow odrzuca teorie o zachodnim pochodzeniu języka i kultury chińskiej. Naród chiński ukształtował się na przełomie I tysiąclecia przed naszą erą w dorzeczu Huangho na podstawie autochtoniczej mongoloidalnej ludności w ścislym związku z przodkami Mandżurów na płn. i Koreańczyków, Tybeto-burmańczyków na zachodzie i Man-chmerów na południu. Z paleoantropologii znajdujemy w (,Kratkich Soobszczeniach~ referat Ginzburga odnoszący się do ma teriału paleoantropologicznego, znalezionego w Azji Środkowej. Materiały te są jeszcze bardzo skąpe, obejmują jednak okres czasu od Neandertalczyka, znalezionego w 1". 1938 w Teszik- Tana przez Okładnikowa aż do człowieka dzisiejszego. Oczywiście, istnieje w tym okresie dużo luk. W Anau znaleziono czaszki z epoki neolitycznej, należą one w jg Sergiego do długogłowego typu europoidalnego. Dawniejsze od nich czaszki wykopane w południowo uzbeckiej republice są również typu dolichocefalicznego. Wszystkie inne wykopaliska pochodzące z okresu późniejszego, zaczynając od pierwszych wieków nowej ery, aż do VII-XIII w. to znaczy czaszki Usuniów, czaszki z mogilnika kełnkolskiego, z cmentarzysk Dżambulskich i doliny Czujskiej świadczą, że dawni mieszkańcy tych rejonów należeli do krótkogłowców europoidalnych lub mongoloidalnych z domieszką typu europoidalnego. Widać z powyższego, że typ długogłowy ..., I śródziemnomorski istniał w Azji już w paleolicie, przyczym zasięg jego przesunięty był bardziej ku wschodowi niż obecnie. Ekspedycje amuro-sachalińska, ewenko-tunguska i kazachstańska przeprowadziły prócz badań antropologicznych również badania etnograficzne. Stosując się do ustalonego programu badano przede wszystkim zmiany jakie zaszły w kulturze tych ludów pod wpływem ustroju socjalistycznego. Gilacy, Oroczowie i Ulczowie skupieni są obecnie w dużych kołchozach, budownictwo ich wzoruje się na budownictwie wielkorosyjskim; dawne prymitywne narzędzia zastąpiono nowoczesnymi, hodowlę renów prowadzi się w sposób racjonalny pod zarządem państwowym. Da wną odzież zastąpiono kupną. Zmieniły się na lepsze warunki higieniczne •. Kultura społeczna wykazuje również zmiany: przestały obowiązywać dawne nakazy egzogamiczne. Stare wierzenia i kulty trwają gdzieniegd?ie, lecz w formie zmienionej jak np. święto niedźwiedzia, które ma obecnie charakter święta kołchoznego. Ekspedycja ewenko-tunguzka zbadała stopień jakutyzacji Tunguzów i etnograficzne właściwości kultury socjalistycznej w kołchozach bardziej oddalonych od rejonowego centrum. Wyniki badań podaje G. M. Wasilewicz. Zebrane materiały ilustrują egzystencję kołchozów, ich rozwój i historię. Z dawnej kultury materialnej odnaleziono łódź pokrytą skórą łosia, szałas, z grubych desek, saneczki, na których się siedzi jak na koniu i do których zaprzęgano renifery; istnieją jeszcze pewne obrzędy i zwyczaje myśliwskie i hodowlane, obrzędy związane z życiem człowieka od kolebki aż do grobu. Zebrano materiały do ornamentyki z drzewa i kości oraz ornamenty haftu i aplikacji wykonywane przez kobiety. Ilość Ewenków wynosi mniej więcej 2000 osób, mieszkają oni w kołchozach, trudnią się myśliwstwem i hodowlą, miejscami wprowadzają rolnictwo. Badania lingwistyczne dowiodły istnienia dwóch grup Ewenków pmiadających odrębny dialekt. I. P. L a w r o w, członek Amuro-Sachalińskiej ekspedycji zbadał i opracował sztukę Niwehów i Ajnów. Doskonałość tej sztuki i jej ornamentyka zwracały.uwagę niejednego badacza, temat ten opracowali dawniej Sternberg, Schrenk, Laufer Lopatin i Iwanow. Lawrow zbadał zagadnienia stylu, genezy i ewolucji form ornamentalnych oraz, jako pracownik Instytutu Przemysłu Artystycznego, przygotował materiał potrzebny do wskrzeszenia i podtrzymania zanikającej sztuki ludowo-nadamurskiej. Lawrow opisuje odnalezione w t. zw. spichrzach niedźwiedzich naczynia rytualne używane podczas ('Święta niedźwiedzia>). Są to czerpaki drewniane dochodzące do długości metra, pokryte rzeźbą, której głównym motywem jest niedźwiedź. Czasami spotyka się r'ównież węże z głową niedźwiedzIa. \V tym ornamencie uwiecznił się kult niedźwiedzia rozpowszechniony niegdyś w całej Północnej Syberii z kultem węża przyniesionym przez. �ł 422 \ Ajnów z południa. Pod wpływem Japończyków niedźwiedzia znikły zupełnie. kult niedźwiedzia i święto S. W. Iwanow, jeden z członków ekspedycji ewenkijsko-tunguzkiej pisze o sztuce Ewenków, która podobnie jak i sztuka Goldów, Niwehów, Oroczów i Ulczów powstała i rozwijała się w jednakowych warunkach środowiska rybołówczo-myśliwskiego i pierwotnie odgrywała rolę łącznika między ludźmi. Rysunek na korze drzewa lub sylwetka z tej kory wycięta wskazywały drogę w tajdze lub zawiadamiały o śmierci czy chorobie krewniaka. Sylwetki z kory brzozowej odgrywały do niedawna jeszcze ważną rolę w magii łowieckiej i leczniczej. Służą one również jako zabawki dziecinne. Szamallską odzież rytuałną i bębny zdobią podobne figurki wycięte z metalu. Z innych sprawozdań zwracają uwagę G. S. Masłowej z badań nad garncarstwem i odzieżą w okręgu kargopolskim. Wyrobem naczyń i zabawek z gliny trudnią się kobiety, w użyciu jest ręczne kolo garncarskie. Zabawki przedstawiają zazwyczaj kobietę, która trzyma ptaki na wzniesionych w górę rękach; kaczuszka, koń, łeś i baranek są naj typowszymi zabawkami. Autorka daje również opis rysunki dawnej odzieży kobiet i dziewcząt kargopolskich. S. P. Rusiajkina opisuje odzież i jej ornamentykę u Tadżyków, E. M. Peszczerewa podaje historię cechów w Azji Środkowej, specjalnie zaś opisuje cech garncarski w Pedżykistanie. Garncarstwo było rzemi0słem dziedzicznym i wiązało się z kultem przodków. Pracownia garncarska była miejscem poświęconym kultowi przodków, miejscem, gdzie przebywały duchy opiekuńcze, którym składano krwawe ofiary przy jej otwarciu i poświęceniu nowego pieca. Piec garncarski posiada moc leczniczą przeciw bezpłodności i różnym innym cierpieniom. Przewrót październikowy zreorganizował egzystencję cechów, łącząc dawnych jego członków w artele. Przetrwał jednak pełen czci stosunek do pieca i pracowni garncarskiej. Z innych prac umieszczonych w (,Kratkich Soobszczeniach» zwracają uwagę prace T. A. Zdanki o strukturze rodowoplemiennej u Karakałpaków oraz M. W. Sa zonowej (,O zemelnych otnoszeniach w Chiwinskom chanstwie w XIX stoleci» ; na podstawie materiałów odnalezionych w archiwum Chanów Chiwy. A. S. Morozowa omawia zagadnienie niewolnictwa u Turkmenów w XIX w. E. R. Binkiewicz mówi o historii czerkieskiej siedziby. B. O. Do łgich pisze o składzie rodowym i plemiennym ludów zamieszkujących płn. środk. Syberię i stwierdza, że podzia l plemienny odpowiada podziałowi na jednostki administracyjne. Przy tym ród i plemię u ludów tych posiada cechy uznane przez Engelsa i Morgana, jako klasyczne dla rodu i plemienia, a więc wspólne imiona rodowe, ado peję, wspólne pojęcia religijne, krwawą zemstę, pomoc wzajemną. \V "KraIkich j ',J Soobszczeniach» znajdujemy też sprawozdanie G. G. Stra tanowicza o badaniach robionych u Kirgizów i Dunganów należących do grupy oszskiej, którzy w pocz. XIX w. uciekając przed uciskiem Mandżurów, przekroczyli granice Rosji i tam osiedlili się na stałe. A. A. Korbe podaje program przeprowadzenia etnograficznych badań kołchozowego aułu kozackiego. Program ten należy stosować we wszystkich badaniach terenowych. Różni się on tymod poprzednich programów, że wymaga, by uwaga badającego skoncentrowała się przede wszystkim na poznaniu procesów, jakie powstają w życiu ludu w związku ze zwycięstwem socjalizmu i dążeniem do komunistycznego ustroju. Należy pozostawić na drugim planie dawniejsze zjawiska kulturowe i poznawać je o tyle tylko, o ile one są konieczne do zrozumienia zmian jakie zaszły i zachodzą w życiu wsi i do wyjaśnienia zjawisk życia dzisiejszego. Pracownik terenowy powinien ściśle stosować w swych badaniach metodę konkretnohistoryczną i notując zjawisko rozważyć starannie czy jest ono rezultatem socjalistycznej przebudowy kultury czy też należy do przeszłości i jest przeżytkiem, należy zbadać jego trwałość, przebieg zanikania, stwierdzić zasięg w przestrzeni i czasie. Centrum zainteresowań badacza terenowego powinno stanowić ustalenie nowych zjawisk i związek ich z innymi. Prócz notowania wejścia w użycie np. traktorów należy zwrócić uwagę na stosunek ludności do mechanizacji, wpływ jej na wzrost kultury, na powstające nowe formy pomocy wzajemnej. P. I. Kuszner. (Knyszew) podaje autoreferat z dysertacji doktorskiej. zatytułowany: ,'Etniczeskaja granica 'i etniczeskaja territorial). Oba te terminy są dziś niezwykle popularne, lecz znaczenie ich nie jest jasne, czego dowodzą pertraktacje na temat granic prowadzone po zakończeniu każdej wojny. Praca Kusznera składa się z 2 części: W pierwszej, rozpatruje autor zagadnienie granicy etnicznej, w drugiej - etniczego terytorium. Granicą etniczną nazywa się zwykle rubież dzielącą terytoria zamieszkałe przez 2 narody, przytym etnografowie i etnostatystycy wprowadzają pod to określenie pojęcie większości danego narodu czy grupy etnicznej w stosunku do reszty ludności. Prowadzi to do ignorowania rzeczywistych granic. Lingwiści przeciwnie, uznają tylko granicę językową. Wg Kusznera granicę etniczną stanowi nie tylko język używany przez ludność, lecz cały kompleks specyficznych właściwości danego narodu, na który składały się wieki. Granice etniczne nie tworzą w tym wypadku linii prostej, lecz przecinają się i zazębiają nawzajem tworząc sieć, w której znajdują się elementy etniczne mieszane, lub powstają mniejszościowe wysepki. Istnieją również i pasy pograniczne zamieszkałe przez grupę przejściową pod względem etnicznym. Określenie więc granic etnicznych jest możliwe tylko po gruntownym zbadaniu etnograficznym i geograficznym danego terytorium. Badać należy rozmieszczenie gruntów, a nawet ulic i domów. Spory międzynarodowe o terytoria etnograficzne wymagają �poznania tych terytoriów w aspekcie historycznym. Statystyka etniczna wymaga wprowadzenia w niej gruntownych zmian nawet w krajach europejskich. Zofia lv!alewska M. LEWIN, J. ROGIl'\SKIJ, amerikanskij rasizm(,. Sowietskaja Akad. Nauk. Z. S. R. R. Moskwa. N. CZEBOKSAROW. cAngłoEtnografia zesz. I, 1949 r. vVyd. Trzech wybitnych antropologów radzieckich Lewin, Roginskij i Czeboksarow porusza sprawę anglo-amerykańskiego rasizmu w obszernym koreferacie umieszczonym w I zeszycie (,Sowietskoj Etnografii» za r. 1949. Pierwsze przejawy rasizmu spotykamy w Ameryce już w r. 1844, kiedy amerykański minister spraw zagranicznych, w odpowiedzi na notę państw europejskich w sprawie handlu niewolnikami, dał uzasadnienie tego handlu niższością rasy czarnej. W roku 1854 uczniowie Mortona, Nott i Gliddon wydali książkę pt. (,Typy ludzkie», w której chcąc udowodnić bliskie pokrewieństwo rasy czarnej z małpami podają karykaturalne podobizny czaszek murzyńskich. Uzupełnieniem tego dzieła jest rozprawa Agasiza przeciwnika Darwina, twórcy teorii o różnorodnym pochodzeniu ras ludzkich, nie powiązanych ze sobą żadnym absolutnie pokrewieństwem. Teorie rasistowskie znalazły licznych apologetów w Anglii i Francji. Wybitny etnolog angielski James Gent założyciel Londyńskiego Towarzystwa Antropologicznego w r. 1863 wygłasza referat o stanowisku Murzyna w przyrodzie, w którym dowodzi, że Murzyn nie może korzystać z dobrodziejstw cywilizacji, ponieważ stoi na poziomie rozwoju nie wiele wyższym od rozwoju małp. Zasadnicze twierdzenie Darwina o znaczeniu doboru naturalnego jako czynnika ewolucji w świecie organicznym, zastosowano bezprawnie do społeczeństwa ludzkiego, tłumacząc w ten sposób wszystkie biologiczne i socjalne różnice, jakie istnieją między ludźmi, narodami i klasami. Dobór naturalny uznano jako główną dźwignię historii. Przedstawicielami socjalnego darwinizmu są Haeckel, Ammon, Chamberlain, Vache de Lapouge i Benjamin Kidd, w literaturze pięknej - Kippling. W amerykańskiej nauce teorie o socjalnym doborze i rasach wybranych głosi Berdiess, profesor Uniwersytetu w Kolumbii. Rasizm anglo-amerykański wzrasta do niebywałych rozmiarów. W r. 1916 ukazuje się książka Granta pt. (,Koniec wielkiej rasy'), książka ta jest jednym hymnem pochwalnym na cześć rasy nordyckicj. Rezultatem końcowym socjalnego darwinizmu jest maltuzjanizm, potępiony jak najsurowiej przez Marksa i Engelsa. Z socjalnym darwinizmem łączy się ściśle eugenika, ojczyzną jej jest Anglia, twórcą Francis Galton, który wygłosił w 1904 r. w Londyńskim Towarzystwie Socjologicznym odczyt "Eugenika jej cele i zadania'>. \V od- ,) j ~. ! czycie tym Galton mówi o walce ze zwyrodnieniem wyższych ras ludzkich, drogą sztucznego doboru małżeństw, oraz stwarzania warunków wpływających ujemnie na płodność ras niższych. Poglądy Galtona rozwija dalej Pearson, potępiony jak najsurowiej przez Lenina w jego pracy o materialiźmie i empiriokrytycyźmie. Skutki teorii eugenicznych wyraziły się w niektórych Stanach Ameryki ustawą o przymusowanej sterylizacji. Genetycy amerykańscy i angielscy opracowują projekty ograniczenia urodzeń w krajach kolonialnych. W litera turze angielskiej i amerykańskiej istnieje szereg dzieł dotyczących problemu eugeniki. W r. 1943 ukazała się książka Edwarda Thorndicka, który twierdzi, że zdolności i działalność człowieka zależą od genów świadomości. Naukowe podstawy eugeniki są jednak kruche, wszystkie prace cechuje tendencyjność rasistowska, badania psychotechniczne są naciągane lub fałszowane. W r. 1939 ukazała się książka Ceona <,Rasy Europy», w pierwszej chwili sprawia ona wrażenie, że autor nie jest rasistą, bliższe jednak zaznajomienie się z treścią rozwiewa to złudzenie. Rasę białą uważa Coon za nosicielkę wyższych kultur, inne rasy nie mają z nią nic wspólnego i pochodzą od form bardziej prymitywnych. W tym właśnie punkcie skupiają się najbardziej reakcyjne poglądy Coona z zakresu antropogenezy, odrzucone przez uczonych radzieckich: chodzi tu mianowicie o niezależność pochodzenia Homo Sapiens od Neandertalczyka, podczas gdy stwierdzono, że Pithecantropos i Neandertalczyk są stadiami rozwojowymi dzisiejszego człowieka. W dalszym ciągu referatu autorowie omawiają szereg książek i artykułów, o mniej lub więcej wyraźnie zaznaczonych tendencjach rasistowskich, jak praca Huntigtona, Hoatona, Halla i innych. Osobny rozdział poświęcony jest omówieniu szkoły funkcjonalnej w etnografii jako wybitnie wyróżniającej się swą współpracą z imperializmem i rasizmem. O stosunku funkcjonalnej szkoły do imperializmu umieszczono już w zeszłym roku sprawozdanie na podstawie pracy Potiechina o szkole funkcjonalnej. Rasizm w krajach anglo-amerykańskich nie ogranicza się tylko do teoretycznych rozważań, lecz stosuje się w życiu praktycznym w postaci linch'u i w ustawodawstwie amerykańskich Stanów Zjednoczonych. Trzynastomilionowa ludność murzyńska podlega rasowej dyskryminacji i znajduje się w ciężkich warunkach materialnych, opłacana jest bowiem gorzej od białych robotników. W Stanach południowych Murzyni mogą mieszkać tylko w dzielnicach dla nich przeznaczonych. W Stanie Missisipi istnieje ustawa, która przewiduje karę więzienia za występowanie w obronie .\lurzyna. Smutną sławę zdobył sobie ame"rykański senator Bilbo, powtarzając za Gobineau Jego bezsensowe teorie o zgubnym wpływie ras niższych na wyższe i upadku tych osta tnich dzięki domieszce ras niearyjskich. Rasowej �dyskryminacji podlegają nietylko Murzyni, podlegały jej również tubylcze plemiona Indian, których żałosne resztki wymierają w rezerwatach; podlegają też dyskryminacji Chińczycy i inni przedstawiciele rasy żółtej, a także i białej pochodzenia nieamerykańskiego. W bardziej ostrej postaci występuje dyskryminacja rasowa w koloniach Ameryki na Filipinach i Hawai. Kraje brytyjskiego Imperium podlegają również krwawym prawom rasizmu. Wytępienie całkowite Tasmańczyków, większej części Australczyków, polityka prowadzona w Indiach i Afryce, są dowodami jakiej broni używa rasizm angielski. Pojedyńcze głosy protestu ze strony niektórych uczonychjak Boas, Hrdlicka i Sichel' giną w powodzi rasistowskiego chóru. Zadaniem radzieckich uczonych jest demaskowanie pseudonaukowych teorii rasizmu i wyjaśnianie ich rzeczywistego znaczenia i celu. genealogii T. G. Masaryka, (,Nieznanych rodów i znaków staromorawskich». Autor dał i dawniej wiele szczegółów cennych, dotyczących rodów polskich, zużytkowanych już częściowo przez piszącego te słowa Juliusza z Urska Dunikowskiego na łamach warszawskiego ('Miesięcznika heraldycznego» -'- i osobno - w latach 30-tych. Na str. 26 czytamy tam o znaku Morawianina Jerzego z Kladorut zatwierdzonym w Krakowie w r. 1507 przez polskiego króla Zygmunta. Tekst zdobią ciekawe dobrze wykonane herby. Na str. 34 (,Z Vlcopole Vlcopolsky Rubnowsky») zacytowano (,Herby rycerstwa» ... Paprockiego i notatkę o polskich Nieczujach Wilczopolskich z Wilczopola. Inż. Józef Kser opisuje hanacki ('żudr~ wyłoniony sprzed domu na Słowaczyźnie morawskiej (barta mała na dwie osoby). (We Wielkim Tyńcu sprawia wrażenie arkady). Autor podał liczne ilustracje i przekroje różnych żudrów, podobnych miejscami do polskich facjatek staroszlacheckich. Dr Jerzy Radimsky opisał dwory morawskie po wojnie 3o-to letniej, w następnym zaś artykule wyniki pierwszych powszechnych wyborów na Morawach r. 1850. Rostislav Bartocha uczcił stulecie urodzin Eug. Fierlingena; Dr Jarosław Bohm 80-lecie Dr I. L. Cervinki, zasłużonych badaczy i zbieraczy. Podobnie dr Alojzy Vasica -- 6o-lecie Dr Fr. Cinka, J6z. - 60-lecie JÓz. Otruby, członka Rady redakcyjnej VSMO. Poza tym tom zawiera komunikaty i omówienia wydawnictw. Zofia Malewska J. venskw). FILIP. Praha (IPocatky slovanskeho osidlene 1946. Spolecnost pratel starożitnosti. w s. 96. Ceskoslo- W siedmiu rozdziałach nakreślił autor wystąpienie Słowian na arenę dziejową, teorię o domniemanej iliryjskości kultury łużyckiej i zagadnienie jej słowiańskości, obraz dziejowy ludu urn popielnicowych w Czechosłowacji w ramach rozwoju europejskiego, ekspansję kultury łużyckiej i dalszy jej rozwój w dobie halsztackiej. Na zakończenie omówił okresy dziejów słowiańskich: łużycki, wenedzki i starosłowiański, krytykując tezę niemiecką rzekomej niższości kultury słowiańskiej, jako niezgodną z odnośnym materiałem dowodowym. Konkluzje swe podał Filip w 38 punktach (w 35-tym resume angielskiego, umieszczonego po rosyjskim, błędnie nazwał prof. Czekanowskiego - (ICzenakowskim»), w związku z nimi dzieli najstarszy rozwój Słowian na wspomniane już powyżej 3 okresy (2-gi, tj.: wenedzki, datując od lateńskiego do wędrówki narodów). W szczególności rozwodzi się nad kolebką Słowiańszczyzny i jej startem migracyjnym. Nadewszystko zaś zaleca poważne i systematyczne studium początków cywilizacji słowiańskiej, zwłaszcza zachęca doń młodzież polską i radziecką - wobec bogatych kopalń szczegółów, umożliwiających z czasem syntezę. ° Jerzy ('Casopis vlasteneckeho Roc. 58. R. 1949 v. 1. Oddil V. S. M. O. - str. 104. Pogonowski Jerzy M. GOTKIEWICZ. etnografa». '.' spolku musejniho w Olomouci». duchovednY. V Olomouci 1949. Nakl. Na treść numeru składają (pieczar) morawskich i ciąg dalszy się: prof. Skutila znanego heraldyka - spis «!ochów» Pilnacka, autora 'I «Górna Orawa w pracach Pogonowski słowackiego W r. 1943 ukazał się II tom Slovenskej Vlastivedy, wydany przez Slovenską Akademię Vied a Umeni w Bratysławie, obejmujący 462 strony druku, na który złożyły się prace Andreja Mclicherbka, Ant. Jurowskyego i Lud. Franka, poświęcone folkorowi i antropologii Słowacji oraz dwie prace Dra Rudolfa Bednarika, omawiające duchową i materialną kułturę słowackiego ludu. Te dwie ostatnie prace są dla nas szczególnie ważne dlatego, że autor omawia w nich w sposób oryginalny i krytyczny całokształt kultury tak nam bliskiego słowackiego ludu. Krainy, te chociaż przedstawiają teren dla etnografa niezmiernie pociągający, to jednak nie zostały dotychczas przez naszych ludoznawców tak zbadane, jakby na to zasługiwały. vVdzięczne pole do badania stanowią zwłaszcza polskie wioski Górnej Orawy, gdyż leżąc zdala od ważniejszych szlaków komunikacyjnych i będąc na uboczu od ościennych prądów cywilizacyjnych, stały się prawdziwym rezerwatem dawnych zwyczajów, wierzeń i pieśni, przeniesionych na południową stronę Piłska i Babiej Góry przez naszych włościan �z doliny Raby, Skawy i Soły, którzy tu w bezludnej głuszy górnoorawskiej zakładali z końcem w. XVI pierwsze stałe osiedla. Dr Bednarik opisując różne zwyczaje rodzinne i obrzędy wiążące się z chrześcijańskim kultem religijnym na Słowacji czerpie wiele przykładów z tych właśnie wiosek orawskich, wykazując, że mamy tu do czynienia z elementami obrzędowymi sięgającymi nieraz w dobę pogańską, i dopiero później zasymilowanymi przez chrześcijaństwo. Taki np. charakter mają praktyki przy narodzeniu dziecka i przy chrzcinach na Kusicach, gdzie przejawia się w nich troska o ochronę dziecka przed urokami nieżyczliwych «wii» oraz o zabezpieczenie mu zdrowia i powodzenia życiowego. Inne praktyki, stosowane przy weselu, mają zapewnić przyjście na świat potomstwa, szczególnie zaś potomstwa męskiego. Autor tłumaczy to życzenie rodzicielskie względami socjalnymi, ważnymi w dawnych czasach, kiedy ludność centralnych Karpat, a także na Orawie, żyła w rodzinnych związkach, czyli tzw. zadrugach, opartych na wspólnym kolektywnym majątku całej familii oraz na kolektywnej pracy wszystkich jej członków. Rządy zadrugą sprawował ojciec, względnie na starość przekazywał je najstarszemu synowi. Synowie i wnuki przedsta~ wiali stałą siłę roboczą, potrzebną w gospodarstwie, w którym mieli prawo zawsze pozostać, podczas gdy dziewczęta wychodząc za mąż - z reguły bardzo młodo - stawały się członkami innych rodzin i traciły prawo do dziedzicznego wspólnego majątku ojczystej zadrugi. Nie było więc rzeczą obojętną czy się urodzi chłopiec czy dziewczyna, bo chłopiec oznaczał cenną siłę do pracy i zachowania rodu, a przy tym doszedłszy do lat młodzieńczych przyprowadzał do swego domu nową siłę roboczą, którą stanowiła jego żona; zdarzało się także, że ją uprowadzał lub wykupywał, czego reminiscencją są niektóre zwyczaje weselne, jak np. wykupywanie się pana młodego u drużbów, dary, obcinanie włosów pani młodej itp. Wesela, podobnie jak urodziny i pogrzeby miały więc znaczenie socjalne, prawne i gospodarcze, co odbiło się na ich ceremoniach. Dziewosłęby i zrękowiny na Orawie, znane nam z opisu ks. Ferd. .Machaya (Pamiętniki Towarzystwa Tatrzańskiego za lata 1919-1920 t. XXXVII) żywo przypominają nam scenę uwiecznioną w (,Wiesławie), przez K. Brodzińskiego. Również właściwe wese1.e orawskie zawiera te same elementy, które są integralnymi częściami wesela krakowskiego. Orszak weselny Jedzie do kościoła przy trzaskaniu biczów, którym woźnice odpędzają strzygi i złe duchy, przy śpiewie drużbów, którzy w Piekielniku zawodzą na przykład takie pieśni: Styry konie w cugu, piąty na łańcugu, Pobieraj sie .YIaraś z Janickiem do ślubu. Jadziemy, jadziemy, jaze droga dudni Napojemy konie w Janickowej studni. J us ci to, ~\faryśko, po wionecku Juześ go przyklinkła z Janickiem amen, na kamień. albo: Krzyżu na Giewoncie odmalować dom cie, Kie bendem umierał, to se poźrem na Cle. Niestety wszystkie teksty polskich pieśni orawskich są podane przez dr Bednarika w pisowni słowackiej i nie oddają wiernie ich brzmienia, wskutek czego czytelnik słowacki odnosi wrażenie, że ma tu do czynienia z jakimś mieszanym dialektem polsko-słowackim. Zacytowaną wyżej piosenkę przeczyta on z Książki Bednarika jak następuje: Jo se górali cek z pod samuczkych Tater Deszcek mie wykon pol wykolisol wiater. J anoszik, J anoszik, kdesz podżol paloszik, Na wysokej gór e zaczienti w jawore. Kriżu na Giewonczie odmalować dom czie Kie bendem umieroi, to se pozrem na czie ... Jeszcze bardziej zniekształcone są teksty innych pieśni góralskich, dlatego też cytując niektóre z nich będziemy je podawać w dalszym ciągu tego artykułu, zgodnie z ich brzmieniem, w polskiej pisowni. W niektórych okolicach Słowacji nie szło się do kościoła prostą drogą, a to dlatego, aby okłamać złe demony czyhające na młodą parę. Zdaniem słowackiego autora z tej samej przyczyny brano dawniej na Górnej Orawie śluby w nocy, o czym jest wzmianka w wizytacyjnym protokole ewangelickiej zwierzchności w r. 1658, znajdującym się w Dolnym Kubinie na ewangelickiej farze. Nie sądzimy, ażeby autor miał rację. Jeśli śluby w połowie XVII w. były na Górnej Orawie zawierane w nocy, to działo się to dlatego, że ówcześni feudałowie z Zamku Orawskiego usiłowali polskim góralom podlegającym ich władzy narzucić wiarę ewangelicką, a ci ni" mając u siebie katolickich księży sprowadzali ich do swych wiosek pokryjomu, albo szli przez granicę zawierać katolickie śluby w kościołach Ludzimierza, Raby Wyżnej czy Spytkowic. Na dowód tego mogę przytoczyć za Andr. Kavuljakiem, że ewangelicki superintendent Joachim Kalinka pisał w sprawozdaniu powizytacyjnym w r. 1650 o Orawach, że (,lud chodzi do Polski się spowiadać» i utyskiwał: «od zapowiedzi nie dają nic dla tego, że mało kto chce w przyzwoity sposób wziąć ślub, ale zawiera go zazwyczaj w nocy. Od chrztu dają (na Orawie) po półtoraku, a w Polsce po 12 groszy, a mimo to więcej tam zanoszą dzieci do ochrzczenia niż tutaj. Jakoż istotnie w starej księdze chrztów (.Metrica Babtisatorum) parafii Raba Wyżna w powiecie Nowotarskim aż roi się -jak to stwierdziłem - od nazwisk dzieci orawskich ochrzczonych tam w latach 1629-1645, zaś księga (,Liber Copulatorum,) z tego samego czasu pochodząca zawiera �43° 43r szereg nazwisk nowozencow z Bukowiny, PodszkJa (Podschłe), Podwilka Studzionek, Orawki, Piekielnika i innych wsi orawskich założonych ok. r. 1600 przez ludność, która wtedy w poszukiwaniu lepszego bytu napływała z dóbr żywieckich, suskich i oświęcimskich na Orawę i w Cza deckie, zwabiana tam przez Thurzonów i Sunyaghów, nadających każdemu zbiegowi polskiemu na 16 Jat ulgi i wolnizny. Historię tego osadnictwa znamy z prac A. Kavuljaka i Wiad. Semkowicza opublikowanych przed wojną. Ci pierwsi zalożyciele wiosek górnoorawskich figurowali zazwyczaj w inwentarzach, urbarzach i różnych aktach Zamku Orawskiego jako koloniści wołoscy, (,coloni valachalos», bo na prawie wołoskim swoje sioła zakladali, lecz z mowy i pochodzenia był to lud polski, czego także ich nazwiska dowodzą. Dla przykładu podam, że z jednej tylko wioski orawskiej Bukowiny zostali w Rabie Wyżnej ochrzczeni w la tach 1632-1642: Stopka, Chowaniec, Oskwarek, Barudziak, StąpOl', Łukaszyk, Barnaś, Żądlik, Kołodziej, Możdżeń, Łakomy, Odolga, BaJczak, Brandysiak, Filański, Biały, Kolębiak, Kocuba, Lachowicz, Danielczyk, Ćwik, Mroszczak, Pakos, Barciak, Moskal, Wicher i Chlebek, przy czym niejedno to nazwisko powtarza się w księdze metrykalnej po kilka razy. Nikt chyba nie zaprzeczy, że są to nazwiska polskie, a nie rumUllskie chociaż tych, którzy je nosili, urzędnicy Zamku Orawskiego zapisywali jako osadników wołoskich. I nie z obawy przed złymi demonami, lecz kryjąc się przed okiem węgierskiej zwierzchności kościelnej i feudalnej odprawiały po nocach wesela pary młode. W dawnych czasach na Słowacji ważną rolę przy weselach odgrywał domowy (,boźik» zwany także (,dziadem» reinkarnujący się w domowego ('gada». Dr Bednarik odkrył go także w Piekielniku, wsi położonej między Czarnym Dunajcem i Jabłonką. Jest to figurka chłopa, zrobiona w ten sposób, że tułowiem jej jest pień drzewa, rękami i nogami wyrastające z niego gałęzie poobcinane w odpowiednim miejscu i tylko głowa rzeźbiona w kawałku drzewa jest doprawiona. Figura ma 168 cm wysokości. Stawia się ją w środku bramy skleconej na drodze z galęzi jedliny, przez którą musi obowiązkowo przejechać orszak weselny podążający po ślubie do domu pani mlodej. Przy bramie w obecności (,dziada» orszak zatrzymuje się, aby pan młody dokonał wykupu. Autor dopatruje się śladu dawnej ofiary skladanej (,dziadowi» w tym, że weselnicy obdarowują zebranych kolaczami i częstują ich wódką, a oni baczą pilnie, by nie wypić do dna, lecz wylać z kieliszka niedopity trunek na ziemię. Koniom przy tym postoju daje się owsa. Zbliżając się do bramki, orszak weselny śpiewa: Otwórzcie się bramy, otwórzcie się wrota, Bo wam tu wiedziemy na karki pilota Otwórzcie się bramy, otwórzcie się same, Jak się nie otworzom, bedom porombane. Wylecialy wrota, \\'Yleciały slupy, Pobieraj się Maryś do nasej cha lupy. Śpiewają także: Teroz si, J anicku, teraz si pomyślis, Kie ci na talerku piórecko wynieśli. Piórecko co dała, wiersek wyłamala, Mozes dobrze wiedzieć, że cie oklamala. Jakżeście nom radzi, to nos przywitajcie, Jakieści nie radzi, to nas odprowadźcie. Przywitajcie --'- że nos, ta nowa rodzina, Dajcie - że nom chleba alebo i wina. Po poczęstunku zebranych, najstarszy drużba stojący kolo drewnianego (,dziada» wygłasza krotochwilne oratorium pełne niezrozumiałych i bezsensownych wyrazów, a potem wręcza orszakowi kawałek papieru, niby przepustkę lub paszport uprawniający do przekroczenia bramy. Wtedy (,Dziada» odnoszą na bok, a gałęzie bramy odrzucają na stronę. Droga jest wolna! Ten symboliczny ceremoniał utrzymuje się do dnia dzisiejszego w Piekielniku, a najlepiej pamiętają go gazdowie J. Małysa i Banaś. Z (,dziadem» chodzą po domach także kolędnicy na Trzech Króli w Liesku i Brzezowicy, wioskach Środkowej Orawy, dziś już zupełnie slowackich, niegdyś jednak posiadający dość znaczną domieszkę elementu polskiego. W ogóle w okresie świąt Bożego Narodzenia dużo jest na Orawie zwyczajów znanych nam także z ziemi krakowskiej, jak np. chodzenie z szopką betlejemską (Kruszetnica, Wesołe), której dawniej towarzyszył Turoń, dziś już zapomniany. W Piekielnikach chodzą z kozą, podczas gdy z kobyłkami i niedźwiedziem chodzą już tylko w niektórych wsiach Czadeckiego. Kolędy polskie i słowackie W Podszklu śpiewają kolędnicy: rozpowszechnione są po całej Orawie. Dejciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać, ~fomy krótkie kozuski, Zimno nom tu w paluski, Dcjciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać. A gdy zostaną obdarowani, dziękują: Za kolynde dzienkujemy, Scynścio, zdrowie winsujemy A kolynda nom. worn �433 432 W Piekielniku zanotował dr Bednarik tekst następujący: Świenty Scefon, świenty Scefon po kolendzie A świenty Jon ku nimu się nagodził. Podźme my se, bracia, po drodze, Śpiewajenci ten piosnecke, o Boze. N?jświentse sie Panienocka ośmiała Swego Synka po kolendzie wysłała. «O Scefanie, o Scefanie i Janie i Janie Pomianujcie mego Synka w Jordanie'} Jakoż' Ci go pomianować, Maryjo? Jezus Kristus i Syn Boży, leluje». rod chodził, \,yiadomo mi, że pieśń ta znana jest także w Lipnicy. Nie znany jest na Orawie zwyczaj ('Kuriny Baby>) rozpowszechniony na Słowacji, który polega na tym, że od domu do domu chodzi chłop przebrany za babę ze słomianą koronką na głowie, w asyście chłopca odzianego w łachmany owinięte słomą i w kożuch przewiązany powrósłem. Obaj tańczą i figlują przy dźwiękach harmonijki, a ludzie targają z ich odzienia po garści słomy i dają ją do gniazda kurom, aby dobrze niosły. Zaginęła na polskiej Orawie tradycja topienia Marzany tj. Moreny, natomiast jest ona jeszcze żywa w Brezewicy, Czimhowej i Niżnej w słowackiej części tego kraju, poza granicami Polski, gdzie dziewczęta obnoszą na Kwietną Niedzielę niewieścią kukłę, z słomianym czepkiem na głowie, uosabiającą śmierć czy zimę i przed utopieniem jej zapytują: (,Marmowiena, Marmowiena, Kyselova żena, kde si prebyvała?» W Podszklu i innych polskich wsiach święcą tylko bazie na Kwietną Niedzielę· Z kultem słońca łączył się dawniej kult ognia. Na Zielone Świątki rozpalają po polach sobótki, śpiewają przy nich i skaczą przez .płoI~ień. W Piekielniku utrzymało się jeszcze dawne obrzędowe zakładame pIerwszej watry na szałasie i okadzanie koliby pasterskiej, gdy baca do niej na wiosnę powraca. Ta pierwsza watra na szałasie musi się zapalić od (,suchego ognia», który jest rozniecany rytualnie przez pocieranie dwóch drewienek. Podobnie i w Podwilku są jeszcze ludzie umiejący wykrzesać ogień w sposób staroświecki posługujący się żelazną monetą z rąbkami na obwodzie, obracaną ręcznie przy pomocy sznurka na krzemieniu, z którego iskry padają na suche drewienko. Że sposób ten znany był i na Podhalu o ty~ dO\\liedzialem się podczas pierwszej wojny światowej we Witowie, gdzIe pewien sędziwy gazda prosił mię, bym mu przywiózł z krakowskich Krzemionek, krzemień potrzebny mu do krzesiwa. Do działu duchowej kultury należą także wierzenia> przesądy> baśnie i praktyki o charakterze magiczno-czarodziejskim. Tak jak w okolicy Starego Hrozenkowa żyły jeszcze do niedawna ('wieszczki» i (,bohynie» zama- wIające uroki i choroby, tak i tu na Orawie znane były (,baby», odprawiające różne gusła. Do jednej z nich mieszkającej w Ljesku (po stronie czechosłowackiej) przychodzi ponoć i dziś jeszcze sporo ludzi z całej Orawy po radę. Pewne światło na tę sprawę rzuca nota tka, którą znalazłem w sprawozdaniu X~ Sokołowicza z misji odbytych w Sidzinie w r. 1902. Pisał on między innymi: (,Wpadły mi w rękę zapiski pierwszych konfratrów naszych {tzn. Misjonarzy, przyp. aut.) którzy po przybyciu do Krakowa zaczęli odprawiać misje ... W Sidzinie pod koniec czerwca 1682 r. pierwszą na ziemi naszej odprawili misję. Nie było tu osobnego probostwa, tylko kościółek stał drewniany; tutejsi mieszkańcy prawie wszyscy już byli na misji w Makowie, osobno jednak do tej wioski zapuścili się konfratry, żeby pocieszyć, dźwignąć na duchu sąsiednich Ol'awców, którzy wtenczas właśnie z powodu wojny domowej i zaburzeń religijnych srodze cierpieli. Pisze kronikarz, że ogromne masy narodu zbiegły się na nauki i oblegały konfesjonały, musieli jednak pracę przerwać, gdyż tuż w sąsiedztwie, o milę po węgierskiej stronie (to będzie Zubrzyca) heretycy kościół zrabowali ... Jakaś wróżbitka oddała Misjonarzom kamień, którym przepowiadała rozmaite rzeczy, tumaniąc ludzi, a jej matka, zawołana w okolicy czarownica, również oddała wszystkie przyrządy swojej 'niegodziwej sztuki~. (Roczniki Obydwóch Zgromadzeń Św. Winc. a Paulo, Kraków 1903, str. 69-70). Poprzestańmy na tych uwagach, jakie nam się nasuwają przy czytaniu pierwszej pracy dr Bednarika, a przejdźmy do krótkiego bodaj omó· wienia tego, co odnośnie Orawy zdołaliśmy wyłuskać z drugiej pracy tego autora, poświęconej materialnej kulturze Słowacji. . Dowiadujemy się z niej, że Górna Orawa była już z początkiem XVIII w. mocno przeludniona, tak że w jednym tylko pięcioleciu 17 I 51720 z jej kilku wiosek należących dziś do Polski, z ogólnej liczby 643 pod.danych wyemigrowało do Dolnej Ziemi, tj. na nizinę Węgierską, świeżo odzyskaną po ustąpieniu Turków, nie mniej jak 408 poddanych, tj. 2/3 ogółu mieszkańców. Dodajemy od siebie, że emigracja z tych wiosek odznaczających się ogromnym przyrostem naturalnym trwała przez cały wiek XVIII i XIX, nie mogła jednak zaradzić biedzie w warunkach ustroju feudalnego. Znaczny przyrost naturalny prowadził do zakładania tzw. (,kopanic» tj. stałych sadyb, zdaja od wsi wysoko w górach połoionych. Kopanice były początkowo szałasami, a potem przemieniły się w mieszkalne (,dwory>), Na Orawie spotykamy je w okolicy Erdutki i Klina-Zakamiennego, a także w Jabłonce, na co dotychczas nikt nie zwrócił uwagi. Dużo miejsca poświęca autor budownictwu orawskiemu, a zwłaszcza owym chatom posiadającym charakterystyczne «wyżki'), tworzące na licowej ścianie rodzaj piętrowego ganeczka, nakrytego gontowym dachem pokrywającym całość budynku. Autor cytuje urbarialne zapiski z miasteczka Trzciany z r. 1626 i z Twardoszyna z r. 1620 i 1665, z których wynika, że Lud. T. XXXIX. �434 435 chaty z wyżkami byly pierwotnie stawiane na wyraźne życzenie suwerenów orawskich na sposób miejski, którzy tego kategorycznie żądali od sołtysów, chcąc by sołtysie domy odróżniały się od domów reszty poddanych. Później moda stawiania ,<wyżkowego>} rozszerzyła się po całej Górnej Orawie (a nawet jak to stwierdzilem sięgnęla do Sidziny). Autor daje nam opis «dworu» :Yloniaków w Zubrzycy Górnej, budowanego w r. I i84' Dwór ten jest dzisiaj obiektem muzealnym i zostal opisany przez B. Tre- ~ łl " ) } i < l ! w Podwilku, o garncarzu w Jabłonce i o tradycjach związanych z wyrabianiem płótna w Lipnicy Wielkiej. Płótno to farbowano w ~amiestowie i Bobrowie, skąd orawscy płócien nicy zrzeszeni w osobnym związku, rozwozili je po dalekich komitatach b. królestwa Węgier. Ta karta domowego przemysłu naszych Orawiaków czeka jeszcze na swojego historyka, podobnie jak i dzieje owych pełtników spławiających babiogórskie jodły na falach Orawy do Kvalovan. A cóż powiedzieć o tych stykach gospodarczych i kulturalnych idących od Słowacji pod prąd rzeki Orawy? Wszak jej brzegami wiodła ,'miedziana>} droga z bańskich miast węgierskich przez celną komorę w Twardoszynie do Krakowa, w którym koło Mogily «jak wulkan Etna>~ buchały dymy huty miedzi wspominane w wierszu vVespazjana Kochowskiego. Wszak tu, na Orawe;: zaglądali często trenczańscy druciarze, liptowscy szklarze i turczańscy olej karze handlujący szafranem. Budowa nowych dróg i wielkiej zapory wodnej koło Ujścia na Orawie zmieni nie tylko krajobraz tego odciętego od świa ta zakątka, ale zmieni także radykalnie jego charakter gospodarczy i jego stosunki ekonomiczne i socjalne. Kilka wiosek zostanie zalanych (Ujście, Stanica), inne jak Bobrów, Hamry, Osada przeglądną się w jego toni. Pogrążą się w niepamięci stare formy kulturowe, które przetrwały aż do naszych czasów. Orawa w tym procesie nie będzie stanowić wyjątku. Podobny los czeka również inne zakątki karpackie, zwlaszcza zaś wiele okolic uprzemysłowioncj Słowacji, które tak pięknic opracował dr Bednarik w obu swych rozprawach opublikowanych na lamach Slovenskej Vlastivedy. Zadaniem słowackich i polskich etnografów niech będzie podj,zcie wyścigu pracy w inwentaryzowaniu i opisywaniu tego wszystkiego, ca w naszych oczach dożywa dni swoich. jI..farian Gotkiewicz Dom z wyżką w Piekielniku. tera Tad. Szydłowskiego w r. 1938. Ogromne rozmiary czarnej, dymnej izby oraz mieszczącego się w nim pieca nasuwają przypusze~eni~., że należał on do tych domów «zadrużnych>}. Szkoda, że dr Bednank .me. dał I1ar.n w swej pracy monografii chat orawskich z. wyżką znaJduH,c~ch SIę jeszcze w liczbie kilku w Pickielniku. Jedną z nIch będącą własnosClą tamtejszego sołtysa, przedstawia załączone zdjęcie, pochodzące z r. '939· We wsi tej czekają i inne przedmioty na dokładniejsze zbad~nie: W omawianej pracy słowackiego etnografa czytamy np. o. dre.wman:J sosze i drewnianych rylcach, o żarnach i stępach na krupy, na mncJ strome jest wzmianka o piekielnickim kołodzieju. Dowiadujemy się o ciekawy.ch gielotach, putniach, obrzykach i masielniczkach w Chyżnem, o dr:wmanych kołach w Zubrzycy i Jabłonce, o plecionych koszykach wyrabtanvch ~.' , RAYMOND FIRTH, MALAY FISHERMEN: «Their Economy. London 1946. Kegan Paul, str. 12 354. + I· I Peasant Zachodnio europejscy ekonomiści burżuazyjni, zarówno teoretycy ekonomii jak i historycy gospodarczy, na ogół nie zajmowali się zagadnieniami gospodarki pierwotnej. Krąg ich zainteresowań zamykał się w ramach jednej wielkokapitalistycznej farmacji gospodarczej, która rozwinęła się na terenie Europy Zachodniej, później zaś Stanów Zjednoczonych. vVnioski czy uogólnienia do jakich dochodzili, czy ich opisy procesów gospodarczych opierały się na materiale dokumentacyjnym pochodzącym z oficjalnych źródeł rządowych, czy innych jakie w gotowej spisanej formie uczeni ci mieli do dyspozycji. r-;atomiast te wszystkie ludy, które nie osiągnęły jeszcze kapitalistycznego stopnia rozwoju gospodarczego, które znajdowały się w niższych stadiach rozwojowych, półfeudalizmu, ustroju 28*' �437 rodowo patriarchalnego, czy całkiem niskich form barbarzyństwa czy nawet dzikości, ludy odnośnie których nie istniały spisane źródła czy dokumenty, w ogóle eliminowano spośród kręgu zjawisk badanych. Jeżeli tu i ówdzie pojawiał się przykładowo w podręczniku ekonomii klasycznej człowiek tubylczy, to jego obraz był tak sztuczny, pozbawiony rzeczywistości a nawet zdrowego rozsądku, że trudno go było uważać za coś innego, jak tylko fikcję stworzoną przez danego ekonomistę celem poparcia tym nierzeczywistym przykładem równie nierzeczywistych własnych teorii. Tę wielką lukę w zakresie badań nad prostszymi formami gospodarczymi wypełniali do pewnego stopnia etnologowie rozmaitych szkół i kierunków, przede wszystkim jednak tych nowszych kierunków, które przerzuciły ciężar metody i problematyki na bezpośrednie intensywne badania terenowe oraz na socjologiczne ujęcie zagadnień. Było to rzeczą o tyle zrozumiałą że tereny, gdzie występowały te prostsze formy gospodarki a więc kraje egzotyczne, ustroje pasterskie czy chłopskie - stanowiły, historycznie rzecz biorąc, oddawna pole ich zainteresowań i działań. Etnologowie czyetnosocjologowie jednakże nie zawsze posiadali dostateczną znajomość teorii ekonomicznej i wielokrotnie skazani byli na błądzenie po omacku. Braki na tym polu wypełniają studia Prof. Firtha z londyńskiej School of Economics. Jego poprzednie studia, w szczególności zaś The Primitive Economics of the Maori (1926) oraz Primitive Po l y nesi a n Eco no m y (1939), stanowiły tego rodzaju etnologiczne prace z zakresu gospodarki pierwotnej. Podobny charakter posiada jego obecne studium o «Rybakach Malajskich», które wyrasta z potrzeby «połączenia teoretycznego wyposażenia ekonomisty z techniką badań terenowych etnologa». Połączenie to, zdaniem naszym, stanowi największą metodologiczną zdobycz, która w wynikach swych jest płodna dla obu nauk. A więc z jednej strony autor, ograniczywszy swój krąg badań do niewielkiej społeczności rybackiej liczącej około 1000 dusz, dokonuje tu codziennych metodycznych obserwacji życia i zachowania się jej członków, z drugiej zaś, bada organizację przemysłu rybackiego w oparciu o dane cyfrowe, dokonywuje inwentaryzacji sprzętu, oblicza ilosć godzin przypadających na połowy, naprawę narzędzi, bada dochodowość przemysłu rybackiego, wnika w budżety rodzinne itp. W ten sposób ograniczając pole badania do tego rodzaju mikro-społeczności, autor uzyskuje o wiele szerszą podstawę do badania ludzkich czynności gospodarczych, aniżeli na ogół posiada ją zawodowy ekonomista, zwłaszcza prowadzący swe badania w bardziej rozwiniętych ustrojach gospodarczych. Takie rozszerzenie kręgu badawczego pozwala autorowi na dostrzeżenie szeregu aspektów działań ekonomicznych oraz ich szerszych powiązań społecznych, które na ogół uchylają się spod obserwacji badacza zjawisk ekonomicznych. Etnosocjologa bowiem interesują nie tylko rybacy malajscy w czasie wykonywania swych czynności gospodarczych, połowów czy tranzakcji towarami itp., ale także poza sferą działań czysto gospodarczych, jako rolnicy, członkowie rodzin, uczestnicy praktyk obrzędowych i ceremonialnych jednym słowem jako członkowie pewnej społeczności wioskowej, powiązani w jej ramach więzami małżeństwa i pokrewieństwa, wspólnej rezydencji, kręgiem jednakowo odczuwanych wartości, oraz treści etycznych czy ideologicznych. Pomiędzy jedną sferą działań a drugą istnieje szereg współzałeżności, których odkrycie staje się dopiero możliwe. przez połączenie tych dwóch metod. Dopiero na tej szerszej podstawie przystępuje autor do analizy zjawisk o ściśle gospodarczym charakterze, ukazując jednostkę produkcyjną rybactwa malajskiego - to jest załogę łodzi, jej wyposażenie techniczne, formy organizacyjne, rolę przywództwa. W tym związku bada on funkcje kapitału w gospodarce tego typu, zarówno od strony inwestycji i amortyzacji sprzętu jak i form finansowania przedsięwzięć gospodarczych, udzielania kredytu itp. - w zakresie których nie można było uzyskać pełnego obrazu bez wniknięcia w całokształt powiązań z systemem rodzinnym czy dalszego pokrewieństwa. Podobnie przedstawia się zagadnienie organizacji zbytu, przynajmniej w swych lokalnych aspektach, w mniejszym zaś w przestrzennych, gdyż okręgi nadbrzeżne zaopatrują dalej położone tereny śródlądowe. W dalszym ciągu bada on mechanizm kształtowania się cen na wolnym rynku, ich sezonowe fluktuacje czy wahania, mające swe źródło w wolnej grze podaży i popytu. Podobnie autor zgromadził ciekawe dane odnośnie stopy konsumpcyjnej oraz podziału dochodu społecznego w społeczeństwie kolonialnym. Aczkolwiek nie ma tu jeszcze pracy najemnej i nie występuje dalej posunięta koncentracja kapitału, występują tu już znaczne i krzywdzące nierówności społeczne. Rządy kolonialne celowo utrzymują tut2j wolną grę sił gospodarczych, nie wprowadzcjąc żadnych organów centralnego planowania, działającego w kierunku zwiększenia produkcji czy bardziej równomiernego rozdziału bogactwa społecznego. Narazie w tym kierunku działają jeszcze czynniki natury społecznej, religijnej czy tradycyjnej. Jest rzeczą wątpliwą czy potrafią one przeciwstawić się na dłuższą metę koncentracji kapitału niosącej ze sobą nieuchronne, znane nam dobrze zło społeczne. Typ formacji społeczno-gospodarczej, jaką znachodzimy w rybackim społeczeństwie malajskim, określa Prof. Firth jako «gospodarkę chłopską». Rozumie on przez nią szerszą kategorię gospodarczą czy szereg etapów rozwoju gospodarczego, które mówiąc naj ogólniej, cechuje niskie wyposażenie techniczne w połączeniu z małą jednostką produkcyjną, znaczny jeszcze stopień samowystarczalności oraz daleko idące powiązanie stosunków i tranzakcji o charakterze wymiennym czy komercjalnym z rozbudowanym �systemem stosunków społecznych, w wielu wypadkach opartym jeszcze na związkach pokrewieństwa. Terminem tym, niedawno wprowadzonym do nauki, posługują się dziś coraz częściej ekonomia burżuazyjna. Andrzej Zakład J. spektywy Warszawa Etnografii l \ ! Waligórski U. J. w Krakowie. CZEKANOWSKI, (,Polska - Słowiańszczyzna, antropologiczne,) Biblioteko '-Yiedzy o Polsce, 1948. S. Arct. str. 389. tom perIII. Książka prof. Czekanowskiego jest próbą zestawienia stanu badań nad antropologią Słowiańszczyzny, głównie jednak w oświetleniu materiałów polskich. Autor stawia sobie jako cel ('wyjaśnienie stosunku Polski do Słowiańszczyzny w perspektywie dorobku lwowskiej szkoły antropologicznej)}. Książka daje również próbę interpretacji terytoriów antropologicznych w nawiązaniu do zjawisk etnicznych. Podzielić ją można na trzy części: I) wstęp, 2) ustalenie praojczyzny Słowian oraz 3) opis i interpretacja terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny. W części wstępnej daje autor między innymi historię antropologii w Polsce oraz historię poglądów na strukturę an tropologiczną Polski. W części drugiej centralnym zagadnieniem jest ustalenie praojczyzny Słowian. Autor gromadzi tu wszystkie argumenty zmierzające do udowodnienia, iż kolebką Słowian było dorzecze Odry i Wisly. Terytorium to wykazuje nieprzerwaną ciągłość zaludnienia. Wskazuje na to do dnia dzisiejszego istniejąca wielka prężność demograficzna ludności tego terytorium oraz stale postępująca konsolidacja etniczna, która pozwoliła na przetrwanie tylu burz dziejowych. Dalszych dowodów dostarcza lingwistyka. Dowody te są na ogół znane, choćby z pięknej książki Lehra-Spławińskiego. W związku z tym autor przytacza, że jeśli chodzi o zapożyczenia językowe, to wskazują one na to, że Słowianie zetknęli się z Finami bardzo późno, bo około I-go tysiąclecia n. e. Zetknięcie się Bałtów z Finami było o jakieś tysiąc lat wcześniejsze, natomiast najwcześniejsze zetknięcia wykazują Finowie z Irańczykami. Autor wnioskuje, że w okresie przedhistorycznym Słowianie nie mogli sięgać zbyt daleko na północny wschód, tak samo nie mogli sięgać zbyt daleko na południowy wschód, albowiem brak jest wszelkich śladów współżycia Słowian z Trakami, którzy tam siedzieli, a języki bałtyckie nie wykazują zapożyczeń irańskich. Stąd wniosek, że Słowianie zetknęli się z Irańczykami dopiero po rozpadnięciu się Baltów i Slowian. Autor wskazuje na ciekawy krąg wzajemnych zapożyczeń językowych, mianowicie Bałtowie wykazują zapożyczenia z jednej strony ze Slowianami a z drugiej z Finami. Słowianie natomiast - jak i Finowiewykazują zapożyczenia językowe z Irańczykami. Mamy zatem jak gdyby zamknięty łal1cuch kontaktów: BałtO\"ie - Finowie - Irańczycy - Sło- ,i 439 wianie - Bałtowie. Brak jest natomiast połączeń między Bałtami a Irańczykami oraz między Finami a Słowianami. Czekanowski przypuszcza, że brak tych połączeń musiała powodować jakaś przeszkoda naturalna, którą było jego zdaniem Polesie. Wszystkie wymienione wyżej ludy siedziały wieńcem dokoła tych bagien. Jako dalszy dowód, że praojczyzną Słowian było dorzecze Odry i Wisły, przytacza autor argumenty florystyczne, mianowicie nazwy trzech roślin: cisu, grabu i bluszczu, które są wszystkim Słowianom wspólne. A zatem praojczyzna Słowian znajdowała się na tych terenach, gdzie te trzy rośliny występowaly w przeszłości razem. Wskazuje to właśnie na dorzecze '-Yisły. Jako naturalną granicę praojczyzny słowiańskiej na północnym wschodzie uważa autor granicę etnograficzną, wykrytą przez Kazimierza Moszyńskiego, która była również granicą lasu. Zgodnie z ujęciem Lehra-Spławińskiego przyjmuje Czekanowski, że ekspansja kultury łużyckiej - utożsamiana z ekspansją wenecką - wyszedłszy gdzieś w Turyngii, czy terenów sąsiednich, osadza się na części dawnego obszaru bałto-słowiańskiego powstałego na podłożu fińskim. Moment ten daje początek wyodrębnieniu się Słowian od Bałtów. W dalszym ciągu autor uzasadnia, że istniała ciągłość ludności słowiańskiej na naszym terytorium, a zanik kultury łużyckiej w połowie I-go tysiąclecia p. n. e. był jedynie konsekwencją najazdu Irańczyków, którzy zniszczyli tylko warstwę panującą powodując ogólne zubożenie ludności. Natomiast ceramika zwykłych garnków kuchennych ludności ubogiej daje dowody na nieprzerwaną ciągłość zaludnienia aż do czasów historycznych. Na korzyść ciągłości zamieszkania naszych terenów przez tę samą ludność wskazują - zdaniem autora - również granicę zasięgu kultur późniejszych jak np. kultura grobów skrzynkowych, kultura grobów jamowych itd. Całość tej części książki daje zwarty i przekonywujący obraz, że terytorium praojczyzny Słowian obejmowało przeważną część dorzecza Wisly oraz Odry z przyległym wybrzeżem Bałtyku. Zdaje się, że długa dyskusja na temat autochtonizmu Słowian na tych obszarach ma się już ku końcowi, a szala zwycięstwa w tej dyskusji przechyliła się zdecydowanie na korzyść obrońców autochtonizmu. Po tych silnych argumentach przedstawionych w części drugiej, czytelnik spodziewa się, że następnie autor będzie w części trzeciej rozwijal argumenty antropologiczne na korzyść tej tezy. Tymczasem część trzecia rozpływa się w szczegółowych opisach terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny nie dając zwartej całości, czarując natomiast erudycją w interpretowaniu poszczególnych wyników. Moim zdaniem należałoby właści wie rozpocząć od rozpa trzenia struktury antropologicznej Polski jako praojczyzny Słowian, dając argumenty antropologiczne na poparcie tezy autochtonizmu. ,-Y dalszym ciągu dopiero rozpatrywać peryferia słowiańskie tego centralnego terytorium. Tego rodzaju konstrukcji spodziewa �się czytelnik, sądząc nawet po samym tytule książki «Polska Słowiańszczyzna'), który zapowiada naświetlenie Słowiańszczyzny z punktu widzenia Polski jako terytorium centralnego. Brak tego rodzaju ujęcia nie jest właściwie winą autora, jest to winą w ogóle antropologii polskiej. O kształtowaniu się ludności na ziemiach polskich w prehistorii właściwie nic nie wiemy. Mamy jedynie niejasne wyobrażenie o tym, że w neolicie mieszkała na naszych ziemiach ludność o przewadze śródziemnomorskonordycznej. Wiązała się ona z kulturami wstęgowymi, które w neolicie obejmują znaczną część ziem polskich. Jednakowoż i późniejsza ludność ceramiki sznurowej - jak na to wskazują sporadyczne wyniki - była również śródziemnomorsko-nordyczna. Skąd się jednak wzięła ludność typu laponoidalnego, której centrum zagęszczenia występuje na ziemiach najbliższej bramie Morawskiej? - tego dotychczas właściwie nie wiemy. Terytorium laponoidalne na ziemiach polskich wskazuje, że warstwa ta jest starsza an"iżeli młodsza nordyczna. Uproszczona interpretacja taka, jaką podaje Lehr-Spławiński, że jest to ludność nawiązująca do prafińskiej kultury grzebykowej, moim zdaniem nie da się utrzymać. Największe zagęszczenia laponoidów powinny iść bowiem w takim wypadku od północnego wschodu a nie przeciwnie. Zresztą i wpływy kultury grzebykowej na kształtowanie się późniejszych kultur na terenach polskich, są jak twierdzą prehistorycy - bardzo słabe. Jest to zgodne z tym, że była to ludność prymitywna, myśliwsko-rybacka, która nie mogła dać gęstego zaludnienia zajmowanych terenów. Wiąże się raczej - jak słusznie przypuszcza Czekanowski z typem paleoazjatyckim, który występuje na wschodnich terenach Polski w nielicznych domieszkach. J ak kształtowała się ludność ziem polskich w prehistorii wyjaśnić to może jedynie gruntowne zbadanie wszystkich kostnych materiałów prehistorycznych. Jest to obecnie najważniejsze zagadnienie, na którym antropologia powinna się koncentrować. Opis antropologiczny Słowiańszczyzny zaczyna autor od południowego wschodu. Najbardziej charakterystyczny dla Bułgarów skład rasowy to przewaga elementu śródziemnomorskiego z domieszką nordycznego i słabym śladem elementów azjatyckich. Jest niezmiernie interesujące, że tego rodzaju skład znajdujemy na przełomie neolitu i brązu wśród ludności ceramiki malowanej na Podolu. Stosunki antropologiczne Bułgarii możnaby przeto streścić w ten sposób, że dawna ludność ceramiki malowanej sięgająca aż po Dniestr na Podolu, wystąpiła później na widownię dziejową jako wczesnohistoryczny lud Traków i żyje dzisiaj w dalszym ciągu w postaci Bułgarów. Ludność Macedonii to formacja bardzo mieszana, gdzie właściwie żaden z elementów rasowych nie stanowi przewagi. Zdaniem Czekanowskiego jest to wywołane tym, że przez Macedonię szły główne, drogi wiodące z północy na morze. Stosunki antropologiczne Jugosławii autor ujmuje następująco: na starym podłożu ludności armenoidalno-laponoidalnej, której pochodzenie należy wiązać bądź z Azją Mniejszą bądź z Kaukazem, nawarstwiły się kolejno fale najeźdźców ilirskich, rzymskich i słowiańskich. Stare podłoże w malo zmienionej formie zachowało się jedynie w Albanii. Na SerboChorwatach zaznacza się natomiast wyraźnie wpływ zarówno najazdu Rzymian jak i Słowian. Przejawia się to we wzmożeniu domieszki śródziemnomorskiej i nordycznej. Słoweńcy zaś są tak samo jak Macedończycy formacją mieszaną. Czesi i Słowacy stanowią formację laponoidalno-nordyczną. Jednakowoż wczesnohistoryczny skład rasowy szczątków kostnych grodziska Levy Hradec wykazuje strukturę Słowian pierwotnych. Autor stąd wnioskuje, że znaleziska te przedstawiają słowiańskich zdobywców tego kraju, którzy tworzyli warstwę uprzywilejowaną, nie mieszając się z autochtonami. Wobec tego autor sądzi, że organizację państwową dać musieli Czechom Słowianie a nie legendarni frankońscy przybysze. , " l J , ). " Antropologiczne ujęcie wschodniej Słowiańszczyzny jest trudne w obecnej chwili wobec braku dostatecznego przeanalizowanych materiałów. Na kształtowanie się podłoża antropologicznego wschodniej Słowiańszczyzny oddziaływały zdaniem Czekanowskiego następujące momenty: stare podłoże laponoidalne ciągnące się od Europy środkowej na wschód, przypuszczalnie poza Dniepr, a na północy po strefę zajmowaną dawniej przez przodków Lapończyków. Na to podłoże wywarł prawdopodobnie swe wpływy Kaukaz, jak świadczą o tym domieszki armenoidalne nawet wśród dzisiejszych Lapończyków. Drugim czynnikiem, kształtującym jest występowanie tam ludów ugro-fińskich o przewadze składnika paleoazjatyckiego. Trzecim czynnikiem są Irańczycy reprezentujący formację śródziemnomorsko-nordycką idącą od stepów Czarnomorskich. I wreszcie czwartym czynnikiem jest slawizacja tych terenów poprzedzona ekspansją litewską i skomplikowana najazdami germańskimi niosąca głównie element nordyczny. Rozdziały ostatnie dotyczą Polski i ziem sąsiednich na wschodzie. Główną podstawę naszych wiadomości o strukturze rasowej Polski stanowi wojskowe zdjęcie antropologiczne. Dyskusja przeprowadzona przez autora na temat mojego ujęcia terytoriów rasowych w Polsce, poprzedniego ujęcia Czekanowskiego oraz ostatnich wyników analitycznych Michalskiego doprowadza autora do wniosku, że właściwie różnice między tymi ujęciami są bardzo nieznaczne i nie wpływają na ogólny obraz. Obraz ten da się przedstawić ogólnie w następujący sposób: Przeważna część obszaru Polski należy do prowincji nordyckiej, sięgającej południowym klinem aż po grzbiet Karpat środkowych a nawet wschodnich. Największe zagęszczenie elementu nordycznego leży na Kuj'lwach wraz z przyległymi doń częściami starego Mazowsza. ~a południowym zachodzie klin nordyczny oddziela �443 44'.1 strefę elementu laponoidalnego od strefy zagęszczenia domieszek armenoidów idącą z półwyspu Bałkańskiego. Strefa laponoidalna ciągnie się od południowych powiatów Poznańskiego przez Śląsk i Małopolskę zachodnią. Jest to krawędź prowincji laponoidałnej środkowej Europy. Polska prowincja nordyczna stanowi zdaniem autora podstawową część pierwotnego obszaru bałto-słowiańskiego. Na obszarze Małopołski rozmieszczenie elementu nordycznego układa się wyraźnie w zależności od systemu rzecznego. Zdaniem autora wzmożenie domieszki armcnoidałnej w strefie karpackiej pozostaje w łączności z historycznym osadnictwem wołoskim. Znacznie potężniejsza jednak fał a armenoidów napłynęła jego zdaniem w końcowej fazie neołitu, a główny szłak ich wędrówek wiódł przez bramę Morawską. Do tej dawnej fali nawiązują się smugi wzmożonych domieszek tego składnika na prawym brzegu Pilicy, na północnych stokach gór Świętokrzyskich. Na wschód od terytorium polskiego autor zwraca uwagę na nordyczną wyspę Wołynia, którą wiąże z pobytem Słowian wschodnich oraz na odkrytą przeze mnie smugę nordyczną w Karpatach wschodnich. Autor przypuszcza, że ta ostatnia powstała jako szlaki migracyjne Słowian południowych. Polesie, które ma charakter antropologiczny podobny do Pokucia, jest jego zdaniem reliktem Europy środkowej odciętej przez ekspansję nordyczną od swojego trzonu i stopniowo przez nią pochłanianym. Stosunkowo szeroko autor omawia zagadkową strukturę antropologiczną powiatu leskiego, w którym bardzo łicznie występuje rasa śródziemnomorska przewyższająca w niektórych gminach liczebność laponoidów. Autor widzi w tych populacjach osad uchodźczej fali ruskiej ludności stepowej, która po załamaniu się państwa Chazarów cofnęła się w Karpaty i zrutenizowała je. Skład rasowy bowiem tej ludności jest uderzająco podobny do wczesnohistorycznych Słowian ruskich. Książka prof. Czekanowskiego odd"je dzisiejszy stan badań nad antropologią Słowiańszczyzny. Z tego względu jest niezmiernie ważna i cenna, otwiera bowiem ponadto cały szereg problemów, które autor podaje w formie bardzo łicznych hipotez mogących zapłodnić liczne rzesze badaczy zarówno w dziedzinie antropologii jak i dziedzin pokrewnych. Jan Mydlarski H. BATOWSKI, (,Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny'). Kraków 1948 r. Spółdz. pracy i użyto\vników z o. u. (,Czytelnik,). Str. 198, skorowidz imion i nazw geograficznych, treść (spis rzeczy) i mapy. Autor w (,Przedmowie» śmiało, lecz trafnie zaznaczył, że praca jego, o której mowa, (,będzie jedną z naj pożyteczniejszych książek w danym zakresie'). Istotnie, dziełkiem swym wypełnił H. Batowski odnośną łukę " naszej literatury słowianoznawczej. Pisząc jc zdawał sobie sprawę, 1Z łączenie ścisłości naukowej ze znaczną przystępnością przedstawienia tematu stwarza poważne trudności. Trzeba przyznać, że w miarę możności udało mu się je rzeczywiście zwalczyć szczęśliwie. (,Dodatki» wyjaśniające popularyzują tę ważną pracę tym bardziej. Autor wprowadził czy~lników w atmosferę słowianoznawstwa historyczncgo, szkicując mniej więcej równomiernie, z logicznym naogół zachowaniem proporcji i starając się przy tym o perspektywę, zarówno dobę najdawniejszą, epokę prasłowiańską, początki Słowian w hi3torii i tworzenie się pierwszych ich państw, jak i rozwój tych pallstw w średniowieczu i dzieje ich w czasach nowożytnych z podkreśleniem rozwoju ich kultury. Na szczególną uwagę zasługują rozdziały dalsze tzn. VIII-X (o Słowiańszczyźnie w latach '914-39 i wobec II wojny światowej, jak i ('rzut oka na dzieje powojenne'}). W 2. dodatkach podał zarys narodów słowiańskich i ich siedzib oraz nazwy krajów - regionów, w załączniku zaś z mapami zilustrował za ich pomocą rozdziały poprzednie, starając się skutecznie o jak największą wyrazistość. Praca jest istotnie - jeśli się zważy warunki jej powstania udatna. Ujawnia ona bardzo dobre przygotowanie autora, znane zresztą i z łicznych innych jego prac, bystry sąd oraz pewien talent pisarski. (Autor ogłaszał dawniej często przekłady z poezji słowiańskiej, które niekiedy surowo oceniane były - przez Mierzwę). \Vobec wyraźnych i ważnych plusów pracy bledną drobiazgi, które można by jej wytknąć, jako to: dotyczą one głównie bibliografii, pomijając pewną jcj dowolność, a przez to i mniejszą, aktualność, stwierdzić należy poważniejszy brak w tym, iż nie jest rozumowana: np. przy pracy prof. Kolbuszewskiego trzeba było wszak zaznaczyć jej tendencyjność, umniejszającą rolę i wagę wpływów czeskich na Polskę. Zakradły się też pewne pomyłki i niedokładności transkrypcyjne (z tekstów rosyjskich, np. na str. 134, lecz i bułgarskich - str. 139). Są to jednak raczej drobiazgi. Powitać z uznaniem - i zreałizować - powinno się apel autora o przekładach różnych monografii Z. S. R. R. H. Batowski oddał - summa summarum - dziełkiem niniejszym slawistom (zwl. studentom) wielką przysługę, za którą należy mu się uznanie. Jerzy Pogonowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7760ed8dddb92903f61caa0b4feffdc1.pdf 5b6f29ba785a1083785971b7a9abc24e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:114 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.799-806 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lap ,~ot - ziemia na terenach górzystych 212 Lap gu - rudawiec 211 Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach opuszczon. 207, 209 Lop Illala - glina ciężka czen"ona 203, 204, 211 Lop odowa - ziemia rudawc'owa 2 [2 Lop ombo - ziemia z białymi kamieniami 2[2 Lop pundo - ziemia czarna 205, 26 lvladho kon,~'o - picie piwa 197 Madongo - duży, dorosly [85 Mbora - ugor 202 Mikaye pierwsza, naj starsza żona, forma zwracenia się do kobiet 2[3 Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195 MlIruka - nacZf'lnik 188, 189 JI{'galo -- osoba 185 Nindo - spać [85 Nyaka - ku 185 Nyana imię żeń. 223 },(yaniek mon - roś\. Cyanthula poIycephala 213 Nyim orzeszki ziemne również sezam 195 .Nyime - naprzód 185 Ochok - roślina wskaz. urodzajność gleby, Solanum campylacanthum 213 Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213 Odila - wielki głód 216 Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [ Okwada - ptak przepow. deszczu 221 Ok fryal - nie wolno I El5 Okang' - ziemia dzika, dziewicza 201 Olenge trawa 20[ Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz. gleby, Ximenia Americana 213 0100 Filip - nazwisko 216 alusia - roślina wskaz. urodzajność gleby, Vernonia amygdalina 213 ambo krzemień 212 Ombugu - roślina wskaz. małą urodz. gleby, Digitaria Scalarum 214 Onge - niema 185 Onyieko - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Bidens pilosa 213 Opon - okres krótkich deszczów 219 Orango p. rango - skierowana 185 aro - okres suszy 2 [9 Osadhe - roślina wskaz. urodz. gleby, Vernonia Holstii 2[3 Osangla - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Rhus sp. 213 Osiep - przyjaciel 192 Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum 213 Otagalo - roślina wskaz. urodz. gleby, .Acanthus sp. 213 Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca 213 Pala - nóż do kukurydzy [93 Pap - równina 201 Piny - kraj, okolica 225 Poko - czerpak do wody 209 Pugo - czerpak do wody 209 Puodho - ziemia uprawna, pole, ogród 201, 202 Rabuon - pata ty 195 Rangach - brama z pałi 201 Rango - patrzeć, skierować Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx 213 Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95 Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych [85, 225 Singori - pole po strączkowych 202 Sino - kawałek nieuprawionej ziemi 202 Siwandha miejsce w obrębie dala, gdzie pije się piwo 197 Somo - czytać, josomo - ten co umie czytać, chrześcijanin 225 To - lecz 185 Thim - pustkowie 200, 20[ Tiang' - rżysko 202 Tiang bel rżysko po sorgo 202 Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202 Wih7ho - warstwa urodzajna 201 IFich - głowa, wiya - moja glowa [83 185 wschodni 185 Wuok chieng' -- kierunek zagrody 184 WIIOII dala - kierownik [91, 208, 216, 217 Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185 Talh - lekarstwo, substancja magiczna 221 Tor, sing. yo - ścieżki polne, 185, 200 SPIS RZECZY I. Rozprawy ~ugeniusz Frankowski, Etnografia radziecka S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k' I. . ... ' . . . . . S A T k . . a tua ne zagadmema etnografii . .'. o arew, Zagadmeme etnogenezy w etno rafii KazImierz Dobrowolski, Zderzenie kultur (t g. .).... Jan Czekanowski Z d . '. , s reszczeme , zleJow wozu I zaprzęgu R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique L eon Hałban Z· . ,naczellIe zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I b d ' Andrze' "V r '. k' G I IC I a allIe ", a 'gOJs I, Icboznawstwo pierwotne G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k . . . . . . . downictwa w' , k' [Sp a geograficznego na formy osadnictwa ib leJs lego w olsce uStefan Nosek Przedhisto b d ."............. Tadeusz Sew~rvn Ikonor~czfine u OWfillICtwOmieszkalne na ziemiach polskich ,'\dam ' ' , gla a etnogra czna . . . . . . . . . Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska nad Narwią .. H. Recenzje Str. 43 65 102 110 133 148 181 228 253 291 355 i sprawozdania Potiechin, ('Zadaczi bor'b k r. Et fi Y s 'osmopo Itlzmom w etnografii» Sowietskaja nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa (Z o a l a ewska) . . . . . . . . . Instytut,Etnografii im. Miklucho-Maklaja. Aka'de'mia 'N~uk ·s· kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I' k' ). . (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C' a ews a ..... Et ' ~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij rasizm» Sowietskaja M~~~:kaj' ~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia ]. Z J. C R R' K' . Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>; Praha 1946' S~o~ . eenos pr te starozltnostJ, s. 96 (Jerzy Pogonowski) asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9' Oddii uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O gonowski). . . . . . . . .• . . . str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz (,Górna O ·····h·············· R d F' M rawa w pracac slowacklego etnografa'> aymon Irt, ala)' Fishermen, Their Peasant Economy London 1946, Kegan P.aul, str. 12-353 (Andrzej Waligórski) , ]. Czekanowski, Polska SI ", . Biblioteka \Vied P oWlanszczyzn~, perspektywy antropologiczne, (Jan Mydlarski/Y .0. ~ls~e, t. III, \\arszawa 1948. S. Aret. str. 389 H. Batowski Zwięzl d ' . -' ·S· '.' . , . .' Y zarys zleJow lowlańszczvzny Kraków 1948 Spóld P racy [ Uzyto\'n'k' C" ,z. . ' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd . , 1 nazw geog fi h ., " ,WI Z ImIOn ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski) V. i. h 435 �III. Muzea Paulina Chrzanowska, !vluzeum w Tarnowie Franciszek KOIula, łvluzeum w Rzeszowie . Kazimierz GotIfried, Muzeum w Jarosławiu \\"1. Kabat, Muzeum w Zamościu Sprawozdanie z działalności lvluzeum Etnograficznego w Łodzi od dnia I. V. 1946r. do 31. XII. 1948r. (Janina Krajewska) l\:luzeum Etnograficzne w Toruniu (:\1aria Znamierowska-PrUfferowa . . . . Tadeusz Dclimat, Muzeum morskie w Szczecinie (komunikat) . . . Zarys organizacji muzeów we l'rancji ze specjałnym uwzględnieniem Muzeów Etnograficznych (janina Tuwanówna) . . . . . . . . ~1aria Znamierowska-Prilfferowa, Ludoznawst\\"O i ochrona kultury ludowej w Szwajcarii . . . . ., . aor Str. 444 445 447 448 448 455 461 Sir Indeks rzeczowy (,Lud,>, tom XXXIX. . . . Indeks osobowy (,Lud,>, tom XXXIX . . . . Indeks nazwisk Ludowych, .Lud,> tom XXXIX Indeks etno-geograficzny "Lud,), tom XXXIX . . Indeks Instytucji Naukowych "Lud", tom XXXIX Indeks czasop,ism i wydawnictw wymienionych w XXXIX Indeks Muzeow, «Lud,), tom XXXIX. . . . Indeks rycin, "Lud,>, tom XXXIX Slownik wyrazów Luo, (,l.ud", tom XXXIX IV. Kronika Sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 1948 (L. Halban) Wyciąg z protokółu z XXIV 'Walnego Zgromadzenia Polskiego TowarzysIwa Ludoznawczego w Toruniu w dniach II-q. VI. 1949 r. (O. G.) . . Sprawozdanie z prac w bibliotece Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Mirosława Kwiatkowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bilans zamknięcia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na dzień 31 grudnia 1948 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawozdanie nad uporządkowaniem archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Delegat Pań twowej Komisji Planowania Gospodarczego, mgr Bolesław Kuźmicz przemówienie na 7 zjazd P. T. L. w Toruniu w dn. 9-12. VI. 1949 r. Sprawozdailie z Ekspedycji Pomorzoznawczej w lecic 1948 r., urządzonej staraniem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej z zasiłku Ministerstwa Oświaty (Eugenia Romanówna) .,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawozdanie z dzia}alności zakładu Etnografti Uniwersytetu Lódzkiego (.Jadwiga Chelrnińska-Swiątkowska) . . . . . . . . Komunikaty, Kazimierz Pietkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawy i konkursy sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 Kazimierz Pietkicwicz . . . . . . . . . . Wystawy i konkursy Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1949 Kazimierz Pietkicwicz Rozwój badail etnograficznych ziemi krakowskiej, Anna Kutrzcbianka Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej Paryż 18-20 lipca 1948 r. (janina Tuwanówna) . . . . . . . . . . . ., Zadania Polskit"go Towarzystwa Ludoznawczcgo \\. okresie najbliższego G-cio lecia (józef Gajek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Jóuf Gajek) Konferencja emografów w Krakowie 17-19. II. 195' r. (O. G.) . . . . . NIemorial opracowany przez Konferencję emografów: Ocena dorobku Polskiej Etnogralli i Etnologii z punktu widzenia postępo\\'ej myśli społecznej 520 529 532 533 536 537 540 544 549 551 562 569 604 601> 61, 62-1: 626 V. Różne \\'vkaz książek nabytych przez \\'~'kaz książek nabytych przez Rl'surr:e: w j,zyku rosjskim w j,z\-ku angielskim P. T. L. w r. 19+9 P. T. L. w r. 1930 690 715 Lud. T. XXXIX 741 767 777 tomie' «I~ud : u> 779 79° 791 792 793 797 �_",' II L M y 3 e łl CO II Pa\AHIIE L )JłlccepTaI,HH EBreRHi'\ (1JpaRKoBcKH, COBeTcKail :;J1'HOrpagiIIH . C. fI. 'rOlICTOB, B. lL JIeRHR H aKTyaJJbRblB BOllpOCbl ::J1'ROrpaqJłlH C. A. TOł;apeB, np06:IeMa aTRoreHe3a n aTHorpaqmH . Ka3lll'tlHp )J06pOBonbCKH, CTOlIKROBeRłJe Ky:fbTyp (pe310Me) . RH L[eKaRonCKH, I1CTOpHH B03a II ynpmKH . PHxaplJ, f Op Ba (L[. C. P,), IOpHIJ,H'JeCIwe HapO;U:OBe):J:eRHe (TOJIbKJlbOP a;lOpIJAłlK) . JIeB faJIb6aR, 3Ha'JeRlłe IOpJJ):J:IPleCKHX 06bl'laen H IłX IICCJ[e)J;OBaHlłe AHApeH Ba.nurypCKłl, IJepB06b!Tł!Oe 3eMJICAe.·Ib'łeCKOe 3Ralille ..... fepapA UlIO:I9K, BJIHJlRHe reOrpaTHqeCIWo. CpeAb! Ha <pOp~lbl rrOCeJICHHH łl CeJIbCKOrO CTpOłlTem,CTBa B n OJIbllle . . CTerraH HocaK, .uOllCToplPleClwe CTpOHTeJIhCTBO iKl1.T1łlm B nOJlhllIe Ta):J:eVlll CaBapUR, 8THorpa<plł'łeCKaJl HIWHorpa<płlJl , , .. A"al'ti XeHTHIłK, IIpOMhlIllJIeRROCTb II 06pa60TKa lmTapJl Rail. HapBeH II. Pe ~ e H 3 fi. 11 H OT CTp. nał<JlIIHa XIIlaHOBCKa, lIlY3efl B TapRone . . . . . . . . . . . . <])paHI.\ KOTyJISI, :-IY3efl B Jt;ewoue . . . . . . . . . . . . . . . . Ka3I1~Illp I'OTT<PPłlA, :-IY3ef! B HpOCJlaBe . . . . . . . . . . . . . B:l. Ra6aT, MY3ef! B 3a~IOCTbII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OTqeT ;:re!ITenbROCTU 3THorpaqm'le('Koro M~'3eSI B JIoA3e, C l. i-o 194.6. r. AO 3l. 12 1948. r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3TROrpaTll'łeCrm!i :'![Y3eij n TopyHe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. TaAeyrn )JaJIIIMaT, JllY3efI :I[OpClwn n iUeUłlRe (H:'lBemeHHe). .. . .. O'IepK opraRII3a~łlłl MY3eeB BO <I>paH~ł1łl C oco6eHBblM npłlRH1'łleM BO BRłlM aRRe aTRorparjJWleCKIIX MY3eeB. . . . . . . . . . . . . :\IapIIR 3RaMepoBcKa-nplOql<pepoBa, HapoJ,03RaRlIe II oxpaRa HapoJ(Roii KyJlbTypbI B ll1BefI~apIIłl . . . . . . . . . . l 43 65 102 HO 133 14,8 181 228 253 290 355 q e T hl M. IIOTexIlH, ,,3aAatlłl 60pb6bI C KOCMOnOJIłlTI1::JMOMB ::lTHOrpaqHJłl". COBeTCKaJl 3THorpaWllH, BbIIlyCR 2., 1949. r. JiI3AaTeJIbCTBO AlcaAeMłlH HaYK C. C. C. P., ~[oeKBa. (COWbR ~laJIeBcKa) . MRcTłlTyT 31'Horpa<płlłl HM. MIIKJIJ'xo-:\laKJIaH. AKaAeMłUI HaYK C. C. C. P. "KpaTKHe co06memUI", BbIllyCK 5. łl Ii., 1949. r. (Corpbll MaJIenCłca) M. JIeBIlH, M. PorHRcKRll, B. Qe60KcapoB, "Anrrro-aMepłlKaRCKłlfi paCH3M". COBeTCKaJl 3TROrpaTRlT, BbIllyCK L, 1949. r., H3,Tl,aleJIbCTno AKaAeMl1łl HaYK C. C. C. 1'., (COr(JbH ~laJ[eBcKa) . M. (I>II:I Hn, "Ha'lano c.:raBJJRCKOrO rrOCeJleRłlJl B qexOCJIOnaKłlłl", lIpara 1946. r. ~polecnost pratel star(>~itno6ti, c. 96. (lOpnil noroHoBcKH). Casopig vlasteneckeho spolku l11usejniho wOlomollCi E;KeroARłlK 58., 1949. r., V. r Or1c1il dl1chovedny. O;IO~lOJ'~ 1949, n łl3AaRRIi V. S.:\[ O. c. 104., (IOIHlfl nOrOaOBCKIl). . . ~I. f01'IC.eBH'I, "B. Opana B Tp;Y)l,aX C::IOnaUKOro :)TROrpa<pa C>lapbJlH fOTl>eBlIq). . . PaiIMORIJ, 'PHpTC, :-laJIRii 1lHIIlepM:.:HI, "RpeCTb5:IHCKOe X03RrtC1'BO" .;rOHUOH, 1940. r., l{::lraR napb, c. l2. łl 354. (ARApef! BaJlHrypcKłl). HH QBI-;aROBCKH, "IIO;Ibllla -- C:laU5:IHCTBO, aH1'pono.:ronlqeCKRe nepcneKTIfBbl', Błl6.:lIfoTelcu 3RaRml O 110J:hme, T. lIr., HaplllaBa 19ł8. 1'., C. ApoT, c. 38g. (HR l\ILJ;.JJl)jl)(~KJl) " .. f. BaToBcKR. I~pa1'KI1i'[ O'1epK HCTO]lI1łl t'.]aB5:IHCTBa. Rpa,KO~ 19ł5. r., hOOllepa1'I1B TpYAa łl l1oT[lc6HTeneii C or. ~'., c. 19b, J ł,asaTenb łl~leH H Ha3BaHRfl reorpaąrH'IeCKIłX, couep;KaHue łl KapTb!. (lOpl1i'! 110rOHOBCI'H). . . 416 419 424 426 426 427 ,135 I V. X p 442 PeeCTp KRRr ItynJIt'HHhIX "IeRIIłl 19,j,9. r. PeeCTp KRRr KylweHHhIX "leHHIl 1950. r. ;l R 448 4M 461 467 484 a OT'IeT )],eRTeJIblłOr:nr P. T. L. C 1948. r. (JI. faJlb6aR) BbIlllIcKa H3 JJpOTOKOJla 14. 06I~ero C06]!aRłlJl IloJIbcKoro 06JJ\eCTBa HapOi.(03naHłIH n TopYRe, B )],H. H-a. VI. 1949. r. (O. f.) ... OT'1eT Tpy)],OB 6łl6JIIfOTeKłI Ilo.1JbcKoro 06l.ueCTBa HapoA03RaRIIH (lIlłlpOCJIana RBJlTKOBcRa) . BaJałIc nOJIhCIWrO 06mecTBa HapoA03RaRIIR Ra )],CRb 31. AeKaópR 1948. rona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . •........ O1''1e1' npoBepKll apuma nOJIbCh~Oro 061uecTBa HapoJJ.03RaRłllT ..... )JeJIeraT focy):J:apc1'BeHRofi KOMłICCHII X.03HJ1cTBenHoro JIJIaRHpOBaHHH, MarłlcTp BOJIeCJlaB KyaMII'I (peqb Ra 7. C'e3J1:e IIOJIbCKOrO OÓlIleeTBa HapO)],03HaHHR B Topyue, .!l. 9-12. 6. 1949. r ..... O1'qeT 3EcrreJJ.łll\HłI IToMopbe:maRHJ! JleTOM 1948 r, opraRH30BauHoii rrpoqJ. AOKTOpO~J Boa;eHof! Cl'CJIh~ra, OBCKofI, Iloc0611eM MłlllłlcTepCTBa flpocBelIleRłlH (EBreBIJlT PO~IaROBRa \. . . O1''łeT AeRl'e;IbROCTłI 3ane.ueHłlR 8THorpaqJłllł Y HllBepCIITe1'a B JIO,lJ,3e (H)],BHra XeJIMIIHCKa-CBIIOHTIWBCKa) . C0061IleRłlR (Ka3HMHp IIe-l'KeBłl'J). . . BbICTaBKI1 II Iwrmypcbl RapOARoro łlcKyccTna MRRRCTepCTBa KyJIbTypLl łl IICKycC1'Jla, B 1949. r. (KU3łlMłlp f1eTEeBII'J) , . BbICTaBI>H łl IWHK~'pCbI l\IłlHIIcTepeTBa KyJlbTJ'PU łl MCKyccTl:la B 1949 r. (Ka3łl~IHp IJeTKeI:lRq). . . Pa3BII1'Re aTHorpaCpłl"IeCKRX IICCJlep;OBaHIIfi B KpaKonCKofI 06JIaCTH (ARHa KYTllle6a) . KOHrpecc OómeeTDa <])paR~Y3CKOf\ 3TRorpa<pllII, Ilapłla;, 18-20 HIO!!L)1 1948. r. (2HHHa TJ'BaRoBRa) . 3a;ra"IlI IJOJlbCKOro 06JueCTBa HapO;:lOaHaHIISI Ha npOTH;lCeRłlłl IlleCTHJIeTIIl! (IIoCłI<p faeK) . . . . . . . . .. . . I\OHTepeRUłlil ~+rHOl'pa<pOB B I\paKoBe. 17-19. 2. 1951. r. (O. r.) :\f e~IOplIaJI 06paÓ01'aRRhlf[ Ha IWRtf1epeR UJIłl :HHorpaqIOB: Ol\eHICa ,il,OCTU;lCeHłlf!IToJIbclwfl ;::hRorpa<lIHH 118THOnOrHlI (' TO'JKH 3peRml nporpecclIBHof! MblCJIR B ,,6 Il(pCTBe. . . Y. P a 438 O li H R 444 445 4;1,7 448 520 529 523 533 536 53i MO 544 M9 :;51 562 569 604 006 624 6:26 bl e n f10:IhCROM OimeCTBe Hap0;.\03uaIlIIH B Te- B nOJIb('I,O~r HapOJJ.03HaHHH B Te- O(lllleCTBe 630 669 51* �CT'. PE3IOME Ha PYCCKOM $J3bIKe ..• Ha aHrHH~CKOM R3MKe YKa3aT6Hb TPY;rJ;OBofl, .J11O;rJ;>, TOM 39 YKa3aTeHb uepcoHaHbHbIf!, ••TJ:1O;rJ;>,TOM 39 ... YKa3aTelIb HapO;rJ;HbIX HallMeHOBaHHfl, .J1IO;rJ;>, TOM YKa3aTeHb 8THorpaifJll'leCKllll, .J1IO;rJ;>, TOM 39 YKa3aTeHb HaY'IHbIX 33Be;rJ;eHnf!, .J11O;rJ;', TOM 39 YKa3aTeHb JKypHaHOB' li ll3;rJ;aTeHbCTB npllB6AeHHMX, YK33aTeJlb My3eeB, • .:IIOA>, TOM 39 ..... YKaaaT6Jlb HlIJIIOCTpaullfl, .J11O;rJ;>, TOM CHoBapb eJlOB .JIlOO>, «,lIIO;rJ;" TOM 39 39. , .. 690 7H> 39 . .J1lOA>, . TOM 39 741 767 777 779 791 790 792 793 797 LIST OF CONTENS I. Articles Page ~uviel Etlmography (Eugeniusz Frankowski) . . . . . . . . Lenin and the Problems of Ethnography (S, P. '1'olstov) The Problem of Ethnogeny in Ethnography (S. A. Tokarev) The Clash or Cultures (A summary). (Kazimierz Dobrowolski). Notes on the History of the Cart and Harness (Jan Czekanowskij Folklore Juridique (Richard Homa) The Importance of Legal Customs and their Investigation (Leon Halban) Agricultural Knowledge of the Luo of Kenya (Andrzej Waligórski) The Influence ofGeographv upon the Type of Rural Settlement and Housin,~ in Poland (Gerard Ciolek) . . . . . . . . . . . . . . . The Development of Human Shelter on Polish Territories (Stefan Nosek) Ethnographic Iconography (Tadeusz Seweryn) . . . . . . . Amber Ar! and Crafl on the River Narew (Adam Chetnik) II. Reviews and J 43 65 102 110 133 143 18 I 221l 253 291 35.') reports J. Potiechin, The st~uggle with cosmopolitan tendencies in ethnography, So\'ietskaya Etnografia, NO.2. 1949 (Z. Malewska). . . . . . . . . . Ethnographic Institute of the Soviet Academy of Sciences, A brief communication, Nos. V and VI, 1949 (Z. Malewska) . . . . . . . . . M. Levin, .J. Raginskij, N. Chebaksarov, Anglo-American racism, Sovietskaya Etnografia, No I, 1949 (Z. Malewska) . . . . . . . . . . . . . . J. Filip, The beginnigns ofthe Slavonic settlement in Czechoslovakia, Praha 1946 (Jerzy Pogonowski) . . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . Journal of thi' Museum vVorkers in Olomouc, vol. SB, 1949 (Jerzy Pogonowski) M. Gotkiewicz, Higher Orava in the works of Slovak ethnogr;iphy Raymond Firth, Malay Fishermen: their Peasant Economy, London 1946 (Andrzej Waligórski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . J. Czekanowski, Poland and Slavdom ._- anthropological prospects, \Narsaw 1941l (Jan Mydlarski) H. Hatowski, A short historv of the Slavonic peoples, Kraków 1948 (Jerzv PogonOll'ski). . . . . . .. III. 416 419 424 426 426 427 435 43fl 442 Museums Paulina Chrzanowska. The Museum in Tarnów Franciszek Kotula. The Museum in Rzeszów' Kazimierz Gottfried, The Museum in J aros!aw \\'1. Kabat. The Museum in ZamoŚĆ . . . . . The repon on the activity of the Ethnographical Museum in Łódź covering period :VIay 1st. 1946 to December 31st. 1948 (Janina Krajn"ska) Flhno~ranhical Museum in Toruń (Maria Znamierowska-Priifferowa) Tadeusz DeJimat, The Maritime 1\1useum in Szczecin (.'\ communique). 444 445 447 448 the 448 4.55 46 I �ODBITKI 806 TV. Current 484 532 ;;33 536 537 540 544 549 :)5' 562 566 j I .Moszyitski K. - EvVOIXCJOXIZ~[ KRYTYCZNY NA TLE INNYCH KIERuNK6w W ETNOLOGII Stopa K. - HOTENTOCI - Kl;L'l'URA, JĘZYK, BAJKI, PIEŚNI PRAOE I MATERIAŁY ETNOGRAFIOZNE Zakrzewska ~I.-PROCESY I XVIII w. PRAOE I MATERIAŁY O CZARY W LUBLINIE ETNOGRAFIOZNE VI: W XVII VII: Dobrowolska A. - STR6J JACKÓW JABŁONKOWSKICH Reinfus6 R.-ŁElUKOWIE JAKO GRUPA ETNOGRAFICZNA Dekowski .l, P. - ZWYCZAJE WESELNE W POWIECIE 01'0CZYŃSKDf 604 606 6'2 624 626 V. Miscellaneous List of Books purchased in '949 List of Books purchased 1I1 '950 . . Russian Summaries . . English Summaries . . . . " . . . Index-Subjects, «Lud,) vol. XXXIX Index-l'\ames, «Lud,), \'01. XXXIX . Index-Popular l'\ames, «Lud,), vol. XXXIX. lndex-Ethnogeographical, «Lud,) \"01. XXXTX List of Scientific Tnstitutions, "Lud,) \'0J. XXXIX List of Scientific publications. <,Lud,) \'01. XXXIX. List of ;vluseums, (,Lud,) \"01. XXXIX List of Illustrations, <,Lud,), \'01. XXXIX List of Luo \\'ords, «Lud», vol. XXXIX LUD XXXVIII: 520 529 LUDOZNAWCZEGO Chodzidło T. - ~nESZKAXIE "C JAKCT6W Fischer A. - RYSZARD WINCENTY BERWIXSKI Krzyianowski J. - :\IORFOLOGIA BAJKI Seweryn T. - IKONOGRAFIA ETKOGRAFICZNA Stopa R. - ARCHAIZM K"CLTeR Y BUSZ~fEXSKIEJ 467 events Report on the activity of the Polish Ethnographical Society canTing the vcar 1948 (Ł. Halban) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Extract from the report of the General Mecting of the Polish Ethnographical Society held in Toruń, .Tune "-'4, '949 (O. G.). . . . . . . . . The present state of the Library of the Polish Ethnographical Society. A report (Wiesława Kwiatkowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The Polish Ethnographical Society, Accounts for the year ended 31st October 1948 A report on the state of Archives of the Polish Ethnographical Society. .. An address by Bolesław Kuźnicz, M. A., delegate of the State Commissionfor Economic Planning given to the Conference of the Pol. Ethn. Soc. held in Toruń, June 9-12, 1949 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Report on the field expedition to Pomorze, Summer '948 organized by Prof. B. Stelmachowska (Eugeria Roman). . . . . . . . . . . . Report on the activity of the Department of Ethnography of the Łódź University (Jadwiga Chelmińska-Świątkowska) . . . . . . . . . . . . . " . . Communiques (Kazimierz Pietkicwicz) Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art and Culture in '948 (Kazimierz Pietkiewicz) Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art and Culture in 1949 (Kazimierz Pietkiewicz) Ethnographic Investigations in the Province of Cracow (Anna Kutrzebianka) The Conference of the French Ethnographical Society held in Paris, June 1820, 1945 (Janina Tuwanówna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . The tasks of the Polish Ethnographical Society during the next six years (Józef Gajek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The 6-year plan of the Polish Ethnographical Society (Józef Gajek) . . . . The Conference of Ethnographers held in CracO\v, February '7-'9, '95' (O. G.) Progressive Tendencies in Polish Ethnography, a memorandum jointly evolved by the Conference of Ethnographers . . . . . . . . . . . . . TOWARZYSTWA LUD XXXVII: Page The Organization of l\.fus('ums in France ,,"i,h particular reference to Ethnographical ~1useums (Janina Tu\\'anó""na! . . . . . . . . . . . . . \laria Znamiero\\'ska-Prlifferowa, Folklore and lhe protection of folk-culture in S\\itzerland . . . " . . . . . . " . . . . . . POLSKIEGO 630 669 690 7 I ') 74' 767 777 779 790 791 792 793 797 PRAOE I MATERIAŁY Świą,tkowska-Cllcłmiilska ARCHIWUM ETNOGRAF. J. - WYCINANKA VIII-IX: ŁOWICKA ETNOGRAFIOZNE Nr L Oleszczuk Aleksander - LuDOWE OBRZĘDY WE· SELNE NA PODLASIU 1951 Nr 2. Baranowski Bohdan - NAJDAWNIEJSZE PROCESY O CZARY W KALISZu 1951 Kr 3. Szczotka Stanislaw - MATERIAŁ Y DO DZIEJ6W ZB6JNICTWA GÓRALSKIEGO Z LAT 1589-1782 POLSKIE SKŁAD GŁÓWNY TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE POZNAŃ, FREDRY 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092dc55fdbaed90c17e8135b76115f5.pdf d7a4352855e6fcb56a769ff5b9b91ff9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lubomierz - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4846 Title A name given to the resource Dom z dzwonniczką w Lubomierzu / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 KRYSTYNA HERMAN OWICZ-NOWAK Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie DOM Z DZWONNICZKĄ W LUBOMIERZU W 48. tomie „Ludu” (1963, s. 445-449) J. Gajek opublikował opis dzwon­ niczki odnalezionej na Podhalu w Kościelisku (na tzw. Rysulówce) w czasie prowadzonych w 1962 roku badań terenowych. Na budynku inwentarskim — owczarni wybudowanej ok. 1880 roku — W. Rysuła wzniósł w 1913 roku niewielką wieżyczkę, w której zawiesił dzwon o średnicy około 40 cm. We­ dług informacji Rysuli, ojciec ufundował ją, aby uchronić okolicę od burz i gradów, a sam sprawował funkcję dzwonnika. Całość notatki uzupełniona zo­ stała zdjęciami i rysunkiem sytuacyjnym. Na zakończenie (1963, s. 449) autor napisał: „Ponieważ z polskiej literatury etnograficznej tego rodzaju dzwonniczki nie są znane, za celowe uznać należy opublikowanie tych obserwacji”. W przy­ pisie zwraca się z prośbą o nadsyłanie analogicznych wiadomości. O używaniu różnego rodzaju dzwonków służących do rozpędzania chmur burzowych informował w „Roczniku Muzeum Etnograficznego” w Krako­ wie Cz. Witkowski w artykule poświęconym sposobom zwalczania burz i gradów przez mieszkańców wsi w województwie krakowskim (1967, s. 133— -152). Podaje on, że dzwony loretańskie (o średnicy najczęściej 40-75 cm) umieszczane były w specjalnie do tego celu budowanych drewnianych dzwon­ nicach, na czterosłupowych, zadaszonych konstrukcjach, w kapliczkach przy­ drożnych, na wieżyczkach nadbudowanych na dachach zabudowań gospo­ darczych lub wprost na słupach, zazwyczaj zakończonych rosochami. „Do rzadziej spotykanych i raczej nietypowych — jego zdaniem — należą wie­ życzki wbudowane w więźbę dachową zabudowań gospodarskich, wzorowa­ ne zresztą na tego typu budowlach miejskich, szkołach, kaplicach itp... Z dzwo­ nieniem przeciw burzy w kaplicy cmentarnej można spotkać się we wsi Rzepiska koło Łapsz Wyżnich” (Spisz; 1967, s. 145). Wspomina również o używaniu dzwonków ręcznych do rozpędzania burz, które — tak jak wszyst­ kie pozostałe — musiały być poświęcone. W publikacji nie znajdujemy jednak konkretnego przykładu potwierdzają­ cego budowę wieżyczek na budynkach gospodarczych i domach, zaś mate­ riałów, na które powołuje się autor (zebranych w trakcie badań terenowych �278 Krystyna Hermanowicz-Nowak prowadzonych w latachl959-1960; sygn.1205), nie udało się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnaleźć. We wsi Lubomierz, położonej w gminie Mszana Dolna, pow. Limanowa, znajduje się dom mieszkalny z niewielką wieżyczką, której forma przypomi­ na dzwonniczkę z Rysulówki omawianą przez J. Gajka. Wieś położona jest wzdłuż potoku Mszanka, który rozdziela Gorce od Beskidu Wyspowego. Re­ gion ten zamieszkują tzw. Zagórzanie, ogniwo środkowe góralskich grup et­ nicznych, których wiele cech łączy z sąsiadującymi Kliszczakami. Siedliska ludzkie ciągną się tu na przestrzeni paru kilometrów, rozrzucone na zboczach łagodnych wzniesień i wzdłuż potoku, skupione w niewielkich grupach za­ budowań. Liczne osiedla wchodzące w skład wsi posiadają nazwy własne, pozwalające na bliższą lokalizację. W większości wywodzą się one od na­ zwisk pierwszych, osiadłych na tych gruntach zarębników. W wielu przypad­ kach stanowiąjedyne świadectwo zamieszkujących tu od dawna pokoleń, już nie istniejących, o których pamięć przetrwała tylko w nazewnictwie. Umoż­ liwiają one również identyfikację mieszkańców, którzy na pytanie — „Skądżeś?” odpowiadają: „Od Ogiele, Dudy, Guzarów, Złydachów itp.”, ale także dokładniej — „z moczydłisk, spod ulice, od górola itp.”. Na południowo-zachodnim stoku Jasienia, naprzeciwko drewnianego kościółka położonego w centrum wsi, rozciąga się osiedle zwane Surmy (fot. 1). W odległości około 500 m od najwyżej położonych zabudowań, już prawie pod ścianą lasu, jeden z gospodarzy — Franciszek Niedośpiał (fot. 2) wybu­ dował w roku 1954 na niewielkiej, 12-arowej działce drewniany dom, skła­ dający się z jednego pomieszczenia mieszkalnego, sieni na przestrzał i stajni przykrytych wspólnym dachem (fot. 3). Obok postawiono niewielkie pomiesz­ czenie gospodarcze. Oba budynki pokryte zostały gontem. Izbę mieszkalną złożono z drewna pochodzącego z powały rozebranego domu kurnego „od Kozyry” — „od dymu ciemnego”. Jak się powszechnie uważa zdrowego, gdyż długotrwałe wędzenie w dymie zabezpiecza belki przed wszelkiego rodzaju drewnojadami. Natomiast sień i stajnię dobudowano z nowego drewna. Za­ budowania wzniesione z grubych bali gospodarz „sam umszył” (wypełnił szczeliny pomiędzy belkami ścian) słomianym warkoczem, który ■— po ze­ wnętrznej stronie w części mieszkalnej — został wyklejony gliną i pomalo­ wany wapnem, z dodatkiem ultramaryny, na jasno-niebieski kolor. Skromna kuchnia o niewielkim, trzykwaterowym okienku w ścianie szczytowej (od strony południowej) wyposażona została w istniejący nadal piec kuchenny wybudowany z kamienia polnego. Elementem wyróżniającym ten dom i stanowiącym o jego specyfice jest wieżyczka wznosząca się ponad kalenicą dwuspadowego dachu. Kościelna forma tej konstrukcji związana była z zawieszeniem wewnątrz poświęcone­ go dzwonka o szczególnym przeznaczeniu. Na stropie domu, nad pomiesz­ czeniem kuchennym, dobudowana została specjalna, drewniana konstrukcja �Dom z dzwonniczką 279 (dziś już nie istniejąca), która podtrzymywała wieżyczką i umożliwiała za­ wieszenie dość ciężkiego (ok. 30-35 kg) dzwonu (fot. 4). Pozwalała ona na jego rozkołysanie i uderzanie serca o tzw. płaszcz. Całość została zwieńczo­ na czterospadowym daszkiem wspartym na czterech słupkach. Szczyt ozdo­ biono niewielkim, metalowym czajniczkiem odwróconym do góry dnem, w którym osadzony został, prosty w formie, krzyżyk metalowy kowalskiej roboty (fot. 6). Po zawieszeniu dzwonu na specjalnej konstrukcji sznurek do jego rozruchu spuszczony został do kuchni przez specjalnie wywiercony w suficie, zabezpieczony metalową rurką, otwór. „Tak se zrobił, że leżąc na łóżku mógł dzwonić, a nie musiał chodzić” — wspominają rozmówcy. Prąd do zabudowań doprowadzono dopiero w 1984 roku, pierwotnie zaś właściciele korzystali z lamp naftowych. W wodę zaopatrywano się z nie­ wielkiego źródełka bijącego przy drodze naprzeciwko domu. Historia dzwonnika z Lubomierza jest nietuzinkowa i dlatego przytoczę ją tu w skrócie, na tyle, na ile udało się ją odtworzyć. Franciszek Niedośpiał urodził się w Mszanie około 1900 roku i miał dwóch braci — Macieja i Józefa. Franciszek zamiłowany w tradycyjnym stroju gó­ ralskim nosił go zarówno w dni powszednie, jak i świąteczne. W niedzielę i z okazji świąt ubierał się w wyszywane sukienne, białe spodnie, białą ko­ szulę, czarną kamizelkę i kapelusz góralski (fot. 5), na co dzień zaś nosił znisz­ czone elementy stroju. Według uzyskanych informacji, strój ten uszyty został w Nowym Targu przez zaprzyjaźnionego krawca (a więc był prawdopodob­ nie strojem nowotarskim, nie zagórzańskim). Chętnie palił fajkę (co już w tym czasie było anachronizmem), do której tytoń przechowywał w specjal­ nym, staroświeckim mieszku. Tak zapamiętali go współmieszkańcy — nie­ wysoki mężczyzna — „miał 150 w kapeluszu” — ubrany „po góralsku”. Jego przywiązanie do tradycyjnego stroju postrzegano we wsi jako ewenement, coś, co wyróżniało go spośród innych i tym samym dało początek przezwisku „górol”. Określenie to — mimo że nikt z tej rodziny nie mieszka tam już od ponad 30 lat — do dziś funkcjonuje we wsi jako wyznacznik miejsca zamiesz­ kania. „Skądżeście — od górola •— i już wszyscy wiedzą, z jakiego przysiół­ ka jesteś, z którego gospodarstwa”, dając poczucie pewnej swojskości i więzi z tutejszą społecznością. Franciszek Niedośpiał ożenił się w Lubomierzu— uroczystości ślubne mia­ ły miejsce najprawdopodobniej w tutejszym kościele — z Józefą z domu Koło­ dziejczyk (ur. 1907), pochodzącą z osiedla Surmy. Z tego związku w 1935 roku przyszła na świat córka Rozalia. Jej starsza siostra Marta, urodzona w 1931 roku, była dzieckiem „przedślubnym”. Można sądzić, że zawarcie małżeństwa przez Józefę i Franciszka miało miejsce pomiędzy 1931 a 1935 rokiem. Z podziału majątku rodzinnego Józefa otrzymała niewielką działkę wy­ dzieloną z łąk, położoną na końcu osiedla. Na niej to wybudowano pierwszy, jednoizbowy dom. Trudne warunki materialne, zawalenie się domku, brak �280 Krystyna Hermanowicz-Nowak podstaw utrzymania oraz perspektyw na przyszłość sprawiły, że około 1948 roku cała rodzina przeprowadziła się na tereny połemkowskie (w ramach ak­ cji przesiedleńczych, jak twierdzą niektórzy rozmówcy) i zamieszkała w Smrekowcu koło Ujścia Gorlickiego. Obie córki powychodziły za mąż. „Ożeniona do domu” (tzn. mąż zamieszkał w domu żony wraz z teściami) nie mogła zna­ leźć wspólnego języka z rodzicami, co miało bezpośredni wpływ na podjęcie przez nich decyzji powrotu w strony rodzinne, do Lubomierza. Tu zamieszkali już sami, w nowym domu wybudowanym w 1954 roku na tej samej działce. Poświadcza to data wyryta na sosrębie w kuchni RP. 1954. 15. Maja. Zbyt małe gospodarstwo mimo powiększenia o dokupioną ziemię (około 60 arów), nadal nie dawało podstaw utrzymania. Według przekazanych informacji, Franciszek Niedośpiał już w drodze po­ wrotnej ze Sromowiec nosił się z zamysłem wybudowania na domu dzwon­ niczki i zajęcie się odganianiem burz, deszczów i gradu, które często nawie­ dzały górskie okolice, licząc przy tym na dodatkowy zarobek. Jak potwierdza jedna z rozmówczyń, w jego rodzinnej wsi była kapliczka z dzwonkiem lore­ tańskim i być może to nasunęło mu powyższy zamysł. Złom, z którego po przetopieniu miał powstać dzwonek loretański, zbierał już w gorlickiem, w drodze powrotnej oraz na miejscu w Lubomierzu. „Trzy dni wozem jechali z powrotem do wsi i po drodze zbierał złom”. Dzwonek loretański został odlany w 1966 r. (data znajduje się na odlewie płaszcza) i przez tutejszego księdza — ówczesnego proboszcza -— o. Antosza poświę­ cony. Przyniosła go na plecach, w specjalnym drewnianym rusztowaniu, „żeby jej nie uciskał w plecy”, „Niedośpiałka” (żona Franciszka), podobno aż z No­ wego Targu (jak podają inni sąsiedzi — z Dunajca). Wszyscy rozmówcy zgod­ nie potwierdzają, że „górol” był niewielkiego wzrostu i nikłej postury, tak więc zadanie to przekraczało prawdopodobnie jego możliwości. „Ona była duża baba, to pod góre pół metra zboża wyniosła na plecach, a on nawet tego nie podniósł”, wspominają. Dzwon odlany został z żółtej miedzi, na czaszy widnieje napis: Jan Kanty Niedośpiał Franciszek Lubomierz 1966 (fot. 2). Jak wspomina córka, po przej­ ściu silnej burzy z gradem, która poczyniła znaczne szkody na polach i łą­ kach, ksiądz zadawał sakramentalne pytanie dzwonnikowi — „Panie Niedośpioł, jakżeście to dzwonili?” — „Ajakżeście go poświęcili?” — odpowiadał „górol”. We wsiach zagórzańskich — jak notuje w swych zapiskach z okresu mię­ dzywojennego Sebastian Flizak — często słychać było dzwonek loretański, a wiara w jego moc była powszechna. Dzwonić należało zawczasu, bo inaczej chmury zbijały się nad wioską i grad niszczył wszystkie zbiory. Przeciw burzy powinno się dzwonić z pełnym rozmachem, uderzając sercem w obydwie kra­ wędzie płaszcza dzwonu. Wszyscy dzwonnicy byli zgodni co do tego, że na rozpędzenie chmur burzowych jest ciężko dzwonić, a najtrudniej, gdy zbliża �Dom z dzwonniczką 281 się chmura gradowa. Czynności tej nie wolno było przerwać nawet na chwilę. Gdy chmury zbijały się nad głową dzwonnika ogarniała go słabość i senność, ale nie śmiał przerwać — ktoś drugi musiał go wtedy wyręczyć i zastąpić w tej ciężkiej pracy (Kasinka). Za późno rozpoczęte dzwonienie nie odnosiło zwykle oczekiwanego skutku, grad spadał niszcząc wszystkie uprawy. Wierzono, że dzwonki loretańskie stanowiły znaczną przeszkodę w pracy płanetników (zajmujących się przeciąganiem deszczowych i gradowych chmur), więc odnosili się oni do nich z nienawiścią i przezywali je pieskami szczekającymi (Flizak, 1952, s. 39). Dzwony i wydobywany z nich głos były sposobem oddziaływania na rzeczywistość, ponieważ były głosem Boga. „Przy­ pisywane dzwonom znaczenie apotropeiczne doskonale ilustrują zalecane w czasie święcenia dzwonu modlitwy {Pontificale Romanum II), w których mówi się o tym, iż dźwięk dzwonu pobudzić ma pobożność wiernych, ale też doda­ jąc, że: „Gdziekolwiek rozlegać się będzie dźwięk tego dzwonu, niech do tego miejsca z dala się trzyma moc nieprzyjaciół, cienie duchów, gwałtowne wichu­ ry, uderzenia piorunów i grzmoty, klęska niepogody i wszelkie ataki burz” (Forstner, 1999, s. 398). Jak notuje Flizak, tam, gdzie słychać było święty głos dzwonu nigdy nie rosła roślina satlok mająca magiczne właściwości. Za swoją pracę dzwonnika w niedzielę po mszy Franciszek Niedośpiał zbierał pod kościołem od ludzi datki pieniężne. Rozmówcy wspominają, że z dzieciństwa zapamiętali grupę przekomarzających się i śmiejących męż­ czyzn otaczającą niewielkiego wzrostu postać dzwonnika, który zawsze „opo­ wiadał hecne rzeczy”, powodując ogólną wesołość. „Chłopy go lubili, poroz­ mawiał, pośmiał się, a coś widział, to i opowiadał”. Zimą odwiedzał także sąsiednie i dalej położone gospodarstwa — i jak utrzymują informatorzy — zapisywał w czarnym zeszycie zarówno tych, którzy mu nie chcieli płacić — zapisując ich „do kociej wiary”, jak i dających niewielkie datki -— co po­ twierdza córka. Jak wspominają,,jak szła burza, to wszyscy lecieli do siana, a Niedośpioł do domu i dzwonił. Ludzie zdążyli zebrać lub przynajmniej skopić siano, a jemu często deszcz zmoczył”. Bycie dzwonnikiem było służbą odpowie­ dzialną, spełnianą z dużym poczuciem obowiązku. Traktował on ten środek ochrony poważnie, wierząc głębąko w sens swego posłannictwa. Wytrwale pełnił swoje zadanie, dowodząc wszystkim, że dzięki jego dzwonieniu wieś ominęło wiele burz i klęsk. Otrzymywane datki były niestety nader skromne i w niewielkim stopniu wspomagały budżet rodzinny. Pasją, a chyba mało lub w ogóle nie znaną na wsi w tym czasie umiejętno­ ścią „górola” było sadownictwo. W swoim niewielkim przydomowym sadzie, położonym na wysokości ok. 700 m n.p.m., hodował śliwy węgierki i da­ maszki, drobne żółte śliwki (inna odmiana niż mirabelki), co najmniej trzy odmiany jabłonek oraz grusze. Na jednej z nich, pośledniego gatunku, za­ szczepił gałąź odmiany szlachetnej. Z czasów młodości wspominają miesz­ �282 Krystyna Hermanowicz-Nowak kańcy wsi, że często nabywano od niego sadzonki śliw, umiał bowiem szcze­ pić drzewka. W niejednym sadzie rosną jeszcze, dziczejące dziś, nabyte u niego drzewka owocowe. Bardzo dbał o swój sad, drzewka nawoził, oko­ pywał, w wigilię św. Marcina bielił, przycinał i usuwał obeschłe gałęzie. Dzieci z okolicznych gospodarstw chętnie zakradały się do sadu w czasie dojrzewa­ nia owoców „na śliwki”. Za sprzedane szczepione drzewka śliw „zawsze pare groszy mu wpadło, bo dużo ludzie u niego kupowali”. Jeszcze do dziś w jego dawnym, przydomowym sadzie rosną zasadzone przez niego drzewa owoco­ we oraz dwie piękne lipy. Dodatkowe źródło utrzymania stanowiła również podejmowana w sezonie praca najemna. W czasie dojrzewania zbóż — „zbo­ żowych”, gdy nadchodził czas żniw, udawał się gospodarz w kierunku No­ wego Targu z kosą na ramieniu i tam zarabiał, najmując się jako kosiarz. Jego żona — Józefa również ciężko pracowała, zajmując się handlem na­ białem, przywoziła też z okolic Gorlic materiały, sweterki, chustki i sprzeda­ wała we wsi, często realizując zamówienia sąsiadów. W czasach, gdy nie było izb porodowych ani drogi dojazdowej zajmowała się również akuszerstwem —•„ona przy babach była, przy porodach”. „Często po nią chodzili, nigdy nie odmówiła pomocy”, a według informatorów znała się na tym zawodzie, z powodzeniem odbierała nieraz skomplikowane porody. Za oddane usługi wynagradzano ją zawsze jakimś datkiem. Rzadko była to gotówka, najczę­ ściej otrzymywała jakieś produkty— jaja, trochę zboża itp. Jako smarowaczka — bo i to należało do jej umiejętności — potrafiła pomóc w wielu przy­ padkach. „Smarowała, ale to nie był jakiś specjalny masaż, tylko tak po piersiach, po plecach posmarowała, to pomagało na oberwanie, krzypoty itp ”. Do takiego masażu najlepiej było użyć specjalnych maści, jak powszechnie wiadomo, pochodzących z tłuszczu zwierzęcego. Do dziś zachowała się koło domu kamienna podmurówka, na której stała mała szopka drewniana, gdzie gospodarz oprawiał zwierzęta — podobno często psy — a wytopiony tłuszcz sprzedawał. „Ludzie mu psy dawali, to żeby coś z nimi zrobił, to on sadło wytapiał, a psinę jedli, zresztą nie tylko oni, to ją, mówili, tak wiatrem było czuć”. Pozyskany tą drogą smalec był szeroko znanym i cenionym środkiem leczniczym, np. na podźwignięcie — „oberwanie”, do smarowania piersi „przy krzypotach” itp. Skórami owijano chorych, co miało być pomocne np. na bóle artretyczne. Częste wyjazdy żony — według miejscowych relacji — oraz prześmiewki sąsiadów, wzbudziły zazdrość u Franciszka do tego stopnia, że — jak twier­ dzą rozmówcy — „na złość żonie pewnego dnia sam się wymiśkował” (wy­ kastrował) i tylko dzięki sąsiadom nie zmarł na skutek wykrwawienia. Z re­ lacji samego zainteresowanego wynikało, że był to wypadek, gdy schodząc z drabiny zawiesił się na wystającym haku i okaleczył. Do dziś z pewnym prześmiechem wspominane jest to zdarzenie, które — jako coś nietuzinko­ wego — zachowało się w pamięci, utrwalając ironiczno-lekceważący stosu­ �Dom z dzwonniczką 283 nek do dzwonnika-„górola”. „Nawet o tym w gazecie pisali” — chwalą się. To wydarzenie w sposób zasadniczy zaważyło na jego wizerunku i pamięci 0 nim zachowanej wśród współmieszkańców. Po śmierci Franciszka Niedośpiała w 1970 roku jego żona opuściła dom 1 przeniosła się do córki Rozalii zamieszkującej pod Nowym Sączem. Tam zmarła w 1981 roku i została pochowana. Dzwonek loretański — jako rzecz najcenniejszą i poświęconą wziął brat Józefy — Franciszek Kołodziejczyk. Po jego śmierci żona przekazała go pro­ boszczowi parafii w Lubomierzu —■księdzu Stanisławowi Pasiutowi w za­ mian za odprawienie w intencji zmarłych mszy gregoriańskich. „Takie miała życzenie Niedośpiołka, żeby dać na gregorianki”. Od 1973 roku dom pełni rolę domku letniskowego i — jak twierdzi pewna pani prokurator przebywająca tam przez parę dni — pozostaje nadal pod sta­ łą opieką ducha nietuzinkowego dzwonnika. Opowiada ona, że przechodząc pewnego dnia wieczorem koło szopki, zobaczyła siedzącą na pniu do rąbania drewna postać niewysokiego starszego mężczyzny, który z pewnej odległości obserwował wnętrze domu. Natknęła się na niego powtórnie, gdy z zaintere­ sowaniem zaglądał z sieni do kuchni. Przechodząc obok tej postaci, miała wewnętrzną pewność, iż jest to duch dawnego właściciela, który z życzliwo­ ścią spoglądał na swój stary dom. Na zakończenie dodam, że przeprowadzony w 2004 roku remont dachu tego domu pozwolił na zachowanie wieżyczki (fot. 7), w której obecni wła­ ściciele umieścili mały dzwonek. LITERATURA Bruckner A. 2000 Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IX, Warszawa. Flizak S. 1952 M ateriały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan, Archiwum Et­ nograficzne Nr 4, PTL, Poznań - Łódź. Rękopis materiałów terenowych zebranych w okresie międzywojennym w regionie Zagórzan, udostępnio­ ny przez Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Oddział Mszana Dolna. Forstner D. OS. 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gajek J. 1963 Dzwonniczka do odganiania burz gradowych, Lud t. 48, s. 445—449. Gloger Z. 1972 Encyklopedia staropolska ilustrowana, hasło „dzwony”, s. 112-114, t. II. Warszawa. �Krystyna Hermanowicz-Nowak 284 Kaleciak P. 1967 Irracjonalne i racjonalne aspekty meteorologii ludowej w powiecie lima­ nowskim, red. P. Kaleciak, w: Materiały etnograficzne z powiatu lima­ n ow skiego, z. 1, Archiwum Etnograficzne Nr 30, PTL Wrocław, s. 54-76. Karłowicz J. 1907 Słownik gw ar polskich, t. 5, Kraków. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, hasło „dzwon”, s. 121— -1 2 3 , PWN Warszawa-Wrocław. Kowalewski M. 1960 Mały słownik teologiczny, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań-Warszawa-Lublin. Rychlikowa I. , 1960 Klucz wielkoporębski Wodzickich w drugiej połowie XVIII wieku, Wro­ cław-Warszawa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN. Witkowski Cz. 1967 Sposoby zwalczania burz i gradów przez chłopów w woj. krakowskim. Wie­ rzenia i praktyki z końca XIX i I połowy X X m, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie”, t. II, s. 133-152. Zych M. 2004 „ Żywych zwołuję, zmarłych opłakuję, pioruny kruszę Obecność dzwo­ nów w przestrzeni symbolicznej — analiza antropologiczna, praca mgr, msp. ss. 141, Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ. Dodatkowych informacji udzielili: ks. proboszcz o. Z. Mikołajczyk, Rozalia Maśnica — •córka Franciszka Niedośpiała, wdowa po Franciszku Kołodziejczyku —■Józefa oraz sąsiedzi z przysiółka Surmy. Krystyna Hermanowicz-Nowak A HOUSE WITH A CAMPANILE (Summary) The article describes a residential house with a campanile, a very rare design in rural housing, and the history o f an extraordinary bell-ringer living in Lubomierz, a village bordering on the Gorce and Beskid Wyspowy. This village is inhabited by highlanders who belong to the Zagórzanie group. In 1954 Franciszek Niedośpiał (called a highlander after the elements o f the traditio­ nal highlanders’ costume regularly worn by him) built a small wooden house at a certain distance from the last buildings o f the Surma estate. The house features a kitchen, an entrance hall open on both sides and a stable. On the shingled roof a small campanile was erected, with a small wrought iron cross, mounted in an upside-down metal kettle. The campanile became home to a consecrated Loretto bell (cast in 1966), with which the bell-ringer warded off the clouds and storms, thus protecting the neighbouring fields and crops against disaster. His power extended as far as the sound o f the bell was heard. This story o f the highlander, a landlord, bell-ringer, horticulturalist, who died in 1970, is still alive in the minds o f the older inhabitants o f the village. His house with the cam­ panile has been preserved until today. �Dom z dzwonniczką 285 Fot. 2 Franciszek Niedośpiał. Fot. ze zbiorów rodziny. Fot. 3 Dom F. Niedośpiała. Fot. K. Hermanowicz.Nowak. �2g5 Fot. 5 Franciszek Niedośpiał w tradycyjnym stroju góralskim. Fot. ze zbiorów rodziny. Krystyna Hermanowicz-Nowak �Dom z dzwonniczką 287 Fot. 7 Remont dachu — ponowne osadzanie krzyżyka. Fot. J. Nowak. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7316ffcf2ee10d8659744cdb452f3f8d.pdf f6411272ec8b57d529277b03c8201df2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia- teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4847 Title A name given to the resource Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.289-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 II. POGLĄDY I OPINIE TEORETYCY I PRAKTYCY, CZYLI ILE MAMY ETNOLOGII? Już kilkakrotnie podnoszono kwestię zróżnicowania wewnętrznego wśród uprawiających etnologię. Jedną z najciekawszych takich propozycji było wy­ stąpienie Michała Buchowskiego1.1 oczywiście, gdyby tylko chodziło o zróż­ nicowanie metodologiczne etnologów, to można by się wyłącznie cieszyć, bo nic gorszego w naszej dyscyplinie jak tylko jedna możliwa opcja jej uprawia­ nia, jedna „prawdziwa” metodologia. Przecież chodzi o to, żeby się pięknie różnić. Taka konstatacja jest wdzięczna i wspaniała, ale tylko do czasu, gdy to metodologiczne zróżnicowanie wynika z samoświadomości własnego spo­ sobu na etnologiczne doświadczenie. Gorzej jest — a nawet całkiem źle — gdy podział zarysowuje się wzdłuż rodzących się lub istniejących od daw­ na etnologicznych stereotypów. Tak właśnie postrzegam podział pomiędzy tytułowymi teoretykami i prak­ tykami. Jak myślę, stereotyp ten zrodził się wiele lat temu, gdy dochodziła do głosu Nowa Fala lat 70./80. polskiej etnologii, z całym bagażem „nowej” metodologii — od Ełiadego i Levi-Straussa do inspiracji poznańskiego ośrodka kulturoznawczego. Jednak byłoby to zbyt proste, gdyby wynikiem tego była tylko zmiana pokoleniowa, co jest całkiem naturalne2. Być może pierwotnie stereotyp ten zaczął funkcjonować jako podział na tych, którzy zajmują się me­ todologią/teorią, i na tych, którzy prowadzą badania terenowe nad ludową kul­ turą (w tym także pracowników akademickich). Jednak z czasem część teore­ tyków zaczęła próbować analiz nie tylko teoretycznych, zwracając się głównie ku popularnej kulturze współczesnej. Z kolei część terenowych badaczy kultu­ ry ludowej zrozumiała, jak ważne jest metodologiczne i teoretyczne zaplecze. Taki podział zaczął więc ostrzej zarysowywać się pomiędzy pracownikami akademickimi a etnografami pracującymi w muzeach3. 1 M. Buehowski, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia p o l­ ska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posem-Zieliński, Poznań, 1995. 2 O tej oraz późniejszych zmianach pokoleniowych pisał ostatnio także W. Kuligowski w tek­ ście Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-167. 3 Zauważa to i szeroko opisuje K. Barańska w książce Muzeum Etnograficzne. Misje, struktu­ ry, strategie, Kraków 2004. �290 Hubert Czachowski Pamiętam konferencję we Włocławku w 1990 roku, na którą wybrałem się jeszcze jako student. Przez niektórych moich ówczesnych wykładowców była reklamowana jako spotkanie teoretyków (właśnie pracowników akademic­ kich) i praktyków (jak się wyrażano, „światłych” muzealników). Praktyk ko­ jarzył mi się z tym, kto sam rzeźbi, kto sam wykonuje pisanki, może zatań­ czyć lub zaśpiewać. Jednak na konferencji wszyscy — na całe szczęście! — wygłaszali referaty, które według mojej oceny zawsze były teoretyczne, a nie praktyczne, nawet gdy opisywały jakiś konkretny kulturowy fakt lub były re­ fleksją etnologa o pracy w muzeum. To użycie środowiskowych „etnonimów” zadomowiło się niestety w wielu, także współczesnych, pracach polskich et­ nologów, ciągle sugerując, że w muzeach etnologię uprawia się w sposób prak­ tyczny. Jest to, jak sądzę, między innymi wynik ciągłego uwikłania etnolo­ gów pracujących w muzeach w jurorowanie przeróżnym konkursom na sztukę ludową (od rzeźby do wieńców dożynkowych). Bardzo często w różnych wewnątrzśrodowiskowych dyskusjach słyszę zda­ nie „muzeum to nie instytut”, wymawiane niczym magiczna formuła, a mają­ ce, moim zdaniem, wszelkie cechy stereotypu. Cóż to bowiem znaczy? Wia­ domo przecież, że A to nie B, i w klasycznej logice zdanie „muzeum to nie instytut” jest jak najzupełniej prawdziwe. Muzeum nie jest instytutem, bo jest właśnie muzeum. Formuła ta zgadza się także w drugą stronę: „instytut to nie muzeum”. Ale przecież nie chodzi o powtarzanie oczywistości. Sądzę, że implicite jest tutaj formułowana zupełnie inna treść. I nie dotyczy ona po pro­ stu tego, że pracownicy akademiccy prowadzą zajęcia ze studentami i są zo­ bligowani do zdobywania tytułów naukowych (ale pracownikom muzeów nie jest to zabronione — wręcz przeciwnie), a muzealnicy kolekcjonują przed­ mioty. Treść tego stereotypu sugeruje coś zupełnie innego. Mianowicie, że pra­ cownik muzeum nie prowadzi naukowych badań i nie publikuje ich wyni­ ków, jest zwolniony z metodologicznego rygoryzmu, ciągłego śledzenia lite­ ratury i nietracenia kontaktu z nowoczesnymi trendami nauki. Może to także oznaczać, że teoretyk-akademik jest od opisywania kultury i jej badania, a muzealnik od chronienia i reanimowania, tzn. ratowania resztek czy frag­ mentów stereotypowo pojętej kultury ludowej odchodzących w rzeczywistość historyczną. Tak czy inaczej — okropność! Jeżeli moje spostrzeżenia są słuszne (a jestem tego pewien!), to jest to prze­ rażające. Okazuje się bowiem, że etnolog pracujący w muzeum miałby w rze­ czywistości spełniać rolę animatora kultury, instruującego różnych ludzi, któ­ rych identyfikuje z ludem, jak mają wykonywać określone przedmioty, tworzyć muzykę itd., zupełnie nie licząc się z ich przekonaniami światopoglądowymi czy estetycznymi (a właśnie rozpoznawanie poglądów „ludu” jest domeną etnologii). Kto angażuje się w takie działania, przestaje być etnologiem! Nie zgadza się to w moim przekonaniu także z definicją muzeum jako takiego! �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 291 W środowisku akademickim spotykałem się także ze stereotypami osobo­ wymi. Jeszcze na studiach o pewnym pracowniku akademickim, niezbyt wy­ soko ocenianym, usłyszałem „o, ten to pracował w muzeum, więc wszystko jasne”. Muzeum jest (było) postrzegane jako jakaś gorsza, nienaukowa wer­ sja etnografii4. Oczywiście, w każdym stereotypie tkwi ziarno prawdy, więc i tutaj trzeba zaznaczyć, że na budowę tego przekonania mieli wpływ sami etnografowie pracujący w muzeach, sami na własne życzenie przez lata prze­ kwalifikowując się na animatorów kultury. A pracownicy muzeów, chroniąc kulturową przeszłość (lub współczesność), mają to robić w muzealny (czytaj: naukowy) sposób: kolekcjonować i chronić zabytki (artefakty), dokumento­ wać, opisywać i badać, a nie zajmować się instruowaniem ludzi, jak mają się zachowywać, co robić i jak myśleć5. Budowanie każdej etnograficznej kole­ kcji muzealnej musi być podparte znajomością metodologii i teorii kultury, inaczej jest tylko prostackim zbieractwem. Czym innym — i to zaznaczenie jest bardzo ważne — jest rekonstruowa­ nie jakiegoś fragmentu kultury dla celów edukacyjnych (czy też naukowych). Dobrym przykładem może być np. zespół ludowy (muzyczny lub taneczny) próbujący rekonstruować praktykę wykonawczą, powiedzmy z przełomu XIX i XX wieku. Taką formułę przybrał działający w latach 60. XX wieku tanecz­ ny zespół ludowy pod kierunkiem Roderyka Langego w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu6. Oczywiście nie ma to nic wspólnego z tzw. „żywą” kulturą ludową ani estradowym fołkłoryzmem, a bardziej jest podobne do współczesnych rekonstrukcji muzyki dawnej i powinno opierać się na po­ dobnych zasadach. I nie ma tutaj nic do rzeczy, czy wykonawcy w takim ze­ spole pochodzą z miasta, czy ze wsi. Mało tego, to mogą być zupełni profe­ sjonaliści, byle tylko umieli odnaleźć się w estetyce i manierze wykonawczej „dawnej” muzyki ludowej. I wtedy oczywiście etnolog z muzykologiem mogą taki zespół przygotowywać, ale nie ma w nim możliwości odstępstwa od usta­ lonych reguł (można powiedzieć, żejest to taka etnologia eksperymentalna, tak jak istnieje archeologia eksperymentalna). Tak jak z muzyką dawną, próbuje­ my — na ile starcza wiedzy — zbliżyć się do naszego obrazu muzyki z przeszłości, używając także rekonstrukcji dawnych ludowych instrumentów. Oczywiście, współcześnie szeroko znane jest odkrywanie ludowej muzyki 4 Co ciekawe, to podobne zjawisko istnieje w etnologii niemieckiej, co opisuje U. Johansen w tekście Etnologiczne badania nad artefaktami w końcu XXwieku, „Lud” t. 80, 1996, s. 67-75. 5W dużej mierze taka działalność wynika z braku refleksji nad kategorią czasu i próbą-— za wszelką cenę — zachowania przy życiu naszego wyobrażenia o ciągłości ludowej kultury. Ten temat rozwijam w przygotowywanym tekście Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem. 6 Szkoda, że ten świetny eksperyment nie doczekał się muzealnych kontynuacji. O zespole R. Langego szerzej w przygotowywanym tekście A. Kostrzewy-Mąjoch. Blisko tego nurtu — ale nie zawsze konsekwentnie — sytuują się próby podejmowane przez Fundację „Muzyka Kresów” lub Domy Tańca. �292 Hubert Czachowski i estradowe jej przetwarzanie — ale wtedy mamy do czynienia, z jednej stro­ ny, ze zjawiskiem określanym jako Nowa Tradycja czy muzyka folkowa, z drugiej — z folki oryzmem7. Trzeba jasno sformułować, zdefiniować i rozróżnić pola badawcze. Jedną z podnoszonych cech etnologii, jako jej cechy dystynktywnej, było obcowa­ nie z terenem. Jeszcze nie tak znów całkiem wiele lat temu powszechne było przekonanie (a i dzisiaj niestety nie jest ono odosobnione), że wystarczy po­ jechać w tzw. teren (w Polsce znaczyło to po prostu na wieś — najlepiej mało zurbanizowaną), a tam zaraz będzie można obcować z kulturą będącą w zain­ teresowaniu etnografa. Otóż jeżeli nawet założymy optymistycznie, że jesz­ cze lata 50. XX wieku dawały możliwość bezpośredniego „dotknięcia” kul­ tury tradycyjnie ludowej8, to dzisiaj, współcześnie, wydaje się to bardzo ryzykowne. Można oczywiście i obecnie jechać na wieś i robić badania, ale jest to zupełnie inna kultura niż 50 czy 100 lat temu, nawet gdy jakiś jeden element wykazuje zbieżność z elementem kultury sprzed 100 czy 200 lat. Je­ żeli ktoś chce dzisiaj weryfikować w terenie zapisy Kolberga wykazuje się daleko idącą metodologiczną naiwnością. Niestety, znam takie przykłady! Powiedzmy jasno, że badanie XIX-wiecznej kultury (czy w ogóle tzw. tra­ dycyjnej kultury ludowej) może mieć wymiar tylko historyczny i nie znaczy to, że postuluję, żeby zajęli się tym historycy. Ale etnolog, gdy zajmuje się takimi zjawiskami, uprawia etnologię historyczną (podobnie tak jak istnieje np. socjologia historyczna). Podobnie jak historycy, zajmujący się ludową kulturą, uprawiają historię etnologiczną, np. dotyczącą średniowiecza. Wy­ starczy podać w Polsce nazwisko Stanisława Byliny, by wszystko było jasne. Specjalnie dokonałem takiej dezynwoltury nazwy, bo nieważne są dyscypli­ narne podziały, ale wynik — w tym wypadku świetny. Akademickie ośrodki etnologiczne ostatnio nie zawsze chyba oddają właściwe miejsce tego typu badaniom, bardziej nastawiając się na gorącą współczesność. Jako antro­ pologię historyczną widzę zarówno badania nad ludem w średniowieczu, jak i nad „tradycyjną kulturą ludową” w jej wersji kolbergowskiej. Gdy uznamy to za badania historyczne, to skończymy z konstatacjami, że nie można badać tradycyjnej ludowej kultury dzisiaj, bo już jej nie ma. Ależ jest, ale tylko jako przeszłość! I uważam, że w tych poszukiwaniach jest ciągle wiele bardzo cie­ kawych i świeżych tematów do podjęcia. Tak jak badacze średniowiecza, baroku czy epoki brązu znajdują własne, nowe tematy do naukowych (też i stricte muzealnych) dociekań, tak etnolog może i powinien ze współczesnej perspektywy np. opowiadać o ludowej kulturze XIX wieku. Trzeba tylko robić to ciekawie. Może to robić i ktoś pracujący na uniwersytecie, jak 7Na ten temat zob. ciekawy artykuł T. Rokosza, Oblicza folkloryzmu we współczesnej kultu­ rze —prolegomena, „Literatura Ludowa” 2004, nr 1, s. 21^41. 8Cokolwiek by to miało znaczyć. �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 293 i ktoś pracujący w muzeum. Oczywiście — i tu może przydać się rozróżnie­ nie instytucji — pracownik muzeum większą uwagę może skupić na opisie przedmiotów. Jednak prowadzenie takich badań nad tradycyjną kulturą musi bardziej odbywać się w archiwach, bibliotekach, magazynach muzealnych niż w terenie. Dzisiaj i w instytucjach akademickich widać nowe zainteresowa­ nie przedmiotami, zaczyna mówić się o antropologii przedmiotu. Co istotne, żeby podjąć etnologiczne badania historyczne, nie wystarczy już metodyka badań oparta na wywiadzie i obserwacji uczestniczącej, a wymagana jest wie­ dza o metodologii historii, której to zręby przydałyby się studentom etnolo­ gii9, jeżeli mają kiedyś podjąć świadome badania nad tzw. tradycyjną kulturą ludową. Mam jednakże nadzieję, że z kolei etnograficzne muzea nie ograniczą się do penetracji przeszłości, ale będą otwierać się również na badania i pokazy­ wanie współczesności. I nie chodzi mi o te jej elementy, które — według naszych przekonań — wykazują związek z tzw. tradycyjną ludową kulturą (czy chociażby ze wsią). Chodzi o komentowanie dzisiejszego świata w jego najbardziej współczesnej wersji i takie przykłady są już znane. Mam tu na myśli np. własną wystawę „Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdzi­ wego mężczyzny” w Muzeum w Toruniu z 1997 roku i powstałą przy tej oka­ zji kolekcję obrazującą żołnierską subkulturę. Innym, doskonałym przykła­ dem, który wywołał duży rezonans, była wystawa w 2005 roku zatytułowana „Special Effect — Mój telefon komórkowy” w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Zanim jednak to zjawisko się upowszechni, warto zastanowić się nad prze­ szłością i pułapkami przyszłości, które ona zastawia. Większe jeszcze zaan­ gażowanie się w dokumentowanie współczesnej kultury (kultur?) wymaga tym większego teoretycznego namysłu, gdyż dokumentacja przypadkowa, a co gorsza przypadkowe kolekcjonowanie, mogą doprowadzić do powstania muzealnego śmietnika. Współczesność zmaga się z nadprodukcją rzeczy i tylko głęboka refleksja (mająca za sobą obowiązkowe współczesne lektury antro­ pologii) nad tym, co dokumentować, może prowadzić do sensownych rezul­ tatów. Niebezpieczeństwem jest też brak wymiany informacji pomiędzy in­ stytucjami, bo nie ma sensu, żeby wszyscy zbierali to samo. Według mnie etnologiem jest się wtedy, gdy prowadzi się badania (hi­ storyczne, współczesności, kultur ludowych, pierwotnych — nieistotne), a nie, gdy ktoś, nawet o etnologicznym wykształceniu, pracuje jako animator kul­ tury, pracownik domu kultury czy Cepelii, dziennikarz czy pracownik agen­ cji reklamowej. W tych wszystkich — bardzo ważnych — miejscach pracy 9 Mam tu na m yśli chociażby słynne i doskonałe podręczniki Jerzego T opolskiego Metodolo­ gia historii oraz Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. �294 Hubert Czachowski wykorzystuje się etnologiczną wiedzę, bardzo często przydatną, ale nie upra­ wia się etnologii. Dlatego etnolog pracujący w akademii, na uniwersytetach czy w muze­ ach powinien zawsze robić to samo. Edukacja (a nie żadna praktyka), gdy mówimy o przeszłości, nawet jeżeli odbywa się poprzez warsztaty, nie po­ winna mieć na celu wymuszenia, aby ludzie zachowywali się lub tworzyli w „tradycyjny” sposób, a powinna być, tylko i aż tylko, przekazywaniem wie­ dzy o przeszłości lub refleksją nad współczesnością. Różnica pomiędzy etno­ logiem akademikiem a etnologiem muzealnikiem powinna być tylko taka, że ten pierwszy edukuje studentów, a drugi szerszą społeczność (w tym może i studentów), jednak praktyka badawcza musi pozostać taka sama. Hubert Czachowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96a9d3e406d9ff5ddb9dd7ea98f6df13.pdf 36812db587ba5811cd0e2cd0c7d35019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Sudan - cykl życia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4840 Title A name given to the resource Żywot zgodny z obyczajem i wiarą / ŻLUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.157-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 MACIEJ KURCZ Katedra Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filia w Cieszynie ŻYWOT ZGODNY Z OBYCZAJEM I WIARĄ. CYKL ŻYCIA PÓŁNOCNOSUDAŃSKIEGO W IEŚNIAKA — DZIECIŃSTWO I WIEK MŁODZIEŃCZY W przełomowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, mał­ żeństwo czy śmierć, ujawnia się szczególnie wyraźnie koloryt miejscowego obyczaju. Oczekiwanie, lęk, radość i smutek prowokują do zachowań indy­ widualnych i zbiorowych, w których przejawia się charakter i temperament badanej kultury. Prezentowane fakty i wydarzenia zanotowane zostały w trakcie stacjonar­ nych badań terenowych autora, przeprowadzonych w Sudanie północnym między III a IY kataraktą, we wsiach: Banganarti, Sinada, Hammur, Bukibul oraz ed Ghaddar, w latach 2003-2004. Badania realizowane były przy współ­ pracy z działającymi w Sudanie polskimi archeologami (Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środkowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli), przy finansowym wsparciu Komitetu Ba­ dań Naukowych. W czasie długoterminowych pobytów badawczych w tych samych wsiach północnosudańskich mogłem uczestniczyć w obrzędach i praktykach religij­ nych oraz w zwykłych czynnościach życia codziennego. Nie napotkałem przy tym na poważniejsze trudności. Przyjacielski stosunek ludności tubylczej, wzmocniony wieloletnim kontaktem z polskimi archeologami sprawił, iż nie tylko było mi dane obserwować wielkie, zbiorowe uroczystości, ale także zwykły, codzienny rytm życia rodzinnego. W trakcie badań mogłem tak­ że zdobywać informacje w drodze wywiadu i kwestionariusza. Szczęśliwym trafem roli tłumacza podjęli się sudańscy inspektorzy, pracownicy Sudańskiej Służby Starożytności, każdorazowo oddełegowywani do pracy z zagranicz­ nymi misjami archeologicznymi. Niezwykle pożyteczny dla moich prac był fakt, iż jednym z moich tłumaczy była kobieta (p. Nahla Mustafa). Natural­ nie, okazało się to szczególnie przydatne w rozmowach z kobietami — gru­ pą, z którą, jak wiadomo, kontakt etnologa-mężczyzny w tradycyjnym śro­ dowisku muzułmańskim jest szczególnie utrudniony. Wywiadom z kobietami �158 Maciej Kurcz zawdzięczam większość informacji z zakresu magii, ludowej religijności czy obrzędów i praktyk związanych z cyklem życia sudańskiej kobiety. Ponadto cenne informacje o obrzezaniu kobiet dostarczyła mi Anna Błaszczyk, uczest­ niczka polskiej misji archeologicznej w Starej Dongoli, której udało się spo­ rządzić dokumentację filmową tejże operacji i towarzyszących jej uroczysto­ ści. Jeśli chodzi o inne intymne sfery życia miejscowych kobiet, nader cenne okazały się także wywiady z jedną z akuszerek z miejscowości ed Ghaddar. Artykuł wzbogacony został w liczne odwołania do literatury przedmiotu. Większość cytowanych źródeł prezentuje jednak obraz Sudanu z dnia wczo­ rajszego i dotyczy różnych zakątków Sudanu muzułmańskiego. Zdecydowa­ łem się posłużyć nimi -— mimo wielu mankamentów — dla wzbogacenia i lepszego zrozumienia prezentowanych zjawisk. Szczególnie interesującą lek­ turą okazały się prace zawarte w „Sudan Notes and Records”, zwłaszcza seria artykułów El Tayiba Abdulli, The Changing Customs o f the Riverian Sudan, a także zbiorowa praca pod redakcją J.G. Kennedy’ego, Nubian Cere­ moniał Life (aczkolwiek dotyczącą tzw. Nubii egipskiej) oraz klasyczne dzie­ ło, jeśli idzie o islam w Sudanie: J.S. Triminghama, Islam in the Sudan. Po­ nadto wielu niezwykle ciekawych analogii dostarczyło mi studium B.W. Blackman, The Fellahin ofU pper Egypt. Ze względu na rozległość podejmowanych kwestii artykuł podzielony zo­ stał na dwie części: dzieciństwo i wiek młodzieńczy oraz wiek dojrzały. Narodziny Sudańczycy, wcale nie mniej niż inne społeczeństwa tradycyjne, przywią­ zują ogromną wagę do posiadania potomstwa. Naturalną konsekwencją i pod­ stawową zarazem funkcją małżeństwa jest posiadanie dzieci. Natomiast jego brak to powód wielkiego nieszczęścia, hańby, w końcu nieuchronnego ze­ pchnięcia jednostki na margines społeczności. Gdy kobieta nie zachodzi w ciążę, już po paru miesiącach od ślubu, zaczy­ na denerwować się. Mniej więcej po roku udaje się do lokalnego znachora. Ten w pierwszej kolejności zaopatrzy ją w zwykły amulet hidżiab1 (fot. 2). Kobieta, jak już pisałem, nosi go zawieszony na szyi. Gdy to nie pomaga, szejch poddaje ją specjalnej kuracji -— tzw. bakhrah. Polega ona na paleniu rano i wieczorem zapisanych zaklęciami karteczek i skrupulatnym okadzaniu dymem swojego ciała. Ponadto nieszczęśliwa kobieta wystrzega się kontaktu z krwią oraz nie wybiera się na drugą stronę rzeki. Zakazy te obowiązują 1 To najpopularniejszy ze sposobów chroniących człowieka przed działalnością wrogich mu nadprzyrodzonych sił. Amulet ten składa się z kawałka papieru, na którym szejch umieszcza wer­ set z Koranu wraz ze znakami kabalistycznymi. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 159 także brzemienne niewiasty i związane są z złowrogą mocą muszahara2. Jako potencjalna, choć mimowolna nosicielka „złego uroku” nie powinna także odwiedzać kobiet w ciąży i młodych matek — aczkolwiek z drugiej strony uważa się, że taka wizyta może w cudowny sposób pomóc kobiecie. Innymi doraźnymi metodami radzenia sobie z niepłodnością kobiet są: kąpiel w Nilu oraz wizyta w sanktuarium miejscowego świętego połączona z obsypaniem się piaskiem z wnętrza mauzoleum3. W dalszym ciągu czynności te uważane są za skuteczniejsze aniżeli recepty i zabiegi lekarskie. Gdy w końcu kobieta zajdzie w ciążę, stara się prowadzić normalne życie. Wykonuje te same prace co zwykle. Jest szczęśliwa, ale także podenerwowa­ na. Zwłaszcza podczas pierwszych tygodni i miesięcy — okresu najniebez­ pieczniejszego dla zdrowia jej i dziecka. Wtedy również, jeżeli jest to jej pierw­ sza ciąża, udaje się do lekarza. Będzie to jej jedyna wizyta, jeżeli wszystko będzie przebiegało w porządku. Mimo coraz większej wiedzy na temat higieny oraz większej dostępności służby zdrowia, nadal wielu wiejskim kobietom nie udaje się donosić ciąży. Wciąż częste są, niestety, przypadki poronienia. Chociaż śmierć płodu jest zawsze tragedią, to jednak należy zauważyć, iż znosi się ją z pokorą i akcep­ tacją. Strach przed poronieniem, choć towarzyszy kobiecie przez cały okres ciąży, to jednak zdecydowanie maleje około siódmego miesiąca. Słusznie uważa się, że jeżeli nic się do tej pory nie wydarzyło, to ciąża rozwija się pomyślnie. Barclay (1964, s. 406) informuje, iż w siódmym miesiącu ciąży ma miej­ sce obrzęd dżirtig ■ — przystrojenie kobiety w odświętne atrybuty. Z tej okazji urządza się małe przyjęcie. Podawane jest mięso oraz kwaszone mleko ze sklarowanym masłem. Ważne przy tym jest, aby pierwsze siedem kobiet pró­ bujących potrawy było uważanych za szczęśliwe. Na zakończenie uczty ko­ biety wycierają zabrudzone resztkami jedzenia palce o brzuch ciężarnej. Po­ dobny zwyczaj wspomina el Tayib (1955, s. 3). W czasie tego obrzędu kobiety miały brać garść jedzenia i rozsmarowywać ją na brzuchu przyszłej matki. Akt ten miał uczynić uczestniczki obrzędu bardziej płodnymi. W dalszej ko2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978a, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń, dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrze­ zania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. 3Niektóre sanktuaria są szczególnie znane z leczenia bezpłodności. Jednym z nich jest mau­ zoleum Sharifa Yusuf Abu w Abu Haraz, niedaleko Wad Medani. Przybywające tam kobiety spę­ dzają siedem czwartkowych nocy w obrębie sanktuarium, często w asyście męża i bliskich. Po siedmiu nocach, na znak zakończenia rytuału, opiekun mauzoleum wręcza kobiecie zwitek papie­ ru zapisany cytatami z Koranu. Jeżeli kuracja odnosi skutek, kobieta do miejsca pochówku tego świętego powraca raz jeszcze, gdy jej dziecko ma cztery miesiące; dokonuje postrzyżyn— dzięk­ czynnego ofiarowania pierwszych włosów niemowlęcia, połączonych z pieniężną dotacją dla ży­ jącego reprezentanta czcigodnego męża (Trimingham, 1965, s. 145, Cloudsley, 1984, s. 139). �160 Maciej Kurcz łejności ciężarną kobietę sadowi się na łożu wyścielonym najlepszą, koloro­ wą matą palmową. Jest pięknie przystrojona. Ma na sobie odświętny, kolo­ rowy tob4, Jej dłonie i stopy pokryte są henną, a powieki kohlem5. Do wło­ sów, starannie uplecionych w warkoczyki, ma poprzyczepiane paciorki z małych kamyczków i muszelek (rikhajmi). Podobne przywiązuje się kobie­ cie wokół talii do specjalnego bawełnianego pasa. Kobieta zobowiązana jest nosić te ozdoby przez tydzień, a czasem aż do rozwiązania. W badanych przeze mnie wioskach udekorowanie kobiety dżirtig odbywa się bez specjalnego ce­ remoniału dopiero po narodzinach dziecka. W okresie ciąży kobieta musi mieć się szczególnie na baczności. W tym czasie czyha na nią szereg nadprzyrodzonych niebezpieczeństw, takich choć­ by jak wszechobecny urok „złych oczu”. Przede wszystkim jednak, w tym właśnie momencie jej życia uaktywnia się złowroga moc muszahara. Z tego to powodu zabrania się kobiecie kontaktowania z pewnymi przedmiotami i substancjami (żelazo, złoto czy krew) oraz dokonywania pewnych czynno­ ści, jak wspomniana przeprawa na drugi brzeg Nilu lub kontakt z osobą rytu­ alnie nieczystą (Kennedy, 1978a, s. 227, 228). Na obszarze moich badań do niektórych z tych zakazów nadal przywiązuje się dużą wagę. I tak, w domu brzemiennej kobiety nie jest mile widziana kobieta obwieszona dużą ilością złotej biżuterii. Wierzy się, iż taka wizyta może skończyć się tragicznie: na­ głą chorobą czy nawet w najgorszym wypadku poronieniem. Dba sięjednak, aby brzemienna kobieta nosiła jak najwięcej złotych ozdób, tak, aby nie okaza­ ło się, iż inna kobieta ma ich więcej6. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratunkowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wo­ dach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć równocześnie zanurzenie owej fe­ ralnej biżuterii w rzece7. Bezwzględnie przestrzega się, aby kobieta w ciąży nie tylko nie uczestniczyła w pogrzebie, ale także nie kontaktowała się z żad­ nym z żałobników. Gdy ktoś taki chce złożyć wizytę przyszłej matce, musi najpierw udać się do innej osoby. Kiedy ktoś umiera w sąsiedztwie, bardziej przesądne kobiety układają na progu domostwa gałązki palmy. Ich przesko­ czenie ma neutralizować działanie złych mocy. Dla uniknięcia zagrożenia ze strony nadprzyrodzonej siły ciężarna kobieta także wystrzega się kontaktu 4Tradycyjna kobieca szata— kilkumetrowy kawałek materiału, którym Sudanka owija szczelnie swoje ciało od stóp po głowę (za wyjątkiem twarzy). 5 To zasadniczo sproszkowana ruda antymonowa. Więcej na ten temat zobacz: Cloudsley, 1984, s. 66. 6 Biżuteria, w szczególności złota, dla kobiet sudańskich to sprawa nadzwyczajnej wagi. Po­ siada ona ogromne znaczenie estetyczne, ale także magiczne. Wierzy się, że przynosi kobiecie szczęście i sprawia, że jest bardziej płodna. 1 W folklorze tych stron wody Nilu mają uniwersalny charakter oczyszczający— neutralizują­ cy działanie złych mocy. Już sam widok rzeki ma niekiedy cudotwórcze właściwości. Ludzie star­ si często piją wodę tylko z rzeki, twierdząc, że jest zdrowsza. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 161 z krwią. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi historię kobiety, która celowo skaleczyła się przed wizytą u ciężarnej, by doprowadzić u niej do poronienia, a w rezultacie, by samej móc zajść w ciążę. Tabu krwi obejmuje również najbliższe otoczenie przyszłej matki. Żaden gospodarz w okresie ciąży żony nie odważy się osobiście zabić jakiegokolwiek zwierzęcia. Przed działaniem tych i innych złych mocy kobietę chronią uniwersalne amulety, używane powszechnie na co dzień, takie jak: najróżniejsze fetysze zawieszane nad wejściem do domostwa8 czy zwykłe hidżiaby. Przede wszyst­ kim jednak ma ona do dyspozycji zwyczajowy zestaw apotropeicznych przed­ miotów, mających ją strzec w szczególności w okresie połogu. U okolicznych Fellata9 kupowane są paciorki z muszelek, które przyczepia się do włosów lub nosi jak bransoletkę. Zamiast muszli może być to także rybi kręgosłup. Mocą ochronną obdarzona jest nadto podobizna białego człowieka10; wy­ grawerowana na sygnecie albo umieszczana na medalionie, zawieszanym później na szyi. Elementem stroju każdej przyszłej matki staje się również długa, srebrna igła wetknięta we włosy. Ochronne właściwości posiadają nadto różne kamienie, zwłaszcza te przypominające kolorem bursztyn. Przez cały okres połogu apotropeiczny charakter posiada także gałąź palmy trzymana zazwyczaj pod łóżkiem kobiety. Mimo trudnego okresu ciężarna kobieta powinna zawsze wyglądać pięk­ nie, promieniować szczęściem, nosić piękne, kolorowe stroje, które też z oka­ zji ciąży powinien kupić jej mąż11. Krótko mówiąc, ma być dumna ze swojego błogosławionego stanu. Zalecane jest również, by przez cały ten okres ota­ czała się kobietami powszechnie uważanymi za szczęśliwe12. Gdy zbliża się czas przyjścia na świat dziecka, kobieta zanosi nad rzekę odrobinę jedzenia. Ma to zapewnić jej łatwy poród. Natomiast gdy poród opóź­ nia się, kobieta kropiona jest wodą z Nilu. Kolejną skuteczną metodą przy­ spieszającą rozwiązanie ma być kilkakrotne przejście brzemiennej pod wiel­ błądem lub osłem. Inni z tym problemem radzili sobie poprzez rzucenie przez drzwi izby, w której ma odbyć się poród, garści ziarna. Barclay (1964, s. 408) 8 Są to najczęściej wspomniane poprzednio zwierzęce rogi; także martwe zwierzęta i oberżyna. 9Terminem tym ogólnie określa się emigrantów z Afryki zachodniej. 10„Biały człowiek” w wielu kulturach uważany jest za osobę nadzwyczajną, posiadającą sze­ reg cech (władza, bogactwo, uroda) czyniących z niej osobę szczęśliwą. Dlatego też chętnie umiesz­ cza się jego podobiznę na ścianach domów lub na biżuterii, aby niejako zapewnić sobie cząstkę jego pomyślności. Fenomen ten ma szczególne znaczenie w trakcie ciąży i dzieciństwa. 11Narodziny dziecka to drugie obok ślubu wydarzenie, z którego okazji kobieta zwyczajowo obdarowywanajest nowymi strojami. 12Za taką osobę uważa się kobietę, która posiada co najmniej dwójkę dzieci. Ludzie określani tym mianem cieszą się nie tylko dużym poważaniem, ale także przypisuje się im magiczne właści­ wości. �162 Maciej Kurcz zanotował, że zwyczaj ten to ofiara przeznaczona dla świętego, mającego szczególnie pomagać kobietom w porodzie. Gdy jest to pierwszy poród, kobieta rodzi w rodzinnym domu. Bezpośred­ nio przed porodem dokładnie sprząta się izbę, wybiera najlepsze łóżko i matę. Bez przerwy palone jest kadzidło. Dla odpędzenia złych duchów pod łóż­ kiem umieszcza się ostry, żelazny przedmiot oraz gałązkę palmy. Niektóre kobiety zapewniały, iż trzeba także wystawić przed izbę miskę z odrobiną zboża. W części pomieszczenia, gdzie ma odbywać się poród, drąży się nie­ wielki dołek lub umieszcza metalowe naczynie na krew porodową, by póź­ niej z łatwością móc usnąć ją z domu. Uważa się ją za rytualnie nieczystą i bardzo niebezpieczną. Poród przyjmuje lokalna akuszerka (daja)13w asyście przynajmniej dwóch doświadczonych kobiet z sąsiedztwa. Ważne jest jednak, aby ciężarna kobie­ ta oficjalnie poprosiła je o pomoc. W innym wypadku mogą one nie stawić się. Przez pierwsze dni po porodzie do nich właśnie będzie należała więk­ szość obowiązków w zagrodzie młodej matki. Kobieta rodzi na łóżku w pozycji leżącej, a nie jak kiedyś w kucki, trzy­ mając się nad głową tkaniny przywiązanej do belki stropowej; a od tyłu bę­ dąc wsparta o drewniany filar (al Tayib, 1955, s. 4,5). Urodziny dziecka oznaj­ mia charakterystyczny radosny pisk kobiet (zagaruta). Jak mnie zapewniano, głośniejszy i dłuższy w przypadku chłopca, cichszy i krótszy, gdy przyjdzie na świat dziewczynka. Dziecko obmywa się oliwą14i wodą, zawija w czystą chustę i oddaje matce. Akuszerka zaszywa ranę, gdyż każdy poród, ze wzglę­ du na obrzezanie, wymaga mniejszej lub większej ingerencji chirurgicznej. Kobietę i jej dziecko usadawia się na wcześniej przygotowanym łóżku. Bez­ 13 Od początków XX wieku rozpoczęto szkolenie akuszerek, ucząc je, jak odbierać porody, opiekować się kobietami i dziećmi w połogu czy nawet dokonywać obrzezania (sunnickiego) dziew­ czynek. W chwili obecnej większość miast sudańskich i niektóre, bardziej cywilizowane obszary wiejskie posiadają już taki właśnie na wpół przeszkolony personel położniczy. Sytuacja wygląda jednak inaczej w miarę oddalania się od większych ośrodków. Tam często nadal funkcję tę mu­ szą spełniać tradycyjne akuszerki, bez medycznego przygotowania (Kenyon, 1991, s. 87, 99). W badanych przeze mnie wsiach wszystkie położne były po odpowiednich kursach w Dongoli. W każdej wsi jest przynajmniej jedna taka kobieta, a w miejscowości ed-Ghaddar aż trzy. Oprócz porodów akuszerki wykonują także operację obrzezania u dziewcząt. Zasadniczo akuszerki opła­ cane są przez państwo. W praktyce jednak sprawa ta wygląda różnie, a za swoje usługi wiejskie położne otrzymują pieniądze od ludzi, bezpośrednio po wykonaniu zabiegu. Są to różne kwoty, w zależności od kondycji materialnej rodziny. Ponadto zawsze przypada im część mięsa ofiarne­ go zwierzęcia. Akuszerka pełni niezwykle ważną, złożoną funkcję w Sudanie. Ze względu na charakter swojej pracy i umiejętności dokonuje ona nie tylko operacji obrzezania kobiet. Nierzadko także prowa­ dzi obrzędy związane z kultem zaar czy zajmuje się znachorstwem. Zawód akuszerki, choć wiąże się z niezwykle ważnym dla każdego aspektem życia, nie należy do specjalnie cenionych i wybierajągo raczej kobiety z niższych warstw społecznych (Kenyon, 1991, s. 98). 14W tym zakątku Afryki, podobnie jak w wielu innych krainach, oliwie przypisuje się pewne magiczno-lecznicze właściwości, zwłaszcza mające związek z płodnością. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 163 pośrednio po porodzie, dla wzmocnienia, podaje się kobiecie kawę oraz spe­ cjalny wywar z daktyli — tzw. medida min beleh. Potem do izby wpuszczany jest mąż i reszta rodziny. W bogatych domach, w szczególności gdy urodzi się chłopiec, w chwilę później może mieć już miejsce dziękczynna ofiara ze zwierzęcia, a następnie mała uczta dla najbliższej rodziny. Niektóre rodziny celebrują trzeci dzień po narodzinach i organizują małą uroczystość dla naj­ bliższych (talta). W znakomitej większości jednak ma ona miejsce dopiero z okazji s imaj ii, siedem dni po urodzinach dziecka. Rokroczne celebrowanie rocznicy urodzin jest w Sudanie tradycją nową. Tylko niektórzy celebrują trzy pierwsze. Wtedy zgodnie z europejskim obyczajem na stole ma pojawiać się rodzaj tortu ze świeczkami. Pozostałości związane z porodem zaraz po nim wyrzuca się do rzeki, trak­ tując je jako rytualnie nieczyste. Inaczej postępuje się z pępowiną lub łoży­ skiem. Zakopuje się je pod progiem bądź w sąsiedztwie szkoły, meczetu czy grobowca świętego. Wierzy się, iż będzie to miało wpływ na przyszłość dziec­ ka. We wsi ed Ghaddar łożysko wyrzuca się do rzeki. Nad Nil niesie je bab­ cia, cały czas powtarzając „idź i wróć”. Pępowinę natomiast z reguły zakopu­ je się wraz z chlebem i daktylami w obrębie domostwa. Pierwsze dni niemowlęcia uważane są za najbardziej niebezpieczne. Ani przez chwilę nie zostawia się go samego, gdyż zły duch może je podmienić (Trimingham, 1965, s. 173). Według ludowej demonologii, w szczególności na noworodka czyha stara wiedźma Umm es Subjana. Niegdyś miała ona sama stracić dziecko, dlatego też z zazdrością patrzy na każde nowo narodzone nie­ mowlę. Zazwyczaj to jej właśnie przypisuje się wszelkie zgony noworodków aż do czterdziestego dnia po porodzie. Matka, która straciła już kiedyś dziecko, maluje na czole noworodka kok­ iem siedem pionowych linii. Zmywa je następnie kolejno przez siedem dni. Wśród Nubijczyków Danagla praktykowany jest natomiast stary zwyczaj kre­ ślenia kohlem na czole dziecka znaku krzyża15. Tą samą substancją dekoruje się zaraz po porodzie powieki dziecka i matki. Również przez siedem pierw­ szych dni babcia, dwa razy dziennie nad uchem dziecka płci żeńskiej, uderza w miedzianą miseczkę aplikatorem do nakładania kohlu. Wszystko po to, by odpędzić od niemowlęcia złe duchy. Gdy z dzieckiem zaczyna być naprawdę źle, czoło niemowlęcia smaruje się oliwą. Popularny jest amulet harasat, 15 Istnieją liczne dowody świadczące o częstym niegdyś użyciu w muzułmańskim Sudanie znaku krzyża jako środka apotropeicznego (Trimingham, 1965, s. 181; Vantini, 1982, s. 26; el Tayib, 1955, s. 7). Informowano mnie, że w przeszłości znak krzyża często rysowany był na chlebie. W trakcie archeologicznego rekonesansu na wyspie Tangasi, Polska Połączona Ekspedy­ cja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego odnalazła współczesny piec gliniany ozdobiony znakiem krzyża. Stefan Jakobielski wspomina popularny u Nubijczyków Mahas zwyczaj kreśle­ nia znaku krzyża dla ochrony worków ze zbożem. Być może jest to relikt chrześcijańskiego okre­ su dziejów Sudanu. �1 64 Maciej Kurcz zwitek papieru z magiczną inskrypcją sporządzoną przez lokalnego świąto­ bliwego męża. Talizman ten ma chronić dziecko przez czterdzieści dni od dnia jego narodzin, by później zostać zastąpionym przez zwykły hidżiab. Dziecku zakłada się również na szyję złotą monetę — nazywaną gineh. Za­ sadniczo przez pierwsze siedem dni nikt nie odwiedza młodej matki i jej dziec­ ka. Wyjątkiem są kobiety z rodziny i sąsiedztwa. Te nieustannie czuwają nad kobietą i jej obejściem. Często, gdy rodzice są szczególnie zabobonni, płeć dziecka może być utrzymywana w tajemnicy. Po upływie siedmiu dni, gdy wszystko jest w porządku, jak nakazuje mu­ zułmański obyczaj, ma miejsce uroczysta simaja. Na śniadanie sprasza się sąsiadów, rodzinę oraz przedstawicieli wiejskiej biedoty. Jeżeli wymaga tego liczba zaproszonych gości, ustawia się przed domem prowizoryczne zadasze­ nie, pod którymi rozściela się maty. Uczta wtedy przenosi się z wnętrza domu na ulicę. Dzięki temu każdy wie, że może przyłączyć się do wspólnego posił­ ku. Urodziny dziecka to zawsze powód do świętowania dla całej lokalnej spo­ łeczności. Uliczne przyjęcie jest również pretekstem do zamanifestowania tak swojej radości, jak i zamożności. Ci zamożniejsi właśnie zapraszają często miejscowych grajków czy derwiszy, a pod wieczór odprawiany jest dzięk­ czynny zikr16. Nikt w ten dzień nie szczędzi pieniędzy; organizuje jak najbar­ dziej wystawne przyjęcie, zwłaszcza gdy narodzi się chłopiec. Wcześnie rano uroczyście zarzyna się owcę. Dokonać tego może każdy mężczyzna, za wy­ jątkiem ojca dziecka17. Odrobina krwi ofiarnego zwierzęcia rozsmarowywana jest na czole niemowlęcia. Gdy nie stać ojca na poświęcenie zwierzęcia, przygotowuje się specjalną potrawę z ryżu, chleba i mięsa (fatła), którą na­ stępnie symbolicznie dzieli się między gości, na siedem półmisków. Uroczy­ ste śniadanie przygotowują wspólnie kobiety z sąsiedztwa. Ich praca przebie­ ga w sposób bardzo uporządkowany i sprawny. W tym czasie zaproszeni goście składają gratulacje szczęśliwemu ojcu i jego rodzinie. Każdy odwiedza mat­ kę i jej dziecko, obdarowując je pieniędzmi wsuwanymi pod poduszkę. Przede wszystkim jednak w ten dzień wybiera się imię dziecka. Wzywa się sędziwego mężczyznę, cieszącego się moralnym i religijnym autorytetem; zwykle jest to czcigodny szejch lub imam miejscowego meczetu. Ten bierze dziecko na ręce i szepcze mu trzykrotnie jego imię. Jego wybór należy w pierwszej kolejności do rodziców. Przy czym podobno w przypadku chłop­ ca decydujący głos należy do ojca, a w przypadku dziewczynki bardziej ma liczyć się zdanie matki. Gdy urodzi się pierwsze dziecko, nadaje się mu za­ zwyczaj imię Mohamed lub Fatima. Często również jego imię może upamięt­ niać dziadków lub jakiegoś innego zacnego przodka. Zdarza się także, iż o radę pyta się świątobliwego szejcha. Powszechnie wierzy się, iż imię ma 16Pół śpiewane, pół recytowane imiona Boga. 17Zakaz ten związany jest ze wspomnianymi już wierzeniami muszahara. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 165 duży wpływ na przyszłość dziecka, poniekąd także chodzi tutaj o pewnego rodzaju błogosławieństwo dla niego18. W Sudanie cieszą się popularnością te same imiona, co w większości muzułmańskich krajów. Zasadniczo, w przypadku dzieci płci męskiej, są to imiona nawiązujące do Mahometa (Hamid, Mahmud czy Ahmed), Boga (Abdalla, Dafalla), rodziny Proroka (Hassan czy Husein) czy czcigodnych i sław­ nych bohaterów islamu (Mahdi). Znaczącym źródłem inspiracji w kwestii nadawania imion są kalendarze z 99 imionami Boga wiszące w każdym do­ mostwie czy sklepie. W przypadku dziewczynek również dobór imienia kon­ centruje się raczej na rodzinie Proroka (eł Tayib, 1955, s. 12, 13). Przy czym należy zauważyć, że ostatnimi czasy popularyzują się w szybkim tempie naj­ różniejsze imiona z innych krajów muzułmańskich, rzadko dotychczas tutaj spotykane. Być może jest to zasługą telewizji, a szczególnie popularnych egip­ skich telenowel. Natomiast w oficjalnej tytulaturze zupełnie brak jest imion nubijskich. Barclay (1964, s. 414) zanotował, iż nierzadko dzieci mają dwa imiona. Jedno oficjalne i wybrane przez ojca oraz drugie wybrane i używane przez matkę. W okresie przedszkolnym, kiedy dziecko pozostaje pod opieką matki i jej krewnych, matczyne imię to jedyne, z którym ma się ono utożsamiać. W rejonie moich badań zaobserwowałem jedynie, że bardzo często małe dziewczynki nazywa się Umm Abu ‘a („matka mojego ojca”). Zwracają się tak do niej zarówno rodzice, jak i całe otoczenie. Z czasem dziecko może zyskać także przezwisko. Często towarzyszy ono człowiekowi przez całe życie, tak jak wszędzie wyrażając jakąś cechę cha­ rakteru, zabawne wydarzenie lub po prostu wykonywaną profesję. W przeci­ wieństwie do oficjalnych imion, wśród przezwisk zdarzają się jeszcze słowa o nubijskim rodowodzie (np. raczej pogardliwe nogut — sługa). Zupełnie natomiast nie przywiązuje się wagi do muzułmańskiej tradycji agiga — postrzyżyn. Pierwsze włosy obcina się kilka miesięcy po narodzinach raczej bez specjalnego ceremoniału. Kiedyś jedynie pozostawiano dziecku ko­ smyk włosów i ofiarowywano go jakiemuś świętemu, a następnie, gdy nada­ rzała się odpowiednia chwila, ścinano go przy grobie patrona, często przy tym ucztując i bawiąc się19. Podobnie, gdy dziecko chorowało, obiecywano kosmyk jego włosów jakiemuś świątobliwemu mężowi (el Tayib, 1956, s. 56, 57). Nim to jednak nastąpi, musi skończyć się czterdziestodniowy okres od­ osobnienia kobiety. Wynika on zarówno z przekonania, iż matka przez pe­ wien czas po porodzie pozostaje w stanie rytualnej nieczystości {haram), jak 18Oczywiście jest to ślad iście magicznego traktowania imienia — nieobcego chyba żadnej tradycyjnej kulturze. 19Na początku XX wieku zwyczaj ten był żywy wśród mieszkańców Górnego Egiptu (Black­ man, 1927, s. 84, 85). �166 Maciej Kurcz i z tego, że nadal czyha na nią i jej dziecko szereg nadprzyrodzonych niebez­ pieczeństw. Kobieta nie tylko nie może opuszczać zagrody, ale w ogóle wsta­ wać z łóżka. Pod łóżkiem przez cały czas chroni ją jakiś ostry, żelazny przed­ miot: nóż, topór lub motyka. Na nadgarstku zawiązany pozostaje apotropeiczny dżirtig. Ponadto, w przypadku gdy dziecko jest płci żeńskiej, matka pod po­ duszką trzyma jeszcze żelazny aplikator do kohlu. Pod ręką na taboreciku znajduje się Koran. Cały czas przy łożu pali się kadzidło. Wszystko po to, by zapewnić kobiecie maksimum ochrony przed czyhającymi na nią niebezpie­ czeństwami nadprzyrodzonej natury. Przez okres piętnastu, a niekiedy czter­ dziestu dni w izbie, w której miał miejsce poród i gdzie teraz leży matka z dzieckiem, nie sprząta się. Nie wynosi się też z niej żadnego przedmiotu. Dba się, aby kobieta, mimo iż nie opuszcza izby, wyglądała pięknie i szczę­ śliwie. Zawsze przystrojona jest w efektowny i kolorowy tob, a jej skóra po­ kryta jest henną i kohlem. Podobnie jak przez całą ciążę powinna manifesto­ wać swoje szczęście. W tym trudnym dla rodziny okresie uaktywnia się instytucja pomocy sąsiedzkiej. Teraz to na kobietach z sąsiedztwa spoczywa wysiłek opieki nad młodą matką oraz jej domem. Dziecko ubierane jest w dwuczęściowe śpioszki, zakupione jeszcze w cza­ sie ciąży na pobliskim targu. Matka trzyma je cały czas przy sobie na dużej, strojnej poduszce z nieprzemakalnego materiału. W nocy nakrywa je dodat­ kowo kawałkiem swojej szaty. Czterdziestego dnia (Arbain el Wilada) ma miejsce uroczysta procesja ko­ biety nad Nil, która ostatecznie kończy okres marginalizacji20. Matka przyodziewa nowe szaty, gdyż musi się podobać „mieszkańcom rzeki”. Nad Nil towarzy­ szą jej w radosnym, rozśpiewanym orszaku inne niewiasty. Wszyscy winni się uśmiechać. Od tego zależy przyszłość dziecka. Nad brzegiem rzeki matka do­ konuje ablucji siebie i dziecka (siedmiokrotnie zanurza je w wodzie). Następ­ nie do rzeki wrzucane są wszystkie przedmioty związane z niemowlęciem przez pierwsze czterdzieści dni jego życia. W końcu Nil i jego „mieszkańcy” obda­ rowywani są darami: słodyczami i zbożem. Niektórzy wspominali, że dziec­ ku wtedy daje się na szczęście zielony listek. Rytuał kończy radosny pisk kobiet. Po tym wszystkim młoda matka wraca do normalnego życia21. Czterdziestodniowy okres kwarantanny22 obowiązuje kobietę nawet wtedy, gdy dziecko narodzi się martwe. Tak samo okres ten kończy ablucja w wodach 20Niektórzy mieszkający daleko od rzeki wybierają się do miejscowej studni. W szczególno­ ści czyniły tak rodziny byłych koczowników, które przejęły ten zwyczaj od Nubijczyków. 21 Nie sposób nie ulec wrażeniu, iż moment ablucji matki i dziecka w wodach Nilu przypomi­ na chrześcijański chrzest. Co więcej wśród Koptów czy etiopskich chrześcijan istnieje zwyczaj chrzczenia dzieci czterdziestego dnia od narodzin. Być może mamy tutaj znów do czynienia z ostatnim reliktem chrześcijaństwa, niegdyś religii tego zakątka Afryki? 22 Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 167 Nilu. Jeżeli dziecko urodzi się martwe, nie chowa się go na cmentarzu, a raczej w domu lub jego pobliżu. W trakcie wykopalisk archeologicznych odnalezio­ ne zostały szczątki niemowlęcia wetknięte w ścianę średniowiecznego domu. W.S. Blackman (1927, s. 67) wspomina, iż w Górnym Egipcie istniał zwyczaj chowania płodu w obrębie domostwa. Wierzono, iż przez to może się on odro­ dzić ponownie w brzuchu matki. W Omdurmanie natomiast jeszcze nie tak dawno praktykowany był zwyczaj wrzucania martwych noworodków do Nilu (el Tayib 1955, s. 6). Gdy dziecko umrze w ciągu pierwszych dni po urodzeniu, chowa się je w specjalnej części cmentarza lub po prostu zakopuje na pustyni. Do nadzwyczaj delikatnych problemów w kraju islamskim należy aborcja. W każdym tzw. prostym społeczeństwie, w którym dzieci uważane są za naj­ większe szczęście, kwestia usuwania ciąży stanowiła zawsze zjawisko mar­ ginalne i zdecydowanie potępiane. Nie inaczej sprawa ta wyglądała w Su­ danie (Ahmed, 1939, s. 42). Obecnie jednak także i to uległo zmianie. Na prowincji północnosudańskiej zdarzają się pozamałżeńskie kontakty seksual­ ne, a w konsekwencji także ciąże. Oczywiście staje się to powodem wielkie­ go nieszczęścia. Dziewczyna wtedy zawsze poszukuje pomocy u innej „do­ świadczonej” kobiety lub u akuszerki. Zwykle zabieg polega na wprowadzaniu do pochwy jakiegoś przedmiotu (najczęściej gałęzi uszer — Calotropis procera, krzewu, który wydziela pewnego rodzaju żrącą substancję) w celu uszko­ dzenia płodu, wywołaniu krwawienia lub stanu zapalnego. Gdy ta metoda zawiedzie, szuka się pomocy w szpitalu. Zawsze jednak w dużej tajemnicy. Znane są również pewne sposoby zapobiegania ciąży. Uważa się, że owoc rycynowca zabezpiecza kobietę przed ciążą na okres jednego roku. Podobne właściwości ma posiadać mieszanka octu i soku z limonki. Dzieciństwo i wychowanie Okres przedszkolny to dla dziecka czas beztroski i swobody. Pozwala się mu niemal na wszystko, byle nie przeszkadzało ojcu i jego gościom. Nie przy­ kłada się również zbytnio wagi do wychowania, nawet do tak podstawowych zabiegów jak czynności związane z toaletą. Tylko nieliczni próbują przyuczyć dzieci do korzystania z nocników, a gdy dziecko zaczyna raczkować, kon­ struuj ą prowizoryczny chodzik. Zasadniczo uważa się, że na wszystko przyj­ dzie czas. Nie oznacza to jednak, iż dzieci pozostawione są same sobie. Cały czas znajdują się pod opieką starszego rodzeństwa, babci lub matki. To ona, gdziekolwiek by się nie wybrała, zabiera niemowlę sztywno przytwierdzone do jej boku, nakryte kawałkiem jej szaty. Również w nocy dziecko nie roz­ staje się z matką i śpi wraz z nią na jednym łóżku. Dopiero gdy nieco podro­ śnie zamawia mu się u wiejskiego stolarza osobne łóżko, będące miniaturą łoża dorosłych. Od mniej więcej drugiego roku dzieckiem ma w szczególno­ �168 Maciej Kurcz ści zajmować się babcia. To ona wnosi zasadniczy wkład w naukę mówienia dziecka, a później także w proces socjalizacji. Dokonuje ona tego poprzez ludowe pieśni, opowiadania, a nade wszystko przez zagadki hudżia23. Natomiast rola ojca w początkowym okresie rozwoju dziecka jest mini­ malna. Nie interesuje się on w szczególny sposób swoimi pociechami; chyba że w domu pojawiają się goście. Wtedy sadza je na kolana lub bierze na ręce. Po chwili jednak oddaje je matce. Placem zabaw sudańskich dzieci jest wiejska ulica, w szczególności oko­ lice sklepu. Tam przecież dzieją się najciekawsze rzeczy. Dzieciom nie kupu­ je się gotowych zabawek; lalki lub miniaturowe samochody nadal należą do rzadkości. Dzieci, a poniekąd także rodzice, zdani są prawie wyłącznie na własną pomysłowość. Do najczęstszych należy widok chłopców bawiących się gałęziami zamienionymi w łuk, w procę lub latawiec. Bardzo popularne są także dwa kółka i rodzaj kierownicy przyczepione do patyka, a służące dzieciom do zabawy w jazdę samochodem. Do przydomowych drzew mocu­ je się natomiast prowizoryczne huśtawki ze sznura i zużytej opony. Wiejskie dzieci mają również zestaw zabawek domowej roboty, wykonanych przez ich rodziców. Najliczniejsze są makiety samochodów zrobione z aluminiowych puszek lub tektury, niewiarygodnie wierne jak na użyte materiały, przez co nie­ rzadko będące prawdziwymi arcydziełami. Dziecięcymi zabawkami są także trzymane w domu zwierzęta. Są one rozrywką najmłodszych, często traktowa­ ne w bardzo niehumanitarny sposób. Nikt jednak nie robi z tego problemu. W miarę dorastania wiejskie dzieci opanowują i inne formy rozrywki. Ogromną popularnością cieszy się piłka nożna. Plac z dwoma prowizorycz­ nymi bramkami na skraju wsi i pustyni to charakterystyczny element lokal­ nego krajobrazu. Popularne, i to nie tylko wśród najmłodszych, są rodzaje warcabów safradziat i bardziej skomplikowana sidża. W obu przypadkach pola rysuje się na piasku, a za pionki służą drobne kamienie lub pestki dakty­ li. W nocy zaś, przy świetle księżyca, bawi się w chowanego (desdes). Jako pierwsze pozbawione swobody zostają dziewczynki. Już czterolet­ nie przyucza się do rozmaitych prac domowych. Pomagają one swym mat­ kom w sprzątaniu czy zbieraniu chrustu, by w końcu całkowicie zastąpić je w pewnych codziennych czynnościach. Dziewczynki bardzo ważną rolę spełniają, opiekując się młodszym rodzeń­ stwem, którym matka często z powodu urodzenia kolejnego dziecka zajmować się nie ma czasu i siły. Nie bez przyczyny mówi się, że kobieta szczęśliwa to ta, która posiada wiele córek. Od wczesnych lat dziewczynki uczą się także przy­ pisanych kobietom norm zachowań: odpowiedniego sposobu mówienia, ubie­ rania czy poruszania. Stopniowo zabrania się im przebywać z chłopcami i ba- 23 Hudżia — „mądrość” to opowieści-zagadki, opowiadane dzieciom tylko w nocy. Podobnie jak w przypadku gry na tamburze, opowiadane za dnia mogłyby sprowadzić nieszczęście. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 169 Fot. 3 Kobieta z tatuażami bliznowymi, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 r. �170 Maciej Kurcz Fot. 4. Mężczyzna z tatuażem bliznowym, fot. M. Kurcz, Stara Dongola 2004 r. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 171 wić się na wiejskiej ulicy. W końcu również wymaga się od nich noszenia na głowie chusty. Jest ona wymownym znakiem wchodzenia dziewczynek w okres dojrzewania (fot. 1). Dojrzewające dziewczyny chowane są twardszą ręką aniżeli chłopcy. Ich życie zdeterminowane jest wieloma restrykcjami, wypływającymi z towarzy­ skich norm obowiązujących muzułmanki. Zasadniczo nie powinny opuszczać domostwa, jeżeli już, to nigdy same, najlepiej w towarzystwie matki lub bra­ ci. W innym wypadku dziewczyna może zostać posądzona o złe prowadzenie się i stać się obiektem plotek. W razie nienależytego zachowania, ojciec nie waha się wobec córki stosować kary cielesnej. W miarę dojrzewania świat dziewczyny zawęża się do murów obejścia. Nie należy jednak sądzić, iż jej życie jest nieszczęśliwie. W rodzinnym domu czuje się naturalnie i pewnie. Tam też ma wiele obowiązków i rozrywek wespół z licznym rodzeństwem. Jej życie towarzyskie na zewnątrz domu mimo szeregu ograniczeń istnieje, w szczególności gdy w okolicy ma miejsce jakaś uroczystość. Jest to powód wielkiego podniecenia i gorączkowych zabiegów upiększających. Dziewczy­ na dobrze wie, że na takiej zabawie pozna zapewne swojego przyszłego męża. Pozycja dziecka płci żeńskiej w patriarchalnej rodzinie sudańskiej jest zde­ cydowanie najniższa. Trzeba zdawać sobie sprawę z ogromnej presji psycho­ logicznej, w jakiej znajduje się tam dziewczynka. Okazuje się jej mniej miło­ ści i uwagi, a nakazuje szczegółowy kodeks zachowań, którego ze względu na wiek nie jest w stanie zrozumieć. Choć uważa się, że chłopców można dłużej traktować liberalnie, to rów­ nież i ich, od wczesnych lat, angażuje się do rozmaitych prac — naturalnie związanych ze światem mężczyzn. Często zobaczyć można ojca i jego kilku­ letniego syna na targu robiących zakupy czy wspólnie doglądających pasą­ cych się zwierząt. Malec coraz częściej zaczyna przebywać z mężczyznami. Pozwala mu się usługiwać przy stole i uczestniczyć we wspólnych, męskich posiłkach. Uczy się go, jak należy zachować się w towarzystwie. W końcu ojciec zaczyna zabierać syna na uroczystości religijne: na zikr czy na piątko­ we modły. Przy tym wszystkim ulega zmianie chłopięcy strój. Dziecięce ciusz­ ki w iście europejskim stylu zastępuje typowo męski przyodziewek; biała długa koszula oraz piuska lub turban na głowę24. Ważną rolę odgrywa system kar i nagród. W Sudanie, tak w szkole, jak i w domu, na porządku dziennym stosowane są kary cielesne w przypadku różnego rodzaju niesubordynacji dzie­ ci, a gałązka palmy pełni tę samą wymowną funkcję, co dla europejskich dzieci 24 Paroletnie dzieci ubiera się bez specjalnych reguł; wedle uznania i zamożności rodziców. Co ciekawe, dominuje w dziecięcej garderobie strój w iście europejskim stylu: bluzy lub koszulki z popularnymi w Europie bohaterami dziecięcych filmów animowanych. Dopiero w miarę dora­ stania, dziecko ubiera się w tradycyjny sposób— będący miniaturą stroju rodziców. Definitywnie porzuca się europej ską modę wraz z pójściem dziecka do szkoły — przynajmniej na jakiś czas. �172 Maciej Kurcz pasek czy kiedyś rózga. Jeżeli chodzi o zakazy, bardzo często rodzice straszą swą pociechę nadprzyrodzonymi stworami (np. mieszkańcami Nilu) lub człon­ kami innych, nielubianych grup etnicznych (np. Cyganami). Zasadniczo od wczesnych lat dzieci przyuczane są do swoich przyszłych ról. Nie jest to żaden sformalizowany proces. Dzieci uczą się spontanicznie; biorą udział w pewnych czynnościach, podpatrując i naśladując rodziców oraz ich otoczenie. Bardzo szybko stają się również ważnym elementem rodzin­ nego kręgu, świadczącym o szczęściu, poniekąd także o jego ekonomicznym i produkcyjnym potencjale. Warto zauważyć, iż tradycyjny system wycho­ wawczy nie ogranicza się tylko do rodziny, ale także obejmuje ród, grupę społeczną i wiekową. Wszystkie te społeczności w równym stopniu pełnią rolę w procesie socjalizacji jednostki. W tradycyjnych społeczeństwach jednostka we wczesnym okresie życia musiała przejść cały szereg zwyczajowych operacji okaleczenia, mających zarówno podkreślić urodę, jak i zamanifestować przynależność etniczną czy społeczną. I tak w badanych przeze mnie wsiach wszystkim dziewczynkom przekłuwa się uszy, aby mogły nosić kolczyki. Dziecko otrzymuje je w pre­ zencie najczęściej z okazji simajii. W przeszłości natomiast w zwyczaju było noszenie okrągłego kolczyka przyczepionego do prawego nozdrza. Obecnie widok kobiety z taką ozdobą należy już raczej do rzadkości. Być może wy­ stępuje on jeszcze u niektórych grup koczowniczych25. Zupełnym natomiast przeżytkiem jest noszenie kolczyków przez chłopców26. Jak informuje Bar­ clay (1964, s. 443), operacji przebijania ucha pierworodnego syna miała do­ konywać kiedyś siostra ojca. Nim dzieci osiągnęły pełnoletność, poddawano je również zabiegowi skaryfikacji — tatuowania bliznowego27. Dokonywał jej miejscowy specjalista (szelak lub szelaha w przypadku kobiety) za pomocą ostrego narzędzia przy­ pominającego brzytwę (matua lub po porostu mus — brzytwa). Nie towarzy­ szyły temu raczej żadne specjalne uroczystości. Dziecko przechodziło opera­ cję około dziesiątego roku życia, gdy, jak mnie informowano, policzki stawały się pełniejsze. Obecnie, tak na obszarze moich badań, jak i innych zakątków muzułmańskiego Sudanu, raczej nie przeprowadza się już tego rodzaju prak­ tyk28. Charakterystyczne blizny (szillukh) zobaczyć można jeszcze powszech­ nie u ludzi starszych, rzadziej u osób w średnim wieku (fot. 3, 4). 25Urozmaicony etnicznie targ w ed Debba to jedyne miejsce, gdzie spotkałem kobiety noszące tego rodzaju ozdoby. 26 Burckhardt (1987, s. 141) zanotował na początku XIX wieku, iż wszyscy młodzi chłopcy w Nubii nosili w uszach kolczyki. El Tayib (1964, s. 58) twierdzi, że zwyczaj ten służył zmyleniu złego ducha czyhającego na życie chłopca. 27 Opis tej operacji można znaleźć między innymi u Barclay’a (1964, s. 445). 28 Barclay (1964, s. 446) podaje, że zwyczaj ten zaczął tracić popularność mniej więcej po I wojnie światowej. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 173 U mężczyzn obyczaj ten związany był przede wszystkim z tożsamością etniczną; każdy detal nacięć wskazywać miał na przynależność plemienną, a nawet z jakiego rodu się dana jednostka wywodziła (Barclay, 1964, s. 443, Błażyński, 2003a, s. 37). Na obszarze moich badań, różnorodność motywów skaryfikacji odzwierciedlała złożoność etniczną tego terenu. Zasadniczo jed­ nak u tamtejszych plemion był to ten sam schemat: trzy pionowe (Danagla) lub poziome linie na obu policzkach (Bederija). Dla kobiet natomiast był to zabieg przede wszystkim o charakterze upięk­ szającym, a głębokość czy szerokość nacięć stawała się powodem do dumy i zazdrości (Kenyon, 1991, s. 57). W rezultacie kobiece blizny były większe i głębsze. Względy estetyczne okazały się na tyle silne, iż zwyczaj ten prze­ trwał dłużej wśród kobiet niż u mężczyzn (Barclay, 1964, s. 443). Rzeczywi­ ście, to u kobiet najczęściej możemy podziwiać wymierającąjuż sztukę ska­ ryfikacji. Nadal również jest ona obiektem zachwytu. W Sudanie północnym operacje wykonywania różnego rodzaju blizn miały i mają głębsze znacze­ nia. Świadczyły między innymi o przeżywanej żałobie, utracie bliskiej osoby lub mogły mieć charakter apotropeiczny (Barclay, 1964, s. 443,444; Błażyń­ ski, 2003a, s. 39). Nadal bardzo popularne jest natomiast wykonywanie niewielkich nacięć (naddaraf) na skroniach w celach leczniczych. Mają one być skuteczne przy różnego rodzaju problemach z oczami. Niezwykle zręcznymi w tej materii są emigranci z Afryki Zachodniej — tzw. Fellata oraz zwykli, doświadczeni starsi ludzie. U niektórych kobiet również podziwiać można różnego rodzaju tatuaże. Wykonywano je dla ozdoby dojrzewającym dziewczynkom. Były to proste geometryczne wzory na policzkach lub ramionach. Obecnie mają je już tylko niektóre starsze niewiasty. Częściej natomiast zobaczyć można wieśniaczkę z wytatuowaną— zabarwioną dolną wargą (szelufa). Wykonuje się to, nakłu­ wając równocześnie kilkoma igłami wargę, a następnie wcierając kohł. Ten zabieg, także o upiększającej funkcji, wykonuje się jeszcze od czasu do czasu po zaręczynach lub zaraz po ślubie. Obrzezanie (tahur) chłopców Zgodnie z muzułmańskim obyczajem, każdy chłopiec powinien być ob­ rzezany. Sudańczy powszechnie respektują ten religijny zwyczaj i przywią­ zują do niego wielką wagę29. To wielkie święto. Jak mówi przysłowie: „Arab jest królem w dniu swojego ślubu i obrzezania” (Trimingham, 1965, s. 181 )30. 29W Sudanie zresztą praktykowany jest od zamierzchłej starożytności (Trimingham, 1965, s. 181). 30Podobieństwa w oprawie obu ceremonii są wyraźne. Chłopiec obrzezany nazywany jest „pa­ nem młodym”, a sam rytuał określa się jako „mały ślub”. �174 Maciej Kurcz �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 175 Ten dzień to przełomowa chwila w jego życiu, w której z chłopca staje się mężczyzną. Opuszcza towarzystwo matki i sióstr, w którym dotychczas dora­ stał i od tej chwili wkracza w świat mężczyzn. W tym momencie również staje się pełnoprawnym wyznawcą islamu. Ceremonię obrzezania organizuje się w różnym czasie. Jedni urządzają ją wcześnie, już razem z simają, argumentując, iż im wcześniej, tym lepiej dziec­ ko to zniesie. Inni z kolei są zdania, że z operacją tą należy poczekać kilka lat, gdyż wiąże się ona z dużym ryzykiem dla zdrowia niemowlęcia. O termi­ nie wydają się jednak decydować względy finansowe. Po prostu ojciec musi uzbierać odpowiednią kwotę, by móc sfinansować potrzebną ilość mięsa na przyjęcie i sprowadzić lekarza. To z tego powodu czasami przeprowadza się obrzezanie kilkorga dzieci jednocześnie. Nie jest to jednak dobrze widziane. Każdy raczej stara się zorganizować ceremonię we własnym zakresie. Ze względów finansowych najczęściej przeprowadza się te operacje po zbiorach bobu w zimie oraz daktyli w lecie. Ludzie wtedy mają najwięcej gotówki. Innymi zwyczajowymi okazjami dla organizowania tej ceremonii jest okres bezpośrednio przypadający po Ramadanie oraz w czasie Wielkiego Święta31. Również i te terminy podyktowane są zwykle względami ekonomicznymi; po prostu składa się w ofierze jedno zwierzę i organizuje jedno przyjęcie, by uczcić obie te uroczystości. Dzień obrzezania poprzedza okres przygotowań. Jak zawsze, z okazji ważnego rodzinnego święta — gromadzi się jedzenie, piecze chleb, sprząta obejście, organizuje obsługę przyjęcia. W końcu zapraszani są liczni goście. Każdy z nich obdarowuje chłopca prezentami. Dawniej były to daktyle lub cukier. Obecnie są to wyłącznie pieniądze. Każdy datek jest skrupulatnie za­ pisywany32. Z okazji obrzezania chłopiec otrzymuje także sygnet —- nosić go będzie przez resztę życia, oraz kompletną męską garderobę. Uczta trwa od rana do wieczora, a w bogatych domach często przedłuża się do kilku dni. Zarzynane są zwierzęta. Jedzenia w ten dzień nie może zabraknąć dla niko­ go. Wieczorem już tylko w męskim gronie recytuje się Koran i imiona Boga, tańczy i śpiewa przy akompaniamencie lokalnego artysty — muzyka. Kiedyś powszechnie, teraz rzadziej (choć być może po prostu po kryjomu) delektuje się merissą — miejscowym piwem warzonym z sorgo33 — trunkiem nieroze­ rwalnie związanym z każdym ważnym wydarzeniem ludności tego zakątka Afryki (Barclay, 1964, s. 280; Ząbek, 1998, s. 144). 31 Wszystkie operacje obrzezania, które zbiegły się z moim pobytem w Sudanie, przeprowa­ dzane były w pierwszy dzień Wielkiego Święta. 32 Chodzi tu o obyczaj, w którym dany prezent jest skrupulatnie zapisywany, by mógł być zwrócony w przyszłości, w czasie innego rodzinnego święta. Nieodwzajemnienie się równej war­ tości podarunkiem byłoby powodem wielkiego afrontu czy nawet kłótni. 33Chociaż uważane jest to teraz w Sudanie za przestępstwo. �176 Maciej Kurcz W dzień poprzedzający uroczystość chłopiec przybrany jest w pewne nie­ wieście atrybuty. Jego ręce udekorowane są henną i kohlem. Na głowie spo­ czywa strojny hilal, na przegubie zaś ma bransoletkę (hereza), a przede wszyst­ kim dżirtig — przedmioty zapobiegające działaniu złych mocy. Do typowo męskiego stroju należy natomiast długa koszula, zamówiona u lokalnego kraw­ ca specjalnie na tę okazję. Wręcza mu się także bicz lub miecz — symbole męskości, a zarazem potężne środki apotropeiczne. W pewnym momencie chłopca usadawia się również na grzbiecie konia lub osła, na którym obwozi się go po okolicy, by zamanifestować uroczyste wydarzenie. W wieczór po­ przedzający uroczystość wydane jest małe przyjęcie, głównie dla rówieśni­ ków chłopaka. W jego trakcie podawane są w dużych ilościach słodycze. Ceremonia ma miejsce rano. Operacji dokonuje w domu lekarz lub miej­ scowy sanitariusz, specjalnie sprowadzony na tę okazję34. Ma do dyspozycji profesjonalne narzędzia i środki opatrunkowe. Chłopaka trzyma na kolanach ojciec, dookoła wszystkiemu przypatrują się zgromadzeni goście. Zakończe­ nie zabiegu oznajmia radosny pisk kobiet oraz głośny i żywiołowy dźwięk bębna. Później dziecko zanosi się do izby i kładzie na łóżko. Rozpala się bakhur35, a pod łóżkiem umieszcza się żelazny przedmiot. Po chwili do izby wkraczają poszczególni goście; gratulują i wkładają chłopakowi w dłonie pie­ niądze (fot. 5). Po upływie siedmiu dni ma miejsce uroczysta procesja nad Nil, gdzie ob­ mywa się stopy, dłonie i twarz chłopca. Może on wtedy również rzucić oszcze­ pem, by zamanifestować swoją męskość. Podobnie jak z okazji urodzin, do rzeki wrzucane są „nieczystości” związane z operacją oraz dary w postaci jedzenia. W badanym przeze mnie rejonie w drodze powrotnej uroczysta pro­ cesja odwiedza sanktuarium szejcha Suara el Dahab w Starej Dongoli. Od tego momentu chłopiec może już opuszczać zagrodę36. Okres obrzezania to kolejny po urodzinach czas, podczas którego intensy­ fikują swoje działanie nadprzyrodzone siły natury: muszahara, „złe oko” czy dżiny. Potrzebna jest zatem znów człowiekowi magiczna ochrona. Temu ce­ lowi służą wspomniane kobiece elementy ubioru, ale także wieczorny zikr. Przez jakiś czas po ceremonii, matka regularnie okadza syna dymem kadzi­ dlanym. Natomiast ceremonialny okres kończy zwyczajowo procesja nad Nil; ablucja w jego wodach oraz obdarowanie „mieszkańców rzeki” prezentami. 34 Dawniej operacji tej dokonywał miejscowy specjalista (tahar lub basir), który oprócz tego parał się również znachorstwem. Nadal tacy ludzie przeprowadzają obrzezanie wśród niektórych grup koczowniczych. 35 Rodzaj kadzidła. 36 Kiedyś, podobnie jak w przypadku porodu, obowiązywała go czterdziestodniowa kwarantan­ na. Obecnie zwyczaj ten zredukowano do siedmiu dni, niezbędnych dla rekonwalescencji dziecka. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 177 „Obrzezanie dziewczynek” W Sudanie dokonuje się obrzezania nie tylko chłopców, ale także dziew­ czynek37. W obu przypadkach ma ono powszechny charakter, choć tylko, je ­ śli chodzi o chłopców, nakazuje to religia. W Sudanie w znakomitej większo­ ści dziewczynki poddaje się tzw. obrzezaniu faraońskiemu (Cloudsley, 1984, s. 113; Kenyon, 1991, s. 99). Polega ono na usunięciu dużej części warg sro­ mowych większych i wzgórka łonowego oraz podcięciu warg sromowych mniejszych. Łechtaczka może zostać amputowana lub tylko nacięta (Barclay, 1964, s. 447 za MacDonald, 1936). Operacja ta jest zabroniona zarówno przez doktorów islamu, jak i władze państwowe38. Mimo to sudańskie kobiety uważają ją za swój religijny i mo­ ralny obowiązek. W Sudanie zwyczaj ten wydaje się starej daty, choć nie wie­ my, czy w tak drastycznej formie praktykowany był w starożytności39. Nadal nie da się jednoznacznie określić jego funkcji kulturowej40. Na badanym przeze mnie terenie wszystkie dziewczynki poddawane są tej operacji. W większo­ ści jest to obrzezanie faraońskie — nazywane tahur faraonijja, przy czym pewne różnice występują, jeśli chodzi o stopień „zamknięcia” kobiety. Nie­ które rodziny decydują się bowiem tylko na częściowe zaszycie córki (nus rubbat), a nie na prawie całkowite infibulowanie — zszycie pozostawionego po operacji fragmentu warg sromowych większych w ten sposób, aby pozo­ stał tylko niewielki otwór dla krwi menstruacyjnej i moczu. Odnotowałem natomiast tylko jeden przypadek tzw. obrzezania sunnickiego41. Ten rodzaj obrzezania nie cieszy się dobrą opinią i jest uważany za niewystarczający. Ceremonia obrzezania kobiety pod wieloma względami naśladuje tahur chłopców, przy czym charakterystyczne jest to, że ma ona skromniejszy prze­ bieg i bardziej intymny charakter — nie przeprowadza się jej publicznie i nie 37 W literaturze przedmiotu tego typu zabiegi nazywa się ogólnie „okaleczeniem genitaliów żeńskich” (MGF-FMG — Mutilation Genitals Feminine/Female Mutilation Genitals) lub „obrze­ zaniem żeńskim”. 58 Obrzezanie „faraońskie” jest już oficjalnie zabronione od 1946 roku (Kenyon, 1991, s. 101). 39 O zwyczaju tym w Sudanie wspominają już antyczni pisarze, tacy jak Strabon czy Diodor Sycylijski (Cloudsley, 1984, s. 111). 40 Być może jednym z głównych powodów jest chęć zabezpieczenia kobiety przed gwałtem lub przedmałżeńskimi kontaktami seksualnymi. Barclay (1964, s. 450) zanotował, iż pragnie się także przez tę operację obniżyć kobiecą potencję. 41 Jest to łagodniejsza odmiana operacji obrzezania kobiety. Polega ona na usunięciu lub na­ cięciu napletka łechtaczki lub warg sromowych mniejszych, albo jednego i drugiego kobiecego organu. Często zabieg ten ogranicza się jedynie do starcia skóry łechtaczki i upływu kilku kropli krwi. Ten rodzaj obrzezania nazywany jest często sunnickim, gdyż wspomina o nim tradycja Pro­ roka (Barcaly, 1964, s. 446,447). W Sudanie jest on dopuszczalny przez państwo, a kobieta może poddać się takiej operacji w profesjonalnej klinice ginekologicznej (Cloudsley, 1984, s. 121; Ke­ nyon, 1991, s. 101). �17 8 Maciej Kurcz Fot. 6 Dziewczynka, której obrzezanie planowane jest w tym roku, fot. M. Kurcz. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 179 uczestniczy w niej żaden mężczyzna. Częściej niż w przypadku chłopców dokonuje się obrzezania więcej niż jednej dziewczynki. Byłem również świad­ kiem przeprowadzania obrzezania równocześnie u trójki dzieci (dwóch chłop­ ców i dziewczynki). Operację dokonuje się między czwartym a ósmym ro­ kiem życia, zwykle w czasie letnich wakacji (ze względu na dłuższy niż w przypadku chłopców okres rekonwalescencj i). Najpierw rodzina stara się zorganizować obrzezanie synów, a później dopiero dziewczynek42(fot. 6). W wieczór poprzedzający operację stroi się dziewczynkę w odświętny strój, złotą biżuterię. Jej skóra pokrywana jest henną i kohlem — podobnie jak ubiera się pannę młodą do ślubu. Przystraja się ją również w apotropeiczne przed­ mioty: dżirtig, bursztynowy soulmit i złotą monetę. Nazajutrz, wcześnie rano ma miejsce operacja. W izbie pozostaje tylko matka, babcia i akuszerka. Dwie pierwsze trzymają dziewczynkę, gdy położna przystępuje do operacji. Ma ona do dyspozycji profesjonalne chirurgiczne nożyczki, igłę oraz nici. Dezynfekuje je, zalewając spirytusem i podpalając. Bezpośrednio przed zabiegiem dziew­ czynka otrzymuje miejscowe znieczulenie. W przeciwieństwie do obrzezania chłopców, operacja ta jest skomplikowana i czasochłonna — w rezultacie bar­ dzo bolesna. Matka cały czas stara się uspokoić córkę, powtarzając, iż będzie piękna oraz że dostanie mnóstwo pieniędzy. Po operacji i infibulacji dziew­ czynkę kładzie się na tradycyjnym angarebie zasłanym czerwoną matą. Wiąże się jej razem nogi tak, aby nie zostały zerwane szwy, a rana mogła się szybko goić. Później następują gratulacje i okrzyki radości. W każdym domu ma miejsce mniejszy lub większy poczęstunek, połączony z ofiarą ze zwierzęcia. Śpiewa się weselne pieśni i tańczy. Po upływie siedmiu dni akuszerka przemywa rany i sprawdza czy gojenie przebiega pomyślnie. Dziewczyna pozostaje w łóżku do piętnastego dnia po operacji. Zwykłe po tym czasie wraca do normalnego życia. Kiedyś jednak zo­ bowiązana była nie opuszczać obejścia do czterdziestu dni po operacji (Kenne­ dy, 1978b, s. 157; Barclay, 1964, s. 446-450). Ten kolejny etap w życiu dziew­ czyny kończy uroczysta procesja nad Nil lub do studni. Ważne jest, aby dziewczyna oprócz rytualnej ablucji przejrzała się także w tafli wody. W wielu przypadkach zwyczaj ten odbija się negatywnie na zdrowiu ko­ biety, stając się przyczyną infekcji, urazów czy najróżniejszych problemów ginekologicznych. W dłuższej perspektywie równie często komplikuje poród, współżycie seksualne czy nawet staje się przyczyną bezpłodności. Mimo tego, dla dziewcząt sudańskich wydaje się on podstawowym wyznacznikiem ich kobiecości i dojrzałości. Jest to moment, na który z utęsknieniem czekają. War­ to uzmysłowić sobie fakt, iż w wielodzietnej, patriarchalnej rodzinie, w której dziewczynka wielokrotnie ma powody odczuwać, że jest gorzej traktowana, 42 Akuszerka za przeprowadzenie tej operacji bierze różne kwoty, w zależności od możliwości finansowych rodziny. Niemniej jednak obrzezanie dziewczynek kosztuje więcej aniżeli poród. �180 Maciej Kurcz jest to jeden z niewielu momentów w jej życiu, kiedy znajduje się ona w cen­ trum uwagi. Dla matek i ojców natomiast obrzęd ten to hołd złożony tradycji oraz jeden z podstawowych kroków ku zapewnieniu córce zamążpójścia. Trze­ ba jednak zaznaczyć, że krytyka tego rodzaju praktyk w mediach czy mecze­ cie oraz nade wszystko zmiany zachodzące w sferze życia seksualnego mogą wkrótce wpłynąć na stopień intensywności tej tradycji. Mężczyźni pracujący sezonowo w dużych miastach czy za granicą coraz częściej oczekują, by ich żony były bardziej nowoczesne, także jeśli chodzi o sferę intymną i tak jak Europejki czerpały satysfakcję z życia seksualnego. Zapewne między innymi z tego względu w miastach coraz częściej decydują się na łagodniejszą formę tej operacji (Kenyon, 1991, s. 128). Szkoła koraniczna Tradycyjny system edukacyjny zasadzał się na szkole koranicznej — haluan . Szkoła ta jest dobrze znana muzułmańskiemu światu jako filar podsta­ wowego — religijnego wykształcenia wyznawcy islamu. Prowadzona przez feki (l.m. fukara)44 uczyła Koranu oraz języka arabskiego (Eickelmann, 1981, s. 234-246; Vorbrich, 2002, s. 108-115; Trimingham, 1968, s. 57-62). W Su­ danie ten typ szkoły rozpowszechnił się za sprawą sufickich mistrzów, dla których po dziś dzień jest to między innymi jeden ze sposobów na życie (Trimingham, 1965, s. 98-104). Liczba tych szkół zdecydowanie zmalała. Nadal jednak uczy się w nich sztuki recytacji i zapamiętywania Koranu oraz podstawowych informacji z zakresu wiedzy i praktyki religijnej. W niektó­ rych przypadkach uczy ona jeszcze sporządzania amuletów czy leczenia lu­ dzi — umiejętności potępianych przez ortodoksję, ale cieszących się wciąż dużym zapotrzebowaniem. W znakomitej większości jest to wszystko, co taka szkoła może zaoferować. Pisania czy czytania uczy niejako przy okazji. Zna­ czenie posiada tylko katechetyczna wiedza, przyjmowana przez adeptów au­ tomatycznie i bez jakiejkolwiek refleksji. Zwłaszcza wersety Koranu — jak w przypadku świętych ksiąg innych religii — mają dla pospólstwa wymiar magiczny. W końcu również liczy się kontakt z charyzmatycznym nauczycie­ lem —- pośrednikiem między Bogiem a ludźmi. Kwestie te są źródłem ciągle dużej atrakcyjności owych szkół. Nadal pełnią one zasadniczą rolę w propa­ gowaniu wśród Sudańczyków ludowej odmiany islamu. Ponadto szkoła ta stanowi nadal ważny element na drodze religijnej kariery jednostki. 43 Halua ( khalwa) pierwotnie oznaczała „miejsce odosobnienia”, kojarzone z bytowaniem muzułmańskiego mistyka (Kenyon, 1991, s. 35). W Sudanie, za sprawą roli sufickich mistrzów w procesie islamizacji, wiąże się ten termin z ośrodkiem wiedzy religijnej, w znakomitej większo­ ści ze szkółką uczącą sztuki zapamiętywania i recytacji Koranu. 44 Oryginalniefakih, „znawca prawa”. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka jg j Halua zwykle znajduje się przy zagrodzie nauczyciela lub przy meczecie. To najczęściej mała lepianka, z jednym lub dwoma pomieszczeniami. Wy­ różnia ją widoczna z oddali zielona flaga zatknięta na dachu. Podłoga wysy­ pana jest piaskiem, na którym w czasie lekcji układa się maty. Przy jednej ze ścian znajduje się miejsce zasłane matą i dywanikiem lepszego gatunku. Jest zarezerwowane dla mistrza. Za jego plecami na ścianie wisi sztandar z reli­ gijną inskrypcją oraz kilka pamiątek po czcigodnych przodkach (różaniec, laska, zdjęcie, metalowy czajniczek). W innej części sali do filaru przycze­ pione są powrozy z licznymi powiązanymi kolorowymi szmatkami — znak życzeń ludzi proszących świętobliwą osobę o pomoc. Współcześnie takie małe, wiejskie szkółki koraniczne stopniowo jednak podupadają. Powód jest jeden — rozwój formalnej szkoły i edukacji. Dzieci, jeśli w ogóle posyła się do halua, to nieregularnie, kilka razy w tygodniu lub w miesiącu, albo jedynie w czasie letnich wakacji. Wiele takich szkół tylko ze względu na pamięć i tradycję nazywa się tym mianem. Podkreślają religij­ ne tradycje okolicy oraz są materialnym reliktem dawnej władzy religijnej jej mistrzów. Choć kres szkół halua jeszcze nie nastąpił, to należy powiedzieć, że ucierpiały one najbardziej ze wszystkich tradycyjnych zajęć, którymi parali się szejchowie w Sudanie. Jeszcze niedawno, jak podaje Trimingham (1965, s. 117), istniało około 1500 szkół tego typu rozsianych po całym kraju. W rejo­ nie moich obserwacji istnieje tylko jedna taka szkoła. Inne są nimi już wyłącz­ nie z nazwy. Wydaje mi się, iż sytuacja ta koresponduje także ze spotykaną w reszcie doliny Nilu. Przetrwały tylko najpopulamiej sze szkoły halua i tyl­ ko tam, gdzie ludzie ich jeszcze potrzebują, a lokalni mistycy nadal cieszą się absolutnym posłuchem. Niektóre z nich jednak potrafiły przetrwać, zmieniając swój profil. W miej­ scowości Affat oraz ed Ghaddar, kilka razy w tygodniu miejscowy mistyk prowadzi zajęcia z Koranu i języka arabskiego dla kobiet45. Istnienie halua i jej modelu edukacyjnego jest być może szansą dla kobiet w średnim wieku, które w znakomitej większości pozbawione zostały tak tradycyjnego, jak i formalnego wykształcenia. W okolicy ed Ghaddar znajduje się jeszcze inna szkółka koraniczna46. Mie­ ści się ona poza osadą, na pustynnej równinie. Jest to rozbudowany kompleks stosunkowo luźno rozplanowanych budynków, spełniających wielorakie funk­ cje (sala wykładowa, meczet, sypialnia, pomieszczenia gospodarcze). Szkoła ta również posiada własne ujęcie wody, przy którym uprawia się kilka grzą­ 45 Regularne lekcje recytacji Świętej Księgi pobierało tam kilkanaście kobiet w średnim wie­ ku. W przeciwieństwie do zajęć z chłopcami, nauczyciel wysłuchiwał i komentował odpowiedzi swoich uczennic, nie widząc ich, za prowizorycznym parawanem z płóciennych worków. Dystans między nauczycielem a uczennicami był należycie zachowany. 46 Szkołę założono w 1995 roku. Wybudowano ją za państwowe fundusze, przede wszystkim jednak przy wsparciu lokalnej społeczności, która dostarczyła materiałów i robotników. �182 Maciej Kurcz dek. W przypadku tej szkółki uczniowie mieszkają wraz ze swym mistrzem, łącząc naukę z pracą. W wielu zakątkach Sudanu nadal, choć nie tak jak kie­ dyś, modne jest, wręcz zalecane, by chłopcy po skończeniu siódmego roku życia wyruszali po nauki do jednego ze znamienitszych szejchów. Wtedy za­ mieszkują oni wraz z mistrzem, a za gościnę i nauki odpłacają mu różnego rodzaju pracami. Halua w ed-Ghaddar należy właśnie do takich szkół. Cie­ szy się dużą renomą i podobno ściągają do niej chłopcy nie tylko z całego Sudanu, ale także z zagranicy. Ponoć jest ona przepustką do religijnej kariery. Obecnie w szkole tej uczy się około czterdziestu chłopców. Podobno uczęszczać może do niej każdy. Nazywa się ich heiran (l.p. huwar), czyli „młody wielbłąd”, bo uczeń ma podążać za mistrzem tak, jak mały wielbłąd za matką (el Tayib, 1964, s. 14). Najmłodszy ma siedem lat. Nauka trwa róż­ nie, w zależności od tempa opanowania Koranu. Nie więcej jednak niż pięć lat. Po ukończeniu nauki absolwent takiej szkoły dostaje dyplom uprawniają­ cy do kontynuowania nauki w którejś z religijnych szkół. Wielu jednak po­ rzuca dalszą naukę i powraca w rodzinne strony, by założyć własną praktykę religijną— uczyć Koranu i zasad wiary okolicznych mieszkańców. Dzieci wstają punktualnie o godzinie trzeciej i zaraz przystępują do czy­ tania na głos zadanych im fragmentów Koranu. Później zasiadają wokół na­ uczyciela i zapisują dyktowane przez niego fragmenty — (ramija). Uczeń wykrzykuje ostatnie wyrazy poprzedniego fragmentu, szejch dyktuje mu ko­ lejny. Zapisywane są one na drewnianej tabliczce (loh) za pomocą patyczka nasączonego w atramencie ze sproszkowanego węgla drzewnego, gumy arab­ skiej i wody. Gdy uczeń nie radzi sobie z pisaniem, pomagają mu w tym ko­ ledzy łub sam nauczyciel. Między godziną szóstą a siódmą ma miejsce prze­ rwa na picie herbaty. Przed wschodem słońca dzieci wspólnie śpiewają pieśń religijną Tahlin. Po godzinie siódmej chłopcy indywidualnie czytają i uczą się swoich fragmentów — ( Geraja). Pomiędzy j edenastą a czternastą ma miej sce obligatoryjny odpoczynek — (gajlula ). Po modlitwie następuje czas czy­ tania na głos. Każdy twarzą do ściany recytuje swój ustęp Koranu. Między szesnastą a siedemnastą spożywa się obiad i odpoczywa. Później ponownie powraca się do indywidualnej nauki recytacji. Przed zachodem słońca wspól­ nie odśpiewuje się Tahlin, po którym szejch odpytuje uczniów (hifiz) i popra­ wia ewentualne błędy (asaha ), następnie czyta fragmenty na dzień następny (,mutala). Dzieci zobowiązane są tylko ich uważnie wysłuchać. W końcu nad­ chodzi czas sprawdzianu (tasmi). Każdy indywidualnie popisuje się swoim fragmentem Koranu. Jeżeli zrobi więcej niż trzy błędy, będzie musiał kolejny dzień poświęcić na nauczenie się tego samego (giuah lub takijim — „stanie w miejscu”). Jeżeli nauczyciel nie ma zastrzeżeń, pozwala uczniowi zmyć wodą tabliczkę z wyuczonym tekstem. Robi się to w specjalnym betonowym rezerwuarze (hadziar el mihaja). Wody tej nie wylewa się byle gdzie; w wie­ lu domach trzyma się ją na szczęście, niekiedy także w celach leczniczych. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego w ieśniaka ] $3 Około dwudziestej trzydzieści mają miejsce repetycje (muradzia), indywidu­ alne bądź pod okiem szejcha. W ten mniej więcej sposób dziecko, krok po kroku, opanowuje pamięciowo cały Koran. W zimie zajęcia odbywają się w przestronnej izbie (kuramijja). W lecie raczej na wolnym powietrzu, na podwórzu, w cieniu jakiegoś drzewa. Nauczyciel szkółki koranicznej nie pobiera za swą pracę żadnej opłaty. Traktuje swą profesjęjako akt pobożności. Nie bacząc na to, rodzice posyła­ nych tam dzieci odpłacają się mu i jego szkole w różnoraki sposób, po żni­ wach oddając mu część plonów, przynosząc gotową strawę czy budując nowy dach. Same dzieci odpłacają mu się za naukę służąc w jego domu. Z tego powodu codziennie z lekcji zwolniona jest trójka chłopców. Podopieczni rów­ nież regularnie chodzą po domach i recytują Koran. W zamian najczęściej otrzymują jedzenie. Ukończenie szkoły lub poszczególnych jej etapów (sharafa) jest okazją do dziękczynnej ofiary i obdarowania mistrza jakimś pre­ zentem. Reasumując, szkółka koraniczna na czele z czcigodnym mistykiem nie czerpie bezpośrednich zysków ze swojej działalności — tak nakazują w tym względzie najlepsze muzułmańskie obyczaje. Mimo tego, od wieków jej działalność zasadza się na solidnym systemie różnorakiego wsparcia ze strony okolicznych mieszkańców. Jak wspominałem, znaczenie takiej szkoły dla elementarnej wiedzy dziec­ ka jest raczej skromne — w najlepszym razie opanowuje ono sztukę pisania i czytania. Ma ona jednak znaczący wpływ w uczeniu podstaw wiary muzuł­ mańskiej: znajomości praktyk i obowiązków, sumienności i poprawności ich wykonywania oraz znajomości pamięciowej niekiedy nawet całego Koranu. Z tego też względu cieszy się ona uznaniem władz i może, tak jak w ed Ghad­ dar, liczyć na materialne wsparcie ze strony państwa. Należy jednak pamię­ tać, że wraz z elementami ortodoksji uczeń poznaje także świat islamu ludo­ wego. Szkoła koraniczna silnie oddziałuje na psychikę młodego człowieka. Po jej ukończeniu adept z reguły poświęca się religijnej działalności, konty­ nuując naukę w religijnych szkołach wyższego stopnia lub częściej stając się po prostu derwiszem. Bez wątpienia rozbudza ona u dziecka głębokie i silne uczucia religijne. Szkoła publiczna Dopiero wraz z okupantami egipskimi i brytyjskimi pojawiły się alterna­ tywne szkoły, związane z meczetami lub administracją publiczną. Ostatecz­ nie, jak już sygnalizowałem, los tradycyjnych szkółek został przypieczętowa­ ny stopniowym i opieszałym, ale nieuchronnym rozwojem edukacji publicznej, która w całości przejęła ich funkcje i zaoferowała zupełnie nowe perspekty­ wy. Ten proces szczególnie dotknął najbardziej rozwiniętą dolinę Nilu Suda­ �1 84 Maciej Kurcz nu północnego. Obecnie elementarna szkoła państwowa to stały element kraj­ obrazu nieomal każdej, nawet najmniejszej wioski tego regionu kraju. Jest ona łatwo dostępna i bezpłatna, a dzieci między szóstym i czternastym ro­ kiem życia powszechnie do niej uczęszczają47 (fot. 7). Przy elementarnych szkołach zorganizowane są jeszcze dwuletnie przedszkola (rauda) — przy­ gotowujące dzieci do nauki w szkole, uczące także Koranu i arabskiego. Każda szkoła typu publicznego posiada mniej lub bardziej wykwalifikowanych peda­ gogów, uczących zarówno przedmiotów świeckich, jak i tych związanych z wiarą. Na terenie moich badań pierwsza szkoła publiczna pojawiła się w okresie międzywojennym. Współcześnie w wiosce Banganarti znajdują się dwie, a w e d Ghaddar nawet trzy placówki tego typu. Ogromna presja elit Sudanu na działalność oświatową, przy jednoczesnym braku jednolitego programu edukacyjnego oraz chronicznym niedofinansowaniu sprawia, iż tutejsza szkoła boryka się z licznymi problemami. Jak w wielu zakątkach rozwijającego się świata tzw. szkoła nowoczesna rozrasta się ilościowo, ale nie zawsze idzie to w parze z jakością. Najbardziej rzuca się w oczy słabe przygotowanie nauczycieli. Bardzo często są to ludzie nie przygotowani do roli pedagogów, rekrutowani spośród bardziej wyedukowa­ nych mieszkańców okolicznych wiosek48. Na domiar złego są oni kiepsko lub w ogóle nieopłacani. Spora grupa pedagogów to wolontariusze-stażyści, którzy nie mają wykształcenia z zakresu prowadzonych przedmiotów49. Rów­ nież tu, podobnie jak w innych zacofanych pod tym względem rejonach świata, szkoła musi przełamywać niechęć rdzennych mieszkańców, dla których sta­ nowi ona element obcy, godzący w tradycyjny światopogląd i system wycho­ wawczy. Są to jednak sprawy wymagające osobnego potraktowania. Szkoły w badanych przeze mnie wsiach (ed Ghaddar, Bukibul, Banganar­ ti) to placówki nowe, mniej więcej z końca XX wieku50. W dwóch na trzy przypadkach kontynuowane są jeszcze prace budowlane, mające głównie za zadanie oddzielenie chłopców od dziewczynek. W każdym przypadku to kom­ pleks budynków zgrupowanych wokół dziedzińca. Na dłuższych bokach, na47 Zaobserwowałem, że do szkoły nie posyłają swoich dzieci jedynie byli koczownicy. W tej i innych sprawach kierują się oni własnymi zasadami i ambicjami. Dzieci tej grupy od najmłod­ szych lat zarobkują przy różnego rodzaju pracach. Na przykład dzień dwóch dziesięcioletnich braci z rodziny nomadów wypełniony był wędrówkami nad rzekę po paszę dla zwierząt oraz dwu­ krotną w ciągu dnia (rano i wieczorem) obwoźną sprzedażą chleba. 48 Jednym z ważniejszych zadań stojących przed edukacją formalną w Sudanie jest zapewnie­ nie jej odpowiedniej materialnej opieki, zwłaszcza jeśli chodzi o uposażenie nauczycieli, które aktualnie jest absurdalnie niskie. Bez wątpienia sukcesem sudańskiego systemu edukacyjnego jest wykształcenie, przynajmniej w znanych mi wsiach, miejscowej kadry pedagogicznej. Tylko ona przecież jest w stanie skutecznie podołać wyzwaniom pracy na wsi. 49 W ed Ghaddar na dziesięciu nauczycieli — trzech było wolontariuszami. 50Nie znaczy to, że wcześniej szkół publicznych w ogóle nie było. Były one rzadsze i bardziej przepełnione. I tak wieś ed Ghaddar zamiast trzech współcześnie istniejących, miała tylko jedną szkołę, która powstała w okresie międzywojennym. �Fot. 8 Dziewczynki przed wyjściem do szkoły, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 �186 Maciej Kurcz przeciw siebie, znajdują się sale lekcyjne. Na krótszych ulokowany jest po­ kój dyrektora oraz brama wejściowa z dyżurką woźnego. Od wewnątrz szkolne pomieszczenia wyposażone są często w małe zadaszone werandy, na których dzieci spędzają wolny czas pomiędzy zajęciami. Pośrodku placu pod zada­ szoną konstrukcją znajdują się dzbany z wodą. W niektórych szkołach zorga­ nizowano jeszcze mały „sklepik”; kobieta na macie sprzedaje słodycze i przy­ bory szkolne. Szkoła ma kilka sal lekcyjnych. Choć sala z reguły posiada wiele otwo­ rów okiennych, to w jej wnętrzu panuje przyjemny w tym klimacie półmrok. Rzadko, z powodu upału i pustynnego wiatru, żelazne okiennice otwiera się na oścież. Uczniowie siedzą w rzędach po trzy łub cztery osoby na metalo­ wych, rzadziej drewnianych ławkach z podnoszonym blatem, pod którym mają miejsce na podręcznik i przybory szkolne. Po jednej stronie sali chłopcy, a po drugiej dziewczynki. Naprzeciw dzieci ustawione jest metalowe krzesło na­ uczyciela, a na ścianie wylana w betonie tablica. Ściany sali lekcyjnej są gęsto pokryte różnego rodzaju zapiskami. Na jednej z nich wisi odręcznie narysowa­ na na kawałku papieru mapa Sudanu, na innej lista angielskich czasowników nieregularnych. W szkołach podstawowych nauczycielkami są wyłącznie kobiety. Męż­ czyźni piastują natomiast funkcję dyrektora i woźnego. Ten ostatni dokonuje drobnych napraw, sprząta, a nade wszystko masywnym dzwonkiem oznajmia początek i koniec lekcji. Kadra tamtejszych szkół to w znakomitej większo­ ści ludzie miejscowi, z wioski lub jej najbliższej okolicy51. Sposób prowadzenia lekcji przypomina model europejski. Najpierw ma miejsce krótki apel prowadzony przez dyrektora. Po nim dzieci rozchodzą się do swoich klas. Dziewczynki siadają po prawej stronie, chłopcy zaś po lewej. Gdy do sali wchodzi nauczyciel, wszyscy automatycznie powstają. Rozlegają się słowa muzułmańskiego powitania. Pierwsza część lekcji poświęcona jest powtórce przerobionego już materiału. Nauczyciel wywołuje do odpowiedzi poszczególnych uczniów. Niektórzy z nich sami wyrywają się do odpowie­ dzi, podnosząc do góry rękę i charakterystycznie pstrykając palcami. Następ­ nie dzieci poznają nową partię materiału. Tak nauczycieljak i jego podopiecz­ ni korzystają z elementarzy52. Ważnym „instrumentem” pracy pedagoga jest łodyga palmy — rózga na bardziej niesubordynowanych uczniów53. Dzieci obowiązuje pewnego rodzaju szkolny mundurek. Chłopcy ubrani są w tradycyjny męski strój; długą, białą koszulę (araga) oraz czapeczkę (ta- 51 Fakt ten, choć zapewne związany z niskimi kwalifikacjami tych ludzi, korzystnie wpływa na relacje między szkołą a wsią. 52 Są one powszechnie dostępne. Można je nabyć za niewygórowaną kwotę (ok. 4 $) choćby na miejscowym targu. 53 Jest to raczej symbol władzy nauczycielskiej, aniżeli rzeczywiste narzędzie karania dzieci. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 187 gija) na głowie. Pod tym, w zależności od pory roku, mogą mieć jakiś sweter lub koszulkę. Dziewczynki natomiast zobowiązane są nosić dwuczęściowy mundurek składający się ze spodni i koszuli z długimi rękawami. Do tego obowiązkowa chusta na głowę. Wszystko to w kolorze białym bądź zielonym (fot. 8). Każde dziecko na książki i przybory szkolne ma worek płócienny lub torbę po cukrze, zawieszany na ramię. Dodatkowo też plastikowy pojemnik na śniadanie. Po ukończeniu podstawówki wiejskie dzieci mogą udać się do szkoły śred­ niej. Jednakże placówkami tego typu poszczycić się mogą tylko nieliczne wsie, dlatego nie wszystkie dzieci z powodu odległości są w stanie do nich uczęsz­ czać. Dla wielu problemem jest także opłacenie czesnego. Rolnicy niechęt­ nie zapatrują się na dalszą edukację swoich dzieci, uważając, że odrywa je tylko od codziennych obowiązków. Szkoła średnia na terenie moich badań znajdowała się w miejscowości Sinada54. Uczęszczały do niej dzieci z pobliskich wiosek (Bukibul, Hammur, Banganarti). Druga była we wsi Ed Ghaddar dla Basenu Letti. Nauka w szko­ le średniej trwa trzy lata. Choć zasadniczo są to w większości szkoły prze­ znaczone dla chłopców, to pozwalano do nich uczęszczać także dziewczyn­ kom53. Obok takich przedmiotów jak matematyka (arytmetyka), język arabski, religia oraz historia, uczy się tutaj także zagadnień ekonomicznych czy doty­ czących rolnictwa. Zapewne dla celów dydaktycznych prowadzony jest na szkolnym podwórzu mały ogródek z własną studnią i pompą. Wygląd i wyposażenie szkoły zasadniczo nie odbiega od spotykanego w placówkach niższego szczebla. Studia wyższe w dalekiej Karimie czy jeszcze dalszym Chartumie to luk­ sus, na który wciąż stać niewielu. Jednakże w każdej z odwiedzanych przeze mnie wiosek spotykałem rodziny, które posłały na studia jedno ze swoich dzieci. Naturalnie byli to najczęściej chłopcy pochodzący z najbogatszych i najszacowniejszych rodzin we wsi. Zanim jednak wolno im było podjąć na­ ukę na którejś z wyższych uczelni, musieli wpierw odbyć obowiązkową służ­ bę wojskową. Fakt ten, jak wspomniałem wcześniej, w znaczący sposób ogra­ nicza dostęp sudańskiej młodzieży do wyższej edukacji. Przeciętny Sudańczyk, bez koneksji i pewnych szans na znalezienie pracy, woli zapomnieć o stu­ diach, niż znaleźć się w wojsku56. Z tego też powodu na korytarzach Uniwer­ sytetu Chartumskiego spotkać można więcej kobiet niż mężczyzn. Okazuje 54Wioska ta leży między Banganarti i Hammur— tworząc z nimi zwarty zespół osadniczy. 55 Szkół średnich dla dziewcząt jest niezwykle mało, gdyż ich edukacja jest sprawą stosunko­ wo nową. Zasadniczo nabrała ona tempa po II wojnie światowej (Barclay, 1964, s. 437). W rezul­ tacie tworzy się kilkuosobowe grupy dziewcząt w szkołach średnich dla chłopców. 56 Choć każdy chłopiec ma obowiązek służyć w wojsku, to wielu z nich udaje się „wywinąć” jakoś z tej przykrej powinności. I dlatego właśnie, aby ograniczyć ten proceder, wymaga się od chłopców chcących pójść na studia zaświadczenia odbycia służby wojskowej. �Maciej Kurcz 188 się, że droga kobiet do wyższej edukacji jest prostsza i mniej restrykcyjna. Dotyczy to jednak w znakomitej większości środowiska miejskiego. Wiej­ skie dziewczynki z powodów finansowych i obyczajowych na studia posyła się niezmiernie rzadko. Jeżeli już tak się dzieje, to jest to zawsze powodem do wielkiej dumy ojca, a w przyszłości pewnie jednym z przekonywających argumentów do zażądania wyższej opłaty małżeńskiej. Dziewczęta po ukoń­ czeniu studiów powracają do rodzinnego domu i wkrótce wychodzą za mąż. Mężczyźni natomiast raczej starają się pozostać w mieście, a przy najbliższej okazji emigrują do któregoś bliskowschodniego kraju, zwłaszcza do Arabii Saudyjskiej. BIBLIOGRAFIA Ahmed Effendi 1939 Native Medicines in the Northern Sudan, „Sudan N otes and Records” vol. XXII, cz. I, Khartoum, s. 27-49. Barclay W.B. 1961 An Ethnographic Study o f an Arab Sudanese Village in Suburban Khar­ toum, Cornell University, Ph. Blackman B.W. 1927 The Fellahin o f Upper Egypt. Their Religious, Social and Industrial Life Today with Special References to Survivals from Ancient Times, London. Błażyński A. 2003a Shulukh: Facial Scarification in the Nile Valley — Origins and Functions, „Gdańsk A rcheological Museum. African Reports”, vol. 2. 2003b Shulukh Scarification Traditions among the Shaigiya, w: Gdańsk Arche­ ological M useum. African Reports, vol. 2. Burckhardt J.L. 1819, 1987 Travels in Nubia, London, D arf Publishers Limited. C loudsley A. 1983, 1984 Women o f Omdurman. Life, Love and Cult o f Virginity, London, Ethnographica. Eickelman D.F. 1989 The M iddle East. An Anthropological Approach, N.Y., Englewood Cliffs. Fluehr-Lobban C. 1987 Islamic Law and Society in the Sudan, London, Frank Cass. Holy, L. 1991 Religion and Custom in a Muslim Society. The Berti o f Sudan, Cambridge U niversity Press. . Kenyon Susan M. 1991 Five Women o f Sennar. Culture and Change in Central Sudan, Oxford, Clarendon Press. Kennedy John G. (ed.) 1978 Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Chan­ ge, The U niversity o f California Press and The American University in Cairo Press. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 189 Kennedy John G. 1978a Mushahara: A Nubia Concept o f Supernatural Danger and the Theory o f Taboo, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American University in Cairo, s. 125-149. 1978b Circumcision and excision ceremonies, (w:) Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American U ni­ versity in Cairo, s. 151-170. Nawal al-M essiri 1978 The Sheikh Cult in Dahmit, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kenne­ dy, Cairo; The University o f California Press and the American U niversi­ ty in Cairo Press. Słownik obrazów 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych, (red.) M. Lurker, Poznań, Pallottinum. el Tayib Abdulla 1953 The Changing Customs o f the Riverian Sudan, „Sudan N otes end Records” vol. X X X V I, Khartoum, s. 146-159. 1964 The Changing Customs o f the Riverian Sudan III, „Sudan N otes and R e­ cords” XLV, Khartoum, s. 12-29. 1998 The Changing Customs o f the Riverian Sudan IV: Marriage, „Sudan N o ­ tes and Records” vol. II, Khartoum, s. 13-37. Trimingham J.S. 1949, 1965 Islam in the Sudan, London: Oxford University Press. Vantini G. FSCJ 1975 Oriental Sources Concerning Nubia, Heidelberg and Warsaw. 1982 Christians Relicts in Sudanese Tradition, w: Nubia Christiana, Warsza­ wa, Akademia Teologii Katolickiej, s. 2 5 -4 3 . Vorbrich R. 2002 Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edu­ kacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” t. 86. Maciej Kurcz LIFE IN LINE WITH THE C USTO M S A N D FAITH. A LIFE CYCLE OF NORTH SU D A N E SE PEA SA N T — CHILDHOOD A N D AD O LESC EN C E (Summary) The article addresses the life cycle o f a contemporary north Sudanese peasant. The author, based on his own experience and interviews, describes the achievem ents o f the local folklore, showing it against the background o f the m ost important events in human life, such as birth and circumcision. The article provides a description and explanation o f basic rituals and beliefs o f the inhabitants o f the Central N ile Valley, both in the broader context o f culture and religion o f the M uslim world and in the narrow context o f Sudan. The author does not restrict h im self to the sphere o f rituals; he provides in­ sight into the processes o f upbringing. The article also describes the changes taking place in the cultural reality o f northern Sudan, which is under the influence o f extreme Islamic ideology and the processes o f westernization or globalization. A s the problems addressed in the article are very exten­ sive, the author has focused on childhood and adolescence. �i f . . '■V -V: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/275520ce3bd62bc7ed85f3b08bf85c85.pdf 86b7582e79657a74fa6a42706ceb4853 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource czarownictwo procesy o czasry Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4841 Title A name given to the resource nieznany proces o czasry i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.191-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostling, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAEL OSTLING Centre for the Study o f R eligion University o f Toronto NIEZNANY PROCES O CZARY I ŚWIĘTOKRADZTWO W LUBLINIE W 1644 ROKU Tuż po drugiej wojnie światowej lubelska archiwistka Mirosława Zakrzewska-Dubasowa wydała w druku wszystkie procesy o czary z akt miasta Lu­ blina (Zakrzewska-Dubasowa, 1947), Starannie opracowane według wska­ zówek Sochaniewicza (1926), wydanie to pozostaje jednym z najcenniejszych źródeł służących do badania czarów i magii dawnej Polski. Zakrzewska-Du­ basowa nie miała jednak dostępu do wszystkich ksiąg miejskich lubelskich; kilkadziesiąt ksiąg zwrócono Archiwum Państwowemu w Lublinie dopiero na początku lat sześćdziesiątych (Trojanowska, 1996, s. 10-11). Wśród tych odzyskanych ksiąg znajduje się księga złoczyńców z lat 1644-1647, składa­ jąca się wyłącznie z akt procesów przekazanych przez Trybunał Koronny są­ dowi lubelskiemu (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 143; o praktyce przekazania procesów w Lublinie zob. Łaszkiewicz, 1988). Między tymi procesami, głów­ nie o rozbój, są też akty jednego procesu o czary i świętokradztwo z Opola Lubelskiego. Proces ten jest wyjąkowo ciekawy z powodu obecności i udzia­ łu syna oskarżonej podczas przesłuchania. Z tego też powodu, a także, aby uzu­ pełnić pracę Zakrzewskiej-Dubasowej, podaję tu transkrypcję procesu in exten­ so. Przy okazji, pragnę naświetlić sedno sprawy — świętokradztwo Hostii w celach czarów — w konteście innych podobnych procesów w Polsce i w Europie. Ostatnie zachodnie badania z dziedziny historii religii i etnografii histo­ rycznej zwracają uwagę na centralne miejsce Hostii nie tylko w teologii, ale też w ludowej pobożności (Bynum, 1987; Rubin, 1991; Gentiłcore, 1992, s. 130-131; Monter, 1997). Ta pobożność często zazębiała się z praktykami potępionymi przez Kościół jako gusła. Natomiast należy tu zauważyć, że ka­ tegoria „gusła” nie powinna mieć miejsca w naukowych pracach historycz­ nych ani etnograficznych, skoro przedstawia znaczenie teologiezno-moralne, a nie opisowe. Z punktu widzenia historyka, pozostaje kwestią otwartą, wymagającą dalszych badań, do jakiego stopnia „guślarskie” aplikacje Hostii były w oczach ludu wykroczeniami wobec religii, a w jakim stopniu były po �192 Michael Ostling prostu logicznym wnioskowaniem z pobożnych praktyk akceptowanych przez Kościół. Dla przykładu można porównywać kościelne i ludowe rytuały eu­ charystyczne na rzecz urodzaju i zdrowych pól. W latach dwudziestych XVIII wieku, podczas suszy, jezuici w Bawarii adorowali Hostię pokazaną ludności w monstrancji, żeby ubłagać Boga o deszcz (Chatellier, 1997, s. 102-103). Trudno odróżnić takie pobożne zabiegi od ludowych praktyk, potępianych przez teologów i znajdowanych czasem wśród oskarżeń wobec czarownic, takich jak zakopywanie Hostii na polu albo rozsypywanie pokruszonej Hostii na plonach, żeby zapewnić urodzaj i obfite żniwa'. Używanie Hostii do le­ czenia gorączki — praktyka popularna we Francji i Anglii (Rubin, 1991, s. 338), a potępiona m.in. w Martina Del Rio wielkim kompendium Disąuisitionibus magicis (1633 [1608], s. 468 [lib. III pars 2 qu. 4 sec. 9 nr. 10]) — mogłaby mieć swoją genezę w motywie często spotykanym w kazaniach eu­ charystycznych (m.in. w kazaniach Skargi, O Siedmiu Sakramentach [1600]2) oraz w katechizmach (np. w Katechizmie Rzymskim, ks. 2 cap. 3 par. 54), porównujących dary komunii z cudami Chrystusa na ziemi — zwłaszcza z cudownym uleczeniem macochy Piotra z febry (Mt 8, 14). Bez odwoływa­ nia się do kategorii normatywno-kościelnych trudno ustalić ostrą linię po­ między pobożnością a gusłami, między religią a magią w ludowych prakty­ kach eucharystycznych. W swojej wybitnej pracy nad ludowymi praktykami z Hostią, Ryszard Gansiniec używa niemalże wyłącznie średniowiecznych źródeł zachodnich (Gansiniec, 1959). Szkoda, ponieważ takie praktyki też miały miejsce w Pol­ sce, o czym świadczy dość obfity materiał z procesów o czary w polskich miastach w XVII-XVIII wieku. ‘Podczas pisania tego artykułu korzystałem ze stypendium naukowego Fundacji Fulbrighta oraz z Dissertation Fellowship z American Council o f Leamed Societies. Pragnę podziękować tym instytucjom oraz szczególnie prof. Tomaszowi Wiśłiczowi, który z niezwykłą hojnością udo­ stępnił mi swój maszynopis transkrypcji akt kleczewskich. P. Dorota Łagida-Ostling skorygowa­ ła polszczyznę tego tekstu. Wszystkie błędy, oczywiście, są mojego autorstwa. Benedykt Chmielowski, w swojej słynnej sarmackiej encyklopedii Nowych Atenach (1746), idzie w ślady Martina Del Rio (1608) i Paulusa Grillandusa (1536), potępiając czarownice za to, iż kruszą Hostię i sypią na polach, żeby wypędzić nieurodzaj. Z tekstu Del Rio wynika, że chodzi o wypędzenie nieurodzaju i słabości pól spowodowanych właśnie przez czarownice: „Item si, ut sterilitatis agrorum maleficium tollant, hostiam sacram comminuant, et tritam in pulueres spargant per hortum vel agrum” (1633 [1608], s. 933 flib. VI cap. 2 sect. 1 qu. 1 nr. 23]). Zob. też przypis 7 niniejszego artykułu. 1Mam do dyspozycji kazania Skargi tylko w niedbale redagowanym przekładzie angielskim: trudno mi więc ustalić dokładnie, w których kazaniach mieściła się dyskusja o cudownych ła­ skach Hostii. Skarga porównuje dary komunii z cudami Chrystusa przytoczonymi w Ewangelii w dwóch kazaniach: O korzyści płynących z Hostii i O częstej komunii (Skarga, 1939, s. 186-187, 210). W obydwu, tak jak we wszystkich jego kazaniach o sakramentach, Skarga trzyma się ściśle wskazówek Rzymskiego Katechizmu. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 193 Z punktu widzenia sądu, jak też i ludu, istniały tylko dwa możliwe powo­ dy kradzieży Hostii z kościoła: albo w celu czarów, albo żeby sprzedać ją Żydom, którzy mieliby używać jej w swoich domniemanych odtworzeniach Bożej Męki (Węgrzynek, 1995; Guldon i Wijaczka, 1995). Poznańskie statu­ ty synodalne przestrzegały księży, ażeby uważnie przechowywać Hostię/»rou­ ter sortilegia et maléficas mulleres; już w 1450 roku wieśniaczka Jachna z parafii Brzyków została ukarana surową pokutą za kradzież wielkanocnej Hostii i ukrycie jej w chustce, przypuszczalnie dla celu czarów (Bylina, 2002, s. 129-130). Na początku XVII wieku Sebastian Klonowie żalił się w dziele WorekIudaszów nad takimi występkami: N aydziesz takie złe ludzie, co Sakrament św ięty Żydom i czarow nicom , w uściech sw ych przeięty, Przedaią, bezbożnicy, ćiało i krew Pańską, U ięci do pieniędzy ch ciw ością szatańską. O zakamiałe serca, łakom stwo bezecne! O nieszczęsny rozum ie i kupiectwo niecne! Czemu targuiesz tego za m am y pożytek, Którego iest kropla krwie droższa niż świat wszytek? (K lonow ie, 1960 [1600], s. 139) W 1739 roku sąd miejski lubelski wypytywał złodziei, podejrzanych o kradzież ośmiu brakujących Hostii, o czary i o eksekrację (dwaj z trzech oskarżonych byli Żydami): 4to. W zięte te osm pośw ięconych czyli w ięcey Hostyi, gdzie podział, y na iaki pożytek obrocił, na iakie czary, y czyli szkodliw y co komu te czary, czyli nie. 5to. Na którym m ieyscu, z ktoremi osobam i tych zabranych H ostyi Zażyw ał, czyli ie kłuł albo nie, y kto o tym w ięcej zw iedział (A P Lublin, A M Lublin, sygn. 50 (Advocatalia), k. 5 0 2 -5 0 3 )3. Lud pospolity też skwapliwie oskarżał sąsiada, przyuważonego na podej­ rzanych manipulacjach przy komunii, o zamiar świętokradztwa celem cza­ rów. Podczas komunii w Nowym Wiśniczu w roku 1643 ktoś spostrzegł, jak Jan Baran wykaszlał Hostię do ręki. Aczkolwiek ten szybko włożył ją z po­ wrotem do ust i połknął, zapewniając iż „nie na żadnem czary to uczyniłem”, wysłano go na stos (Uruszezak, 2003, s. 98-102). W Wyszogrodzie na po­ czątku XVIII wieku kobieta, widząc, iż druga wykaszlała Hostię do ręki, za­ częła wykrzykiwać: „A tyś na co Pana Boga wyplunęła z gęby, na coś ty uczy­ 3 Zob. też interogatorię sporządzoną na rzecz Katarzyny Koczanowiczówny, pomocniczki głów­ nej oskarżonej w procesie przed sądem rzeszowskim w 1718 r.: „7-mo Jeżeli też ona sama nie ukradła kiedy Communiej S i żydom, albo której czarownicy nie przedała” (AP Rzeszów, sygn. 168 t. XII k. 489; cyt. za Dydek, 1968, s. 398). �194 Michael Ostling niła” (Olszewski, 1879, s. 497). Na wielkonocnej komunii w Chęcinach w 1666 roku, chłopka Anna Zacharzowianka widziała, jak Anna Grzesiowa Puchalina z Woli Murowanej ukryła usta w chustce, „gdzie miała na wardze Pana Jezusa”, i oskarżyła ją o czarownicze świętokradztwo. Na procesie Pucha­ lina stwierdziła jednak, że nie ukradła „alem cale strawiła”: akta nie zawiera­ ją informacji o końcu procesu, ale zdaje się, iż Puchalinę zwolniono (Wijaczka, 2003, s. 56-58). Skradziona Hostia mogłaby nawet stać się elementem zmowy, jeżeli wierzyć Katarzynie Rataj owej, która przed lubelskim sądem w roku 1700 upierała się, iż niejaka Iędrzejowa „ztą młodą naprawiła y mac [tj. mać] tey młodey, które obiedewie podobno same Nayswiętszy Sakrament ukradły, a na mnie powiedziały” (AP Lublin, AM Lublin sygn. 144 k. 483­ -487; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 74). Jeżeli chodzi o praktyki ludowe z Hostią, wyeksponowane w procesach 0 czary, trzeba rozróżnić między tymi procesami, gdzie oskarżona przyznała się do kradzieży Hostii podczas tortur, a tymi, w których świętokradztwo jest głównym tematem śledztwa. W pierwszym przypadku świętokradztwo jest tyl­ ko jednym z wielu stereotypów na temat czarownic znanych w całej Europie. W drugim, oskarżona często przyznaje się do kradzieży Hostii dobrowolnie, 1 zeznania o sposobie jej użycia stanowią cenny wkład do etnografii histo­ rycznej Polski. W zestawie stereotypów na temat czarownic mamy do czynienia ze świa­ tem na opak, z diabłem w miejsce Boga, grzechem w miejsce cnoty, podepta­ niem Ciała Bożego w miejsce jego adoracji. Benedykt Chmielowski, zgodnie z ogólnoeuropejskim uczonym dyskursem o czarownicach, a zupełnie nie­ zgodnie z ludowym rozumieniem czarów, zadeklerował, iż „Grzechy czarow­ nic są oprócz niezliczonych trzy naypryncypalnieysze: Apostasia a DEO, So­ domia & sacrilegium” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 247). Można tu mówić o „czarnej legendzie czarownic”, która to legenda ukazuje duże podo­ bieństwo do „czarnej legendy Żydów”, ostatnio tak wybitnie zanalizowanej przez Hannę Węgrzynek, nic dziwnego, skoro legendę o czarownicach budo­ wano w Polsce, jak w całej Europie, w dużym stopniu na podstawie albo, lepiej mówiąc, z tych samych elementów, co legendę o Żydach (Cohn, 1975; Price, 2003). A więc na przykład, Maijanna z Tuliszkowa, oskarżona o czary w Kleczewie, przyznała się, iż „razem z koleżanką kłuła Hostię aż krew wypły­ nęła i małe, płaczące dzieciątko jej się zjawiło” (PTPN, sygn. 859 k. 147-147v)4. Przypomina to zarazem cuda związane z trzema Hostiami domniemanie drę­ czonymi przez Żydów w Poznaniu w końcu XIV wieku (Węgrzynek, 1995, s. 48-57; Łukaszewicz, 2000 [1838] t. II, s. 207-210) i wizje Dzieciątka Je­ zus w Hostii spopularyzowane w exemplis (np. Mikołaja z Błonia) oraz w paraliturgicznych dramatach jezuickich podczas procesji Bożego Ciała (Szo­ 4 O procesach w Kleczewie zob. Wiślicz, 2004 oraz Koranyi, 1928. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 195 stek, 1978, s. 300; Okoń, 1970)5. Pomysł, iż czarownice na Łysej Górze „Hostyę Nayśw: dostawszy iey lub podczas Komunii, lub wykradłszy, w oczach diabła depczą” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 243), jest zarazem po­ życzką z legendy o Żydach i dosyć oczywistym przykładem odwrócenia lub inwersji w sensie strukturalistycznym6. W zeznaniach, uzyskanych od domnie­ manych czarownic pod wpływem tortur, nie jest do końca prawdą, jak myślał Bernardyn Serafin Gamalski w XVIII wieku, iż oskarżona „w niczym niebędąc winna, do wszytkiego się przyznaie, y to śpiewa, o czym iey przed tortu­ rami głowę nabili” (Gamalski, 1742, s. 14v-15). Mimo wszystko kobiety pod­ czas tortur potrafiły dodać swoje własne wierzenia i opinie do narzuconego im dyskursu, choćby wyrywkowo i fragmentarycznie7. Jednak zawartość et­ nograficzna takich zeznań jest dość szczupła: podobnie jak zeznania wymu­ szone na Żydach oskarżonych o bezczeszczenie Hostii albo o mord chrześci­ jańskiego dziecka, mówią nam one o wiele więcej o wierzeniach pytających niż pytanych. Zupełnie inaczej wyglądają zeznania w procesach, w których świętokradz­ two Hostii jest tematem głównym od samego początku, a więc, w których mamy informacje nie tylko uzyskane podczas tortur, ale także pochodzące z dobrowolnych zeznań oskarżonej oraz niekiedy od świadków i z formalnej „żałoby” lub propositio instygatora. Choć zdarza się, że takie procesy prze­ kształcały się podczas tortur w procesy o schadzkę na Łysej Górze, o stosu­ nek seksualny z diabłem itd.; często nie ma w nich mowy o żadnych diabłach ani nawet o maleficium. Z takich zeznań wynika dość pewnie, iż polskie ko­ biety wszystkich stanów i z wielu regionów kraju rzeczywiście kradły Ciało 5 Np. w Wilnie w r. 1633, gdzie jezuici pokazali w procesji obraz przedstawiający „Karolus i Papież z Dzieciątkiem w Hostyjej”. Procesyja 1633; cyt. za: Okoń 1970, s. 96. Zob. też Ząbkowica przekład Malleus maleficarum (1992 [1614], s. 80-81), gdzie przytacza się anegdotę o ukra­ dzionej i zakopanej Hostii, z której wyszedł „głos jakoby dziecięcia płaczącego”. 6 Sam Chmielowski zwraca uwagę, iż czarownice, domniemanie bezczeszcząc Hostię, „Żydów imitują” (1968 [ 1746] t. III p. 244). Na temat demonologicznego dyskursu o praktykach czarownic jako inwersji dobrych obyczajów, zob. znakomitą pracę Stewarta Clarka (1997); John Bossy zwrócił uwagę już dwadzieścia lat temu, iż w rozumieniu ludu wczesnonowoczesnej Euro­ py łatwo było wiedzieć, co robiły czarownice podczas swoich schadzek, skoro „starczyło wie­ dzieć, jak wygląda prawdziwa religia, a potem przewrócić ją na opak” (Bossy, 1985, s. 137). 7 Na przykład, w dwóch procesach o charakterze stereotypowym, oskarżone podczas tortur zeznały, iż ukradły Hostię podczas mszy z okazji Wniebowstąpienia Matki Boskiej, a później używały jej do niszczenia plonów na polach i do sprowadzenia suszy. Można traktować takie zeznania jako odmianę motywu niszczenia pól z pomocą czarodziejskiego proszku; można jednak patrzeć na nie inaczej. Skoro święto Matki Boskiej Zielnej było ważnym świętem w pobożności i magii ludowej, kiedy to zioła poświęcano na leki dla ludzi, bydła i do obrony gospodarstwa od nieszczęścia, złych duchów i nieurodzaju, wydaje się prawdopodobne, iż oskarżone czarownice w swych zeznaniach mówią, w odwróconej formie, o prawdziwych praktykach kradzieży Hostii właśnie tego dnia, ażeby ulepszyć płodność pól i obronić je od złych mocy. Jak już wspomniałem (w przypisie pierwszym), takie użycie Hostii było znane i potępione przez uczonych demonolo­ gów, również w Polsce. �1 96 Michael Ostling Boże podczas komunii, aby potem używać go do leczenia krów, w obronie przeciw magii czarownic, a także w celach miłosnych. W Kleczewie w 1669 roku chłopka Regina Matuszka przyznała się do świętokradztwa, tłumacząc się, że chciała ulepszyć swoje ule; mówiła „że jest prawda, alem czynieła dobrze, dawała do kościoła wosku” (PTPN, sygn. 859, k. 106-110v)8. W 1664 roku Maryna Białkowa, ze wsi Kamionka na południowym Mazowszu, przy­ znała się otwarcie i dobrowolnie przed sądem lubelskim do przecedzenia mleka swoich krów przez chustkę, w którą zawinęła ukradzionego „Pana Jezusa”. Mówiła przy tym „nie wezmąc mleka czarownice” (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 140 f. 206; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 54). Działała więc Mary­ na, w pewnym sensie, w sposób całkowicie zgodny z doktryną Kościoła, któ­ ra widziała w Eucharystii najlepszą broń przeciw złym mocom: jak mówi jezuita Aleksander Lorencowic w swoim kazaniu na Wielki Czwartek: „Jest to ten pokarm bronią i mieczem, który iest wszystkim nieprzyiaćiołom strasz­ ny” (Lorencowic, 1671,1.1, s. 149). W Rzeszowie w 1718 roku młoda miesz­ czanka Zofia Janowska, za radą znachorki z podmiejskich Pobitnych, ukradła Hostię w celach miłosnych. Wypłukała chustkę z Hostią w zimnej wodzie, podzieliła na trzy części i podała swemu ukochanemu, mówiąc „Jak do tej komuniej ciszba, tak i do mnie kszczonej mianowanej Zośki, żeby była ciszba” (AP Rzeszów, sygn. 168, t. XII, k. 475-494; Dydek, 1968). Z niemalże identycznej formuły skorzystała Pani Pisarzowa Aleksandrowa Mytkowa na Podolu, a więc kobieta z dostojnej rodziny szlacheckiej. Również z rady „baby”, zapiekła skradzione „kommunikanty” w placki i zamierzała podaro­ wać je sędziom w Trybunale Koronnym w Lublinie, aby byli przychylni ra­ cjom jej rodziny w sprawie o majątek toczonej przed Trybunałem przeciwko niejakim braciom Pogórskim. Według jej poddanych, przesłuchiwanych pod­ czas tortur przez miejski sąd lubelski z polecenia Trybunału, albo sama Pani Pisarzowa albo jej „mamka” miała przemawiać przy mieszaniu Hostii z mąką do robienia placków: „Jak ciżba do Nayswiętszego Sakramentu bywa, tak zeby na nas łaskawi panowie sądowi i patronowie byli” (AP Lublin, AM Lu­ blin, sygn. 48, k. 1254-1261, 1282-1288; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 78, 82, 84). Aczkolwiek oskarżone czarownice nie zawsze, moim zdaniem, rozpozna­ wały swoje pozakościelne praktyki eucharystyczne jako grzech, dobrze zro­ zumiały, iż sama kradzież Hostii jest nielegalna i srogo karana, starały się więc zmniejszać szansę aresztu. Najczęściej Hostię kradziono nie we włas­ 8 Takie użycie Hostii było już znane w Niemczech w średniowieczu, skoro Caesarius Heisterbacensis przytacza na jego temat exemplum (1851 [1223-1224] lib. 9 cap. 8). W Polsce, pszcze­ larze wkładali Hostie do uli jeszcze w XIX wieku (DWOK t. VII, s. 116). Warto też zwrócić uwagę, iż Klonowie uznaje kradzież miodu i rojów za świętokradztwo i przypomina, iż takim złodziejom — tak jak świętokradcom — należy się kara stosu (1960 [1600], s. 103). �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 197 nym kościele parafialnym, wśród sąsiadów i znajomych, lecz na odpuście z dala od domu, wśród tłumów nieznajomych, gdzie można było łatwiej unik­ nąć podejrzeń. Pani Aleksandrowa Mytkowa przemyciła Hostią podczas wi­ zyty w Barze w dniu świętego Antoniego; Jagata Korfunka, ze wsi Wierzbocice koło Pyzdr, ukradła Hostię na odpuście w Biechowie, aczkolwiek kościoły w Słupcy, Ciążeniu i samych Pyzdrach były znacznie bliżej (Rosenblatt, 1883, s. 14-19); Anna Przybeła, z okolic Warty, wybrała się po Hostię do Wielunia (Baranowski i Lewandowski, 1950, s. 193-194; cytując AGAD, Warta 46 fF529-533). Innym sposobem uniknięcia aresztu było wysłanie dzieci na świę­ tokradczą komunię — przypuszczalnie chodziło o to, że w przypadku przyła­ pania dzieci te mogłyby przyznać się do niewiedzy albo pomyłki zamiast do przestępstwa. W 1741 roku mieszczka ze Stopnicy zatrudniła Mariannę Berbełską, biedną komornicę z pobliskiej wsi, do kradzieży Hostii; ta jednak wolała wysłać w tej sprawie swoje córki, z których starsza miała jedenaście lat. Złapano je na gorącym uczynku, co doprowadziło do spalenia na stosie Marianny oraz jej pracodawczym. Dziewczyny, wraz z ich ojcem, ukarano chłostą (Wijaczka, 2003, s. 58; Wiśniewski, 2000 [1929], s. 252). Sprawa Reginy Zaleskiej wyglądała podobnie. Obraz, który otrzymujemy na podstawie zeznań Reginy, ukazuje ją jako dość nieudaną znachorkę. Poda­ je ona, iż starała się, chyba nieskutecznie, za pomocą wróżby odnaleźć ukra­ dzione konie w Kazimierzu Dolnym. Od czterech lat „lekowała” mleko, „ale postaremu to niepomogło”. Podobnie nie udało jej się zdjąć uroku z masła. Można się domyślać, iż miała nadzieję, że lepiej jej będzie szło, jak doda Bożego Ciała do swoich rytuałów. Wysłała najmłodszego syna, Jakuba, do pierwszej komunii, z prośbą, by ukradł Najświętszy Sakrament. Schwytano go, co doprowadziło do wstępnego śledztwa w Opolu. Z powodów mi nie znanych, sprawa trafiła do Trybunału Koronnego, który to sąd, aczkolwiek formalnie będący najwyższą instancją tylko w procesach szlacheckich, czę­ sto ingerował w poważniejsze sprawy kryminalne w regionie lubelskim, np. o rozbój. Jak udowodnił Herbert Łaszkiewicz, Trybunał często polecał po­ tem takie sprawy sądowi lubelskiemu (Łaszkiewicz, 1988). Jednak, jak wi­ dzimy w niniejszym procesie, przedstawiciel Trybunału często uczestniczył w rozprawie i Trybunał nie rezygnował z ustalenia wyroku w procesach od­ danych sądowi miejskiemu. �Michael Ostling 19 8 ANEKS Proces Reginy Zaleskiej o czary i świętokradztwo, październik 1644 roku. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina (criminalia), sygn. 143 (1644-1647)k. 122-132. Ażeby stworzyć czytelny tekst bez obniżenia jego wartości historycznej, dokonałem minimalnych zmian edytorskich.Wyrazy łacińskie są tu drukowa­ ne kursywą, polskie — prostym drukiem. Wszystkie skróty pisarskie zostały rozwinięte: np. „Triblis” zmieniony na „Tribunalis”, „Lublin*” na „Lublinensis” itd,, a tekst podzielony na akapity, według poszczególnych pytań sądu i odpowiedzi oskarżonej. Natomiast ortografia pozostała bez zmian. [k. 122] CONFESSATA REGINAE ZALEWSKIEJ DE VENEFICIO INCULPATAE [k. 123] Actum Lublini in Carceribus publicis sub praetoris Lublinensi consistentibus inpraesentia Honoratorum A lbertiLewickii Advocati Ordinarii et Nicolai Szwayko Scabini Jurati Lublinensisparte quoque Gnoso Promnickii Instigatore Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis Feria Secunda p o d Festum sanctae Hedwigis Viduae et electae próxima Anno quo supra [16 X 1644], Ex Decreto mandato atque Remissione Judicii Ordinarii Generalis Tribu­ nalis Regni Lublinensis adducta ad locum torturarum solitum nomine Regina in praesentia Jacobi [k. 124] filii sui. Pytana iak iey męża zowią. Odpowied. Mikołay Pękała Pytana. Kto ią to dał osadzie y dla czego. Odpowiedziała. Niewiem. Item fassa. Iż mię tu mieszczanie Opolscy przywiezli do Lublina, bo tych mieszczanow pozywano. Pytana wiele ma synów Odpo. Iz mam y drugiego syna który iest nastarszy na wodzie. Post modum Jacobus filiis ipsius fassus Iz mi matka moia mówiła spowiedałes się ia odpowiedział: spowiedałem. Zaczym ona mi rzekła. Jak będziesz przystępował przynieśże mi naswiętszy sacrament, y gdy mi kapłan dawał przenaswiętszy sacrament tedy ia upuściłem z gęby a chłopiec księży wziął gołą [k. 125] ręką i drugiemu chłopcu dał na Czapkę zaczym mię zaras Uchwy­ cono y wsadzono. Quesitus idem Jacobus. Jeżeli się naten czas spowiedał. Odpowiedział. Iż nie spowiedziałem. Item fassus. Iż umyslniem upuścił naswiętszy Sacrament żebym ia zas ręką wziął. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 199 Tandem actus Torturarum ad crastinum rei citur obcertos respectu. Feria Tertia ipso die Festi sancti Luca Evangelistae [18 X 1644], In praesentia Honorati Alberti Lewickii Advocati Ordinari et Joannis Ekkier Scabini Lublinensis, tum et Gnosci Promnickii lnstigatoris Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis adducta ad locum tortura­ rum solitum nomine Regina Zaleska [k. 126] una cum filio suo Jacobo qui ad interrogata respondit. Iż mi matka kazała żebym iey przyniósł naswiętszy sacrament. Item quaesituo [sic] czemu w Opolu powiadał te rzeczy na Ciotkę matkowę. Odpowiedział. Iż mówiła mi matka żebym zaraz na nią niepowiedział, y żal mi iey było. Post modum superscripta mater ipsa quaesita. Jeżeli wróżyła strony koni co w Kazimierzu były poginęły. Fassa. Iż z Nieboszką Duliczową naprawiłam na sicie wągiel położywszy, y igłę w chleba skoreczkę kładłam. Pytana. Iesli się bawiła Czarami. Odpowiedziała. Niebawiłam. Monita ut verum fateatur [k. 127] et ne corpus suum tormentis cruciari permittat. Odpowiedziała nie znam się nidoczego, y nie kazałam tego czynić Synowi memu oco mię winnią. Ktorey Jakub syn rzekł. Iż kazałaś mi to przynieść, y iabym tego był nieczynił, gdybyś mi tego była nie rozkazowała. Post modum idem Jacobus filius quaesitus wiele razy przystępował do naswiętszego sacramentu. Odpowiedział. Iz tylko raz. Item fassus idem Jacobus. Iz chodzili z Iastkowa we Czwartek do matki iakies kobiety. Monita Herum atque iterum de edisserenda veritate. Nihil agnovit. Tandem ligata per Lubelskim [k. 128] adversorem et iterum quasita etpraemonita nihil fassa. Pytana Jeżeli iey wypadł z ust naswiętszy sakrament w Kazimierzu. Odpowiedaiała. Iz nie mnie to ale Pasiebicy moiey Annie Zaleskiey która iuż zmarła. AUigata torturis petyt misericordiam dokładaiąc tego. Iż nie iestem nic winna a ten syn moj nieszszęsny niewinnie mię powoływa, przoszę dla Boga abyście mię na starosć moią respectowali, y baczenie mieli gdyż wniczym się nieczuię. Monita iterum atque iterum ut Veritatem fateatur Nihil fassa. Post modum p er Lubelskim adversorem monita ne corpus suum tormentio cruciam permittat [k. 129] et Veritatim edisserat Nil agnovit. Tracta primo. Recognovit. Iż niekazałam tego czynic synowi oco mię win­ nią ktorey syn rzekł, iżeś kazała. �Michael Ostling 200 Tracta secundo. Recognovit. Iż nieroskasaywałam [sic] tego czynić syno­ wi y niebawiłam się Czarami tylko raż z Duliczową która iuż umarła. Item fassa. Iż dotey Dułewicszowey [sic] podobnom była raz nieszczęście przyszła. Item fassa. Iz chodem niewinna chociem nie kazała dali Bog, ale iuż to prożno to iuż przyimuię dla syna który mię niewinnie powoływa. Pytana na co kazała to czynic. [k. 130] R. Niewiem na co gdyzem tego nieroskazywała. Item fassa. Iż miałam to chować ale niewiem iak. Item. Nauczyłam się od Duliczowey uroki od masła oduzywac mówiąc Bożą mocą Pana Boga pomocą na psa na kózkę urok y plunęła ale to postaremu nic niepomogło. Tracta tertio intensius. Fassa Iż od Czterech lat lekuię kęs mleka, ale postaremu to niepomogło lecz kto inszy umie lepiey lekować. Monita iterum atąue iterum de perhibenda veritate. Zeznała. Iż chociem nie roskazywała tego iednak to na się przyimuię. [k. 131] Item fassa. Iż lekowałam mleko od Czterech lat. Tandem dum ignis corpori ipsius applicandus esset monita ut verum fateatur et ne corpus suum Crucian permittat. Powiedziała że niewinnam nic iedno P Bogu daszę. Usta igne. Recognovit. Iż nie kazałam tego czynic, y przynosić naswiętszego Sacramentu synowi memu, y niewinnie mię powoływa. Usta 2do Recognovit. Otozemftj. Otóżem] kazała cosz mam czynic. Pytana co chciała czynic znaswiętszem Sacramentem. Odpowiedziała. Iż niewiem ten syn moj posądza mię [k. 132] co Multoties iterando recognovit. Tandem dimissa ex Torturis. Recognovit. Iż posądza mię syn niewiem ziakiey nauki, bogday [sic] go Bog karał to złe dziecię. Quae ex mandato Judicij Tribunalis Regni Gnatis [ Generalis] Lublinensis dimissa est ex carceribus. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. i W. Lewandowski (oprać.) 1950 Nietolerancja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII: wypisy źródłowe, Książka i Wiedza, Warszawa. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 201 Bartoszewski Jan (?) 1633 Procesyja wileńska, w święto Bożego Ciała roku 1633 od Akademików Societatis Jesu wystawiona..., Wilno. Bossy John 1985 Christianity in the West, 1400-1800, Oxford University Press, Oxford. Bylina Stanisław 2002 Chrystianizacja wsi polskiej u schyłku średniowiecza, Instytut Historii PAN, Warszawa. Caesarius Heisterbacensis 1851 [1223-1224] Dialogus miraculorum, oprać. Joseph Strange, J.M. Heberle, Kolonia. Chatellier Lousis 1997 The Religion o f the Poor. Rural Missions in Europe and the Formation o f M odem Catholicism c. 1500-1800, Cambridge U niversity Press, Cam­ bridge. Chmielowski Benedykt 1968 [1746] Nowe Ateny, albo Akademia Wszelkiej Sciencyi pełna, W ydawnictwo Li­ terackie, Kraków. Clark Stuart 1997 Thinking with Demons: the Idea o f Witchcraft in Early Modern Europe, Oxford University Press, N ew York. Cohn Norman 1975 Europe’s Inner Demons: an Enquiry Inspired by the Great witch-hunt, Chatto, London. Del Rio Martin 1633 [1608] Disquisitionum magicarum libri sex, quibus continetur accurata curiosarum artium, et vanarum superstitionum confutatio..., Petrus Henningius, Kolonia. Dydek Zbigniew 1968 Czary w procesie inkwizycyjnym w Rzeszowie w XVIII wieku, „Rocznik W ojewództwa R zeszow skiego” 1964/1965, s. 3 8 3 -4 0 1 . Gamalski Serafin 1742 Przestrogi Duchowne Sędziom, Inwestygatorom i Instygatorom Czarow­ nic..., Drukarnia Akademicka, Poznań. Gansiniec Ryszard 1959 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud” t. 44, s. 75 -1 1 7 . Gentilcore David 1992 From Bishop to Witch. The System o f the Sacred in Early Modern Terra d ’Otranto, Manchester University Press, N ew York. Grillandus Paulus 1536 Tractatus de hereticis et sortilegiis omnifariuam coitu eorumque penis, Lyons. Guidon Zenon i Jacek Wijaczka 1995 Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, W ydawnictwo DCF, K ielce. Klonowie Sebastian Fabian 1960 [1600] Worek ludaszow: to iest Złe nabycie Maiętności, oprać. K, Budzyk, A. Obrębska-Jabłońska, Z. Zdrójkowski, Ossolineum, W rocław (B iblio­ teka Pisarzów Polskich, Seria B, no. 10). Koranyi Karol 1928 Łysa Góra, „Lud” t. 27, s. 57 -7 2 . �202 Michael Ostling Lorencowicz Aleksander 1671 Kazania na niedziele całego roku..., Drukarnia Kolegium Kaliskiego Soc, Jesu, Kalisz. Łaszkiew icz Hubert 1988 Sąd wójtowsko-ławniczy w Lublinie a trybunał koronny w drugiej poło­ wie XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne KUL” t. 36, no. 2, s. 161-172. Monter W illiam 1997 Toads and Eucharists: the Male Witches o f Normandy, 1564-1660, „French Historical Studies” t. 20, z. 4, s. 563 -5 9 5 . Okoń Jan 1970 Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Ossolineum, Wrocław („Studia Staropolskie” t. 26). Rosenblatt Józef 1883 Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarowni­ com w Polsce, W ydawnictwo S. Orgelbranda i Synów, Warszawa (Biblio­ teka Um iejętności Prawnych). Rubin Miri 1991 Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge Uni­ versity Press, N ew York. Skarga Piotr 1600 Kazania o Siedmi Sakramentach Kościoła S. Katolickiego..., Andrzey Piotrzkowczyk, Kraków. 1939 The Eucharist, oprać, i tłum. E.J. Doraczyk, The Bruce Publishing Com­ pany, Milwaukee. Sochaniew icz Kazimierz 1926 O potrzebie systematycznego wydawnictwa materjałów do historji proce­ sów o czary w Polsce, „Lud” t. 24, s. 165-169. Szostek Teresa 1978 Exempla i autorytety w kazaniach Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Ossolineum, Wrocław. Uruszczak Wacław (oprać.) 2003 Acta Maleficorum Wisniciae (1629-1665), C ollegium Columbinum, Kra­ ków, Biblioteka Tradycji, t. 28. W ęgrzynek Hanna 1995 „Czarna legenda ” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, W ydawnictwo Bellona/W ydawnictwo Fundacji Historia Pro Fu­ turo, Warszawa. Wijaczka Jacek 2003 Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XV1I-XVIII wieku, w: Z prze­ szłości regionu świętokrzyskiego od XVI do X X wieku, red. J. Wijaczka, Agencja Reklam owo-W ydawnicza „JARD”, Kielce. W iślicz Tomasz 2004 Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624-1700), „Kwar­ talnik Historyczny”, t. 111, no. 2. W iśniewski J. 2000 [1929] Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, K ielce. Zakrzewska-Dubasowa M irosława (oprać.) 1947 Procesy o czary w Lublinie w XVII i XVIII wieku, Nakład Polskiego To­ w arzystwa Ludoznawczego, Lublin. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 203 Ząbkowic Stanisław 1992 [1614] M łot na czarownice; postępek zwierzchowny o czarach a także sposób uchronienia się ich i lekarstwo na nie w dwóch częściach zamyka­ jący.,., oprać. W. Lewandowski, Wyspa, Wrocław. Michael Ostling AN U N K N O W N TRIAL FOR W ITCHCRAFT A N D THEFT OF THE EUCHARIST IN LUBLIN, 1644 (SUM M ARY) Mirosława Zakrzew ska-D ubasow a’s publication o f all the w itch trials found in the Lublin town records (1947) remains one o f the best and m ost com plete sources for the study o f witchcraft in Poland. However, a 17th century court book returned to the Lublin archives as late as the 1960s, and thus unavailable to Zakrzewska-Dubasowa includes one trial for witchcraft and theft o f the Eucharist. In this article I publish the full text o f that trial record, together with a brief survey o f the uses o f the Eucharist in Polish popular rituals as known to us from w itch trial re­ cords. Polish writers on witchcraft such as Benedykt Chm ielowski, follow ing patterns set in western Europe, declared that w itches stole the Eucharist — the literal em bodi­ ment o f Jesus Christ — in order to torture it before the devil in a parody o f Christ’s Passion. Although accused witches do confess to such acts in som e Polish trials, in other trials this m otif is entirely absent. Instead w e find the Host used to increase the produc­ tivity o f honeybees, to heal cattle or protect their milk from being stolen by w itches, and in love magic. Regina Zaleska’s trial in 1644 is unusual in that her young son is present during her interrogation. He is also the ch ief witness against her, claim ing that she ordered him, at his First Communion, to steal the Eucharist. Every time Regina denies this, her son in­ terrupts, insisting that „you did so tell to bring it, and I w ouldn’t have done that i f you hadn’t ordered m e to”. These confrontations between mother and son continue throug­ hout the interrogation, during which Regina undergoes five o f the six sessions o f torture allowed under Magdeburg law: she is pulled on the rack three times and has fire or red hot metal applied twice to her sides. From her testim ony it appears that she was an amateur cunning wom an w ho dabbled in the removal o f enchantments from milk and butter. Presumably Regina intended to use the Host in these rituals; in another trial in Lublin som e 20 years later Maryna B iał­ kowa confessed to filtering her co w s’ milk through a stolen Host w hile reciting „the witches w on ’t take this milk”. However, Regina resolutely denies having ever stolen „the Host or asked her son to do so, although she does declare w illingness to „accept the guilt for my son who denounces m e unjustly”. Regina’s fortitude under torture appears to have saved her life. After her final decla­ ration o f innocence the Lublin court dism issed her from prison. The records do not say what happened to her son. �w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25020b47e237be126252f714640d4108.pdf 156767fea56efa7d143e3d055cda013d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historia etnografii Polski Uniwersytet Na Obczyźnie (PUNO) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4843 Title A name given to the resource Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 RODERYK LANGE Instytut Choreologii, Poznań ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­ storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­ skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem. Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­ głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu. 1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­ cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­ skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­ sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­ sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­ nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­ teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­ żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej Brytanii. Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­ ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­ kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­ lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­ dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany w 1953 roku. �226 Roderyk Lange Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945 roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­ two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­ czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952 roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P. w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­ wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­ czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­ tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­ dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­ wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych. Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­ ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956 roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9, gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­ nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­ tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­ wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego, własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246 King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­ ukowej i dydaktycznej. 1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r. 2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz 50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­ wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­ miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in. sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­ czyźnie”. 3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­ -Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 227 Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­ ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­ dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­ skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną, od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­ czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu, a także sformułowała dwa jego główne cele: Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­ ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­ stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to, aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­ wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­ nymi polskimi4. Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­ wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­ ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­ sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­ ta (1954/5). Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych. Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­ go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii 4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9. �228 Roderyk Lange klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­ burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof. Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów. Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­ nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­ wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­ wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­ ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­ dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­ chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­ owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­ mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie, a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6. Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski. Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz 1 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­ wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5 (Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­ ves de la Danse, 1937. 6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17; Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie prof. Roderyk Lange 229 �230 Roderyk Lange geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­ diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­ nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie. Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­ diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­ tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­ nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową, pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­ kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­ ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­ wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­ goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­ kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu. W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­ wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­ pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie. W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­ skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8. Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie, pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół, jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­ kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku 7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­ kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­ skiego). 8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58; Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”, Londyn 1969, z. 1 i 2. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 231 uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­ tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­ kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­ mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­ turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­ sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­ wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia 1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­ chowane10. Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­ graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­ sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­ wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­ cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965 roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­ pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­ listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta. Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­ lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­ cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego (CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­ ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez 9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984. 10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977, s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska” t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15. �232 Roderyk Lange siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­ szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959 roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­ wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą. W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­ nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­ szewską. Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­ vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa. W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975 roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski, a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­ smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­ obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­ 11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P., Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­ szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J., Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978. 12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960. 13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­ gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez PWM w Krakowie. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 233 działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­ usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­ versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­ łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­ łudniowych. Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­ storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­ nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­ ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­ nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do 2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­ nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­ man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­ ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International de la Danse — UNESCO Paris15 etc. Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­ dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­ stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­ ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­ iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16. 14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­ strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy została przygotowana w języku angielskim). 15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­ kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań 2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego). 16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­ domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­ żu uratowane z pożogi wojennej. �234 Roderyk Lange Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­ wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946 roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­ kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­ nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­ towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­ maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­ sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­ ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­ toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­ stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­ usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­ ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła w Londynie 19 kwietnia 2004 roku. Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­ ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­ cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­ wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­ 17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­ tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280). 18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia — Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­ nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in- �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 235 fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­ dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej. Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem. Roderyk Lange ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY IN EXILE IN LONDON (Summary) The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris, the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London. In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949 an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in London. In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The achievements o f the University have also been recognized. Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947. In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­ sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992. The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­ na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­ tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1985. spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­ stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­ bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­ ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku 1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­ nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na Obczyźnie, s. 22—32. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71340cd21c20fba95ca49dc516841de6.pdf 702b32a15e4bea12a1ce69556c821e28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3815 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 3 ROK 1956 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Tadeusz Seweryn Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry 131 Agnieszka Dobrowolska Materiały do Zachodniego 158 M a t e r i a ł y Zofia Głowa ludowej kultury artystycznej Pomorza a r c h i w a l n e PIS Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce. Cz. I I Z historycznego 190 archiwum R. Reinfuss Konkursy dla prządek i tkaczy w X V I I I w 196 M. Gutkowska-Rychlewska Zabawki dziecinne w I poł. X V I I I w 196 Jerzy Zanoziński -Rzeźbiarze wiejscy w okręgu miasta Krakowa . P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T . . 197 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d856eaeb4bcd0172b1053270c85c9d36.pdf eb94cdb06427f01801dd261763057e87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Krakowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4262 Title A name given to the resource Źródła malarstwa ludowego w krakowskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.171-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R H I W U M О н R N Jerzy Czajkowski ZRODŁA D O MALARSTWA LUDOWEGO Dawna twórczość malarska należy do grupy stosun­ kowo słabo zbadanych dziedzin sztuki ludowej. Stało się tak nie dlatego, że brak jest o b i e k t ó w do b a d a ń , ale przede wszystkim z tego powodu, iż obrazy na p ł ó t n i e , papierze czy rzadziej na blasze z reguły nie b y ł y sygnowane ani da­ towane ( i l . 1). Chronologię o b i e k t ó w zebranych w muzeach opiera się głównie na wiadomościach uzyskanych od ostat­ nich właścicieli, k t ó r z y bardzo rzadko m o g ą udzielić praw­ dziwie rzetelnych danych, p o z w a l a j ą c y c h ściścle d a t o w a ć stare obraz}-. Analiza treści, stylu i techniki wykonania pozwala na ewentualno wysuwanie hipotez d o t y c z ą c y c h w s p ó l n o t y warsztatowej pewnych grup okazów, ale przy nieznajomości o ś r o d k a produkcji nie daje możliwości zlokalizowania ich proweniencji. S t ą d też cenne są nawet drobne wzmianki W KRAKOWSKIEM źródłowe, k t ó r e d o r z u c a j ą nieco informacji do historii ludo­ wego malarstwa. Zarówno w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Krakowie, j a k i w zbiorach innych instytucji, zachowało się nieco d o k u m e n t ó w z tego zakresu, k t ó r e wykorzystywali już różni a u t o r z y . Rozpatrywano jo jednak pod k ą t e m malarstwa w ogóle, a nie ludowego. W przeciwieństwie do innych cechów, k t ó r y c h dzieje zostały poznane, cech malarski w Krakowie nie doczekał się do tej pory pełnego opracowania. P r z y c z y n ą tego jest niewiel­ ka — j a k dotychczas — liczba znanych d o k u m e n t ó w . Najstarsza w i a d o m o ś ć o istnieniu w Krakowie cechu skupiającego malarzy i goldszlagierów dotyczy roku 1490. D a t a t a z o s t a ł a wymieniona w późniejszym o lat 80 przy­ wileju Zygmunta Augusta z dnia 1 . V I I . 1570 г., k t ó r e g o 1 П. 1. Wjazd Jezusa do Jerozolimy, ol./pł. W y k . A n t o n i Krząstkiowicz w Żywcu 1851 r. l^JLŁi-H ^ {.iłiiV*i п Л t- l i J»XAŁŁJKL.. 171 �kopio znajdujemy w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m W o j e w ó d z k i m w K r a k o w i e . Najbardziej interesujący nas fragment tego dokumentu b r z m i : , A iż nas też dochodzi pewna wiadomość tego, że sioła cudzoziemców z inszych p a ń s t w i królestw podano nasze r o z m a i t ą r o b o t ą ich rzemiosłu należącą n a d j e ż d ż a j ą k u wielkiemu zepsowaniu ich i nie malej szkodzie. Dlatego m y , aby w rzemiośle swoim bez u t r a t y żyli, na ż ą d a n i e t y c h to goldszlagicrom i malarzom niniejszym listem i m t ę pre­ r o g a t y w ę dajemy, aby ż a d e n cudzoziemiec z inszych p a ń s t w i królestw nie siniał się w a ż y ć na gołdszłagiery i malarze krakowskie, roboty żadnej wozić, ani p r z e d a w a ć , a zwłaszcza abszlagu. feingoltu, gwiszgultu, srebra bitego..." W dniu 5.111.1581 r. malarze krakowscy u z y s k u j ą po­ twierdzenie swego przywileju przez króla Stefana . Z do­ k u m e n t u tego wybieramy najciekawsze dla nas fragmenty: kto chce zostać mistrzem ... ma sporządzić meistersztuk, jako t o : obraz Najświętszej M a r y i Panny z Dzieciąt­ kiem Jezus, po w t ó r e obraz Zbawiciela świata, po trzecio S. Jerzego na koniu, k t ó r e to sztuki majstrowie oglądać m a j ą , dla przekonania się, czyli on w przyszłości może t u zostać mistrzem i ich rzemiosło sobie o b r a ć . W s z a k ż e nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć od biednych towarzyszy...'-. ...Ktoby nie mial prawa miejskiego albo cechowego, gdziekolwiek by mieszkał, czy na Stradomiu. na Kazimie­ rzu lub na Klcparzu, temu nie m a j ą pozwolić roboty swe p r z e d a w a ć z n a s z ą p o m o c ą w mieście, ale t y l k o w czasio j a r m a r k u , kiedy k a ż d e m u to jest wolno. Jeżeliby kto przywiózł tablice, chusty lub papiery ma­ lowane, k t ó r e by przynosiły uszczerbek rzemiosłowi, na ten czas ecohmistrzo z naszymi sługami m o g ą takowe pozabie­ rać, oprócz j a r m a r k u , a zaś drobno przedmioty malowane, k t ó r e nie p r z y n o s z ą uszczerbku w rzemiosło to wolno prze­ d a w a ć w dnie targowe..." . W 1638 r. W ł a d y s ł a w I V potwierdza dawne ustawy cechowe malarzy z nowo przydanymi a r t y k u ł a m i , z k t ó ­ rych wybieramy dwa k r ó t k i e a k a p i t y : „ . . . k t ó r y by towarzysz (malarski) cłieiał mistrzem kra­ kowskim zostać ... ma sztuki robić naznaczono według przywileju, to jest: K r u c y f i k s , P. Maryc w drodze do E g i p t u , S. Jerzego na koniu... I t e m . J e ś l i b y n i e d o s k o n a ł y b y ł w sztuce malarskiej, ma być wodle uznania m i s t r z ó w karany, od każdej sztuki dwa talary i kolacją p o d ł u g p r z e m o ż e n i a swego ...A jeśliby się takowy towarzyszem b ę d ą c p a r t a n i n ą bawił, albo mistrzom przeszkodę czynił ... t a k i ma b y ć karan d w u d z i e s t ą tala­ rów..." W 1783 r. powstaje nowy statut cechu malarzy kra­ kowskich, k t ó r y król S t a n i s ł a w August zatwierdził w dniu 13.111.1784 г.? Czytamy tam m . i n . : „7. Uczeń zostawszy czeladnikiem i towarzyszem ma rok u swego magistra robić..., zaś po wyjściu roku ma pójść na wydoskonalenie lepsze siebie do g ł ó w n y c h miast na lat 2 i stanowić się nie ma, p ó k i t y c h lat dwóch nie odbędzio lub z przyczyn t y c h samy eh słusznych d w ó c h lat u magistra t u ­ tejszego aktualnie za towarzysza nie w y r o b i . 8. Ż a d e n z t o w a r z y s z ó w nie ma się żadnej roboty podej­ m o w a ć na swoją s t r o n ę . . . 2 1 5 6 17. Żaden z p a n ó w magistrów nie ma obrazów po mieście i wszelkich domach i miejscach na przedaj roznosić, lecz je w domu ma p r z e d a w a ć , gdyż s t ą d wielka h a ń b a dla kon­ gregacji dzieje się... 19. Aże jako wyżej dawnemi ordynacjami i ich kon­ firmacjami ostrzeżono jest, by się n i k t tej professyi i sztuce przeszkadzać nie ważył..., aby ż a d e n innej kondycyi czło­ wiek, w tej kongregacyi wpisany nie b ę d ą c , ż a d n y m prot•'katem, sposobem i t y t u ł e m , t a k w nanoszeniu, robieniu, przywożeniu z p a r t y k u l a r n y c h miast krajowych wszelkich 172 T r o b ó t malarskich, k t ó r e się r ó ż n y m i kolorami, farbami, zło­ tem, srybrom, lakierowaniem, klijern lub olejem robią, t u do miasta K r a k o w a jako i przedmieścia jego na przedaj nanosić, nawozić pod jakimkolwiek pretekstem, na zniszezenio i zrujnowanie mieszczan krakowskich ... nie ważył..., wyjąwszy virtuosos viros obrazy i portrety m a l u j ą c y c h , i ci prostych r o b ó t robić nie m a j ą , ani w nich przeszkadzać... malarzom krakowskim nie b ę d ą powinni..." Nieco wcześniejsze od ostatniego dokumentu jest za­ rządzenie rektora U J Stanisława Filipowicza wydane po­ między 1747 a 1758 r. Przytaczamy je na k o ń c u zestawienia., g d y ż nie ma ono już, jak wszystkie powyższe, charakteru statutu. Jest to rozporządzenie ..O p o r z ą d k u między panami magistrami w podejmowaniu się roboty malarskiej", w k t ó ­ r y m przeciwstawiona została pracom artystycznym „...in­ sza i najpodlejsza robota klijowana, czyli to na płótnie, czyli to na drewnie..." . Między i n n y m i rektor nakazuje: 7 „...aby panowie magistrowie kunsztu malarskiego, k t ó r z y w malowaniu obrazów, l a n c z a w t ó w (!), kopersztychów i w t y m podobnych inwencyj m a j ą biegłość i dosko­ nałość t ą ż s a m ą s z t u k ą i r o b o t ą , aby się bawili i nią się kontentowali, k t ó r z y zaś r o b o t ą złocenia i chińszczyznę p r a k t y ­ k o w a ć u m i e j ą tąż s a m ą s z t u k ą aby się bawili i n i ą się kontentowali do inszej nie rzucając się, k t ó r z y zaś na ostatek t y l k o do samej roboty klijowanej są sposobni żadnej innej p o d e j m o w a ć się nie p o w i n n i . . . " 8 Oprócz podanych wyżej d o k u m e n t ó w istnieje jeszcze k i l k a innych, k t ó r y c h treść lub fragmenty podamy w trakcie omawiania poszczególnych z a g a d n i e ń . Nie ulega wątpliwości, że krakowski cech malarzy sku­ piający jednocześnie pozlotników i szklarzy, a w późniejszym okresie również szpalerników, istniał już w X V w. Jak do­ w o d z ą wykazy sporządzone, przez W. (J ąsiorowskiego i E . Rastawieckiego, w cechu krakowskim rejestrowani byli malarze w y w o d z ą c y się rodem z najrozmaitszych miast nie­ mal z całej Polski i z zagranicy . W X V I I i X V I I I w. nie­ k t ó r z y malarze rekrutowali się również z podkrakowskich wsi, jak np. Marcin Chochelek syn m ł y n a r z a z Luborzycy, wyzwolony na towarzysza w 1624 r „ Stanisław Derysarz z Iwkowej wyzwolony w 1784 r. i i n n i " . 5 1 Statut cechu malarzy był analogiczny jak w innych cechach. Ulegał on jednak ciągłym korektom, j a k świadczą 0 t y m m.in. tzw. majstersztyki, k t ó r e malarz-czeladnik m i a ł w y k o n a ć przy przyjęciu go na mistrza. W 1581 r. obowią­ z y w a ł y 3 obrazy, t j . N M P z Dzieciątkiem,-Zbawiciela ś w i a t a 1 św. Jerzego. Natomiast w 1638 r. pozostał t y l k o św. Jerzy, a w miejsce dwu pierwszych obowiązywał U k r z y ż o w a n y i Ucieczka do Egiptu (oba dok. cyt. wyżej). Jest to w za­ sadzie kwestia marginesowa, o tyło jednak interesująca, że p o s t a ć św. Jerzego obca jest polskiemu malarstwu ludowemu na płótnie i papierze, chociaż w y s t ę p u j e w grafice ludowej. Majstersztyki obowiązywały ogół nowo kreowanych mistrzów, m o ż n a się było jednali niekiedy od nich w y k u p i ć , a np. w przypadku, gdy czeladnik był synem malarza, robił on czasami t y l k o jeden obraz majstorsztykowy albo w ogól o nie p r z e d s t a w i a ł żadnego dowodu swoich umiejętności. W ten sposób zdarzało się, że mistrzem zostawał człowiek dość słabo znający swój fach, ewentualnie mało uzdolniony, T a k i zaś mógł p r a c o w a ć wyłącznie dla. mniej wybrednych odbiorców. I n t e r e s u j ą c y przy t y m jest jeden zwrot w przy­ wileju króla Stefana, informujący, że od biednych towarzy­ szy przy prz3'jmowaniu ich na mistrza „nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć " . Jest oczywiste, iż tego ro­ dzaju zwrot nie mógł pochodzić od króla, lecz b y ł sformuło­ waniem przedstawionym przez cech. To zaś oznaczało, że sami mistrzowie cechowi dopuszczali istnienie dwu r ó ż n y c h n u r t ó w malarstwa: jednego, w ramach k t ó r e g o tworzono dzieła przynajmniej poprawne, i drugiego będącego za- �I I . 2. Śmierć Św. Józefa, ol./pl. 1864 r. K r a k ó w — P l u s z ó w . pewno na u s ł u g a c h ludzi m a l o z a m o ż n y c h . Ten drugi n u r t m i a ł b y więc charakter ludowy, a jego początki - - jak wy­ n i k a z dokumentu — sięgają X V I w. Przypuszczenie to znajduje zresztą potwierdzenie w t y m samym przywileju z 1581 г., w k t ó r y m jest mowa o sprzedaży biblie, chust lub papierów malowanych, k t ó r o nawet w fhritiit tandetnej mogły być sprzedawane, ale wyłącznie na jm-tiuuvti. Nie ma t u wprawdzie m o w y o obrazach, zaś pod o!:-. .>! . . v m tablie, chust czy p a p i e r ó w malowanych mogły k r , {• ,-ię uiż.no wyro­ by. W ą t p l i w e jednak, b y mogły to być np. koilryny deko­ racyjne, g d y ż do 1603 r. k o ł t r y n i a r z o mieli osobny cech, k t ó r y zapewne sam regulował swoje sprawy, a poza t y m papierowe k o l t r y n y — jak twierdzi Jan P a c h o ń s k i — roz­ powszechniły się dopiero w końcu panowania Augusta I I I . Jest oczywiste, że w cechu malarskim zrzeszającym za­ r ó w n o a r t y s t ó w wysoliiej klasy, jak i bardzo miernych rze­ mieślników, nie mogło b y ć nigdy jednomyślności. Dopiero jednak w 1745 r. doszło do pierwszego r o z ł a m u , kiedy to 12 malarzy p o d d a ł o się pod p r o t e k c j ę Akademii K r a k o w s k i e j . Pomijam tu wszystkie; perypetie cechu i t y c h kilkunastu ma­ larzy, k t ó r z y woleli zwierzchnictwo Akademii, gdyż t y m i sprawami zajęła się już M . C b a m c ó w n a . D l a nas natomiast istotniejszy jest fakt, że nawet ci malarze, nad k t ó r y m i m i a ł a roztoczyć opiekę Akademia, reprezentowali bardzo zróżnicowań)' poziom. W y n i k a to jasno z wypowiedzi rek­ tora Filipowicza, k t ó r y odróżnia p o d ł ą r o b o t ę klejową od innych doskonalszych sztuk, a ponadto p o d k r e ś l a on, że wśród malarzy są taey, k t ó r z y są zdolni t y l k o do r o b ó t kle­ jowych. 11 1 2 13 Można sądzić, że już co najmniej od poł. X V I I I w. plobejski n u r t malarstwa stale p r z y b i e r a ł na sile. Wyrazom tego jest nowy statut cechu malarzy z 1783 г., w k t ó r y m zastrzega się, by malarze a r t y ś c i — virtuosos viros -— nie przeszkadzali i n n y m w w y k o n y w a n i u prostych r o b ó t . A ja­ kie to mogły b y ć roboty wyraził najlepiej sam Hugo Koł­ łątaj stwierdzając, że krakowscy malarze u m i e j ą jedynie „ r a m y złocić i karety p o k o s t o w a ć lub ś w i ę t y c h P a ń s k i c h z k r z y w y m i g ę b a m i m a l o w a ć " (1780 г . ) . к Trzeba p r z y z n a ć , 173 �że H . K o ł ł ą t a j , k t ó r y akurat powrócił z Włoch i sam znał się na malarstwie, miał pełne prawo w y r a ż a ć t a k ą opinię (po­ m i j a m y t y l k o , czy miał prawo uogólniać), g d y ż cech kra­ kowski p r z y j m o w a ł w t y m czasie za m i s t r z ó w malarzy da­ lekich od doskonałości. I t a k np. w 1747 r. cech przyjmuje do swgo grona Mikołaja Stojkowskiego, w zasadzie samouka, zastrzegając jedynie, b y „wielkich r o b ó t nie p o d e j m o w a ł " . Walentego K a m i ń s k i e g o uznano za magistra sztuki malar­ skiej w 1776 r „ ale jednocześnie cech postanawia, że winien się on t y l k o klejową r o b o t ą z a j m o w a ć . Charakterystyczny jest p r z y k ł a d malarza Popławskiego, k t ó r y m a l o w a ł w koś­ ciele O.O. D o m i n i k a n ó w i K a r m e l i t ó w , w kościele N M P w r y n k u , czy t e ż u św. Tomasza. T e m u ż to Pop­ ł a w s k i e m u zakazano w 1766 r. „nosić, p r e z e n t o w a ć i sprze­ d a w a ć obrazów źle malowanych". Natomiast Józefa Jac­ kowskiego, k t ó r y wszedł do cechu w 1788 r. a zmarł 20 lat później, cech skazał w 1794 r. na oddanie dwóch świec półfuntowych „ z a odmalowanie obrazów w niczom nie podob­ nych do ludzkiego w y o b r a ż e n i a " . 13 P r z y k ł a d y powyższe dowodzą, że w 2. poł. X V I I I w . cech malarski b y ł j u ż p r z e ż y t k i e m . Główny trzon jego sta­ t u t u wypracowany w czasach średniowiecznych nie mógł zadowolić wszystkich zrzeszonych, k t ó r z y prawdopodobnie w sposób ś w i a d o m y dzielili się na dwie grupy, wykorzystu­ jące jednak takie samo zapotrzebowanie społeczne. Nie­ wątpliwie, przy podziało t y m d e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a ł y zdolności i umiejętności. Gdyby jednak nie istnieli odbiorcy obrazów „źle malowanych", nie b y ł o b y jednego z proble­ m ó w (jakości towaru) w a l k i w e w n ą t r z c e c h o w e j , k t ó r a do­ p r o w a d z i ł a w 1745 r. do k r ó t k o t r w a ł e g o oddzielenia się z cechu grupy malarzy. D ł u g o t r w a ł a walka uwieńczona zo­ s t a ł a sukcesem w 1818 г., kiedy to p o w s t a ł a w ramach Uniwersytetu Jagielońskiego Regularna Szkoła Sztuk P i ę k ­ nych, chociaż nie zniesiono jeszcze przymależnośei a r t y s t ó w 1 6 r malarzy do cechu skupiającego w o w y m czasie zarówno kra­ kowskich malarzy, j a k i rzemieślników-malarzy oraz lakier­ ników. P o w o ł a n i e Szkoły Sztuk P i ę k n y c h wzmogło jednak a k t y w n o ś ć a r t y s t ó w - m a l a r z y , k t ó r z y spowodowali, że w 1820 r. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u Krakowskiego rozwiązało cech. Formalna likwidacja organizacji cechowej musiała jednak s p o t k a ć się z n a t u r a l n y m oporem ze strony większości jej członków. Dowodzi tego list Michała Stacho­ wicza, Józefa Rybkiewicza i Jana Zamojskiego skierowany dnia 29.XII.1821 r. do Senatu R z ą d z ą c e g o Rzeczypospoli­ tej K r a k o w s k i e j z p r o ś b ą o egzekwowanie u c h w a ł y z 1820 r. oraz drugi list o podobnej treści z dnia 19.IV. 1822 r. Wresz­ cie w 1825 r. doszło do ostatecznego wyłączenia a r t y s t ó w malarzy z cechu, w k t ó r y m zgrupowali się j u ż wyłącznie rzemieślnicy. Nie wykluczone, że pozostali w n i m również malarze obrazów ludowych, chociaż bezpośredniego dowodu na to nie mamy. W liście starszych Zgromadzenia skiero­ wanym do Senatu duia 26.VI.1827 r. jest wprawdzie mowa o malowaniu i malarzach, ale m o ż e t u chodzić z a r ó w n o o malarzy ścian, j a k i m e b l i . Jedno zdaje się n i e w ą t p l i w e , bez względu na to, czy malarze p r o d u k u j ą c y obrazy dla najszerszych mas b y l i zrzeszeni, czy też pozostali poza Zgro­ madzeniem — uzyskali oni od momentu w y ł ą c z e n i a się ma­ larzy virtuosos viros pełnię swobody, k t ó r e j nie m o g ł y krę­ p o w a ć j u ż ż a d n e przepisy i u c h w a ł y . B y ł to okres masowego rozwoju malarstwa ludowego w Krakowie, a prawdopodob­ nie również w miejscowościach podkrakowskich, d o k ą d mogli się rozejść malarze o słabszych kwalifikacjach, sku­ pieni dotychczas w warsztatach swych mistrzów. 17 18 W przytoczonych na wstępie fragmentach d o k u m e n t ó w uwidacznia się jeszcze jeden problem, k t ó r y do tej pory nie został poruszony, a mianowicie handel obrazami. W wiekach ubiegłych obrazy zamawiano zwykle bezpośrednio u mis­ trza w warsztacie. Obok tego praktykowano o b w o ź n y handel �w y t w o r a m i sztuki malarskiej, co zostało m . i n . w y p u n k t o ­ wane w przywileju z 1570 r. Mimo iż z dokumentu tego nie m o ż e m y wnioskować, aby b y ł a t a m mowa o malarstwie l u ­ dowym, to jednak interesujący jest fakt, jak daleko sięgają tradycje takiego handlu. Jak nierealny b y ł całkowity zakaz handlu obwoźnego w przywileju Z y g m u n t a Augusta świadczy najlepiej do­ kument z 1581 г., w k t ó r y m całkowicie świadomie dopusz­ czono zarówno rodzimy, j a k i obcy element do handlu wy­ tworami sztuki, ograniczając t y l k o jego powszechność do dni jarmarcznych, „ k i e d y k a ż d e m u to jest wolno". Podobnie zresztą p o s t ę p o w a n o i w innych cechach, np. przy handlu wyrobami stolarskimi pochodzenia wiejskiego, k t ó r e wolno było s p r z e d a w a ć ich producentom w dnie targowe i jarmar­ czne. ' 1 W wieku X V I I i X V I I I m o ż n a było również n a b y w a ć obrazy w sklepach handlarzy, przy czym w n i e k t ó r y c h z nicłi sprzedawano również obrazy dwustronne. Informacja t a podana przez J . P a o h o ń s k i e g o jest o tyle interesująca, że dwustronnie malowane obrazy na blasze produkowali rów­ nież w 1. pol. X I X w. malarze l u d o w i . 20 21 W połowie X V I I I w. handel o b n o ś n y musiał b y ć zja­ wiskiem dość c z ę s t y m , skoro omawiano go na jednej sesji cechu w dniu 19.V.1766 r. Zakazano przy t y m „nosić, pre­ z e n t o w a ć i p r z e d a w a ć obrazów źle malowanych, osobliwie P o p ł a w s k i e m u " , o k t ó r y m w s p o m i n a l i ś m y już w y ż e j . Bar­ dzo silnie uwypuklona została sprawa handlu w statucie z 1783 r. K r a k o w s k i cech malarski rozciągał zakaz handlu nie t y l k o na obszar miasta, ale wszystkicłi miejsc, co t y l k o dowodzi, że niehonorowy dla tutejszego cechu handel poza m u r a m i pracowni musiał b y ć na p o r z ą d k u dziennym. B y ł to jednak — j a k wiemy — okres rozpadu organizacji cecho­ wej, k t ó r a nie b y ł a j u ż w stanie przeciwdziałać konsekwent­ nie rozwojowi takiego handlu, t y m bardziej, że uprawiali go z a r ó w n o członkowie samego cechu, j a k i różnego rodzaju „ p a r t a c z e " i „przeszkodnicy . Obraz Canaletta Ulica Mio­ dowa w Warszawie, czy też p o s t a ć wędrownego o b r a ź n i k a z akwareli Norblina lub K . W . Kiclisińskiego potwierdzają, że w o w y m czasie łiandel obnośny — i to obrazami ludowymi — b y ł już w Polsce zjawiskiem powszechnym. N a d m i e ń r n y , że dla Krakowskiego p o s t a ć wędrownego handlarza obrazami chodzącego po wsiacłi poświadczona została źródłowo w 1736 r . t y m n a d m i e n i ć , że w n i e k t ó r y c h przypadka cl i nie podano treści, w y m i e n i a j ą c t y l k o liczbę i cenę. N p . w taksie po zmarłej pani Optołowiczowej (kon. X V I I I w.) zanotowano m . i n . „ o b r a z k ó w p ó ł a r k u s z o w y c h za szkłem s z e ś ć " o war­ tości 1 zł 6 gr, w innej zaś taksie (1787 г.), przy której nio podano nazwiska byłego właściciela wymieniono szczegó­ łowo 13 obrazów, a na k o ń c u podano „ 2 2 m a ł y c h o b r a z k ó w w cenie 6 zł 6 gr". Z wymienionych obrazów t y l k o przedstawienie M a t k i Boskiej Częstochowskiej powtarza się pięciokrotnie, pozo­ stałe zaś zanotowane są przeważnie jeden, a czasem dwa razy. W wielu wypadkach przy temacie obrazu podawano, że jest malowany na płótnie, lub na papierze, natomiast prawie zawsze zaznaezano wartość obiektu w momencie spisu. Pozwala to na wyciągnięcie pewnych w n i o s k ó w ; obrazy na płótnie b y ł y daleko droższe, a cena ich w a h a ł a się w grani­ cach 1 do 8 zł, z t y m że najczęściej w a r t o ś c i o w a n o 2 do 4 zł. Natomiast wycena obrazów papierowych nie sięgała wyso­ kości 1 zł, a nieraz miała w a r t o ś ć t y l k o jednego do p ó ł t o r a łokcia lnianego p ł ó t n a . s Dlatego t e ż w t y c h przypadkach, w k t ó r y c h przy wymienionych obrazach podawano w y c e n ę , a nie pisano na czym jest malowany, ł a t w o samemu postawić odpowiedni wniosek. W inwentarzu po Błażeju K o z ł o w s k i m spisanym 12 X l 1751 i', znajdujemy obraz papierowy z namalowanym św. Janem Nepomucenem (wart. 15 gr). Data śmierci Kozłow­ skiego pozwala na stwierdzenie, że tego rodzaju obrazy ro­ biono w Krakowie j u ż co najmniej w połowie X V I I I w., a prawdopodobnie nawet wcześniej, skoro w Częstochowie analogiczne poświadczone są dokumentem z 1718 r . Kwestia lokalizacji warsztatu pozostaje w t y m w y p a d k u bez znaczenia, jako że i K r a k ó w b y ł p o w a ż n y m ośrodkiem k u l t o w y m i handlowym, zaś użycie tańszego m a t e r i a ł u do 2 2 6 I I . 5. Św. Rozalin, oł./pł. W y k . 1831 r. Andrzej Madalski. Żywiec. 22 2 3 I n n y rodzaj d o k u m e n t ó w , k t ó r e znajdują się w archi­ w u m krakowskim, s t a n o w i ą inwentarze ł u b „ t a k s y " obra­ zów po z m a r ł y c h m i e s z k a ń c a c h K r a k o w a . « Charakterys­ tyczno, że w dokumentach tycłi prawie wyłącznie mowa jest o obrazach, a ich w a r t o ś ć jest często zupełnie znikoma. Podane t a m pełne nazwy t e m a t ó w o r i e n t u j ą nas, że w X V I I I w. spotykano w krakowskich domach obrazy o n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : Najświętsza Panna Częstochowska, Najświętsza Panna R ó ż a ń c o w a z s u k i e n k ą w y k l e j a n ą papierem, Naj­ świętsza Panna R ó ż a ń c o w a z papieru tłoczona, Najświętsza Panna z s u k i e n k ą , N a j ś w i ę t s z a Panna z s u k i e n k ą p ł a t k o w ą . Najświętsza Maria Panna z niebieskimi ramami i sukienki;. Najświętsza Panna trzymająca. Pana Jezusa śpiącego, Najświętsza Panna zwana Majoris, Najświętsza Panna Pias­ kowa, Najświętsza Panna Dzikowska, obraz tłoczony M a t k i Boskiej, Pan Jezus u k r z y ż o w a n y , Pan Jezus u k r z y ż o w a n y z osobami, (Chrystus) M i ł a t y ń s k i , Z a ś l u b i n y Najświętszej Panny ze św. J ó z e f e m , Ucieczka do E g i p t u , Boże narodze­ nie, Historia Tobiasza, Salvator (Mundi), Obrazek św. K a n i e ­ go i n figura gibs, Maria Magdalena, św. św. Agnieszka, Anna, E l ż b i e t a , Tekla, Teresa, Franciszek Seraficzny, Jerzy, Kazi­ mierz, Michał, Mikołaj, Jan Nepomucen, Sebastian,Tomasz. 2 Zestawienie powyższe, obejmujące 35 t e m a t ó w , w y ­ kazuje dość obszerny wachlarz ikonograficzny, t y m bar­ dziej, że s k ł a d a się n a ń t y l k o 7 inwentarzy. N a l e ż y przy 175 �I I . 6. Salvator Mundi, ol./pl. VV'yk. 1835 r. Andrzej Madalski. Żywiec. produkcji miało walor finansowy dla d w u stron: sprzedają­ cego i k u p u j ą c e g o . Również J. P a c h o ń s k i potwierdza wykonywanie w K r a ­ kowie obrazów papierowych. Nio precyzuje jednak, ezy chodzi o X V I I czy X V I I I w i e k . Szukając historycznej daty zastosowania papieru do malowania obrazów, nie na­ leży p o m i j a ć wzmianki o „ p a p i e r a c h malowanych" w cyto­ w a n y m na wstępie przywileju z 1581 r. Zastrzegam się jed­ nak, żo nie k ł a d ę znaku r ó w n a n i a p o m i ę d z y obrazami, o k t ó r e w t y m w y p a d k u chodzi, a informacją z X V I w. Jak donoszą różno wiadomości źródłowe, obrazy na papierze b y ł y znane około poł. X V I I I w. również w innych regionach. To zagadnienie pozostaje jednak poza ramami niniejszego szkicu. Ze wspomnianych inwentarzy m o ż e m y zaczerpnąć jeszcze j e d n ą informację. Dotyczy ona terminologii stoso­ wanej przez ówczesnych malarzy. Mamy więc obrazy „ar­ kuszowe, półarkuszowo, łokciowe, półłokciowo, połowiczne, ć w i a r t k o w e i p ó ł ć w i a r t k o w o " , a ponadto obrazy z papieru, tłoczone. Cały zestaw powyższych nazw m o ż n a odnieść do p r z y j ę t y c h w X V I I I w. typowych w y m i a r ó w obrazów, za­ r ó w n o papierowych, jak i p ł ó c i e n n y c h . Natomiast dwie informacje z k o ń c a X V I I I w. o obrazach tłoczonych z pa­ pieru d o t y e z ą techniki wykonania. W jednym wypadku 27 28 29 176 zapis b r z m i : „ o b r a z tłoczony z papieru M a t k i Boskiej"^ w drugim zaś „ o b r a z ( N . P. Różańcowej) z papieru tłoczo­ n ą " . Podana cena tego ostatniego w y n o s z ą c a 4 zł dowodzi, żo był to obi-az dość drogi, ale nie przyczynia się do wyjaś­ nienia sposobu wykonania. Trudno p r z y p u s z c z a ć , by cho­ dziło t u o papier, na k t ó r y m wytłoczono — w sensie dosłow­ nym • obraz lub przynajmniej jego k o n t u r y . B y ć m o ż e , że chodzi o obrazy o powierzchni reliefowej wykonanej z masy np. gipsowej, w y t ł a c z a n e j przy pomocy jakiejś formy. Jest to o tyle prawdopodobne, że w i n n y m spisie znajdujemy n o t a t k ę m ó w i ą c ą o trzech „ o b r a z e c z k a c h gip­ sowych", a poza t y m o gipsowym krucyfiksie i t a k i m ż o obrazie św. Kantego. N a marginesie n a d m i e n i ę , że w d w u taksach (z 1786 r. i ok. 1796 r.) znajdujemy wzmianki o obrazach na szkle. W pierwszej wykazano „2 obrazy na szkło wysrebrzone z kopersztyehami w y s t r z y g a n y m i " za cenę 4 zł, w drugiej „ o b r a z k ó w zwierciadłowych cztery po gr 12". Nic są (o jedyne informacje o obrazkach na szkle w Krakowskiem, g d y ż w pobliskim Sławkowie b y ł y w 1779 r.: „ o b r a z na szkle malowany m a ł y , Pana Jezusa z z w i ą z a n y m i r ę k a m i w czer­ wonej koronie, obraz na szkle zwierciadłowym malowany Pana Jezusa U k r z y ż o w a n e g o , obraz N . P. Częstochowskiej na zwierciadle, p o t ł u c z o n y " , эо zaś we dworze w Parczach �I I . 7. M . Boska"z Dzieciątkiem, ol./pl. W y k . 1830 r. Andrzej Madalski. Żywiec. Górnych pod Olkuszem były w 1758 r. 2 obrazki zwiercia­ d l a n e . Informacje te t r a k t u j ę jako drobne uzupełnienie do dotychczasowych wiadomości na ten temat. N a zakończenie c h c i a ł b y m dorzucić k i l k a nie publi­ kowanych jeszcze, a niedawno odkrytych nazwisk malarzy w regionie krakowskim. Z pracy Tadeusza Seweryna znamy szereg nazwisk z ośrodków malarskich w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Żabnie, N o w y m Targu, Krakowie i o k o l i c y . W ostatnich latach jedno nazwisko malarza pochodzącego ze wsi Borowiec w powiecie chrzanowskim dorzuciła Maria P r z e ź d z i e c k a , a Ewa Śnieżyńska-Stolot ustaliła pięć nazwisk malarzy z rejonu M y ś l e n i c ; zaznaczyła ona jednak, że prace wszyst­ kich znanych jej twórców nie m a j ą charakteru ludowego, a zbliżają się do oficjalnej sztuki X I X w. Niedaleko odbiega od nich również Andrzej Kowalczyk z Woźnik pow. Wado­ wice (1874—1955), k t ó r y będąc samoukiem doszedł do znacznej perfekcji w wykonywanych przez siebie obrazach. W sumie lista znanych nazwisk malarzy ludowych lub pra­ c u j ą c y c h na potrzeby wsi w okresie X I X i na p o c z ą t k u X X w. jest dość skromna. R ó w n i e ż ubogie jest uzupełnienie do tej listy, a skła­ d a j ą się n a ń : Mateusz Budzaszek, rolnik z Liszek pod K r a ­ kowem żyjący w X I X w., J . Tarnowski, k t ó r y posiadał swój 31 32 33 34 35 warsztat w Zebrzydowicach (prawdopodobnie pod K a l ­ warią) w 2. pol. ubiegłego stulecia, Micłial Andrzej Stan­ kiewicz pracujący w okolicy K r a k o w a w k o ń c u X I X w. oraz A n t o n i Komenda z Igołomii-Odwiśla, organista i rol­ nik, z m a r ł y w czasie I I wojny światowej w wieku ok. 70 lat. Najbardziej autentycznym t w ó r c ą l u d o w y m b y ł Ma­ teusz Budzaszek, k t ó r y urodził się. 17 I X 1836 г., a z m a r ł ok. 1894 r . Z relacji wnuka, Kazimierza Budzaszka, wiemy, że Mateusz lubił s t r u g a ć różne drobno przedmioty o charakterze dekoracyjnym do u ż y t k u domowego, a ponad­ to miał w y k o n a ć k i l k a o b r a z ó w o tematyce religijnej. Jeden t a k i obraz zachował się w domu informatora (obecnie włas­ ność Muzeum Etnograficznego w Krakowie). W obrazie t y m papierowe tło jest malowane olejno w k w i a t y , na n i m zaś nabite są trzy polichromowane płaskorzeźby, t w o r z ą c e k o m p o z y c j ę M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j adorowanej przez postacie zakonnika i zakonnicy ( i l . 3). W okolicy Liszek znajdują się jeszcze inno analogicznie wykonano o b r a z y , co do k t ó r y c h m o ż n a by ewentualnie p r z y p u s z c z a ć , żo wy­ konał je Budzaszek. J e ś l i b y sądzić na podstawio nielicznych okazów, to ograniczał się on jedynie do malowania t ł a dla głównego tematu j a k i m b y ł y p ł a s k o r z e ź b y . R ó w n i e ż osoba J. Tarnowskiego znana jest z jednego obrazu, k t ó r y autor na odwrociu podpisał i d a t o w a ł (1789 3 6 37 177 �38 г . ) . S ą d z ą c z tego jedynego p r z y k ł a d u , b y ł to słaby ma­ larz o tendencjach realistycznych, m a l u j ą c y na poziomie kiepskiej amatorszczyzny. Ten sam poziom i kierunek re­ p r e z e n t o w a ł A n t o n i Komenda, k t ó r y w zakresie r z e ź b y osiągnął wysoki stopień rzemieślniczego kunsztu. Ostatni z wymienionych, Michał Andrzej Stankiewicz, pochodził z rodziny, w k t ó r e j sztuka malarska przechodziła z ojca na s y n ó w . Protoplasta rodziny, prawdopodobnie ma­ larz, osiedlił się w Oświęcimiu zapewne na p o c z ą t k u X I X w., albowiem w starszych księgach parafialnych nie ma zupełnie tego nazwiska. Michał Andrzej ur. 1 I X 1855 r. w Oświę­ cimiu. Jego ojcem b y ł Jan Stankiewicz, najprawdopo­ dobniej ten sam malarz, k t ó r y w 1858 r. pozostawił po sobie obraz w T r z e m e ś n i pow. M y ś l e n i c e . Michał Andrzej Stan­ kiewicz żył k r ó t k o ; z m a r ł on 6 V I I I 1899 r. w Rybnej pow. K r a k ó w , 1 gdzie zapewne od niedawna p r z e b y w a ł , jako że z p o c z ą t k i e m owego r o k u m a l o w a ł obrazy po wiejskich do­ mach w Czernicłiowie (na p r z y s i ó ł k u Zakamycze) i sąsied­ nich Rusocicach. Znanych jest w chwili obecnej 6 o b r a z ó w tego a r t y s t y , z tego t y l k o 2 są datowane (1899 г.). Ze względu na bliskie sąsiedztwo wszystkich d o m ó w , w k t ó r y c h znaj­ d u j ą się obrazy, m a m y prawo sądzić, że p o w s t a ł y w t y m samym okresie. Obrazy Michała Andrzeja Stankiewicza do­ w o d z ą , że b y ł on malarzem r e a l i s t ą o p e r u j ą c y m d u ż ą s k a l ą k o l o r y s t y c z n ą . W poszukiwaniu zarobku nie w z d r a g a ł się on przed w y k o n y w a n i o m obrazów do chłopskich d o m ó w . W n i e k t ó r y c h jego pracach widoczne są jeszcze reminiscencje dawnego malarstwa cechowego, a najlepszym tego przy­ k ł a d e m jest Adoracja Najświętszego Sakramentu ( i l . 3) 39 40 4 z f a n t a z y j n ą d e k o r a c j ą k w i a t o w o - l i s t n ą wokół monstrancji Natomiast w obrazie M . B . Częstochowskiej do „ l u d o w y c h " cech malarskich m o ż n a by zaliczyć sztywność i sztuczność sfałdowań szaty, a szczególnie tradycyjnie l u d o w ą z ę b a t ą aureolę z d e k o r a c j ą g r z e b y k o w ą . Dodajmy t e ż , że w X I X w „ i wcześniej, istniał ośrodek malarski w Ż y w c u . Z zachowanych w miejscowym muzeum o b r a z ó w znamy dwa nazwiska tamtejszych malarzy, a t o : Andrzeja Madalskiego i Antoniego K r z ą s t k i e w i c z a . Obaj podpisywali i datowali swoje obrazy. Z prac Madalskiego muzeum posiada: św. R o z a l i ę (1831 г.), Zbawiciela ś w i a t a (1835 г.), M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m (1836 r.) i Męczeństwo św. Jana B a p t y s t y (1842 г.). Natomiast po K r z ą s t k i e w i c z u p o z o s t a ł obraz W j a z d Jezusa do Jerozolimy (1851 r.) i Śmierć św. Józefa (1854 г.). Wszystkie te prace m a j ą cha­ rakter malarstwa cechowego ( i l . 3,5-7), bogatego kolorystycz­ nie i światłocieniowego. N i e w ą t p l i w i e Madalski b y ł znacznie lepszym mistrzem pędzla niż K r z ą s t k i e w i c z , w k t ó r e g o pra­ cach w i d a ć liczne uproszczenia i p e w n ą n i e p o r a d n o ś ć . N i o ma to jednak nio wspólnego z „ l u d o w o ś c i ą " . Natomiast istnienie profesjonalnego o ś r o d k a malarskiego w Ż y w c u po­ zwala spodziewać się na t y m terenie również lokalnego ma­ larskiego warsztatu ludowego. K i l k a wymienionych wyżej nazwisk ś w i a d c z y , że ma­ larstwo z ukierunkowaniem na l u d n o ś ć wiejską, m a ł o ­ m i a s t e c z k o w ą lub p o d m i e j s k ą istniało w K r a k o w i e i w K r a ­ kowskiem jeszcze na przełomie X I X i X X w. P o p y t zaś na obrazy malowane, i to o cechach ludowych, t r w a ł do I wojny ś w i a t o w e j , a w poszczególnych przypadkach nawet d ł u ż e j . P R Z Y . I.4SY 1 E . Rastawiecki, Słownik malarzów polskich tudzież w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających, t . 1—3, Warszawa 1850, 1851, 1857; W . Gąsiorowski, Cechy kra­ kowskie, K r a k ó w 1860, Malarze krakowscy, z. 1: M . Chamcówna, Walka malarzy krakowskich o wyzwolenie spod praw ce­ chowych, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R . X V I , 1954, nr 2. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3069, kopia w y k . 19 I V 1816 r. Przywilej ton publikuje E . Rastawiecki, op. cit., t . 1, s. 293—296, z k t ó r e g o wybieramy odpowiednie akapity. T a m ż e , s. 298—-299. s T a m ż e , s. 304. в T a m ż e , s. 311- -312. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068. M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. W . Gąsiorowski, op. c i t . , passim; E . Rastp.wieeki, op. cit., passim. W . Gąsiorowski, op. cit., s. 22, 26; S. S z y m a ń s k i , Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku, „ L u d " , t . 54, 1970, s. 62. J . P a c h o ń s k i , Zmierzch sławetnych, K r a k ó w 1956, s. 4 1 1 , przyp. 3. T a m ż e , s. 413. > M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. 1 T a m ż e , s. 224—225; Problem „źle m a l o w a n y c h " lub „ b r z y d k i c h " o b r a z ó w w y s t ę p o w a ł prawdopodobnie we wszystkich cechach malarskich, czego p r z y k ł a d o m jest Czę­ stochowa (por. A. Kunozviiska-Iraoka, Obrazy częstochowskie, „ P o l s k a Sztuka Ludowa'", R. X X , 1966, nr 2, s. 78). W . Gąsiorowski, op. cit., passim. '>« W . Prokesch, Z dziejów krakowskiej szkoły sztuk pięk­ nych, K r a k ó w 1917, s. 7. D o najwyższego Senatu rządzącego Rzeczypospoli­ tej Krakowskiej. Michał Stachowicz, J ó z e f Rybkiewicz i J a n Zamojski imieniem swem i i n n y c h członków malarzy kra­ kowskich proszą o rozwiązanie Zgromadzenia malarskiego. 2 3 4 7 8 9 1 0 1 1 1 2 3 4 1 5 1 7 178 T Gdy W ys. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u K r a ­ kowskiego w r. z. 1820 u c h w a ł ą swą rozwiązało Zgromadze­ nie Malarzy K r a k o w s k i c h (co b y ł j u ż dawniej Sejm Cztero­ letni K o n s t y t u c y j n y u c z y n i ł i t y l k o n a d u ż y c i e t r w a ł o ) , skoro jednak Zgromadzenie takowe Malarzy, m i m o rządowego roz­ p o r z ą d z e n i a t r w a d o t ą d jeszcze, zaczom podpisani posłuszni ś w i a t ł y m ustawom ojcowskiego r z ą d u w gorliwości o ich dopełnienie, dopraszamy się najpokorniej, by N a j w y ż s z y Senat w m y ś l powołanej u c h w a ł y r a c z y ł n a k a z a ć ostatecz­ nie, aby malarze ze związku swego zupełnie się rozeszli i więcej żadnego Zgromadzenia nie składali — przy rozpo­ r z ą d z e n i u , b y w miejscu dotychczasowych wyzwolin ucz­ niowie, m a j ą c y się wyzwolić, popisywali się swą z d a t n o ś c i ą i talentem przed Uniwersytetem J a g i o l o ń s k i m jako naj­ właściwszym z n a w c ą i sędzią, i by t y l k o od tegoż Uniwersy­ t e t u dyplomata brali — przez co u c h y l i się jarzmo t a m u j ą c o wzrost sztuki, przy wzbudzeniu emulacji, k u sławie Narodu — zostajemy z n a j g ł ę b s z y m uszanowaniem, 2 9 X 1 1 1821, Michał Stachowicz, Józef Rybkiewicz, Jan Zamojski ( A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068). Do wydziału Spraw W e w n ę t r z n y c h i Policji w Sena­ cie R z ą d z ą c y m . Ody p u n k t prawa 19. ...opiewa, iż nie wolno nikomu, k t o nie jest w Zgromadzeniu w y r a b i a ć sztuki ma­ larskiej, locz nie dosyć, żo nasza czeladź, chłopcy, pomoc­ nicy czyli w y r o b n i k i , k t ó r z y sami n a z y w a j ą się malarzami, odbierają nam roboty i sposób utrzymania życia, ale nawet inszo Zgromadzenia, k t ó r z y nie dosyć, że swoje rzemiosło robią, p o d e j m u j ą się r o b ó t malarskich, a przez to upada nam całkowicie sposób utrzymania się z familią..., a t a k i e m s ą : 1. stolarze p o d e j m u j ą się kolorować i lakierować stołków, kanap, stolików, k o m ó d i szaf do sukien i t . podobnych, 2. szklarze p o d e j m u j ą się kolorować okien, drzwi i t d . 3. blacharze — d a c h ó w , rynien, 4. murarze p o d e j m u j ą się m a l o w a ć pokoi, okien i drzwi, a któro tylko babrzą, 5. tapicerze na sprzedaż lakierują stołki, kanapy i t d . , k t ó ­ rzy nio m a j ą nawet swego' lakieru. K t ó r z y to przeszkodnicy - - p o d e j m u j ą się i malarskich r o b ó t i tc niedoskonało wy18 �rabiają, publiczność t y l k o o s z u k a n ą bywa. a dla Zgroma­ dzenia Malarzy s t ą d zaplucie i wstyd. ( A P K r . , Acta contuherniorum Crac, nr 3068). " J . Bioniarzówna, O chłopskie prawa, K r a k ó w 1954, s. 215—219. J . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. 1 D w a tego rodzaju eksponaty są obecnie w posiada­ niu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. A . Ryszkiewicz, Początki handlu obrazami w śro­ dowisku warszawskim, W r o c ł a w 1955, s. 13; St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X V , 1971, nr 3. s. 145. S. Szczotka, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim, „ L u d " , t . 34, 1936, s. 169. A P K r . , Acta contuberniorim Crac, nr. 3068. R ó w n i o niską cenę obrazu podaje A m b r o ż y Gra­ bowski. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, w y d . S.Es­ treicher, K r a k ó w 1909, t . 2, s. 349. Zgodne, to jest t a k ż e z w y c e n ą obrazów papierowych w ośrodku częstochowskim. Tor. A . Jaśkiewicz, Rysunki i artykuły malarza Adriana Głębockiego źródłem, do poznania, dewocyjnej sztuki często­ chowskiej,, Polska Sztuka L u d o w a " , l i . X X I I I , 1969, nr 3/4. s. 231. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Kilka uwag w sprawie ma­ larstwa w Częstochowie i Skulsku, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " I i . X X I I I , 1969, nr 3/4, s. 234. J. P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , op. cit., R. Reinfuss, Dewocyjna grafika, jarmarczna jako źródło inspiracji dła malarstwa ludowego, art. (w:) Granice sztuki, Warszawa 1972, s. 203; Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego w drugiej polowie XVIII wieku, w y d . J. Deresiewicz, W r o c ł a w 1956, t. 2, s. 227. * Świadczą toż o t y m analogiczne nazwy stosowane przez malarzy w Częstochowie (A. Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej 2 0 2 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 polowy XTX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", L u b l i n 1963, t. 6, s. 246—247). 5» A P K r . , Castr. Crac. rei., t . 211, s. 4 7 1 ; Regestr rzeczy wszelkich ruchomych po śmieci -— pana Antoniego Gołębiow­ skiego — spisany 20 X 1779 r. 3i T a m ż e , t . 191, s. 1999: Inwentarz d ó b r wsi Parcz Górnych . T . Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937 passim. M . Przeździecka, Sztuka i zwyczaje (w:) Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399. E . Śnieżyńska-Stolot, Rzeźba i malarstwo (w:) Mono­ grafia powiatu myślenickiego, t . 2, „ K u l t u r a ludowa", red. R. Reinfuss, K r a k ó w 1970, s. 348 351. I . Ł o p u s z a ń s k a , Andrzej Kou:alczyk — twórca ludowy z Woźnik, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X I V , 1970 nr 2. D a t ę urodzenia ustalono na podstawie Liber Nat o r u m , t . I I , s. 70 w Urzędzie Parafialnym w Liszkach. Nie ma natomiast, żadnej adnotacji w Liber Mortuorum, m i m o iż — w g relacji jego wnuka, żyjącego obecnie Kazimierza Budzaszka, lat 63 — zinarl on w tej samej miojscowości w wieku ok. 58 lat. K . Budzaszek nie znał swego dziadka, z a p a m i ę t a ł natomiast jego żonę F r a n c i s z k ę , k t ó r a z m a r ł a w 1917 г., a w L i b . Mort. podano, iż b y ł a ona w d o w ą po Mateuszu. N p . u kierownika szkoły w Mnikowie znajduje się obraz z t ł e m krajobrazowym. Okaz ten został przeniesiony do Mnikowa z Liszek. Własność Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e nr inw. 35494. U r z ą d Paraf, w Oświęcimiu, L i b . Nat., t . 3, s. 117; zapisano t u , że ojciec Michała Andrzeja, Jan Stankiewicz ( „ p i c t o r " ) jest synem Benedykta. » E . Śnieżyńska-Stolot, op. cit., s. 351. > Urząd Paraf, w Rybnej, L i b . Mort., t . V , s. 86; po­ dano t u , że b y ł to „ p i c t o r - a r t i f e x " , k t ó r y z m a r ł na apoploksję. 5 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 4 Fot .7. Czajkowski — il. 1, 5—7; J . Kubiena — il. 2—i. Obrazy ze zbiorów: Muzeum w Żywcu — il. 1. 5—7, Muzeum Etnograficznego w Krakowie — il. 2. W l . prywatna — il. 3, 4. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ee8a3c81e8a07b0f024302db98f7fd8.pdf eadb47f63eece6bf2ffa3d310e2ef40e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3543 Title A name given to the resource Spis treści i/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROKI L I S T O P A D - G R U D Z I E Ń 1947 Nr 1-2 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO KI ZEF LUDOWEJ INSTYTUTU * REDAKTOR GRABOWSKI WY KIEROWNIKÓW * BADANIA SZTU­ NACZELNY WYDAWCA JO­ PAŃSTWO­ INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ KIEROWNICZKA BARA SEKCJI WYDAWNICZEJ SUCHODOLSKA GRAFICZNY # CZESŁAW ZNAŃ - SPÓŁDZIELNIA TELNIK WARSZAWA GEOGRAFICZNY DRUKARNI * BAR­ OKŁADKA I UKŁAD W1ELHORSKI SZE: BIURO I N F O R M A C J I W SEKCJI * KLI­ GOSPODARCZEJ PO­ WYDAWNICZA WOJSKOWY WARSZAWA * MINISTERSTWA CZY­ INSTYTUT TŁOCZONO SPRAWIEDLI­ WOŚCI W W A R S Z A W I E POD K I E R U N K I E M T A ­ DEUSZA GALEWSKIEGO * NISTRACJA: REDAKCJA I ADMI­ MINISTERSTWO KULTURY 1 SZTU­ KI, P A Ń S T W O W Y INSTYTUT BADANIA SZTU­ KI LUDOWEJ, W A R S Z A W A R A K O W I E C K A 4 A �POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU LMRT P O P U L A I R E REVUE P O L I S H 'V, BADANIA SZTUKI POLONUS MENSUELLE P E A S A N T ART / .• • • I Teatrów O o h o t n l o z y c n w L uЬ l i n i e ¿yiffiffl Sygnatur!"] R С E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C Z N E K S A W E R Y P I W O C K I — Pojęcie sztuki ludowej. J O Z E F G R A B O W S K I — Zagadnienie s t y l u ludo­ wego. J U L I A N K R Z Y Ż A N O W S K I — O poznanie literatury ludowej. A D O L F CHYBIÑSKI — O po­ trzebach polskiej etnografii muzycznej. I. Zagad­ nienia kolbergowskie. O i P R A C O W A N I A MARIA ŻAKOWSKA — Stanisław K o s i a r s k i garncarz iłżecki. J O Z E F G R A B O W S K I — Zbój­ nickie obrazy n a szkle. G E R A R D CIOŁEK D»ch w polskim budownictwie w i e j s k i m . P U B L I K A C J E JANUSZ SWIEZY D Z I A Ł I M A T E R I A Ł Ó W — N F Swiatkarze O R M A biłgorajscy. C Y J N Y Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Z O F I A C I E S L A - R E I N F U S S O W A — Badania zdobnictwa l u ­ dowego w K r a k o w s k i m , n a Góralszczyźnie i D o l ­ nym Śląsku. В. B. — Prace badawcze s e k c j i m a ­ l a r s t w a i rzeźby. P. I. B. S. L. ROK I I. 1 S T O P A D - G R U D Z I E Ń 1947 Nr 1-2 LUDOWEJ ���Wielorakie zadania stawiamy naszemu mie­ sięcznikowi. Jako organ Instytutu Badania Sztuki Ludowej służyć będzie on przede wszystkim jego celom. Ma on być narzę­ dziem pracy Instytutu, łącznikiem miedzy jego współpracownikami, miejscem publi hacji materiałów uzyskiwanych w badaniach terenowych, probierzem stawianych tez i te­ orii, wreszcie informatorem w zakresie spraw interesujących badacza sztuki ludowej. Publi­ kacją materiałów, uzyskiwanych w bada­ niach terenowych, chcemy przełamać, szko­ dliwy dla rozwoju nauki, zwyczaj zachowy­ wania ich jedynie do dyspozycji — przy­ padkowego często — odkrywcy, co unie­ możliwia wykorzystanie ich wielostronne przez wszystkich interesujących się danym przedmiotem. Jest to bowiem zagadnienie dotyczące zarówno uspołecznienia pracy nau­ kowej jak też jej ekonomii. To są główne zadania „Polskiej Sztuki Ludowej", lecz nic jedyne. Przez pismo nasze mamy nadzieję uzyskać powiązanie pracy badacza specja­ listy z wiadomościami posiadanymi przez miłośników i zbieraczy. Otwierając łamy na szego pisma dla materiałów przez nich do­ starczanych, dzielić się będziemy wzajemnie spostrzeżeniami i doświadczeniami. Chcemy, by w ten sposób wiedza nie była tylko her­ metycznie zamkniętą dziedziną specjalistów, ale siała się udziałem wszystkich zaintereso­ wanych, tworzona była na ich oczach i przy ich czynnym współudziale. Wreszcie chcemy, by — zgodnie ze słowami Ministra Stefana Dybowskiego — p r z e z lamy naszego pisma przenikała wiedza o sztuce ludowej w bie­ żące życie artystyczne. Będziemy więc dą­ żyli, by „Polska Sztuka L u d o w a " znalazła się wszędzie tam, gdzie tworzy się nowa kultura, a zatem w uczelniach, zwłaszcza artystycznych, pracowniach artystów, świe­ tlicach, kursach itp. kuźnicach nowej sztuki polskiej. Nadto zaś w rękach artystów ludo­ wych, dla których świadomość, że twórczość ich traktowana jest na równi z pracą arty­ stów miejskich, winna być podporą w ich działalności, będącej wkładem wsi w zbioro­ we życie kulturalne całego narodu. Zamieizamy w końcu o walorach i stanie naszej twórczości ludowei informować, poprzez „Polską Sztukę Ludową" zagranicę, która zawsze okazywała wybitne zainteresowanie dla tej dziedziny polskiej sztuki narodowej. R E D A K C J A � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b9c54e7870ae84a15231dc9a68aefdc.pdf e6d97385025bf3aa31afa9baac868e50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4591 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4264 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.182-184 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N za okres I - I I I I 1973 doroczna giełda w y r o b ó w pamiąt­ karskich Zrzeszenia T w ó r c ó w R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego „ A r t Region". Na wystawie zapre­ zentowano 000 wzorów, z czego 600 eksponatów to nowości wprowa­ dzono pierwszy raz na rynek. * 27, 28 11 o d b y ł a się w Warsza­ wie przy ul. P u ł a w s k i e j „ C e p e l i a d a " p o p u l a r y z u j ą c a tradycje i dorobek sztuki ludowej regionu łańcucko-leżajskiego. Impreza zorganizowana z i n i c j a t y w y Kota Przyjaciół Ziemi Ł a ń c u c k i e j przy Stołecznym Oddziale P T T K cieszyła się d u ż y m zaintereso­ waniem. * III w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j rozpoczęły się tradycyjne „ P o s i a d y T a t r z a ń s k i e " , w czasie k t ó r y c h wy­ stąpili t w ó r c y ludowi, zespoły pieśni, kapele, poeci i g a w ę d z i a r z e . Marzec I m p r e z y folklorystyczne i regionalne Styczeń 21 I — w O ś r o d k u K u l t u r y w Sy­ cowie rozpoczął się Powiatowy Fe­ stiwal Pieśni Ludowych, organizo­ wany tradycyjnie z okazji rocznicy wyzwolenia ziemi sycowskiej. W ra­ mach festiwalu w y s t ą p i ł y zespoły pieśni i t a ń c a , kapelo ludowe i gawę­ dziarze. Czynne b y ł y wystawy haftu, koronkarstwa i wycinanek ludowych. I I I — t e g o r o c z n ą l l ł - c i ą już „ K r a p k o w i c k ą W i o s n ę " zainauguro­ wano konkursem na zaprezentowanie tradycyjnego obyczaju „ w o d z e n i a nie­ d ź w i e d z i a " . Do konkursu zgłosiło się 6 zespołów, z Dobrej, Stebłowa, Karłupca, D ą b r ó w k i , K r ę p n e j i Brozca. N a s t ę p n e konkursy planuje się na 9 kwietnia. K o n k u r s y i wystawy Styczeń 6 I — w motelu „ P o d Niedźwiad­ k i e m " we Wdzydzach Kiszewskich otwarta została wystawa kaszubskopomorskicli szopek, n a d e s ł a n y c h na konkurs zorganizowany w grudniu ub. r. przez Zrzeszenie Kaszubsko- Pomorskie, Powiatowy Ośrodek Spor­ t u , T u r y s t y k i i Wypoczynku w K o ś ­ cierzynie, kierownictwo motelu i re­ dakcję „Dziennika Bałtyckiego". N a konkurs n a d e s ł a n o 8 szopek. I. miejsce zajął Władysław Lica z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice, o t r z y m u j ą c srebrny puchar „ D z i e n ­ nika B a ł t y c k i e g o " . * 15 I — w ramach imprezy „ Z i m a K a t o w i c k a " otwarto w H a l i Widowiskowo-Sportowcj ogólnopolską w y ­ stawę plastyków amatorów pn. „ I Konfrontacje K a t o w i c k i e " . Z 200 prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę z róż­ nych województw ok. 100 pochodziło z woj. katowickiego. W dniu otwarcia wystawy odbyło się sympozjum po­ święcone sytuacji plastyki amatorskiej w kraju i perspektyw dalszego jej roz­ woju. Referat w p r o w a d z a j ą c y wy­ głosił doc. Alfred Ligocki, w dyskusji uczestniczył przedstawiciel I n s t y t u t u Sztuki P A N red. Aleksander Jackow­ ski. Z okazji wystawy wydany z o s t a ł katalog. * 19 1 w Brzesku otwarto pokon­ k u r s o w ą w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludo­ wych pow. brzeskiego, z o r g a n i z o w a n ą przez W y d z i a ł K u l t u r y W R N w K r a ­ kowie, Referat K u l t u r y P R N w Brze­ sku i brzeski P D K przy w s p ó ł p r a c y K a t e d r y Etnografii Słowian U . J . Na konkurs n a d e s ł a n o prace z za­ kresu: malarstwa, r z e ź b y , ceramiki, zabawkarstwa,, kowalstwa artystycz­ nego, plastyki obrzędowej, hafciarstwa i bednarstwa. U d z i a ł b r a ł o 50 a r t y s t ó w ludowych. Nagr. I o t r z y m a ł a S t a n i s ł a w a B r a t k o z B o r z ę c i n a za rózgę weselną. * I — w Będzinie, w teatrze Dzieci B ę d z i n a o d b y ł się I X pokaz „ H e r o ­ d ó w " . Impreza ciesząca się już usta­ l o n ą sławą zgromadziła oprócz licznej publiczności t a k ż e wielu badaczy z kraju i zagranicy. Przybyli in in. francuski socjolog — Bogdan J ę d r z e ­ jowski, badacz afrykańskiego folkloru, p r z y w o ż ą c zo sobą swój f i l m o ludo­ w y m teatrze a f r y k a ń s k i m ; K . W. Kriegor, kierownik ulicznego teatru masek w Berlinie; Francoisc Diano, pracownik naukowy uniwersytetu w Genewie i dr Jack Lang, prezes m i ę d z y n a r o d o w e j organizacji I T oraz w . in. Luty 17, 18 I I w W D K w Białym­ stoku o d b y ł się W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d L u d o w y c h Zespołów Kolędniczych. Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 20 I I — w M a ł y m Młynie nad R a d u n i ą w G d a ń s k u rozpoczęła się 182 А K U . I , 2. „ H e r o d y " w Będzinie. �W l u t y m w y s t a w ę sztuki ludowej pow. brzeskiego przeniesiono do K r a ­ kowa, gdzie 21 I I dokonano jej otwar­ cia. * M arze с 3 111 w Domu Chłopa w War­ szawie o t w a r ł o wystawę obrazów ma­ lowanych na szkle i w i t r a ż y Eweliny 1'ęksowe j . Polska sztuka ludowa zagranicą * I — w Pile, w Galerii Nadnoteckiej Domu K u l t u r y o d b y ł się V Woje­ wódzki P r z e g l ą d Plastyki Amator­ skiej, zorganizowany przez p o z n a ń s k i P a ł a c K u l t u r y i D o m K u l t u r y w Pile. 98 t w ó r c ó w z ealoj Wielkopolski na­ desłało na w y s t a w ę 232 prace, z k t ó ­ rych 18 zakwalifikowano na P r z e g l ą d Ogólnopolski, mający odbyć się w Szczecinie. 10 I I I w Muzeum Etnogra­ ficznym we W r o c ł a w i u otwarta zo­ s t a ł a wystawa rzeźb Józefa Serwika z Lubania. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę , z a w i e r a j ą c y : słowo wstępne, n o t ę biograficzną, spis prac Serwika. * 20 I I I w Pałacu O p a t ó w w Oli­ wii otwarto w y s t a w ę pn. „ P o m o r s k i e zabawki ludowe". 1 -— w Muzeum Historycznym w Krakowie o t w a r ł o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę p.n. „Mikołaj Kopernik w twórczości plastycznej amatorów". N a wystawie pokazano ponad 50 prac, p r z e d s t a w i a j ą c y c h wizerunki Koper­ nika oraz t e m a t y k ę z n i m związaną. 22 111 w Muzeum Plakatu w Wilanowie otwarta została wystawa tarcz strzelniczych ze zbiorów Słowac­ kiej Galerii Narodowej w Bratysławie;. * - - S t у с z e ii 13 1 o d b y ł a się uroczysta inau­ guracja „ D n i Polskich" w L i i t o n centruin brytyjskiego przemysłu sa­ mochodowego. W ramach tej imprezy m . i n . otwarto w y s t a w ę sztuki ludo­ wej miejscowej Polonii. * 1 l w Grodnie czynna była wy­ stawa p n . „ S z t u k a Ludowa Biało­ stocczyzny", im której zaprezento- * T - - w sali Muzeum P a ń s t w o w e g o w Hrubieszowie otwarto w y s t a w ę twórczości ludowej regionu hrubie­ szowskiego. Wśród kilkunastu ucze­ s t n i c z ą c y c h w niej t w ó r c ó w najliczniej reprezentowani byli rzeźbiarze; m.in. pokazano prace zmarłego niedawno S t a n i s ł a w a Karolaka. Pokazano też wyroby garncarskie, wyroby ze słomy, po raz 1-szy wycinanki poetki ludowej Kazimiery Wiśniewskiej ze Slawęcina k/Hrubieszowa. Na. otwarcie wystawy przybyli liczni t w ó r c y ludowi oraz przedstawi­ ciele w ł a d z powiatowych i W D K w Lublinie. Autorzy otrzymali dyplo­ my uznania, i nagrody pieniężne. L u t y 13 I I — w Garwolinie rozstrzyg­ n i ę t o konkurs na współczesną t k a n i n ę l u d o w ą południowego Mazowsza, zor­ ganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W K N i P D K w Garwolinie. W kon­ kursie udział brało 128 a u t o r ó w nad­ syłając 1308 prac z 8 p o w i a t ó w . Przy­ znano nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A oraz W E N na łączną k w o t ę 67.000 zł. Nagr. I o t r z y m a ł y : Mieczysława Figacz, Bramka, pow. R y k i , Leokadia Kryezka, Gust, pow. R y k i , Marianna Z g ó d k a , Rudzienko, pow. Otwock, K a t a r z y n a W i ą c c k , Rudzienko, A n n a Ł u s z e z y ń s k a , Mińsk Maz., Helena Szopa, K ą t y , pow. Otwock. 14 I I — w Krakowie, w sali pa­ łacu „ P o d B a r a n a m i " odbyła się w y ­ stawa krakowskiego K l u b u Korzenioplastyki. Pokazano 120 prac, 17 twór­ ców . 21 I I w Muzeum Etnograficz­ n y m w Krakowie otwarto w y s t a w ę i n d y w i d u a l n ą prac Czesławy Konopk ó w n y z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka. 183 �M a r z e e 3 Mi 1 11 w Bruk.sWi odbyły się ,.1'rn Polskie", w e/.asio których m.in. wysl ępowa I zespół folklorystyczny „Krakowiacy". 27 .111 — w O ś r o d k u Informacji i K u l t u r y Polskiej w L i p s k u otwarta została wyst a. polskiej sztuki ludo­ wej i rękod/jela artystycznego, połą­ czona z kiermaszom. Wystawa zorganizowana przez, kraki iwską. Spółdzielń ię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego im. Wy spiańskiego ma być n a s t ę p n i e prezen­ towana w Berlinie i Sofii. I nno 8 II w Warszawie odbyło się 1 posiedzenie! R a d y Programowej d.s. stowarzyszeń regionalnych, powoła­ nej przez Ministra K u l t u r y i Sztuki. W czasie obrad wdele uwagi poświę­ cono aktywizacji społecznego ruchu ochrony z a b y t k ó w oraz problemom opieki towarzystw regionalnych nad twórczością l u d o w ą . j 11. 9. Józef Serwik, Pan 1 ti cm. Jezus, wys. * I I — w czasie V Krajowego Zjaz­ du Z M W w Warszawie czynne było w gmachu obrad stoisko „ Z a ł i p i a n e k " , k t ó r e p r e z e n t o w a ł y swoje wyroby. Marzec 3, 4 I I I - w P a r k u Etnograficz­ n y m we Wdzydzach Kiszewskich o d b y w a ł y się D n i K a s z u b ó w Wdzy­ dzkich, w czasie k t ó r y c h zaprezento­ wano tradycyjne zwyczaje rybackie, t r a d y c y j n y s p r z ę t w ę d k a r s k i , wysta­ wiono widowisko taneczno-muzyczne p t . Zapusty u Gbura, zorganizowano spotkanie z t w ó r c a m i ludowymi. * 11.7,8. Józef Serwik: 1. Ułan na koniu, wys. 28 t - i n . 2. Kosiarz,wf у a. 23 cm. I I I — w Gliniance, pow. Otwock, z okazji jubileuszu 3()-lecia, działal­ ności Kola, G o s p o d y ń Wiejskich — otwarto w y s t a w ę strojów regional­ n y c h a uroczystość uświetniły wy­ s t ę p y zespołu śpiewaczego, k t ó r y za­ p r e z e n t o w a ł pieśni obrzędowe i we­ selne regionu. Luty wano: t k a n i n y , tradycyjny strój, cera­ mikę, rzeźbę, w y r o b y w drewnie, ple­ cionki i p l a s t y k ę obrzędową.. i dziennikarzy w celu zrealizowania dla japońskiej telewizji f i l m u o sztuce ludowej tego terenu. 18 I I I — w Czerwinie, pow. Ostro­ łęka o d b y ł a się kolejna impreza p.n. „Niedziela na w s i " , organizowana staraniem Powiatowej i Miejskiej B i ­ blioteki Publicznej, Pow-iatowego K o ­ m i t e t u K u l t u r y i Sztuki w Ostrołęce oraz U r z ę d u Gminnego w Czerwinie. Impreza ta połączona b y ł a z otwar­ ciem Gminnego O ś r o d k a Kultury i rozstrzygnięcia konkursu czytelni­ czego. Zorganizowano też w y s t a w ę sztuki kurpiowskiej, a Rozalia P r u saczyk z Dylewa i Felicja Prusaczyk z Tatar p r e z e n t o w a ł y s z t u k ę wycinan­ karstwa. J e d n ą z głównych atrakcji imprezy b y ł y w y s t ę p y zespołu regio­ nalnego „ B o r o w i n a " z W y k r o t u . * 21 111 - w Sopocie o d b y ł a się młodzieżowa impreza tradycyjnego topienia „ M a r z a n n y " . 25 I I — na Ziemię n o w o s ą d e c k ą p r z y b y ł a ekipa j a p o ń s k i c h filmowców Fot.: S. Deptuszewski. S. Stępniewski, J . Świderski, W. Wolny. Kroniką opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdddabe5c007b1127d0f9223976ed653.pdf a64d59ad2d7ac58488e82bfbaa6b15bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5045 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4679 Title A name given to the resource Strony tytułowe/ LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.2-5 Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource 2002 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIE]' AKADEMII NAUK TOM LXXXVI ZA ROK2002 �:': " ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • mz - CD-ROM, • Internationale Vollcs/cundlicheBibliographie, , • . "DEMOS - Intemationale Ethnographische und FoUdoristische Information" �L ORGAN u D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVI ZA ROK 2002 PK I 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2002 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska- Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Zbigniew Benedyktowicz, Andrzej Brencz, Leszek Dzięgiel, Aleksander Jackowski, Daniel Kadłubiec, Piotr Klatkowski, Waldemar Kuligowski, Roch Sulima, Hanna Taborska, Ryszard Vorbrich ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2002 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 4817, FAX (0-61) 829 4710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0595f215bcfccc5a80e6301ba2c6df72.pdf d6fcbb18e02956ddb8b090bca8237402 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Mikułowska Halina (1917-1998) Glapa, Adam (1916-2000) Hankowska, Romualda (1933-1999) Bieńkowski, Wiesław (1926-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4678 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.203-209 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 84, 2000 V. IN MEMORIAM WILSLAW BIL 'KOWSKI ( 1926-199')) I II', 22 listopada 1999 L zmarl w Krakowie po ciężkiej chorobie prof~sor W, Bieńkowski. wybitny uczony, historyk nauki i kultury, bibliograt: biogralisloL pror l3ie(lkowski był dlugoletnim kierownikiem Zakładu Bibliogralii Bieżącej Krakowskiego Oddzialu Instytutu Historii PAN, wykladOlI'Ci.j na bibliotekoznawstwie, współtwórcą tego kierunku studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był też redaktorem naukowym Bibliografii historii polskiej. członkiem rad naukoII")ch. m.in. Polskiego słownika biograjic::.nego, Inslytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Nauko\\(:j UJ. Archiwum oraz Biblioteki PAN i PAU w Krakowie. Muzeów Etnograticznego i Historycznego w Krakowie. Wybrany w 1994 L czlonkiem kon:spondentem odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności. wchodził w skład jc:i ZaWIdu jako delegat Walnego Zgromadzenia. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu 1'010nia Restituta i wyróżniony nagrodami krajowymi i zagranicznymi. Krakowianin z urodzenia. mieszkał w mlodości w posiadłości rodzinnej na Łobzowie. Ojciec Kazimierz hy! urzędnikiem skarbowym Laz.arów. literalk,! i tłumaczką Żonaty z l3arbarą Klimalą, i legionisto" malka Maria Paulina Z miał dwóch sYJl(')\\, !aillleresollania naukolIc Prll!'csora Bicókollskiego obejmOllaly historię kultury XIX i XX w .. szczeg(')lnie histori.,: nauk humanistycznych. historiogratii. etnogralii. socjologii, historii myśli s[lokeznej. Pasjol1(l\\al si.,: dziejami i kultunl Krakowa i Uniwersytetu Jagiellońskiego w dobie autonomiczncj (ialicji. By I lei. z,nawC<] dz,icjów P(lmorz.a. Warmii i Mazur. Obok swoich zawodowych [la~ii. II lym lak/e ksi.,:go/Jlawstwa i edytorsl\la naukowego. posiadał hobby - kolekcjonowanie POCZ((')\Iek. dru~(')\\ ulolny ch. odznak. medal i. pudełek od zapałek, Jakże się cieszył, kiedy pamięlaliśmy o II/bogacaniujego z,biorów. Profc-;or Iliel\"ll\1 ski ukol\ezyl histori.,: i socjologi.,: na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951 1<)52), Dyp!om magistra socjologii. choć właściwie koi\ezyl etnogralię. która nic była jeszcze administrac)jnie II y odn;bnionym kierunkiem na uczcini. uzyskał w 1952 r. li swego mistrza, a [lolem prz,yiacicl<L prof. Kazimicrzll Dobn)\mlskiego, Ty tul pracy brzmiał: ..Zagadnienia kultur) ludollej II piśJllicnuiclllie polskim II lataeh 1800-1914". Dodać należy. że W. Bieńkowski Ilysohl cenil szkol.,: l)ob]'()\\olskicgo i Kaz.imierza Moszyi\skiego. O prof Dobrowolskim pisal II zrcdagll\1 ancj prz.C/ siebie. II ydancj II' Krakowie II' 1994 r.. pracy zbiorowej I\a::.imier::.Dohr{}\l()lski c/rmieh i l/c::.mn·, Stopiei\ naukowy doktora nauk historycznych uzyskał w 1962 r. na [lodsta\1 ie roz[lra\1 y ..Krzysztof ('elesl)'n Mrongowillsz ł764-1 S55", stopiei\ doktora habilitolIanego II 1970 r.. na podsIalI ie rozprall} .. Kazimierz Kelles-Krauz. Życie i dzieło". W 19S I r. �204 otrzymał stan()\\,isko proiCsora nadzwyczajn.:go, w roku 1<)<)211 ,)<)1. proiCsora akad.:mickim zwy<:zajnegu. Prolcsor BieJil.~ulvski zlliązał sit,: od I lipca 1951 r. z KrakOlIskim Oddzialcm Instytutu Historii PAN, gdzie pracolI"<lł II Zaklmlzi.: Dokumentacji. 1'0 różny<:h prz.:ksz.tałceniach powstał tu w 1<)91 r. Zakład Bibliografii l3ież~c",j. którym kierowal ud 19XI I'. W Instytucie Ilislorii w 1990 I'. utworzył i kierował Zakładem Dziejów Kultury Krakowa. W I<)75 I'. rozpuczął pract,: dydaktyczną na Uniwersytecie Jagielloilskim. gdzie rozwinął działalność n,luKową ZaKładu/Katedry. obecnie Instytutu l3ibliotckoz.l1<1I\stlla i Inł()l'fnacji Naukollej. 1'0 prz.cjściu na emerytur.; w IlJ96 I'. nic tracił kontaktów zawodOllyeh i naukoll) ch. nadal mial tei. wyklady. m.in. monograJiczny z "Kultury Krakowa" - o wybitnych osobistościach naszego miasta. Od IlJ~N I'. prowadził ogl)lnopulskie. interdyscypliname seminarium doktorancKie w Instytucie Biblio[eKozJlallslwa. Znane były coroczne sympozjony doktorantów w Lailcueie. na które mimo dużego ostatnio zl1l.;cz.enia. cht,:tnie jeździł. a potem ze swadą Opt)\\, iadał nam o nich. Cieszył sit,: dUi.ym autoryt.:tel11 i symp,Jlią wśród stud.:ntów. o czym może ślliad<:zyć spontaniczni.: zredagOlI'nny nekrolog rozlepiony na murach uczelni i Akademii: Drogi Pr()jesur::e.' /'Iw:::dego Pana slm.-a płynę/a nauka. (jod::im' .\jJt(d::one:: Panem po::ostaną nie::apomniClnymi lekcjami ~vcia. /JocelJiani. lrakl(}\l'(f/lijak INlrlner::)'::aws::e hęd::iemv myśleć o Panujaku I\.nchanYJIl. Wvhitnym. Nie::asfąpionylll. II' g/ęhokilll :;;a/u/l/c::vmysil,'::}(od::inq Kochanego / Prot Wies/awa /Ji'eJikmrskiego /Sllldenci IHi/:V UJ Profesor był człowiekiem wielkiej aktywności naukowej i społecznej. Należal do .:Iity naukowcj i kulturalnej Krak(lIIa. ale przecież nic tracil kontakló\\ ze środowiSKiem, w którym rozpocząl działalność. Od 1960 I'. brai udziaL jako dziejopis i miłośnik Pomorza. w pracach I WyJzialu auk Iłumanist~ cznyeh Cdaliskiego T (mar z~ stIla auKllIl-ego. praC<,: zawodoll,! zaczynal właśnie 1\ Gda,lsku. a od 1973 r. II' pracach Ośrodka Badali NaukOlI'ych im. W. K.,:trzyliskiego w Olsztynie. Warmia i Mazury to Jruga miłość I'rol'csora po KraKowie. gdzie rÓIInież spędzał pi.,:kn.: II akacje z przyjaeiólmi. W latach ł 972-1993 Prolesor pc/nil odpowiedzialni\ liJnkcjo; sekreti.Jrza rcdakcji "Studiów Hi- storycznych". II- okresie /966-1991 wchodził w skład KomileIti Redakcyjnego ._Rocznika Muzeum Etllogralicznego w Krakuwic". Profesor byl czlonkiem Komisji Ilistorii Nauki PAU oraz Kilku Komisji Ilaukowydl Oddzialu Krnkowskiego PAN: Socjologicznej. Komisji NaUK Historycznych prz.eksz.tałconej w Historyczną. Prnsoznawczej. od ł 973 r. Komi~ii Etnograliczn~j. Był też członkiem od ł 94X I'. Polskiego Towarzystwi.J HistoryczJlego, w którego 711rządzie oddziału zasiadał. PolsKiego Towarzystwa Bibliologicznego. od utworzenia l)' 19901'" Polskiego TUII'arzystwa Ludoznawczego. od 1949 I'. W pa:i.dz.iemiku 1999 r._ z okazji 50-lecin ezłonkost\I<L mial otrzymać uroczysty adres od Zarz'ldu CJłllll'll.:gO PIL któr.:go nieslety już nie zdą~yliśmy przed śmiel1c1ną chorob~ uroczyście \I r.;cz.yć I'roksonl\l i. Tckst ndresu został odczytany przez pr.:zesa Oddzialu Annt,: Spiss na ialobnym posiedzeniu Towarz.ystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. którego był czlonki.:m od 1946 I'. i prez ..:sem przez 16 kadencji ( 1964- ł 980). a następnie l\To;czony roJz.inie Proksora. Whśnie z ramienia tego Towarzyst\\a ProlCsor uczestniczył z Ilielkim zaangażO\vaniem od 1958 r. w jury corocz.nych konkurslllv sz.opek krakoll'skich. a IDO-lecie TO\\'ilrzysl\\a uKa:1łlła się 1\ 1<)97 r. wyczerpująca monogralia autorsIwa I'rotesord Slra:::ni(~v d::iejóu' miasla narot!ml'ej pamięci. \\' serii Biblio(eka KrakowsK,L nr 137. której byl wieloit:lnim r.:daktorem. Wano tu może przypomni.:ć inny lemat krakowski. mianowicie. sesj<; naukową zatytulOlvi.Jną ..Kultura ludOlva Krakowa i regionu krakowsKi.:go"_ zorganizowaną przez Oddział Krakowski PTL w dniach 11-15.09.1976 r. w KraKowie z okazji 51. Walnego Zgromadzenia Ddegatów. II' czasie której W. Bielikoll'ski wyglosil reterat Kraków joko o.l:rodekhodwi e/l1ograjic::nych. Matcrialy z se~ji opublikowano w .. Ludzi.:" t. 61. 1977. Dorobek prof Biclikowskiego obejmujc blisko 550 pozycji. o różnym cilti.arzc naukowym. od gruntownych monogratii to imponujący komentarz I\iusza. m.in. jego badań po artykuły du 550 listów ludollwll·czych. popularnollaukoll':. K. Ke\les-Krauza. praci.J wyda\lnicza Szczególni.: opracowanie nad k'kslami c.:nn.: publikacj.: dorobKU K.C. MrongoJózefa Wawel Louisa. Wśród kilkudziesięciu. opartych o żródłOllą bazę arehillalną biograml)\I' napisanych do Polskiego SIO\l'nika 8iogl'ajic::negu. znalaz.ly się równi.:ż biogramy ludol.llawców i wybitnych postaci kultury ludowej. m.in.: Aleksandra klskiego (t. II. 19641. Rcgin) l.ilientalo\Vej (I. 17, 1972). �205 i..:gOly Paukgo (l. :25. 1(80). Slanislawa 1'0la<.:Zka (\. 27. 1982). Sabały (I. 34. S..:\\..:rynil (l. .16. 1(95). Pisywal ki. biogramy \\")'hitnych ..galicyjskich·· Polaków. 1992). Tadeusza m.in. Antoniego Kaliny. Karola Potkaóski..:go do OSIerreichisches Hiographisches 1.exikon 1815-1950, oraz do paryski..:go IJllemllliOlIlt/ lii/Jliogruph\' oj /lislorical Sciences. Wat10 też przypomnieć ar1ykuł Wincenty I'o/jako elI/ugrU;: ..Sllidia i Matnialy l.ub..:lskic"l. 13. 1988. druk 1991. Ze znakomitego doświadu..:nia I'ro!l:sora \\ biogr.llisl) ..:..:.przy j..:go dUi...:j ż.yczliwości. korzystaliśmy przy przygotowywaniu uekaj'lc..:go na \\yl!ani..: Slo"'l/ik" hiograjic::'lIegu e1f1ograjoll' polskich. Prolesor był za~t;,:pcą redaktora .. dr Anny Kml<i1ski..:j-I ...:wickiej. autorcm biogramu Stanisława Hystronia. Dodajmy_ i.e tcmu \vybitn":lllu UC/OJJ..:nlll pnświ.,:cił Profesor swc wystąpieni..: ,..Ian Stanisław Bystroń jako historyk kultury polski..:j" na posi..:d/.cniu Komisji FInogralicznej PAN 14.03.1996 r. IN 50-kcic śmi..:n;i Se\\LTyna lIdzi..:li. wybitncgo ludoznawcy. założyciela Muzeum Elnograliczn..:go \\ Krakowi..:. n<l I.organi/.()\\anej przcz Muzcum uroczystej se~ji 24.11.1987 r. Profesor \v) glosił rekrat "Działalność S":\Il;rYllil Ud/.icli \1' Komisjach Polskiej Akademii UmiejQtności \\ KrakOl\ i..:". RL'krat) w Krakl)\\ i..:" \\ 1991 r. l. lej sesji ukantly siC; w lO tomie "Rocznika Muzeum Etnograficznego Proli::sor lInl/) 1 lemat ..prad/iej(l\\" elnografii. wlaśeiwie ludoznawslwa. podnosząc Iym sam) m presli/. lej gał":/i nauki . .leszcze w czasie studiów z.afascYIHl\\ał siC; postacią Oskara Kolberga. W 140. roClnic.; jego urod/in. na s..:sji towarzyszącej zjazdowi PTL w Jeleniej Górze \1 liniach 15-1 'J.05.1954 L. W. Bicilkll\\ski wygłosił referat .. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badali luJozn<l\\'Clych w I'ols<:..:-- (poszer/.ona wersja ukazała się drukiem w Archiwum I::tnograficznym nr 12. Wro<:la\1 1(56). To właśnie wtedy zapadła uchwała o wydaniu dzieł wsz.ystkich Kolb<:rga. ale \\'(')\\czas ,~abraklo na len cel funduszy. 150. rocznicJ; urodzin Kolberga Oddz.iał Krakmvski PTL wcspól I Towarzyst\vem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa uC/cil urOCl.) sq s..:sj.\ 15.01.1 <)(,5 r. \V Krakowie. \\ Clasie której W. Bietikowski wygłosił referat "Kolberg w Krako\\i<:". opublikOllany \\ .. Roezniku Krakowskim" L 39. 1968. Od 1978 r. Profesor trwale urod/ ...:nia Kullllraln..: sympozja inicjały\\.,: z\\ iązal si.; I Dniami Kolbergowskimi w Przysusze (ob. woj. mazowieckie), miejscu Kolberga. \V 1960 L powstało lu bowiem bardzo ambitne Przysllskie Towarzystwo im. Oskara Kolnerga. maj'lce na celu popularyzowanie tej wspaniałej postaci poprzez naukm\e. tl:sti\lale pieśni i lalieów ludowych. Profesor gorąco popicrał tę lokalną i ni..: i..alm\ al Clasu na uCleslniclwo. Na ogólnopolskiej sesji naukow~j w Przysusze 206.1990 L \\ yglosił r..:Jerat przygotowany \\ spólnie Z dr Annl\ Grueą. "Krakowskie konek~je Oskara Kolberga" (..!<oClI1ik Krako\\ski" l. 69. 19(3). /\by zakończyć w,/Iek Kolberga w życiu Profesor'L tr/..:ba j..:szCl<: \\ spolllni..:ć o kolbergowski..:j sesj i nauko\\'(;j zorganizowancj 26. I 1.1994 r. przez INydziall·ilologiCl.ny PAl J \\ Krakowie. Pokłosie sesji ukazalo si.; drukiem w 1998 r., w pierwszym '1umerze now..:j s..:rii \\ ydalvniuej PAll .. IN służbie nauce". pod redakcją Profesora. Tamże znąidujemy .lego glos IV dys~usji ..0 wspóiCl..:snych lórmach uczczenia pamięci Oskara Kolberga. Rozwój badail nad kullur,! ludOI,,! \1 Polsce ( I XOO··1867)". Jeden z oslatnich artykułów prof. Bieńkowskiego to: Osk"r J-:o/herg u .Ik(/(Iel/li" (.·lJliejl,'/I/O.ki w A:rakOll'ie. Prace Komi~ii Historii Nauki PAU. Kraków 1999. Trudno bylob) si.; tei.. dziwić. że Prorcsor był gorącym or;,:downikiem wydania drukiem (Kraków-Ols/lyn 2000) r.;kopisu. lJlajdująeego się w Bibliotece PAU i PAN w Krakowie. z którego korzyslal Kolberg. pl. l'ie.~lIi IlIdll ::'110(/ górnej Dl1l'ęcy \I' parafiach OS/J-ódskiej i Kraplewskiej :hieralle w 1836 do 18-10-go /'OkIl pr::.e::...'( G. G.. tj. przez Gustawa Gizewiusza, 1810-1 X48. folklorysly. budziciela i or.;do\\ nika SpnlW) narodowej na perytCriach Mazur pruskich. I.wil\zany od p(l!l\ i..:cza senkcznymi \\i;,:zami z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Profesor rzadko miał ostatnio czas i siły uczeslniczyć w naszych spotkaniach. zawsze jednak przychodził. nal\..:1 \1' Ilajwi.,:i-.vy deS/cz. po nO\I'ość \1·yd'l\\niCl.ą ("Proszę Pani, ja po książkę la\\sze przyjd{'ml·mil). Byl sel'lkcznym przyjacielem. doradcą. konsultantem kolejnych zarządów odd/ialu go. obecnie \\ KrakO\lie. IV KrakOIIi..:. W I'lC/Y I si.,: lei.. \\ przygotowywanie obchodów I OO-Iecia krakowskie- najslars/..:go oddzialu I'll.. lowarzys1'leych I.X X IV Zgromadzeniu 1\ liniach :22-:24.(Jl).1998 L Powołany pr/.el: Zarząd Główny na sekretarza go s..:sji nauko\\ci. konsullOl\al nasle projckty. doradzał referentów. W czasie sesji, Delegatów naukowektórą czę- ścio\\o pnmad/il i /IIakomicie podsumował. wygłosił z drobiazgową znajomością tematu. referat .. Krako\l scy prekursorzy badaó 11Ido/.na\\cl.ych w pierwszej połowie X IX wieku". A potem �206 intcresował si« nHlżli\yością \Iydania tekstów. Idążył jcS/.uc mhauyć okładki, ale ksiąi.ki (f'r::ed IO() lafy i d::isiaj. Ludo:://(lIrsflro i elnogralia i zaakceptować projekt międ::.1· Wiedniem. 1.11'0- wem. Krakmrem a l'ragą, KrakóI\ 1999). do której dostaruyL jak zllykle. starannie przygotowany do druku tekst. już nic zd'liył wzią(' do r«ki. Profesor pryncypialnic postr/egal rolę clnogra!ii, pisał b(lII icm: "już od I.arania .. hudziła i rozwijala poc7.ucie świadomości narodowej ... uka7lljąc piękno ojczystcj kultur) ludu, równoczcśnie broniła skutec7.nie przcd zahorcami polską tradycję. by móc pr/ekazać j,\ potomnym". A równoczcśnie potrafił si« zachwycić np. umiejętności,! sypania piaskiem w/.ort'l1\' na polepie i dziwić się z uśmiechem. że nic o tym nie wiedział ~ ..a pr/eeież chodzi Iem na scminaria do profesora Mos7.yńskiego". I taki pozostanie IV naszej pami«ei. uczony - erudyta. mówi"cy i pisz'ley piękm, polszczyzną. przy tym gawędziarz pełen osobistego uroku. patriota i spolcunik. przyjacielski i życzliwy, elegancki. o wysokiej kulturze osobistej pan. Bardzo krakowski Profesor. Pogrzeb na Cmentarzu Rakowickim w KrakOllie zgromadzi I rzesz.,: przyjaciół. znajomych. IlspółpraeOlmików i uczniów Profesora. a nickonwcncjonalne mOlly pogrzebowe \1 )rażał) glęhllki żal. ../lIna SjJiss ADAM GLAPA (19l6~2000) 7 czerwca 2000 roku zmarł dr Adam Glapa etnogra[ rcgionalista. nauczyciel i popularyzator wartości OŚlI iatowych i kulturalnych, zwi,,z.any s/ez.ególnie Adam (;Iapa z terenem Wielkopolski. urod/ił się 4 maja 1916 roku \\. Grodzisku Wielkopolskim. UkllńCl.ywszy w 1936 roku w Lesznie seminarium nauczycielskie ro/POCZ'11 pracę w \.•.yuczonym zawodzie naipien\ II' Swarzęd/u. a następnie w Zh'lszyniu do 1939 roku. Po utracie niepodIegiości la propagowanie plliskości ziem pogranie/a i historycznych granic zachodnich onlz za przynależność do Iwi'IZku Zachodniego Polaków \\ Zbąszyniu z.ostał przez wladze okupacyjne skazany na kan,: śmierci. co zmusiło (io do O[lllszez.enia nia. UkrYllal lotogralicznej dośll"iadezenia się II I'oznaniu miejsca zamieszka- pracując l\" lirmie SICII ncra. Maj'lc już pell'ne pedagogiczm: i organizatorskie. brał czynny udział II tajnym nauczaniu oraz iniejowai i reali/llllal w kOllspiraeji inne I(lrmy życia kulturalnego, m.in. widOll"iska i wieczornice dla coraz szerszego kn,:gu polskich rodzin. Jedna z takich wieczornic o treściach folklorystycznych pl. ..Zaręczyny u JakubOll"skieh". zorganizowana i zainscenizowana przez Adama Glapę przy Ilspółudz.ialc .lana Bzd~gi z [)omachol\"a. została sfilmowana IV warunkach konspiracyjnych przez Stanisl<lll"a Kuszę i Zygmunta Brychcego. stanowiąc wraz z innym lilmem pt .. .1. szarych dni" dokulllenl o unikatowej wartości z życia Polaków IV czasie okupacji. �207 \\'/lln.:m tradycji T(lII ar/y'tlla C/ytclni Ludowy ch. Adam Ciapa przygotowywał w tym cza,.ie tabe pn>~r"I11Y edukacyj!l" " cykLtch lętllalycznych z f(·)i.nych dzicdzin Iviedzy. które były nast<;pni<.: prC/cntUllan<.: II konspiracji II polskich domach prz<:z prowadzących z<~j~cia. Sam rcali/llwał lematy dotyu'lce historii Polski, kultury ludowej i folkloru. Każdy. komu znanc są rcalia I. /.)cia cod/.icnncgo Polakt)\\' w ó\\'Czesnym Kraju Warty. orientujc się, jakic w związku I. tym istniały I.agro/cnia dla rcali/atorów i uczcstników wspomnianych inicjatyw pod~imowanych I taką od wag,! i I patriolyclllych pohudek przcz Adama Glap.; i innc, także wymienione tu osohy. W latach 1')-15-1950 Adam (ilapa pracowal IV POlllaniu. kolejno w Milicji Obywatelskiej. II IJckgatur/c Ministcrsl\\a Oś\\·iaty. W)dziale Kultury Urzędu Wojewódzkicgo. Po wyzwoleniu h) ł jednym z picl'\\Slych ochotllik()\\. którzy czynnic 1Vf<lczyli się do prac porządkowych i normalizujących jy cic II' I.l'ujnowanym Poznaniu. Zajmował si.; przede wszystkim ochroną i zabezpieczaniem lh'lbr kulturaln)<:h oral rCakl) wowanicm instytu<:ji oświatowych. Pracowat także IV MUlcum Narodo\\') 111. org.ani/.ując z inspiracji prot'. Eugcniusza Frankowskicgo dzial etnograIiuny najpicrw II Poznaniu. a nast.;pnie \\ pałacu w Rogalinic. To on właśnic był autorem odeIII) podpisancj prIG IloiL'wod<; poznańskicgo zwracającej si.; do spokczellstwa o przeka7A1nic przcdmio\('lII I d/icd/iny kultury ludowcj. Odezwa ukazala się w dzienniku .. Wolność" nr 52, 1-1 C/CI'\I'Ca 1')-16 roku. W \\yniku lego aktu napływały eksponaty. co pozwoliło na powstanic piCI'\\S/L~i stałej ckspozycji \\ pałacu IV Rogalinic. którą l\\orzyli pod kierunkiem prof Józefa (jajka: Adam (i1apa. Slanisłml Hlas/.czyk. Longin Malicki i Krystyna Klęsk. W latach 1')-15-1')50 Adam (ilapa studiował c1nograli;;. antropologię i prehistori<; na ówczesnym Wydziale Ilumanislycznym UniwersytclU Poznaliskiego. W 1950 roku ukończył studia otr/ynlllj'lc dyplom nr ł i tytuł magistra liJozalii. Po ukoliczeniu studiów. przez okres I roku. pracu.i'lc na stanOII isku redaktora II Polskim Radiu w Poznaniu. pr/ygotolVal kilkadziesiąt audycji i slueholl isk. 1\ tym II iele I dziedziny kultury ludo\\cj i f()lkloru. wykorzystując również mojliwości popularYIll\\ania istnicj'lcych i tworlllnych przcz sicbie zespołów regionalnych z tcrcnu Wielkopolski. Od 1951 do I')61 roku hył latrudniony w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym na stanowisku rcdaktora Ic<:illliClnego. pocz.'llkOlIO lIPomaniu. a następnie wc Wrocla\\·iu. W tym czasic organil\l\Ial r(l\Inió. \\sp()inic I. dr Olg'l (jajkol"l i Stanislawcm Stankiewiczcm. zjazdy Towar/ystlla. konli:rencic krajO\le i mi;;dzynarodowc oral. licznc scminaria. W 1961 roku na Uniwersy te<:ie W rocla II skim ohronil prac.; doktorsk'l "';Irój lI[ięd=.1-T=ecko-babimojski na Ile ubiorów ,rielf.i(J/wlskich. której promo(or<.:m hył prof. Józef Gajck. Od 1962 roku dll 1'!72 dr Adam Glapa pracowal IV Palacu Kullury w Poznaniu, na stanowisku kicnlllnika jcdncgo I. d/ia/(lIl. W tym samym okrcsic prowadzi I spolecznie poradnię etnograticm'l dla nauCl) cicli oral. instruktortl\l zcspołów rcgionalnych oral środowisk i osóh zainlcresoIlanych t'llemalyką Na kilka lat pr/cd pr/cjściem na cmcrytur;; wrócil do pracy IVszkolnictwie. W ciągu długich lal d/ialalności zawodowej i spolccznej. dr Adam Glapa z ogromnym zaangażll\laniem i pas i,! 1\ląClal ,i<; II nurt pracy programowcj i organizatorskiej mając~j na celu przede WSI) s[kim hadanic i popular) /.lJwanie kultury ludo\\ ej i folkloru. Prowadził hadania tcrenowe II' kr'liu i la granic,! II lakrcsic \\ ielu inlercsuj'lcych Go tematów ludoznawczych. m.in. brał udział II' hadaniach pnllla<ilOnych pod kicrunkicm prof .ll'm:lil Burszty IV celu pozyskania materiałów do publikacji "'/1/1/11'(/ /[((/mr(/ li'i<,/kopolski. \\ której znajduj'l si.; dwa Jcgo arlykuły. Prowadził równiej hadania na tercnic licm lachodni<:h w nawi'lz<lIliu do prac nad Polskim allasem elnograJic::lIll/l. W piefl\Slych lalach po \\oinic II spólorgani/.lJwał i II\orzyl od podstaw zespoly rcgionalne. m.in. II Sl.amolulach. Koś<:ianiL·. (irod/.i,ku, DąnróII'Cc Wielkopolskicj i Podmoklach oraz ogniska mUl) ClJJC II /.h'1S1Yniu i Wlos/akolVicach. Był wspólorgani/atorem wielkich imprez ogólnokrajowych. jak np. do/ynki og.ólnopolskie w 1946 roku w Pomaniu, Swi.;to Morza w Szczecinie, otwarcic radiostacji lIC Wrocl<l\\iu. /.a S\\ój naj\\i.;ks/Y osobisty sukces organizatorski uznal przygotO\lan'l pr/Cl. siehic implCl.'; i(llklorystyezną z okazji 100-lecia Wiosny Ludów w Milosl<l\\ iu I.. ud/ialclll naj\\y /s/ych władz pallstwowych i przedstawicielstw zagranicznych oraz /.ja/d AUlOch[oJl('lI\ I. /.icm Od/yskan)'ch. W części artystyczncj Zjazdu wystąpił wtedy przywieliony pr/cl Nicgo Icspl'llludo\\y l I),\hrówki Wiclkopolskiej. �208 W ciągu swcgo dlugiego i pracowitcgo 7.ycia nigdy nic zaprzcstal pisarstwa . .lego wszcchstronnc zainteresowania równicż pOLaelnogralicznc. np. w zakrcsie historii Polski. z\\laS/.cza Pomorza Zachodniego. symboliki .- różnych form orlajako godla paIistwolleg.o . lnalally wyral II licznych publikacjach. Byly tcż prlcdmiotcm Il')glaszanych przCl Niego prckkcji. OdCZ.ylÓI\. a na \\l: I ckspozycji wystawienniczych (orly polskie). Dr Adam Cilapajest autorem ok. 70 pozycji publikowanych. w tym książek. arlykulów. rozpraw i reecnzji II' dzicnnikaeh. czasopismach krajowych i zagranicznych .lest m.in. autorem takich pozycji. jak: Siny s~al//ollllski. -"Inij d~ier::"cki. SIrrjj mi(:d~yc('ckohahil//ojski w ramach serii ..Atlas polskich strojów ludowych" (III dalI niet 110 PTJ.). Dr Adam (jlapa był laureatem wielu nagród i wyrói.niel;. Posiada I odznak.,: ..I.aslużony Dzialacl Kultury" ( 1968 r.). Medal za Zaslugi dla Obronności Kraju (1970 r.). Odznak.,: Ilonoro\\',\m. Poznania (197 Jr.). I.Jotą Odznake; /.wiąLku auczyeielstlHl Polskiego (I 'n() r.). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1980 r.). Wielki Medal\\' 40. rocznicę Wymolenia Poznania (19X5 r.). Odszcdł od nas kolega. badacz oraz milośnik kultury ludowej i Il)lklortl. człowiek o silnej osobowości. działalność spolcczncj bezkomproll1isO\IY. dokonujący nieraz Iwdn) ch i nicpopularnych w dużej mierze inspirowaly idee organiczllikOll'skil' u7yteczności. Pozostanie zmvszc II' naszej pamie;ci. - patriotyzm wyhorów. Jego i praca o walorach .·/Icksalldm I/'ojci('c!loll'skll ROMUAl.DA IJANKOWSKA ( 1933-19(9) 5 kwietnia i konscrwator Romualda 1999 roku zmarła zabylków. Hankowska sach Wschodnich. z domu Ile Włocławku I'ujdak. W 1945 roku w ramach dr Romualda urodlila repatriacji Ilankowska. si.,: 13 l\Tześnia przyje..:hala lasluiony mUleolag 19.\3 roku w I.id/ie l\Tal/. rodlin'l na Kre- do Wloclawka. Tutąj w 1')51 roku otuymala ślliadcctl\'() dojrlalości w (iimna/,iulll illl. 1arii Konopnickicj. W t) m samym roku rozpocz.;la studia na Katolickim Unillersytecie I.ubelskim \\ zakr~sie historii sztuki. uzyskując IV 1956 roku tytul magi,tra. W 1')5'1 roku ROlllualda Ilankowska związala si.; z Muzcum Zicmi Kujall'skicj IVC Wloclawku. W placów..:.: lej przeszla II sl)'slkie slczehlc merytorycznych stanol\isk. aby II' 1')65 roku obj.,ć funkcje; d) rektora IllUleUIll. Kierowane przez ni'l Muzeum Kujawskie IV krótkim czasie stalo sie; c/.oIO\I'<\ regionaln,! instytucj,! w kraju. To wlaśnie z inicjatywy R. Ilankowskicj rozpoel.,:to m.in. org.anilacj.; Ilielkich konkursl)\\ .. Biennak Fajansu". którc ucz)'n iIy malO\l'anc r,,:clll ie wyrohy W 10cl<I\\ sk ich l.aUadll\l· Cna IIIik i Slołowej. znane i modnc w Polsce. i za g.ranieą Dlięki j-:j usilnym staraniom 'lu/.eum plllYSkalo nOlle obiekty. w których otllarlO po r-:montach i pracach adaptaCljnych now.: OddziaJy: MUleuTll Historii Wloclawka i Muzeum [(nograliczne. W latach 1976-1992 R. Ilankowska praco\\'ala II Prlcdsie;hiorstwie P,uiSIlI'owym I'racO\\I1ie Konscrwacji Zabytków w Toruniu. W 1')82 roku obroniła na Wydziale Ilumanistycznym Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu rozpraw.; doktorsk'l .. Fajans IlIoclawski ki i próha oceny wartości artystycznej wyrobów". Od I ')9:> do 1997 nlku R. Ilanko\vska pracowala II I'l'l. I~iurn Ilandlu IV Warszawi.:. W tym czasie opracolIala m.in. dokumentac.i<; konserll,ltorsk" w Rydze. wytycznc do odbudowy kościola św. Kalar/.) ny II Petershurgu oral przed pałacem Piotra I II' Peterholic. Romualda IlankO\lska była czlonkiem Ilidu historyków Sztuki. Wloclawskicgo Towarzystwa lnawczym zwi,vana dzialu. MiTllO widu .- dzieje fabry- /.agraniu!1ego mun'l\V ohronn)ch r-:stiluracji liHllUnn tO\I<"'ll'slw nauko\\ych. IV Iym: SlowarzySl.enia aukow-:go. I. Polskim Tll\l'arzystwelll Ludo- hyła od trzydziestu lat. bioqc aktywny obowiązków lawodowy-:h R. Ilankowska mllial II' pracach lOrt"iski-:go Odl.alVSle lnajdllllalil czas dla kok- �209 żanck i kolegów. zwracających si.; I. prośbą o pomoc w rozwiązaniu problemu badawczego. Ułat\\iala \\iclu polskim badaczom poruszanie się po niezwykle bogatych archiwach St. Petersburga i Rygi. Publikowany dorobek naukowy dr R. !Jankowskiej obejmuje ponad trzydzieści pozycji. Odeszła w pc/ni sil tv.órcl.yeh. Będzie nam jej bardzo brakowa/o. Jan ,~więch Ważniejsze publikacje dr Romualdy Hankowskiej 1991 1992 1997 1998 1999 2000 /V/oc!awskijójalls. Wrocla\' •.. Nie::nane I'elershurskie .I'lc/{~v SIallis/awa Allgllsw Ponialowskiego, Warszawa. [{u.kió/ .';11'. Kalar::yny w Sanki Pelersbllrgll. Warszawa. Odbudowa kO.';cio/a.';w. f-.:alur::yny.·/Ieksand/yjskiej IV Sanki Pelersbllrgll. Leszno. Uk/ad I'r::eslr::ellll)' i ::ahllciowa miasla. w: W/oclawek. D::ieje miasla. l. I. Włocławek. IFslęp. \\: I\. Bujak. f-.:aledra W/oclmvska. Warszawa. HALINA MIKULOWSKA ( 191 7· 1998) 31 grudnia 1998 roku zmarła w Toruniu mgr Halina Mikulowska, emerytowany pracownik Muzeum etnograficznego w Toruniu, zasłużony muzealnik. badacz sztuki ludowej w szczególności stroju i hattu. Halina Mikulowska urodziła się 6 czerwca 1917 roku w Wilnie. Tam zdała w 1936 roku maturę \\ Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Elizy Orzeszkowej i wstąpiła do Państwowego Instytutu Robót Ręcznych w Warszawie. W 1938 roku uzyskała dyplom nauczycielki robót n;cznych w szkołach zawodowych. W grudniu 1938 roku wyszla za mąż 7.a Stanislawa Andrzeja Mikułowskiego. Okres okupacji spędziła w Warszawie. Od 1945 roku na Uniwersytecie Miko/ąja Kopernika w Toruniu studiowala zabytkoznawst\\ o i muzealnictwo. W grudniu 1950 roku uzyskala magisterium na podstawie pracy o stroju ludowym Kujaw. Prae\( z<l\\odową rozpocz<;la już w marcu 1950 roku na stanowisku instruktora spolecznooś\viatO\\"ego w Muzeum Miejskim w Toruniu. Od 1959 roku do przejścia na emeryturę w 1977 roku związana była z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Poez;j1kowo zajmO\\ala się różnorodną dzialalnością związaną zc sztuką ludową. będąc kierownikiem d/.ialu nauk()\\"()-oświalowego. ostatnie cztery lata przed emeryturą kierowała dziakm kultury duchowej. Ponadto była konsultantem w Spóldzielni Pracy R«kodziela Ludowego i Ańystycznego ..ARS·· (potem .. RZUT') w Toruniu. Prowadziła też zajęcia na Podyplomowym Studiull1 EtnograJii przy UMK w Toruniu. Często pełniła funkcję konsultanta dla wielu muzeów i dom(lw kultury Polski północnej. �210 Po przejściu na emeryturr,: nadal prowadziła czynną działalność zawodową i pozostała w stałym kOnlakeie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Halina Mikułowska związała się w 1951 roku. biorąc aktywny udzial w pracach Toruńskiego Oddziału. Przez jedenaście lat była członkiem Zarządu Oddzialu w Toruniu. a od 1955 roku pełniła funkcję opiekuna merytorycznego kola PTL-u w Keyni. Uczestniczyła także w działalności Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Pomorskiego Towarzystvła Muzycznego. Współpracowała z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym w Bydgoszczy. Do nąjważnicjszych dokonań Haliny Mikułowskiej należą badania etnograficzne na terenie Kujaw. Pałuk. Krajny. ziemi chełmiński~i. Kaszub. Wynikiem tych badań byly zarówno publikacje z zakresu stroju ludowego. haftu oraz rzeźby ludowej. jak i zakupy wielu cennych obiektów. Stworzone przez Nią kolekcje elementów stroju kujawskiego i paluckiego należą do najbardziej reprezentatywnych i najcenniejszych zbiorów tego typu obiektów w muzeach etnogralicznych w Polsce. W roku 1953 zostal wydany. w serii Alias Polskich Strojów I.udowych, SIrój Kujawski - autorstwa H. Mikułowskiej. Halina Mikułowska była też autorem scenariusza jcdynej w północnej Polsce stalej wystawy strojów ludowych. Trudne do przecenienia są rezultaty kilkudziesięciu kursów haftu. jakie prowadziła Halina Mikułowska. głównie na terenie Kujaw i Paluk. Pozwoliły one na bardzo szerokie rozpropagowanie i przetrwanie hallu regionalnego. Była konsultantem str~iów ludowych dla wielu zespołów folklorystycznych. Na wielu konkursach z zakresu sztuki ludowej występowalajako juror, wygłosiła wiele odczytów popularyzujących sztukę ludową. Za swoją działalność Halina Mikulowska otrzymała szereg odznaczeń. Do najważniejszych należą otrzymane w 1974 roku - "Zaslużony działacz kultury". w 1975 .. Złota Odznaka ..Za opiekę nad zabytkami". IV 1985 roku Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. w 1986 roku Ogólnopolska Nagroda im. Oskara Kolberga "Za zaslugi dla kultury ludowej", w 1996 roku - nagroda Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficzl1t:go w Toruniu .,Za z.asługi dla poznania, ochrony i popularyzacji kultury ludowej Pomorza i Kujaw". Halina Mikułowska była osobowością nieprzeciętną - zawsze życzliwa dla twórców. chętnie pomagała młodym. Charakteryzowała ją wielka umiejętność i łatwość nawiązywania kontaktu z ludźmi. Pracowała tak jak żyła - z pasją. .lej radość życia i optymizm udzielał się tym. którzy z nią się spotykali. Kinga Turska-Skowronek Najważniejsze 1953 1958 1964 1965 1971 1971 1971 1973 1977 1979 1980 1981 1982 prace Haliny Mikulowskiej Stój kujawski. Alias polskich strojów ludouych. Poznań. Sprawozdanie z penelracji lerenu (szluka ludowa i arty.~ci ludowi) w powiecie Żnin i częściowo Szubin. rękopis IV Archiwum Muzeum Etnograticznego w Toruniu. Pa/ucka szluka ludowa ... Literatura Ludowa" nr 3. Warszawa. Slrój kujawski i haft. w: ZaJys elnograficzny okolic Kruszwicy. red. M. ZnamierowskaPrOtlerowa. Toruń. Hafty i koronki. w: Współczesna szIuka ludowa w woj. hydgoskim, red. W. Szkulmowska., Bydgoszcz. Slrój ludowy. Przewodnik. Toruń. Rzeiba, w: W"pólczesna .eluka ludowa]V woj. bydgoskim. red. W. Szkulmowska.. Bydgoszcz. Sztuka ludowa na Pa/ukach, "Ziemia" t. 7. Hafty kujawskie. Kalalog wyslawy. Inowrocław. Haji kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr I. Inowrocław. Haft kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr 2. Inowrocław. Haft palucki. Wzoly i inslrukcje. Bydgoszcz. Dawne hafty kujawskie. Alias wzorów. Strzelno. �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, fi, III) ukazała się publikilcja: -----:o:o~~o<:=----- Jan Świętek, Brzozowa i okolica Zakliczyna Had Dunajcem. Obraz etnograficzny, Zbiór z lilt IR97-1906 cz. I: Oko/im Ullf (ubiór, pożywienie, d0l11os1 wo) I Pmcn (pilsterslwo, hodowli1, Ps/,c7.c\;lI"slwn, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilndel) Wrocław 1989, s. 234, cellil .'1,00zł cz. II: Wicr7.Cllitl (wyobrażenia, Wrocław kullura [etykil], kulL, wclerynilritl, 1998, s. 247, leczniclwo) CCllil 'IS,OO zł cz. III: LI/dl/OŚć. Rony Zwyczaje i pvjf'cia pmwI/c (I~od7.inil). Wrocław cella ok, IS.OO zł 1999 (w druku) ------:o:o~~o-c:a----Zamówienia prosimy kicrowilĆ na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 tel. 071 /344-46- J 3 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc lyluly z tcj scri i: 1. J. P. Dekowski, (10,- zl) Strój sieradzki, W -w 1959 2. 1. Swieży, Strój podlaski (nadbui.at'lski), W-w 19511 ( I 0,- :1.1) 3. F. Klonowski, Strój wannil.ski, W-w 1960 ( 10,- 71) 4. B. Kaznowska, Strój bilgorajsko-tamogrod7.ki, 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków W-w 19511 (I U,- 7.1) wschodnich, W-w 1%0 (reprinl 19(1) (!\,- zl) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo ul. Szewska 36 50-139 WROCLA W tel. 071-344-46-1 J Ludoznawcze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dca24cdfa60c614d0112183606f511f.pdf 8d89cdb85d91612db88edca1b0340be4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5038 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource pieczywo obrzędowe Małopolska - pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4673 Title A name given to the resource Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.103-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 84. 2000 B;WHi\Ri\ 1','\BIi\N Unillćrsyld Opolski PILCZYWO 08RZ~DOWE W KULTURZE CZL~STOCHOWSKIEGO REGIONU Pieczywo przygotowywane na rozne oka~je świąteczne, związane ze zwyczajami i obrzędami dorocznymi oraz rodzinnymi, nabiera charakteru sakralnego. Badacze wyróżn iają wiele jego rodzajów spotykanych w całej Polsce, a więc tzw. nowolatka, znane na Kurpiowszczyźnie też pod nazwą "byśki", a takle tz\\', fafernuchy, fafernyski, odpustowe .,kozy prostYI'lskie"l. Na święto l\viastowania NMP (25 marca) wypiekano tzw. busłowe tapy, skowronki, placki zwane "sucharami" czy "bondami"". Także okres poprzedzający Święta Bożego Narodzenia zawsze charakteryzował się bogactwem sporządzanych wypieków. Przygotowywano wówczas ozdobne bułeczki, podptomyki zwane osuchą lub proskurą, kołacze, strucle czy tzw. szczodrakil. Chleb jest produktem, który od najdawniejszych lat otaczany jest czcią i szacunkiem. Wynika to nie tylko z faktu, że jest podstawowym pieczywem przeznaczonym do spożycia. gwarantującym utrzymanie się przy życiu, a więc tym samym zapewniaj'lcym podstawę egzystencji. W świadomości i tradycji Polaków głęboko zakorzeniona jest także wartość symboliczno-mistyczna chleba wynikająca z przekonania o jego ważności jako daru Bożego. Zygmunt Gloger stwierdza: ..Iud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym (<<święty chlebuś»), równ ież jak i ziem ię, która go rodzi (<<świyta ziemia»)"4. Doniosłe znaczenie spełniał chleb dawniej i spełnia do dziś podczas obrzędu zaślubin. Ma on howiem głęboko zakorzenioną w tradycji moc uświęcającą z\viązek małżcllski. Wyraża życzenie zapewnienia nowej rodzinie lepszej przyszłości i dostatku. Podkreśla łączność człowieka ze światem pozagrobowym, pełni rolę apotropeic7n/. Sam zwyczaj dzielenia się chlebem uzewnętrznia ludzką potrzebę wprowadzania pokoju i harmonii. I Por.: ,I, ()I~'dzki. A:Ollklll',\'OH'e 1I001'()I'OCni:'piec::.1'll'o k/lli)i01Vskic ... I'olska Sztuka Ludowa" 1962. nr 4. s, 2.n··n'): tćni.ć. I )o/'()clle pie(,::I'H'(} ohl'::ęd01l'e póli/ocno-H'sc!lodniej Po/ski, ,,Pol- ,ka S/.Illka I.udo\\a" hia/oslOckiej. ..Polska 19(,1. nr I. s, 4. 10: .I. Macicjć\\ska-I'a\kovi':. Sztuka I.ull<l\\a·· IlJ66. nr 2. s. 12-1-/25. 2 Por,: I. M, Ciokk . .I, OI.;Jzki. i\, ladrożyJiska. II \'cec::1'.I'ko, \\arS/a\\a 1'nil. s. 1().l: Ol<;dzki. /)oroC::lle piec::l'll'o ..,. s, 16, ; Por.: T. i\lllbroi'.ć\\ Zdobnictwo ohl'::ędOll'e H-'si () ,\'II'iI,'1011'iJnill H' Polsce. ia. I'o/skie o::do/l/II! piec::vII'o /lIdOll'e ... Polska Sztuka Ludowa" 1978. nr I. s, 9: .I, Klimaszcllska. nomclle obl'::.;Jv IJldOll'e. w: UnoRrajio Polski. PI'::emiany kul/Jlrv /udOll'ej. rćd, M. IliLTllacka. M. Franklll\ska. W. I'aprncka. Wrocław 1981. t. 2. s. 135: I. Kubiak. K, Kubiak. ('h/eh II' Imd\'(ji IlIdo\l'(j. Warszaml IlJ8 I. s, 23. 28, ~ /, Ciiogcr. f:'nCl'kfofJedia sloro/lo/ska i/lIsII'Oll'{/no. Warsza\\a 1972. l. I. s. 234, , I), Silllollilics. piS/'IC ': Illholicm)'ch przcdmiotólI do gro/m ,\'/<[skie \I'ieCellill, ° posagu młotki m<;iatki. który z.abiaala z domu rodzinnego, wśród lIylllićnia rÓllnić): chich i sól. lob,: D, Simonidcs, Od kolebki ::IITcllje i O!JI'::';i/1'rod::illllc! II' XIX lviekll. Opolc 1988. s. 1OlJ-11 0, �104 W związku z tak dużym znaczeniem i doniosłym zadaniem, jakie miał spełniać chleb podczas obrzędu zaślubin, znane są w całym kn~ju zróżnicowane rodzaje pieczywa weselnego. Najbardziej popularne na wschodzie Polski to bogato zdobione korowaje, których przygotowanie wymaga szczególnych rytualnych zabiegów i czynności oraz doświadczenia przygotowujących je kobid'. Odpowiednikiem korowaja są występujące w Polsce centralnej i zachodniej kołacze weselne. Irena i Krzysztof Kubiakowie wymieniają spotykane w całej Polsce "szyszki", czyli małe bułeczki z plecionką na wierzchu, "gąski" przeznaczone dla dzieci, a także tzw. kokoszki lub kogutki. W Polsce centralnej pieczono też ..orzechy'· zwane "pałeczkami". Do obsypywania panny młodej wypiekano w Lowickiem "kaczuszki" i "laleczki". W Polsce wschodniej specjalnie dla panny młodej przygotowywano "szyszkę", zaś dla pana młodego tzw. miesiąc. które to wypieki małżonkowie spożywali po wspólnie spędzonej noc/. Inny przykład wypieków weselnych stanowią przygotowywane w Przemyskiem ciasteczka "całuski", zwane też "kaczuszkami". a także krośniel1skie "rózgi weselne", bułki weselne tzw. huski, czy pochodzące ze Szczebrzeszyna piernikowe "szczodraki" w kształcie ptaszkóvi. Jak ocenia Teresa Ambrożewicz, zwyczaj przygotowywania ozdobnego pieczywa obrzędowego wykazywał od początku XX wieku tendencję zanikową') Współcześnie w Częstochowie można zaobserwować osobliwy powrót do tradycj i wypieku bogato zdobionego pieczywa przeznaczonego na różne uroczyste okazje, głównie zaś na wesela. Przygotowywaniem takiego pieczywa zajmują się osoby o uzdolnieniach plastycznych. pracujące w częstochowskich piekarniach. Chleby tego rodzaju wypiekane obecnie nie są przeznaczone do spożycia. lecz stanowią okazjonalną ozdobę stołu. Przygotowuje się je głównie na wesela, sporadycznie zaś na inne uroczystości związanc ze zwyczajami dorocznymi, jak np. Boże Narodzenie czy Wielkanoc lub obrzędami rodzinnymi, np. chrzest komunia św., bierzmowanie. Zdaniem częstochowskich piekarzy ozdobne bochenki chleba zamawiane są przede wszystkim na wesela. Wykorzystuje się je przy powitaniu młodej pary powracającej z kościoła. Zwyczaj witania nowożel1ców chlebem i solą znany jest od najdawniejszych lat i upowszechnił się w całej Polsce. "Powracających do domu nowożellców pisze Maria Bogucka - witano tradycyjnym bochnem chleba i szczyptą soli. Wszystkie te ceremonie wywodziły się jeszcze z czasów pogal1skich i miały na celu zapewnienie młodej parze obfitości dóbr oraz płodności"llI. 6 Por.: Kubiak. Pavkovi~. d:::. cyl., Kubiak. d:::. CI'!.. s. 69 -72: I\mbroie\\iCl. d:::. CI'/. s. X-lO: MaeiejeIVskas. 126: .I. Ol,.dzki. f)oroc:::ne piec:::y\l·o .... s. 9: K. K\\aśni<.:\\icz. L\lTcaje i obr:::ędy rod:::inne. IV: L!nograjia I'o/ski. s. 102: P. K(m alski. l.eksvkol1 :::l1aki .\-wiato. Ol1lel1. pr::esąd. :::nac::enie. Warsza\\a -Wrocłal\ 1995. s. 442- 443. 7 Por.: Kubiak. Kubiak. d:::.cy!., s. 73. s Por.: I\mbroż<.:\\icz. d:::. cyt .. s. 15: S. Krl.ysl.tol()\\ ie/.. () s:::tuce ludowej \I. /'o/sce. Warszawa 1972. s. 128. 9 Por.: Ambroż<.:\\icz. ci:::. C1'/ .• s. 7-X. 10 M. Bogucka. Slal'llpolsk·ic obyczaje IV XVI -XVII \Ii<.:ku, Wars/alIa 1994. s. 51. �105 Mieszkallcy Cze,;stochowy kierują się współcześnic nie tylko podobnymi względami przy zamawianiu ozdobnego pieczywa. Oto co mówią na ten temat: ..zamawiałam chleb na wesele córki. ponieważ związane jest to z tradycją i zarówno z moimi odczuciami na dostatnie życie młodych. Poza tym chleby te \\szystkim bardzo sic,; podobają i są dodatkową dekoracją stołu" (Teresa Duczkowska. 48 lat. zapisano \\' 1999 r.): ..Przcdc wszystkim tradycja i to. że widziałam wcześni~j u pani Ali i mi się bardzo podobał ten chlebek" (Renata Borek. 28 lal. zapisano w 1999 r.). Obecnie trudno ustalić. kto zapoczątkował ten zwyczaj na badanym obszarze. W materiałach źródłowych brak jest jakichkolwiek wzmianek II. Na podsta\vie wywiad()\v pr/cprowadzonych wśród piekarzy zajmujących się wypiekiem zdobnego pieczywa świątecznego domniemywać można, że osobą tą był nieżyjący ju/. piekarz. Leon Lebek. rozpoczynający pracę w tym zawodzie jeszcze przed drugą wojną światową. Przygotowywał on chlebki w latach pięćdziesiątych i sześćdzicsiątych. wyłącznie na wesela i tylko dla znajomych mu osób. Nie prowadził też zar~jestrowanej działalności gospodarczej: ..Pan Lebek to bardzo stary pracownik. Kiedy ja przyszedłem do pracy, on był już na wylocie. Zdobił chlebki chyba jeszcze w latach dwudziestych" (Zdzisław Kwapisz. lat 75. cmcrytowany pracownik piekarni •.Jedność" w Częstochowie. lapisano w 1999 r.) . ..0 ile sobie kojarl.c,;. to zWyCl.aj zdobienia zapoczątkował pan Łebek. Dawno nie żyje. Naj\vic,;cej na ten temat mOże powiedzieć pani Gasii1ska" (Wacław Kaniewski. właściciel piekarni w Poraju. zapisano w 1999 r.). Wypowiedl.i inli.)rmatorów potwierdzają także pracownicy piekarni PSS Społem ..Jedność"" \V Cze,;slochowie: ..Kiedyś. jak tylko byłam uczennicą. widziałam chlebki u pana Łebka, była zainteresowana. alc to byl taki pan. że po prostu nie chciał pokazać, nic powiedzieć ( ... ). Potem robił taki pan Janicki. no. już zmarł w tej chwili" (Alicja Gasillska. lat 50, zapisano w 1999 r.)~ ,.W czasie kiedy pan Lebek robił te chleby. to myśmy były jeszcze uczennicami. (.,.) I chyba pan Janicki ściągnął od pana Lebka. a my wszyscy po kolei od niego" (Renata Kupczyk. lat 50. zapisano w 1999 r.). Do dekoracj i wykorzystuje sic,;okrągłe bochenki z mąki żytniej, wypiekane każdego dnia na skalę przemysłową. Następnie zostają one pokryte motywami zdobniczymi z surowego ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi. Skład ciasta służącego do zdobienia jest wynikiem osobistego doświadczenia osoby formującej chleb. I{enata Kupczyk wyznaje: ,.Najpierw sobie robie,; ciasto. bo to jest z mąki z dodatkiem wody i cukru, tylko z dwóch rodzajl'lW ja robię. na przykład z dwóch rodzajów mąki żytniej i pszennej, Leby po prostlI uzyskać bardzi~j elastyczne to ciasto. Sarno żytn ie II O, Kolh~l'g \\:1l1i~l1ia.iL'd:l1il· rr/ygo!O\\:\\,all: II okolj~aeh Cz~stoehowy i Ms\owa kołacz IICSćlll:_ CI: li dlu!,';1 hulk,' ohwpaną eukr~m i s~r~m. I.oh,: O. Kolherg. U::il.'/a H's::,n/kie. L 23: ":a/iskil'. ""mebli !'l'l Ila (l I ')(,-ł. " 12X, �106 ciasto to jest słabe, bo nie ma glutenu w tym cieście, jest niska jego zawartość, nawet znikomy procent, więc z pszennym się miesza, żeby tak bardziej było elastyczne, do tego dodaję troszeczkę wody z cukrcm, bo kolor mi ladniejszy lapie". Wypowiedź tę uzupełnia Alicja GasiJ1ska: "Ciasto jak robię, to robi się z mąki żytniej, zaparza si<; go i wtedy jest takie plastyczne jak plastelina, bo z pszenncgo to wiadomo, że jest gluten i to się rozciąga, a tu się ładnie wykrawa i ładnie się formuje". Na cykl technologiczny przygotowania okazjonalnego pieczywa zdobnego składają się trzy etapy czynności, następujących po sobie w odpowiednim czasie. Pierwszy, najdłuż.szy z nich, obejmuje typowy ciąg przemysłowy produkcji chleba i trwa około 16 godzin od momentu przygotowania półkwasu do chwili ostatecznego wypieku. Na drugi etap przypada właściwy proces zdobienia. Doświadczonej osobie, często formującej chleb obrzędowy, wystarcza do uzyskania pożądanego efektu od jednej do dwóch godzin pracy. Na koniec krótko (około 5-8 minut) powtórnie zapieka się udekorowany chleb w piecu w celu utwardzenia całości. N ie ma ścisłych wymogów dotyczących doboru elementów dekoracyjnych. O przyszłym zewnętrznym wyglądzie pieczywa decyduje tillltaz,ja, twórcza wyobraźnia i zmysł estetyczny osoby, która podjęła się zdobienia chleba. Dobór barw i zestaw elementów zdobniczych zależą od talentu wykonawcy omamentu. Częstochowskie chleby weselne charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych a bogatej symbolice. Zawsze miejsce centralne na bochenku zajmuje koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, przeznaczone clo spożycia przez nowożeJ1CÓWwracających z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. Potwierdzają ten fakt ich wypowiedzi: "Na wesela to symbolika jest tak jakby były życzenia dla młodej pary, to zawszę mówię, że to moje życzenia dla mlodcj pary, jak komuś robię: kłosy - dostatek, żołędzie - trwałość ma/żeJ1stwa, winogron - płodność, podkowa szczęście, serce - miłość, no i teraz jeszcze wprowadzi lam gołąbki i obrączki" (Alicja Gasillska, zapisano w J999 r.); "Ja robię tak samo winogron, tylko że ja winogron robię w niebieskim kolorze. Listki zielone tak samo ( ... ). Dąb, ja robię jeszcze liście dębu - trwałość małżeJlstwa. Z tymi żołędziami to też jest coś takiego, że obtitoŚć. Pszenica żeby nigdy jednak tego chleba w życiu nie brakowało w rodzinie" (Renata Kupczyk, zapisano w 1999 r.); "Smoczek. to był mój pomysł, wiadomo, bo dla młodych, no. to pierwsze co się kojarzy, to wiadomo, jak jest para, to będzie dziecko ( ... ). Ja widziałam te chleby kiedyś i sam tcn zmysł taki wzrokowy, widzialam układ tych wstążeczek napisowych z tym, że zawsze było pisane. że ,.SzczęŚć Boże Młodej Parze", a ja wprowadziłam te imiona. Mówią wtedy. wiadomo, że to już tylko dla nich, dla tych młodych. dla których się robi" (Maria Kline, lat 37, zapisano w 1999 r.). �107 I:ot. I. Ch kh m:scln) ozdobiony przez Marię Kunc. 1999 r. Na częstochowskich chlebach weselnych pojawiają się najczęściej następujące elementy zdobnicze: - koszyczek na chleb i sól, - kiść winogron jako symbol płodności, - żołędzie jako znak trwałości związku małżel1skiego, - klosy pszenicy wróżące nowej rodzinie dostatek, - gołąbek symbolizujący zgodę, porozumienie, jednomyślność oraz niechęć do kłótni i zatargów, - para obrączek jako potwierdzenie zawartego związku, - podkówka wyrażająca życzenia szczęścia i pomyślności, - serduszko odzwicrciedląjące uczucie wzajemnej miłości, - malutki smoczek z tworzywa sztucznego jako zapowiedź radości młodych rodziców wynikającej z narodzin w niedalekiej przyszłości ich potomka, - zdobiące całość kwiatki, przeważnie różyczki'2. Całość uzupełnia oplatająca brzegi bochenka wąska szarfa z ciasta z wyrytymi w niej imionami nowożel1ców, datą ślubu lub życzeniami "Szczęść Boże Młodej Parze". 12 Kwiat) te. I\edłllg relacji piekarzy. m«ią w założeniu pelnić Nie odzwierciedlają natomiast żadnego symbolicznego kodu języka ...I/mm kll'/mól!' ". I. hodmi nad kU//llrą poplllarną pr=elolJlu )(IX i wa" 1971). nr 415. s. 142-153: ,110\1'0 kwia/rhr. II: SIO\l'nik li/eratllrY Wrocłall 1997. s. 269-27 I. jedynie fllnk<.:jo;estetyczną. kwiatów. Por. np.: I. Sikora, XY wieku ... Literatura Ludopopularnej. red. T. Żabski. �108 W celach zdobniczych stosuje się szeroką, kontrastową garnę kolorów ze zdecydowaną dominacją barw ciepłych. Przeważają odcienie czerwieni, zieleni, żółci, wiele odmian brązu. Duża intensywność wielobarwncgo wzoru dobrze komponuje się na jednobarwnej powierzchni chleba . .Jednolita, naturalnie brązowo wypieczona wierzchnia skórka bochenka dopełnia się harmonijnie i współgra z wykonaną oprawą plastyczną. Otrzymane chlebki są niezwykle barwne, przyciągające wzrok. Według relacji informatorów pierwsze chlcby przygotowywane na wesela przez Leona Lebka, a potem przez Szymona Janickiego nie były przez nich kolorowane. Elementy dekoracji wykonane były z samcgo. czystcgo ciasta bez dodatku barwników: "Pan Lebek robił tylko biale" (Alicja Gasillska), "on nie kolorował, to było po prostu naturalne" (Anna Jan icka, żona zmarłego piekarza), "Słyszałam, że były na biało, ( ... ). No, a później jak po,wychowawczym wróciłam, to wtedy już widziałam te kolorowe chleby" (Maria Kunc). Do wprowadzenia farb, w celu uzyskania kolorowej dekoracji na chlebie, przyznaje się Alicja Gasillska: "Ja wprowadziłam kolorowanie, bo tak sobie jakoś pomyślałam, że może, jak wprowadzili te kamery wideo, to tak ładniej odbija. bo być może. że widziałam, tak mi się wydawało. że pomazane to było. a właśnie jak kolory. to tak to wszystko odbija, no i zaczęłam. Zrobiłam jeden chlebek, wzięłam pędzelek, farby akurat miałam plakatowe, tak przez przypadek, pod ręką i zaczęłam malować. Ale wiadomo, że to nie jest równe, to tam się pobrudziło coś. to nie było tak dokładne, no i zaczęłam wyrabiać farby z tym ciastem. którym miałam zdobić"' (Alicja Gasillska. zapisano w 1999 r.). Chlebki weselne bardzo często są przechowywane przez małżellstwa przez wiele lat. stanowiąc wyjątkową pamiątkę z dnia ślubu. Aby jednak pieczywo zachowało właściv,y wygląd i nie podlegało rozkładowi. należy przechowywać je w odpowiednich warunkach, przede wszystkim w suchym i przewicvvnym . . pomleszczen Iu: "To jest uzależnione. w jakich warunkach te chlebki się przechowują. Wiadomo, że w jednym pomieszczeniu jest sucho i będzie stało dwa lata, trzy, a w drugim jest już wilgotniejsze powietrze i on zaczyna pleśnieć"' (Renata Kupczyk. zapisano w 1999 r.). Nowatorskim rozwiązaniem jest pomysł przygotowywania ozdobnego pieczywa na inne okazje świąteczne. Najlepiej z tego zadania wywiązuje się Alicja Gasióska, która przygotowuje ozdobne chleby nie tylko dla sw(~iej rodziny. znajomych czy sąsiadów. ale także na dożynki oraz na odprawianą każdego roku uroczystą mszę św. dla piekarzy na Jasnej GÓrzc. "Od kilkunastu lat robię na dożynki regionalnc. teraz ostatnio są w Częstochowie, zawsze w pierwszą sobotę września. Tymi chichami są obdarowywani dostojnicy p3l1stwa, Kościoła. wojewoda. Chlcby raczej się podobają. ( ... ) Jak jest nasza msza piekarzy (15 marca w św. Klemensa). mamy mszę taką już tradycyjną od sprzed wojny i ja też zawsze. mnie tak jakoś wyhrali, żebym ja zrobiła ten chlebek. no to na tym chlebku jest hostia. też wokół hostii są �109 \vszystkie wyroby nasze - takie mini chałeczki, bułeczki, to każdy mówi, jak to można zrobić? Bo niejcden piekarz to nie potrafi dużej chałki zrobić, bo to też trzeba mieć trochę zmysłu i pamięci, u mnie patrzą, no, jak ta pani Ala zrobiła, że to wszystko takie jest fikuśne, malutkie i też zawsze piszę «Maryjo Królowo Polski pobłogosław pracę naszą», no i data też jest, kiedy się ta msza odbywa, i to wszystko jest w takim pięknym ołtarzu z kwiatów". Pani Gasiliska przygotowała też zdobny chlebek specjalnie na otwarcie Środo\viskowego Ogniska Wychowawczego Zakładu Wychowawczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Częstochowie. ,.Tam właśnie były takie dwa drewienka, płonący ogiell, a w tym płomyku było: kwiatuszek w doniczce w kształcie serduszka i pisalo: "każde dziecko ma gdzieś na ziemi skrawek nieba". No i na podstawie tego właśnie znaczka (firmowego TPD - B. P.) tcż zrobiłam taki chlebek oczywiście, takie malowane ciasto, jak to można powiedzieć, też się bardzo podobat". Interesujące Cormy zdobnicze zyskują chleby przygotowywane na święta doroczne związane z kalendarzowym rokiem liturgicznym. Pieczywo na Boże Narodzenie Alicja Gasillska przystraja np. miniaturką szopki betlejemskiej, zaś na Wielkanoc - święconką \Vi koszyczku. "Na Wielkanoc robię tak, jakby cała święconka w koszyczku (była), zależy jak tam zrobię, nieraz jest na chlebie zrobiony koszyczek i właśnie ta cała święconka. którą widać, j,~jeczka, baranek, kiełbaska, albo jest taka od razu święconka na chlebku. to są palemki, zajączki, kurczaczki, pisanki kolorowe, bazie, no i piszę «Wesołego Alleluja». Natomiast też robię na Boże Narodzenie. To jest szopka betlejemska zrobiona właśnie z chleba, ciasta nieraz i później mówią ludzie: «C), pani Ala świętych z ciasta robi, czyli chleb chlebem maluje»". W trakcie badall terenowych ustalono, że częstochowscy piekarze potrafią przygotować chleb na prawie wszystkie uroczystości rodzinne: "Weselne robię. no i okazyjnie w czasie komunii św. w maju, no i robiłam do bierzmowania chlebki na witanie biskupa" (Maria Kunc); "Na komunijne raczej malo zamawia ktoś, chyba że konkretnie jakaś osoba jest zainteresowana. Raz tylko robiłam, raz, bądź dwa razy. Na wesele, to parę zamówieli jest" (Renata Kupczyk). Wm10 podkreślić. że w ostatnich latach doświadczenia zawodowe starszych piekarzy przekazywane są często przedstawicielom młodszego pokolenia. Uczniowie na praktykach szkolnych odbywanych w piekarniach "Społem" rozwijają swoje umiejętności i poznają tajniki przygotowywania pieczywa obrzędowego. ,.W ubiegłym roku, we wrześniu, robiliśmy taką dekorację, ja tu zrobiłam ze swoimi uczniami choineczkę, paczuszki pod choinkę, takie coś też typowo świąteczne. Też na chlebie taka malcóka choineczka była z paczuszkami, z prezentami pod choinkc;, ale napisu nie było żadnego. I to było proszę pani wysta\vione v•. szkole gastronomicznej. To było w ubiegłym roku, jak ci moi uczniowic kOllCZyli szkolę. To bylo na wystawę zrobione" (Renata Kupczyk). �110 W świetle relacji nauczycieli Zespołu Szkół Gastronomicznych im. M. Skłodowskiej-Curie w Częstochowie w placówce tej często organizowane są konkursy mające na celu wyłonienie najzdolniejszych uczniów. "W naszej szkole organizujemy także dla uczniów konkursy, które się wiążą z tradycjami świątecznymi, i tak klasy ciastkarzy i piekarzy biorą udział w tych konkursach, wtedy przynoszą eksponaty, które tutaj oceniamy jako komisja konkursowa szkolna i też przydzielamy nagrody w tych konkursach. Uczniowie są zadowoleni, że mogą też wykazać się w jakimś nietypowym wyrobie ciastkarskim czy piekarskim, którego zwykle na praktyce nie robią, czyli po prostu jest to coś dodatkowego, czego nie robią na co dziel1" (Mariola Wieciorkowska, nauczyciel technologii ciastkarskiej Zespołu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, lat 37, zapisano 1999 r.). Uczniowie tej szkoły mają również okazję wykazania swojego kunsztu zawodowego poprzez uczestnictwo w konkursach ogólnopolskich. Przygotowują na tę okazję także ozdobne chleby. Fot. 2. Chleb na Boże arodzenic \V ozdobiony przez ucznia /.espolu Częstochowie. 1<)<)9r. Szkól (jaslronomicznych "To był ogólnopolski konkurs na najlepszego ucznia w zawodzie piekarz To było w 1998/99. W kwietniu był trzeci etap. Piąte miejsce zajął nasz uczell z województwa i oczywiście VIII miejsce też nasza uczennica" (Krystyna Dyl, nauczyciel Zespolu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, zapisano w 1999 r.). Zdarza się, że klienci, wyjeżdżający do innych miejscowości w Polsce lub za granicę, zabierają ze sobą udekorowane bochenki chleba wraz z pozdrowieniami. O popularyzacji ich wyrobów mówią sami piekarze: i ciastkarz. �111 Fol. 3. Chkh ,.Na Śląsk jechał. Kupczyk); na Boże Narod.r.enie do Wrocławia ozdobiony przez Alicję Gasińską, prawdopodobnie jechał, 1999 r. do Łodzi" (Renata "Często się nawet zdarzało. że za granicę robiłam. Jechała koleżanka odwiedzić syna do Australii, no i wiesz co, mówi. no. kwiaty zawiozę? To zrób taki chlebek - pozdrowienia 7. Polski. Toteż właśnie zrobiłam takie polne kwiaty, datę. pozdrowienia od caj~j rodziny z Polski. To przyjechała, to mówi. no wiesz co, furorę zrobiłaś. Robiłam też do Francj i na wesele, do N iemiec, do Kanady też robiłam takie pozdrowienia" (Alicja Gasillska). Fol. 4. Chich kOlllllnijny ozdobiony przez Marię Kune. 1999 r. �112 Fot. 5. Chkh Ileselny ozdohiony przo Renat.; KlIpuyk. :WOO r. Wypiekane współcześnie w Częstochowie chlebki. popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. a sam proces wypieku nie podlega żadnym nakazanym przez rytuał praktykom czy zabiegom magicznym. jak to miało miejsce w przypadku pieczywa weselnego, np. korowaja wc wschodniej Polsce. W procesie ich powstawania istnieje ścislc powiązanie współczesnej metody przemysłowej z tradycją rękodzieła artystycznego. Inwencja i pomysłowość twórcza piekarza, któremu powierzono ukształtowanie chleba obrzędowego przejawiają się w samym tylko procesie dubonl i nanoszenia symbolicznych elementów dekoracyjnych. Nowym pomysłem jest używanie do dekoracji chleba ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi I.'. Podejmuje się też próbę wprowadzania do zdobienia pieczywa elementów będących gotowymi wytworami przemysłowymi, np. smoczka z masy plastycznej. Wszystkie części składowe dekoracji charakteryzują się wyrazistością kształtów. Nadaje im się realny wygląd, np. kiści winogron, kłosów zbóż, gołąbków, żołędzi. nie zachowując między nimi proporcji pod względem wielkości. I tak np. kiść winogron może odpowiadać rozmiarem żolędziom, kłosom zboża czy bukietowi róż. 13 W lileratllrle spotyka si.; lI'Imianki o malollallill II) piekóII ..od Ze\\n'llr;" dopiero upieC/cniu. Por.: Ol<;dzki. Doroen" .. s. 19: ten/c. "·:ollA.llr.I()\I·C'II/Jiml'Oeil" .... s. 243. po �1ł3 Powstaje pytanie, czy zdobione chlebki częstochowskie są przejawem i kontynuacją tradycyjnej sztuki ludowej, czy raczej kiczu będącego następstwem ekspansywnego wpływu kultury masowej? Chlebki te wykazują pewne cechy niedostosowania do uroczystości,jakąjest sakrament ślubu. Tradycyjne pieczywo obrzędowe należy bowiem skonsumować. Wynika to z przekonania o roli pośredniczącej chleba między zaświatami a doczesnością. Zjadanie chleba, utożsamianego z ciałem Boga, potwierdza l4 uczestnictwo człowieka w boskim systemie świata • Tymczasem częstochowskie chlebki nie są przeznaczone do spożycia. Dodanie do ciasta farb plakatowych może być traktowane jako profanacja sfery sacrum. Podobnie rzecz się ma w przypadku wpiętego w bochenek przy pomocy metalowego drucika smoczka z masy plastycznej 15. Brak pełnego związku z tradycją przejawia się w umieszczaniu na "martwym chlebie", nie przeznaczonym do spożycia, drobnych kawałków chleba, które nowożeIlcy zjadają po powrocie z kościoła. Mamy tu do czynienia z kumulacją funkcji chleba na chlebie. Poza tym zdobne pieczywo częstochowskie nie wykracza poza przeciętność. Łączy w sobie cechy nowości i oryginalności z tym, co wynika z tradycji. Przyjmując zatem za Abrahamem Molesem pięć zasad, którymi rządzi się kicz, można zakwalifikować je do tej kategorii'('. Nasuwa sil;' kolejne pytanie. Czy zjawisko zamawiania na wesela ozdobnych chlebków jest w Częstochowie kwestią chwilowej mody i czy ma szansę upowszechnić się na tyle, by całkowicie wyprzeć dotychczasową formę tradycyjnego chleba i soli? W literaturze odnotowano próby zastępowania tradycyjnego chleba innymi jego odpowiednikami. We wsiach karpackich zdarzały się przypadki witania nowożeIlców tortem. Zwyczaj ten jednak nie przyjął się na stałel7.Być może częstochowskie chlebki staną się, ze względu na swoje ludyczne walory, kolejnym produktem proponowanym przez cepeliowskie sklepy, gdyż, jak uczy doświadczenie, przeciętnemu śmiertelnikowi ,,trudno jest żyć utrzymując intymny kontakt wyłącznie z dziełami sztuki"18. Por.: Kowalski. d:. eT/ .. s. ·B9. Pi.:.:I.)\\a ohrl.<;Jow~go ni.: można było kaleczyć żadnym m~talowym przedmiotem. nawet noż.:m. gdyż ż.:1al.(l. \\l:d/ug \\il:rl.':ll. j.:st .:zynniki.:m I.aklócającym świąteczną harmonię. Zob.: Ko\\alski. d:. erl .. s. 44:2. lo Por.: /\. Moks. I\ie:. c:vli .'c/lIka s:c:ę.~cia. Warszawa 1978. s. 8 -9. 76 -80. 17 loh.: l. Sl.nlmha-Rys;l\\,t Pr:v wspólnym sIo/e. 1obyc:ajowo.{ci wspó/c:esnej wsi karpacki!'). Wrncla\\ WarvawaKraków - Gdańsk - Lód? 1988. s. 85. IS lob.: Moks. II:. tTl .. s. 10. I~ I' �114 Barbara Pabian CEREMONIAL BREAD IN TilE CULTURE OF TilE CZI;STOCIIOWA REGION (Summary) The author discusses the modern revival in the Czystochowa region of the tradition to bake richly ornamented bread. later served at various occasions. mainly at weddings, but also at Christmas and First Communion). Such bread is prepared by persons with artistic skills. who work in the bakeries in Częstochowa. The bread is not eaten: it only serves as decoration of the tabk. The ornamental motifs (e.g. a basket ti.Jrbread and salt. grapes. acorns. ears of cereal plants. horseshoe, rings. dove, flowers) are very colourful. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54282c053c72a07678f120d8741c3b85.pdf 81d8f1b463c765020881875e99212bae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5036 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura społeczna śmierć - wierzenia i rytuały Podhale - zwyczaje pogrzebowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4671 Title A name given to the resource Zawiadomienia o śmierci / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 URSZULA LEIIR I'racOlvnia I-:Inologi i Instytut Archeologii i I-:Inologii PAN KrakóII ZA WIADOMlENIA O ŚMIERCI. POGRZEBOWYMI Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI NA PODHALU' Społeczność wsi podhalaóskich - co najmniej do II wojny światowej - stanowiła stosunkowo zwartą wspólnotę, w której obrębie wydarzenia zachodzące między innymi w rodzinie dotyczyły w mniejszym lub większym stopniu wszystkich jej członków. Przypadki losowe takie jak śmierć pociągały za sobą nie tylko powinność, ale i konieczność powiadomienia o tym fakcie współmieszkallców. Wiązało się to nie tylko z aspektem społeczno-ekonomicznym wynikającym z zasad współżycia w grupie. Rytuały i szczególne zachowania towarzyszące obrzędom funeralnym łączyły się ściśle z wierzeniami i wyobrażeniami na temat śmierci i życia pozagrobowego. Śmierć naruszała bowiem stan homeostazy, a w związku z tym zgon mieszkallca wsi wymagał dopełnienia odpowiednich czynności obrzędowych, zapewniających powrót do niej (m.in. rytuały wykluczenia z rodziny i społeczności). Udział zaś członków społeczności wiejskiej w poszczególnych fazach obrzędu zapewniających - jak wierzono - z jednej strony spokój duszy zmarłego, z drugiej natomiast zabezpieczający przed jego ewentualną ingerencją w razie ich niewypełnienia, umożliwiał dalszą niezakłóeoml egzystencję zarówno rodzinie zmarłego, jak i mieszkallcom wsi. Zawiadomienia o śmierci, przekazujące tego rodzaju wiadomość, przybierały różną postać. Na podstawie zgromadzonych materiałów można wyodrębnić dwa ich rodzaje: przekaz nadnaturalny i stanowiący jego przeciwiellstwo - rzeczywisty. Pierwszy z wymienionych, obejmujący swoistego rodzaju informacje zwane zapowiedziami, jakkolwiek ich treść wykraczała niekiedy poza ramy l W artykule "ykor/ystano pr/.edc wszystkim materialy \llasne zgromadzone na marginesie badali nad ohw;dnwoscią rod/inną prO\lad/onych na Skalnym Podhalu we lIsiach Rrzegi. Rustryk. Male Ciche i /ąb II lalach 1l.ll.l1-1l.ll)6 (Archiwum Pracol\lli Etnologii w Krakowie) oraz pochodz,\ce /. wl'/esniejszych prac lereno\lych (1976-1l.ll.lO). dotyczących zagadnienia demonologii iudO\'ej Ile lIsiach karpackich. II tym równicż II' wymicnionych wyżcj wsiach podhalańskich (.'\rchillulll I'racO\lni Etnologii II KrakO\I·ie - dane na temat materiałów archiwalnych znąjdują si~ po Ilyka/.ie lileratury). /.ostaiy ('nc u7.upclnione wzmiankami zawartymi IV nieliczncj literaturze przedmiotu. umiejscalliając tym samym omawianc zagadnienie na całym Podhalu. Dla celów poról\Jlawczych odllolYllano si~ niekicdy do przykładów z innych terenów Polski. Natomiast int(lrlllacje nI. klepsydr u/.yskano II· oparciu o sondażowe badania ankietowe przeprowadzone II trzech zakładach pogrzc:hO\I ych w /.akopanem II' 1999 roku (materiały są własnością autorki). W ty m miejscu pragn~ II}razić szczególne podziękowanie za współpracę panu E. Plucie, właścicielo\li Zakładu Oslalniej I'oslugi ..Charon" oraz właścicielom /.akładów Pogrzebowych ..Concordia" i ..Całun". Wymienionc II)'żej mlzllisko /Ostało podane za zgodą jego posiadacza. �66 znaczeniowe tego określenia - wyprzedzał oficjalnie przckazywane zawiadomienie o zgonie. Zawarte w nich doświadczenia natury irracjonalnej były reliktem światopoglądu wiejskiego ukształtowanego na podstawie przenikających się wzajemnie wartości chrześcijaJ1skich i wierze!'! w świat nadzmysłowy, określanych mianem synkretyzmu chrześcijaJ1sko-magicznego (Bogatyriew, 1979, s. 18). Tego rodzaju doznania profetyczne będące udziałem niektórych mieszkallców wsi jeszcze w latach 90. XX wieku funkcjonowały na dwóch równoległych płaszczyznach. Pierwsza ograniczała się do członków rodziny, w której miał nastąpić zgon, natomiast wpływy drugiej obejmowały tych spośród mieszkalleów społeczności wiejskiej, którzy byli związani ze zmarłym w określony sposób, np. więzami emocjonalnymi (przyjaciele, sąsiedzi). Przekazywały oneco wynika z zarejestrowanych wypowiedzi informatorów - w sposób symboliczny wiadomość o śmierci, której należy się spodziewać, a niekiedy o mającym miejsce zgonie, choć nikt jeszcze o tym fakcie nie wiedział. Informacji takich dostarczały - jak wierzono - sny, niezwykłe zachowanie się niektórych zwierząt i ptaków, niewytłumaczalne zjawiska fizyczne, jak i złowróżbne znaki. Natomiast wiadomość oficjalna była przekazywana za pośrednictwem przedmiotów - symboli, sygnałów oraz w fonnie ustnej i pisemnej wiadomości. Jakkolwiek z wymienionych kategorii zawiadomiell ta ostatnia stanowiła nieodłączny element obrzędowości pogrzebowej to obie podporządkowane były temu samemu wydarzeniu. Łączne zaś ich przedstawienie daje pełniejszy obraz sposobów w jaki wiadomość o śmierci docierała do mieszkaJlców wsi. W przekonaniu ludności wiejskiej sny - zwłaszcza te o niezwykłej treści komunikowały o zgonie. Do najbardziej rozpowszechnionych należały sny O wypadających zębach - "komu się śniło, że mu wypadł ząb, to ktoś umrze w rodzinie" (B, 1949)2, łub o ich wyrywaniu. W snach mógł pojawić się także zmarły, oznajmiając w ten sposób o swym odejściu - .,jak związany z człowiekiem (zmarły) to się mu widzi we śnie" (Me, 1949), a nickiedy wskazując nawet miejsce swego pochówku nieznanego nikomu, co przeważnie dotyczyło osób, które zmarły śmiercią gwałtowną'. Także niecodziennc zdarzenia z pogranicza snu i jawy relacjonowane przez informatorów przynosiły według nich wiadomość o śmierci poprzez ukazanie się zmarłego w postaci ducha czy rzekomo widzianej istoty ludzkie/. 2 Przy cytatach pochodzących z ',",asnych badań terel1\mych podaje si.,: kaidorazowo inicjał wsi i rok urodzenia informatora. Wykaz skrótów zamieszczony /Ostal po spisie litcratury . .; Mieszkaniec Brzegów. krcwny zamordowanego. mial scn. II którym zobaczył łąk.,: poroŚnitttą gęsto krzakami. a wśród nich wystającą z ziemi dłoń. Nic ullierzono j<:dnak w wiadomość zawartą II' śnie. pomimo iż kJ!kumiesittczne poszukiwania zaginionego młodego człowieka nie dawaly rczultat{m. Sądl.Ono. Ż<: II yjechal /. kraju nic pOlliadamiajilc o tym rodziny. Przypadek zrządził. iż mieszkaniec \\si koszący trawę w pobliżu miejsca opisanego wc śnic odkrył ciało zaginionego (8). 4 Dziadkowie jednej z mies/.kanek Małego Ci<:hego ucz<:stniczyli w weselu. na którym był również kuzyn matki informatorki. Podczas bójki ktoś strzelil zabijając kuzyna. W tym samym czasie pozostająca II' domu matka relacjonującej to zdarzenie doświadczyła nie,(\\yk!ych przeżyć. Określiła te zjaWIska następująco ..strasyło. chodził duch" (Me. 1949). 1'0 powrocie dziadkóII �67 W tradycyjnej kulturze ludowej niektóre zwierzęta i ptaki uznawano za zwiastuny śmierci. Niezwykłe ich zachowanie, bądź też naturalne, ale mające micjsce w szczególnych okolicznościach, było znakiem odczytywanym jako zapowiedź zgonu we wsi. W grupie zwierząt wyjątkowe cechy sensytywności pozwalającej - jak wierzono .- nie tylko na wyczucie, ale nawet i zobaczenie śmierci przypisywano psu) i koniowi. Wycie psa oznaczało, "że będzie trup we wsi" (B, 1975), zwłaszcza gdy wył ze spuszczoną w dół głową - "w te strone gdzic śmierć będzie, przed śmiercią trzy dni" (Z, 1928). Za zły znak uważano również grzebanie nogą przez konia oczckującego na księdza, którego przywiózł do ciężko chorego (Marczak, 1927, s. 4), "posłali po księdza szybko. To konic grzebały strasznie, aż piana z nich leciała, te zwierzęta cuły tą śmierć. Najbardzi kOll cujc, parska, on cuje, nikt tych koni nie poganioł tak leciały i zdążyly z księdzcm, a jak ksiądz odjechał to po 20 minutach to zaroI. umar ten mąż siostry" (Z, 1928). Zgon przepowiadał kret, który gdy "przeryje śnieg" (B, 1949) lub "pod progicm kopie, to ryje pod grób, śmierci się można spodziewać" (Bu, 1924). Natomiast spośród ptaków wróżących śmierć mieszkańcy \\si wskazywal i na wronę, kukułkę, a z udomowionych kurę: "wrony zapowiadały jakieś nieszczęście" (B, 1949), najczęściej śmierć, także kukułka kukająca koło domu - .,iak u nas zakukała 120 razy to tata umar w ten rok" (MC, 1921), czy piejąca, jak kogut, kura. Wówczas wiedziano już, "że ktoś umrze" (MC, 1921 ). Pewne zjawiska fizyczne, obejmujące pozornie niewytłumaczalne zdarzenia, wiązano z nadnaturalnym przekazywaniem przez zmarłego informacji o swojej śmierci. Określano je w tym regionie "ogłoszeniami śmierci", a wierzenia w nie by/y żywotne jeszcze w kOJ1cU XX wieku: "u nas są przekonania jeszcze, że może się ktoś ogłosić jak umiera. Jak ktoś umarł w rodzinie to coś się ogłosi/o, na przykład było uderzenie w sufit, słychać było jak otwierają się drzwi, to było ogłoszenie śmierci" (B, 1949). Do "ogłoszell śmierci" należała też bezprzyczynowa reakcja przedmiotów, jak np. spadający ze ściany obraz, doniczka - ..u mnie kwiatek spadł ze ściany w momencie śmierci ojca" (B, 1949), "synowa mówiła, zc ojciec (jak umierał) to ze listek od żyrandola odpad, a za chwile dali znać, ze ojciec umaI', a oni nie mieskali razem" (Z, 1928). Powszechnym znakiem tego rodzaju zawiadomiell o śmierci były niewiadomego pochodzenia odgłosy w rodzaju pukania, stukania czy skrobania: ,Jak ktoś ma. umierać z Ilesela dowiedziała si.; o zajściu poilI il'rdząjącym jej domysły o śmierci kuzyna: "babka przyjechała i powiedzidi. Żl: lahili kU/yna. a oni sit; luhili" (MC, 1949), ..ze Zgorzeliska mama sła.jak by la mloda i Ilydawalo sit; Ie widii kU/yna co pasic. Zapylala się: Ty Franek posies? I wydawało się jakby cal y tahun koni lecio!"' (Me. 1949), Niedlugo po tym niezwyklym spotkaniu kobieta dOII'ied/iała si.;. że II' cI.asie gdy r/ekomo spotkała kU/yna ten już nie żyt. ; W tradycji ludo\\<:j - jak poclajc ł t. l3iegeleisen - psa uważano nie tylko za zwierzę zlo\I ieszc/e. wspĆllnika l.łeg.o ciucha. ale też np, \I' Wielkopolsce za wręcz to7.samego z duchem. co znala/.ło II)TaZ II takim pll\lied/eniu ..nie hyło w domu !\:atomiasl wierzenia lucIoIle o Ilid/eniu pr/Cl. \Iymienionego \Iy/ej autora. '}:/di pyskiem. to si.; l,obaC/.) śmierć"" (lall/::('). psa=ducha czyli nikogo" (b.r.w .. s. 9). śmierci pr/ez psa 1\)TaŻa taki oto przesąd odnotowany podczas \Iycia psa lajdzie go się z tylu i spojrzy ponacl �68 to odgłosy jakby ptasek w okno zastukoł dzióbkiem trzy razy, a rano gadają co umar, ogłosił się ze umar, to zawse tak jest" (8, 1975), "zapukało do okna, ze to zmarły przychodził dać znać, ze umar, ze jus go ni ma" (Z, J 928)6. Wiadomości o śmierci zawierały - w co wierzono - znaki wróżebne. Złym prognostykiem dla ciężko chorego był dym z palącej się gromnicy skierowany w stronę drzwi, prowadzących na zewnątrz domu. Odczytywano go jako znak, iż "chory już się nie podźwignie z pościeli" (Marczak, 1927, s. 3-4). Złowróżbną informację o śmierci jednego z współmałżonków przynosiła gasnąca - podczas obrzędu ślubnego - świeca. Do znanych powszechnie znaków oznajmujących śmierć należała też spadająca gwiazda - "gwiazdy spadają, ktoś odchodzi z tego świata" (B, 1975). Zaistniała po zgonie członka rodziny sytuacja jako zjawisko szczególnie niebezpieczne dla żyjących, wymuszała szereg zachowal1 magicznych i rytualnych, przede wszystkim zaś publicznego ogłoszenia tego faktu. Czyniono to za pośrednictwem akcesoriów przedmiotowych o charakterze symbolicznym. Niektóre z nich były w użyciu prawdopodobnie co najmniej do kOllca XIX wieku, a następnie zastąpiono je znakami innego rodzaju. Jak pisze A. Fischer, na terenie Polski używano do tego celu m. in. lasek7 o szczególnym kszta1cie, krzyżyka lub patyczka z włożoną w jego rozszczepioną górną część kartką (Fischer, 1921, s. 150-154)8 czy czarnej kartki'! - pierwowzoru współczesnych klepsydr (Szubertowa, 1950/1951, s. 585) (ryc. I). Jakkolwiek nie ma dosta6 •.Kilka lal temu siedzieliśmy z kolegami u mnie \\" domu i coś zaslukało w ścian't Irzy razy. Rozmawiamy i znowu Irzy razy zaslukało \\" ścianę. lo mówi.,:. i.e ktoś zmarł. że to ogloszenie śmierci i rzeczywiście w tym czasie umarł mężczyzna od nas w szpilalu" (B. 1949). Kolejnym przykładem ..ogloszeli śmierci" jest naslępująca relacja: ..ulozyłam d/.ieci. sama posiałam i słychno cosi takie drapanie jakby kot się dropol i odpadło. Zaś drugi roz sl)'s.:. Ale nic posła. Do Irzeciego razu lak się stało. Wstala ale nika nima kola. 1\) ja se myślc ze hral umar i przyseł ku mnie. Przyseł potem mąż i gadol. ze zccywiście umar" (l. 1905). 7 Szczegó!O\\ych informacji na lemal lasek. zwan)'ch kulami. klukami cz)' krywu/ami. b'tdącyc h przede wszystkim oznakami władzy lokalnej. ale leż niekiedy pośredniczących w powiadamianiu a śmierci mieszkańca wsi oraz innych znaków w Iym roślinnych. \\yslępujących na lerenic Polski do kolica XIX wicku. doslarcza ohszerny artykuł 1\. Micrl.yliskiego (1895. s. 361-397) oraz wzmianki m. in. P. Plichly (1892. s. 917) czyJ. Slowiliskiego (1985. S. 38-52). 8 Wśród innych znaków \\yslępujllcych w różnych częściach kraju jeszae w XIX wieku a pełniących roi.,: pośrednika w przekazaniu informacji o zgonie można \\'ymienić we wsiach lubelskich -wręby (Karlowicz, 1911. S. 163). karbę (Jaslrzc;bO\\ski. 1891. s. 425: Karłowicz. 1901, s. 313). wiikę::a cia/em (R. L.. 1892. S. 670). krzyż (R. L.. 1892. s. 671: Fischer. 192i, S. 151; Kucz. 1900. S. 189) czy obrazek z wizerunkiem świętego (Fischer. 1921. s. 152). Odnotowane w literalurze przedmiotu znaki wyslępująee na terenie wsi małopolskich lo ::namię (Jaslrzębowski. 1891. s. 426). kij z kartą zwany ,.motylem" (Fischer. 1921. S. 151). Podohnie kij. laska czy leszczynowa pałeczka występowała we wsiach Polski północnej. wśród Kaszubóvł i na Śląsku (Nadmorski 1892. S. 128: Kolberg. 1965. S. 370: FischeL 1921. s. 151: Biegeleisen. h.r.w .. S. 199). Nalomiasl we wsiach Polski cenlralnej posługiwano siC; tabliczk'l ze znakiem Irupiej głowy (Kolberg. 1890. I. 28. s. 133). 9 Informacje na temal przesyłania od domu do domu czarnej kartki jako maku powiadamiąiącego o śmierci pochodl.ą ze Śląska ... gdy kloś umarł. wledy jeden z przyjaciół chodził po wsi z czarną kartką. zawiadamiając w len sposóh o smulnym \\"ydarzeniu" (Szuberlowa. 1950/1951. s.585). �69 a) Wręhy (Lubrlskir) b) Rodzaje kluk (Kaszuby) Kluka Znamię Kllla Buława R)·s. U. uhr Ryc. I. Przedmioty-znaki pośredniczące w zawiadamianiu o śmierci: a) wręby (Lubelskie), za: Witanowski. I89ń. s. 598: h) rodzaje kluk (Kaszuby). za: Mierzyński. 1898. tabl. 1 i II. �70 tecznych danych źródlowych w tej kwestii do Podhala, to można przypuszczać, iż również na tym terenie była znana - we wspomnianym okresie - jedna z postaci wyżej wymienionego zwyczajowego zawiadamiania o śmierci 10. Wykorzystywane niekiedy do tego celu oznaki władzy lokaln~j, jak laska, buława itp. stawały się w szczególnych okolicznościach, a więc śmierci mieszkańca wsi znakiem oznajmującym o zgonie. Posyłano go od domu do domu, ale w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Fakt ten poświadczają XIXwieczne zapisy etnograficzne (Słowil1ski, 1985, s. 49). Najbardziej znanym w tym regionie rodzajem informacji oficjalnej i pozawerbalnej o zgonie był znak w postaci wiórów" oraz sygnał - dźwięk dzwonu. Wióry pełniły funkcje symbolicznego znaku do Ił wojny światowej, a gdzieniegdzie jeszcze do lat 50. XX wieku. Umieszczano je koło kapliczki lub domu zmarłego. W Zębie, jednej ze wsi podhalallskich, ,Jak zrobili trumne to brali do garści tych heblowin, trzoski się nazywajom i ku kaplice zanieśli i kamieniem przyciśli coby wiatr nie porwał i każdy kto sed i uwidział to zmówił pacierz wiecne odpocywanie, westchnął za nim" (zmarłym) (Z, 1928), a czyniono też tak dlatego "aby ludzie wiedzieli, że w tym domu ktoś umarł" (Fischer, 1921, s. 150). Jak pisał M. Marczak "wióry te tę samą nieomal odgrywają rolę co klepsydry w miastach. Kto je dojrzy zdejmuje kapelusz i odmawia pacierz za zmarłego" (1927, s. 6; Kantor, 1907, s. 142). Funkcje, jakie pełniły wióry, były zatem trojakiego rodzaju: informowały o zgonie, zapewniały zmarłemu pomoc duchową w postaci modlitwy za jego duszę, ale też ostrzegały przed niekorzystnym wpływem nieboszczyka, wobec którego nie dopełniono jeszcze wszystkich przewidzianych rytuałem czynności. Dom, w którym znajdował się zmarły - jak podkreśla A. Fischer - "uchodził wedle wyobrażel1 pierwotnych za nieczysty, dlatego należało go specjalnie wyróżnić" (1921, s. 149-150), aby go można było ominąć'1. Zanik zwyczajowego pozostawiania wiórów w określonym miejscu był np. we wsi Ząb wynikiem braku kontynuatora zawodu stolarskiego po śmierci miejscowego stolarza, do którego zadarl należało między innymi ich wystawianie - "ten co robił (trumne) to kładł te wióra" 10 •• Stary soltys Chrzepto\\ski opowiadaL że do jego d/jada pr/yniósł hył goniec hułam; już dohrze wieczorem. ale nim jeszcze ludzie powrócili z pola. Star/ec hyl już hardm letni i tylko \\ czasie poludnia wychod/il przed chatl;, ale gdy mu goniec r/.lICi! hulam; na loże. zwlókł się z niego, przeczołga! się przez ogród do dużej koliby. która za ogrodcm stala. IIykr/csał ognia i podpali!. Jasnym płomieniem buchla koliba. a gdy sil; z chat najblii.s/ych /.hiegli ludlic do ognia rzekI starzec: podajcie buławę dakj. a mnie za tr/y dni podacie do grohu" (Jastm;howski. 1891. s.427-428). II Wióry były w powszechnym użyciu na terenic Polski poludniowcj wc wsiach śląskich (Malicki. 1947, s. 40: materialy własne autorki z Beskidu SI;\skicgo). sądcckich (KowalskaLewicka. 1985. s. 63-64) oraz I\'C wsiach podkrakowskich \\yst<;pująe niekiedy ohok spalanej slomy lub zastępując wióry (Kolberg. !873. s. 6: Udziela. !924. s. In-SS). 12 Innym tego rodząju wyróżnikicm będącym rÓ\\IlOcześnic informacją o zgonie hy/y znaki żałoby umieszczane na domu jeszcze z końcem XIX I\ieku we wsiach kujawsko-pomorskich. Należały do nich chorągiew kościclna (Kolberg 1867. s. 248) uy jak wc wsiach \\ ielkopolskich obraz przedstawiąiący ml;ki czyśćcowe. zawieszany czarnym suknie pr/yhitym do ściany domu (Kolberg. 1876. s. 222). �71 (Z, 1905). Ponadto możliwość zakupienia gotowej trumny w pobliskim mieście, Zakopanem, stanowiła już pewne utrudnienie w zdobyciu wiórów, co także w pewnym stopniu przyczyniło się do zaniechania tego rodzaju tradycyjnego powiadamiania o śmierci mieszkańca wsi. Innego rodzaju znakiem ogłaszającym śmierć był sygnał dźwiękowy, do którego należał dźwięk dzwonu13• W ludowej obrzędowości pogrzebowej odgrywał on istotną rolę. Wiara w magiczną, apotropeiczną moc jego głosu była znana powszechnie. Odganiał demony, duchy, nies/cz<;ścia, burze i grady (Gajek, 1963, s. 445). Przede wszystkim jednak jego dźwięk rozpoczynał czas rytualny będący następstwem śmierci oraz dawał początek wszystkim praktykom z nią związanym (Brencz, 1987, s. 222). Towarzyszył ciężkiemu konaniul~, komunikował o śmierci, powiadamiał o idącym orszaku pogrzebowym: niekiedy, "jak ( ... ) wiozą umarłego na cmentarz to dzwonią na dwóch dzwonach" (B, 1949). Po stwierdzonym zgonie najbliższy krewny udawał się do księdza w celu załatwienia formalności, związanych z pogrzebem, jak również i po to, by zlecone przez księdza uruchomienie dzwonu oznajmilo mieszkal1com wsi smutną wiadomość - "czasem idą najpierw do księdza i (ksiądz) każe dzwonić i ludzie się dowiadują, że ktoś zmarł. Bo LI nas w kościele jest taki dzwon, co się tylko dzwoni za zmarłym w kościele. Jest mniejszy i ksiądz go na ten cel przeznaczył, a większy na pozostałe uroczystości" (B, 1949). Przekazywana w ten sposób informacja zobowiązywała słyszących go do odmó\vienia modlitwy za duszę zmarłego, a jego głos nawoływał do uczestniczenia w ceremonii pogrzebowej. Dźwięk dzwonu jako jedyny spośród znaków przynoszących zawiadomienie o śmierci pełni swą funkcję do dzisiaj, do czego \\i dużym stopniu przyczynił się jego udział i rola w obrzędowości religijne.t. 11 Poslugill<lIlie si.,: d/.II i.,:kiem dZllonu jako sygnalem oglasząjącym żałobną wiadomość znane było powszechnie na terenie prawie cakgo kraju . .lego dźwięk pełnił dodatkowo funkcję magiczną: odpędlal - jak wiamno - dusz.,: przebywającą w pobliżu trumny do momentu zlożenia ciała w grohie (Fischel. 1921. s. 149: Kolherg. 1873. s. 63: 1890. t. 23. s. 123: t. 28. s. 121). 1. les/ue \\ polowie XX lIieku praktykO\\'ano tego rodzaju zachowania z użyciem małego dz\\onec/ka. (idy umicrający I.hyt długo się męczył. wówczas dZ\\'oniono specjalnie do tego celu przygotowanym. tj. POŚ\\ i.,:conym ... omodlonym śpizockiem" (B. 1949). l' Moc d/.więku d/llollu .j.:st dosyć dohitna, a jego dźwięk niesie jednoznaczny przekaz ro- zumiany na\\el dzisiaj prlu mieszkańców przez E. Plutę. kl(lre mialo miejsce i przewóz I\\lok do jednej Ie zimą wsi. Egzemplilikacj'ltego 1997 roku. Otrzymalon wsi. znajdującej się niedakko może być zdarzenie zlecenie Przemyśla na wykonanie (Kobylnica opisane trumny Woloska), \\ której urod/il si.,: pried laly Imarly. Po \\ykonaniu zlecenia i przekazania trumny ze zwlokami kościelnemu. E. Pluta pOlI/ielil się I nim bardzo przykrym uczuciem jakiego doznał konstatując, iż zmarlemu nikt nie hęd/ie towarzyszył w tej ostatniej drodze. We wsi nie było bowiem rozlepionych kkpsydr ini"onnuj'lcych o maj'lcej odbyć si.,: ceremonii pogrzebowej, tak więc tyłko przypadkowi pw:ehodnie zainleresowani stojącym przy kościele karawanem podchodzili pytąjąc z cieka\\ości () tożsalllość zmarkgo. Chłopak słyszący slowa właściciela zakladu pogrzebowego podhiegł do cmentarnej kapłicy i uruchomił wiszący tam dzwon. Już po pierwszych jego dźwiękach - nie wiadolllo sk'ld - zaczęli pojawiać się mieszkańcy wsi. podążając II" kierunku kościoła. Jak stwierdzil autor relacji hyło lo dla niego wrażenie niesamowite. ponieważ nie spodziewał się, że dźwięk dzwonu I\\ola lud/i na tę uroczystość. W rezultacie. zmarlego odprowadzało na miejsce \\'iecmego spoc/ynku okolo lr/ydl.kslu osóh. �72 Przedstawione znaki służyły obwieszczeniu żałobnej nowiny mieszkańcom wsi. Niezależnie od nich praktykowano również zwyczaj powiadamiania inwentarza żywego. Śmierć będąca zagrożeniem dla ludzi mogła - jak wierzonooddziaływać także negatywnie na zwierzęta domowe należące do zmarłego, powodując ich chorobę lub padnięcie. Aby temu zapobiec, nawet jeszcze przed zgonem zawiadamiano je o zbliżającej się śmierci gospodarza: "przed samym zgonem, jeden z domowników udaje się do szopy i budzi - jeśli to w nocy bydło wołając: wstańcie, bo gazda was odchodzi. Należy również zastukać w ul, jeśli gospodarz ma pszczoły. Jeśliby się bydła i pszczół w czasie konania gazdy nie zbudziło to według wiary ludu, odeszłoby mu i bydlo i pszczoły" (Kantor, 1907, s. 14). Natomiast bydło pozostające w czasie śmierci gospodarza l6 na pastwisku należało bardzo szybko sprzedać . Reliktową formą takiego zwyczajowego zachowania jest poruszanie bydła w momencie wynoszenia z domu trumny ze zwłokami - ,jak wychodzą z pogrzebem to ktoś z rodziny albo ze sąsiadów, to rusają zwierzenta w sopie jak lezą, coby były w pogotowiu. Mówią ze idą za gospodarzem ze zmarnieją, ze zdechną i po temu, ze jak rusają to tak się nie robi" (Z, 1928); ,jak pakują na wóz to rusają bydło, cały inwentarz" (Me, 1949). Przedstawione sposoby oraz znaki pośredniczące w przekazywaniu wiadomości a śmierci były symbolami pełniącymi funkcję magiczną lub religijną w dopełnieniu niezbędnych praktyk obrzędowych. Niezależnie od nich, zawiadomienia o zgonie przekazywano drogą ustną, co nicodmiennie praktykuje się do dnia dzisiejszego, bez względu na korzystanie - niekiedy równolegle z innego rodzaju przekazu, jakim są np. klepsydry. Natomiast we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkat'1ców forma ustnego powiadomienia stanowi nadal jedyne źródło informacji - "sło się do sąsiadów i tak sla ta pogłoska" (Z, 1905), ,jak kto zmarł to we wsi wiedzą w kilka godzin, przekazują z ust do ust, obojętnie kto przekazuje z krewnych informacje. Rodzina chce, żeby najbliżsi wiedzieli o tym na pewno" (B, 1949). Niekiedy rolę pośrednika w rozpowszechnianiu informacji powierzano dzieciom. Innym rodzajem współczesnego przekazywania wiadomości o zgonie mieszkallca wsi jest informacja pisemna w postaci klepsydr, która pojawiła się w tym regionie z początkiem XX wieku, na wieś zaś wkroczyła stosunkowo późno z różnych zresztą powodów: "kie mój mąz umar 34 lata temu (w 1960 roku -U. L.) to jesce tego nie było w zwycaju, tyk nekrologów, tu jesce nie było, nie istniało to po Zębie. Nie kozdy daje ogłosenie, wto biedniejsy to nie daje, 16 Zwyczajowe formy zal~iadamiania inwenlarza żym:go o śmierci ich wlaścicida były rozpowszechnione IV I\ielu regionach kraju. lak np. na Kujawach uderl.<lI1o lekko każdą krowę oznajmiając w len sposób o zgonie oraz wypowiadając nasl.;pujące simla: ..gospodarz umarł". We wsiach sieradzkich - infi.>rmując pszczoły o śmierci gospodarza - najslarsz.y syn obchodził trzykrotnie ule. pukając IVnie mlolkiem i mówiąc: ..pszczo/y. gospodarz lIasz ni.: iyj.:. od dziś ja go będę zastępował. więc iyjcie i ni.: marlllijcic się" (Bicgclciscn. lu. II .. s. 2(0). Nickil:dy nawet posuwano się do oznakowywania uli symbolem żałoby: ..daj.: im się ialoby. tj. prl.ypina się do każdego ula czarny galganek. w przeciwnym razie umicrąią" (lu. II .. s. 200-20 I). �73 ale teroz wi~ksom cęściom to robiom" (Z, 1905), obecnie coraz częściej "klepsydry pisą i we wsi się rozlepia na przystanku. kolo kaplicki, a reszte zawiadamia rodzina" (Z. 1928). Pierwszy w Zakopanem zaklad pogrzebowy ,.Concordia", powstały w 1917 roku, oferował klientom proste w formie klepsydry, zawierające, obok znaku krzyża. podstawowe informacje o zmarłym, czas i miejsce nabożel1stwa żałobnego i pogrzebu. Różniły się one od obecnych między innymi rozmiarem; były co najmniej dwa razy wi'tksze (format A3). Niekiedy wykonywano je ręcznie z powodu niewielkiego zapotrzebowania (2 lub 3 egzemplarze), ale też - jak to miało miejsce po II wojnie światowej - w celu uniknięcia biurokratycznych wymogów, dotyczących zezwolenia na druk klepsydr ("Concordia"t. Decydujące zmiany w szacie graficznej klepsydr wiążą się z okresem prywatyzacji i powstaniem w Zakopanem po blisko 70 latach kolejnych zakładów pogrzebowych ("Charon" - 1990. ,.Całun" - 1997). Konkurencja oraz pojawienie się na rynku możliwości komputerowego opracowywania wzorów przyczyniły się do zróżnicowania oferty zdeterminowanej nie uwzględnianymi wcześniej takimi czynnikami. jak: wiek. zawód oraz rodzaj śmierci. Obok występu- 0Ili" __ OpalrlOIl_ t 199_r. pl7.CŻ!jWSZ!Jlal __ sw. sal;riIlllelll<\mi NAIlOŻENSfWO ouprawiolle w zmarl_ 7..AŁOIJ."E w:;lullie Ulli,,__ o !l0tU. __ . _ po r.7.!J1llIwsląpi LU!lprowauzcnic zwłok na IIllejsce wiecw"Bo SpoCl)llIku o crym zawiadamiają pognrleni w głębokim smutku; •• ...• ~ ~ • '" 'o, , : Ryl.:. 2. Kkpsydra 17 Pothl\\ana II /lllotYIII.:Ill VII. liści lauro\\)l.:h n;1\1iasie na/lla zakladu pogrzl:howego (ZI.:zhiorów autorki). oznacza źródło informacji. �74 l8 jącego już motywu tzw. liści laurowych , który do dzisiaj "na wsi bardzo dobrze chodzi, w Zakopanem nie" (,.Charon'") (ryc. 2), do ciekawszych wzorów należą motywy roślinne takie, jak leluja (Trol/ius lub Cali/poiluI/o RadwańskaParyska, 1992, s. 43) czy gaJązka limby (Pinus celi/hm, lali/że), a z przedmiotowych - kapliczka, znaczek "goprowski" czy zarys Giewontu lub fragment skały. Nowe motywy powstają spontanicznie, a pomysłodawcami, projektantami, niekiedy nawet wykonawcami są osoby bliskie zmademu. Do takich motywów należy na przykład rysunek drewnianej kapliczki z postacią Chrystusa ukrzyżowanego, którą zaprojektował kolega zmarłego, z zawodu architekt. Zakład, w którym wykonano tę klepsydrę powiela, za zgodą autora, ten wzór w różnych wariantach (ryc. 3). Wspomniany wyżej motyw leluji, jako jeden z dwóch elementów szaty graficznej, przedstawia jedyna w swoim rodzaju klepsydra, której powyższe motywy góralskiego krzyża - kapliczki i leluji wykonał ręcznie nieznany autor (ryc. 4). _~L""""W .~ r· • bolesną rocznicę śmierci NASZ NAJ UKOCHAŃSZY ~~~~ odprawiana zastanie MSZAŚW. mORNA doia ......•............. 1999 r.I ) o gadz. ............• • Kościele Pańafialoym .............................••••••••.......•••...•• pIlJ al. ..••••••..•...••••••....•..••....••••..••..•••••. ..."' •............................................... Wyprowadzenie Zmarłego z domu ialoby _. ..__ dnia.._.99' (_._ .._ •. __.) o godz.•.. _ do Kosciola Parafialnego lU •••.••••.••.•• _••.•..•.•••• _ ••••.• ••_ gdzie ZDStanie odprawiona MSZA Św. ŻAŁOBNA po Mszy Sw. odprowadzimy Zmartego na mi~sce wiecznego spoczyniu, na miei5tO'łY cmentarz Pogrątem Ryc. J. Dwa warianty klepsydr z motywem krzyża-kapliczki tami: figurką Chrystusa. gałązką limby. lelują i zarysem Gicwonlu w smutku I żałobie I. ulUpe!niaj'lcymi elemen· Ue zbiorów aUlorki). o zamieszczeniu konkretnego motywu na klepsydrze decydowała rodzina lub wymuszała to pozycja społeczna zmarłego. Wykonywano go wtedy na specjalne zlecenie. Tendencja do pewnej indywidualizacji zaznaczyła się wyraźnie 18 Jakkolwiek rysunek liści zamieszczanych na klcpsydrach kształtcm swym bardziej przypomina liście dębu niż. drzewa laurowego lo zachowano funkcjonującil na ich określenie nazwę obowiązującą w nazewnictwie wzorów klepsydr. �75 w latach 90. XX wicku: "odbiegają od tradycyjnego wzoru, pragną się wyróżnić" ("Całun"). To odejście od standardu ma miejsce szczególnie wówczas, gdy zmarły był znanym budarzem (cieślą), grąjkiem czy taternikiem lub gdy przemawiały za tym inne okoliczności S.b;n.mrnwnl ZIn.nawdniu: 2:.06.1998r (np. śmierć tragiczna). Dodatkowymi elementami zdobniczymi o charakterze symbolu, ••.••~p'.d ••U'L01.1.,.,..CM'.Is"" określającymi zaw6d zmarłego czy rodzaj od~CS1~''\S~TlIKosció;ku śmierci mogły być na przykład rysunek skrzywl~op~em d.ia: I.Q7.1998r. o COOL 16piec, znaczek "goprowski" lub fragment skały, "~~',14~"'''' gdy taternik zginął w górach: "na okoliczność to.~, śmierci taternika, ten ze skałą. Wzór powstał w I997 roku" ("Całun"). Ten ostatni motyw wyRyc. 4. ty,," krzyża-kapliczki z korzystuje się również celem podkreślenia lelują wykonany ręcznie przez niezwiązku zmarłego z miejscem zamieszkania, znanego autora (ze zbiorów autorki). lub aby uwydatnić jego szczególny stosunek do gór (ryc. 5). Jeżeli zmarły był podczas II wojny światowej w konspiracji lub brał udział w działaniach wojennych, zamieszcza się obok nazwiska jego okupacyjny pseudonim, a w przypadku identyczności nazwisk - co charakteryzuje rody góralskie - podaje się zawsze przydomek zmarłego (ryc. 6). Klepsydry osób zasłużonych zawierają na ogół więcej informacji uszczegółowiających ich działalność; charakteryzuje je tradycyjna szata graficzna pozbawiona motywów zdobniczych (ryc. 7). Podobnie proste w wyrazie klepsydry zamawia rodzina dla ludzi w podeszłym wieku (ryc. 8), ponicważ - jak podano - "gazdowie stary szablon wolą, nie chcą żeby było wydziwianc" ("Całun"). N iektóre spośród motywów umieszczanych na g6ralskich klepsydrach wskazują wyraźnie na powiązanie ich z tym regionem. Należą do nich wzór krzyża ~Z\'\'$~!;llbO .I:3OpMJtona· W·~·oWI.,", N. ~w.GI bo ł:eils s" roo-,,", t 0011111blob! __ 'O t wo .11011 (I bn t _v P'~"ll&IUpo"''\l''''''OoC.l.t!UeZlOW''! 1I.11DlCJ$CIII'"'I<'CZI:lC'I?~lli:u.: ~ ,\luka. C6r1la. •• ~ .~im~,,"'lIi sJo , i Ro<huI •. W""nka h) 191ęóolim;aiemz.,...,adam,."y. ~d;ial: ~al99&. rriosM iar I RśrciJ ~ ~,iI.1iIiI1U9.1997r. _.PRIŻIW"Inlm Q;."atwe!i ś. P. MSlUIIlCIYITIl&l. 1lJCB:. "31:. 1!lW'S.IIIJ"_ MSZA :iWIETA ŻAŁOBNA oraz urOClystoscl poQrl!DOWe OdpraWIone ZOSUl\3. o :.- dOla 20 WfleSnla '97 (sobotal Qodz..14w KapliC'/Cmentamel przy ul. NowotarsJdl!1 w lakopanem ..,. ś. P. UfOaISlo;cipogrzeoDwe odprnwione zostana diU'17lpia1el\o<j9dz.l9'wPioclll IISZA S'//.ZAl.08/lĄ r~łJK,Zmariegoodpm,;,nalDSl3llie ~a'{/rISłO~lpią1!klogodtl!' WKośde~ Parafialnym Sw. RodliTy ~ulKlupóoii1, R}c. 5. Wariant motylI li skaly f'odkrcśl,~iący zwj'lzck zmarłego z górami poprzez a) miejsce zamieszkania. h) cmocjonalny stosunek do gór (L.e zbiorów autorki). �76 "::" / Z głębokim żalem zawiadalliamy, że dnia l lutego 1999r. ,>.c:-:::')< 'Opalrzony SW.Sammel1tafli '. l3SlląI w Panu jJ<'Zeiyvr;zy lat sa . -. NASZ NAJUKOCHANSZY JJąż,Ojciec,Szwagier i DziadeK l głęboldm blc:m i smutkitm w dniu O.ł ny-czoia 1999 u uwiadamIamy. r zmarł D:lC1e S.P. RENCISTA. WIELOLEr.<1 PRACO"'NIK p_\;'hn\'OWYCH KOLEI LINOWYCH. W ZMARLY~ STRACILIŚMY ZAWSZE POGODNEGO. SERDECZNEGO KOLEGĘ "SŁODKI" Wyprowadz2nie Zmarłego z domu żalob'f Któle 31 dnia.--.99'1 ..•__ , i ogodz.•.•.•.•. do KAlicilIIaPmfialneqo na Harendzie gdzie wstanie odprawiona MSZA ŚW. żAŁOBNA po Ibzy Sw. odprowadzimy lmattego na mi~sce wiecznego spoczynku, na mi~~wy cmentarz ~ABOŻE:'ISnVO ŻALOBNE odprawione: zost:a.oiedoia 08.01.1999 r Ogodzinie: I3 w Kaplicy BI Cmentarzu prry ul. :"o'owolJtrskic:j, po czym nasr1tpi odprowaduoic: Zmarlr-go n.a mirjsCt WiN':trll:go SpOczyDKU. l1O RODZINIE Z.UAH/_ECU SKUDAMY WYRAZY SZCZEREGO WSPÓlCZUOA Dyrekcja ~ Pogrązeni ~ If smutku; rncowDicy taJobie. PKL 2ooa,CMi.S""Synowa,nęa...e.SiostJy,WnukiiR<Xizina Ryc. 6. Klepsydra autorki). z przydomkiem (ze zbioró" Ryc. 7. Klepsydra pracownika (ze zbioró" autorki). emerytowanego ze słol1cem usytuowanym na skrzyżowaniu ramion z rozchodzącymi się od nich promieniami. Krzyż dzieli rysunek słol1ca na cztery części, z których każda z osobna jest charakterystycznym dla Podhala elementem zdobniczym o charakterze magicznym, symbolizującym wschodzące słol1ce (ryc. 9). Tego rodzaju motyw występuje przede wszystkim na wielu szczytach dachów drewnianych domów góralskich, jak również na szalowanych, "czyli obijanych drzwiach izdebnych" (Matlakowski, 190 I, s. 27). Natomiast motywy roślinne, jak leluja czy gałązka limby zaczerpnięte zostaly z tatrzallskiego świata przyrody jako ich odwzorowanie. Zwłaszcza ten piem,szy wzór był często wykorzystywany jako element haftu zdobiący damski strój góralski, ale też stanowił tradycyjny motyw zdobniczy sosrębów'') (tamże, s. 36-38). Występujący na klepsydrach zarys Giewontu jest jednoznacznie kojarzony z Podhalem, podobnie jak góralski drewniany krzyż-kapliczka przydrożna ściśle w tym kształcie związana z regionem. Tego rodzaju przeniesienie znanego powszechnie wzornictwa góralskiego na klepsydry jest z jednej strony kontynuacją tradycyjnego zdobnictwa, ale już w innym materiale. Z drugiej natomiast, stanowi swoistego rodzaju nadanie określonej przynależności regionalnej zmarłemu poprzez wyróżnienie klepsy- 19 Sosręb/sosrąb to ..nąjgrubsza belka u pułapu izby. bardzo pięknie rzeźbiona" (Kanlor. 1907. s. 217). �77 dry jednym z wymienionych wyżej motywów, aby podkreślić "poczucie związku z górami" osoby zmarlej (,.Concordia"). Na uwagę zasługuj'l również klepsydry z zamieszczonymi na nich zdjęciami zmarłych. Po raz pierwszy taką ofertę przedstawiono ki ientom w 1994 roku (..Charon"). Jak podal pan E. Pluta, właściciel jednego z zakładów pogrzeboś. p. żalem uwiadamiamy, te dnia .., 1999r. Opatrzona Sw. Sakramentami z.asn~ła w Panu przeżywszy lal .••.. Z gł,bokim NASZA NAJUKOCHAŃSZA Ś. l domu laCpJlrzona P. .•Teklan" Ś~fyml sakramentamI. prur(WSrt lat 90 zm.lIla dnia 9 pazdnemiki 1998 r w MUru5IChlu Wyprowadzeme zmarłej z domu PI7Y ul. S<delskJej I l:Jo KościOła ParatialnetJo ViI Murzasichlu nastąpI w dniU" patdnermIQ o godz. 14Po Mszy zalobnel ilastąpi odprowadzenie zmar1e] na mieJsce WIecznego spoczynku. Wyprowadzenie zmarlej z domu żałoby . ............................... dnia (. } o godz. . do Kościoła Parafialnego . gdzie zostanie odprawiona MSZA SWlETA ZAŁOBNA Po mszy odprowadzimy zmarłą na miejsce wiecznego spoczynku, na miejscowy cmentarz . Pogrążeni w smutku i żalobie Ryc. R. Klersydra osohy \\ ro(ks/!ym KU (le Ihior(l\\ autorki). \\ie- Ryc. 9. Klepsydra I motywem "wschodzącego slollca" (I.e zhiorów autorki). wych, tego rodzaju klepsydry zobaczył w Szwecji i wzór ten przeniósł na grunt rodzimy. W tym miejscu należy przypomnieć, iż zwyczaj zamieszczania zdjęć na klepsydrach ma już pewną tradycję w krajach południowych (np. w Bułgarii, byłej Jugosławii, Rumunii, we Włoszech), a dotyczy zmarłych śmiercią tragiczną, najczęściej w wypadku samochodowym. W Polsce ten typ wzornictwa nie jest jeszcze bardzo rozpowszechniony. Na Podhalu, konkretnie w Zakopanem, coraz częściej można zobaczyć takie klepsydry, choć bardziej preferowane są motywy zdobnicze. Jeśli okoliczności śmierci lub wiek zmarłego nie wymagają zamieszczenia zdjęcia na klepsydrze. wówczas unika się tego rodzaju wyróżnika. Przedwczesna śmierć, zarówno naturalna dotykająca dzieci czy dorosłych, jak i tragiczna, staje się pretekstem do umieszczenia podobizny zmarłego dla podkreślenia większego dramatyzmu okoliczności śmierci, która sama w sobie jest już tragedią. N iekiedy propozycja takiego wzoru wychodzi od zakładu, za co "rodziny są bardzo wdzięczne" ("Charon"), a motywacją zgody na zamieszczenie zdjęcia jest - jak podano - "emocjonalne przeżycie rodziny po stracie kogoś bliskiego" ("Charon"). �78 ~iiiiiiiiI s. P. Z r;łebokim :blem uwiadamiamy. że w dniu 30 marca 1995r. USRCia ViI Panu MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA 0n2 uroczystokl pogn:dlowe odpnlwione zosun~ dnia l kwietnia '9S (soboca) o godz. 1500 w kapliey cmenurnej przy ul. Nowocal3kiej w Zakopanem P~. k dnJł1 18 Z~talemn~" J995 r. ~ _ •••.•.••••••• łltyC'Znl. smutkuI hłoble Rocbłcc. Rodzeństwo Da.dkewic I Rodzina Sw. SUnvncnlamJ 10<14 MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA oraz uroezYSlofcl pogrubowe odprawione lOSl~ dnla 20 s[Yewl. (piltek) o godz. Uw Iuplley anentlrnej przy ul. NowtllJnkle) w Z1kopanem Pogrlżen' w gł,bokim .mulku •••••. Rodo:_~.~ Ryc. 10. Warianty wzorów klepsydr dla dzieci (ze zhior()\\ aUlorki). �79 Klepsydry dla dzieci zdobią ponadto wkomponowane w ich tło wizerunki aniołków, skrzyżowane Iiście palmowe na tle krzyża nad centralnie umieszczoną fotografią luh rozmieszczone symetrycznie: wieniec pogrzebowy i zdjęcie dziecka, a pośrodku pod krzyżem fantazyjnie ułożone szarfy żałobne (ryc. 10). Podobnie klepsydry ludzi młodych ozdobione są - choć nie zawsze - motywami góralskimi, jak: gałązka limby, kapliczka z krzyżem góralskim lub liść palmowy i motto (ryc. Ił). + • z głębokim UJ.m uwiadamiamy, Ż. dnia 2J wndnia 1999 r. Opatrzona Św. sakr:unmWni unarła nagI< ,. p. m"·· "~. _Co ",.'." . j •• przeżywszy lat 39 .V- NASZA NAJ UKOCHAŃSZA I ~ ~ Mama i Siostra MSZA ŚW. żA!oBHA MSZA ŚW. ŻAŁOBNA lUZ BZYmśa PlRlIIOIE III'UIIIE lIIl'lW •• " lIl8ll,!l9!lllClllBlBllIlllL,4" e " "'-'-_.- ... .-....•..•...... • UIltl CIIIDlIEJ PlIZl" IL llIImISIIJ • llIMIEI , oraz urocZJS!Ościpmebgwe odlmiae ~ dnia 28 września 1999 r. (WInI'" 13M w KaDlicYCmentarne; lIfZYul. Howo1arSlliei I lak••• S.~.i·.' Pogrążali Ul ~ iiiiiiiiiiiiiii'4i"'.{Gii, iżafo5~ S.ioicrtTrJ.i '1J.OtfLiiliŻ1rarii Ryc. II. Klcps~dry llsóh zmarłych \V młodym wieku (ze zbiorów autorki). W celu wzbogacenia lakonicznej informacji o śmierci człowieka coraz częściej pojawia się na klepsydrach motto (ryc. 12). Źródłem pochodzenia są wersety z Biblii lub stosowne cytaty z literatury, jak np. "Kto przyszedł na świat, ten odejść musi. Trzeba dorosnąć do tego wszystkiego" (Szekspir, Król Lear), ,.możemy wymknąć sit;: życiu lecz nie śmierci" (T. Ewot). Niekiedy sentencje układane są przez właściciela zakładu lub wykorzystuje się wzory będące w obiegowym użyciu. powszechnie znane: "radość, kiedy życie się rodzi, rozpacz i łzy. gdy wygasa", "żegnając przyjaciela nie płacz ponieważ jego nieobecność pokaże ci to. co najbardziej w nim kochałeś" ("Charon"). Tak duża oferta, zarówno w zakresie treści, jak i samej szaty graficznej spowodowana jest rosnącą konkurencją i chęcią pozyskiwania coraz większej liczby klientów. Jak mnie poinformowano, nowe wzornictwo klepsydr zdominuje standard, ponieważ "społeczeństwo ma coraz większe wymogi w tej dziedzinie" �80 ... jest granica, Z3 ktd~ łzy nie łoją baht Izostaje milcząca IOzpacz ... za Bu.z, ~ , S. . MSZA. ŚWIĘTA Zmarłego tragicznie w dniu S wrxejnla 981". 'ZOrtanie w dniu u ",,"dnia 98. wtorek o god%. 19w KcKeiele Parafialn,. •• Pod Wexwaniem ŚW Rodzin,. Pl"%)' ub Krupówki w Zakopaneln Odprawiona Na Którą laskawych To_a Pllllifcl l31If3Sl3lą Rodzice I Siostra Ryl:. 12. KlqJsy dra l mottl:m (II: /hiorll\\ autorki). ("Charon"). Nie dotyczy to jednak na razie wsi podhalallskich (przynajmniej tych, w których prowadzono prace badawcze). gdzie - jeśli w ogóle zamawia się klepsydry _. to są one typowe, klasyczne, ewentualnie z jednym motywem zdobniczym - tzw. liśćmi laurowymi. Podkreślono jednakże. kierując się wzrastającym popytem na nowe wzornictwo. iż "na pewno to też przyjdzie na wieś" ("Concordia"). Trudno na razie powiedzieć kiedy klepsydry staną się powszechnym znakiem informującym o śmierci mieszk,1I1ca wsi. ponieważ nadal - o czym pisano wcześniej - we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkaJ1ców. funkcjonuje ustna forma zawiadamiania. Szata graficzna klepsydr drukowanych na Podhalu wskazuje na tendencje w dążeniu do ich partykularyzacji, mającej na celu przybliżcnie wizerunku osoby zmarłej poprzez zamieszczenie j~j podobizny. Zdjęcie przyciąga uwagę. przemawia w większym stopniu niż informacja o wieku zmarłego czy nawet podany rodzaj śmierci, skłania do refleksji, w kOIlcu sprawia. iż przestaje on być postacią anonimową. Należy również zwrócić uwagę na pewną indywidualizację wzorów, w których proponowane motywy zdobnicze jednoznacznie nawiązują do regionu. *** Zróżnicowane formy zawiadomiell pośredniczących w przekazywaniu wiadomości o śmierci wskazują na to, iż zgon mieszkallca wsi był wydarzeniem rodzinnym, ale także i społecznym. Funkcjonujące znaki przynosiły ze sobą �81 nie tylko informacje o zgonie, ale również nakładały obowiązek uczestniczenia pogrzebowej. Znaki te uległy z czasem ograniczeniu, a oficjalne pO\viadam ianie o śm iere i przybrało ostateczny kształt w postaci informaej i pisemnej, a mianowicie klepsydry. Zmieniająca się na przestrzeni kilku lat szata graficzna klepsydr jcst wyruclll poszukiwań własnego, rodzimego wzornictwa, które już \V pewnym sensie osiągnęły swój cel. Zamieszczane na klepsydrach motywy zdobnicl.e zyskuj,\ howiem z jednej strony coraz więcej klientów, z drugiej natomiast jednoznacznie podkreślają związek zmarłego z regionem. Ponadto tradycyjne motywy zdobnicze występujące wyłącznie w ludowej kulturze podhalańskiej. wykorzystywane we wzornictwie klepsydr jako wzór na za\\iadomieJliach o śmierci Sil zjawiskiem nowym na Skalnym Podhalu. w ceremonii III BI.I()( iRAFI A Ilićgćicisćll II. (lu. II.) .<;/11/(,/,(', \l' ohl':l'doch, ::11TCO!ocli i lI'ler::el/iacli /lIdll po/skiego. Warszawa. Bogal) riLII p, 197'> Sell/ioll'kO l liiI III T IlIdml'<j. WarSZ(lI\ a. IlrLIlU.:\. 19X7 !'oi'ko ohl':ędoll·fl.ii·l)o,l!.l'::eh01rajali.o ohr::l(d pr::ei:icia. "Lucl" l. 71, s, 215-229. Fi,ehLr /\. 1921 IIITCO!C !,Ogl'::Ch01t'CIlIdll!,olskiego. LwólI. (jajd. J. 1963 IJ:ll'IJlll/iCkO do {)((~{//Iilll/ia hill':: gl'w/oltycli. "I.ud" l. 48 za rok 1962. s. 445-449. Jas\rz.,bollsk i S/. IXl)I klIlo ... Wisia" l. S. s -l25--l2X, Kantor J. 1',)07 ('::01'1/\' /llll/lIie('. .\lol/o,l!.l'lIjia e!l/o,l!.rajicl/o ... MalLrialy Archeologiczno-AntropologiUIlL i 1,:tllograliuIlL" t. '>. s 141-142. !-·:0l'/10.Slml'llik gll'lll' polskicli I- -f:. Krakllll. s. 313. 1I lIn:!>\'. SIIJIt'l/lk glt'Ol' po/skicli (;-l.. Kraklm. s. 163. !--:olbag () 1867 (reLd, 19<J2)./bdllll'.\::n'l/'ie.l. 3 f:llilllt;y. cz. I. Warszawa. 1873 (rLLd. 1%3). Ib'ela Il's::l'slkie. l. 6 f:mkOll'skle. cz. 2. Kraków. 1876 (reed, 1%3). /bda \I·s:l's!klc. I. 10 fi'. f:s, PO=I1(//iskle.CL. 2. Kraków. IX90 (reed. 19<J-ł)./bc/0 II'S=l'slkle. l. 23 Kaliskie. Kraków. I X90 (r,~ćd. 19(4). I )=ielll \I'.c\'slkie. t. 2X Ma::O\I's::e. L/. S. Kraków. 1l)65 Ibela lI'cntkie. I. 39 I'olllor=e Wrocław - Poznari. !--:()\\alsk<l-LLII iLka i\, 19X5 lJ'ier::ellio I :\ITclIie ::11'1l{::ane::e .imierclą. II': Sludio = kll!tllry ludowej Beskidu Sl{deckiego. WroLI'IIl. ,. S3-X9, KuCI tv!. 1900 IIITcoj :'{/\l'iadalllllll/ia o ::grJIIle... Wisia" l. 14. s. 188-\89. \Ialicki I.. 1')-l7 .\fll/('rw!J' c/II kullulT ,,/w/ecllej f,órali ,l'ląslu'cf/. Lublin. s. 35-S0. \tare/ak M, 1927 ('f/f)rohll i .l'lIIleri· u gr;l'IIli. :\O/aIli.ijólklol)·s!YC::lIe :: pod /-'Iellln I I.llbania. "Gazt'ta Podhala"ls",," R, 15. nr SO. s, 3-7. Il)OI Jl) �82 Matlakowski W. 7.dohienie i spr::ęl!lIdu polskiego na Podhalu. W;Jrs/awa. 1908 Malaya!)' !1Ic!rowwcl! ....Zaranie Śląskie" R. I I.. 2. s. <n. Mier/yński A. 1895 "MlIneills ClIl1lhaC/i/a ". SllIdilll1l archeo!ogicm' o krl'll'lIli ... Wisia" t. '>. s. 361-397. Nadmorski dr 1892 A.'as::lIlJl'i A.'ocinril!. Gdańsk. Plichta P. 18')2 ":II!a ... Wisła" l. 6. s. 917. RadwaJlska-l'aryska / .. 19'>2 S'lownik gwal'Oll'}' góralskich na::ll' ro,~lin :: '1(,11' i "odlalr::o. Zakopane. R.I" KII!a ... Wisia" t. 6. s. 670-671. 1892 Slowiilski J, /'ell'nęlr::ne pr::eiawv stanowienia i reali::OIl'{[lIia {'rOll'O na wsi polskiej w XI·!-.Y/·!!! 1985 w" ..Kwartalnik IlislOrii Kultury Mah:rialnej" R. 33. nr .t s. .IS-52. SZ.ub..:r1olva M. 1950/1 '>51 Uwy i .~\I'iadc::eniaohr::<:dowe... Praet: i Malerial) I-:In0i!r,lIiellll:" l. S-9. s. 581-596. Udziela S, Po!sko, ::i<'l1lia i c/Olriek A.'rakmriacy. Biblilllt:C/Ka (it:llt'-raliuna ..Orbis". st:ria 3. 1924 t. I /.lrl'caje roJ::il1ne. Krakt'm. s. 61-6S, Wita1lOWski M. R. 1896 "'lila ... WisIa" l. 10. s. 5'>8. 1901 Materialy archiwalne (wyLI/. skn'jtll\l) APE - Archiwum Pracowni Etnologii l\' Krakolv'it: B _. Brzegi. APE nr inl\'. 1761. 1780 8u - Bustryk. APE nr in\l, 1763 Me - Male Ciche. APE nr illlv. 1751, 1803. 1749 l - /"lb. API': nr inw. 178X,1796 Urszula L..:hr DEAlfI NOTICTS. A STtJDY WIO Till: BlJl~IAI. RITUAl. IN I'OI)IIAI.E (Summar)) The author discusses problems connccted \I'ith the traditillnal and nllldt:rn \la) s or notil)ing about th..: death or members of the local communities in Podhale. lht: aniek is based on li~ld studies and the literalure. The analysis inclutks asp~ets on th~ ph-':lll\lnt:na inl~rprelcd in the Iraditional Clillur~ as an omen or death (dreams. ominous signs. unusual hehaviour or sOllie animals and hirds. unc\plaincd physical phenomena) as vlell as the illI'ln in IIhich Ihe) line conllllunic<l!ed (lhrout'-h obje..:ts - symbols. signals or as verbal and IHillen mt:ssages). loday the Illost popular announcement is a death notice (they app-.:an:d in Ihe n:gion at the heginning or lhe 15'h CCnIUr) whereas in the villagt:s as lalt: as in the last dccacks). Tht: layout of the death notices has chant'-cd in recent years in an altempt lo lind local paltems with tradilional ornalllt:l1lal folk clements 1i-0111 Podhale. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d32889c137ad15ea2aec600d80708a4.pdf 14afad85eca8d7972403a868b5232586 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4241 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe dom z wyżką Orawa - budownictwo drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3953 Title A name given to the resource Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.36-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Dom z wyżką, wieś Harkabuz, pow. Nowy Fot. R. Targ. Reinfuss. ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ ROMAN O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo­ we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu­ dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie­ które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy­ stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po­ chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma­ mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza­ sach pod wpływem architektury miejskiej za­ czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim przejawiła się tendencja do rozmieszczania wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw. „chałupa z wyżką" występująca u nas głównie 36 REINFUSS na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw parterowych. Od tych ostatnich różni się cha­ łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu­ dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz, do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną­ cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega od innych góralskich budynków mieszkalnych. Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon­ strukcji ścian na parterze. Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą formę stanowi budynek, składający się z sieni biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb, umieszczonych jedna za drugą, z których pier- �wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy (tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie­ nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz­ czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni. W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście do komory znajdujące się w ścianie licowej wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując front budynku, widzimy na bokach dwoje drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien, należących do izb mieszkalnych. W drugim wy­ padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3), bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę przejściową od chałupy o planie jednostronnie rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je­ dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej. ją - 4 ICZ.^ 5 L/i J.B. U .1_ J 1 v S x L a 1. Podszkle. К J.B- J.CZ. 2. Podszkle. J J.CZ. <. J.B. ULi.l.J <. S i XCZ.^ IB. L.jUL-1* 3. Podsarnie 4. Harkabuz. Г / OB KLP S v J.CZ. < J.B. _,L.1.J 5. Harkabuz. -/ / ШШ J.CZ. J J.B. OB KLP ав S^lCZ.l. к IB. 1 —/ Zagrody, w których występują chałupy z wyż­ ką, posiadają zazwyczaj oddzielne budynki go­ spodarcze, ustawione najczęściej równolegle do budynku mieszkalnego (ryc. 3). Czasem zdarza się, że budynki gospodarcze stoją w przedłuże­ niu (ryc. 6), a wyjątkowo pod kątem prostym. Piękny okaz tego typu spotykamy w Harkabuzie, przy drodze wiodącej do Podsarnia. Jest to stara, opuszczona już zagroda, złożona z bu­ dynku mieszkalnego, o planie t y m samym, co przedstawiony na tabl. 1/1, do którego od strony sieni, pod kątem prostym, przylega rozległy budynek gospodarczy, składający się ze spich­ lerza, stajni i stodoły (ryc. 5). Przestrzeń mię­ dzy sienią części mieszkalnej, a spichlerzem, na­ kryta jest dachem, pod którym mieści się wo­ zownia. W gospodarstwach mniej zamożnych, łączono pomieszczenia gospodarskie pod wspól­ nym dachem z częścią mieszkalną. Przykładem takiego układu może być chałupa z Bukowiny (tabl. I , ryc. 6), gdzie po jednej stronie si°.ni widzimy dwie izby mieszkalne, po drugiej boisko do młócenia, za którym przy ścianie szczytowej znajduje się obora. Podobny układ spotykamy też w planie chałupy z Podsai/iia (tabl. I , ryc. 7), różniący się od poprzedniego tym, iż za izbami mieszkalnymi przy ścianie szczytowej znajduje się komora z wejściem od pola. Prócz podziału poprzecznego, który występo­ wał w planach omawianych dotychczas, zdarza się w chałupach z wyżką również podział równo­ legły do ściany licowej. Widzimy go najczęściej w związku z sienią. W chałupach poprzednio opisanych, sień wypełniała całą przestrzeń, między dłuższymi ścianami budynku, posiada­ - 6. 8. — / Bukowina. -/-I I£,L / I L I A 7. Podsarnie. lCZ^J.B. .1 . . —I jj:z.\J3. 9. Bukowina, э Podszkle. к Ul Л A, 1CZ. > IB. IB. L_ L l _ 1 <s. J 14 11. Podszkle. 10. Podsarnie. sza / / RL — /л uaz ав KLP / I / 12. Zubrzyca Górna. L 43 13. _• 1V,- Podwilk. BL uaz L . ' l ' . XI / 14. Podsarnie. bL —/ Pb —1 — / к -/4 y/m/m s 1CZ. PIL J.B. L J 1 , — L 15. Zubrzyca TABLICA I. PLANY Górna. CHAŁUP. 37 i �Ryc. Fot. 2. Dom z wyżką z Piekielnika, pow. Nowy Targ. z Archiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 3. Dom z Podwilka, pow. Nowy Targ. Fot. z Ar­ chiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. jąc z reguły drzwi na przestrzał. W kilku jedna­ kowoż wypadkach, zanotowano poprzeczny po­ dział sieni na dwie części, z których jedna po­ została nadal sienią, w drugiej zaś urządzono komorę. Wejście do tej komory wiodło bądź z sieni (Tabl. I , ryc. 8, 10), bądź z przylegają­ cej do niej czarnej izby (Tabl. I , ryc. 9 ) . Cza­ sem zdarza się, że równolegle do ściany licowej podzielona zostanie dawna komora. Widzimy to w chałupie z Podszkla (Tabl. I , ryc. 11), gdzie komora sąsiadująca z sienią rozdzielona została na dwa pomieszczenia, jedno stanowi izdebkę mieszkalną, drugie zaś używane jest nadal jako komora. Niekiedy omawiany t u podział podłużny spotykamy też w izbach mieszkalnych. W Zu­ brzycy Górnej, na roli Chrapkowej znajduje się stary, nie zamieszkały już dom (ryc. 7 ) , posia­ dający wąską, długą komorę, biegnącą przy t y l ­ nej ścianie budynku, wzdłuż obydwu izb. Wej­ ście do komory prowadzi z sieni, umieszczonej przy ścianie szczytowej (Tabl. I , ryc. 12). Nie­ jako <ia'szą konsekwencją poprzedniego planu, jest rozmieszczenie wnętrz w chałupie z Pod­ wilka. Widzimy tam (Tabl. I , ryc. 13) odcięte ścianą podłużną dwa pomieszczenia, jedno z wej­ ściem od sieni szczytowej stanowi komorę, dru­ gie z wejściem od izby białej — alkierz. Podobbny rozkład wnętrz zanotowano też w Podsarniu (Tabl. I , ryc. 14). Obok chałup o planie wywodzącym się z typu asymetrycznego (Tabl. I , ryc. 1), spotyka się na Orawie, znacznie zresztą rzadziej, domy z wyżką o planie przyziemia symetryczno-dwuizbowym. W chałupach tych, oś budynku sta­ nowi sień z dwoma izbami po bokach (ryc. 4 ) . Rozwiniętym bogato okazem tego typu jest pu­ blikowany już ) dworek sołtysi Moniaków z Zu­ brzycy (Tabl. I , 15, ryc. 8), oddany przez ro­ dzinę Lattyaków Państwu, w celu stworzenia tam muzeum regionalnego. Chałupy z wyżką, podobnie j a k i parterowe budynki na Orawie, stawiane są na fundamen­ cie, ułożonym z surowych głazów, układanych bez zaprawy. Celem fundamentu jest przede wszystkim niwelacja terenu i dlatego częstym zjawiskiem jest częściowe wprowadzenie fun­ damentu, a mianowicie w tych tylko miejscach, gdzie teren ulega obniżeniu (ryc. 9 ) . Pod bu­ dynkiem znajduje się piwnica o ścianach zbudo­ wanych z surowego kamienia (ryc. 9, 10). Pier­ wszy wieniec zrębu, czyli tzw. „przyciesie", związane są dla większej wytrzymałości na za­ mek, ściany zaś, układane najczęściej z bierwion jodłowych, posiadają węgieł na „rybi ogon", rzadziej „ n a zamek" lub „na obłap". W budow2 Ryc. U- Chałupa z wyżką o planie symetrycznym, dwu­ izbowym z Podwilka na Orawie. Fot. z Arch. Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 38 �Ryc. 5. Dom z wyżką i budynek gospodarczy, dostawiony pod kątem Harkabuz, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 6. Polhora na Orawie słowackiej. Chałupa z wyżką. Fot. z Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 7. Dom z wyżką. Zubrzyca prostym. Archiwum Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1948 r. �8 — 1 9 С • гi я — в и с I i n с T J г Ł 1 ] [' LJ i?2/s. г?. Dworek Moniaków o z Zubrzycy Górnej, "b — a1 wg szkicu wykonanego w terenie przerysował "—ć' Z. Milczanowski. nictwie orawskim, belki zrębu są bądź obra­ biane w ten sposób, że posiadają przekrój w formie kwadratu o ściętych narożach, lub z połówek, które do środka zwrócone są stroną płaską, na zewnątrz zaś, bądź całkiem nie ob­ robioną, bądź o licu lekko ściosanym. W opusz­ czonej już dziś chałupie Czopa, z roli Chrapkowej w Zubrzycy Górnej, nawet część miesz­ kalna budynku (obydwie izby), zbudowana jest z drzewa okrągłego, co w budownictwie oraw­ skim jest już dziś bardzo rzadkim zabytkiem. Zarówno w ścianach zewnętrznych, jak i działowych, 8 względnie 9 belka wypuszczona jest mniej więcej na 1 m przed zrąb chałupy. Wzdłuż ściany licowej na tych wypustach, czyli tzw. „tragarzach", spoczywa „przedwysce", czyli ganeczek, służący do komunikacji z ko­ morą zbudowaną na strychu. Tragarze, wysta­ jące przy ścianach węższych i tylnej, służą do podtrzymywania okapu dachu. O jedną, lub dwie belki powyżej wystających tragarzy, po­ łożona jest powała: (rys. 9) w sieni z desek, w izbie białej i stajni z belek. W izbie czarnej, ze względu na kurny piec, zadymiający wnę­ trze, powała wznosiła się o dwa, lub nawet o trzy wieńce wyżej, niż w izbie białej. Na tej wysokości, gdzie w izbie białej znajdowała się powała, w izbie czarnej biegną wzdłuż ścian 40 �Ryc. 9. Dom Czopa z Zubrzycy tzw. „polenie", t j . masywne półki z okrągla­ ków, na których suszono drzewo opałowe, len itp. Nad boiskiem, o ile było ono pod jednym dachem z częścią mieszkalną, powała znajduje się mniej więcej na poziomie powały w izbie czarnej, ażeby wozy, naładowane snopami, mogły wjechać do środka. W starej chałupie Czopa, z Zubrzycy Górnej, belki powały w izbie białej spoczywają bez­ pośrednio na tragarzu, którego ozdobnie wy­ cięty koniec przechodzi do izby czarnej (ryc. 9). „Wyżka", czyli komora, znajdująca się na piętrze, zbudowana jest zawsze nad izbą białą Górnej. (ryc. 9 ) . W chałupach, które j a k np. dom J ó ­ zefa Trybuły, w Rabie Wyżnej, posiadają dwie izby białe, na dwóch końcach budynku, a nad oboma izbami wznoszą się wyżki. W dworku Moniaków z Zubrzycy Górnej, wyżki zbudo­ wane są przy obydwu ścianach szczytowych nad alkierzami. Wyżka stanowi dosyć obszerne pomieszcze­ nie, o ścianach zbudowanych na węgieł i ma­ sywnej powale ułożonej z belek. Jak widać na rysunku 10, ściany wyżki równoległe do dłuż­ szych ścian budynku w górnej swej części na­ chylone są ku środkowi, zgodnie z położeniem połaci dachu. Rozwiązanie takie nie stanowi 41 �Ryc. 12. Chałupa z r. 1860, właściciel Jan Moniak, Zubrzyca Górna. Fot. R. Reinfuss 1948. Ryc. 13. Chałupa z Harkabuza. 1949 r. Fot. Roman Reinfuss jednak reguły. O wiele częściej spotyka się domy, w których tylna ściana wyżki jest nieco cofnięta, powała zaś i ściany schodzą się ze sobą pod kątem prostym. Jak widać z powyższego opisu, uzupełnio­ nego przez ryc. 11, powały, w różnych częściach budynku, biegną na różnych poziomach, przy czym najbardziej wyniesiona jest w górę po­ wała wyżki. Zewnętrzne ściany zrębu (nie l i ­ cząc wyżki), wyprowadzone są zwykle ponad tragarze „przedwysca" o 7 wieńców, co równa się niemal wysokości ściany w izbie białej. Po­ wstaje w ten sposób pojemny strych, nakryty wraz z wyżką dachem krokwiowym. W chałupach takich, j a k wspomniana już chałupa Czopa z Zubrzycy Górnej, gdzie wyżka posiada strop załamany „płatew", na której osadzone są krokwie, stanowi najwyższa belka, zamykająca od góry krawędź ścian strycho­ wych (ryc. 10). Tam zaś, gdzie wyżka nie do­ chodzi do zewnętrznej, tylnej ściany budynku, płatew, lekko wysunięta na zewnątrz, biegnie wzdłuż górnej krawędzi nie zewnętrznej ściany budynku, lecz wyżki (ryc. 11). Dach chałupy posiada najczęściej kształt czterospadowy (ryc. 2), czasem przyczółkowy, lub przyczółkowo-naczółkowy, wyjątkowo dwu­ spadowy z okapem bocznym (ryc. 16). W dachu czterospadowym i przyczółkowym, konstrukcja podtrzymująca wyższe połacie dachu wsparta jest bądź na najwyższych belkach zrębu, bądź na płatwiach, umieszczonych na wystających rysiach (ryc. 9 a). Obszerny okap dachu, który od frontu na­ krywa ganek, z tyłu zaś i z boków spływa do wysokości wystających na zewnątrz tragarzy, nie jest oparty na krokwiach dachowych, lecz na krótkich krokwiach dodatkowych. Krokiewki te, górnym swym końcem przymocowane są do tej samej płatwi co krokwie właśnie, dołem zaś wpuszczone w belkę, zwaną przez Orawców „płatwią" lub „oblamkiem", która leży poziomo na końcach tragarzy. Dach kryty jest z reguły gontami. Czasem, dolna krawędź zamiast gon- Ryc. 14. Chałupa z wyżką podparta słupami, Katarzyny Zondlak w Podsarniu. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 15. Dom z podwyscem rozbudowanym w balkon. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Fot. J. Pieniążek 1928 r. 42 �Ryc. 16. Chałupa Ryc. 17. Chałupa z Piekielnika. Fot. dr M. Gotkiewicz 1919 r. z Piekielnika, przeniesiona z Lipnicy, data na sosrębie 193U. Fot. dr M. Gotkiewicz. 43 �Ryc. 18. Konstrukcja przedwysca, Podsarnie. Fot. R. Reinfuss 1918 r. tów pobita jest (podobnie jak na Podhalu) tar­ cicami. Wyjątkowo zamiast gontu pojawia się czasem jako material do krycia dachu słoma, poszywana w schodki (ryc. 17). Na licowej ścianie dachu znajdują się zwykle jeden, lub dwa dymniki, a na końcach kalenicy sterczące, rzeźbione pazdury. Na ścianie szczy­ towej dostrzec można czasem półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8, 13). Pominąwszy pewne różnice w proporcji po­ szczególnych części budynku, pozwalające roz­ różnić chałupę z wyżką, od domu parterowego, jedyną zewnętrzną cechą charakterystyczną dla Ryc. 19. Przedwysce chałupy z r. 1729 Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ. Ze zbiorów P. M. Etn. w Krakowie. 44 omawianych t u chałup z komorą na piętrze, jest wspomniany już poprzednio ganek, czyli „przedwysce", biegnący wzdłuż całej ściany frontowej. Z istniejących dziś domów z wyżką, jedynie dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej, z dwoma wyżkami umieszczonymi po przeciw­ ległych końcach budynku, posiada 2 oddzielne przedwysca (rys. 8 ) . Podobnie rozwiązany był problem przedwysca w starej, pochodzącej z roku 1729 chałupie z Czarnego Dunajca, któ­ rej fotografia (ryc. 19) znajduje się w archi­ wum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Bardzo interesujący (aczkolwiek zupełnie wyjątkowy) przykład rozwoju przed­ wysca obserwujemy w chałupie z Podsarnia (ryc. 15). Widzimy tam dom z przedwyscem, którego środek zamienił się w rodzaj balkonu, wysuniętego ku przodowi i podpartego od dołu profilowanymi słupami. Jak wspomniałem poprzednio, „przedwysce" położone jest na „tragarzach", powstałych przez wypuszczenie przed zrąb chałupy 2 belek, wcho­ dzących w skład każdej ze ścian poprzecznych (ryc. 21). Zwykle belka górna długa jest mniej więcej na 1 metr, druga zaś, która j ą podpiera od dołu nie przekracza połowy poprzedniej. Na końcach górnych tragarzy umieszczony jest tzw. „oblamek niżni" t j . gruba belka, stanowiąca krawędź zewnętrzną „przedwysca". Przestrzeń między oblamkiem niżnim, a ścianą domu, wy­ pełniają deski, stanowiące podłogę. W więk­ szości „przedwysc" w oblamku niżnim, osadzo­ nych jest w różnych odstępach 5 drewnianych kolumn (ryc. 12), połączonych u góry poziomo biegnącym „oblamkiem wyżnim", na którym wspiera się krawędź dachu (ryc. 21, 22). Mniej więcej w połowie wysokości kolumn biegnie zwykle pozioma poręcz. Czasem może to być t y l ­ ko zwyczajna grubsza tyczka, przeważnie jednak poręcze są dość starannie wykonane i związane konstrukcyjnie z kolumnami. Przestrzeń między poręczą, a niżnim oblamkiem bywa niezabudo­ wana, czasem widzimy tam jednak starannie wykonaną ukośną kratę lub ściankę z pionowo biegnących desek. Inną, zdaje się chronologicz­ nie wcześniejszą formę stanowi przedwysce w rodzaju tego, które przedstawione jest na ryc. 21. Jest ono zwykle niższe, pozbawione kolumn i poręczy, zaś górny oblamek, podobnie jak i dolny, położony jest również na wystają­ cych tragarzach. Wejście na przedwysce wiedzie bądź wprost z pola po drabinie (ryc. 22), bądź drzwiami, wiodącymi ze stryszku nad sienią. Tam, gdzie �tragarze podtrzymujące przedwysca są już po­ ważnie nadwątlone, podpierają je niekiedy od dołu szeregiem pionowych słupów (ryc. 21). 1. Zubrzyca Górna. 2. Zubrzyca Górna (okno od ze­ wnątrz). to samo okno od wewnątrz. \ ) A. Jabłonka. 6. 5. Piekielnik (r. 1820). Bukowina (r. 1877). 8. Harkabuz (r. 1890). 7. Podszkle (r. 1861). Okna w starej chałupie orawskiej były małe, niemal kwadratowe (Т. I I , ryc. 1). Konstruk­ cyjnie obramienie okna składało się z dwóch belek pionowych, które u dołu były wpuszczone wprost w belkę zrębu, u góry zaś zwieńczone poziomym ocapem (Т. I I , ryc. 2 ) . Otwór okna zamknięty był przybitą z zewnątrz ramą, po­ dzieloną pionowo dwoma lub trzeba listwami, między którymi wprawione były szyby. Po­ przeczki między listwami dostosowane do roz­ miaru szyb wypadały zwykle na różnych pozio­ mach (Т. I I , ryc. 2, 6 ) . W pomieszczeniach magazynowych, jakimi są komory, zamiast okien spotyka się czasem pro­ ste otwory, podobne do strzelnic, wycięte wzdłuż szpary między dwoma belkami. W budynkach nowszych, otwory okienne zaopatrzone są w f u ­ tryny z desek, w których osadzone są na zawia­ sach dwudzielne ramy do otwierania. Drzwi występują zasadniczo w dwóch od­ mianach, jedna z nich posiada wykrój prosto­ kątny, druga u góry zakończona jest łukiem, powstającym przez umieszczenie po rogach ozdobnych „zastrzałów". Odrzwia o wykroju półkolistym, występują wyłącznie w ścianach zewnętrznych budynku. Zwykle spotykamy je w drzwiach wiodących do sieni, zanotowano je­ dnak wypadki, że występowały one w spichle­ rzach (ryc. 23), a nawet w komorach, o ile wej­ ście do nich wiodło z pola. We wnętrzu chałupy uwagę skupia przede wszystkim izba czarna. Do dnia dzisiejszego za­ chowało się jeszcze we wsiach orawskich (Zu­ brzyca Górna, Podwilk, Podsarnie), kilka cha­ łup kurnych, posiadających urządzenia ogniowe bez przewodów kominowych. Piec na Orawie umieszczony jest między izbą czarną a białą, przy ścianie przeciwległej do ściany licowej, zaopatrzonej w okna. Ściana roz­ dzielająca izbę czarną od białej, przechodzi nad piecem w ten sposób, że mniejsza jego część nalepą i otworem czeluści znajduje się w izbie czarnej (ryc. 25), reszta zaś w izbie białej. 9. Podwilk (r. 1863) okna TABLICA U. bliźniacze. OKNA. Piec, zbudowany przeważnie na drewnianej podstawie bity jest z gliny, czasem z częściowym zastosowaniem kamieni. W podstawie znajduje się rozległe pomieszczenie, w którym trzyma się kury lub króliki, u wylotu czeluści, nad roz­ ległą nalepą, wisi na łańcuchu lub drewnianym haku kocioł do grzania wody. 45 �Ryc. 20. Konstrukcja urządzenia wentylacyjnego w kurnej chałupie, Zubrzyca Górna. W czasie gotowania strawy garnki umieszcza się na płaskim, żelaznym trójnogu, tzw. „dynarku", stojących na nalepie. Podczas palenia, dym wydobywający się z czeluści pieca lub z ogniska rozłożonego na nalepie snuje się po izbie i ucieka przez tzw. „woźnicę", t j . kwadra­ towy otwór wentylacyjny, umieszczony w po­ środku powały. Woźnica od góry posiada drew­ nianą klapę, przybitą na skórzanych zawiasach, którą można podnosić, względnie zamykać przy pomocy drążka, umieszczonego ruchomo na osi w pośrodku klapy. Ażeby otwór woźnicy dało się dowolnie regulować, w dolnej części drążka wpuszczonych jest kilka kołków, które można zaczepiać o drewniany hak, wbity w belkę bie­ gnącą środkiem izby na wysokości „poleni" (ryc. 20) (przyściennych półek do suszenia drzewa). W chałupach nowszych często zdarza się, że nowoczesny piec kuchenny z blachą i popielni­ kiem postawiony jest obok dawnego, kurnego pieca piekarskiego. Ostatnio, w wielu domach, kurne piece piekarskie poburzono, zastępując je nowoczesnymi. Izba biała, znacznie niższa od czarnej, posiada powały z belek leżących bezpośrednio na tra­ garzu biegnącym przez środek izby, w kierunku równoległym do ściany licowej budynku. Zdobnictwo w ludowej architekturze oraw­ skiej odzna-cza się dużym umiarem i szlachet­ nością formy. Licową ścianę zrębu, o kolorze surowego, spatynowanego drzewa, przecina na wysokości 2/3 od dołu pozioma linia „przed­ wysca", wspartego na ozdobnie wycinanych tra­ garzach (Т. I V ) . Zwykle bogatszą formę nadaje cieśla tragarzowi górnemu, na którym bezpośre- �Rye. 22. Wejście po drabinie na „przedwysce", Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss Zubrzyca 1949 r. dni o wspiera się belka „oblanka". Najczęściej posiada ona profil wycięty w kształcie litery „ S " ( Т . I V , 4—9), z charakterystycznym, pro­ stokątnym wypustem na końcu. Wypust ten, od dołu posiada czasem wycięty szereg trójkątnych zębów (Т. I V , 5, 6). Tragarz dolny, którego celem jest wzmocnienie tragarza górnego, sięga jak wiemy, tylko do połowy jego długości. Za­ kończenie tragarza dolnego jest również ozdo­ bnie, choć skromniej profilowane. Wyjątkowo w jednej z chałup, opracowywanych w Podsarniu, zdarzyło się, że tragarz górny leżał nic bezpośrednio na tragarzu dolnym, lecz o jeden wieniec niżej. Wolne miejsce, jakie się na sku­ tek tego między tragarzami wytworzyło, wy­ pełnione zostało pionowo stojącym słupkiem w formie walca ( Т . I V , 9 ) . „Oblamek", leżący na górnym tragarzu, stanowi zwykle belka o przekroju kwadratowym, nie posiadająca ża­ dnych ozdób, niemniej zdarzają się czasem wy­ padki, że belka — oblamka posiada krawędzie dolne ukośnie sciosane, a w miejscach, gdzie wspiera się na tragarzach ozdobne zacięcia. (Т. I V , 8 ) . Osadzone w oblamku pionowe słupy „przed­ wysca" są w górnej swej części profilowane. Jeżeli przestrzeń między poręczą przedwysca, a dolnym oblamkiem szalowana jest pionowymi deskami, zakończenia, ich bywają często ozdo­ bne (Т. I I I , 13). Okna, których konstrukcję podano na innym miejscu, od strony zewnętrznej budynku posia­ dają często nadokienniki wycinane z deski (Т. I I , 5 ) . W kompozycji orawskich nadokien­ ników uderza silny wpływ stylów historycznych, a zwłaszcza baroku (Т. I I , 8 ) . Od strony izby, framuga okienna posiada brzegi wewnętrzne pięknie profilowane ( Т . I I , 4 ) . W niektórych domach zarówno ocap, jak i belki pionowe okien, zdobione są rytem, o wijących się motywach roślinnych (Т. I I , 5 ) . W pośrodku ocapu, od wewnątrz wycięte bywają znaki o charakterze apotropeicznym, jak np. krzyż, gwiazda itp. Drzwi wejściowe, wiodące z pola do sieni (a czasem i do komory), w starszym zdobnic­ twie orawskich mają górą wykrój półkolisty, Ryc. 23. Drzwi do spichrza, Harkabuz. Fot. R. 1949 r. Reinfuss y. -• - — свиди. 1 1 — — »—гг-]я �Jorglaniw I. II. III. 1. granica teren polskiej miejscowości, występowała Sidzina, 3. Zubrzyca 5. państwa, Orawy, gdzie występuje lub chałupa z wyżką: 2. Zubrzyca Górna, Dolna, 4. Lipnica Lipnica Wielka, 6. Mała, Chyżne, 7. Orawka, 8. Podwilk, 9. Podsarnie, 10. Spytkowice, 11. Raba 12. Harkabuz, 13. 14. Piekielnik, Wyżna, Bukowina-Podszkle, 15. Czarny Dunajec. Trata na ® RYC. 24. ZASIĘG DOMU Z WYŻKĄ POLSKI NA TERENIE w rogach zaś ozdobnie wycięte zastrzały (Т. V, 3—15). Architektura drzwi podkreślona jest umiejętnie przez zastosowanie kołkowania, które jednak na Orawie nigdy nie jest tak bo­ gate jak np. na Podhalu. Podobnie jak okna, tak i futryny drzwi zdobione są ponadto cza­ sem rytem o motywach roślinnych ( Т . V , 2, 12, 15), a na belce górnej trafiają się krzyżyki (Т. V, 6), rozety ( Т . V, 4), lub tzw. krzyż św. Andrzeja o ramionach zwróconych ukośnie do góry (ryc. 23). Tafla drzwi zbita jest z desek, biegnących równolegle w kierunku pionowym (Т. V , 1, 3, 4, 6, 9, 11, 13, 15), poziomym ( Т . V, 7, 8), lub ułożonych ozdobnie ( Т . V , 5, 10, 14). Wśród tych ostatnich zdarza się czasem motyw słońca (Т. V , 12). Ryc. 48 25. Kurny piec. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Oprócz drzwi o wykroju półkolistym, wystę­ pują też prostokątne, przy czym kształt belki górnej byw a czasem wycięty ozdobnie (Т. V, 1). Wewnętrzne drzwi budynku, wiodące z sieni do izby i z izby czarnej do białej lub komory, po­ siadają z reguły wykrój prostokątny. Czasem na belce górnej spotykamy rzeźbiony motyw, podobny do występującego w gotyku „oślego grzbietu" (Т. V , 2 ) . Wewnątrz, poza oknamH drzwiami zdobiony jest „sosręb", t j . belka poprzeczna, wspierająca strop nad izbą białą. Ozdobne tragarze oraw­ skie publikowane już były w pracy Baraba­ sza ), tu wspomnę jedynie, że główną ozdobą, umieszczoną w pośrodku sosrębu jest rzeźbiona rozeta, najczęściej 6-płatkowa, znajdująca się w otoku z trójkątnych ząbków. Po obu stro­ nach rozety umieszczona jest data budowy i na­ zwisko fundatora. Czasem tragarze przyozda­ biano też rytymi motywami roślinnymi, z cha­ rakterystycznym kwiatem tulipana. W związku z opisem konstrukcji, wspomnia­ łem już o tym, że dachjr, którymi kryte są cha­ łupy z wyżką, posiadają najczęściej kształt czterospadowy lub rzadziej przyczółkowy, względnie naczółkowo-przyczółkowy. W tych ostatnich, pionowa część ściany szczytowej, szalowana jest deskami, przy czym trafia się ozdobne układanie desek. Czasem na ścianie szczytowej dachu widoczny jest półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8), charakterystyczny dla daw­ nego budownictwa drewnianego, po obu stroT 3 �nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów. Kalenice dachów na obydwu końcach zdobią sterczące pionowo przysadkowate pazdury, za­ kończone stożkowato (Т. V I I , 3, 4) lub zębatą koroną (Т. V I I , 1, 2 ) . Nowszym nabytkiem jest pazdur w formie krzyżyka (Т. V I I , 5 ) . ucięte gładko, zakończenia belek w ścianie lico­ wej, czasem szpary między belkami. Całkowite bielenie ścian należy do wielkiej rzadkości. Opisane t u chałupy z wyżką występują na stosunkowo niewielkim obszarze, ograniczają cym się do wsi polskiej Orawy i kilku najbliż­ Dymniki, występujące na frontowej połaci szych, położonych po stronie słowackiej, obejmu­ dachu, posiadają formy dosyć urozmaicone. je miejscowości sąsiadujące z Orawą od północy Prócz dymników kształtu półkolistego (Т. V I , i wschodu, a mianowicie: Sidzinę, Spytkowice, 1), trafiają się dymniki o trójkątnych ścian­ Rabę Wyżną i Czarny Dunajec ) . Ścisłych ana­ kach bocznych, nakryte bądź daszkiem jedno­ logii do chałupy z wyżką nie spotykamy ani na spadowym (Т. V I , 2, 3), bądź dwuspadowym terenach pobliskich, ani, o ile m i wiadomo, dal­ ze szczytem, zwróconym ku ścianie bocznej szych. Drewniane donry piętrowe z gankiem (Т. V I , 4, 5 ) . M . T r e t e r ) wspomina o wystę­ przypominającym przedwysce, które występują pujących na Orawie dymnikach, których dachy na terenie Czech (ok. Mielnika, Newelkowa, dwuspadowe przechodzą od frontu w półstożek. Palicka, Litomyśla, Kral. Hradca, Czeskeho Otwory dymników, listwy obrzeżające daszki Duba, Turnova, Sobótki, Mladego Boleslava), bywają wykonane ozdobnie. Na dymnikach kry­ Moraw (ok. Roznova) i Słowacji (ok. Żiliny, tych daszkami dwuspadowymi umieszczone są Dolnego Kubina, Brzezny) ) wykazują podo­ bieństwo czysto optyczne. Budownictwo to bo­ pazdury ( Т . V I I , 5). W orawskim budownictwie, zdobnictwo przy wiem reprezentuje typ wysoko rozwinięty, pomocy bielenia występuje bardzo rzadko i to w którym piętro wykorzystane jest całkowicie stosunkowo niedawno. Bielone są zakończenia dla celów mieszkalnych. Najbliższe geograf i cz5 4 6 a O 5 4 7 11 12 13 14 TABLICA III. OZDOBY PRZEDWYSCA. 1. Podszkle (r. 1830), 2. Podszkle (r. 1885), 3. Bukowina (r. 1886), U. Podwilk (r. 1863), 5. Podszkle (r. 1862), 6. Podwilk (r. 1870), 7. Podsarnie (1881), 8. Podsarnie (r. 1886), 9. Podwilk (r. 1830), 10. Harkabuz, 11. Pod­ sarnie (r. 1845), 12. Raba Wyżna (r. 1852), 13. Podszkle (r. 1899), Ц. Podszkle (r. 1875). 49 i �nie naszej Orawie domy piętrowe występują w Cziczmanach koło Żiliny (ryc. 26), Dolnego Kubina, czy w Trstenie, nie posiadają jednak, jak słusznie podkreśla Bednarik ) z „wyżkami" bliższych związków. Domy piętrowe w Trstenie, ze swymi arkadami i loggiami stanowią przy­ kład budownictwa mieszczańskiego, wykształco­ nego na wzorach renesansowych, domy zaś w Cziczmanach (pochodzenia prawdopodobnie obcego, niemieckiego) ) , również daleko odbie­ gają od interesujących nas domów orawskich. W porównaniu z mieszkalnym domem w Czicz­ manach, czy Velicki R. Dolnego Kubina, oraw­ ska chałupa z „wyżką" jest bez porównania pry­ mitywniej sza. Wyżka stanowi t u zamknięte po­ mieszczenie w obrębie rozległego strychu, nie jest dostosowana do potrzeb mieszkaniowych, nie ma okna, wejście zaś do niej, gdy „przed­ wysce" jest niskie, bywa często utrudnione. 7 1. Podsarnie (г. 1881). - 2. Podsarnie (г. 1888). t p 3. Harkabuz (г. 1893). 5. Podszkle (r. 1861). Ą. Podszkle (r. 6. Bukowina (r. 1875). 1886). Szukając genezy chałupy z wyżką, nie po­ trzebujemy wychylać się zbytnio poza granice Orawy. Z opisu planu i konstrukcji umieszczo­ nego na wstępie wiemy, że część przyziemna budynku t k w i jak najściślej w tradycjach miej­ scowego budownictwa parterowego. Porównu­ j ą c plan i konstrukcję dolnej części domu z wyżką, z wiejskimi budynkami parterowymi, znajdziemy jak najściślejsze analogie nie tylko na samej Orawie, ale i na pobliskiej Żywiec­ czyźnie, w Gorcach czy na Podhalu. Nowym elementem jest jedynie „wyżka", stanowiąca w istocie spichlerz postawiony na strychu bu­ dynku parterowego. F o r m ą wyjściową dla niej może być tzw. „sypaniec", który jako odrębny budynek wchodził niekiedy w skład gospodar­ skiego obejścia. W „Orlim Locie" z r. 1938 opi­ sałem konstrukcję „sypariców", czyli spichlerzy, występujących w Kacwinie na Spiszu ). Inte­ resującą cechą tych drewnianych, na węgieł stawianych budowli była konstrukcja powały, polegająca na tym, że dzięki zwężaniu się belek w górnej części ścian szczytowych, powała na­ bierała kształtu sklepionego. 9 7. Podsarnie (r. 1845). 9. Podsarnie 8. Podwilk (r. \r. 1830). 1811). TABLICA IV. TRAGARZE OZDOBNE, DŹWIGAJĄCE „PRZEDWYSCA". 50 Powierzchnia zewnętrzna ścian, nabitych kołkami, wylepiona była dla ochrony od ognia grubą w a r s t w ą gliny (ryc. 28). Z wierzchu, l i tylko siłą własnego ciężaru wspierał się lontowy, dwuspadowy dach, który bez trudu można byłe zrzucić przy pomocy zwyczajnego, strażackiego osęka. „Sypańee", o konstrukcji wyżej opisanej, lub bardzo zbliżonej, rozpowszechnione są sze­ roko wzdłuż południowych stoków Karpat, przechodząc również w kierunku Sudetów. Na terenie Polski spotykamy je poza Spiszem, na południowo-zachodnich kresach Łemkowszczy- �/ 4 Piekielnik \ 2 Piekielnik (rok 1820) В Jabłonka (rok 1923) Jabłonka Piekielnik (rok 1842) Zubrzyca Górna (rok 1850) 7 8 Podwilk Harkabuz 1 Piekielnik (rok 1820) 40 44 Podwilk Orawka (rok 1880) 41 TABLICA V. DRZWI Jabłonka (rok 1843) 4U Podwilk 42 Jabłonka (rok 1852) 45 Zubrzyca Dolna 51 i �2. 5. TABLICA 52 Sidzina. VI. DYMNIKI. Podsarnie. zny, u Wengrinów, w okolicy Muszyny. W zbli­ żony sposób budowane są spichrze, notowane w niektórych wsiach nadgranicznych na śląsku, koło Raciborza. Zakarpacki spichlerz z wieńco­ wym sklepieniem, występujący j a k widać z po­ wyższego tu i ówdzie również i po naszej stronie Karpat w swej zasadniczej konstrukcji ma pe­ wne rysy wspólne z orawską wyżką. Jeśli z sypańca zdejmiemy dach, który i tak jest na nim zupełnie luźno zawieszony, usuniemy ze ścian pancerz z gliny i kołki, pozostanie jednownętrzny budynek (ryc. 28) o konstrukcji wę­ głowej, górą sklepiony w sposób zbliżony do niektórych wyżek. Pomieszczenie gospodarcze o charakterze magazynowym, jak spichrze, p i ­ wnice mają z reguły wejście wprost z pola, co ułatwia zarówno załadowywanie, j a k i wyłado­ wywanie przechowywanych tam zapasów. Ten wzgląd powoduje, że w wielu komorach spoty­ kamy wejścia wprost z pola. Ta sama tendencja przejawia się w chałupie z wyżką, gdzie spich­ lerz — sypaniec został w ten sposób wybudo­ wany na zrębie parterowej chałupy, by drzwi od niego znalazły się w podwyższonej licowej ścianie budynku. Pociągnęło to za sobą w kon­ sekwencji konieczność zbudowania na zewnątrz urządzenia ułatwiającego dostęp do nowego po­ mieszczenia, co rozwiązano w formie ganku — przedwysca. Wyjątek stanowi chałupa z Podsarnia, budowana w r. 1811, w której wejście do wyżki prowadzi od wewnątrz, ze strychu. Chałupa ta przedwysca oczywiście nie posiada, wyżka zaś, ukryta całkowicie pod dachem, jest zewnątrz zupełnie niewidoczna. Wypadek ten dla budownictwa orawskiego jest atypowy. Być może, że ta odbiegająca od normy konstrukcja jest wynikiem jakiejś późniejszej przebudowy. �TABLICA 1. Podszkle (r. 1862), 2. Jabłonka, VII. PAZDURY. 3. Podwilk (r. 1870), U. Podwilk (r. 1830), 5. Podszkle (r. Przyczyną, która spowodowała złączenie spi­ chlerza z budynkiem mieszkalnym była niewąt­ pliwie chęć uchronienia się od kradzieży. Dziś jeszcze Orawiacy wypytywani o walory wyżki podkreślają znaczne bezpieczeństwo, jakie daje ona na wypadek zakusów ze strony niepożąda­ nych gości. Dom z wyżką, która dziś występuje już na Orawie w niewielkiej liczbie, nigdy nie był tam typem panującym niepodzielnie. Bu­ downictwo to zrodziło się i kontynuowało w obrębie klas najzamożniejszych mieszkań­ ców wsi, t j . dziedzicznych sołtysów i kmieci. Ubogi, lub nawet przeciętnie zamożny góral orawski nie posiadał w swym obejściu oddziel­ nego spichlerza i nie odczuwał potrzeby chro­ nienia swego dobytku w trudno dostępnym schowku. Jedynie zamożni mogli ponosić cię­ żary związane z wystawieniem domu pochłania­ jącego przeszło dwa razy więcej budulca niż dom parterowy i odpowiednio znaczniejszej ro­ bocizny. Nie jest łatwo odpowiedzieć na pyta­ nie, kiedy mogło się odbyć owo przeniesienie luźno stojącego spichrza na powałę partero­ wej chałupy. Większość domów z wyżką stoją­ cych dziś na Orawie i w jej sąsiedztwie, po­ wstało w ciągu wieku ubiegłego. Istnieją jednak domy z wyżkami datowane z r. 1811 (Podsar­ nie, własność Józefa Jurczaka), 1784 (Dworek Moniaków z Zubrzycy), nawet 1729 (Czar­ ny Dunajec), względnie 1711 r . ) , co wskazuje, że wykształcenie się tego typu należy przesunąć na wiek X V I I I . O ile chałupa z wyżką jest istotnie wytworem lokalnym, który powstał i rozwinął się w obrębie dzisiejszego zasięgu, przesuwanie jej powstania poza wiek X V I I nie jest możliwe, gdyż jak wynika z materiałów historycznych, zebranych przez Semkowicza, w wieku X V I na Orawie zaczęły dopiero po­ wstawać pierwsze osady. Jako ewentualny czas 1899). wytwarzania się interesującego nas typu bu­ downictwa pozostaje jedynie wiek X V I I , co jest tym bardziej prawdopodobne, że w tym właśnie czasie góry nasze były widownią zamieszek wo­ jennych i walk na tle społecznym, które stan bezpieczeństwa w Karpatach wydatnie zmniej­ szały. Powstanie chałupy z wyżką stworzyło na Orawie możliwość powstania budownictwa z piętrem mieszkalnym. Liczne przykłady uczą nas bowiem, iż komora z łatwością przekształca się w alkierz lub świetlicę. Orawska wyżka nie przeszła nakreślonego wyżej procesu ewolucji od pomieszczenia magazynowego do mieszkal­ nego, co można przypisać postępującemu w miarę rozdrobnienia gruntów zubożeniu. Wzrastająca drożyzna budulca, którego tak wiele trzeba było zużyć przy budowie chałupy spowodowała, że chałupy te stawiane jeszcze przed pierwszą wojną światową zostały osta­ tecznie ze współczesnego budownictwa ludo­ wego wyrugowane. W czasach międzywojen­ nych, wiele chałup z wyżką zostało przebudo­ wanych, wyżki i przedwysca pokasowano, ściany 1 0 Ryc. 26. Piętrowy dom z Cziczman na Słowacji. 53 �Bye. 27. Najmłodsza z istniejących chałup z wyżką, zbudowana w r. 1901. Sidzina, pow. Myślenice. Fot. B. Beinfuss 1948 r. strychów obniżono i pokryto nowym dachem i tak powstały z nich domy parterowe, niczym nie odbiegające od innych chałup orawskich. Z nielicznych już domów z wyżką, które zostały do chwili obecnej, wiele stoi opuszczonych, nie­ zamieszkałych, lub ewentualnie użytkowanych jako szopy, gdzie przechowuje się zużyte narzę­ dzia itp. rupiecie. Ilość tych domów maleje z każdym rokiem, gdyż właściciele rozbierają je na opał lub na przebudowę. Chałupa z wyżką, stanowiąca dziś zabytek epoki minionej, nie­ długo zniknie z krajobrazu wsi orawskiej ) . Ze względów naukowych i muzealnych, należa­ łoby jednak zastanowić się nad tym, w j a k i sposób kilka najbardziej wartościowych okazów można by od zniszczenia uchronić? W chwili obecnej pod opieką konserwatorską znajduje się 1 1 wspomniany przeze mnie kilkakrotnie dworek Moniaków. Fakt ten, bardzo pocieszający, nie wyczerpuje jednak całego zagadnienia, gdyż dworek ten ze względu na stanowisko socjalne swych dawnych właścicieli (nobilitowany ród sołtysi), nie może być uważany za typowy przy­ kład orawskiego budownictwa włościańskiego. Wydaje mi się rzeczą celową roztoczenie opieki konserwatorskiej przynajmniej na dwa jeszcze budynki z wyżkami, z których jednym byłby opuszczony dom Czopa stojący w Zubrzycy Górnej, na roli Chrapkowej, budowany archa­ icznym sposobem z okrąglaków, drugim zaś stara chałupa z Podsarnia posiadająca do dziś k u r n ą izbę czarną z kotłem nad nalepą i pełne urządzenie, ilustrujące wnętrzne domu oraw­ skiego z końca ubiegłego wieku. ад 7 1, Piekielnik 54 Tablica VIII. Rozety wycięte na tragarzach. (r, 1868), 2. Jabłonka, 3. Piekielnik (r. 1863), 4. Jabłonka, 5. Podwilk, 6, Piekielnik (r. '7. Piekielnik (r. 1868), 8. Piekielnik (r. 1820). 1863), �Ryc. 28. Konstrukcja „sypańca" z Kocwina, pow. Nowy Targ. P r z y p i s y : 1 ) L . Puszet: Studia nad polskim budownictwem drewnianym. I Chata, Kraków 1903 ) M. Treter: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. Wierchy Т. X V I , str. 62 ) St. Barabasz: Sztuka ludowa na Podhalu Cz. I I . «) M. Treter: Dwór Moniaków. ) J . Kantor: Czarny Dunajec, Mat. Antr. Arch, i E t n . Т. I X (1907) str. 77 °) B. Vavrousek: „Diedina" Praga 1926 ) Slovanska Vlastiveda Т. I I , str. 158 ) J . w. ) R. Reinfuss: Zabytkowe sypańce spiskie w K a r winie, Orli Lot 1938 г., str. 146 2 s 5 7 8 9 10 ) J . Kantor: Czarny Dunajec str. 77 ) Według danych zebranych w r. 1949, na terenie Orawy znajduje się obecnie około 60 chałup z wyżkami, a mianowicie w Bukowinie 2, Chyżnem 3 i 1 do połowy zwalona, w Harkabuzie 4, Jabłonce 7, Lipnicy 2, Pie­ kielniku 11, Podwilku 4, Podsarniu 5, Podszklu 7, Z u ­ brzycy 5. Informacje powyższe zawdzięczam w znacznej części uprzejmości dra M. Gotkiewicza, za co na tym miejscu składam wyrazy serdecznego podziękowania. Poza Orawą znajdują się chałupy z wyżką w Sidzinie 2, Rabie Wyżnej 1 i Spytkowicach 1. Powyższe dane cy­ frowe posiadają charakter orientacyjny. 11 Ryc. 29. Sypaniec po zdjęciu dachu. Kocwin, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1938 r. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a907e3c669a8b1eef33394d716e1467.pdf 27e888111d5f6bfcaebb6ee0d8b1154c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4677 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.181-202 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud, t. 84, 2000 IV. KRONIKA KONITRI:N('J!\ "I'IUFSZLOŚ( r:TNOLOGII POLSKILI W JEJ TERAŹNIEJSZOŚCI. POSTACIE. ID/T. I'ROBLI·:MATYKA. OŚRODKI". TORUŃ. 22-23 WRZEŚNIA 2000 Konkn:neja z\li,vana by/a z 76. Waln)'m Zgromadzcniem Dclcgatów Polskiego stwa Ludo/ml\\e/l:go. /.organizllll·ana została pr/.cz Muzcum Etnograliczne w Toruniu /namienmskicj-I'rl'ilkrollej przy ud/iale Zarządu G/ównego i Oddziału Toruńskiego mitetu Nauk L1nologiczn~ch wsparciu linanso\\ym P;\N. Komitctu TO\varz)'st\\a Pr/yjaciół l3<idaJl Nauko\v)'ch Muzcum i Marszałka f-:tnogralicznego Województwa Towarzyim. Marii PTI.. Kooraz przy Kujawsko- Pomorskiego. Celem konkrencji b~ lo przedstawienie przeszlości etnologii polskiej i szerzej nauk ćlnologicz.n)'ch oraz jej znaczenia dla \\spólczo::snego rozwoju tej dyscypliny. Tak zaprogramo\Ian)' charakter konlCrencji skierowal jednocześnie uwagt; na sposób badania dziejów zaintereSOWal\ i prac dnologic/n~ ch. podcjmO\vancgo w ramach historii etnologii. CZt;sto już dziś pretenduj'lcej do miana odd/ielnej subdyscypliny. Otwarcia konlCrencji dokonal Roman Tubaja. dyreklor Muzcum Ltnograticznego. Referat "O potrzebie studiowania i naucz.ania historii etnologii" \vyglosil Zbigniew Jasiewicz. Omówilon roZ\lój historii etnologii i antropologii i wskazal na cechy tej dziedziny zainteresowań. Jednocześnie przedsta\\ i/ miejscc i znacz.enie nauczania historii ctnologii w uni\vcrsyteckich studiach <:tnologicmych. masowych dzisiaj. bo obejmuj;lcyeh około 2000 studentów w siedmiu ośrodkach, i 1\ zwi'lzku I. tym nabicraj,\cych charakteru ogólnocdukaeyjnego. W kolejnym referacie Witold !\rmon lająl si.; .. Poc/.ątkami dnologii uniwersyteckiej w Polsce". Zaprezentował w nim m.in. int<:resuj'lce odkrycie .. jakim jest opuhlii-;o\\ane oś\\iadczenie Stanislawa Ciszewskiego z roku IYI2 .. Dłacz.ego lIst,lpilelll ..... o pO\lodach rezygnacji prz<:L niego I kicrowania Katedrą Etnologii Uni\\ersytelu J<lna K<lzimi..:rza \Ie LwO\v·i..:. Zygmunt Klodnieki Inówil o .. Roli Polskiego Towar1)st\\a Ludozmll\czcgo II' etnologii polski..:j". podkr..:ślając znaczcnie śeislego związku PTL z etnologicznymi instytucjami nauko\\ yllli a także jego osiągnit;cia w upowszcchnianiu wiedzy etnologicznej. Przedpoludnio\\c obrady \1 dniu 23 \lTz<:śnia koncentrowaly sit; na rozwoju poszczególnych kicrunków zaintel'eso\\ al'I etnologicznych oraz działalności wybranych ludoznawców i etnologów. Dorota Simonitks i Ter<:sa Smolir\ska przedstawi/y re!Crat .. Przeszłość i teraźniejszość folklorys:yki polskiej". Trzy i-;t1lejne re!Craty dotyczyły clnochoreologii: Grażyna Dąbrowska omówiła. w hisloryeznej persp..:kty\\ie, ..l.naczenie etnochoreologii dla zachowania tradycji wc współczesnej kulturzc". Dariusz KlIbinll\\ski l'apraenlO\\al .. Stan i potrzchy dokulllentacji folkloru tanecznego pogranicza Polski pl',lnocno-\vsclwdniej". a Urszula Loba- Wilgoeka .. Instytut Choreologii \\ Pomanill - cek. dz.i,lIalność. osi1Igni.;cia". Instytut ten jesl zlli;lzany ściśle z osobą Roderyka I.ang<:go. jego I'ulltlalora i kicHlII ni"a. Andrzej Sta\\arz zająl sit; ..Tradycjami badań i perspektywami etnologii miasta \\ Pols..:e". Rderat Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (odczytany, autorka nic nlOgła uClestniCl}ć II obradach) dot) czyi .. Pracy etnogral~l IV oczach Kazimicry ZawiSll)\\ icz-Adamskiej". Paulina Suchecka omówiła ..Korespondencjt; Adama Fischera w Archillum Polskiego T()\\arzysl\\a Ludoznawczego". wskazując z jednej strony na ważne źródło do historii etnologii. jakim są list). a z drugiej na An.:hi\\um PTL jako micjscc przechowywania ccnnych materiałów historycznych. Witold Przewoźny omówi/ malo znanc postacie: ,.f-klcnę i Wi<:slawt; CichowiCI i ich Towarzysllvo L.udoznawcze \V Poznaniu", przypomnianc w 90. roeznict; powstania i spadkohiercy TOlvarlysl\la. Przedmiotem re!Cratu Ircny Bukowskicj-FlorcJlskit<i stali się ..Twórcy myśli etnograficznej na (iórnym Śląsku - cieszYJlski ośrodek etnologiczny'·. PopoludniO\ve obrady dotyczyły problematyki muzealnictwa pozaeuropejskiej \\ d/.ialalnośei .lana Manugiewieza. kierownika ficznego w Lodzi" mÓ\1 ila Anna SI~'czyńska. Artur Trapsz)'e etnograficznego. O .. Etnogratii Miejskiego Muzeum Etnogra- w re!Craeic .. nadania nad rybołów- �182 stwem i zaj.;ciami wodnymi w Muzeum Etnograficznym \\' Wilnie i Muzcum J-:tnogralicznym w Toruniu'" porównalobie te instytucie z\\iązane /. dzialalności'l Marii I.namierowskicjPrOfłcro\l·cj. Ważnym zagadnkniem ..Szko/y i kierunki w etnologii a muzealnictwo e!llograliczne w Polsce'" zajęli si.; .Ian Swięch i Roman Tubaja. Głównie \\' tcj części ohrad przcznaczono czas na dyskus.i9. w której zabrali glos: D. Kubinowski. T. KarlI icka. A. Blachowski. R. Tubaja. Z . .Iasiewicz. M. Parnowska. A. Spiss . .I. Swięch i A. StyczYllska. Konfen.:ncja torUTlska zaj.;ła. co stwierdl.Ono w podsumowaniu. sZClcgólne miejsce wśród innych spotkań naukowych polskich etnologów. Jako picrl\'sza pohlczyla zaintcrcsowania wybranymi. wa7.nymi wydarzcniami i postaciami z przcsz/ości etnologii z prób,! zastanowienia się nad cechami i znaczeniem historii ctnologii. Zwróciła Imagę na konicczność odszukania. tworzenia i utrwalania źródd historycznych a takżc na wartość dyskusji nad zalożcniami tego kierunku studiów. Wskazała na funkcję historii dyscypliny. przede \\Slystkim poznawczą. alc obok tego również spolcczną. w tym integracyjną wobec środowiska etnologie/.ncgo. Konferencji towarzyszyła niC/micrnie intcresuj'lca wystawa "Maria I.namierowskaPrOIkrowa. TwórClyni Muzeum t-:tnograJicznego w Toruniu. EtnograL muzeolog. człowiek". przygotowana według scenariusza hl'y ArszyTlskicj i Jlarmy ~u/.alcwskicj z opraw'l plastyczną Ewy Kamińskicj. Wystall'a ta potwierdziła znaczenie ckspozycji o charaktcrze biograJicznym jako ważnej formy gromadzenia i porządkowania źródel i popularyzacji historii ctnologii. Cieszy wielość tego rodzaju inicjatyw w Polsce. W maju 2000 roku I.Ostala ot\larta w Galerii Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego wysla\\a "Siadami ekspedycji .lana Czckano\\'skiego do Afryki Środkowej. 1907-1909". której kuratorem hyl Jan 1. Milewski. W zwj,vku z wystawą przygotowano wartościowy katalog zawierający m. in. życiorys uczoncgo pilira jcgo córki Anny Czekanowskiej i dokumenlacj'r f()(ograliczną. W Krakowic w czerwcu Icgo roku udostępniono \\ Muzcum Narodowym interesując" wystaw'r .. Malinowski. Witkacy. Fotografia: Mi'rdzy nauką a sztuk,,". stworzoną pod kierunkiem I.bignicwa BcncdyktowiC/.a. I.ostała ona hardzo dobrzc przyj.,:ta przez czlonków Europejskicgo Stowarzyszenia ,\nlropolog()\\ Spolccznych (FASA). którzy w lipcu 2000 roku przyhyli lam na S\\oj'l konlCn:ncj.;. Uczestników konkrencji \1' Toruniu uj.,:ła znakomitajej organi/.acja. Dzi.,:ki wiclkicmu wysiłkowi pracowników Muzeum Etnograficznego. a przede I\vystkilll Romana Tubaii i .lana Swi.;cha. konlCrencja znalazła w Muzeum hardl.O dobrc warunki pracy. Kicrownicy naukowi konferencji Teresa Karwieka i Zbigniew si9 podstaw" puhlikacji poświc;concj Jasiewicz historii podejmą elnologii starania. ahy matcriały konł'crencyjne stal) polskiej. 7.higl1ielV JasielVic:: KONFERENCJA Jak można plinarnej spotkania rozumieć konferencji były: .. WIEI.OKlJI.TlJROWOSĆ: MII;DI.Y POI. A'. ł 8-19 I.ISI OPADA wiclokulturowość') zorganizowanej Instytut Etnologii \1 Na to pytanic Poznaniu i Antropologii TLORli\ A PRAKTYKi\". 191)1) odpO\licdzicli 18 i 19 listopada KulturO\\ ej lJAM. ściowych PAN oraz Komitet Nauk Ltllologiel.l1ych PAN. Trudno nic oprzcć się l\rażeniu. iż zorganilOwanie takiej temporis końca epoki IV kręgu kultury zaehodnioeuropcjskiej. uczcstnicy intcrdyscy- 1999 roku. Gospodarzami lak/ad Badań Narodowo- konł'crcncji staml\\ i swoiste signum CickallY jest styl IV jakim humani- styka. a zwłaszcza antropologia kulturowa i dyscypliny jej pOkrC\\llc. wkraczaj" w nowy wiek. Ten styl to między innymi usiłowanie pogodzenia potr/.ehy podkrcślcnia wlasncj tożsamości kulturowej zaró\mo i'.hioro\\'ej. jak i indywidualnej z nasilaj'leym się procesem homogenizacji kultur. W tej wlaśnie perspektywie omawiano zagadnienie \lidokulturO\\Ości. Trcść ponad th\udzieslOgodzinnych obrad. podzielonych pomięd/.y rcteraty i dyskusje. dotyczyła w głównej mierze różnorakich możl iwości i:Herprctacj i tego zagadnicnia. kdnocześnie �] 83 uwypukliła konieCJ:noś( ci,(gkj konfrontacji tcordyCLnych. mclodolog.icznych i praktycznych dokonaJl dyscyplin hurnanistyCJ:ny ch 7ajmujących si.; kultur,! i spokczeństwem. Temat spotkania Igromad/il pr7edstawicicli ośrodków naukowych funkcjonujących w rozmaitych regionalnych i lokalnydl kontekstach kullllrOlI'ych naszego kraju (Białystok. Cieszyn, (jdarlsk. Krakll\\·. Opole. Warszawa. Wrocław. Zielona Góra) i zagranicy (Alice Springs - Australia). Olxcnoś( uC7.estnik[lw Zll i'17anych I. tymi właśnie ohszarami kraju i świata w wymowny sposóh podkreśliła scns podj.;tych rozwaŻ<lIl. W ramach krótkiq:o sprawozdania nic sposóh szczcgólowo omówić wszystkie zaprezentowane opinie. Slui'.)" II i.;c ono jedynie zasygnalizowaniu niektórych tendencji interpretacyjnych, dOlllinuj'lcych II' referatach i Ilysl;lpieniach. Zwracano uIlag.; na kwesti.; definicji terminu .. 11 ielokulturowośC. wiclokrotnie podejmowaną II czasie caki konkrcncji «j. Bahiński. W. Burs/.la. Z. .Iasiewicz. M. Kairski. 1\. Sadowski. 1\. Sakson. /\. I'oscrn-I.ielillski). I.arysowaly si.; trzy tendencje 1\ interpretacji kgo poj C;cia. Można hy je określić jako: I .. .Przcstr/ell Iliclokulturow,\··. ezyli s<\sied/tl\O ludzi zróżnicowanych kulturowo na określonym terytorium: 2 ... Stan nalllralny ", spontaniczny. który polegałby na istnieniu różnych zachowań kulturow")'ch i braku potrzehy ich wartościowania (i opisu) przez spo!cczność, która posiada takowe zachowan ia: 3 .. .slan wtórny" .... nowoc/.esny" wynikający z uświadomienia sohie różnicy pomiędzy kulturami i I potrzeby ich opisania IV kategoriach ..odn;hności kullurowcj" (na przykład system kast) i ..relacji". NiniejSla tendencja Idajc si.; ohejmować mi.;dzy innymi zjawiska renesansu etniczności. odrad/.ania nacjonalillTIllW oral pr/ejawów dyskryminacji. Wieloaspektowość tcrminu. lawsIc w pewnym sensie umowna. wskazuje jednocześnie na skal.; jego l.nauCl1 i ich lastosowaI\. Ohecny w j.,;zyku naukowym i polityki. zasługuje na uznanie go la uyn/lik kvtaltuj'lcy codzienne iycie . .kgo znaczenie ..całości" i .. upor/ildkollania" ... odr.,:hności" i .Jróżnicollania". zawiera się w katcgoriaeh W analizach Ijaw iska w'ielokultunlllości posługiwano si.,: synonimami: .. multikulturalizm·" ..pluralizm kullurtl\\Y" ... rM.nica kulturowa". Ich ui:ycie odsyła do praktyki jaki\ okazują się strategie wspólislnienia g.rup o rO/.Illaite:j ident) Iikacji i autoidenlytikacji. rozwijających się w czasie i przestr/eni. I.aliclllno do nich narody oraz grupy mniejszościowe: uznane za takowe za sprawą rolmaitych kryterill\\. na przykład religijnych lub etnicl.l1ych. Omówiono też przykłady sytuacji wiclokultutll\\ości II krajach ":uropy I.achodniej (.I. Zamojski). Środkowej (T. Kamusella) i Wschodniej (I. Kah/il'lska). Wyodr.;hniai'lcym si.; glosem w dyskusji okazaly się próby zdclinilmania wielokultunl\\()ści z perspektyw'y kultur pozaeuropejskich: USA (.I. .JastrzęhskaSzklarska. B. S/klarski): Fklladoru (W. Żukowski): /\Igerii (/\. Barska): (/\. I'osern-Zieliński). Wenezueli Kamerunu (R. Vorbrich); .Jakucji ski): Indii (p. K lafk<l\\ ski): Kaukazu (1\. Furier). jll\\. gdzie wielokulturowość laka sytuacja sprawia. stanowi jedną iż wci'li' poszukuje I Warto zaznaczyć. ich charakterystycznych si.,: ddinicji (M. Kairski); Australii (E. NO\vicka. P. Trzciń- iż Polska nic należy do kra- cech. Być może właśnie tego zjaw iska. Nieuchronną konsekwcncj'l interpretacji wspomnianych przykładów okazało się pytanie o etnocentryzm i relaty II i/.m. Ohie postawy badawcze pojmuje si.; w kategorii dylematu współczesnej humanistyki. IwiaSICIa antropologii kulturol\l:j. Sprecyzowano go nast.,;pująco: czy możliwe jest "w')'dobycie czywiścic moie si.;" hadacza hyć pomocna I etnocentryzmu oraz czy postawa relatywizmu w interpretacji modelu wielokulturowości. kultLIrowego rzc- Z tą ostatnią kwesti'l wiąże si.,; wyodr.;bnienie owego zjawiska na kilku poziomach organizacji spoleu.no-kulturowej: rod/.innym. lokalnym. etnic/no-narodowym i etniczno-kontynentalnym. Skupiono si.,; równic/. najego politYClnym aspekcie (I. Bukowska-Floreliska). W t) m miejscu pojawily nych (asymilacja mnil::islllści nych. Posiada to lwiwek I. si.,: propo/ycje analizy pluralistycl.l1ych IV oparciu o narzucanie ideału paI\stwa rO/maicie nych) ro/wijaj'lcych si.; w jednym potencjalnej r{)\l'I1ości wielu kultur. rozumianym statusem licznych modeli państwa: wertykalnarodowego) i horyzontalkultur (narodowych, etnicz- pallstwie. Wiclokulturolv'OŚć jest postrzegana jako postulat co cz.,;śeiowo realizuje si.,; w procesie hudowania lak zwanej �184 ..tożsamości lIspólistnienie konstytucyjnej". tychi.C kultur. pozostającej w opozycji do ctniC/nej . .lej okrcślenie Przy jcdnoczcsncj pict.;gnacji wlasn) ch tradycyjnych umożliwia w/orców zachowań. mogą one wspóllworzyć określoną zbiorowość w obn;bie jednego państwa. bez obaw o utratę swej indywidualnej - etnicznej potrzeby identylikowunia sio;:. Wspomniana ..toi.samość konstytucyjna" wychodzi jednoczcśnic poza ramy jednostkowej (osobislej) to/samości kulturowej. Kategorię •.naród" moi.na by więc uznać za przcjaw myślenia holistyczncgo. którc nic sprawdza się w badaniu wspólczesnych zjawisk kulturowych (/'. Sokolcwicz). Przedmiotem gorąccj dyskusji okazala si.; wzrastaj'lca polr/.eba identyfikacji na poziomie wspólnot lokalnych. poniekąd zagrożona przez globalizację. ro/.umian,! lu jako proces ujednolicania wzorców kulturowych wynikłych z ekspansji środkl)\\ medialnych. Zmniejszenie dystansu pomiędzy poszczególnymi krajami i kontynentami w procesie komunik(l\\ ania przyczynia się do tworzenia nowych wzorców kultur()\\ ych. a tym samym toi.samości wykraczającej poza identyfikację etniczną (narodową). Wiclokulturo\\()ŚĆ danej zbiorO\\ości. wiąże się ściśle z zagadnieniem ldolność do rÓ/.nicO\\ania zapewnia funkcji różnicy proces II konstyluowaniu budowania to/sanwści się kultury indywidual- nej. W konsekl\encji pytanie o jnnego" w kulturze stammi pr/.ede wszystkim pytanie o własną to/.samość. Istnienie różnicy kulturowej odbierane jest I.arazem jako zagroi.enie i Iilscyn'H;ja. laś jcj zanik "zaprasza do przemocy". Takie podejście prowokuje do pytania o proces porozumienia między kulturami. Niehagateiną rolę odgrywa w nim skra edukacji i politycznych priorytetów stosowanych przez władze w stosunku do mni\:jszości elnicznych. narodowych. religijnych. Stera asymilacji _. integracji w pal1stwie wiclokullurowym (wielonarodowym. wieloetnicznym) mieści się pomiędzy dwoma przeciwstawnymi biegunami: ogólną fllrlllUłą polityki danego kraju oraz skłonnościami danych grup do podkreślania nic tylko własnej loi.samośei. ak lakże ich mniejszościowego statusu jako swoistej krzywdy. w zrozumieniu mechanizmów ujawniaj'lcych nej mniejszości. Chodzi tu gll)\\'nie o proccs W tym kontekście nlllina mówić o roli pedagogiki się w intaakcji dominującej wicksmśei i dominowadyskryminacji oral ..slygmaty;.acji". traklO\lanej jako częściowo nicuświadomiony I.espól przekonali poszczególn~ ..upośledzonej'" pozycji spolee/.no-kulturolVej (l':. Czykll·in. ch c/.lonkl\\\ D. Misicjuk. dalll'j grupy o ich gorszej . T. SIludiarek). Wielokul- turowość rozpatrywana z perspektywy dyskryminacji zosIala I\yka/ana na kilku przykładach. Ich wspólną cech~1 okazala sio;:dyskryminacja na tic jczyk()\\ ym (Bialoruś. Kamcrun l. etnicznym orat religijnym - definiowanym z perspektywy llllldamentalizmu kultun\\\ego i religijnego. Warto zaznaczyć. iż plaszczyzną. która slloiśeie przeplatala sio;: IV ro/.wa/aniaeh nieklóryeh uczestniczących w spotkaniu. okazala się estelyka. W czasie ohrad nawi,vano do niej w kontekście tiloLotii M. Rericha (M. Cidok-Klatkow·ska. P. KaltkolVski) . .lak sio;: póżniej okazało es!Ctyczny wymiar problemu pownicil na koniec or·rad. jednakie z z.upelnie innym przesianiem. Na koniec warto zwrócić uwagę na bogactwo skojarzcń obecne w komentarlaeh uczestników. Dotarto w nim do bieguna przeciw ległego humanistyce. mianow icic ... do nauk ścisłych. a konkrelnie ziono do matematyki. Za spr<Jwą melafory w niej sojusznika. nać do pięknego zjawiska stosownej dla pos!modernistycznej Tak więc nic nic stalo na prles/.kodlil'. jakim jest araheskowy świat .. fraktali" stylistyki. ah) wielokullUrl1\\"\lść ()(Inalcpr/.yróII- (M. (iolka) . .·/gnie.\::ka ( hwieduk WYSTA W A .. MARIA ZNAMIEROWSKi\-I'RCJFFEROW ETNOCiRAF. MUI.EOl'c)(;. C/ł.OWII:K·· A (11\91\-1990). Wystawa zostala zorganizowana przez Muzeum Ltnografiezne w' Toruniu II' hołdzie lwórczyni tego Muzeum i pienIszemu. wieloletnieJllu dyn:klorll\\i. Maria /.namierowska-PriiITen\\\a była pracownikiem naukowym uniwcrsytetóII - najpief\\' Stetillla natorego Kopernika IV Toruniu (1945-1964. od 195X roku jako niepdnym wymiarze god/.in tabe 1964-19X7). 1(39). potem Mikolaja Etnografii. a \1 IV Wilnie (1927kierownik Katedry �185 Okazj.,: Illl'ganimllania Ilystall:- stllor/.yly trzy okoliczności: przypadajqca w 199X roku 100. rocznica urod/in pro!". dr Marii l.namicnl\l·skicj-l'rUr!<:n1\\cj. 40-lecie istnicnia utworzonego przcl ni" samod/idncgo MU/.eum Llrlograliczncgo i skansenu II Toruniu (1959-1999) oraz uroCl.ys\C nad,lIlie tcnlll fVIU/eUlll. na Ilniosek Romana Tubaji. Dyrektora Muzeum Elnograficznego 1\ Tl)runiu. ki imicnia. lIroc/.ystośc. \lral z otwarciem \\·:-stally. odbyła się 15 grudnia 2000 roku. Wyst<l\la l'kspon()\lana pocz,\tkowo do .10 marca ::WOO roku. /Osiała wznowiona 22 września tcgoi roku II III i'l/ku Z odbYlI ając:- m si.; II tyn. ezasic \I' Toruniu 76. Walnym 7jazdcm Dekgatlm Polskicgo r()\lar/yslll,l I.udoznawczcgo i konfercncją nauko\lą pl. ..Przeszłość elnologii polskicj 1\ jcj tcraillie.is/ości. I'oslaeie. idce. problematyka. ośnldki". iClrudn<) zaulI ai:- c. ie' ":- sta\la pOŚII i.,:eona I. I.namicr()\l skicj-PrU ITerowcj bczpośrcdn io kon:spolllhmala I. tematyki! konfercncji. ponicllai .icj iycic. niczwykle aktY\lne i długie. wypełnione d/iahliności.\ llauk()\l<\. dydaktyczną popularyzatorską zbicraczą i organizacyjną. kontaktami z II icloma ośrodkami unillcrsytcckimi i mU/.calnymi. a taki.c i.y\\'y udział w licznych ogólnopolskich stollar/ys/cniach. a pr/.cdc wS/.ystkim II gremiach doradczych. związane było I. i: eicm pl'alI il' Ir/ech pokoleli etnogra!i)\\ w Polsce. I.c \l'zgl.,:du na to. że M. PrUllCrowa \lspl)lt\lorzyła silny ośrodck Clnograliczny po I \\ojnic światol\cj w Wilnie::. pracując u boku pro!". Cezarii !laudouin dc (\lurten,l: -1:hrcnkrcull.Ollcj i. nicco późnicj, prof. Kazimierza Moszyńskicgo. a po II \\ojnie Ś\lial()\lcj ośrodck tOrLuiski (poczqlkll\\o przy prof. Bożcnie Stelmachowskicj. potcm samod/iclnic. a nast.;pnie z pro!'. .Iadll igą Klimasze\lską). a także ze względu na .Jej znaczącc uczcs[nicl\lo II ksztalt()\laniu si.,: i lllf1kcjonowaniu ogólnopolskiego środowiska etnograliczncgo i dorohck naukulI :. zajmujc ona tm ale miejsce II historii polskiej clnograti i. WystalI a urz"dfOna fOstała 1\ prz:- Illu/.calnym skanscnie w dużym spichrzu przystosowanym du ccllm ckspoz:-c:-jn\ch. na dlq'lch poziumach. Na partcrzc. autorki wystawy (Ewa ;\rszyńska illanna Muz.alellska) przL'dst'lI\ ily i.ycic zawodol\c proC M. l'riir!i;:nm·ej. pi.,:tro 1.aś przeznaczyly na pami'ltki jej iycia pr: lIatncgo - osobistego. rodzinnego. towarzy,:kicgo itp .. w tym tC7. na drobialgi Il1ll\\i,\cc picj światopogic,l!zic. autorytetach, przyjaźniach, upodobaniach. Matnial 1\:- slal\ icnnicz.) pochodzi l zc l.hiorÓw własnych archi\\um Muzcum Etnogral1czncgo \\ Toruniu I\zbogacoll\ch o ognHllną spuścizn.,: piśmicnnicz,j i ł()lograticzną, darowaną przez M. Pri.ilfcr()\1<\ MU/CUlll II ICSI'llllCllCic. II raz z. ksi.,:gozbiorcm. mcblami. obrazami. przedmiotami codzicnncgo uiytku. bib,~lolami i in. lJzupdnicnic \\ystally stanoll iły - w jej cz.,:ści parterowej .- zabytkD\\c przcdmiot:clnogralicznc zc zbion-'I\ Muzl:um. od pierwszych pO/.yskanych w !946 roku. po ostatnic. lakupionc prz.l'/ ni'l w kOlicu hll XO .. gdy b.;dącajuż od dawna na emeryturze, S.;d/.i\\<l pani l'roksor I radości.! i cncrgią brala udzial \\ badaniach terenowych, organizowanych przcz.jcj IHISt';PU·l\\. Na partcrzc klimat l\ystallY tl\orzyly zadzilliaj'lco licznie zachollane różnorodne dokumenty l takic jak np. kom pkt Śll iadeCII\ gimn,vjalnych i dokumcntacja studióI\ oraz picrwszyeh łat pl'aC: Marii Inamicnl\lskicj. list:- Maryn:Falskicj i Janusza Korczaka. Cezarii Baudouin dc Courtcnay-J-:hrcnkrcutfOl\ cj i Kazimier/a Mos/: ńskicgo. legitymacje. pisma urz.,:dowc, nickicd:- o kuriozalncj trcści. pr/.cpuslki. notatki I. podróiy zagranicznych. wycinki z gazet itp.). a taUc liltogralic m'lk. śl'cdnil' i bardl.O POI\ i.;ksl.Onc. które przy\\oly\\aly CLas miniony _. na1..1\ iska. micj'ca. postacic i Idarzcnia znacz.qce \\ d/.icjach polskicj etnogral1i, no i oczywiście dynamiczB'( d/i,i1ainość I'vlarii /namicn)\lskicj-l'riHlcrowej jako mU/.cologa. Osobno zaznaczono na 1\ )'stallic ponad 50-klnic hardzo znalI czym i .jcgo agcndach. Nicią przcI\odnią p,lrtl'rol\Cj M. I'riilfcnl\\cj. I)/i.;ki i osi,u;ni,;l:. S\\cgo rml/aiu mcnt:- ckspo/: - publikacjc po śmicrci 1\ nc .Jej C/lonkost\Hl cz.;ści II ystaw)' Il'nlU moina podsumO\\illlic akt:- hyl) cytaly by lo dudatkO\\o i.ycia I.a\lodol\ego poznać prof \\ Polskim z własnych. Towarzystwie slUibowych Ludo- życiorysów jcj hierarchię ważności poczynań M. PriHTerowcj stanowily trzy !rag- cj i: naukolIc i popularnonaukowc (ponad 90 pozycji. wśród nich wydana już autorki ksi'lika \\spomnicni()\la. etnograficzno-socjologiczna Wilno. miaslo sercu Jlujhli:s::.e. napisana II 19-1-1roku. tui. przcd ostatccznym opuszczcniem lego miasta ): �186 - medale i odznaczenia państwowe, które zapoezątko\\al Ilot) Krzyi, lasługi, przyznany już przed wojną a zakończyl Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski i inne, wśród których trzeba wymienić mcdal Komisji Edukacji Narodo\\'_ci, odznak',: ,Jasluion)' dla kultury narodowej", medal i dokument przyznania przez redakcj.; miesi';ClniKa "Banly" nagrody illl, Oskara Kolberga, medal pamiątkowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika ,Ja zasługi dla rozwoju Uczelni", "Złote astrolabium" od Towarz)'slwa MilośniK('l\\ Torunia, medale od Instylulu Balt)'ekiego i wiclc innych: - stosy telegramów i listów gratulae)jnyeh przyslan)eh na ob)(hla jubileusze (50-lecia pracy i 90-kcia urodzin) z bardzo licznych ins!)tLJcji i tmvarz)s!I\. a takie dużych. średnich i maleńkich muzeóII ze Ilszyslkieh /akąlków Polski. Na piętrze atmosJen; zdominOll'aly portrdy - !(l\ograliCl,IH: i malarskie. pr/edstawiającc Marię Znamierowską najpierw jako oryginalną dzie\\czyn',:, pnlc'm iilSe)nującą kobiet.;, ponadto meble z mieszkania profesorostwa PrUffi:rów, plozylviezione do TOrtlIlia z Wilna oraz pamiątki po rodzicach i dziadkach, Wśród portretów szczególne miejsce zajmo\\aly powstalc w lakopaneill, dokąd M. PrUtTcrow3 wyje/d/ala Il'iclokrolnie z powodu z.agro/cnia ehorob~l pluc. i gdzie nawiązała łiczne prl.yjaźnie i l.najomośei, podtrzymywane niemal do końca /)'eia (m.in. I. Mari,! Kasprowiczową Juliuszem lborolVskim, Henrykiem Worcelkm). ajllai,nicjszy I. nich to portret znany jako .. Matka Boska Diabelska", nama/OIvan)' pr/cz SI. I. Wilkiell'iCla na lamÓI\ ienie: dll'a inne autorstwa Winifred CoopeL Angielki osiml!ej II 1~lkopanem. Pi.;kn) jcst taKie portreI na łącc z dmuchawcami, p.;dzla Wandy Krasnod.;bskiej-ReichenJl\ej. Układ górnej \\ystaw), podobnie jak na dole, był chronologiCln). /II ied/aj~\c) mogli śledzić bieg iycia POClLI\ISZY od i'otogralii pradziadka gdzieś z dalekiego Podola, poprzez pamiąlki po poboinych babkach, zaeho\l-ane zabawki z dzieeilisl\la, rod/innc al hum)', II zruszające list). zdjęcia z szumne.j młodości w Libawie. Kijowie. Berdia(lsku nad Mor/cm Azowskim, Warszawie. z apogeum w Wilnie. wreszcie poprz,ez pamiątkowe drobiazgi I.e. ws/)stkieh okres()\\ iycia itd. Wśród licznych przyjaciól profi:sorost\l-a Pr[i/krów wiele hylo nazwisk manych ze świata nauki i sztuki. m,in. byli LO Tadeusz CzeiO\lski. I kmyk Uzenberg. Wituld Iltdewic/, Konrad Górski. Manli'cd Krid!. Miecl.ysl,m Li m aml\\ ski. Stanishl\1 Lorentz .. kl/d I\:lcz,u', Józcf Patkowski. Juliusz Rudnicki, Stanishm Wróblewski, Na wystawie znałazly si.; ich i()togralie (niekiedy zabawne. np, z imienin Marii Prurfercl\\ej). listy, wi/.yt(lIIki i in, IJmieSlclOno także odpowiednio ich noty biogratiClne. Szczególne.. niesl)chanie \\a/ne miejsce II i.yeiu Marii /.namierollsJ.-iej zajmował mąi., Jan PrU/fel', \Iybitny biolog. profesor USB i UMK, przyjaciel i autor) tet. a \l-ysla\lie /aakcenlllllano to w II iclu miejscach. Meblom i sprzętom lOll arzys/)Iy ludowe tkaniny / Wile()sze/.)/.n). które: I'v1. I'r[iffi:rowa bar- dzo lubi la. i któr) mi z upodobaniem zawieszala ściany \1 sz)slkieh S\I )ch mil'SlKali. Ta bardm obs/erna wystaml licZ<lea pnmie 1200 po/)cji. choć nic najkor/yslniej eksponowana (sale spichrza \1- zasadzie "\ przystosowane do \\ystaw typO\1O elnograliCln)ch). ur/4d1ona slosunkowo skromnymi środkami. spotka/a się z zaskakuj,jco i:)W)'!ll. C/.;sto II'r.;C/ entuzjast) CfnYI11odbiorcm i to nie tylko etnografów i muzcologó\\'. Oto kilka charakterystycznych wpisów z ksi~ji:ki z\\ied/ając)ch: - .. IJ::iękujemv::a lI'ędrÓlI'k\!. w casie" (NN): - ,./.nakomila lIyslowa ,. (uczestnicy Forum Konsenl-atorskiego): - .. Wvslowa rohi ogromne lI'ro::enie .. (7..1,): .. Ucni ną i cieplą pracownicy 1I)'srall'ę.. ::apr::vja::nionej Ksią::nicv ,\fiejskiej oglądali l3ard::o eros im)'. ahy lo nie::\I~\'kla ek.lplenia nie::\ITkle /)i(,'kl/ą, sraron::lIslala lITS/OlI'!/ .walą. (sic') ... Dla nas e/nograjóll' \l}'S/II1t'U 1I'o:::na.. .\'if' ies/ 10/lI'o />r::elo::n" !lik /)()goll' ::VCiOlJ'S, rak lvielką ifascynującą osohOlI'OH:.. na sCf'norius::, (I pOIc'm skons/rllo\l'O(', \I TS/II1I'\" kliira lI'ciągo w a/mas/erę miniom-cll c::aSÓ)1'. lJ::iękllję serdcc::nie ::0 do::none II'::rus::enio, a /ok::e ::0 I!'ied::ę. kiórą wynos::ę:: lej mądrej WVS/(/\I)' .... (Anna Spiss): .. WVSIOWęoglądamju::: Ir::eci 1'0:: i wcią:: odkrvwam na niej CII.VI/()\I'ego. To nie Iylko hislorio :::ycia elO\J'ieko ev mll::C'Cr/nika-nOllkoll'ca, Jó IOCr' ktl\l'LIlek hislorii Ir'go ('kochanego J\.raju �187 /lad 1I'ilil{. JUs/,!. /lad !Ja/n'kielll i I'od 7ólmllli .. J"ujedna:: /el's::ych, 11~vra:5nie pr::emawiajqcych \1)'.1'101-1' II' /li/S::I'I1/.1IID'I/II/ .... (Artur Trapszy.:): .... W'piIi/iu/a ek'j'o::nja. c\·{e/I/({. pr::ejr::ysto. lIlądr::e ::o(/ran::owana, obra::/ljqca wie/kość' i pa· sjr.:d::i(//(/ca kl//III/T. orll:,·I,·:: dlls::v i cia/a. pi,knej kobie(F o wybili/ej osobowości ..... (Hanna W.O.). Jcśli nawet przytoczonc opinie S'l zbyt emocjonalnc i lekko przesadzone, to jednak świadczą (l tym. ii. trud podj.;t~ dla prz.ygotowania wystawy nic byl próżny. Bogactwo treści, atrakcyjność cksponatów. s\\oista ..egzolyka" dokumentów. dla \\ielu taki.c znajomość osoby lub jej legendy. zrobi ly swoje. O i~w ylll i dobl) III odbiol'le l\yst<l\l)' zadecydował jak sądzę. jeszcze jeden. właścill ie niczalTlier/Ony remIlat II)'staw)': oto przcd oczyma zwiedzających. na przykładzie życia prof. Marii /namie!,(JIIskiej-f'r·Ulkrowcj. pojawi! się takie znauny fragment obrazu życia inteligencji polskiej XX wieku. Ewa Ars::yńska 7()-UTIE OR/V 7 paidziernika UROD/IN 50-LECIE PROFESORA PRACY :WO() roku II siedzibie RODERYKA NAlJKOWEJ Instytutu skicj I odbyla si.; sesja jubileus/O\\a zorganizowana prof. dr. hab. Roder~ ka I.angego. Patronat naukowy LANGEGO W DZIEDZINIE Choreologii TAŃCA w Poznaniu przy ulicy Filipiń- z okazji 70-leeia urodzin i 50-lecia pracy nad obchodami jubileuszu objął Komitet Nauk Elnologie/.l1)'eh Polskiej Akadcmii Nauk oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu im. Adama Mickiell icza II f'o/.l1aniu. f'ro.ydenl Miasta Poznania obj<ll patronat honorowy. Organizatorel11 s.:sji h~ la Fundacja Instytut Chor.:oiogii II' Puznaniu. S.:sj.; otllorz~ I proC dr hah. /higniell Jasiewicz -- Przellodniezący Komitetu Nauk Etnologicznych I'ANpodkrcślajclc szcz.:gólny wkład Jubilata. proC dr. hab. R. Langego. w rozwój choreologij (nauki o talicu) oraz \\ ugruntowanie miejsca lej dziedziny w obn;bie nauk humanistycznych i podniesil:nil' jej rangi na poziomie uniwersy1eekim II' wielu ośrodkach naukowych na Śll iecie. \\' przemllll ieniu prof. dr hab. Tomasz Jasitiski - Dziekan Wydzialu Historycznego Uniwersytetu im. /\. Mickiewicza - przedstawił zebranym gościom najważniejsze I~lkty z działalności naukol\'.:j prof. R. I.angego oraz podkreślił zasługi Jubilata 1\ ustaleniu metodyki i metodologii badań nad tańcenI. Tematem wysląpienia dr. Dariusza Kubinowskiego z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej by la działalność naukowa Profesora Langego. Omówione zostały szczcgólnie ważne wydarzenia II' działalności Jubilatajako: tancerza. antropologa tańca. wybitnego choreologa i nauczyciela. Pruf dr hab. Roderyk lange jest uznan)'m na świecie autorytetem w dziedzinie choreologii. Istotnym f:lktem je,t ujmowanie przez niego tańca kontekstualnie. jako zjawiska społecznokulturowego. ściśle Z.IIi,vanego z samym czlowiekiem. ze spo!.:cznością, do której przynależy i l'aloksztaltel11 obraz.u kulwr)'. W pracach prolcsora I.angego taniec omawiany jest zawsze II slerokim nios<\cy II' lego SłOlI a znaczt:niu. sobit: tresci niellerbalne. jako ruch ujall'Oiający a jednak przez aspekt wszystkich kreatywny. ludzi. I\' jako jakimś ruch znaczący. stopniu identyti- kowant: i rol.umiane. Tanil't: jcst tllorem sl.tuki. towarzyszącym człowiekowi od zarania dziejów. najbardziej dla niego dosl.;pn)'m. nic wymagaj<lcym innych instrumentów niż ciało. a jednocześni.: pozllah\iącylll wypowiadać silt człowickowi l\' pełni i IV sposób bezpośredni. Prof R. I.ange rozpoczynal s\\oje prace badawcz.: nad folklorem tanecznym pod kierunkiem prof Marii Znamierollskiej-Priifkrow(;j przy Dziale Etnograficznym Muzeum Okręgowego II Toruniu. nast.,:pnie II DZ.ialc Tatica przy Muz.:um Etnograficznym w Toruniu. Podjęto tam zakrojone na szerokq skal.,: badania terenowe oraz organizowano szkolenia z zakresu m.:todyki badań. dzięki czt:I11u udalo się wykształcić grupę etnot:horeologów. świetnie przygotowanych �188 do pracy \V terenie. W 1960 mku opublikował prac.; /(llli<:(' /ui/mIT 11'/iI'lIcac/i .\heelllll UI/ograjicnego IV tOrllllill Metoda pruCI' i klt'estirJIIllrills:::. która miala decydujqcy wplyw na dalszy rozwój dnochoreologii. /.aproponomłlla tu metoda okazała si.; nieocenion,\ pomoc;\ dla kolejnych pokOlell badacz)' tallca \\' Polsce i na ealym świecie. W latach 60. prol'. R. Lange prowadzi I wyklad)' 7. etnologii tal'Ka w Kalcdrze l-:lnogralii UniwersytLlu Mikolaja Kopernika w Toruniu. Od 1967 roku. po /.amkni.;eiu D/ialu Taliea \\' Muzcllln I-:tnograliC/.nym w I'oruniu. prof. R. Langc pracowal p07.a granicami kraju. m.in. w' Laban Art ol' 10vcment Studio w' Addlestonc. W 1971 roku utwor7.yl ośrodck bad,l\\ C/Y - Centre lilr Dance SllIdies IW wyspie Jerscy .. kllirym kkruje do dziś. Prowadzi I W) kladal) z antropologii tallca na wiciu uniwersytctaeh. m.in. ()uccn's Unive:rsity w Ikllilście. Uniwersytecie w Edynburgu. lJni\ ersily or London (;oldsmiths' College. a tak/c przez wiele lat na Uniwersyteeic Polskim w I ,oml) nic. (Jd 19X I roku. /. pr/em,! spowodowaną stanem wojennym. \\yklada na Uniwersytecie im. /\. MiekiewiC/a w Poznaniu. Obok dzialalności dydaktycznej. prof. Lange prowadzil badania nad t,lIicem w kulturach m.in. SIlmian poludniowych. Indonczji oraz ludów zamieszkuj,\cyeh MelanC/il,:, Re/ultaty badali były publikowane: w liC/nych pracach. Najwai.nicjsza z nich - llie .\(//111'<: oj' nunce. /Ostała przetłumaczona na wiele j.;z)'kó\\. w t)'m r()\\ni..::ż n,1 j.;zyk polski i w ydana w 19XX roku pl. () istocie /{f/1Ca i.iego pr:::ejmvac!J H' kil/lilce. Prof. R. Lange jest członkiem wielu towarzystw nauko\\)'Ch m.in.: Polskicgo Towarzystw'a Ludoznawczego (od 1956 roku). Royal Anthropological Institute w I.ondyni..::. Conscil Int..::matio- nal dc ia Danse UNESCO w·Paryiu. intcrnational Council ol'Kinctograph) Lahan. W kolejnym \\yst;lpicniu mgr Urs/llla I ,oha-Wilgoeka pr/cdstawila ..Ccle. dzialalnośc i osiągnięcia Instytutu Choreologii w Po/.naniu". Instytut ChorL'ologii lo jedyna tcgo lypu plac(iwka w kn~ju. 7.ajmująca siC; naukowotalicem i ruchem lud~kitn. Od pOC/'ltku swcj d/.ialalności :kiśk \Vspóld~iala z Uni\\crsyt..::t..::m im. Adama Mickiewicza. Powstanic inSI) tutu bylo mo/liwc dzięki poparciu wielu osoh i instytucji. a przcde wszystkim dzięki osobistemu wkładll\\i proC dr. hab. Roderyka Langcgo. jego wicloletniej pracy i konsekwentnemu (hl/cniu. aby w Polsec. podobnie jak to jest na całym świcei..::. działała placówka naukowa /.ajmuj'lca się choreołogią W Instytucie odhy\vają się wyklady. scminaria. warsztaty ehorcologiczn..:: obcjmuj'lee /.agadni..::nia anali7.Y. notacji ruchu metod'1 kinctogralii oraz r..::konstrukcji la lica. Kolejnc w ystąpicnic przygotowanc przcz. mgr Danut.; Po/ersk'l i mgr C~cslaw.; K. ('ucz dotyczyło "Zcspołu taneczncgo im. Oskara Kolherga w' Toruniu (1956-1966). jako iy\\ego laboratorium tańca". Utworzcnie: zespolu przcz proksura Langcgo i jego d/iałalność byla jcdną z niewiciu prób na świ..::eic świadomej prczcntaeji taliea jako przej;l\\u kultmy wicjskiej. po/a jego naturalnym środowiskicm. Pokazy (;uleów nic mialy aspeklu tcatralncgo i o,lhywały się podczas prekkci i. w czasie których byl oma\\iany caly kontekst rcpcrtuan)\\ y i spoleczno-kultufll\\Y tańca. W drugiej części uroczystości juhileuszll\\ych mialy micjsce wyst,\picnia przcdstawicicli instytucji naukowych i sal11or/.ądll\\}ch. (iłos ~ahierali: mgr Małgur/.ata Matlls/lo. przedstawicielka Prczydenta Miasta Poznania. proC dr hab. /\nna Czckanowska. mu~ykolog. ~ Uniwasytetu Warsz<l\yskiego. prof. dr hah. Ludw'ik Bielawski. kicl'\l\\'Ilik Dzialu Ilistorii Muzyki Instytutu S~tuki P AN. prof. dr hah. Danuta Jasińska. kienmnik lakladu Mu/ykologii [JAM. Wystąpili również wspólpracownicy i d,l\\ni uC/niowic Profesora. którzy dzi.;kowali za ukierunk(manie ich prac w dziedzinie lańca. Glos /.ahi..::rali: proC 10nika Skaziliska (Akadcmia luz)'czna w Poznaniu). prof. dr hab, Zofia Konast.kic\Vicz s7.awie). Zuzanna Lukaszcwicz Ko~lowi..::cka (StudiuJll Taliea Z okazji Juhileuszu \V nalleslano i dr Heata (przcdstawieidka Poznaniu). wicie listó\\ Ksią/ki..::w icz (Akadcmia najmlodszcgo gratulae)jnych. pokolenia lostaly Muzyczna uczniów). odc/\(alle \V Wardr Zoila rragment)' wy- branych listów m.in. od: dr 1\\) Dahlig - Przewodnicz,jcej Sckcji Polskicj Ie I'M. proC Genii Chaczaturian i prof Emmy I'etrosjan z Anncilskicj /\kademii Nauk. dr Marion Nurth - dyrcktora Lahan C..::ntre w Londynic. dyrcktora Romana Tuhaji ora~ hyłych i ohcenyeh pracowników Muzeum Etnograficzncgo w' Toruniu. Z oka7ji manic urodzin i pracy naukO\\ej Profesorowi Rodcrykow'i l,angcJllu zatytułowany opuhlikowano Trmice. Tom ('!JOI'('%gill. Juhileuszowy dedykowany Praca redli- /1I1111(/l1i,\'/I'''(/. �189 gowana [1r/.<:I.dr. Dariusza KlIbinO\\'s"iego, w wersj i dwuj.;zycznej - polskicj i angielskiej, jest zbiorem artykllkl\\ \\\hranyeh osób spo~ród szerokiego grona uczniów i współpracowników Jubilata. a jednoC/eśnie rr/.edstawicieli ośrodków choreo logicznych z wielu krajów (Polski, Bułgarii. W.;gier. t ·/cch. Finlandii. NOl'I\egii. Grecji. Danii. Francji. Anglii. Szkocji, Kanady. Nowej I.elandii). Na zakOllC/enie olicjalncj C/.;ści sesji głos zabrał .lubilat - pror dr hab. Roderyk Lange. Podzi.;kowal /ehranym /a rl·/.yhycie. gralulacje i Iliele ciepłych słów. Profesor wspominał swoich nauczycieli. POll ied/ia/. i,i rr/.epelnia go uczucie wd/ięC7.ności. że mógł pracować IV umiłowanej prz<:l siehie dzied/inie. Podkreśli/. że nigdy nic hyła to droga łatwa. ak jak twicrdzi. było warto. ponieważ srotkania / rrzejall ami laóca hyly zawsze niero\\tarzalnym. fascynującym przeżyciem. I'roksor R. I.ang.e podzi.;kollal za zorganizowanie ohchodów jubilcuszu właśnie w Poznaniu. gd/ic I.nala/lo si.; Iliele osóh przychylnych i /.aangażowanych w sprawy taóca. Dziękowal też władzom l lni II ers~ leI u im. A. M iekiel\ iC7.a za poparcie dla działań w ugruntowaniu pozycji choreologii. Juhilat II~Ta/il przekonanic o wai:kości dotychczasowych dokonań dla przyszłości. lIroczystościom tO\\ar/.yszyla wystawa publikacji prof Rodcryka Langego. a także nastrojowa muzyka harokowa w wykonaniu zespołu .. Kameralis". sldadaj'1cego się z ahsolwentów Muzykologii lJAM i Akadcmii MU/yC7.nej w Poznaniu. Wśród gości hylo Ilielu dawnych uc/niów prolcsora. a także delegacja Zespołu im. O. Kolherga. Podczas spotkania II kameralnych \\n.;trzach Instytutu Choreologii panowała niezwykle mila. sympalyCl.na. nienlalie rodI'.inna atmosfera. Komitet organi/ac).iny slano\l iii hyli sllldenci Loha-Wilgocka oraz. mgr narbara .Iablol1ska. Jubilata: elr Dariusz Kuhinowski. mgr Urszula Uncl/la Loba-Wilgoclw /iOi.1 ClI/I IW.I .Ill/G·:'I WHO\>. RAZ .lESZCZE O KS. JANIE MACHU Projekcja lilmu lin::u ,,17"'(//"(/ ./(;::e/Ći Wro/1v (a moi.na by do nicgo dodać: i ks. Macha) UŚ\Iietnila posied/.enie ()dd/ialu I'TL w Krakowie /3 czerwca 2000. poś\\'i.;cone wspomnieniom o c/.!onku tego oddziału. ks . .lanie Machu z Tokarni. Niespełna pólgoelzinny lilm pomyslu mgr Barhary Peszal-Krółik()I\skiej (jcj scenarius/ i oprac()\\anie Illuzyczne. rei.ysc:ria Ireny Wollen, kamera - I'iotr /\ugust) nek). /.realil.Ollany \\ 1993 roku ella krakowskiego ośrodka TV. ma w r/eczywistości (1\1("ch bohalerólI: obok wymicnionego rzeźhiarza występuje w nim bowiem i ks. Jan. IN lIaslrojOl\ y i nieco nostalgiczny sposób pokazano. jak wzbogacili oni kulturowy pejzaż tej podgórskiej \lsi kaplicami. karliczkami i rzdhami. jak przyczynili się do ożywienia tradycyjnej s/.llIki ludowej. Sylwetl...; ks. prałata .lana Macha (por. "Lud" t. 82. 1998 .. .In memoriam") przypomniała E. Fryś-Pictras/kowa. podkreślając \\ażne cechy jego osohowości. a mianowicie miłość do Boga, Ojczyzny i ludzi . .lego gl.;boka \\iara. pOIVa7ny stosunek do słui.by duszpasterskiej, szerzenie kultu Matki nozej oraz polskich ś\\i.;tyeh i błogosławionych były dobrze znane. Podkreślali je we \lspomnieniaeh pośmiertnych mający go ksi.;ża (..Źródło" ... Gazcta Wyborcza" z 1998 roku). rvlilość elo ojcZ) slego kraju zrod/ila I'ascy Il(lIIaly go dzicje Polski. u ks. Jana zainteresowania IlI'laszcza najnows/c. /I wojna historią. sztuką światowa. i kulturą walki ludową. partyzanckie, martyrologia rodak(lI\. Kaplice kolo kościola poświ.;cił m.in. właśnie party/antom i ofiarom lagrów hitlenlI\skich i sO\lieckich. n) I honorowym kapelanem weterauów AK grupy "Żelbet". która ostatnie "alki loczyła \\' najbliisl.cj okolicy. Dewiza ..przyjaciele naszych przyjaciół..." dla ks. Macha nic byla uczym haslem. Pr/yjaciół miał wielu, w różnych środowiskach i ;niecjscach. a krqg ich stale si.; ros/erza/. Pamiętał o nich IV sposób nierzadko wzrusząjący; odwicdzał, obdarowywal. zapras/al do siebie i serdecznie gości/. a naviel zabiegał o pojednanie niektórych I. Bogiem. Ogromny stół. pelcn jadła. przygotowywał dla nich co roku po procesji w Palmową �190 Niedziel~. Zasiadało przy nim zazwyczaj po kilkadziesiąt osób. podobnie jak po ostatniej proccsji. w ł 998 roku. której zaszczyt prowadzenia po raz pierwszy przekazal swemu wikaremu. gdyż jemu już sił nic starczyło. Pieczołowita dbałość ks. Macha o powierzony jcgo opieec zabytkowy kościół podkreślił dobitnie dr Marian Korneeki. przewodniczący sekcji .. Kośeioły drewnianc" przy oddziale SHS w Krakowie. Przed prawie 40 laty, gdy ksiądz osiadł \V Tokarni. kościół .- rozbudowany w XIX wieku z XVII-wiecznej kaplicy dworskiej - był w złym stanie. Ks. Mach zabezpieczył go i bieżąco konserwował w ścisłym porOZLImieniu z władzami konserwatorskimi. Zbudował też nawiązującą do tradycyjnych form dzwonnicl(. kilka kaplic. stylowe ogrodzenie. Dbał także ogromnie o kapliczki przydrożne na obszarze parafii i nakłaniał do tego swoich podopiecznych. Nieznanych dotychczas faktów z życia ks. Macha dostarczyly listy. nadesłane z tej okazji przez Barbarę Kulisiewicz i Annę Sobolewską. córki Tadeusza Seweryna. Ot()Ż ks. Jan pojawił się w gabinecie ich ojca. dyrektora Muzeum Etnografiezncgo w Krakowic wkrótce po ukazaniu się książki Kaplic::ki i kr::y:':e pr::ydro:':ne w Polsce (P AX. 1958 l. pragnąc poznać jej autora. Prosił też o wskazówki na temat badań swojej wsi. Również nastl(pna książ.ka Seweryna - ,~'wiątkar:: powsinoga (PAX. 1953) wywarła silny wpływ na ks. Macha i - być może·· stala sil( inspiracją do późniejszej jego współpracy ze wspomnianym J. Wroną i innymi ludowymi twórcami. Ks. Mach i T. Seweryn kontaktowali się CZl(sto w nastl(pnych latach. znajomość przekształciła się w przyjaźń z całą rodziną dyr. Seweryna. która określa go jako "cudownego kapłana. wspaniałego przyjaciela". uczestniczącego w radosnych i smutnych przćŻyeiach rodzinnych. Ze względu na niepokojące wieści z Tokarni na temat zmian \\okół kościoła. wprowadzanych bez uzgodnienia zarząd Oddziału ze służbami do dzialania. konserwatorskimi Po rozpoznaniu przez sytuacji nastl(pcl( ks. Macha. zcbrani upoważnili prezes Oddziału \H,tz z dyrcktorem Mu- zeum Etnograficznego. prezesem Oddziału Stowarzyszenia I łistoryków Sztuki w Krakowic oraz dr. M. Korneekim - rzeczoznawcą do spraw zabytkowej architektury drewnianej wystoso\\al pismo do kardynała Franciszka Macharskiego. W liście tym określono spuściznę ks. Jana Macha jako fenomen artystyczny. kulturowy wiska i konieczność jego całościowej i religijny ochrony. zarazem. podkreślając unikatowy charakter zja- r\l'a F/}'.I'-Pietras::kowa GÓRALI POWRÓT ZAKOPANE DO GNIAZD. - NOWY I ŚWIATOWY TARC ZJ;\/.J) - LliDZMIERZ. GÓRALI POLSKleI 12-15 SIERPNIA L 2000 ,Vie pr::ecinaj kor::cni ląc::ąc\'ch Cię :: rodną ::iemią choćhl'.\- IIa krańcu .\-wiata się ::IIa!cc/ .. Władysław Orkan Na I Światowy Zjazd Górali Polskich zjechalo ok. 5 tys. górali z całego świata. głównie ze Stanów Zjednoczonych. Kanady, Australii. Francji. Niemiec. Austrii. Anglii. Włoch. Holandii. Norwegii. Belgii i RPA. Zaprojektowane przez Michała C,jsienicę-Szostaka logo Zjazdu przedstawiało wstęgi góralskich lelui w kolorze biało-czerwonym. rozprzestrzeniające się z Polski na wszystkie ne domy. skiej Buzek. kontynenty. pierwsze Ludźmierskiej marszałek kroki Wielu górali przybyło skierowali Gaździnie Sejmu Macicj grupami, do ludźmierskiego Podhala. Na uroczystości Plażyński. marszałek w pielgrzymce i zanim sanktuarium. by poklonić przybyli tcż politycy: województwa Marek powitali rodzin- się Matce premier Nawara BoJerzy - patroni Zjazdu, marszałek Senatu Alicja Grześkowiak. wojewoda Ryszard Masłowski. parlamentarzyści. samorządowcy. Honorowymi gośćmi byli też: konsul liSA Sylwia Lopez. arcybiskup Józef Wesołowski, nuncjusz apostolski w Boliwii. Najczęściej przywoływanymi i cytowanymi postaciami �191 h Ii \\'Iad\ \1;1\\ ( Irk:in i \Iie!k i nicooceny, ur~ttni/'(l\\ t!!h'I1Hlt..:unli..:;n~,,: \-\" l.udirnkT/,lI ks, prof. Józef Tischner. Postanowiono Konkur~o\\ i jx)e/ji rei igijn~j. nadać jcgo imię /jaz,d J"l)z.pllt:ząl :.;i" ud prz,ejaz,du przC/. Zakopane paradnego orszaku konnych banderi i zaprz"gllll, 1'0 naboi.dlstll ie II sanktuarium rvlatki Boskiej Fatimskiej na Krleptówkach delegacje udaly si" na Star) Cmentarz na l\,ksOlI'ym Brzyzku, gdzie złożono wiązanki kwiatów na grobach Wladyslallil (lrKana i Kazimierza Prz<:rwy-Tetm,~jcra oraz odsłonięto tablicę poświęconą kuricrom lalrz,anskim, W uroczystości brali udzial fundatorzy tablicy. góralc z amerykańskiej Polonii i ostatni iyj'ley kurierz} StanisialI Frączysty i Wincenty Galica. harcerze i ratownicy TOPR. Niedziela była dniem symbolicznego powrotu do 7ródel - górale spotkali się na halach. Uroczystc mszc święlc /Oslaly odprall'ionc na Turbaczu IVGorcach. w Tatrach na Hali Gąsienicowej, na WiklorÓwKach. nil Polanic Chochołowskiej; górale babiogórscy w liczbie ok. 1500 spotkali się na Ilali Krupom:j II paśmie Policy oraz na Ochodzitej kolo Koniakowa.. gdzie zgromadzili się też górale iyll ieecy. czadcccy i śląscy, W p(lnicdzialek uroczystości przeniosły się do Nowcgo Targu, Na Rynku pojawiły się Ilszystkic sztandar) oddz.iałóll' /,wi'Vku Podhalan, Odnowiony pomnik Władysława Orkana, który II ItJJ4 roku Ullllldollala Polonia am<:rykaJiska. zostal ponownie odsłonięty, Odczytanc podczas uroczystości .. Wskazania" Orkana okazaly się nadal aktualnc: ..Tradycja jest Twoją godnością '1\\Oj" dumą Tlloim sz.lachcCII\Cm (." l. Dbaj o zachowanic spuścizny Twych ojców, rudzimej sztuki i rodz.imcj kultury (".). Nie przccinaj korzeni łączących Cię z rodną ziemią dlOćbyś na kralicll Śll iala się znalazł. To tak jakbyś przcciął żyły żywota swego". Słowa zasłużoncgo dla Podhala gorcz,lIiskicgo pisarza brzmiały II' tym dniu szczególnie. W sanktuarium Matki Boskicj I.udżmicrskicj (iażdziny Podhala Zjazd wstał oficjalnic otwarty, Podczas spotkania II Ludźmi.:rzu d.:legaci podięli dwie uchwaly. Picrwsza dotyczyła kolejnych Światowych Zjazdów. kl(lIT odbywać się bęli,! co dzicsięć lat. W drugiej upO\l'ażnili naczelne władzc Związku Podhalan i ich Kapclan()\\ do przygotowania tckstu ,.Przcsłania Górali Polskich na Nowe Tysiącleci.:", Wyglosmno kilka naukOl\ych rdi:ratów. m.in. prof Stanisław Grygiel, ..Europa kulturą się [Ilorzy". mów i'IC o zaleinościach góralskich pojęć lun,. i hCl/? udowadniał, że bel poczucia malej ojczyzny ni\.' moie być I:uropy. Prof StanisialI f1odorowicz mówił piękną gwarą o wierze, honDrzc. goililej rohocie. o OhOlI iązku piclęgnowania tradycji ojców. a prof Józef Staszeloruchu rcgionalnym na Podhalu. lamknięcicm Ijazdu byla msza święta z oka~ji 600-lecia kultu Jigury \1alki Boskicj I.udżmicrskicj Kr(llowcj Podhala, która zgromadziła kilkanaście tysięcy wiernych. \\ czasic msz) prz,yjęlO ..Przcslanic górali polskich na nom: tysiąclecic". Ma ono charakter podziękowania dla Matki Boskicj l.udż.I1licrskiej za opiekę nad góralami i Polską w trudnych czasach i za pomoc II' zachOlIaniu przC/. górali dziedzictwa ojców. Jest to także deklaracja otwarcia na ślliat. poszanowania odmicnności oraz czerpania z różnych kultur i tradycji. Wiary Ojców dochowa/llv, /.iYIII Nodllom lISilJ1ltjl'l1Iy, bacowskiego :l'\J'ku, gI1'WY, stroju, r:elelnom :lu:':hol1l 1)(I\l'illllo,i'[' lIaS()/Il góralskiemu ludowi oddamy - ślubowali nuty dopilnujemy. góral c przed ołtarl.:m II ludżmicrskim sanktuarium. Ślubowanic to było jcdnocześnie przesianiem dla przyszłych pokolcil. (ióralc z,llrócili się do Ojca ŚWięlcgo o ..opicczętowanic" tych ślubów specjalnym blogosl,l\l'icJistll cm, /jazdllll i tOllarZ) sz.)ły imprczy okolicznościowe: V Spiska Watra na zamku w Niedzicy. podczas którcj uczczonll RO. rocznicę powrotu Spisza do Polski oraz poświęcono sztandar oddziału spiskicgo III i'Vku Podhalan z Lapsz, Niżnych: Picnióska Watra II' Szczawnicy po spływie prl.c/omcm Dunajca, N,I nOll'lllarskim Rynku kardynałowi Franciszkowi Macharskiemu przyznano dllud/icstc ,'lsnll: II dz.icjach miasta honorol\c ohywatelstwo Nowcgo Targu. W Biolej Izbie II Zakopan.:m odl'yla się pod prz.:wodnictwem pror. Andrzeja Parczewskiego konferencja naukOlla i posi.:dz.:ni.: Rady Naukowej Iwi'Vku Podhalan. V l3atalion Strzelców Podhałaóskich im. gen. Andrzcja (ialicy odJlllllil Sl\'oj.: ślubowanic u stóp Matki Boskiej Ludźmierskiej, a w Białym Ounajcu odsłoni<;lo pOlllnik gencrała Galicy. W oddl.iale Muzcum Tatrzaóskiego ~ willi "Koliba" otwarto IlySt'!II'ę .. I.ulniclllo na Podhalu". Parę dni później zorganizowano posiady, których tcmatcm hyła hisloria i tradycja lulnictlla na Podhalu. Symbolem zjazdu była broszka przedstalIiaj'Il"<1 par.,: g(lI'ali poiączonych sercclll. Miedziane spinki w liczbie 750 sztuk powstaly w kuźni \\Iadysława (i~\sicnic) MakOlIskiego. �192 Należy nadmienić. że w nakładzie 35 tys. egzemplarzy zost<lia Ilydana okolicznościowa gazeta "Tatry 2000" rozprowadzana we wszystkich powiatach w Polsce i specjalny. okolicznościowy numer ..Podhalanki"'. Ukazała si.,: też kaseta magnetowidowa z obszernymi rragmentami uroczystości i spotkań. zorganizowanych IV ramach I Światowego Zjazdu oraz jubileuszu 600lecia kultu Matki Boskiej Ludhnierskiej. Organizatorem Zjat.du był Zarząd Główny Związku I'odhalan. Prel.es Andrl.ej (j'lsienica Makowski mówiąc o idei Zjal.du S1\1iadzil: ..I'iemSl.a myśl o I.organi/.Owaniu spotkania górali pojawila si.,: podczas mojej podrói.y pociqgiem z ks. pro!'. Jl)/.eli:m Tischnerem II' maju lub czemcu 1997 roku. Rozmawialiśmy wtedy. że prl.ydaloby si" zrobić coś II' rod/.aju inwentaryzacji kultury góralskiej. To jednak raczej robota dla etnografów. Jesieni'l tego samego roku bykm na Paradzie Pułaskiego w NO\lym Jorku. Wtedy leż. podczas Ilizyly u Prel.esa Stowarzysz.<:nia Podhalan w New Jersey Stanisława Trojaniaka. podczas nas/ej rozmowy narodził si.,: już konkretny pomysł zjazdu górali I. różnych stron ślliata. Rok później lliadl.c Zwi'Vku Podhalan podj"ły uchwałę IV sprawie organizacji zjazdu"'. Górale spotkają siy znlm za rok. bo okazją ku temu będ'l ohchody IUO-lecia poslawi<:nia na Giewoncie krzyża - wielokrotnie przywolywanego podczas zjazdu symholu wielkiego przywiązania do tradycji i Iliary góralskiej. Właśnie zachO\I'anie tych dllllCh warlości hyło glównym celem wielkiej pielgrzymki polskich górali z całego świata do ojczystej ziemi. S(I{a/ ia ilfuk.n 'I1lOlvic-.1 faciara KONFERENCJA ..POLOW ANII: NA CZAROWNIC'I W SZKOC·.I\ I JECiO KONTEKSTY". EDYNBURCi. SI.KOCJA. 12 LlIIE;O 2000 Wydzial Historii Szkocji Uniwersytetu II' Edynburgu 12 lutego 2000 roku /.organizował konlerencjy naukO\q o charakterze moglohy się wydawać regionalnym. Jednak już pobieżne zapoznanie się z listą prekgenlów i tytułami referatów natychmiast roZ11iewało w'ltpliwość i obawę. że będzie to spotkanie w zamkniętym środolliskolHl (i terytorialnic) gronie hadaC/.y. GłÓllny pomysłodawca i organizator konfCrcncji. dr Julian Goodare. wysl<\pił l. ~onccpej<l spotkania. które mialo polączyć nurt badań regionalnych. których wyniki najcz"ścic'j nie wyplywaj'l poza granic", danego r<:gionu lub w najlepsz.ym wypadku pałlstl\a. z trendami imcIOdami badal1 ogólnoeuropejskich. I trzeha przYl.nać. że zamysł ten udało sit; zrealizO\lać II stu procentach. Z powodzeniem unikniyto "prowincjonalności" wygłasl.anych relCratów przy jcdnoC/csnym uniknięciu I.hyt daleko idących uogólniell. Gości prl.ywitał i krótką mOllę IlpJ'(lIIad/aj'lc'l w tematykę konkrencji wygłosił profesor lJnillersytetu Glasgcl\1 Ted Cowan. Na cl.ym miałby polegać ICnomen szkockich polowat\ na czarownice') Na zagadnieniu tym skoncentrO\lal sit; pierwszy reICrent. proksor Uniwersytetu IV Bristolu. Ronald Ilullon. W wyst,jpieniu ..The glohal conte,,1 ol' Ihe Scollish witch-hunt" wskani na różnice i podobieństlla procesów pnmadzonych w Szkocji w porównaniu z resztą Europy Zachodniej. Aby unikn,!ć powtórzell z jednym l. następnych referentów. nic przeprowadzono w tym \vystąpieniu szerszego porównania z reS/tą pailstwa angielskiego (Anglia. Irlandia). Kolejną prelegentką byla Lauren Martin z NC\\' School or Social Research II Nowym Jorku. Przedstawiła ona rel'eral ..The Devil and the domestic: Ilitehcral't. II\lmen's quarrels and work in Scotland". Wywodz<\c się z kręgu nauk socjologicznych. prelegentka skupila się w swoim wystąpieniu na analizie spolecznej roli kobiet szkockich. 13ardzo celne hyly tu uI\agi autorki dotyczące roli kontaktów pomiędzy samymi kohietami. Podkreślając . .i.e nie należy mniemać. iż kontakty mit;dzys,!siedzkie były główną przyczyml w nasilaniu e/y słabni.,:ciu prześladO\\ail czarownic omówiono szereg wypadków. gdzie oskarżenie (l c/.ary poprzedzone h)'lo wielokrotnymi klótniami sąsiedzkimi. Związane z nimi emocje II' pol'jez.eniu z innymi czynnikami. np. dekoniunktur,! ekonomiczną. I.aburzelliami religijnymi. odegrały istotm\ roi" w ksztaltowaniu �193 :'JkilLOkll..."h prpc~:-.('!\ •• ('/dnn\ ~CI1sie ,Ioyce MilkI' I niL". SPtlh.':C/ih: l !ni\\IT')\ćlll Stirling ru/\\aii.lilia ~·1(iriln kOl1tynuo\vala LaUi\:1l II' rL!\;raciL .. Witchcrali and healing \v pe\vnYln in Scottish popu- lar culture", \\s~;I/"la na ,pćeyllLlne ećehy s/~oe~ici ~ultury ludowej epoki wczcsnonowożytnej Im,in na II yllik<i.i;!I·;1 l, g(lr/) ,!ości ~raju dUŻ'1 licl.h.; ludnosći zajmująccj si.; hodowlą) i związck. na PO) ~Iad/ic ~on~r'clll\ ch proccs(l\1 uarownic. '1,eroko rozpollsl.echnionej sztuki lecznictwa l, magią WiadonlO, ic II X V -X VIII \\', na skulek nicdoskonalości metod poznawczych medycyna opinala si.; \\ InaClIll'm lakrl'sie na prali ach. którymi 1"Z;,dzila si.; magia (m, in. prawic podobićri;;!\\a i ~ontaktul, Autorka pr/.ćdsta\\ila tel.';. h: w spoleunościaeh. w których glównym lai,:ciem .i-:'I !wdoll!a (lU rasterst\\o) i po\\od/,cnic materialne grupy zależy w głównej mierze od Idnl\\ ia III icr/,;11 hodml lanych do '1uególncgo znaczenia dochodzi medycyna (także magiczna), W II ypadku n;u'aslaj;\e)Ch Id.;sk. np, lanI/Y. a więc nagiego I.agrożenia bytu społeczności. osob). ~I('lre dol;,d o(aClanc hyly niejako opiek;1 grupy bardzo latl\o staią się jej pierwszymi ofiarami, MOli il lu o .ićdnoslk<i.eh laimująe) ch si.; kczćnieJn IlIićrząt. W szkoc~ich procesach cIarolInic m';iLl) glt'l\\ !~Imi oliarami ini \\ II) pad~u choroh) byl) 1\\ ~ohiel). choć głÓll"llY konla~l iel"!.'lt picIwsi pOllejmOllal z owcami i próhy micli mężczyźni, zaradzenia im. także I to mcto- dami magiczn) nli, Pami';I;I,i'lc .ie'dllCt~. ŻC d/ialania destrukcyjne grup społecznych bardzo rzadko ~ićnlllane ,;, pr/ćcill ,"oim Lllon~om. I,aś ..I,allodowć" uzdrowicielki (czarownic.::) znajdowały si.; alho pOla grnpil alho na .il·j illilrginl'sie, moimi zgod/ić si.; I. \\i.,:ksLością twierdzeń przedstaII ionyeh II III' st'lpi.:niu, S/locja stajilc si,: \\ X V II II ićku u,:ści'llllonarchii angielskiej właśnic w tym stuleciu została ogarni~la !-'It'l\\ną litl;! pr'lćśladoll"ali, Nie lanićchano ich ta~żc wówczas. gdy król Jakub. będący IlIoknni~ićl1l ścigania ClarO\lnic prl.eniósl si,: do Anglii, (jlóll"I1ymi inicjatorami szkockich proces(l\\ hyli III i.:r/chnicy Kosciola prabiteriariskićgo oraz rada królewska (Privy Council). Inau'lc) ud/ial pa r'l.'1II a II nrgan i/ilc.i i i prowadzcn i u prześladowania czarownic został omówion) II rLl'eracić dr. Julianil Cioodilrc "Witch-hunting and the Scottish stat.::", W 1697 roku w miaS1ćC/~u Paisk) dovlo do proccsu II) lIolanego przćl oskarżćnia rzueane przez dzicwczynk.;. Spralla h) la I) III pOllażlliejva. ic os~arienić ohćjnHlllało tabć ~il~a osób ze stanu szlacheckiego, Prill Council pOllol,ria nill)chmiast stosolIn;, ~omisj~ śledczą upral'lnioną do orzekania kary śmićrci, I'orrnalnić. Prol'':S II Paisky hy! prowadzony II zgod/ie z prlepisallli prawa przćz przy~,i.;gl)ch. ,icdllak \\ply\\ ~omisar/) hył nielląlpli\\'y, Przysi.;głym zagrożono wy10czcnicm procesu pod lar/ulem l\Sp('llnd/iilln \\ pr/esl,:pstllic. jeśli nie II ydadz'l 1I")'roku skazującego, MechaniImy prilllllO-procesolll' hyly jćdnak na Iyk silne. ŻC przt:zll\ciężając I.;k a samych sicbic przy,i.;gli u/nilli lIinn~l1Ii 1)lk() 7 121 oskarżonych osóh. W gronie skal.an)ch (a późni.::j spalonych na slosie) znaluh ,i.; :'\illnićż dwić vlacllCianki (mat~a i cór~a), \V II)SI;lpićniu in Scotland" ()m(illiono dr 1,(Hlise Yćoman S~Up;illW ~i,: pr/etk liC/.I1I' procl's(ill ja~ie I, Nationalł-ihrary or Scotland - .. Hunting the rich witch \\ SI) sl~im na I.agadn ieniach statystyczno-ekonomicznych. odb)l~ si.; II S/locji oraz stan maj'ltkowy oskarżonych. la słuvne można u/,nać Stli ierd/enić. i,ć po~ażny maj'llek chronił jego posiadacza nic tyle przed pskaricnicm o Clar\ (tć rlucano Ila hogatych stosnn~owo C/,.;sto. podpierając si.,: zwykle argurnćnlem \I ;Itpl ill ego pochod/eli ia maj 'li kil l. iIe pr/.cd s~utkallli oskari.ćnia, Pruksnr .Iarl1c, Sharpć I t :ni II ćrs) tćlu \I Y or~u pr/ćds(a\\ił rderat .. Witch-hunting. witch\Tan and II ilch hisloriograph)' I'ngland and Scotlilnd comparet\"". \\ którym porólmując oba kraie \lSka/,ill na pr/)T/\ nI różnic \I pr/,ehicgu i intensywności przLŚladowari czarownic, Szeroko 01ll(')\1iI t;IUĆ hall; in'l(llm,,! dot) CląC,! I,agadnieli oral dOL)chczasO\l"e hadania nad problemem \\ ohu kra.iach, \\\ka/al na ~onicczność pnl\\adzćnia bada() poró\\nawczyeh oraz na nowe możliIIości inlcrprćla.:)inc, jil~ie daj'l onć \\ lIypad~u Sl.~ocii i Anglii. ():.;talnim rckrćnlcnl hl' I nićkll.:stiono\\"any aulor) Id II d/ied/inie procćsów c/arownic. proksm Brian l,ćI;Jc~ I {'nillćrs)tctu I'ćksa(l,~ićgo II /\uslin, \Vysląpienie nosiło tyluł .. The declinć ;lnd ćnt! (II' Scolli,h \litch-hunting", !'t1myślanc jako kl)(lCl,ąCC sesj~. nOIl)eh lIst;Jleli ronild Ie. ~tór'l' rr/ćdSla\\'ili \\" SlIoich IIC1ćśniejszych '\oleslćinl. (ićorllc Kilk'lnlge'. ;\Ian Maclilrlane'. a I.ldaszCla Chrislina 1\\, !\oh;,lcill, 1IIISIon'or" IIc!temli III I-."l/glul/tI. Washillg\tlll 1911 nic zawierało pracach Larncr~, In,in, żadnych Wallace �194 Sądzę. że W) stąpi.:nie profesora Levacka opierak, si.,: w lilavncj mier/c na jego art) kuk opublikowan) m na pocz,\tku lat 80.'. ivlinl\1 lo znakomicie spelnilo roi.; klamr) spinaj'leej wcześniejsze referaty i wprOlvadzenia do dyskusji. Plenarna d)'sku~ja przerodziła sit; głównie \V serię P) tall zlld,manyeh przez sluchaczy z sali. Prawdziwa wymiana zdań między prek:gentami toez)'/a sit; do p<'>inego w'iecmra ju;;. na gruncie towarzyskim. Spotkanie badaczy dziejów proccsów czarownic. jeśli chodzi o kwestie techniczne i organizacyjne. zostało przeprO\vadzone wzorowo. Znalazł się czas na dwie przemy herbaciane i jedną obiadową. Dzięki dobrej organizacji i przestrzeganiu ograniCl'enia e/asu wys!<lpiell (30-40 min) nic zanotowano i:adnyeh opóinicll. co CZt;sto bywa zmorą polskich kon!l:reneji. Jak zapcwnial dr Goodare, pod koniec roku 2000 lub na pov,\tku wygloszone referaty oraz rozdzialy wprowadz'ljące i uzupełniające wystąpienia pn:lcgentlll\. roku 200/ ukaże siO; publikacja z<l\l'ierająca II h:matyk.; vkockich proc.:s<'>w uarollIlic f.:r::.I'.c/o/!'. KONFERENCJA ..TEAClIING CiETYNC,A S::kur!a/owsU VISUAL ANTIIROPOLO(JY". 2 MAlA 2000 Ostatniego dnia Mit;dzynarodowego Festiwalu Filmóll' L1nograliC/nych w G.:tyndze (GiHtingen International Uhnographie Film Festival 2(00) odhyla się konferencja pośllit;cona problematyce nauczania. malo znanej IV naszym kraju. antropologii wi/.ualncj. Pros/O; wybaczyc. że używam kalki językowej. alc trudno znalcić polski. nieopisow) odpowiednik lej nazwy. W tym miejscu nakżaloby choć ogólnie przcdstawić uymże jcst mI a dy scyplina. W dużym skrócie można pmvicdzieć. że kOI1Collym Ilynikiem prac antropologa I\'i/ualisty sq wSIelkiego rodzaju materialy obral.Owe (czytaj: ikonograliezne i lilmOllc) ilustruj'lce Ilsplllczesnc bqd; 'historyczne aspekty kulturowe. Sposób wykonywania dokumentacji obejmuje slerokie spektrum :\t'odków i technologii: od Ołll\lka i kartki papierLI pr/ez fotografię tradycyjną i cythl\\'l- rozmaite systemy lilmowe. na prezentacjach multimcdialnych SkOllUY\l'SZY. Ooecnie najczt;ściej uŻYllanym narzędziem staje sit; cylrowa kamera w ideo on1/. komputcr umożliwiaji!e)' szybki montaż materialów (niemal ekspresow'y w por(mnaniu z tec!lIlikami tradycyjnymi) wraz z zacbowaniem ich pełnej jakości. Jednak nic należy kojarzyć antropologii willlalnej jedynie I wykonywaniem lilmów etnologicznych. W krajach. gdzie istnieje możliwośc uk()lle/enia sludióII I taką specjalizacją. przed absolwentami otl\ierają się coraz szerSIe moi.li\lości /.alrudnienia m. in. II' prasie. telewizji. agencjach reklamowych itp. Ohok typowo technieznl.'j strony pracy (1llorzl.'nie materiałów) antropologia wizualna rozllin<,:la pod loże teoretyczne. Studentom II y kladane sq m. in.: metodologia tilmu ctnogmliczncgo. analiIa lilmów dokumentalnych. pcrcepcjil i sposoby produkcji materialów lilmOlI)Ch w rói.nyeh kulturach. Analiza lilmów oral ich interpretacja lO jeden z dominujqcych obccnie nUI1Ów. lI'i::ua/iści prowadzą rllllnież oiyw ionc dyskusjc na temat etyki w badaniach antropologicznych. Wszakże to oni najczo;ściej borykają się I dylematami czy daną sytuację wypada obsemllll'ac okiem obiektywu ingeruj,w tym samym blyskami lampy liltogalicznej lub ostrym światłem kamery oraz 7.a\I·<,:i:ając sobie pole obsl.'rllacji (nic tylko fizyczne). czy tcż zdać się na próbę 5porZ<\d/enia opisu nic zawszc II'iemic rekonstruującego /.darzenie. jego atmoslery i detale? To lyle slOl\cm wstępu. brak miejsca nic pozII'ala mi na dalsze rozwijanie wiciu innych zagadnicń :! G. L. Killeredge. .1 A. Maditrlane. antropologii wizualnej . .leszczI.' tylko krótka relkksja na temat sposobu Witehcrali in O/d and .\'<.'11' ł.ng/und. Cwnoridge 1929 . lVi/chemii /11 lildo,. ulld S/u(Jrt Fng/and l.ol1dl1n 1971) ~ Ch. I.amer. En<.'Jlli<.'s or (jod London f'i81. 5 B. Levack. ill<.' (i,.<,otScolti.I/1 WildlHIIJI/ o/lóó/·/66:l .. ..Journal \,I'IJnllsh Studle<' 20 (t980). s l)O-]08. �195 okr.:ślania ... no lIlaśni.: ueg.o') Dyscypliny. subd)'scypliny. nauki pomo<:niczej czy jedynie kolcjn.:g.o nar/.,:d/ia alllrorologiun.:g.o·) /e I\zgl.,:du na hlkL że II kilku krajach Europy (patrząc najbliiejl UtIIOI'ZOIlO odr.,:bllc instytuty antrorologii wizualnej. które po wypracowaniu własnych metod dydaklyczny<:h kvlak'l alllrorolog.ów oglądający<:h rLeo)'1I istość z nieco innej perspek1.1' II). naló.y sll\ ierd/.jć. i.c an!J(\polog.ia 1\ iZllalna II pełni Lasługujc na miano subdyscypliny. Konl\;n:n<:ja ..Tca<:hing. Visll<l! Anthropology" odb)'wala się w budynku Institut tUr den Wissenschallli<:hclI Film 1\ (jctynd/.c. /ostala lorganiLOwana z myślą o wymianie doświadczeń mi.,:dzy W/edstalli<:idallli i slud.:nlami 'I. rlacól\ck curopejskich. choć nie zabraklo lakże gości z Chin. ()rg.ani/.alOu:y I\Y ni/ali nadzieję. i..: rarony i dyskusje z poszczególnych ośrodków po1.1\0/,\ określić no\\.: id.:c oraz kierunki rozwoju antropologii wizualncj. Program konferencji obcjmował l!lli.: s.:sj.:. W ricl'\\Szcj dos)'ć szczegółowo prez.:n!owanc były wybrane ośrodki, 1\ drugiej zaś rrzedstal\iono królki.: srrawozdania z działalności pozostałych instytutów, Pnl\\adz'lc)' konrcrl~ncj.,: dr Roll' I hismann (Institut tUr den Wissenschaftlichen Film ~ IWF Getynga) rozrocząl oorady od krótkiego opisu dzialalności rrelegentów z Wielkiej Brytanii (The Granada ('entr.: I()r Visual Anthropology. Unil\crsytct w Manchesterze). Tcn ośrodek reprezentO\\'<II1Yhyl j.:dynic rr/ez trójkę studentóII: Joao Nicolau. Ricardo Leizaola i Angelę Torresan oraz Petcra ('ral\'I(lI'lla by lego uczcstnika kursu, Brak wykładowców sklonił studentów do lIyra/enia \\Iasnych opinii ,) rrogramie kursu antropologii I\izualnej oraz oceny zakresu wiedzy. która lostala im rr;:ck,vana. Nic wnikaj'lc \\ szczcgóły prywatnych poglądów przcdstawię jedynic ogl)lny zarys toku studi('m, /'ajęcia prowadzone są w ramach dwuletniego kursu kOlicząc.:go si.,: pr/.y/.ll<lniem tytułu magistra antrorologii o spccjalności .,antropologia wizualna", W tym czasie stlllknci looligOl\ani "\ do uczcstniczenia 1\' rrogramowych wykładach prowadzonych 1\ instytucie antrorologii oraz odbycia zajęć i praktyk z zespokm wi::lIa!istów, W ciągu dwóch lat każdy kursant rOli inicn lIykonać szcść krótkometrażowych filmów próbnych. Pod konicc ostatniego roku st lIlkn l musi pr;:edloży(' rracę orisową do wykonancgo przez siebie Iilmu dyplomowego. Ci!lmny 111rrohlemel11, lla jaki uskarżali się wszyscy studenci obecni na konferencji, jest brak równO\\agi rni.,:dzy t.:orią i praktyką. Podczas gdy część teoretyczna jest związana glównie z og(')łnymi zagadni.:niami antrorologiczn)'mi (nie nal\ iązującymi do antropologii wizualncj), praktyki obejmuj'l l\y!qCl.nic elementy tcchnik łilmo\lych nie uwzględniając kwestii antropologiunych, SlIIdcnci tY!l1 bardziej sq świadomi hraków programowych kursu. iż płacą za kształcenie niel11ale kwoty pi.:ni,'dzy (kursanci krajów Unii Europcjskicj placą około 3000£ za rok, chętni spoza Unii musz'l się liuyć z lIydatkicm około 7000£ za rok). I'ruentacja dr. RolI;1 Ilusmanna. pro!: dr Barbary Kcifenheim oraz Manfrcda Kriigera zapoI.nala uczestników konferencji I. etapami realizacji projektu utworzenia Thc East Asia Institute for Visual Anthropology na Unil\(:rsytcci.: .Iunnanu II' Kunming (Chiny). Program w całości sponsorOl\'any przu Fundacj.,: Volks\\agcna pOI\sta! rrzy wspó1rrac)' pracowników IWF w Getyndze oraz wladl Unillcrsytctu .Iunnanu w Kunmingu. W imponującym tempic jednego roku (pierwszy ctar projektu I.osta! zakOliczony \\ lutym 2000 roku) zdołano od podstaw kompletnie wyposażyć pracownię do nicliniowcgo (<:ylrowcgo) montażu filmów. rrzcprowadzić z~~jęcia ze wstępu do antrorologii (euroal11.:rykilliskiej) i antropologii wizualnej. mctodologii tilmów etnograficznych, analizy lillllów. wrrowadz.ić studentów w praktyczne umicjętności kręcenia filmów oraz ich montażu. (irura lIyoranych stulkntlJ\\' składala si.,: z 12 osób. Ząjęcia praktyczne odhywaly się w zcsrolach dwuosobOl\ ych, KOlicowym dcktcm rocznej pracy było stworzenie 5 filmów 1\ ealości I\'ykonanyeh WZ.u studcnlów. WykladO\\'cy (oprócz prclcgentów wykłady prowadzili rÓ\\Ilic;i rracownicy I,arraslani z innych placll\\ck) wprowad;:ili studentów nic tylko IV umiejętności rraktyC/.ne leu tabe w 1101IYsrosóh nauczania (odmi.:nnc od chińskiego ujęcie antropologii) oraz laehęcili do rrzcłamania I\ielu harier kulturowych. W każdej wypowiedzi podkreślali, i:e ich zaj.;cia rrzcoiegaly cdem cakgo rw:dsi';l\zi.;cia spokojnic hez ingerencji jest lIyksztalcenie czynnika kadry, która partyjnego w wyniki w przyszłości prac, Głównym samodzielnie będzie realizo\\a~ rrogram lai.,:ć \\ ramach antropologii wizualnej, Drugi etap projektu będzie polegał na 11l1\orzcniu centrum dokumentacyjnego l\Taz z wypoLyc7.alnią materiałów filmowych. Czy dzisiaj moi.na ml)I\'ić o sukcesi.: rrzygotowanego w tcn sposób projektu') Z pewnością tak. bowiem spośród 150 lilmll\\ na(kslanych na studenck,] część konkursow'l Festiwalu Filmów Etno- �196 gratiC7.llych do linahmcj mingu, Co II ięccj. jeden prcJ'ellTacji J'ak\\alilikollano 25 J' c/ego 3 autllrslwa s\Udenl('lII z nich Qil/g. the nell's!J0fJerl1l{/1I autorstIla Yi Sichenga zdohył z Kunwyrói,- nicnic. W dalszej części konkrencji wyniki swoich prac preJ'elltOIl ala grupa os(')h J' rhe Visual Anthropology Curriculum z Uniwersytetu w TromS(l (Norl\egia), Rosella Ragazzi oraz Bjiirn Arnsten (wykładowcy) omówili reaiiJ'owany program kształcenia, Co dwa lala na pełny kurs antropologii wizualnej przyjmownnych jest 8 studcntów, Zwykłc jest to grupa składaj'lca się z czterech osób uczących się na uniwersytetach norweskich oraz czl<:n:ch osóh I krajów Ir/,eeiegll świata, Ze wzglydu na rozwiniytą Ivspólprncc; uniwersytetu z plac(lIIlami naukOl\ymi w Kamerunie . ..ohca'· część słuchaczy jest nlpraszana lIlaśnie z tego kraju, W t;uie POC/.'ll"owcj Kamcruriczycy zobowiązani są do zaliczl'nia wyklndów z antropologii kullu[,(lIIcj, Dopiero potem ro/,poczynają wspólne zajęcia z Norwegami. Cclem tak zaplan<lIIanego programu jest pr/ygolowanie studentów (z ohu stron) do pracy II odmiennym środollisku kulturollym. Praeuj'l II grupach dwuosohowyeh (po jednej osobie z kaiLkgo kraju). laie;cia I<:orel) czne ,,\ prollad/One równolegle z praktyką 1<:renollą Umiej~tności praktycZlJych nauczaj,\ p ral'O II nicy Iwiw:ani ze środowiskiem filmowym i tclelvizyjnym. Studia kończą się zuaniem egzaminu dyplomOIIego składanego w oparciu o przeds1all'iony materiał lilmowy i prace; pisemm\ Iwiązaną ll:malyonie z I,agadnieniami zawartymi w tilmie. Wypowiadaly się również dwie ah;;olwcnt"i z Tromso: Ingchorg Solvang (laurealka s!Udenckiej części festiwalu. autorka nagrodzonego lilmu. }'esterdm' (/ gir!. tIJ/lwrr01I' II wIJnwn) oraz Marcela Douglas. Doceniły sposób przeprowadzania zajęć. a sJ'oeg(')in'l uwagy J'IHóciły na nieocenione korJ'yści z r<::aliJ'acj i iuei współpracy ze studenlami z Kaml:runu. Druga część konfCr<::ncji poślI'ic;cona została król"im raportom J' dzialalności ośrodków antropologii wizualnej II' Leiden i GetyndJ'e. W rJ'eu)'w istości ..skrócone" n:lacje nic odhicgały ou pełnych prcz<::ntacji J' poprzedniej CZyści obrad. Pieni si II yst'lpi Ii ~etje l'oslmCl i SiecI' Meyknecht z Uniwersytelll II Lcidcn (Holandia). Tryb rl'alizacji J'ajyć II' tym ośrodku odbi<::ga lormą od prezeJllowanych poprzednio. Grupa 12 studentóII zobolli,vana jest do Uo.e;szczania na zajycia kursolle z antropologii. Na pierwszym roku mUSI<\ dodatkollo zaliuyć pr/.edmiot z lotograli i etnograficznej. Program antropologii wizualnej wprolladJ'any jesl od dru~iego roku studiów i obejmuje wykłady oraz praktyki prowadzonc prJ'cJ' tri)' micsi'lee. Irzy ra/.y w lygodni~1 (4 godz. wykladów i 5 godz. ćwiczeli). Taki rozklad zajęć lIIrzymywany jesl pr/o czlery nastypne lata. co \I' efekeie pozllala J'akończyć studia magisterskie: z dyplomem antropologa o specjalności antropologia wizualna. Każdego ioku wykładane są inne prJ'edmioly "ierunkolle. I tak: rok pierwszy. \O czas na wprowadz<::nie do mc1odologii i teorii lilmu e:lnogralicmego: drugi poświęcony jest IV calości na naukę ohsługi sprzętu lilm(lIIego onI!. technik !llontaiu: na roku trzecim studenci opracollują próbne badania t<::re[1O\le, natomiasl ostatni rok POŚI\ i.;cony jest na realizację filmu dyplomowego i napisanie pracy. W I.eidcn pr<lIIad/One są takie odrębne zajyeia z antropologii wizualnej dla doktorantów. Ico. tylko II za"rc:si<: [lllmOC) Ic:chnicmej. Ostalnim raportem przedstawionym na konkrencji 11) la rdacja z przygo[ollaó do warsztatóI\ letnich w IWF II (jc:tyndze. Beale Lngdbreeht II' skl'lkie omólI ila program coroo.nych spotkań zaznaczając. iż \I tym roku do zajęć filmowych zoswnic dodane II pl'llllad/enie do prC/.cntacji multimedialnych. KonlCrencję zak0l1czyl Roi r Hu~,mann dziękując obecnym la pr/.)'b) cie J' odkglych ośrodk{lII i wyrażając nadzi<::ję, że każue z dotychczasowych spotkaó II' ramach M i.;dzynarod<lIIego Festiwalu Filmól\ Etnogralicznych w CJctyndze przye/.ynilo malo znanej antropologii wizualnej. Kolejne spotkanie. si.; do poprali) jakości nauczania wciąż zgodnie J' harmonogramcm. oubęuzic się w roku 2002. fJr::elllys!ml' flinco �197 () I)WI J!WC/N'\ KONITRI·:NC.I/\ EUROPI:JSKII:GO I\~ IIWPOI.()(j()\V SPOUT/NYCII. KRAKÓW. STOWARZYSZENIA 26-29 LIPCA 2000 6" Bi(nni:J! 11II'OP(;1Il!\ssllCl<llion ol' So(ia! Anthropologists Conferell(;e była pierwszą konfer(lH:.ją tcgo SIO\\;lr/) s/.(ni'l lorg<lnlzo\\ <ln:l w Polsce a zarazem najwi.;ksz.ą z dotychcz.asuwych. B) la j(dnoClcśni( j(dll" l. n<lj\\ i.;kszych mi.;dzynarodo\\ych konfercncji z zakresu nauk społcczn:ch .. ia"i( ki(dy"ol\\ ic" ),!ościly \\ nasz.)'m kraju. Zgromadzila ponad 500 uczestników z kilkuJ/i(si.;ciu P:II·IS(\\. kll·)J'/.y \\yglosili blisko 400 referatów w trak(ie obrad plenarnych. posiedzenia ot\\anegn. okol,) 'iO sckcji prohlclllo\\ych nraz wystąpili w ramach "okrąglego stolu". Przygoto\"lIIa I.ost<l/:I prlCl KIlIlIilcl . i.wko\\')' Konti:rencji (przewodniczilcy G. l3aumann. sekretarz J. Ikslard-C:llnps. Cllnnko\\ i(: r-..l BlIcho\\ski. Ił. I)onnan. M. Kcmpny. G. Kubica-Hellcr. I.. Kurii. / .. I'dach i M. Scg<l/cn). Knlllilcl Micjscowy (pr/c\\'odniczący Z. Mach. sekretarz (j. Kubica-I kller. CI.lon"o\\ ic: M. Bucho\\ski. M. KClllpny i Cz. Robolycki) oraz. Biuro Konf'crencyjnc ((i. Kuhica-llellcr i K. Km\alski). mające oparcie \\ Instytucie Socjologii Uniwcrsytetu J<lgicllo(lskicgo. \\SpOnlag;lIlylll 11I'/.CI Instytut Etnologii tegoi, Uniwersytetu. Knnfercm;j<l pr'<lcm\a/<I pod n<lZ\\;\ ..('l'Ossing Categorical Boundarics: Religion as Politics-'Politics <ISRcliili(lJ1". Nic ngr:IJlicz) 1<1si.; jcdnak do analii':l)\\ania relacji wymienionych w jej tytule religii i polityki. Wskaz) \\ala. II' oparciu o niezwykle szero"'\ problematykę obrad, na polr/.el1.; pr,Ic"raClania u~I;J1onych i osll) ch granic wielu innych równicy. dziedzin życia społecznego i zalllkni';l~ch po;.,:ć. .lui. \\ \\: klad/ic inauguracyjnym ..Ilra\\ing Lines in Moving Sand" Zygmunt 13auman. mll\\ i'IC o \\ Irastal'lcylll IJlaczeniu miejsca w podlegającym globalizacji świecie. nawicv.al oolrud(l\\ pr/ckraczani:l granic pr/.c':lr/cni i kultury b.;dących udziałem Bronislawa Malinowskiego ijcgo wi:lsnym. 1)0 spralI pr/l'str/cni powróciło pierwsze posicdzcnie plenarne. kierowane przez /d/islawa Macha. kll'lI'e /aj.,:lo si.; konicclllością dekompozycji mentalnych gió\\nie. dotyehCi'JlSowych pod/ialó\\ obs/anl\\ curopejskich. \\ ymac/aj'lcych I:uropie Środkowej roi.; europejskiej pel)'tCrii. Na podSt:l\\Il\\l'j leln'ltyce konfercncji. \\y/'naezonej przez relacje między religią a polityką, koncenlro\\.J!) si.; pr:lcc drugicgo pnsiedzenia plenarnego ..Civil Society and Religious Minorities" (kicruj:lc:l c, Nc\ cu) mai kilkudz.icsi.;ciu sekcji problemo\\ych, takich m. in. jak: ,.Conlemporar.\ l\i\'(lpog:lnism:\ ()uesl roI' What'.'" (kierujący V. I\. Shnirelman): "Political Religion and Ci \ it Socict)" (k icrui'lcy W. Schi 1I;lller): ,,1'01it ico-Rel igious Iliasporas" (kierujący S. Vertovec): ..Religion and LIIllulion or Political Organization: An Anthropological I\;rspectivc" (kierujący D, M, BOllllarCllko i A. V. Korotilyev): "Rethinking Primordialism: Kinship. Rdigion and Ethnicity in the Fmmation or Modern Nationalism" (kieruj;\cy J. R. L10hera i J. Beslard): ,.The Politics "fThristian Missiolls" (kierujilC<1 B. Mcycr): ..The Politics or Religion in the Balkans; Neighbors. Lnemies, or (ihosts"" (kicruj'lcy .i. M. Schwartz) oraz. "Polit ics. Religion and Rcmembering the Past" ("icruj;\cy Ił. Ilauk:\ncs, I). KancITi F. Pinc). W ramach konl\;rcncji St\\orZOIlO r()IInieJ. moi'.Ii\\oŚci prezentowania problematyki wykraczającej po/a .jcj gló\\ n\ lL'lllal. /\\ iiV:lnej / s/.erokim zakresem zainteresowal'j członków Stowa1'0 szenia. :I t'lki.c miejsccm obrad. Różnorodność poruszanych 13gadniel1 była ogromna: od stosun"u do Z\\ icr/'lt i ich Inicjsea \\ ktdtur/\.' do antropologii d) plolllaeji. Nie moglo w Krakowie lahraknąć sekcji pO~\\ i,;cllnej Bronisla\\ m\ i Malilll)\\skielllu: "Malinowski: Between Three "'orlds" (kieruj'lca (i. Kuhic'I-llcller'). Waz.nylll i potrzebnym \\ątkiem konferencji zorganizowanej \\ Krako\\ ic hyla k\\eslia lo~()w zyd()\\skich \\' Furopic Środko\\ej i na świecie. Analizowano ie \\ (rakcie ohrad d\\(')ch sekc.ji: ..Reprcsentation or War and Genocidc: Auschwitz and the Holocaust ill ('olllparali\e Perspecti\c" (kieruji]cy A. Orla-Hukowska. S. Peter i J. Webber) oraz ..Jews and Their Fcllm\ ('iti/ens in Post-I iolocaust Society" (kierujący I" Mars i M. Shokeid). Trudne dla uues[niJ..a kOIlJC:reIicji z Polski h) lo \\ysląpit:nie .Ionathana Webbt:ra ... Authorizing Ilislories in Cultural Sell' Ikfinitiolls: Ref1cctiolls on the Polish ()ueslion in Post-Holocaust Jewish Historical Consciousness". Tym. co \I) \\oluje protes!. nie by! jednak obraz Polaków przedstawiony \\ rekracic. leu ohraz. /yd()\\ ... K\\estia polska" została zdc1iniowana i zaprezentowana tak, jakby rod/.ila \\ ~l'lunic Ilcgal\\\ Ile postal\ y i.ydów wohec Polaków. RetCrent nie dostrzegł zróż11 ico\\ an ia śrOl!<)\\ i'.k l.ydm\s"ich \\ ich stosunku do Polakó\\, nic ro/umie chyba zlozonośei stosunk('lII /ydowsko-polskich. lItl'\\ ala raczej dOlychczaso\\e. niekorzystne stereotypy. 1 �198 Probkmatyka polska przedst<l\lian<l została pr/.el badaczy I.arówno polskich. jak i pochodzących z innych krajów. W progr<lmie znalazl~ się re krat y mÓlli'lee o religijności II Polsce: E. Klekot. .. Devotional Images in Polish Pilgrimage": A, Nied/llicdi ... The Iloly !con li'om Częstochow<l: Its Conte\ts. Mcaning and Political Usage in Conlemporar~ Polish Mithology" i i\. Ostrowskiej ... Our Lady or Constalll llelp: Uses or Material Culture in the Polilics or Fieldwork". Zrozumiałe zaintercsowanie 111.budzily zjalliska spokclne na pograniczu polsko-niemieckim. analizowane II' rcICrawch U, Meinhor i D. (iałasińskiego ... Rccon/iguring 1:<1sl-Wcst Identities: Family Diseolllses in German and Polish Bordcl' Communities" oral i\. Kennard ... Transboundary Cooperation as a Vchicle lilr eullural Inlerchange: The German-Polish Hordcr", Przcmiany ustrojowe i zmiany tożsamości mlH'lIvili .I. Kubik ... Civil Socic!y as a I liseours and as a I:orm or Social Organization in Communism and Poslcommunism" (refer<lt pr/,eniesiony z sekcji problemoll'cj na sesję plenarm\) i M. (jalbraith . ..(iclling Closcr to the West": (ieographic Metaphors ol' kieillity in Post-Communist Poland", Polakami poza granicami kraju I,<,jęli się M, .lanOlISki ... Thc Meaning or "Polishness» 1'01' Poles in lhe tlK" oral. M, Trojan ... Pollerkss People in lhe Circk or Economy. Religion and (jender: Polish Villages in Contcmporary MoldO\a", KonfCrcncja i dobrze przygotowane jej n<ll'zędzia i dokumenty: program i księga streszczeń refcmtów. pozwalają zorientować się w charaktcrze I\spólczesnej antropologii europejskiej I. jej problematyką. uznaniem wartości bmhul tcrenowych. pos/ukiwanicm IH)\\'ych laloi.dl tcorctycznych i bardzicj adeblalnyeh II stosunku do r/eczywistości pojęć. l\TeSl.cie z IlI'ai.lilHlścią wobec ważnych społecznic problemów, l.achęcają również do postHllienia p~ tania o kondycję antropologii II' Polsce: czy jest już ona samodzielm\ dyscyplin;l uy raC/ci miejscem spotkań glólvnie socjologów i etnologóll·') Czy stanowi jedynie odbicie idei pr/e,iętych l Zachodu. Cly też współdliala IV kh rozllijaniu II oparciu rÓII nici. o polskie doświadClenia naukOIle',' Uzupclnieniem naukowej części konkrencji bylo I.cbranie ulonków I':ASA. poświ"cone spralvozdaniu l dzialalności II' okresie dwóch ostatnich lal. oCl'nie swnu obecl1l:go (1164 czlonków Stoll'arzys/,enia I. kilkudliesięciu krajów Europy i śII'iala. II tym 23 l, Polski) oraz planom na przyszłość, Na miejsce kolejnej konlCrencji II roku 2002 Ilybrano Wieddl, W ostatnim dniu konlcrencji przcllidziano uas dla II ystąpil~nia Richarda Fma - pr/.CIlOdnic/.'lcego Wcnner-Gren Research Foundation ti)r Anthropological Research. który mllll' iI o nlOiliwościach korzystania. także przez badaczy z Europy. z pomocy tej instytucji, Uczestnicy konkrencji odwiedli li towarzyszącą jej. niezmiel'l1ie interesującą IlySlallę .,MalinOllski Witkacy, I'otogralia: Między nauką a sztuką". przygotowaną II Mu/cum Narodowym w KrakOII ie pod kiaunkiem Zbigniewa Bcncdyktowicza, WystHlla la. któr,! zaslczycila obccności'l I !elena Wayne. cI'n'ka B, Malinowskiego. sIanowiła I.nakomitc poszerzenie sckcji POŚ\I ięconej temu uczonemu a jcdnocześnie ulatlliala zrozumienie ducha miejsca. jakim na prze/omie XIX i XX wieku byl Kraków i Galicja, POL,yteezne były wystalI y nOllości prcz.entOllane przez spcejali/,uj<lce się II' publikowaniu prac antropologicznych Inanc. zachodnie domy wydawnicze, Konlt:rencja zostala niezllykle sprawnie zorganizo\lana i pr/ehiegala II dohrej atmoskrze. kh')ra uj;;:la. na przekór pracownikom n ienaj lepszej i studentom pog.od/ie. liniII ersytetu wszystk ich UClCSln ikÓII, Organ izaton>m Jagiel1mbkiego. nakż,! si.,: II~ rai) najwyiszego /higlliell' ANTROPO/.ODZY Jakie S'\ szanse dzy mogą obecnie Jakie są możliwości SK/.,\IM.I,t\ kon ferencj i. uznania, .Jasil'lI'ic:: BRON" pracy antropologa II dzisiejs/ylll zmieniaj'lcym si.,: ślliecie') (id/je alllropoloznaleić pracę. która da im sat)'sl~lkcj;;: larllllno materialn<\, jak i osobistą'.' prae~ II dziedzinie czystej antropologii',' Jakie stanOIIiska okrują możliwości wykazania się wiedzy antropologic/ną I.dobyt'l na unillersyll'cie" ('/,~ moi.lilla jest egz~ steneja opal1a Ilyląc/nie na C/~StO anIropologicznym zatrudnieniu" .1c~li lak. to dlaczego mamy ai. tylu �199 \\ ~cduko\\·an)'ch antropologó\\. kt(l("zy nic mogą znalcić pracy II s\\·ojej profesji') A skoro wk trudno znalóć' prac.; \1 <Inlropologii to jaka jest. i uy nadal istnieje wartość zawodu antropologa l. liccncjalLlll C/y I~tułelll nla~istra \1 obecn~ ch C/asach'! Cl.y 1\ ogóle istnieje scns i potrzcba \\~ kszlalcenia C/ysto anlropol(l~iCl.nego" Cl.y studenl:i wied/ą i zdają sobic sprawi; z tego co ich Cl.eka i jak,! prl.~vłość Illaj,! pl·l.ed sob'l" Wyliel.<lne p()\\yie.i pytania nurtuj'lce mnie nieustannie zrodzily idee niniejszego artykułu. Chc.; si.; podl.ielić moim punktem \\idzcnia (Polki studiuj'lccj II USA) na dzisicjszą syt~rację ś\\·ieio upieczon~ch antropolog'''w \\ USi\. Moie mojc spostrzci.cnia. uwagi. troska i lęk o I:zystość naSl.cj rrok~ii Ibiegn'l si.; l. ll\\agami innych "ainlercsowan~l:h. Może pobudzą inne serca., ulllysl)'. a może (pobożne mojl' ż~Clenie) sCClllen1ujl\ nasz'l proksjonalną solidarność. Artykuł jest oparly na doś\li,ldClcniach \lia,nych i na doświaducniach moich kolegów i kolcżanck ze środowiska uni\\ers~ teckiego ..\Ialu'll:) ch"' na konkurencyjnym amerykańskim rynku pracy. Chc.; jednoC/eśnie podkreślić. ie artykulniniejszy nic za\\·iera żadncj analogii do obccnej sytuacji \1 lej dziedl.inie na rynku polskim . .lako slulknlL! I\\dl.ia/u antl"Opologii kulturollej na Unin:rsity of Ilouston zauważyłam. il~II i.;bzoŚć l.ar(lIlIlO ~tudenl(l\\ kOliC/"c~ ch studia antl"Opologicznc. jak i tych. którl..y już je ukoliC/~ li. bm~ ka si.; l. II ielkimi trudnościami szukając prac~ \1· antropologii. Dyplom ukończenia studi(l\\ II yisl.~ ch \\ obecnych C/asaeh niestety nic l.a\\Sl..e warunkuje otrl.ymanie pracy. Nic mÓ\li'lc już o pl"Olilu pracy. k«)I'ą Illaścicicl dyplolllu będl..ie wykonywa!. Smutne tcż i to. że ukochany dyplom lllltomat~cznic nic gl\arantuje ul..yskania pracy. 'lóII i si.;. i.e II~ bl.tilkenie określa \Iartość ulollieka (") - nic wszu)'nam polemiki na ten temal. WSlyscy zda}.'my sobie doskonale spram;. że II życiu sukces zawodowy I.dccydowanie Ll\\arunkollany jest solidnym lIybl..takenielll. Na progu XXI wieku dobre wykształcenie jest absolutnie niend/..OII ne d la I.apel\llienia jakiejkolwiek prac~. zwlaszcl..a II' Stanach Zjednoczonych. gd/.ie k"nkmencja !la I'ynku pracy jcst większa niż. gdziekolwick indziej na śwkcic. Ale 11<1\1 Ci w ohl iCl..u p(mstaly ch. na/II ijmy to rozhieżności. dy plom uni\lersytecki nadaljcst magicznym kluCl.em Otll ier,lj'lcy m dr/IIi do sukcesu I.awodowego i finansowego. co w konsekwencji II zbogal'" sukces osohisty. I.in:ncjal (II USA Bachelor Degree) i dy piom uniwersytecki (magisteriui11) 7. j:lkiejkohl iek d/iedl.iny automatycznie - tutaj IV USA - określa stallk," płacy zdel:ydoI\anie lI~isl.l! od tcJ. ktlir:1 olrl..ymuj,! ludl..ie /e średnim Ilyks/takeniem. Wedlllg nlllich Ilhserllacji pr/y kry i niel\(\tplillie I..niechęcaiąey dla przysl.łyeh pokoleń jest t~lkt·. I..e anlroplllogii II dl">l iii ohecnej ni,~ można traktollać jako .icdyneg.o pelnoctatowego zawodu. Coral. II i';l'l'j II y kvtakony ch antropolog<i" I..najduje I..atrudn ienie II· dl..iedzinach zupc!nie nic 1.11 i,vanych I.e slloim II y kvlakeniem. Wi.;ksl.OŚć / nich. 75%. jak wynika I.. moich badań. dla /apellnil'nia sobie linan"olle.i egl.yslencji. /muszona jest do pracy w diametralnie innych od profilu II~ kvtakenia /allodach. ('oral.. więcej antropologów traktujc prac.; w swojej ulubionej dziedl.inie bard/.iej .iako C'lŚ dorYIVuego. na weekend)'. jako hobby. pOl.walajl\Ce im realizować niespc!nione marl.enia. '/. moich badali II ynika. ie na 100 studentów koóuąeyeh uniwersytet z antropologicznym II y kvlaln:niem okolo 20"" /najduje pracę II' swojej dziedL.inie ue7'lc antropologii na uniwersytecie. 1niej nii 5'\, hadanych /.alrudniona jest II Inu/.each lub podobnych placówkach. Pozostali (75"0) I.lllusl.eni "I /naleić I.l1trudnienie II innych dziedzinach. bardzo odległych od czystej antropologii . .lak: bil.nes. komunikacja. handel hankollość. międl..ynarodoll Iinanse. marketing. y i inne. Ponad fundacje. 40% organizacje ankietowanych I:harytatywne. tcle- wypoll·iedl.iało się. mai'lc nlOilillość P'\\\lt"rnego podejścia do uzyskania dy plomu .. poważnie"' I..astanowilaby się nad Ilyborem 'lItlropologii. 'I. II ~ Iliad(l\\ II ynika. i.e polowa / nich wybrałaby inny niż antropolo- Ż\: gia kierunek ... b:ml/icj prakty cwy" (jak się im spokojne jutro i pelI ne l.abl'l..pieCl.eni,: brałoby ty Iko 30"", hadany ch. Na pr/ek,'lI' ..niesprzYiaj;lcynl Iliatrom"' ślę. że dypllllll z antropologii /apellni mi niektórzy z badanych lIyral.ili). który gwarantowałby linansowc. Antropologit; jako kicrunek studiów wyi moie stale kierowana mlodzielicl.'1 naiwnością. myutrzymanie 1\ prl.yszłości. Jednocześnie zdaję sobie doskonale sprall"<;. ie nic slanml i on dl..iś takiej samei lIartości Dlatego. /e l..l1lienily sit; Clas\. Imienily sit; zapotrzebol'ania jaką niegdyś stanowi!. Dlaczego? na rynku pracy. zmieniły się wa- �200 runki środoll·iska. Prz.:sun.;l~ si.; granice "rajó\\. ro/\\ in\'la ,i.; tl'chnika i Il'Chnologia. a tu wszystko. automalyczni<: po<:iągn.;ło za ~:oh;l zmiany kultur<)\\ e IW cal~ m ś\\ieci<:. (ill)oalny tn:nd do ogóln<:j unilikacji. do Ilzgl.;dnt:go uj<:dnolic<:nia ś\\ iata. zmil'nil pron!. <I w s/.CIcgólnuści potrz<:b.; nasz<:go sensIl slricle zawodu aJllropolo!!<I. lklinity\\nic. Illuim Id<lnielll. Illy <IntropoloeIz.)'. najbardz.i.:j Oclc/ullam) .Janik" cz~st.:i proiCsji i drastycz.nc g:lśnil,:cic z<lpotrz<:b()\\ania na antropologów. Coraz Illnicj prl)\\adzi si.; antropologicznych badali t<:r<:no\\ych. W ooliuu rozwi.iaj~c.:j si.; t<:chniki. tcl<:kornunika<:ji. przcmysłu \\yczcrpują si.; zasuhy tllh~ IC/\ch kultur agrcsywni<: \\}pieranyeh przcz multillliliono\\c konc<:rny otllieraj:jec rynki pracy. I) nl S:11ll1111liczha anlropulogll\\· Laangażo\\anych \\ odkr) \\ani<: lcgo co nic zostało jcszcze opisanc i I.dl'liniowanc lcż maI<:ic z dnia na dzieli. Głównie: ulal<:gu. ze: ni.: je:st to okeni<: intratllL' 1:I.j<:ci<:.InIH:,torzy s/ukaj'l szyhszych niż odkryci<l /11T(ltÓ'x pieni.;dzy. a lilanlrop,ill l1i<:slL't\ j<:st cor:1/ mniej. 1'vlin.;l~ jU7 da\\no czasy Bronisława MalillO\\Ski.:go i Ruth Iknedict. Iliuapr/cualn~ch pioni<:r(l\1 d\'scypliny. dla któryeh anlropolugia hyła pasją ich życia. Oni mogli sohi<: na to pozwolić. Troska o utrzymanic sichi.: i Slloich rodzin. 11/.gl.,:dy linansO\I e i matcrialnl" nil' stal~ im na pr/ ..:s/.kod/ie spełnicnia marzcli. W lamtych czasach t;lcY.iak uni byli na \\,Ig\' zlola. /. drugiej strony slyvy si.; opini.;. że Illaśnil: /mieniaj,\ey si.; jak w kal<:jdoskopie Ś\\ial ,lanO\I i niepO\\tar/.ahl:l ok,uj.; ula wyksztakonyeh antropulogów. i.e właśni<: ta zmi<:niaj:tea si\' r/.eu.ywistość otwi<:ra podwoje II·idkich Illożliwości pracy \1 dziedzinie antropologii. Tak. jest II tym II ielc pra\\dy. Antropolog iSlni<:jl: nadal i 1.'l\\sze bo;dzi.: i,tnia!. Osobiście: "Id I';. /<: pr/.<:i.~.j<:bide ..lri.;sienie ziemi·'. \\~ci;\ga.i'lc z tego tra/ile lInioski. Problcmlylko iiu napr;lI\d.; taki<:h anlropolo!!ólV polr/eoujelll~" .lak \\ynika z Illoi<:h obs<:nvaeji Ili.;kszoŚć antropl)!O!!Ó\\. \\ c<:lu sprostania \\yma:,o.aniom ob<:cnego amerykallskicgo rynku pracy. zlllus/Ona jest do pr/.ck\lalilikO\I:lIlia si,;. Nadlllil~nic mus/.;. że zldaszeza antropologia kulturowa i SIOSOIlana jako pr/<:dmiot unilllTsytecki te/ stalc sii; zmienia. Zmi<:nia si.,:. bo do:i\li<ldcz<:nia z pr/.<:szłośei okr<:,;Jaj:\ \\1 nlagania n(lII.:go wizerunku antropologii jako dzicd/.iny nauki. Antropologia \\ oparciu o posiadan:l \\il'lo\\·ickoml \\i<:dz~" stała si.; dziedziną pOITl.<:bną do kOlmlynllllania zachO\lali lud/kich. Nie vubi,\<: dalel-.n. antropologi.; stosuj<: si~" przy pla1l(l\\aniu duży<:h ośrodkóll urhanist~ulllch Iw ulatllić i /s~nchroniz(mać ży.:ie multikulturll\\ej. multielniun.:j spoleunośei d:m<:gl\ t<:rcnu. Najlli~ks/yl1l paradoksem II t) m \\vystkimjest dl,1 mni<: fakt. 1<: mimo tak \\ i<:lkich trudności zwi'l/any<:h ze znaluieni<:m pracy II antropologii. liuha stlld<:nIÓ\\ \\Ibil:raj:lcych Idaśni<: t.:n ki<:runek sludióII na alTleryk~lIiskieh unilll:rsytetach z roku na roI-. IIITasta. /.aint<:resllllanie. szacunek i r<:spekt do saml:j d~s<:ypliny t<:i. \\zrasta z dnia na d/i<:li. W<:dJlIg hadall przcpnllladlony<:b pr/Cl Al1ler~ kaliskie Tl)\larzyslllo !\lllropologiC/.nc (!\meriean ;\nthropolollical Asso<:iation .. AAA) \1 ostatnich d/.i.:si.;ciu latach liczba stud-:nt<"l\\ II:hierając~ch antropologi.; .jako kil:runek stuuiów Illrosla o 109%. Z pellnością \\'zraslaj,!c<: zaludnieni<: ś\\ iata doklada do tego \\'zrostu. al<: z drugiej strony rosną wszelki<: zapotrzebowania ś\\ ia!:1 I. minimalnym \\/rostem potrz<:b na antropologów. Ijezba \\yks/.lałc(lIl) ch antropulogów wITasta mo/<: dlak'go. Zl: uniwCI"sylet nadal kusi młodych iudLi mityunym \\izerunkiem antropologa. poc!ró/nika. odkrYlI cy prz.edSla\\ ianego najcz,;ści<:j (bo to lak lad nie Ilygl;lda na ooralku) \\ szortach khaki. kapeluszu. tradYl:)jnil: I notatnikicm II r.;ku. naju.;ś<:iej w olouelliu tubylczych dzieci. Liki \\ Jaśnie ohraz. nicllątplilli<: kusi młoelych ludzi. kIÓI"!) h.;d;l<: na dapi.: roz.\loju lllnysIOl\<:gu na pO/iomi<: uni\\<:rsyt<:ckim.ies/uc nielvicle wi<:dz'l o i.yciu i nic SCIpelI ni eo chcą I nim z.robić.1 ac~ mlod/i lud/ie. II !ączaj,tc mnic. podatni są bardzi<:j nii. ktokohli<:k inny na Śl\ial przyg"ld III i;van~ z opis~ Ilanicm i odkrywaniem tego co jeSlu<: nieznane. niabadane. Nie rna co ukr~ Ilać. alltropohJgiajako (!I:i<:d/ina naukOlla jest niel.\l~ kle eieka\\a. pasjonuj:lea i pr/y<:iągaj:\<:a ka/llcgo ml'lLkgo ulll\\ ieka chcącąo zarówno ..odkryć ,'i.:bie. jak i innIch". ;\It: t<:n obraz antropologa j<:Sl lli<:sl<:11hardl.o podkolorowany i tym samym ni("/w~ kic odkgły od olauaj:llTj nas I·Z':CI~II istoŚL'i. kst to moim zdan i<:m ularty. sz<:roko rozPO\\ sz<:chn ion)' st<:r<:otyp. .lc7.cli \\i.;c tak \Ii.:lka liuba slude:ntlm kOliu} studia antropol()giClIll: i skoro tak trudno o prae.; antropologiClnq. tojaka zatem j101I·inna hyć slrat<:gia mlod~ eh :lIltropolo)!lm. /Ini<:rzająca do uzyskania intmlncj pO/}cji \\ ohecnych Clasa<:h'! .lak ma sil,: uki<:n1nkO\I;rć ś\\ i<:/() upi<:Clon~ �201 antrorolog u/,brojoll\ .Jylko"' \\ s\\oje wyks/Jalcenie by makźć zatrudnienie. które dawałoby jednocześnie .. kawalek ehlcb'I·· i możliwość zbadania relacji opartych na stosunkach mi~dzy sIeroko ro/,umian;l kultunl na co dzieli a ludźmi. Antropolog. który chce urzeczywistnić swe osohiste ambicje i marlenia bycia antropologiem. napotyka na stalowy mUL Pomijam już lakt ogromncj konkul"<:ncji na amcrykaliskim rynku zatrudnienia jako takim. gdzie ogromna zawodo\\'a specjali/acja, post.;P \\ każdcj dziedzinic. nic spr/.yja antropologom, Tempo rozwoju ameryka(lskicj ckonomii. kU'll"<:\\zrasla z każdym dniem. nie staml\vi wielkiej perspektywy dla antrorologa opus/C/.aj;lcL·~o uni\\ersytet. l)c1inity\\ nie stwierdzam. ze antropologia coraz hardziej slaje si.; d/iedzina cksklu/.)\\ ną \\ysoce elitarną. hardziej dla pasjonatów, Staje się dziedziną ludzi z odp()\\ icdnilll z<,,;obem linansO\\ym, Fakt. że nadal istnieją i b.;dą istnialy organizacje. fundacjc sponsmuj;lcc badani;1 antropologiczne. nic powi<,:ksza rynku zapotrzebowania na antropolog/m \\ n'>\\ ny III stopniu C/.) na\\ el slosunko\\o odpowiadającym", wyprodukowanym" antropologom, Oczywiśeic nic lllo/na I,a l(l wszystko \\ inić amcrykaliskicj gospodarki. Ale moi:e warto się \\ tym momcncie zaslan(1\\ ić jakic jest sl.ych czasaclf' ('/Y \\arto bitakić aż mu nic mog.! /nalc;ć zatrudnienia w kolwick prac.; daj;IC;( pC\\'n;l linans(mą rzcczywiście zapotrzebowanie na aniropologów \v dzisicjtak duhl liczb.; alllropologów. którzy po uzyskaniu dyplos\\ojej dzicdzinie, Wiadomo. ze lat wiej jesl znaleźć jakąstabilność. Ak dla anlropologa z krwi i kości, niesamowi- cie istotna ,jcst pasja. radość i przyjcmność 7. wykony\\ania pracy na co dzień. Ważne lei: jest S\\Ojcgo rod;aju osohislC ~rclnicnie i uczucic. /.c właśnie poprzez codzienml /mudną pracę dokladamy \\lasn;l ce~ielk.; \\ hudom\lliu k[1S7.egu ś\\iala, Czascm lastana\\ iam si.; en. ~i.; ;a Iym WSI.) slkim kryjc" Z jednej strony amerykallskie uni\\ersy lcly. instytuty \\ ypusIClaj;1 wybztaleonych ludzi obieeując im nie wiadomo co, a gospodarka niejesl \\ swnic sJ'ro~tać tym ohietnicom, Mo/e uczelnie na lorum kn1iowym powinny \\jakiś sposób skoordyno\\ać S\\oj;\ polityk.; przyjmowania na studia') Motc naprawd.; w d/.isiejvym \\icku klllllpUll'r<'n\. idealnych nloi.liwości badań nauk(mych. planów gospodarczych. pr/e\\ idyw;U'l rozwoJO\\\ ch. mo/c mo/.na by w jakiś sposób ..dopasować" liczbę antropologów do ry nklL Ilo w rzcCly\\isto.ści ś\\ ial pozauniwersytccki nic jest lak kolorowy jak przedstawiany podCla~ \\ykla<km. a \\Vlllar/onc sIanowiska w ezyslt:j antropologii stają si.; hardzo szybko \\iclk;1 ułud'l i pnmadz;Licdynic do wielkiego rozczarmnlllia rcaliami obecnego świata, Osohiścic uwa/.;Ull. it: uni\\ersytet w du/.ym stopniu jest odpowiedzialny za obecną sytuację antropologó\\ na I'\'nhu pracy, I Jni\\ersytel bowicm nic bardzo przygotowuje studentów do wykony\\'ania Clegoś innego niż anlropologia. Kursy antropologii maj.j najczęściej wydźwięk bardzo dyscyplinarny. d'lj:lC studcntom nadzic,:c. ŻC ,jcdnak pomimo w~zystko b.;dą oni w stanie wykony\\al' prac.; \\ s\\oim l'l\\od/ic. Bylaby m bard/o nic(lhid,ly \\na twicrdząc. /.e unim:rsytety amcrykmiskie nic widzą tego prohlemu. Nic, Amcry~anic to napra\H/'; lud/ic potrzcby, Ogólnie mówiąc. to ludzie. dla których dobro. koml()rt psychiClny i linansO\\y jcdnostki zajmujc naczclne miejsce wc wszclkicb poczynaniach, /aClyna si.; już nll'mić o kursach ukiel'unkO\\uj,\cyeh antropologów w innych zawodach, /aCl) na si.; ml)\\ ić o tym. i.c aniropolog winien mieć dodatkowo lzw, tytul: ",associate degree". na przykład \\ human rclations, /aczyna si.; budować ..drogi"' dla antropologów ..z zawodu"' z dodatk()\\YI1l liccncjatcm na pr/.yklad \\ socjologii, /)okladnie określa si.; lo: Major -- przedmiot głó\\n) Anthropology. Minor dodatkowy···· Sociology, Wiek komputerów zmieni! nieco profil ka/.dcgo zawodu. ak ..nI/CI'} ka;,dL'f~o zawodu nie IJllienil się i trzeba go tylko w różnych aspektach zmodyliko\\ać, Co mamy \\ i.;c /,robić': Winić ś\\ial za jego ro/,\\Ó(' Nie sądzy. To przecie/. my antropolodzy I pictyzmem zacho\\al} badamy i dokumentujemy i prl.) stosO\\all ro/wój do rl)i.nych środowisk, /.y cia czł(l\\'icka. To pueciei kultur, cywilizacji. ludzkich nam serce się raduje obserwując jak ro/\\ ijaj;ł si.; stosunki mi.;d/,\Iudl.kic. Swiat moim zdanicm mądrze si<; roz\\ija i my jesteśmy \\ nim bard/icj nii. pOII'/l'hni ,jako mcdiator;y. tłumaczc tego co si<; dzieje na calym świecie: \\ )jaśniaj;jc) inll\m dlauego Indlic posl<;puj'l tak a nic inaczej. To wlaśnie antropologowie próbuj,jlagmlzić konllik!y mi.;d/.) lud;mi pochoc!Z;lcy mi z różnych środowisk. kultur. SPO!eCZIlOSCI. lo \\Iaśnie ;lIltmpoloti/y Il1ajduj;] rlaS/C7.)'znę pmozumienia w sytuacjach. w których inni �202 rozkładają n;ee. lo oni t1umaezą to. co dla innych jest niczrozumialym I.acho\\aniem. iiC7.rozumialym. bo mającym inne podlożc kullunmc. !\ntropologo\lie buduj" pr/.ysIOlliOlI'c mosly pomio;:dzy ludźmi ró/nych ras i kultur. !'vIosty umo/liwiające międzykulluroW<' cod/ienną komunikację. mosty ulat\\iaiące zrolllmienic innych. Szczególnie jest to potrzebne 1\ amerykmiskim garncu różnych kultur. Dlatego też uwa/am. że proll:sjl< antropologa powinno sil,: pOlIa/ac i doceniac II' dzisiejszym amerykarlskim spoleczellstwic i gdziekolwiek indziej na Śl\ iecie, /\nlropologowie. ci z wyksztalcenia. i ci z urodzcnia. sq pasjonatami wc Ilszystkim co robią S'l wielkimi entu/jaslami z. ogromnym scrcem jcl.eli chod/.i wykonYI\ anie jakiejkollliek pracy. Je/cli mają odpowiedni,j szansę. gwarantują. /e bardziej ni/. klOkoll1 ick inny staną na wysokości I.adania i \\'ykorzystaj'l j'l z pożytkiem dla siebie i dla całej ludzkości. Sumując: nic bójmy się I.atem byc antropologiem. l.apakl'1<:em. glodnym przygód. odkryć i badaJl. Antropologia byla. jest i bl,:dzie potrzebna. Ona \\/bogaca i rozI\ija. ()d wieków słysz) ° się powracaj'lce do antropologa jak bumerang pytanic: ..a co wi z odpowiedzią na to pytanie niezak/nie od koniunktury. wici ki. jak wielki jest świat \\okół nas. Dobra !'vlatka I.iemia najważniejsze. B"dhny \\ ięc nieustannie gotosI antropologa jcst <:iaslycln)' i ma miejsce dla wsz.ystkich i to jest (0"" UIll) Ja broni nic skladam. ..I.~ala Wasoll'ska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae5bf3f5b36f477dea8e94aa5281791b.pdf 91e3bbdaac43fa75d7b1b7195bea219b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4676 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.141-180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 III. RECENZJE Wojciech .I. B u r s I. t a .. llllrop%gia 1l)l)X. ss. I Xl). I NOTY RECENZYJNE kll/lllry. Temaly. leorie. interpretacje. Wydawnictwo I~ sk i S-ka. POlIUIIi VI' ostatnich lalach w~dania ksi'li.ek popularnonaukO\\ych zachęcają potencjalnego czytclnika nie ty Iko I.nanym lla/ll iskiem autora i intercsująeym tytułem. alc także szatą graficzną. To co pierIIsIc rzuca si.,: II' oczy i zwraca uw·ag.,: jest okładka. W przypadku Antrop%gii kll/lllry do jcj rcali/acji uiyto plomiennych barw: od jaskrawej żólci popr/eL pomanuieL brąz i burgund. Niewątpliwie kolorystyka la nlusi przykuć wzrok klienta ksi.,:garni. tym bardziej. że okładka przedstawia maski (b~ć moie I. katru antycznego). Mnska skrywa pewną tajcmnieę. a I<ljemniea jest lali szc poei,U!aj'IC<1. POla tym maski Ie różnią się od siebic. co możc nawiązywać do zagadnicń opis~ wanyeh prlel. BursII.; II rozdziałach dotyczących ctniczności i wielokulturowości oraz globalizacji i IlOlIej lokalności. Maska nie wynika L natury iccI'. jest wytworem kultury. Maskę można zaloi.yć i II dOIl'olnym momencie zdj'lć lub zmienić na inną. co odzwierciedla przechodzenie z jednej kullury do drugiej. lakiadanie maski to nic innego jak proces enkulluracji - nab) lianie kultury. I\urs/ta sugcruje. ic od naszej edukacji antropologicznej zalcży ile masek będziem) jawów mogli laloi.)ć. obcych kultur gdyż lylko cliowiek świadomy swcj odmicnności i tolerancyjny b.,:dzie 1\ stanie nawi,vać nić porozumicnia z przedstawicielami dla przetychże kultur i. jak twierdzi aulor. I) Iko ludzic róini pod wzgl.,:dem kulturowym będą micli o czym dyskutoll'ać teral i II' prz) sz/ośei. Wydaje si.,:. ie właśnie ta alllropologiczna edukacja jest zasadniC/ym celem tego opraCllllania. Autor lIyjaśnia we wprowadzeniu znaczenie tytułowego sforIllułollania. kt(lre jak sam pisze nie ZaSIało do tej pory "prol\adzone do obiegu. a obejmuje zcspół podstawolI ych pr/.eslnnek i /.,lioi.eli. które są zall'szc obccne w antropologicznej konceptuali/ac;i świata. a składaj'l si.,: na(1 pojęcie kultury. dystansu. odmienności. względności i uniwersalności. j<;zyka. tożsall1ości. harmonii i rozpadu. Aulor nie ogranicza się w swych rozważaniach na temat kultury do poszczególnyeh szkół myślenia. które I\)'pracowała antropologia kulturowa. tj. funkcjonalizlllu. strukturali/mu. etnonauki czy postmodernizll1u. ale stara si<; przeniknąć callj trad) ej<; i II Sp('l/ezesność antropolog.iel.llej rellcksji. która W)Tai.a się paradobem jedności ludzkiej m)śli symholiunej a wielośei,! i różnorodnością kulturO\\yeh pomysłów na ż.ycie. Autor Sluka odpo\liedzi na pylanie <:o pOI\oduje. i.e olaczająca rzeczywistość jest postrzegana przez nas w tak rói.ny sposób. Próbuje dociec C/Y ma na lO w'pływ wychol\anie. język. którym si<; posługujcmy. a Illoie środowisko gcograficzne. Sllł\\iąj,jc Ie pytania au lor zaprasza czytelnika do dyskusji, która. jak piSie. nie będzie lalll'a i nie da jednoznacznyeh odpowiedzi. Takie podejście do antropologii zakłada przykładanie jednakowej wagi do tego eo banalne i niezwyklc. przez co poszukilianie odpowiedzi mo/e zmienić z.akorzenionc wcześniej przekonania. Maski z. okladki prO\\ad/'l prz ..:z niemal wszystkie rozdzialy i tak antyczność owych masek nawiwujc do historyullL'go uj.,:cia antropologii. W rozdziale pierwszym .. Spotkanie z innościąu korzeni antropologii" aulor oll1a"'ia pOCl.'1tkowe stadia antropologii. której kolebką jest Europa. a LO dlatego. i.e "łaśnie I·.uropejcz)ey podbij,\jąc rubicie ŚWiata wprO\\adzali własny porządek ekonomiczny. polit)CI.ny i poj.,:ei(l\\y. W konsekwencji zacz.,:li uświadamiać sobie w całej rozciągłości poj.;cie \\". J. liurS/ta od czasów ..m) pr/edst,l\lia pierwszych -. oni" i postanowili " Porz'ldku konk" istadorllll sklasylikować chronologicznym przez nieznane ewoluujący ..rewolucyjny" dotąd stosunek postulat kulturowo lereny. do "obcych" kultur Hartolorne de Las Casas (II yrażai'lc) się lastąpieniem podhoju pokojOl\) m odkrywaniem i wykorz) stywanicm połączon) m z wpnl\\adzeniem mieszkmicllll dot) ehczas podhitych terenów do Wspólnoty Chrześcijańskiej l. po el.asy wsp(lICl.esne. lJśllindamia czytclnikowi. że ..obcych" należy postrzegać tylko poprzez pryl.lllal własnej kultury - niemoi.łiwe jcst jej ..czyste" ujęcie. Nie potrafimy odrzucić własnych ram kultuJ'll\\ych. gdyi. bez nich bylihyśmy tylko białą nie zapisaną kartą i nie pojęlibyśmy nic z kgo co \lid/illl). Inając dobrze zasady funkcjonowania .. naszego'· świata mamy s/ansę choć \I Clęści IrozulIlieć świat ..obcych". A z kolei Ueląc się kultury i zwiększając dy- �142 stans. aby spujrzeć na siebie z innej perspektywy. mo/c udać si<,:nam lepiej zwzumieć siebie sumyeh i kulturę. \\ której w)To~li~my. Na wzdzial drugi .. Kultura i kullury" sklad,\ją si<,:ws/.cIkie mo/li\\.:. uznane niegdy~. a zastqpione póżniej nowymi. delinicje. koncepcje kultury i kultur. W tym przypadku zakładanie maski symbolizujc nabywanie. uczenie się kultury. Maska jako forma \\ y razu \\prO\vadza czytelnika do rozdzialu trzeciego ...I<,:z.yki myślenie o świecie". będ'lcego synlelyczny m ujęciem j<;z.yka i systemów pojęciowych w I-;orllel-;ście I-;uitur\'. W rozdziale CZ\\ artym .. Względność i uni\\ersulnośC ,uilor ukazuje t!\\OislOŚĆ amropologii. I-;tóra z jednej strony Pos/ul-;uie uni\H:rsalió\\ i teoretyunyeh I-;onstrul-;cji. a z drugiej pragnie ..wLOpić się"' w Ilum. usiluj.: odegrać rol<,: mediatura \\ielokultllw\\oSci. Problem rei<lly\\·izmu i uni\\ersalizlllll. jak thl\\odzi autor. \\erytikuje żyeie. ale knomen lud/hie.i kultury pozwala to życie \\id/ieć stale na d\\a odmienne sposoby. I-;t('ne nic mus/.,\ si<,:\\Clle \\)tluuać. Masb. symbol teatru - kairu jakim jest żyeie wprowadza U) tLlnika \\ zagadnienia rozdziału poświęconego obrz<;dO\\ości i sy mboliee. AUlor porusza lemal sacnlm i !Jm/(//III"; d\\\)(;h sfer kultury oddzielonych od siebic \\ spolee/nościach. \\ których pojawiaj,! si<,:"sytuacje obrzędom:". Nie ma ich \\. spokunościach magicznych. gdyi' nic \\·ysl<;puje podzial d/jaJal\ ludzl-;ich na religijno-obrzędo\\e. komunikacyjne i ..lechniel:nc". Kultury ly pu magicznego nic rozróżniąją odmienności statusó\\ poszczególnych rodtajów cz.ynno~ci. gdyż te stak się ze soh'l \\zajemnie przeplat(~ją, tworz'lc nierozerwalny ciąg (rozdział pi'lty ..Ohr/.ęd\· i symhok··). Rozdi'iał Sz.ósty omawia rroblcmatykę rodziny i POkIT\\ ieóstwa. Natomiast w rozdziale siódmym ..Etniczność i \\·ielokuhuro\\ośC W. J. Bursz[a przedsta\\·ia rMne kuncepejc i ewolucje muhikulturalizll1l1. pojęeia nacjonalizmu i narodowości. spolcuno~ei elniczm;j. współczesncj wielości tożsamości Clc. Jednym z. efektów glohalizaeji jest deterytorializaeia kultur. co o/naez.a . .i.e dana kultura nic ogranicza się do jasno określoliego terytorium lecz pr!.cnika się z inn) mi. Popularnym zj<l\viskiem w nas!.ych ez.asaeh jesl zast.;rO\\anie rzeczy\\istośei \\yohra.i.eniami o niej nic !.;l\\VC Z ni,! z.godnymi. Zjawisko to okrcśla autor za KlIlltlcr'l mianem imagologii. Skladaj<l się na !lic systelll\' idealó\v i antyidealó\\·. t\\ ouune przez imago!og\l\\. S/..ybko zastęp(l\\ ane przez nastęrne: mają one zasięg globalny i zllnifórmizowany. Dotyczy to gló\\ nie spolcuno~ci. gdzie .i..ycie towarzyskie jest ograniczone luh \\ ogóle nie istnieje. Tal-;imi społecznościami S'l te zalllic'szkujące aglomeracje miejsl-;ie. gdzie paradoksalnie przypada największa liczba mieszkai\c(m na kilometr kwadratowy. ale ..ularle ścieżki" i zachow)'\vana rezerwa wobec niemajomych \\spólmieszkańców powodują że \\iększość inlormacji o otaczającym i dals!.\1ll ś\\iecie uzyskiwana jest ze środków masowego prze!-;a!.u. Po\\sz.echnie \\iadonw. i'e informacje te S'l kreuwane przez ich autoró\\ i można je naz\\ać namiastką inl(lrmaeji. Natullliast \\ mai) ell społeez.nuśeiach lokalnych wiadomości dot)CI.,!ce ich mieszl-;m\có\\ prz.ekaz.y\\ane S'l bezpośrednio i mimo że nie można ustrzec si.; zal~J!szuw;u\. 10 jednak l(lI'I))(1 rrzekazu daje mo.i.li\V(lść u/ysbnia \\ i.;kszej ilości sZCl.ególów. Dalej autor !.astan<l\\ia si.; nad ICnomencm luryzmu i pr/.yczynianiem się legoż do homogenizacji kullUr. Kreae.ja ..tradycyjnego świata" dla potr!.e" turystyki jest obecnie zj<l\\iskit::m typO\\ym. a impulsem sięgania ku przeszlości S,! lakżc cdc merkantylne. Wsromniany proces zaznacza się z\\łaszcza w c1zialalności uslugtl\\ej z\\ i,vanej !. ha/,\ turystyczną Zaplecze noclegO\q; ornI. restauracje zhudo\\ane w rHl\\OCZesny Spos(·lh. ale [rad) cyjne \\ l(lI'Inie cieszą się obecnie m~jwiębzą popularności,) \\śr\lcl turystów. Do lask \Hacaj<\ równic/. tradycyjne zaj<;cia. które nic przynosiły !.)sl-;u parę lat temu. a ohecnie dzi<;ki zainll'l"esOl\<lIliu od\\iedzając)ch tereny turyslyeznc. odrodzi/y się \\ s\\ej d,l\\nej I<mnie. I'rzel"\\a \\ niluCl.aniu poko!cniO\\ ym spowoduwala konieczność utworzenia szkól ..ginąeych·· lub ..staryeh" /.iI\\od\l\\. W ro/d/iale tym C.Globalizacja i no\\a lokalność""> autor wyjaśnia lei' pojęcia tryhalil.l1111 i IHl\\oplemion. W zakoi\czeniu W. J. Burszta pragnie zwrócić uwag<,: na lcndcncje dq.i.'ln: do rudsumo\\ujqcego uj<;cia osi,jgnięć liysc) pl iny \\ iedz)'. jak,\ jcst antropologia kultlIry. (il(l\\ ne ró.i.niee \\ lIprawianiu tej nauki \\idzi \\ sposobie postrzegania danyeh kultlIr: nie~dyś m\1\\ ilo si.; o pewnej kulturze jako CZ) mś slalym nie podlegający m /.mianom. prz.yporz'ldkmvanym danej spoleczności. Obecnie kiedy \\ iadomo. żc kultlIra Siak si.; rozwija. moiemy j'l badać i opisywal' tylko \\ kontekście ..lu i leraz" mając na uwadzc. że mamy do czynienia z uymś ulotnym. Wymaga to ciągłej �143 Ilerylikal'ji II ieJzy na dany lenwl. a !<JrI11ulolc-imie ponaduasowych definicji i twierdzerl jest niemożliwe . .·/llIro/)()/ogia Ali/illiT naIl i,vuje do I\ydanej II' 1992 roku książki H:vmiw)' al7/rop%gic:::nego po:::nallill AII/IiIlT legoż aulora i jest dobq Icktuq dla II'y magającego c/.ytclnika. obeznanego / problematyKą historyu.nej i II sp(,łuesnej ogólnie pojętej humanistyki. JaK wskazują przypisy opisując<: tllKo zagadnienia ś<:iśle <:Inologiczne. nie jest to ksi,\żka skierowana wyłącznie do środowi,ka <:IIH'log(l\I·. /\by latwo przyswoić zagadnienia portls/.ane przez. W. J. Bursztę ezytclnik musi się oricntO\lac II Iiiozoiii. historii. <:konomii. hislorii sztuki. scmiotyee, iitcraturo/l1~l\\stwie. Icorii Kultury popularncj oraz znać co najmniej uterY.kzyKi, Którymi posluguje się II tekście autor (Ia<:ina. angie""'Ki. i'ran<:usKi. hiszpaósKi). Ksi~lżkę moż.na śmialo u/nac za autorski wyk łaJ na lemat antropologii i świata. który ona baJa. j 11'. który m r(lII n ież się zalI iera.lo syntetycznc opracowanić przedstawia poglądy wybitnych humanistóII. liloml<·lII. socjologów i antropolog()\\ na zagadnienia. którc próbuje powiązać /e sob,\ i nadać j<:dnolily Ks/tall antropologia KU/tury. Oma\l iana ksiąŻKa powinna być jedną / podsl<lllO\lyeh pozycji na liście podręcznik(lII ad<:ptów etnologii i antropologii Kulturowej. Po przeu) laniu jL:i piL'r\lvyeh stron uytclniK ma prawo być oczarowany blyskotli\vym stykm autora. Opis\ \lanc /jall iSKa mają bardzo imcresuią<:e odniesienia. np. pojęcie ..m) - oni" II ynikaj,\ee ze ..slloi nbc)" obrazuje spotKanie EuropejczykóII z mieszkaócami Nowego Świala. a etnocentrY/1l1 oKrcśla .. mierzeniem eud/cgo pola wlasn~\ miarą". daj'lc jako przykład przekonanie o zajnHlIIaniu ccntralnie polożonyeh teren(lII \Izględem reszty świata - Aborygenów, Chińcz) KIl\I. IrnKez(m'. /.yd(lII. i':sKimosll\\ i innycll. NiesIet) Kolejne rozdziały przynosz,ą za\Iód: /agadnienia. mimn że OIl1(l\\jone niezwykle \Iyczerpuj,\<:o. przedstawione zostały w chłodny naUK()\\ y Spos(',b 1\)rnagai~ley od czytelniKa dużego zaangaż.oll'ania i Koncentracji. Szkoda. bo odrobina IeKKo~<:ii hlys\..Olli\l'ośei /. pierllsz)'eh stron z p~\lnośeią nic umniejszyłaby \\ańośei, a podnos/,!c \\alor lit~raeki urozmai<:ilaby Ieklllrę trudnego tekstu i pomogla IV zapamiętaniu treści. PominlO starannL'go i pr/.ejrz.)Slego wydania Ksi'lŻ.ki. \lydallnielwo nic ustrzegło się popełni~nia liezny<:h hlęd"l\\ literO\I.1 ch, NalOmiast duż.y m plusem jest dbalość o estetyczną stron.,: oKładki. \"t(ml jest pl'Zć<:ież. \\ilytllWK'l książki i piel'\'is/<\ zapo\'iiedzi'l tego. co czytelnik może znak;ć w środKU. ,\Ia/a/ia :llaksvlllowic:::-.\lacia/a ()ominie S t I' i n a I i. II (lI'IilFlld:::enie nict\\o /.y SK i S-\..a. I'O/.Il<Ul I')')X. ss. 227. do kll///IIT fJOfJII/lIl'11l'j. tłum. W . .I. Burszta. Wydaw- Cieszyć si.,: należ). że jedna /. waż.nicj,zych prac na t~mat KUltury popularnej. autorstwa DominiKa Strinatiego. socjologa II ykładająe~go w Anglii. wydana w oryginale w 1995 roku. tak SZ)bko /.oslala pr/.cllumaez.ona i opublikowana w Polsce. gd/.ie zainteresowanie kulturą popular11'1g Intlto II nic \\zroslo II pe\1 n) m z\\i,jzku z przcmianami politycznymi i cKonomicznymi Kraju. Któr) ot\larl się na \Ipl)\\) zCllnętrme. w tym także na IIply\vy ś\\ iatowcj kultury masowej. Czymjcst Kullllra popularna. Z\'iana często taKże Kultur<\ maSOI\ą, jak moż.na ją zdefiniować'? D. Strinati dobitnie lIKa/.lIie. ż.e problem zaczyna się \'iJaśnie już na poziomic definicji. radzi /resztq nie poszllKi\\ac dctillieji uni\\ersalnych. a rac/q zadOl\alać się dclinicjami 7. punktu \Iidz~nia Pos/czc;g,',lny<:h t~()rii, Właśnie na teoriach i sposobach widzenia kultury popularnej Koneentruj'l się jego ro/llażania. I'raea zatem nie jest przeglądem zjawisk. którc do kullury popularnej mog'ł b) ć z~t1icz.one. !'IutOL nie baU'11' na \I!asne zastrzeżcnia \\obec proponoll'anyeh dotychczas delinicji uniw'Crsaln) ch. pisze: ..lijmuj'le sprali.,: najprościej. możemy powiedzieć. że kultura masowajest kulturą popularn~\ t\lor/.on~1 prze/ ma,o\\ą technikę przemysłową i sprzed,l\\aną dla zysku masowej �144 publiczności konsumentów. Jest to kultura komercyjna. produkO\\'ana maso\\o dla masowego rynku. Jej rozwój powoduje. że jest coraz mniej miejsca dla jakiejkolwiek ("ormy kullury - takiej jak sztuka i kultura ludowa. która nie przynosi pieni~dzy i która nie mo/e hyć' masowo \\) t\\arzana dla masowego rynku" . .lest tu. jak widać. nic Iylko próba okreśknia zjawiska. ale także jego ocena. To hardzo charakterystyczne. o kulturzc masO\\ej. rozumianej jako \\Spl·l!czesna. wyst~pująca w spolcczeJist\\'ie industrialnym. kultura popularna (kullura popularna istniała \\' wielu społeczeJist\\ach \\' przeszlości. wsz.;dzie tam. gdzie obok niej istniała kultura elitarna). rzadko pisze sit; z dystansem. bywa najczt;~;cil~j - i to nic tylko w publicystyce. ak i \\' pracach naukr,wych - bądź gorąco potępiana (to chyba cZt;ściej'). bądź tei glorylikO\\ana . .lui to oznacza. że mamy do czynienia /.c z;jawiskiem obok którego nic mo/na pr/.cjść obojętnie. Podkrcśla to Strinati pisząc: ..ciągle rozszerz,ają się tc sfery /ycia zachodnich społccz.clist\\ kapitalistycznych. które ulegają wplywom kultury popularnej obecncj w no\\ocz.esnych mass mcdiach··. Kultura popularna w wersji \\spólczesnej. jako kultura masowa. jest zj,miskiem o wielkim zasit;gu. o ogromnym oddz.ialywaniu na mas)' ludzkie. ksztaltuj<lcym je. a tym samym okrcślającym charakter \\ spółczesnych spokczeńsl\\. I.ajmują się nim w Sl.cl.l:g(llności rll/.lnaite tcorie o silnym podlożu ideologicznym. Na przyklad. dla Szkoly Franklill-ckicj. a lakie dla inn)ch wersji współczcsnego marksizmu (np. dla teorii Althusera i (iramscicgo) kultura popularnajcst czynnikicm stabilizującym ustrój kapitalislyczn) i ulal\\iając) m nlll Imanie. I. koki lóninizm. a przynajmnicj nicktóre jego odłamy. uznajc kulwrę popuianul z,a form.; patriarchalnej ideologii bt;dąccj na usługach męi,czyzn i przeci\\ ncj inlen:som kobict. W scmiologii. z\daszcza tcj mocno lewicowo z.ideologilOwanej. np. w ujt;ciu R. Barthesa. podkreśla si.; roi.; kultury popularnej w zaciemnianiu intcresów grupy dominującej (buriuazji). Uj.;cic slrukluraln.: traktujc kultur.; popularną jako \\yraz uni\\ersalnych i niezmicnnych struktur spolcCl.nych i mcntalnyeh, Populistyczne uj.;cia. zazwycz.aj jcj iyczliwsze. pokaZllj<1j<ł jako pr/.cja\\ naluralnego a nawet korzystnego konsumcryzmu. w podejściu postlllodernistycmym kultura popularna obraz,uje radykalną zmiant; roli mass mcdiów. które zamazuj" róinict; mit;dzy wyobrai.:nicm a rzcczywistością. co ma być \V ogóle charakterystyo'.nc dla nasz) ch ezasó'l. I tak dalej. i tak dalej. I.aistc \\ick mądrych slów. ale i wiele głupst\\' n<Jpisano dotychc/as o kulturzc nl<lsO\\'cj. Strinati prZedSI<l\\ia \\spółc/csne teorie kultury popularnej z, \\ i.:lk'l wnikli\\ością. ale i niezmiernic krylyczni.:. Pokal.Uje ich ograniczenia. \\ynikaj,\cc gló'lnic z Icgo. ii 'lszclkic podcjście ideologicmc - tak przecież \\ )Tain.: w teoriach ku\lur) masowcj· z.acicmnia obraz. i znaczcnie Ijawiska. nic poz.l\ala ujrz.:ć go \\ c \\ laści\\ ych \\ymiar<lCh. jest \\ yhitnie upraszcz.ające. a już zwłaszcza nic sprzyja konkretnym ohiekty\\nym badaniom. St'ld tei nic moic dz.i\\ ić fakt. iż kultura populanuL choć pisano o ni,-:i 'lick. \\ci,ti.jeslzja\\iskiem slaho poznanym prz.ez nauk.;. Nn:ord Ludwik 13 i e I a w s ki. szawa 1999. ss. 347. ]i-odycjc ludowe II' kU/lur:e IIILI:VCI7Cj. Inslytut 1\011101' Sztuki PAN. War- Badanie tracl)cji muz)cznych \\ konlekścic dynamiki przemian) kullunmcj oraz. spojrzcni.: na owe tradycjc z perspektywy antropologii kultury z.ao\\ocO\\alo w ostatnich latach kilkoma intcrcsuj<\cymi. szcroko zakrojon) mi i doglęhnymi opracowaniami '. Podobnq opcj.,: bada\\czą reprezemuje wydana \\ ubiegłym roku \V Instytucie Sztuki I'A ' ksiqika. która jest zbiorem prac ymicnie nlllina m,in" P Dahlig. /.11' Instytut Szluki PAN. Wars/a\\a 1993: S. 7.crallska-I'omind. :tlll:yka 11"kll/lllr:e, H/JrDlmd:e}//c do C/IIOI/IICI'ko/O.'!.II. WnJawnictwo l!\\'. Warszawa 1995: .I. K, Dadak-Kozicka. Fo/klor ,clllką ::reil/, I" ~r<;del a}//rtJl){)/ogi/ III/CI·k,. Inslytut SZluki PAN. Warszawa 1996: 1'. Dahlig. hm/reje III/CYCliC a ich IJl":clllilJin' ,Ilie!!:r kllllllNI IlIJOIrq, popll/amq i e!iwmą Po/ski lIIięd:J1rtJjelllwj. Instylllt Sztuki PAN. Warsz<I\\a 199X, I Spośród prac clnomuzykologicl.l1)ch o prolilu antnlpologicznym dolt'a praklyka IIIII:.'·CIW (11' kOllwJl/ar:ae!J i opillil/eh lIykollU1rcó'r li' 1\ I'olse<"). �145 autors[\\a I.ud\\ika Hida\\skiq!.O _. jednq~o z czolowyeh badaczy tradycyjnej. ludowej kultury I1lU/yl.:ZIlCj (polskiej i europejskiej). jcdnl.:go z najwyhitniejszYl.:h przedstawicieli nurtu antropologiu.neg() \\ polskiej elnomu/.~ kologii. Cz.;ść z prezcntowanyl.:h \Ii książce tekstów opublikowano 'I różnydl lat,Kh \\ kraiu i la graniq. innc - nic puhlikowane dotychczas. wygłoszone były na krajO\vych i mi.;d/ynarodo\liych konłl:n:nejach folklorystycznYl.:h. Bogaly wybór interesujących, a rozproslOllych doqd i u.;slo trudno d<'st.;pnych matcrialów znalazl si.; lcraz w jednym obszern\m tomie l.atylUio\\ anym ii-1I«rci" IlI<l()\l''' \11 kulwr:::e mll:::}'cnej. Zamieszczono tu prace. których tematyka konccntruje siv na polskich muzycznych tradycjach ludowych. postn:eganych jcdnak - jak /a/nac/a i\utor \\e '"Wstvpie'" - \Ii szerszym kulturowym kontekście i europejskiej perspckty\\ ic. To \\Iaśnie Slcrokic i widostronnc ujęl.:ie, pozwalająl.:e czytdnikowi spojrzeć na orml\\ianc /agadnicnia I. różnej perspektywy. cepcja ca/ośl.:i i \\yh(')r tekstll\\ rcpraentująl.:ych stanowi jl.:den / głównych walorów książki. Konszerokie spektrum tcmatycznc wydają się trafnc. mimo iż niektóre /akres\ treśl.:iO\vc niem siy krz~ żują. w jcst zrozumialc \\ spomniany \\ veśniej l.:harakll'r \\")dawnictwa. Zarysowanie rzcczywistego. biorąc pod uwagę wielowymiarowego obnl/u tradycyjnej ludol\cj kultury mu/yczncj. jej l11iejsl.:a i znaczenia w curopejskim dzicdzicl\\ie mU/yu.nyl11 spralvia. iż można ty pO/Yl.:jv uznać 7.ajcdną z najbardzicj znaczących publikacji I.'tnornu7ykologiunych. Autor uka/uje IV s\\·ej pracy micjsce i funkcje muzyki ludO\\ej w tradYl.:~jnych kulturach oraz \\ kultur/.I.' i życiu \\."p()łC/esnym. Pr/edstawia proces wyzwalania się repertuaru muzyki ludowej od swych picrwotnych runkcji kulturowy ch. ściśle związanYl.:h z cyklami życia czlowieka i przyI"Od~. ze /w~ C/ajem. ohr/.,:dem. /c sponlaniunym. zbioro\\ym uczestnictllcm w kulturze mu/~ c/.Ilej. I.C sposobcm I.acholl ~ wania go popr/e/. zbiorO\\'ł pamięć i ustną tradycję. Tak więc Autor pO/..wala bliżej si.; pr/yjr/eć s\\'(listej metamorl()/ie ję/yka folkloru. przyswajaniu przez niego no\\ych trcści symboliC/nych. lIkolIcu - pelnieniu funkcji maku kulturowcgo. reprczenlui'lcego specyliC/ne ce<:hy regionu. grupy etnicznej. czy narodu w kontekście szerszej kultury. \\'skazuje także na I.mieniaj'lcy si.; sens tradycyjncj muzyki ludowcj we wspólc/.esnym świecie. a takżc jej odmienn~ charaktc'r i I"unkcje w spokc/eństwaeh autorytarnych i dcmokratycznych. Folklor muzyC/n~ d/isiaj - jak piszc Bielawski -- .. runkejonuje w /.upelnic zmienionym środowi,ku. Id()lllino\'.an~ m wspó/Clesllym k/ykiem mu/yki popularnej i artyslyc/.ncj. Swoistości języka (olkloru SłUŻ'1 od l_Id n',\\ nicż do I.abarwiania ludo\\ymi elementami muzyki tworzonej \1 e \\spółClesnych konwL'ncjach artystycm)'ch. stają siy \\·~Ta/.el11 ś\viadomej identyfikacji kultur()\\cj. "I .iedll\m z pr/<:jawll\\ l.:harakleryslyczncgo dla naszej epoki historyzmu, nostalgii za minionym ClaSCIll CI~ woli pOIlTOtU do h-ódcl'" (s. 33). Zdaje się to potwierdzać intensywnie n)/\\i.iaj'lc~ si.; \\ ostatni<:h lata<:h ruch regionalny. a co za tym idzie - wzrost zaintcresowań ll1u/yk., tradyc~jn'l jako nicodł'lc/ll~ III składnikiem lokalncgo żyl.:ia kulturalnego. \\' prCZCnlO\\ancj ksiqżce. po/a nurtami rozwoju polskiej lolklorystyki muzycznej. szeroko przcdst'l\\ ion~ /Ostał n'1\\ n ież nurt ludO\vo-narodo\\ y i tale /.ainteresowań lolklorem w polskiej Il1UL~ce artystyC/nei. Prohlem len uka/.any został IV perspcktyll'ie porównawczcj i historycznej (od XVIII w. aż do w pro\\ad/.ania go do obiegu współczesnej kultury w rozmaitych jej przeja\\aeh). St'ld też niektóre / /amies/.CI.onyeh \\. tomie studiów poświęcone S'ł problematyce stylizacji muzyki ludO\\L'j \\ t\\,')rczości artystyCInej. l tak np .. rozważając rolę krakowiaka w spuściźnie kOlllp()z~ torskiej Chopina U;rukOll'!ak II Chopina). Qy inspiracje w późnych dzielach SzymafH)\\skiego (S:::\'III(//IOll'shia I'odllllle) Autor wska/.uje na wielorakie związki pomiędzy dwiema płas/.C/~ /nami s/tuk i mU/~l'/.nej i ich ostateuny wyru i ks/hlll w koncepcj i artystycznej danego d/.ieła. Wska/.uj;lc na doh"lr maleriału ludowego. sposoby jego oddzialy\\ania i przetwarzania d'li~ do uk;l/ania procesu dokonywania si.; pcwncj głębszej. twórczej syntezy ludowości w okre- ;Inn~ ch d/ie/ach Cill)\\n,\ U\\·ug.; Autora I.ajmujc jednak muzyka lrudycyjna. autentyczna. ta w najczystszćj ,\\ej postaci. Ohvcmy. a /ara/.em syntctyeznie potraktowany rozdzial Pol.~ka muzyka ludowa. a /\\ łaS/ua jl.'go u.;Ść - ROi/:aj" i \rl(J:icilt'o.~ci 1II1I:::l'kimożc znakomicie służyć wyjaśnićniu poio;ć. uPor/"ldko\laniu i usyslcmatylOwaniu wiedzy na temal polskiego folkloru muzycznego. Wick micjsca ;\ulor POŚ\\ i.,:ca zagadnieniom rytmiki IV muzyce ludowcj (np. Rytm jako przejaw �146 tradycji i tożsamości kulturOH'('j). która to problematyka od lal żywo go zajmuje'. Ukazuje m.in. wielorakie związki rytmu muzycznego z wersyfikacją tekstów słownych. z rytmicznymi właściwościami j<;zyka. Odrębną uwagę poświęca rytmice północnych rcjonów Polski (I~l'1l11 IV rejonie Ba/tyku), ukazując jednocześnie ogólny charakter folkloru muzycznego Pomorza, przywołując i interpretując w szerokim kontekście wyniki swych wieloletnich. gruntownych badań tego wla· śnie obszaru Polski. Warto przy tym nadmienić. iż wyczerpujące. unikatowe w skali europejskiej. tak pod względem merytorycznym jak i edytorskim. opracowanie zbioru kaszubskich pieśni i muzyki instrumentalnej Autor wydal w ostatnich latach3 W pewnym związku z wyż~j wspomnianym obszarcm badarl nad rytmiką powstaje problematyka czasu w muzyce. której wątki przewijają się niejako na marginesie innych rozważań. Refleksje na ten lemat nie pojawiają się przypadkiem. Wystarczy przypomnieć. iż Ludwik Bielawski jest autorem przełomowej dla tej dziedziny badań i \\ysoko cenioncj \\ świccie naukowym strefowcj teorii czasu. ukazująccj naturalny porZ<ldek i hierarchię poziomów czasowych w muzyce i kulturze'. Socjokulturowe podejście Autora do rozpatrywanych zagadnicó muzyCl.nych tradycji ludowych w sposób szczególny ujawnia się w tekstach nalcżących do rozdziału IV indywidualnym i społecznym życiu. Rozpatrując kwestie rozmaitych sytuacji i zachowali muzycznych pisze o muzykach ludowych. ich pozycji i funkcji w społecznościach etnicznych. lokalnych, ukazujt: nicłatwą drogę zdobywania zawodu muzykanta w tradycyjnej kulturze. Dzięki licznym odniesicniom do czasów współczesnych mamy możliwość dostrzcc i zastal1ll\\ ić się nad zmianami. jakie zaszly w tych obszarach aktywności muzycznej (np. we współczcsnym amatorskim i zawodO\\ym ruchu folklorystycznym). Sytuacje muzyczne w kulturze ludowej przybicrają różny char<Jkter. m.in. ze względu na ich przestrzenne i czasowe uwarunkowania. Bielawski wyróżni<J lu dwa aspekty przestrzeni jej wielkość i lokalizację. zaznaczając. iż oba mogą być nosicielami pewnych treści: .•Miejsce w przestrzeni mogło być w kulturze ludowej zabarwione różnymi treściami. Były miejsca szczęśliwe i nieszczęśliwe. przyjazne i \Hogie. sakralne i dcmoniczm:. Sytuacja muzyczna jako manifestacja życia zbiorowego uobecniała się zwykle w miejscu znaczącym. w jakiś sposób wy różnionym'·(s. 92). Jeśli zaś idzie o czasowe uwarunkowania o\\ych sytuacji muzycznych. Autor wyróżnia dwa aspekty czasu: tnvanic (jak dlugo'n i lokaliz<Jcj.; \\ czasie (kiedy')) (s. 95). W odniesieniu do drugiego aspektu Autor swe rozważania snuje poc/ynając od problemu ulokowania danego utworu w całości określonego obrzędu lub zabawy. /.atrzymuje się na okresach życia ludzkiego. z którymi łączyly się różne upodobania muzyczne. różna aktywność muzyczna i tant.:ezna. O dalszych możliwych odniesieniach piszc: ..Czas umicjscawiany w stosunku do ważnych wydarzeń społecznych. przemi<Jn płytkiej historii rejestrowanej pamięcią żyj'leych pokoleń byl również rozumiany jakościO\\() i z tego powodu w różny sposób z<Jbarwiana była muzyka. Wiąże się z tym problem zwyC'ajów. mód. stylów wykonywania. zmiany instrumentów i repertuaru itp .. a wszystko lo oczywiście nie pozostajc bcz wplywu na sytuacjc muzyczne i na kształtowanie typów muzykantów" (s. 96). Sytuacje muzyczne detcrminowane są też wykorzystywaniem określonych instrumentó\\' muzycznych pełniących często okrcśloną funkcję w kulturze ludowej. Oryginalnym w swej treści tekstem dotyczącym wlaśnic instrumentów jest szkic Magia instrumentów i mu::yki. przybliżający dość rzadko poruszaml i opis)'waml \V litcraturze i niezbyt dobrze chyba jeszcze poznaną sferę sacrum i profanum w tradycyjnej kulturze muzycznej. Zgoła o innym w którym charakterze. Autor lecz równie naświctla zajmujące zagadnienie jest studium niejako l'r::emi({I1Yil1strumel71ów i ich limkeji. dwuplasl.czyznowo. przemian kultury. jak i w aspekcic procesów interkulturowych. Folklor muzyczny. istotny składnik obrzędów ludowych. życia ludzkiego (IV (loklll :ycia) i jego poszczególnych tak ukazujc etapów. \V aspekcie Bielawski procesów \\ perspcktywie S'l one związane z mniei lub Zob .. L. Hielmvski. Rytmika polskich pidni ludollych. PWM. Kraków 1970 . L. l:3iclawski, A. Miodudl0\\ska. !:a.cuby. cz. 1-3. seria: Polsku pi"."11i /l1//::ykaludOIrG. Źródlu I /llUt/!riały. t. 2.lnstytut Sztuki PA . Warszawa 1997-1998. , Zob. L. f3ielawski. Strefowa teoria c::asu i .lej ::nac::enie diu untropologii /ll/cl'c::nej. PWM, Kraków 1976. oraz tegoż autora HetalOlY casu II' l/1u::ycei kultur::e. Instytut Sztuki PAN. Warszawa 2000. ! .1 �147 bardzi..:j int":llsywll'l aktywIlością muzyczną. charakterem repcrtuaru, z rodzinną obrzędowością. Innym II') miarcm fUllkcjonowania llllklorujest rok kalendarzowy (W cyklu kalendarza) - wyznaczany porami roku. słonccznym rrzcsileniem czy tradycjami świąt kościelnych. Z wi..:lu poruszonych w pracy zagadnicń warto również zwrócić uwagę na wątek traktujący o cechach stylistycznych i Illllkcjonalnych określonych gatunków muzyki ludowej - np. ballady. Ten reprezentatywny dla polskiej epiki ludowej gatunek poprzez swą specyficzną, narracyjną fabułę. poetyck'ł sztukę. wprowadzającą w świat niecodziennych czy nawet baśniowych zdarzeń, a także silnie eksponowane elementy dramatyczne i liryczne. przyciąga uwagę tak wykonawców ludowych, jak i badaczy folkloru. Pw;dstawione są zatem w książce funkcje modelowe tekstu ballady, jej postacie nlllzyczne, srosoby wiązania narracji tekstu słO\vnego z muzyką, a więc różne IIJrlll) umuzyczniania balladowej narracji. Bardzo Ilaż.nym wkladem BicIalIskiego w dziedzinę systematyki muzyki ludowej jest ostatnia część pracy rOŚlI ięcona europejskim śpicwom ludowym, w któr~i Autor poddaje analizie. klasyfikuje i inlcrprclujc zarówno rozmaite gatunki śpiewów niezwrotkowych (śpiewy - zawołania. śpiewy recytacyjne. śpiewy dziecięce). jak pieśni zwrotkowe. Prezentowane analizy dostarcząją dogodnej płaszczyzny porównawczej dla oceny charaktcru rodzimych tradycyjnych śpiewów. Pracę zamyka IIyi'ltkO\\ll bogaty, bo obejmujący ponad tysi,lC pozycji. wykaz literatury przedmiotu. Ksiąika Ludll ika Bielawskiegll o ludowej kulturze muzycznej. jej zjawiskach, osobliwościach i kontekstach ma duie walory poznawcze. W wielostronny sposób ukazuje to, co w naszej tradycji istotne. wci'li obecne. przckraczające dystans czasowy. Dodajmy, iż stanowi ona ni~ tylko istotny wklad do badali nad tradycyjną. ludową kulturą muzyczną, lecz także może spełniać funkcję uż.ytecznego podręcznika akad~mickiego. l'ioletta Przerembska Joanna l. u d w i c k a. Folklor muzyczny współczesnej wsi (na przykładzie Mąkolic w wojelródzlwie lódzkimj, Acta llnivr.:rsitatis Lodziensis. Folia Uhnologica II, Lódź 2000, ss. 114. Książka jest rel.Ultatem badań terenowych. jakie autorka przeprowadziła w latach 1976-1981 i 1995-1997 na terenie wsi Mąkolice i Lubochnia leżących w województwie lódzkim w centralnej Polsce. W części wpnmadzająccj .I. l.udwicka charakteryzuje różne drogi komunikacji kulturowej II' społeczności lokalnej. opieraj'lc się na mechanizmie trzech kanałów transmisji A. Kloskowskiej. Za .I. Stęszewskim przyjmuje też dcłinicję fólkloru. Podkreśla znaczenie przekazu nieformalnego w tradycyjncj kulturze ludowej. kontekst kulturowy Illlkloru oraz jego związek z kulturą ogólnopolską. Dalej om<l\via strukturę i mechanizmy funkcjonowania repertuaru wiejskiego oraz jego cechy tórmalne II' odniesieniu do terenu środkowej Polski. Zajmuje się także tendencjami i przebiegiem zmian II' folklorze muzyClnym wsi uwzględniając \lpływ nietradycyjnych środków przekazu. Dalsza część pmcy poślvięcona jest faktycznemu funkcjonowaniu folkloru muzycznego Ile I\spółczesnej rzeczywistości \lsi Mąkolicc. Znajduje się w niej opis czynników sprzyjających utrzymywaniu się tradycji i związanych z nią wartości. Autorka ukazuje też w jakich sytuacjach z ż~ cia wsi maniti:stuje się Illlklor i jaki jest jego repertuar. Koncentruje się na obrzędach i uroczystościach I\iejskich, działalności zespołu ludowego oraz naucc szkolncj, J. Ludwicka opisuje również sam stosunek nosicieli Illlkloru do przekazywanych przez nich treści. Osobny rozdział poświęcony jest łlllklorowi dziecięcemu. Ostatnia uęść publikacji zawiera informacje na temat zmian w muzycznym folklorze wiejskim, wynikąjących z oddziaływania nań I\spółczesnej kultury masowej. Autorka zwraca uwagę na czynniki sprz.yjaj<JCepojawianiu się nowych treści i opisuje drogi ich rozpowszechniania. �148 Ukazuje ich wplyw na repertuar tradycyjnych świąt i uroczystości. takich jak chrzciny. wesele czy zwyeząie doroczne. W zakończeniu J. Ludwicka krótko charakteryzuje nowy nurt zainh:reso\\ari folklorystycznych wsi. jakim jest muzyka disco polo i zwraca uwagę na rusn;lc1ljej popularność. Poblikacja zaopatrzona jest w bibliografi.,:. streszczcnie wj.,:zyku angielskim i aneksy zawierąiące zestawienia nadal żywych wątków przyśpiewkowych wraz z ich zapisem nutowym. Nudosl(/\j' Stanisław B)' I i n a. f\ullura 1999, ss. 240. ludowa Polski J!alinowski, i SIOlrimJs::c::I'::l1y .i:redniowiec::nej. OD//-: I'TI. Warszawa Zamieszczone IV tomic studia. w większości drukowane wcześniej w niskonakladowych zbiorach materialów pokonlerencyjnych polskich i zagranicznych. są poświ.,:cone kulturzc ludowej. a właściwie, co wyraźnie podkreśla Autor - znany mediewista - j~i duchowym aspektom w późnym na ogół średnio\\ieczu. iekiedy tylko. gdy mowa o wierzeniach przedchrzcścijańskich. cofa się on o kilka stulcci. Materialy wykorzystane w poszczególnych fragmentach pracy dotyczą przede wszystkim sytuacji w Królestwie Polskim. jednakie II wielu przypadkć\(h perspektywa zostaje w interesujący sposób poszerzona o Czechy. ŚI<\sk i W.,:gry. Kultura ludowa. która jest od kilku dziesi~ciolcci iywo upnl\\ianym przez mediewistów tematem, to po.i~cie nic do końca jednoznaczne. nioSi\ce rozmaite trcści. Stanisław Bylina przyjmuje nąjcz~stsze rozumienie kultury ludowej jako kultury warst\\ nieelitarnych. kultury zatem warstw niepiśmiennyeh. Ale nie mużna jej - podkreśla - utoisamiać z kultunt ch/upską ..choć właśnie mieszkańcy wsi najtrwalej i najpełniej przechowywali miejseową tradycj.,: - podstawuwy składnik a zarazem wyznacznik kultury ludowej". Zauważa leż. je - z\\laszeza w Polsce późnego średniowiecza - mieszkańcy małych, rolniczych miasteczek oraz ludność podmiejska (po części przybysze ze wsi) nic różnili się zbytnio od wieśniaków pod w/.glt;dem postaw. W eentrum zainteresowań Autora pozostaje problematyka zbiurowych wicrzeń i praktyk religijnych oraz myślenic o sprawach nadprzyrodzonych. ich odczuwanie i wyobraicnia. Można to nazwać postawami wobec sacrum, postawami - gdy idzie o późnc średniowieczc - już z pcwnością nic pogańskimi. 'lic też nie w pełni chrzcścijańskimi, w sensie ich zgodności z nauczaniem Kościola. Aulor często mówi o religijności ludowej i o pobożności ludo\\ej . .leieli dobrze zrozumiałem. lo picrwsze pojęcie dotyczy kszta/lu ,,1eorii" religii \\ umysłowości ludowej, pojęcie drugie zaś odnosi się do form manifestowania religijnych uczuć. czyli do praktyk. Stanisław Bylina zauważa: "mówiąc o religijności ludowej akcentujemy obecność pod loża wicrzeń i posta\\ tradycyjnych, archaicznych, ez.,:sto o przedchrzcścijańskiej genezie. Spotykamy si.,: w źródłach średniowiecznych z licznymi obrzędami i rytuałami praktykO\\anymi w życiu codziennym. najczęściej poza świątynią i bez udzialu kapłanów: w domu. w obejściu gospudarskim, na polach, łąkach, u brzegów wód". Praktyki takie spotyka/y się ze strony Kościoła z obojętnością lub dezaprobatą. czasem jednak ze zrozumieniem i wsparcielll, I.w/aszcza ze strony przedstawicieli niższego kleru, przede wszystkim \\iejskiego, którzy "podzielali peln,! przesąd<l\V wiarę swych paratian". To zagadnienie właśnie, zagadnienie kontr'ontacji Kościola - reprezentowancgo przecież zarówno przez ów niższy kler. jak i teologów. znaweów zagadnicri duszpasterskich - I. różnymi aspektami kultury ludowej. przejawiającymi si~ w \\e\\n~trznych i Zc\vn~tl"l.nych poslawach i zachowaniach prostych wicrnych. którzy przecież zdecydowanie liC/ebnie przewaiali. stawia Autor na pierwszym planie niemal wszyslkich prczent<l\\anych \\. tomie studiów. Jak pisze Stanisław Bylina. "powyższa konfrontacja rzadko przejć1\\iala si.,: ze strony Kuściola w ostrych postawach represyjnych wobec winnych praktykowania nagannych obrt.l;dów oraz ró/nyeh zabobonó\\ łatwo utożsamianych z reliktami pogaństwa. Unikaj,!c egzekwowania kar kościelnych uciekano �149 si.; do pouu':li. napomni.:,"] a uas.:m ostry.:h wyrzutów ki.:rOlvany.:h do ludzi świcckich. Oma\Iiana konlrontacja \I~raiala si.; r(mnic/ \I. ustępstlvach czynionych przez teologów-duszpasterzy \I zakr.:si.: dohoru ln:ś.:i r.:ligijnych przckazywanych wiernym cdcm skutcczniejszego trafiania do ich mćnlalności i IVyobraini. Okazywalo się na przykład. żt: przcdstawi,~jąc prostym wiernym r.:alia mi.:jsca \li,:c/n.:go \\ynagrodzcnia uczeni autorzy nie mogli się wyrzekać odniesień do \llaścillego tym ludziom sposohu myślenia. wyobrażania i odczuwania. Toteż wprowadzone do masO\I.:j d~daklyki rćligijncj \vi/je raju laskakują nas niekiedy swą matcrialnością". Tcksty lostały zgrupolvan.: w trzcch I.cspolach. Pierwszy zatytułowany .. Wierzenia dawnych SlolI ian" I.a\\ ina Hl/.vvajania o slolvialiskim świ.:cić zmarłych u schyłku pogaństwa oraz uwagi na temat pantconu plemion prapolskich. Z punktu widzenia etnologa. choć zapewne historyk spojr/y na nic I \\i;:kszym zaintn.:sO\vaniem. nic stanowi,! rewelacji. przekonują raczej po raz kolejny o slahości hll(kl dO!y'l:l.'lcych Ivicm:ń okr.:su przedchrześcijańskiego. a nawet mogą budzić u/.asadnion.: \"Itpli\\()ści co do krytyeyzlllu hadaczy. których rozważania (często nader śmiak) - I. punl..lu Ilid/cnia .:tnologa - oparte są na nieslychanie wątłych podstawach. Część druga pracy ..Koś.:iół a kullura ludowa w pÓl.nym średniowieczu" z całą pewnością zasluguj.: na widk,! Uli ag;:. SZCl.:gólnie bogate wątki zaprezemo\vanc zostały w dwóch rozprawach: ..TeologO\\i.: i !{llklor" oraz ..Kościół wohec kultury tradycyjnej wsi polskiej i czeskiej". Okazuje się I. nich. międ/Y innymi. żć konłrontacia kultury uczonej z kulturą ludową (nawiasem mówi'lc Autor skłonny j.:st 1<;konfrontację okr<:Ślać Inianem dialogu!) odhywała się nie tylko na płaszCI.yl.nie \\ iary. poswki\\ ano taki.c przcslanek rozumO\\ yeh ... Uczony teolog - pisze S. Bylina analizujqc tr.:ści śr.:dniowi.:cznych kaz~1I1-- ośmieszał zwalczam: wierzenia i zwyczaje: głupcy pOl.Ostmviajq rcs/tki poiy\vienia duszom zmarłych luh domowemu ..ubożu" w przekonaniu. iż te duchy spO/.~j'l pr/.eznaclOnc dla nich pokarmy. w istocie korzystają na tym tylko trzyman.: II domu z\\iCrz<;la. Taka argumentacja oddalala się jui macznie od motywu reliktów wierL..:ń pogaJiskich lun piętno\\ania post<;pk(m. za którymi się kryją ciemne. diabelskie sily". Podonni.: inl.:r.:suj'ICC. a nawcl intrygujqce S<lartykuły zamieszczone w trzeciej części pracy..Mentalność i \lyohral.lli;I". Na szcz.:gólnq uwagę zasługują tu rozprawy o pielgrzymkach głupclm. czyli o kuleic .. f;lk~Y\lyeh prorokll\l" w ":uropie Środkowej w XIV-XV w .• o Mesjaszu z Gór Ś\\ i<;lokrzyskich, o 1'':Iacji międ/Y kulturą ludOII,! a pismem w Polsce średniowiecznej, o \\yobrażeniach raiu. a także o miejscu magii i czar(m w kulturze ludowej schylku średniowiecza \\ nasiej części '·:uropy. Kościół pr/.eeiwst~1\\ ial ~;ię wypacn:niom w kulei.: i postawach religijnych ludzi średniowieCla. to pcwn.:. CI.ynillo \\' imię czystości liturgii. kcl. natralial na spoleczny opór. który wynikal I różnicy p.:rsp.:kt) \\ y prl.yjmo\\ ancj \V kultur l': elitarnej - n:prezentowanej przez uczonych t':OIOgl)\\ - i w kullur/e ludo\\.:j bliskiej sercu większości \\iernych. "Możemy być przekonani konkluduj.: StanisialI Bylina i.e lar<"l\\no polscy i czescy I.anobonni chrześcijanie leczący febrę kartką. opiatki.:m luh skórk'l od janłka I. I\)pisanym na nim lIersetem ewangelicznym. jak i czescy wieśniacy pidgrzymuj'lC)i do cudownej sosny oraz węgierski chlop składający ofiary tigurze święt.:go. \\ miarę swych mo/liwości wypelniali wymagane od nich obowiązki religijne. Jeśli zaś zdarzalo im się slysz.:ć \\ kościołach kaznodziejskie tyrady gromiące wyznawców błędów i zahohoJl(·l\\'. lo l. pe\lIlOścią nic prlsjmowali tego do siebie". Tom studill\\ \\ybitllego mcdic\\isty. rezultat dwudzi':SlU lal pracy badawczej. poświęcony kulturzc lud(l\I.:j Polski i SłowiaJisl.el.yzny Śrcdniowi.:cznej. może dostarczyć wiele refleksji i inspiracji taki.c hadaczom okresów pól.niejsl.ych. w tym również obserwatorom wspólczesności, zldaszcza jeśli idzic o postally wonec - najogólniej ujmując - sacrum. Postawy te mąją wszystko na to wskazuje - tend.:ncjc do nad/wyczajnej trwalości, co może potwierdzać przekonani.: o ich ścisl~ m z\\i'Vku z mało zmienną w ogók naturą czlowieka. Rys::ard Kantor �150 .Jan A d a m o IV s ki, I\a/I'goria pr::es/r::l'lzi IV fo/k/or::l'. S/udiulII l'/nolingl1'is/l'cnl', nictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskicj, Lublin 1999, ss. 254. Wydaw- Autor podejmuje problcm kulturowego rozumicnia kalcgorii przcstrzcni w odniesieniu do polskiej kultury ludowej. Analizie są poddane teksty folklorystyczne z obszaru Polski. zgromadzone głównie w formie zapisów wierzd! i opisów ctnograticznydl w źródlach z X IX i początku XX wieku (m.in. "Wisła", "Lud", D::ie/a ws::ys/kil' Oskara Kolberga). Korzystanie z lak ograniczoncgo matcrialu empirycznego ma wynikać z przyjęcia (za ":. T. I-Iallem. A. Guricwiczcm. N. L Tołstojem i innymi badaczami) tczy o swoistości wartościowania przestrzeni przez dane grupy odrębnie uwarunkowalll: kullurowo. Ccłem pracy jest .,przcdstawienie «spolecznych wyobrażci\ przedmiotóll». które «są dostępne przez dane zawarte II' j.,:zyku i tekstach»". Pozwala na to c1noiingwistyczna metoda analizy danych. która umicj.,:tnie stosowana daje możliwość rekonstrukcji obrazu świata danej kultury. Praca składa siO;z czternastu rozdziałów pogrupowanych w trzy części. W rozdziale I (jednoczcśnic zamykąjilcym część I) prezentowanc są klasyczne uj.,:cia mctodologicznc badal! nad strukturą i parametrami przestrzeni językowo-kulturowcj. Autor przcdstawia równici. perspektyWy wieloaspektowego opisu semantyki przestrzeni, która w dalszych rozważaniach służy jako podstawa analityczna konkretnych tekstów. Kategoria eksponcntów tworzących jt,(zykowy obraz świata w kulturzc ludowcj prezentowana jest zasadniczo II odniesieniu do dwóch wymiarów: horyzontalllt:go i wcrtykalnego. Etnolingwistyczncmu - rozdział opisowi IV; dól- i intcrpretacji poddanc są kolejno: I"d - ronlzial II: góra - rozdziat rozdział V: jaskinia - rozdział VI: micdza - rW.dzial VII: gościnicc III: dotina - rozdzial VIII. O szczególnym sposobie porządkowania świata możcmy wniosk(J\\ać na podstawie nazewnictwa miejsc składających się na orhis il7l<'l"ior. Autor traktuje o tym w rozdzialc IX (zamykającym cZt,(Ść II pracy). Ź.ródlcm empirycznym są tu pieśni ludollc. Część III obcjmuje rozdziały X do XIII. Poruszane w nich zagadnienia obcjmują m.in. uobec- nianie i organiZll\\anic przestrzeni w tckstach folklorystYCl.nych typu: pr/.ys!owia. lamawiania lecznicze itp. (rozdzial X); znaczenie przestrzeni w obrzydzic Ileselnym oraz prohlem sakralizacji przestrzcni w wymiar/.e religijności ludowcj. Pracę zamyka zcstawienic bibliografii i skrótów przywolywanych publikacji . .I/arcin A. ":afar. ODIF. PTL Piotr K o wal s ki. ZIFil'r::oC::!l'kollpiOly, H'ampiry i inne hl's/il'. I\nl'io::ercl' po/wory i ero::ja symbolic::nl'j in/I'rpre/acji. Wydawnictwo Uniwersytetu .IagiellOliskiego. Kraków 2000. ss. 214. Zasadniczy problem pracy koncentruje si.,: wokół historii trwalego kulturowo motywu potwora i krwiożerczej bcstii. Glównc plaszczyzny odniesienia cmpiryel.llego autor sytuuje wkullurze magicznej i wspólezcsnej .. ,Upiory są ( ) współmieszkai\cami naszego świata - ( ... ) kuszą komenlatorów magicznymi parantelami, ( ) mogą być produktami masowej wyobraźni. efektem abcrracji w języku publicystyki i jcdnocześnie nych dyskursów". Mnogość sytuacji, II' jakich zacnymi. bogatymi w treść figurami intelektualpojawia się dziś zl\ierzoczlckoupiór jcst II ynikier.l głębokich przcmian mentalnych. dokonujących się w proccsie stopniowcgo odchodzenia czlowieka od symbolicznego walorYZOIlania rzeczywistości (co miało micjscc IV kulturze magicznej) w stronę alegorycznego a nastt,(pnie znakowcgo i estetyczncgo jej odbioru. Pojawienie się w okresic średniowiecza teologicznych podstaw wiary chrześcijaIiskicj można ulllać za moment przełomowy w kształtowaniu się hcrmeneutyki alcgorycznej. I.mianic ulega wówczas status ontologiczny bogatego panteonu potworów i bcstii. NalcżilcC do nicgo postaci. które w kulturze magicznej pełnily funkcje transgresywne (slużyły jako narzt;dl.ia utrzymywania odpowiednich �151 relacji mi.;d/.y ś\\ iatem śmiertLlników a sferą sacrum) stają si.; narzędziami boskiej formy porządkowania świata. Czas odkryć ge(lgraliC/nych i historii naturalnej wyznacIa nowy kontekst, w którym potwory zyskują walor l.nakOl\Y. za/.naC/ają swą praktyczną obecność - ..ich «naturalność» dła ówczesnych była taka sama. <:0 IlIia;:'lt domowych. roślin i minerałów". W wieku XIX krystali/.uj,\ się kolejnc obszary myśli. gdzie napotykamy wątek zwierzoczłckoupiora. Istotm, jest tulaj skra dcmonologii ludowej. a także fikcja literacka. Ta ostatnia sprzyja bud(maniu ligur retor)C/.I1ych obra/ujących ..Iudzki stra<:h. ni<:pellność życia codzicnnego. gro z.; kl.;sk żywioIOl\ych. l\Djny C/y rewolucji". Demon) pojawiają si.; również jako ukrytc lęki II· psy chice człollieka ora/.jednostka chorobowa. Dzięki odkryciom psychoanalizy zwraca na nie uwag.; dyskurs naukOllY. W I.aloicniach tcoretyC/nych rozpraw)'. autor postuluje wypracowanie kategorii poznawczych. pr/.y których lastosll\laniu jest możliwe uchwycenie kontekstowych znaczeń motywu zllicrzocz/ckoupiora. Dla badań nad współczcsnością przydatną pod tym względem jest kategoria banalu pozwalaj'lca II sposc")b wyrazisty odkrywać sensy takich zjawisk. jak filmowe i literackie opowieści o wampirach czy gry komputerowe. gdzic upiory i bcstie ,.żyją" w ną;różniejszych mutacjach. Kultur/.e Ilspółczcsnej P. Kowalski poświ.;ca cztery. zlożonej z pi.;ciu. ez<;śei pracy. Poza wymienionymi II·yŻCj illl<:rcsuj,\ go zjawiska naznaczania ..obcego" przez przydawanie mu cech bestialskoś<:i i potwoflloś<:i (traktowani są tak np. scr)jni mordercy i ludzie z marginesów spo!ceznych). Anali/ie poddano także m. in. besti.; jako metaforę psychologiczno-egzystencjalną oraz motyw diabla pojawiaj,\cy si.; II· kOlllckście ruchc"m satanistycz.nych. Odtllorzeni<:1l1 maczeli I.wierzoczlckoupiora II' obszarzc kultury magicznej autor zajmuje si.; II pierwszcj c/.ęści pracy. Główne wątki interpretacyjne dotyczą mitów inicjacyjnych. rytuałów przejścia i zlliązanej I. nimi symboliki śmierci. Marcin I/ Ka/ar, ODIE PlL Katarlyna I. <:ń s l..a - B ą l... /opras::ol7l)' na \!"csc/c.. Weselne oracje i ceremonialne /orm1lh, WyJawniclllo lJnillersytetu .Iagielloliskiego. KrakóII· 1999. ss. 259. Autorka podjęla się z,ldania pon·mnania dawny<:h obrzędów weselnych I. ich współczesnymi odpO\I iednikami. Kluuem analitycznym pracy jest po\\"()lanie Jlvóeh kategorii operac):jnych. pozllalających na uporz'łdkomlllie materiału empirycl.llego i wyznaczających pole interpretacy.inco Kategorie tc to rytuał i <:erclllOnia. Rytualy obejmuj'1 zesp6ł cz.ynności pozatechnicznych n:alizuwanych II s!Cr/c praktyu.no-komunikacyjnej. które posiadąją charakter symboliczny i są ściśle powi'lzanc ze s!Cnl światopogi<\dow,\ społeczności. W przypadku ceremonii działania nie są motywowane światopogi<\dowo, a i<:h reali/.acje w skrze praktyczno-komunikacyjnej ograniczone są do zgodności Ie spok-u.nym decorum (M. Buchowski). Według tych rllzróżnieó. rylualom odpowiadają obrz.;dy I\esclne XIX-wiccznc.i polskiej kullUry chłopskiej. Charakterystycl.ll)' dla niej izolacjonizm świadomościowy (L. Stomma), polega.iący na mitycznym Ilalor) I.Olvaniu rzeczywistości. wyznaczał również sensy działań podc,jmoIlan)ch w ramach rytóII Ilcsclnych. Dzi.;ki lemu można mÓI\ić. iż wyposażone one były w swoistą ..symboliczll<l gł.;bi.;". kt(')i"'.:jpozbawionc S<l współczesne ceremonie weselne. Proces zanikania dawnych 1.fl(l\;Zc{ldokonYII·al się stopniowo pod wplym:m obiektywnych czynników związanych ze zmianami gospodarczymi i te<:hnicznymi. dotykaj,jcymi niemal w równym stopniu miasto i wieś. Wra/. I 1101\1mi środkami przekal.U (np. wkroczenia na wieś pisma) nastąpilo przeorganizowanie syluacji komunikacyjnej. TowarzysZ<1 temu zjawisku także widoczne przemiany II skrze mcntalncj. Wpływa to na wyznawany i aprobowany światopogląd. decyduje równicż �152 o calościowej formule i znaczeniach roszezególnyeh elementów skladającyeh si" na scenariusz wesela IIsrólczesnego. Materiał. na którym są orane rozważania. obejmuje X IX-\~ieezne zariski Il)lkloryslyczne z terenu ealcj Polski (zamieszczone w LJ~i(!/ach IVs~)'stkich Oskara Kolbaga oraz rismach etnograficznych" WisIa" i .. LUln. Uzupelniają je \\SpóICl.esne dane rochodząee I. hadań przernl\\adzonyeh w lalach 1995-1998 na terenie miejscowości Praszka. WielIlIi i jego okolice (według podziału etnogralicznego jest to region sieradzki). Skladają si" na nic /.arisy magnetofonu\\e tekstów werbalnych oraz kolekcje lotogralii i nagrali magnetowidO\\yeh. Odr"hn'l cz"ść dokumentacji stanowi'l okolicznościowe druki (zarroszenia i zawiadomienia o wesclll). Praca podzielona jest na dwie cz"ści. Pierwsza zawiera głównie ro/wa/ania teoretyczne. drllga zaś jest poś\~i"Cllna anali/,ie materiału emriryeznego. Pos/vegl')lne rodrozd/ialy omawiają kolejno: ..zarrosiny" .. .Pożegnanie" ... l3logoslawieńsl\\'()·· i ..żyezcnia". Na końcu rraey umies/Cl.ono bibliograli" i indeks osób. \ l"rciJl.1. I\u/i/r. ()f)II,' 1'T1. Ks. Wladyshm' S i a I' k o w s ki .. lIarerial." do elJlogru/ii IlIdll IJolskiego ~ okolic "·ielc. do druku przygotowali Lidia Michalska-Bracha i Krzys/tol' Hracha. Prace Instytutu Ilislorii WSI' w Kielcach nr 26. Wydawniet\lo Takt. Kielce :WOO. ss. LII. (rcrrinl s. 1-1(4). ił. Na rynku wyd'l\~niczym ukazala si" w tym roku nicz\1 ykle inlt:rcsuj'lea ruhlikacja rrz<:znaczona dla osób interesująeycb się regionem kieleckim l, racji \\ykony" am:go /awodu. dla rcgionalistów - amatorów. wreszcie dla szerokich kręgów pragn;lcych ro/nać swojc kor/enie. a tak/c przcszlość nąjbli/szej. malej oje/yzny. Mowa tutąj o ,\Iaterialach do elnograjii IlIdll polskiego::: okolic "'ielc autorstwa ks. Władysława Siarkowskiego. Jest to oczywiście wzno\lienie (\\ Illl'inie rerrintu) I'undamcntalncgo dzida tego kapłana. który Kielcom i okolicom poś\~i"cil dużi' v"ść S\\oiego o\~ocnego iycia. Żyjący IV latach 1840-1902. urodzony IV lmielnie kolo J'Cdr/ćjolla. studiujący w kieleekim Seminarium Duchownym. duszpasterz \\' kolegiacie N~\jś\~i"lsz<:j Marii Panny w Kielcach . . a wreszeić pelniący roslug.,: proboszcza \\ Kijach. ksiądz Wladyshl\\ Siarkl)\\ski zajmował si" zbieraniem staro/ytnośei. opisywal zabytki architektury. sZluki sakralnej i pamiątki przeszlo~;ci. opraeO\~ywał archeologiczną. etnograticzną i j"l.ykozna\\C/.<j pr/cszlość rcgionu kicleekiego. Publikowal w ..zbiorze Wiadomości do Antropologii KrajO\\'~j". \\ ... Sprawozdaniach Komisji Językowej Akademii Umiej"tności w Krako\\ic". \\ ..Cia/ceie I.wO\\'skicj" ... Klosach" .. :rygodniku Ilustrowanym". a także \\ \I'ydawnietwaeh miejsc()\\ yeh ... < iazceic Kicleckiej" i ..Pami';:lniku Kieleckim". Chociaż czasami określany zbyt trafnie wydawcy reprintu) wym profesjonalistą Świadczy i redakcje. z którymi mianem amatora lut> regionalisty-amatora (jak to stwierdzili niebyljednak. jak wynika ehoeiai.by /c \\'znO\\'ionej pracy. prawdzio Iym także liczba publikacji (ponad ISO). jak równici. instytucjć wsp<'llpnlco\\al oraz uznanie jakim si" eicSl> 1 \1' ouaeh Oskara Kolberga. l/a/erialy do elllografii IlIdll po/skiego::: okolic A:ielc po raz picmszy uka/aly si" 1878 -1880 w \Iyrnienionym ju/ ..zbior/e Wiadomości do /\ntropologii KrajolVej"'. .wydanie lego najważnicjszego dzieła ks. Siarko\lskiego opublikowano \1' poczytncj serii niczej sygnowanej .. kluczykićm" przez Instytut Historii Wy/szej SAoiy Pedagogicznej cach jako 26 z IV latach Obecne ~\yda\lw Kiel- kolei pracę. , Podstawą wydania omawianych dzid ks. WI. Siarkowskićgll ,q: .I/atalll/l' do etl/ogra/il IlIdu polskiego ~ okolic "·Iele. cz. 1-2. Kraków 1878-1879. s. I-III (odh. zc ..Ihioru Wim!ollHlsci do Antropologii Kraj()\\ej" 1878.1.2. s. 209-2W: tamie. 1879. t. ~. s, 3-(1): ,I/([tenu/y do etl7ogra/i/ /lId/lIWlskwgo :::okolic I-:Ie/e. cz, 3. Kraków 1880. s. 3-10-1 (odh I,C .. Zhioru Wiadolllości do Alllropologil KraIO\\Cj" lXXO.!. -1. s. 8~-18·t). �153 POI.)'cja /.Osia/a starannic przygotowana pod \\zględem .:dytorskim przcz Lidię MichalskąBrachę i Krl.yszlol~l Brachę, kid.:ckich historyków specjalizuj'lcych się w tematyce antropologii historyoncj i hisloriogralii. Poprzcdzona jcst wstępcm profcsorów Instytutu Historii WSI' w' Kieleach. ks. f)anida Olsze\\skiego i Wicsława Cahana. oraz bihliogralią prac dotyczących [lostaci i twórc/.Ości autora ,1/iI{er/aló\\'. I JZllpełnicniem jcst artykuł omawiający osobę i twórczość ks. WI. Simkowskicgo. napisany prze/. wspomnianych edytorów oraz artykuł dotyczący piśmicnnictwa kapłana. autorstwa Waldcmara Firleja. Punadto Danuta Krzcśniak-Firlej i Waldemar Firlc.j opracowali katalog publikac.ji księdza WI. Siarkowskiego. Najw,L'nicjsz,! Cl.ęści'ł publikac.ji jest oczywiścic reprint dzicwiętnastowieeznego wydania ,\farer/aft)l\' do ell10gmjii /I/du flolsk/ego :: okolic K/elc. a w łaściwie trylogii omawiającej materialne aspckty Jycia codz.icnnego ludności \\ tzw. regionic kielcckim. jej zwyeząje i zabobony rolniczc. domowc i gospod'lrskic. wrcszcic Z<1\\icraj'1cej [lieśni micjscowego ludu - historyczne, dz.iadowskic i IegcndO\\c. kolędowc ... wojackic", wcselne i miłosnc. oberki i krakowiaki. PlIblikalja dzida księdza Siarkowskiego niesie z.c sobą zasób niezwykle interesujących inI(JrInacji, z kll)rych do lej pory niczbyt często korzystano. Stanowić możc dla kieleckich historyków-regionalist(m ciekaw c źródło wiadomości uzupełniających suchy niekiedy. źródłowy przekaz statystyczny. Ksi'łdz SiarkO\\'ski bowicm nie mierzył i nie ważyl dziejowych pozostałości, l.ajmO\\ał się wlaściw ic \\ pcwnym sensic duchem narodu. wypełniającym oczywiścic materialne aspckty codzicnnej rzcC/.) \1 istości. To. co znajdziemy na kartach jcgo Materialów. zachowało się do czasów obecnych jcdynic w części w zbiorach muzdm historycznych i etnograficznych. Odsl.ukamy tutaj l'(')\\'IlieJ pcmle opisy manc z nie tak dawncj przes:rlośei lub nawet z czasów obccnych. Nic tak dawno bo\\iem. wc wtorkowe i piątkowe ranki na ulicach Kielc można było sł~ szeć turkot chłopskich wozów jadących na targ. a gdzieniegdzie widać było kobiety w charakterystycznych czarno-czlTwon\'ch zapaskach (teraz zapaski zobaczyć można już tylko w Górnie. Krainic. Bie!inach. i to pr,lcważnie w dni świątecznc). nioS<lcc w lobolkach scry i śmietanę dla za[lrzyjai.nionych rodl.in micSlczai1skich . .lak pisal ksiądz Siarkowski: "wlościanki z Czarnowa. St:ydl(l\\'ka. I)ymin. mkka i śmietanki". I)IHllaszowic. iV1ójcz~. Zagórza, dostarczają mieszkalicom Kielc codziennie l kart tej publikacji poznajemy. że głównym artykułem żywnościowym ludu kicłeckiego były ,1lemniaki pOd,I\1 anc w róJn~ ch odmianach: z Jurcm. słodkim mlekicm. serwatk", Poznajemy takie potnl\\Y. jak np. pituc!l. szwcdy i tatarczuchy. Dowiadujcmy się. że ludność z okolic Kielc /ajlTllmala się np ... robicnicm miole! "lub w zimO\\cj porze lowicnicm po jalowcach kwiczołów na sidla. czyli pętclki sznurowe przymocowane do kolków w zicmię wbitych" (niektóre zwycz,~ie ..kickckicgo ludu" Sil aklualnc do dnia dzisicjszego. co wynika chociażby z obserwacji kicleckich targowisk lub dzialalności św'iętokrzyskich klusownik(m l. Ksiądz WI. Siarkowski pi:i/.c równiej o tak I.apomnianych faktach. jak np. granic hejnałów l kicleckiej w icJy katedralncj. o obyczajach górniczyeh zwi'l7.anych z obchodami Barbórki, o duchu górniczym w grocic Inlcrcsującc Sił malerial~ na Kadz.ielnl. o mundurach gwardii biskupicj. z /akrcsu lecznictwa ludowego. Ks. Siarko\\'ski przytacza stare, za- pomnianc. ludll\lc reccpty: ".leżcli kogo 1\ gardle boli. to powiadają, że taki człowiek ma żabę, wi.;c na pozbycie się tcgo bIllu potrl.cba złapać bądź jaką żabę. owinąć ją w' szmatkę i przyłożyć na gardło"; ../\b~ ustala cholera. potrzeba z tej wsi. gdzie la zaraza panuje, umarłego na cholerę pochować na stojąco". Wydaje się. Jc brak we wstępic do publikacji map lub szkiców uwzględniających zakres terytorialn~ badali pnl\\adzonych przez ks. WI. Siarkowskiego. Jednakże - jak pisze sam autor ctnograliczna granica "stroju wlościan okolic kieleckich rol.poCZ~ na się od wsi Morawica i eiągnie si.; na pl'llnoc II d\\tich kicrunkach: ku Piotrkowu i Radomiu('). Na wschód prawie dotyka pasma gór św ięlOkrzyskich. a na lac!H'ld sięga aj, za ł.OpUSLllO". Warto dodać. że jest to jeszcze .i<:dno okrcślenic Vw. regionu k icleckicgo. Iym razcm z punktu \\idzenia ctnografa. ,I/aler/aly ks. Władysława Siarkowskicgo trz,eba polecić nic tylko etnogral()m. Zaintercsować się nimi p(m inni historycy opracowujący Illonogratię Kiclc i regionu. którzy do tej pory ze spu- ścizny księdl.a korz) stali w nicwielkim zakresie. Przykladcm może być interesująca kwestia ubioru męskicgo z okolic Kiclc pr/.ynosząca choć marginalne. to jednak intercsujące wiadomości �154 dotyczące przemysłu \\ Zagł.;biu Staropolskim. Pisze b(l\\iem ks. Siarkowski: ..W mi<:jscowościaeh. gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze. chlopi. chociażby lrudni'lcy si.; tylko rolnictwem. używają ubioru górniczego. zlużonego z sukmany z cicmno-siwego sukna. bez wylogów u klap. rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną \\ d\\óch rz.;daeh guziki mosi.;żne. na których widnieją dwa mlotki na krzy? złożone". To materialnc ś\\'iadectwo istnienia w XIX w. kategorii tzw. ehlopów ~ robotników nic zostalo do tej pory dostrzeżone (w Dziale Historii Muzeum Narodowego w Kielcach przechowywany jest tego typu guzik). Postulować należy także \\ydanie drugiej części twórczości ks. Siarkowskicgo. zawierającej materialy rozsiane \V prasie codziennej ukazuj'lcej siO; w Kn')lesl\\ie Polskim. czy IV Galicji w końcu XIX w. (na szczególną uwag.; zasługuje tutaj cykl publikacji z ..ciazdy Kieleckiej"". w których autor z.ajmuje si.; n')\mież hislOri,\ miasta i jego zahylk()\\·). W postaci reprinlu czytelnik otr/.ymuje cieka\\y material iródlo\\y. przydatny w badaniach historycznych i etnograficznych. u/.llpelniający wiedzę o regionie kieleckim. Jan Elżbieta C e s a l' z. Chłopi .\}nte::y, parasynte::y i podręc::niki it' polskiej myśli his/orl'c::llcj d::icjów ojc::vstych. Rzeszów dO/H' /lOro::hioroit'cj (j/ólI'kll /795-/86-1 . 19<)<).ss. J20. Nic ma nąjmniejszej \qtpliwości. że historia nic jest i nic moi.e być dzicdziml autonomiczną, oderw:mą od i.ycia i jego problemów. skoncentrowaną jedynie na realimcji zadaJl ściśle pozna\\c/.ych. Przcciwnie. myśl.; że z.wlas/cza Polacy mają tego pełm! świadomość. historia Z<l\\'sze roz\\'ijala się pod wplywem życia narodu. ulcgała czo;sto jego presji. a jednocześnie sama na życie spokezne i świadomość ludzi silnie oddzialywala. Stąd tei. wszelkie studia naci wzajemnymi relacjami pomiędzy życiem a historiogralią mogą nam wiele powiedziel' zarówno o świadon1(lści historyczncj danych spoleczcllst\\, jak i o lI\\"arunklmaniaeh spokcznych tej skry akt;. mlOśei. którą nazywamy nauką. Wychodząc z takich. trudnych do zakwestiol1(]\\'ania ZalOŻell. Elihieta Cesarz. ukazala temat interesuj~ley nic tylko historyków. a mianowicie relacjo; pOl1lio;dzy iyciem społeczno-politycznym a myślą historyczną \V epoce porozbiorowej. W centrum uwagi badaczki znalazl si~' podstawowy problem tej epoki. problem chlapski. często wówczas ro/.\\ażany. budz'lcy wiele sporów i kontrowcrsji. W tej sprawie zabierali glos politycy. ekonomiści. prawnicy. działacze spoleezno-oświatowi. publicyści i pisarze. oczywiście takż,; właściciele ziemscy. a także historycy. Nic si)' SL.anojcdnak. co z wielu względów jest zrozumiale. najważniejslej stron)' sporu. samych chlopów. Byli wtedy jedynie przedmiotem historii. choć wszyscy dyskutanci - w różnym zresztą stopniu rozumieli doniosłość K\vestii agrarnej. a tym samym znaczenie problemu emancypacji chłopstwa. od C/ego zalei.ała w znacznym stopniu przyszłość narodu (a właści\\ ie mmct jego kształt I). a zwlasz.cza realizacjajego niepodległościowych aspiracji. Nie tylko dziś rozumiem)' - rozumieli lo Polacy w dobie późnego oświecenia i romantyzmu. przynajmnicj spora ich CZyŚĆ- i.e lI\v1as/czenie ehlopów było warunkiem rozwoju gospodarczego ziem polskich. ich cywili/ac)'jnego awansu. Jaką roi.,: odgrywali \\' tej narodowej dyskusji historycy. w jakim stopniu interesowali się przeszłością polskich ehlopów. jakie wyznaC7ali im miejscc w dziejach narodu. przeszłych. alc i poniekąd przyszlych? Czy i w jakiej mierze - pyta aUlorka pracy ~ ówczesne dziela historyczne pomagały zrozumieć doniosłość K\\estii chlopskiej. konieczność ich u\\laszC/enia. konieczność ich pełnego uobY\\illelnienia? Pragnąc odpowiedzieć na powyisze pytania. E. Cesarz poddała szC/egółowej analizie kilkadziesiąt syntez. paras)'ntez i podręczników dziejów Polski. napisanych i opubliko\\anych w epoce porozbiorowej. Wśród autoró\\' wybranych do analizy dziel widniej~\ n<l/l\'iska najwiyks/e. m.in. J\danH\ Naruszewicza. Jerzcgo Samuela Bandtkiego. Joachima Lelewela. JÓ/el~l Szujskiego. Pisali oni syntezy i paras)'ntczy (ten termin przyjęła au lorka na oznaczenie prób opisu nic całych dziejów Polski a jedynie pewnych epok). niektórzy I nich (Lele\\c1) taki.e podn;czniki, Wśród �155 aulorów podr,,:czniktl\\ mamy z koki m.in. Iz.abel,,:Czartoryską. Lukasza Gołębiowskiego. Lucjana SiemieJ\skiego. Bibian,,: Moraczel\ską. Franciszka Sakzego Dmochowskiego, Władysława Ludwika ;\nczyca . .lui: te mVlliska dowodzą. a jest to tylko wybór, że historią Polski lub jej popularyzacją parali si,,:członkowic clity intelektualnej naszego narodu. Jako ciekawostkę można zanotować. iż E. Cesarz dokona la także analizy poróllnawczej podręcznika dziejów Polski napisancgo. bardzo zl"eszt,\ nieobieklywnie i zjadlil\ic. przez Rosjanina - Mikołaja Pawliszezewa. Jak zatem II idzim~. II cpoce porozbiorowej. mimo I\szclkieh trudności na przykład związanych z cenZlIrą. o hislorii Polski pisano Iliele. ukazYI\aly się dzieła o charakterze syntetycznym i parasynlctyemym. a lakże podn;czniki. IVIym podręczniki dla ..Iudu" (w iSlocie bowicm do ludu onc nic docicrały). Jakic l\Ilioski 1\)'Ciągnę/a autorka z analizy owego zbioru zróżnicowanego zreszt'l pod Ilieloma wzgl,,:dami. choćby pod względem poziomu naukowcgo i zakresu popularności') Jakic tcndenejc i regularności daly się zauważyć w poszczególnych okresach doby porozbiorowej (do IX6-ł roku). patrząc na omawiane - i obficic ku dobru czytelnika cytowane. - prace z punktu widz,cnia. prz~ pominam. problematyki chłopskiej. Pisze E. Cesarz: ..Zauważyć przede wsz)'stkim należy ścisły zwi'lzek pomiędzy wzrostem znaczcnia problemu chłopskiego w życiu spoke7.llo-polityeznym. gospodarcc i kulturze a rozwojem zainteresowaJ\ dziejami chłopów. W miarę jak spralI a wlości,1I1ska slawala się coraz bardziej paląca. autorzy syntez. parasyntez i podręczników dziejl'lII' Polski poświęcali chłopom coraz więcej uwagi". i\. Naruszewicz przeznaczył w czasach jeszczc stanislawowskieh O.S% objętości swej syntezy chlopom. w dobie romantY/ll1u Joachim l.elem.:1 aż :W°l.•. ale to był absolutny rekord. przeciętnie autorzy poświęcali im Illedy S.7°". lebllll\. W podn;eznikach z kolei. IV okresie mi~dzypowstaniolVym, autorzy poświęcali chlopom przeciętnic z~lledwic 2.6% tekstów. co i tak było blisko 2 razy więcej w porównaniu z podn;cznikami poprzedniego okresu. tj. wydanymi IV czasach Księstwa Warszawskiego i konstytucyjncgo Królestwa Polskiego (do roku 1830). Oezywiścic tego rodzaju wskaźniki nie mówią wszystkiego. ważne jest nie tylko to, ile miejsca pośl\i.,:cono chlopom w syntczach. parasynlezach i podręcznikach dziejów Polski. ale co tam o nich pisano. jak prz.edstawiano ich dzieje. ich roię w życiu narodu w poszczególnych okresach historycznych. Pod tym wzgl.,:dem bywało bardzo różnie. szczególnie w przypadku podręczników. Naruszewicz. I.clewel. Bandtkie. wybitni uC/.eni ..starali się przekazać mlodzieży więcej II iadomości na temat dziejów chlopów. dbali też o to. aby były one w miarę starannie dobrane i odpowiednio ze sob'l powiązanc". W większ.ości jednak podręczników dominowały ogólniki, informacje fragmentarycznc i chaotyczne. a nawet zdarzały sil,: nierzadko ..kłamstwa pedagogiczne": ..naei'jgano". sztucznie preparowano inrormacje (np. przekazywano czytclnikowi całkowicie kłamliwy ..fake jakoby Kościuszko uwłaszczył chlopów') ... wybielano" politykę szlachty wobec włościan itp. Zdaniem autorki owe ..kłamstwa pcdagogiczne" nie budziły wówczas wielkich protestów. o ilc ..ccl był s/.Iaehctny. godny poparcia". Stanowisko polskiego spoleezel1stlla epoki porozbiorowej IV kwestii chlopskiej nie bylo bynajmniej jednoznaczne i konsekwentne.' Ten brak konsekwencji odbił się na polskiej historiografii tego okresu. do pell·nego stopnia pobrzmicwa on także w słowach autorki zamykąjących tę niezmiernic interesuj'lul i ccnną prac.,:: ..można slwiadzić. iż analizowane przez nas syntezy. parasynlez~' i pour.,:cmiki uziejów Polski IV swej większości dobrze przysłużyły się uwrażliwianiu sumiei\ polskich na nicdol.,: chlopów. a tym samym - w jakiejś mierze ~ wspierały działania zmierzające do popralI)' polo/enia tej warstwy społecznej. Jednak tylko nicliczni autorzy zaangażo\\ali się g";hiej IVsprallę uwłaszczenia chłopów. Większość nie ząjmowalajasnego stanowiska II tcj kweslii. poprzestalI ala na ogólnych postulatach dotyczących likwidacji ciężarów feudalnych. uobYllatclnienia i ..oświeeenia" chłopów. W tym zakresie polska myśl historyczna doby porozbiorowcj nic II pclni sprostała Ilymaganiom czasu. Uwłaszczenie chlopów dokonało się. jak wiadomo. za Spl"<lIl',\zahorcóll'. nie tylko dlatcgo. że krępowali oni wszelkie polskie działania II tcj dziedzinie. ale także i dlatego. /e działania owc nie mialy należytego poparcia spolecznego. Kto Ilic. czy jak'lŚ cz.,:Ść(skromną oczywiście) win)' za ten stan rzeczy nic ponoszą autorzy syntcz. parasyntcl i popularnych podr.,:czniktll\ dziejów Polski". Ryszard Kantor �156 Vioktta Kra II c z Y k - Was i I c w s k a. A IDS. ,\Iue/ium Uniwersytetu Lódzkicgo. Lódź 2000. ss. 120. 12 fot. nlb. l//1/rlipologic::I1£:. Wydawnictwo W bieżącym roku ukazała si~ nakładem Wydawnictwa Uniwcrsytetu Lódzkiego monografia autorstwa Vioktty Krawczyk-Wasilewskiej .. ·/lDS. Slue/ium onlrli/)()Iogic::nc. Ksi,\żka ta jest interdyscyplinarnym wkladem do antropologii kulturo\\cj i spokcznej. IlllklorYSlyki oraz bioetyki w kontckście badań nad współczcsnnścią AIDS jcst przewlekłą \\yniszCi'.ającą i nieuleczalną chorobą powstaj'1cą na skutek nabytego braku odpolllości organizmu. Nazw~ choroby określa siy akronimcm AIDS (ang. Ac({uired Imm/ll1odejiciency 5;vl1drome - z.espół nabytego upośledzenia odporności). Innymi używanymi skrótowcami są: SIDA (rr. S)'i1e/rome de l'immul1o-e/(Uicience l/c({/lise) i SPID (ros. Sindrom priobrieliol1lwf!,o im/ll/ll1odejicila) . ..Choroba kOlica XX wieku -- AIDS -jak piszc Autorka \\e wstypic .. jest tak" samą chorobą jak wszystkie inne. nic do kOlica rozpoznane i niculeczalne przypadlości organizmu ludzkiego. z którymi boryka si,. \\spólczesna mcdycyna. I. drugiej zaś strony AIDS jest chorobą wyjątkO\\ą i osobliwą. symbolizuj'leą kryzysową problematyk<; cy\\·iliz.acji (kultury) postll1odernistyczncj. ( ... j Od lat osiemdziesi,\tych globalny wymiar AIDS - tej «dżumy XX wieku» - jako zjawiska pandemicznego \\'ywoluje lokalne nami~tnośei. 1l10ralizatorst\\n i uprzedzenia. które są cz~ścią symbolicznego Iyku człowieka wobec \\ spólczesnej cy\\ ilizacji niepewności. nacechowanej relatywizmem wartości i norm". Mając na uwadze spccyficz.nc i symboliczne znaczenie problematyki AIDS. autorka zainteresowala si<; tą tematyką już na początku lat dz.iewięćdziesi'ltych. ProwadnIC wlasnc. przyczynkarskie badania \\ Zakładzić Folklorystyki Uniwersytetu U>dzkicgo. śledziła równocześnie krajowe i zagraniczne piśmiennictwo w zakresie szeroko pojętego eko-antropologicznego oglądu zjawiska. Rezultatem studiów jest omawiana książka. Rozdział pierwszy r..AIDS jako zjawisko biomedyczne") podejmuje problematyk<; etiologii AIDS. zaka/enia IIIV i /.\\i'jZanych / nim okoliczności zwiększonego ry/yka. przedSla\\ia obraz epidemii IIIV/AIDS na ś\\iecie i \\ ł·:uropie. Autorka ujmuje z.agadnienie pod kątem medycznym. spoleonym i statystyunym. pokazuj'le dynamikę rozwoju epidemii na świecie od jej początku do końca Illllll roku. N iezwykle cenną wartość poz.na\\czą ma umieszczone na kOlicu ro/.dzialu ..Calendarium wiedz.y o :\ IDS". Zawiera ono daty najważniejszych wydar/eJi z\\iązanych / rozwojem chorohy i naj donioślejszych osiągnięć w walce z pandemią. Rozdzia! drugi (..HIV/AIDS \V Polsce") dotyczy problematyki HIV/AIDS na gruncie polskim w kontekście instytucjonalnej walki z epidemią Rozdział ten uwzględnia informacje o charakterze historycznym i statystycznym. dane zaś obejmują okres od 1985 do końca 1999 roku. Przedsta\\iono \\ nim aktualną sytuację epidemiologiczną. programy rząd 0\Ve i międzynarodowe walki z chorobą. Autorka podkreślila prewencyjną. edukacyjną i terapeutyczną rolę organizacji pozarzqdowych dzialająeych na tym polu. a także stanowisko Kościoła wobec problemu choroby. Na szczegółnq uwagę etnolog6w zasluguje rozdzial trzcci książki ..AI DS - n(ma choroba Cly od\\ieczna plaga'r' Stanowi on illlerprelaejy problematyki III V/AIDS w kategoriach kulturowych ze szczególnym uwzgl<;dnieniem symbolicznego aspektu zjawiska. odniesionego do tradycji plagi (z.ara/y) w świetle literatury pr/edmiotu (od starożytności po \\·spólczesnośćj. Autorka rozważa przebieg epidemii AIDS wedlug tradycyjnego scenariusza plagi ... Początek epidemii - pisze Autorka - \\iąza! się z,\\\'sze z minimali/()\\aniem zjawiska przez zdrową część społeczności. odnosz.ącej ehorob<; do obcy ch. inn) ch. gorszych. pokaranych itd. W okresie epicentrum szerzenia się zakaże li typowymi reakcjami społecznymi były następujące zachO\\ania: poszukiwanie «kozIa oliarnego». rzekomo \\ innego sprowadzeniu zarazy; n:ejonalne i irracjonalne. prze\\a;i.nie bezskuteczne próby opanollania ehorohy: oliarność w udzielaniu pomocy chorym przez rodziny i lekarzy. okupiona częstokroć /.akażeniem i śmiercią opiekunów (pozy ty \\Il e postawy mniejszościowe): stygmatyzowanie i izolowanie chorych. Cl~sto porzucanych przez. bliskich i lekar/.y. ueiek,\j'1cy-ch z miejsca zagroi.enia (negatywne postawy \\'iększośeiowej: «oswojenie>.> śmierci. porzucanie trupów. ni\\'elacja rytuałó\\ pochówkowych: chaos. bezprawie i rozpr/ężenie morale: og61na atmosfera paniki. zagrożenia i strachu. Epilog zaś scenariusza obejmuje kolejno: wygaśni~cie epidemii: wyludnienie demograficzne: spustoszenie �157 ekonomiczne wraz I. konsek\lencjami politycznymi: ożywienie religijne: zmiany w obyeząjowości: adaptacje oealakj populacji do nowej rzeczywistości: reaktywowanie norm i wartości: powolną niwelację zhiorowej pamięci o tragicznym pi<;tnie «dawnej» już plagi'". Zdaniem Autorki, epilogu chorohy nic znamy. gdyi owa ..Apokalipsa XX wieku'" trwa i rozgrywa się w globalnej I\iosce na oczach milionóll Ilykształconych ludzi. W rozdziale czwartym (.,«My» - «Oni». Postawy wohcc AIDS") zaprezentowano zatem poghldy owych ..wykształconych'" ludzi na temat epidemii AIDS. Autorka przeprowadziła antropologiczną analizę postaw wybranych grup społecznych wohec tego probkmu. Przedstawiono tu poglądy społeczności zdrowej wobec choroby, chorych i zaka/onych. a takie wizerunek społeczności dotkniętej HIV/AIDS. W świetle badań sondażowych I. kOlica lat dziewięćdziesilltych i literatury przedmiotu Autorka ukazała stosunek obu tych grup pod kątem swojskości i obcości kulturowej. Zaprezcntowano przy tym funkcjonujące II naszym kraju i najbardziej POII'szechne mity o chorobie i chorych. Do ostatniego rozdziału monogralii (..Folklor AI()S") posluiyły zebranc pr/.ez Autorkę materialy tercnowe w postaci narracji biogralicznych oral innych form folkloru słownego i wizualnego. Materiał folklorystyczny w postaci mit{l\v o chorobic i chorych. narracji wicrzeniowych. dowcipów. zagadek i graffiti posłuży! do egzemplifikacji postaw spokcznych i mentalnych wobec pandcmii HIV/AIDS jako jednego z zagrożeń cYllilizacyjnych wspólczcsnego świata. Monogralia Violetty Kn\l\czyk-Wasikwskiej. będąc pierwszym w Polsce opracowaniem na temat HIV/AIDS dokonanym przez etnologa i folklorystę. jest niezwyklc cenną pozycją dla badaczy kultury tradycyjnej i współczesnej. Z tradycją bowiem lączy AIDS wiele różnych czynników. Wc \\spółczesnyeh hcterogenicznych społeczeństwach istnieje silna tendencja do nawro· tów myślenia tradycyjnego. zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych i niebezpiecznych. takich jak epidemia Al DS. Negatywne. stygmatyzujące chorobt;: i chorych postawy odzwierciedlają elementy tradycyjnego światopoglądu wobec zjawisk nieznanych i groźnych. ujawniając silę izolacjonizmu ś\\iadomośeiowego jako ł;lktu długiego trwania w dziejach zbiorowej mentalności. 7. tradycjlj wią/e się tcż społeczny ..scenariusz" przebiegu epidemii. którego struktura nie zmienia się od wieków. Nalomiast ze współczesnością hlczy AIDS problematyka kryzysu wartości i norm lITaz z typowymi dla schyłku \Iieku dylematami. wyraLąjącymi brak poczucia bezpieczeństwa, relatywizm moralny i niepellllllŚĆ jutra. Problematyka AIDS stawia więc współczesne społeczeństwa przed 11')'l.llanielll. jakimjcst walka z epidcmią Jest to wyzwanie nie tylko dla nauk biomedycznych. ale też dla polityki i pedagogiki społecznej oraz antropologii kulturowo-społecznej na poziomie re11eksji stosowanej. Pandemiczny zasięg AIDS powoduje. iż mimo zróżnicowań geopolitycznych. ekonomiCll1ydl i kulturowych ..globalna wioska" współzależy od siebic nic tylko na polu walki z chorobą ale tei. na polu współpracy IV tworzcniu nowego typu solidaryzmu, nowej etyki. praw i pluralizmu moralnego. Takie właśnie przesIanie można odczytać w studium Violetty Krawczyk-Wasilewskiej. Najtratniej możnaje uj,jĆ slowami Autorki - "od antropologii l.;ku do antropologii nadziei". Maria Antonina Łukowska I'ioletta Pr:.erembska Tomasz S z I e n d ak. Technomania. GRAFFITI Be. Toruli 1998. ss. 105. (vberp/emię w :.wierciadle socjologii, Wydawnictwo OLU przed nami książka młodego badacza dotycząca problemu nader współczesnego, gdyż znanego z ga/.eL telewizji lub bezpośredniego doświadczenia ulicy. Chodzi o zjawisko młodzieżOllyeh imprez tanecznych odbywających sit;: przy muzyce techno (rave party). Fakt zaistnienia takiej pracy I. pogranicza socjologii i antropologii kulturowej jest o tyle budujący, że ów aspekt codzienności b: I dolychCl.as skrzętnie omijany przez polskich badaczy współczesności. �158 Tym większe należą si.,: słowa uznania dla Autora za podj<;:cil:wysiłku zmierzenia się z tym. dotychczas zaniedbanym, obszarem kultury popularnej. Tomasz Szlendakjest doktorantem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołąja Kopernika w Toruniu, a jego zainteresowania naukowe ogniskują się woklll problematyki małych struktur społecznych. socjologii i antropologii stosunków między piciami oraz kw..:stii jakościowych metod badań społecznych. Czytelnik mial już okazję zaznajomić się z j..:go publikacjami m.in. \v"Odrze" i "Studiach Socjologicznych". teraz może zapoznać si.,: l plonem pracy magisterskiej. Jakie zamierzenia ló.ą u podsta\\ Technomanii'? ..Celem nini..:jsz..:j pracy j..:sl opis spo!ccznego fenomcnu technomanii. próha wskazania socjologicZl1;.ch i antropologicznych. jakościowych metod jego badania. następnie ścicżek j..:go teoretyczn..:j interpr..:tacji. a takż..: postawienic hipotez dotyczących tego, czy techno jest jedynie wielosaonową mod'l mlodzieżową czy też posiada cechy hardziej trwa/ego «nowcgo ruchu spolcczncgo»" (s. I O). Książka składa się z trzech rozdziałów. wstępu i l.akoiJcz..:nia. W cl..,:ści pi..:rwszcj zatytułowan~j ,.Technomania w ponowocz..:snej popkulturze" Autor najpierw prz..:dstawia ogólną panoramę ponowoczesnego spolcezeiJstwa (upadek I11danarracji. pluralizm. kultura popularna itp.). koncentrując się zwłaszcza na kategorii ..syndromu znudzenia". Według niego nuda. która charakteryzuje postawę ludzi w społcczeiJstwie konsumpcyjnym epoki postindustrialnej. hierze swój początek z upadku tzw. wielkich symholi religijnych, spowodowanego przesytem ich przedstawiania w środkach masowej komunikacji. Następnie zapoznajemy się z histori'l galunku muzyki techno oraz imprezami tanecznymi organizowanymi w jej rytmach. hy później. poprzez opis mody panująct<i wśród jej uczestnikó\\ i ich fascynacji świat..:m techniki e1ektronicznei (internet. komputer), dotrzeć do podsumowujących rozważaiJ o tym. czym jcst technomania: suhkulturową modą. kontrkulturą subkulturą czy ruchem spo!ccznym') Tomasz Szkndak analizując różnice pomiędzy tymi kalegoriami równoczcśnie wskaz.uje. iż j..:dnoznaczna odpowiedi na powyższe pytanie jest niemożliwa: tcchnomania stanowi zja\\isko wi..:lll\\ymiarowe. Na pierwszej p/aszczyi.nie możemy widzicć w niej jedynie modę. podczas gdy na drugiej da si.; dOS1U:CC wyraźne cechy subkultury (np. kontestacja kultury dominującej przy jednoczesnym uczcstnict\vie \Ii jcj świecie). na trzeciej natomiast jesteśmy w stanie wyodręhnić ..:lcmenty ruchu spo/cclllego (np. :::ippisi w Wielkiej Brytanii). Rozdział następny - "Za drzwiami tcchnoświata" - najpierw pokrÓtc..: zaznajamia nas z użytą metodą zhierania danych empirycznych oraz specyficzną sytuacj'l antropologa jako badacza współczesności. hy później wprowadzić czytelnika w świat t..:chno. Podstawowym narzędziem przeprowadzonych w latach ł992-1995 badaiJ terenowych h;.la clnograficzna ohs..:rwacja uczestnicząca. doprowadzona aż do punktu ..badania poprzez wspólne doświadczenic" (s. 56). Z kolei obszerny opis. rzeklbym w dużej mierze fenomenologiczny on1/. interakcjonistyczny. wyników owej obserwacji daje nam szczegółowy obraz polskiego technoparty. Autor stara się ukazać. jak sam powiada ... dwic doby z życia technomana" (s. 59). prz..:dstawiając przygotowania uczestników imprezy. miejsca. w których się odbywa. zachowania uczestników podczas jcj kol~inych etapów. strukturę statusó\\ i ró l spo!ccznych. praktyki zaż.y\\ania narkotyków oraz odczucia transowe. W części ostatniej i zarazem najistotnicjszej z punktu widzenia antropologa - .,Struktura cyberplemienia. antropologia świata techno" - Tomasz Szlendak podcjmuje próh.; interpretacji zjawiska techno za pomocą narzędzi teoretycznych zapożyczonych z prac Anselma Straussa. Victora Turnera i Mireca Eliadego. Nasamprzód proponuj..: jego opis za pomocą kategorii świata spo!ccznego zaczerpniętej od Straussa. gdzie zwraca baczml uwag.; na takie ekmenty. jak czynności, siedziba. technologia. organizacja. segmentacja i areny sporu. Później prz..:chodzi do jego ujęcia w perspektywi..: Turnerowskiego rytuału liminoidaln..:go. T..:chnoparly jawi si.; tutaj z jednej strony jako rytualny taniec. dzięki którcmu jego uczestnicy odnawiają ..nil: grupowej wspólnoty. która w dobic cywilizacji techniczncj i silnie sformalizowanydl stosunków społecznych po prostu znika" (s. 87). z drugicj zaś jako sposóh spędzania czasu wolncgo. Nast.;pnie dokonuje ryzykownego przyrównania taiJca podczas imprez przy muzyce techno do praktyk szamaiJskich znanych z tzw. kultur pierwotnych. Całość tcgo rozdziału k<)lluy przedstawienie uczestników ravów jako członków nowoplemion w duchu koncepcji Michda Malfcsoli·ego. �159 Pora na pr()b.,: occny !echllo/lwllii Tomasza Szlendaka. Nic ulcga dla mnie wątpliwości. że jest ona odważnym \\ krou.en icm na ścieżk.,: zwaną antropologią współczesności. tym śmielszym. że przclamui;IC) m pe\\n,\ lini.,: posl.,:powania cz.,:sto obccną w pracach polskich badaczy koncentrujących si.,: na kwcstii kultury popularnej. linii którą można by nazwać hermeneutyczną. Otóż rodzima antropologia /.ajllllljilca si.,: tym obszarem zwykle ogniskuje swc zainteresowania na interpn:lacji tckstó\\ kultury popularnej marginesując kwestie nadawcy i odbiorcy. Jeśli przyjrzymy si.,: ehoćb) Ir\l"jlc~esllci Bihlii PO/lpe1"ll1J1Moniki Sznajderman, Mi/ologiom popularnym pod redakcj<l Mirosl<l\\a C/.aji cr) wrcszcie niektórym tekstom publikowanym w.,Kontekstach'·, to łalwo doslrZeżCm). ii poszczególnc _. często błyskotliwe - analizy na temat przekazów zawartych w lilmach Cly reklamach nic są konfrontowane z badaniami empirycznymi. Trochę szkoda. ie tak si.,: d/.ieje. gdyż /.jcdnej strony istnieją calkicm niałe wzorce płynące z brytyjskich studi()\\ kulturowych spod i'.naku Davida Morleya. z drugi<:j zaś. podobny typ refleksji jest już upralI iany \\ Polsce pr/.C/. filmoznawców i kulturologów \V rodząju Andrzcja Gwoździa czy \Vieslawa (Jodzica. Autor !i'chnol/lullii unika takiego posl.,:powania. w rzetelny sposób przedstawiając tło kultuWhO-SPOIeClIll: knomcnu. proponuj;lc pewne linic interpretacyjne i. co ważne. przeprowadzając jego badania empiryClnc. I tUlaj właśnic pojawia si<; naj istotniejsza. moim zdaniem, uwaga. Otóż nic mog<; si<; o[lrzcć I\Tai.cniu. sly krok 1\ kierunku zbadania iż rccenlOwana praca stanoIIi jakby część większej calości, pierwzj<l\l'iska techno. I krok ten uczyniony został wyraziście i przeko- nYI\aj'lco: zaJ")sowane lostały ram) teoret)ezne. przedstal\iono Geertzowski thin description badanego obs/anl- wr\~s/.l"ie zary/.ykowano kilka hipolez - mniejsza o to czy zasadnych - mąiącyeh Ilytlumaczyć populamo~ć i lunkcjon\manie fenomenu techno. Ale to krok pierwszy tylko, a droga do rozjaśnienia obram jesl dluga i kręta. Większość antropologów zainteresowałaby się prz.ede wszystkim pr/.ekonaniami uczeslników ravÓlV. spróbowałaby pogłębić swoją interpretację i Jag.,:ściC sIle opis). Socjolog I. kolei. wnikliwiej przyjrzałby się bazie spolccznej .,technomaniahm··. Tak lOZ) inae/.ej. p0!<le7.0ne podejście próbowałoby zapewne odpowiedzieć na pytania o poglądy i ieh srokcz.ne i.ródlo uczestników techno-party. a nic tylko opisać - a więc zinterpreIllI\aĆ w najprosts/.y sposób - ich zachowania. Do lego jednak konieczne jest już użycie jakiej!-ohl iek limn) I\ywiadu. Nielllniej to. co /Osia/o uczynione. zasluguje na uwagę. Moina lei. si.,: spierać ell' kolejność posl<;powania badallczcgo zastosowana przez Autora jest optymalna. W kwestii. co \1 illllo być piel"\\sze: badania czy teoria. obstawałbym jednak za stano\\ iskiem I'oppenl\\skiego hipolctyzmu. Tomasz S/.Iendak Ilydaje się pozostawać zwolennikiem indukcjonilmu. co II pon\l\ naniu z hogatą rcłkksją metodologiczno-epistemologiczną obecną II antropologii kulturowej. przynajmniej oel czasu Clifl(mla Geertza. stawia pod małym znakiem lap) tania jego antropologiClne aspiracje. Takie dokonania liloi'Olii nauki nakazywałyby ostrożność 1\ tej materii. Taka praktyka przynosi bowiem II idoczm: \\ ksiąiee nied<Ki'lgni<;cia pomi.;dzy uzyskanymi wynikami badań terenOII~'ch a konce[lcjami slaraj;\cymi si.,: je ująć w ramy teoretyczne. W efekcie część druga i trzecia nic maj'l ze sobą prócz tematyki i zgrabnych pomysłów Autora, zbyt wiele wspólnego. Być moie ol\oeniejs/.c b)'lob) s[lrelOyzowanie na bazie koncepcji Straussa czy Turnera pytań badawcz~Th i sprall·dz.enie ich 1\ empirii'.' Natura [loll)is/ych ullag jcst polemiczna i ich zamiarem było jedynie I\'skazanie innych. być moie lepszych. dróg ui.,:cia problemu. W pracy można jednak dostrzec także i mankamenty, z których II)różnilbym 1\ id.:. choćby i znacząco /1\laszu.a jeden. OtM okrojony ch. analogii mój głęboki pomięelzy sprzeciw technoparty budzi czynienie a szamanizmem. dają się być 11\) kłym cpato\\aniem czytelnika. Pomimo deklarowancgo zrozumienia dla ni/nic mi<;d/.y S) luaejami kulturowymi" (s. 10). Tomasz jakichkolktóre wy- na wstępie "pełnego Szlcndak w tym przy- padku nic 1\) ka/uje odpO\licdniej czujności. jaką popisał si.; (z nielicznymi wyjątkami) podczas uży\\ania TlIrnenmskicIJ kategorii liminalności. liminoidalności i communi/as. W jakiejś mierze Autora uS[lr<l\1iedli\\ ia 1~lkt. ii. korzystal I. religioznawczych opraCOWał) szamanizmu skażonych nieco perspd.l) 1"1 interpretacji adaptacyjnej (Mircea [Iiade. Nevill Drury), ale mimo wszystko ukazywanie f(lrI11aln)eh p{ld{lbiełisll\ pomiędzy praktY"'l szamańską a tańcem na imprezie techno (lIż)\\'anie narkolykl'm, rola rytmu wc wprowadzaniu w trans itp.) trąci zdroworozsądkowym �160 obrazem świata. Antropologowie hadąjący tt; dziedzinę (np. Audrey BUll Colson) prawdopodohnie zanegowaliby potoczne przekonanie o tym, że t<)rma zjawisk kulturowych pozost,~ie niezmienna a przckształca sit; tylko ich treść (np. rytm niekoniecznie musi być spostrzegany jako ~jawisko fizyczne powodowane przez człowieka a narkotyk jako suhstancja zmieniająca świadomość). Taka linia rozumowania jest zresztą tym hardziej dziwJl<L że T. Szlemlak wielokrotnie podkreśla różnice dzielące oha te fenomeny kulturowe. Czemu ma więc słu/.yć zaistnicnie rzeczoncj analogii'? Dodam jeszcze, że samo czynienie taKich porównań pomiędzy Kulturą picr\lotną a współezesll<\ Kulturą popularną możc być poznawczo płodne, choć nic na każdym ohszarze. alc dotychczasowe próby wyKazywały się o wicie bardziej posuniętą ostrożnością w tym względzie (np. Renć Ikrgera). JednaK pomimo tych wąlpliwości. całość pozycji prezentuje się solidnie. Dzięki niej zyskujemy barwny obraz stosunkowo nowego zjawiska społecznego. a czytelniK zaznajomiony z nim za pośrednictwem telewi/ji czy prasy. jest w stanic wyrohić sohie nieco inny pogląd na jego temat. Także stosunkowo szeroka prezentacja t/a kulturowego, spo!ccznego i technologicznego, na jakim zaistniało teehnopal1y, jest jej nicwątpliwym pluscm. I'odsumowuj<\c. S'ldzę, że jest to książka godna uwagi ze względu na tematykt; i warta przeczytania dla tych. Którzy interesują się mcandrami współczesnej Kultury. 1<lr::l'cjl/.c BI/fiński Elisabeth 13a d i n t er. Historia milo.ki nicza Volumen. Warszawa 1998, ss. 276. macier::_1'I1skiej, tłum. K. Choiński, Oficyna Wyda\',- Jeśli ktoś przxjmuje założenie. a tym hardziej gdy uwa/a za pcwnik. iż maeicrzyństwo ("miłość maeierzyllska") i towarzysząca mu miłość do dzieCKa są od zawsze wpisane w naturę Kobiecą. to lektura prowoKującej pracy E. Badinter może stanowić dla niego spory s/.ok. Otóż autorKa pisze historię miłości macierzyńskiej jako zmicnnego \\ czasie ohyczaju. nie jaKO przejawiającego się wszędzie i zawsze instynKtu. Zdaje sobie sprawę z zasKoCl.enia, Którc taKie stanowisKo budzi i tak pisze w przedmowie do kol~inego wydania pracy: ..Prawdą jest że przypadkowy charakter miłości macierzyńsKiej wywołuje u nas wszystkich straszliwy II;K. Ta nicznośna niepewność sta\\ia pod znakiem zapy tania naszą ideę natury alho naszą wian; \\' Boga . .IaKżc nąjlepszy ze światów może nieść \\. sobie. poza złem lizycznym. moralnym i mctalizyeznym. możliwość braku miłości macierzyńskiej'? Ludziom wierzącym oraz wielbicielom naturalnego determinizmu i towarz.yszącego mu porządku nicłatwo dopuścić laKą myśl. Tymc/.asem. czyż nie nadszedl już czas. hy otworzyć oczy na zakłócenia tego porz'ldku, przeczące normic? Jeśli nawet takie uświadomienie sohie przypadkowości zagraża naszemu Komfórtowi psychicznemu. czy nie należy w końcu wziąć jej pod uwagę i na nowo sformuło\\ać naszą dclinicję miłości macierZyI1sKiej? Zyskamy w ten sposób lepsze zrozumienie macierzyilstwa z Korzyścią zarówno dla kobiety. jak i dla dzieCKa". Autorka wychodzi z załoi-cnia. i.e miłość macierzYliska istnicje od najdawniejszych czasó\\. ale nie uwaz.a hy \\ystępowała ona u wszystKich kohiet Nie widIi \\ niej hynajmniej elementu niezbędnego do przetrwania ludzkiego gatunku. Twierdzi ponadto. iż dzieCKO mo/c "WYKarmić" (w sensie oczywiście szerszym, tj. utrzymać przy życiu i wychować) Każda inna osoba. nie tylKO matka. Do wypelniania ..obowiązków macierzyńSKich" - WCtUug niej - kohiett; może zmusić nie tylko miłość macierzyńska (jej istnicnia, podkreślam. autorka nic Kwestionuje, podaje W wątpliwość jej powszechność i wrodzony. naturalny charaktcr), alc także moralność. wartości społeczne czy religijne. I,godnic z tym rozumowaniem. stopień i pr/ejawy miło~;ci macierzyńskiej. a właściwie stosuneK do dzieCKa osohy lub osób. Które w danym spo!cCleilstwic są dzieCKU najbliższe. należą po prostu do ohyezaju. EuropejSKi ohyczaj zmusza kohictt; do miłości macierzyński~i. więcej: bże uważać 0\\'1 milość za naturalną instynKtowną A przecie/ .. powiada autorKa jeszcze w pierwszej połowic X VIII wieku miłość macicrzyr'lska hy la "milością nieobecną". �ł6ł Tak II la~nil' /.,11)tulml ,uw .jest pierwsza C/ęsc prac). ukazująca dziccko europejskie (raczej francuskie. ~d) j aulorka porus/a się [mm ic Ilyl'lcznic po opszarzc mcntalności społeczcństwa li·ancuskicgo. en OUI w i~cic nicco ograniC/a rangę jej wywoc!l)\r) pozbawionc w naj wcześniej'/ym dziccińslw ie opieki i miln~ci macicrzyńskiej. dziecko chO\lanc l. dala od domu rodzinnego. odd,l\\ anc nlamce. Status dl.iccka byl Iltedy niezmicrnie niski. matki .. nic poczuwały się do milosci macicrz)liskicj". gd) i - III /acyIO\\anC /.oslały akccptowane przcz autorkę wywody innego badau.a. I:. ShorlCra: ..pnstalla I\Sp('l!noty zmuszala do stal\iania dobra dzicl:ka na dalszym miejscu. /a innymi sprallami. t"kimi jak na przykład sprawnc kicnl\\anic gospodarstwcm rolnym albo konieczno~ć poma~ania męjmvi pr/.)' Ilarsztal:ic tkackim". Przcmian) oh\c/aju nast\'pO\laly wolno. ale hyly znamiennc. Nastąpi/o ..odkrycie" dziecka i d/iecil·lstwa. pojallila się IHl\Ia wartość spoleuna: milość macicrzYliska. Opinia społeczna. k.vwllowana międl) innymi przez litcraturę i publicystykę pedagogiczną (autorka podkrcśla v.czególn'l rolę J. .I. I{ousscau. klllr)'. jak Iliac!ol1lo. miłość cło dzicci uprawialjedynie teoretycznie. gd)i Ivlasnl' d/jcci oddal do pr/.yllllku'). wykn;owala .. noml matkę": karmiącą własną picrsią. npccn'l i oddaną. kohictę idcalną. RCZllltatem podniesienia społecznego statusu dziccka na co I.!oi)io się I\ick prl) C/) IL którc S<III' pracy starannic analiwwane - zdanicm E. Badinter b)la .. milość pr·l.)musO\la" (to tylul trl.cciej l:zęści pracy). rozszcrzcnic obowią1.ków macierzyllskich. powv.cehll<l (praw ic pow S/.cdlllal) rcalil.acja moddu matki-wychowawczyni. matkinauCl.yciclki oraz rl.cCl. jasna - odraza do ..zlcj matki". Kobi~ty. ni~ b~z oporów i dopiero /. czas~1l1 (w rll/nych warstwach spoleCl.nych proccs ten prz~bicgal rozmaicic). podporz<\dkowaly ,;ię telllU nakamll i. bal. /. masol:histyc/.ll<\ rozkoS7.<1 uznały milość mal:ierzyńską za daną przez naturę IÓrJnę rcalimllania się kobiccości. Dziś tl:n obyczaj. to jcst wymaganie od kobiet "naturalncj"" milo~ci macil:r/\ (lskiej. Uli aia aUlOrka La anachronizm. a calq sferę wychowania dziecka naleiy - Ilcdk niej call--0I1 ici,: /n::tllrmOllać. ullolnić od obligatoryjności. Tu już wchodzimy na grunl id~olo~ii odllolujc. rcministYl.:/n~j. do którcj -. z zastrzeieniami - autorka wielokrotni~ się zresztą J)/ido I:. Badinter bud/i mies/.ane odc/.lKia. Autorka bez wqtpienia prezentuje ciekawy sposób w idzcnia i inlnprdacji pr/cmian mentalności spolel.:/~ństwa li·ancuskicgo. a ponickąd i w ogóle ~uropejskicgo na pr/estr/.l·ni ostatnich trzcch wicków. Obraz przcmian osad/.ony jcst dość mocno 1\ histor') 1.:/.11\ ch in\dlach. pr/C/ co raczcj przcl--onujc. l. drugiej jcdnak strony. praca zdąje się micć okrcślon\ cel. w pisujc si, /.hylnio .- jak na ml'j gust _. we \I spókzesne próby zrclormol\ania s}'okczdlSIIl'J. II l"m taUe II pn',b) ustaknia nOII)'Ch relacji dziecko - matka - ojl:icl: - spoleOdlSlwO. Pn',p) tal--il' tr'lq ulopią. c/.ascm nai\\IH\ socjotel:hnikq i nieoezpicl:znym progresiImen\. Wzdragam się pr/nl akl:eplacj'l II'idu s"dóI\' autorki. l:O mo7.e oznaczać. że nalcżę dOI)ch. kl(\r/) . jak podkresla z przekąselll - dali się nabrać na mitmilości macierzyńskiej danej pl'ZC/ naturę. gdy tv ml.:/,"cm jcst ona rczultalem spolcczn)'ch pr/.cmian i skutkicm propagandy pmistllowc.i i rL!i;~i.incj. Jest po prosIu CI.) pl'liniej tak si, ,t,ulil·. obyczajem. kll'lry m07e ulcc zmianie i zapewne wcześnicj NiC/aleinic mi IIS/clkich /arllllów i lI<[tpliwości. któr)dl In:sztą autorka zd,~ie się być w pclni SIl iadom,J. i kl,',re przy I--aidcj okazji próbuj c odparować. jej praca j~sl gudna przestudiowania. lalliera II ick inspirująl') ch myśli i l:iekawcgo matcrialu historycznego. Pisząc na przykład o niskicj POZ) cii d/iccka. w ISCI. o pogard lic dla malej iSloty. co jej zdaniem było zWyl:Ząjem aż do poł<l\\) XV III wicku. L. Badinlcr podkrcśla nagminne trakIImanic dziecka jak zabawki. Przy tacia S!OIla Ilspl·,ICl.csncgo moralist) (1722 r.) skierowanc do rodziców: ..Traktujecic swoje dzieci ['Ik. jak onc traktuj,! SIWje lalki. Bal\icie si.,: nimi. póki sq I.abawnc. naiwnc i mówią śmieszne glupstclI b... \ Ie "icd) plldraslaj,! i nabil'rajq powagi. przestaj'l II as intercsować. jak pm/UC;1 się "liki. Wledy nadmiernc uułości /.astępuje przesadna surowość ohojętnoś(···. \\',Irto się /aslanow i(·. czy i dziś nic b) wa podobnic. Porzucacie je. albo lodowata Rys::ard Kanlor �162 Pawel S o w i ń s ki, Komllnistyc::ne .\:więto. Obchody nictwo TRIO, Warszawa 2000. ss. 131.22 il. 1 maja li' latach 19-18-195-1. Wydaw- Praca poświo;cona jest obchodom uroczystości ś\vio;ta I maja II Polscc. Autor laznacza. iż podane w tytule lata 1948-1954 sq to daly umowne. nie ograniC/aj'lce czasu. jakiego dotyczy opracowanie. Celem pracy jest ukazanie cech obchodów świo;ta I maja. przedstallienic postaw i zachowań spolecznyeh wobec świt;ta zarówno organizatorów. jak i przecio;tnych uczestników świt;ta. Autor zwraca przede wszystkim uwago; na sam rytual święta i spokczne /.ach\mania oraz wyobrażenia /. nim zwiqzane. Opiera się tu na literaturzc omawiajqccj teorio; śI\io;ta i świo;towania. m.in. na badaniaeb mediewistów Jacques,] Ilersa i Johna Huizingi. również na dociekaniach Rogera Caillois. francuskiego socjologa. oraz pracy Kazimierza Żygulskiego. który zajmował się teorią święta w Polsce. Przywoluje także publikacje Lynn !Iunt i Mony O/Ouł: odnoszące się do zachowań masowych w rzeczywisIości rewolucyjnej. W opracowaniu tematu Autor sio;ga przc:de wszystkim do dokumentów partyjnych. a więc korespondenej i. instrukcj i. raportów. które precyzowaly wyglqd samego świo;ta. wykorzystuje również informacje zawarte w odezwach i instrukcjach agitacyjnych oraz materiale filmowym. 'I. literatury polskiej odnoszqeej się do podjętego lematu. P. SO\I'iński p\l\voluje siO; na publikO\vane prace naukowe. m.in. Marka Białoruskiego. Barbary Rogowskiej. Wojciecha Mazowieckiego oraz publikacji wlasnej. a także pracy przygotowywanej w Instytucie IlistoryC/nym UW IV ramach seminarium prof. Marcina Kuli. Wymienione pozycje podejmuj,! OImlll iane zagadnienia w perspektywie publicystyki historyezm:j. natomiast Autor - jak deklaruje. stosujc w swej pracy założenia metodologiczne zwi,vanc I. mikrohistorią. .·111('/(/ Antoni Kro h . Sklep potceb Życic etnografa kulturalnych. Prószyliski i S-b. Warszawa A'osiort'k, O/)I L PTl. 1999. ss. 275. hywa czc,:stokro~ nader ciekawe . .lego praca możc siO; wi,va~ I. egzotycznymi podróżami. spotkaniami z nia.\lykłymi ludźmi. z ni.:roz\\ikłan) mi tajemnicami. CÓŻ z t.:go. kiedy na stronicach swoich dziel nii.:wiele ma możlillości o tym \lspomnie~. Uprawiana przezcli dyscyplina zmusza go do zajmowania się tylko ściśle określonym pr/edmiotem hadali. a to. co nim nic jesL po\\-inien zostawi~ \lyłącznie dla siebie. Jeśli wic,:c na pr/yklml etnograf przedsięwziął wyprawę do jednego z krajów afrykaliskich. by poznać tamtejsze tkactwo. i jeśli po drodze zostal porwany. chorowal na dż.umo; i braI udzial w wojnic narodowollyzlVoleliczej. to po powrocie do ojczyzny. nolells volens powinien napisać ksiąi.kę o tkactwi.:. Mnóstwo jego doświadczeń zostaje zatem niel\ykorzystanych. Nic będziemy się tuji.:dnak zastanawiali dlaczego - na ogól - tak się dzieje. Chcemy j.:dynie zwrócić uwagę na ksi'!i.ko; elnograliJ. w której udalo się przekazać \\iedzę. jakq trudno by zawrzeć w prai.:Y o charaktcrze stricte naukoll·ym. na Sklep potr::eh kllftllrafl1)'c!z Antonicgo Kroha. Antoni Kroh jest znanym badaucm sztuki ludowej Podhala. Mial moi.ność dobrze ją poznać nic tylko jako praeo\\llik Muzeum Tatrzańskiego. Od dzieci(ls(\la mi':s/kal bowicm na Podhalu. przynależąc do ślviata inteligencji lego regionu. ale. z\llaszcza jako dziccko. bo;dąc też przez samych Górali uważany za swojcgo. D/.ic,:ki temu poznal ni.: tylko to. co opisal w pracach o sztuce ludowej. lecz także bardzo I\ielc z tego. co sklada się na fenomen kultur\)\\Y Podhala. Dzięki temu I\łaśnie mógł powstać Skfep I)()tr~eh kufturafllych. Teksty skladajqce się na tt; książkt; reprezentuj,\ różne gatunki literackie. Niektóre z nich są esejami. inne opOllieśeiami wspomnienillll)'mi czy nO\lcłami. Nierzadko pojedynczy tekst nosi cechy wielu gatunków. znakomicie zresztą pomieszanych pr/cz autora. Umiejętność poslugiwania się wieloma ł(lrmami pisarskimi po/.\I·olila mu na podejmowanie rozmaitych tematów. �163 Nićz<lprzćualnym II alorćm książki jćst tćż humor. Kroh pokpiwa sobie z wielu zjawisk obyczajOllych uy spokuno-polilyC/nych. Umie taki.e opisać śmieszne sytuacje z życia codziennego. Wi/.erunek g.órals/uy/n) przcdstall"iony II" ",'klepie potr::eb kulturalnych daleki jest od jednoznaczności. Nic moic być inaC/ej. gdyż autor zbyt dobrze ją zna. a przy tym ma w stosunku do niej pellien dystans·· naukowy. Książka nic powiela stereotypów dotyczącycb Górali, ale też nic nar/uca określonego poglądu na ich temat. Oll"szćm. z tymi stereotypami efektownie się rozprall"ia. a nadto uka/lljc. jak bardzo pod każdym II"zględem Podhale jest różnorodne. Kroh II" SIl ojej ksi'lin: opisuje glównie CZ(L~yPRL-u. Dołącza więc ona do pokaźnego zbioru puhlikacji o tej ćpocć. jaki od kilku lat zapełnia naszć księgarnie. Jednakże świadectwo Kroha o PRl. Ilyróżnia si.,: na lk innych. Wprawdzie jest to świadectwo autobiograficzne, niekiedy nallćt intymnć. zrcsztą jak I\ićle pozostałych. lecz nic zostało sporządzone przez kogoś. kto II PRL odgr) lI"al jak,\ś /Ilacz,\c,\ roi.,:. atakić wlaśnie przeważają. Nic umniejsza to jednak jego Ilartości. Kroh przygląda si.,: PRL jako mieszkaniec pćwnego regionu. a także badacz kultury ludoll"ej. co pO/llolilo mu zaobserwować mnóstwo interesujących rzeczy. Ten region stawiał skuteczny opór unilikuj'llocj polityce państw,L które chętnić określało się jako ..Iudowe". a w związku z tym spec) licznic /ainlcrćsolI"ane popićraniem kultury ludowej. Nie takiej jednak, jaka przetrll"ała na Podhalu. ku I\ybranych jćj fragmćnlów. poddanych zazwyczaj odpowićdnim zabiegonl. cćl<.:m dostosoll ania do wymogólI" obowiązującej ideologii. Los badac/a kultury ludoll"ej II" Polsce Ludoll"ej był niekiedy nie do pozazdroszczenia - zdaje si.,: lwierdl.ić Kwh. Dla niego mimo wszystko okazał się łaskawy. Z ludźmi. których kultura stanol\ila przćdmiol jćg.o /.a\\Odlll\ych 7.aintaesowań. niejednokrotnie łączyły go więzy osobiste. Pr/yjaini'le się I. nimi. pu<.:żyllając ich troski i radości. pomnaż.al nie tylko wiedzę o nich samych. II zbogacał si.,: ponadto jako człowiek. A wreszcie zdobytym bogactwem podzielił się z nami. Gr::egor;: Pelc::yński Iwona K a h z i ti s k a. ","vród ko.~ciell1ych Polaków. "":l'::nac::niki to::somości elnic::nej (narodOH'ej) Polak')ll' I/U lJialoru-l'i. Instytut Archćologii i Etnologii PAN. Warszawa 1999. ss. 208. ił., tab. Ksi'lika starulII·j 54. pozycjor Biblioteki Etnografii Polskiej ogłoszonej przez Instytut Archeologii i Flnologii PA . Sklada sior z szćściu rozdziałów naświetlających wybrane problemy Polaków od pokoleli mićSl.kaj'lcych na Białorusi. Zaopatrzona zostala w streszczenie w języku angielskim. Rozpr,lIIa powstała na podstawić wyników badań wśród Polaków, którzy w ostatnich kilku latach maj,! odwag.,: przymać sior do swojej narodowości. Badania terenowe i archiwalne na obszarze Rćpubl iki Bialorusk iej prowadziła Autorka w latach 1992-1998, Praca nad ustaleniem 11') znaczników tożsamości etniCl:nej Polaków na Białorusi wymagala od niej zapoznania się z pokainą literaturą której /alqC/ona bibliografia liczy 'li. 15 stron. Publikacj.,: Iwony Kabziliskićj można rozpatrywać w rozmaitych aspektach. Po pierwsze. porusza ona II' istocie znacznić szerSlą prohkmatykor niż to sugauje tytuł. Opracowanie to można II ięe potraktować ka odniosła bezustannić jako kompćndiulll się do lej grupy elnicznej krz.)lldzonćj. W ujęciu wiedz)' o naszych ziomkach jako niezwykle pręi.nćj Kabl.ińskićj terytorium na Zachodniej Białorusi. Autor- i dynamicznej. Białorusi do .. 1\ ylapiania" prawdzil\cj. kresowej polskości, To nietypowe ujęcie analiz)' dnograliunej. hislorycznćj. socjologicznej i psychologicznej polską. mimo 1\ ielokulturowćgo oloczenia. W okresie międzywojennym choć przez historię stanowi swoistą retol1ę pozwoliło jej przy pomocy dostrzec bogatą kulturę Polacy zza Buga wyraź- nie odróżniali si.,: od Bialorusinlll\ rzymskokatolicką religią. językiem "salonowym", skim (który często był daleki od literackiego) oraz rozwiniętym poczuciem dumy Lmieli Ilykazać SIle pochodzenie. mimo że IV wielu wypadkach byli chłopami. czyli poli honoru, �164 Po drugie, można rozpatrywać ją jako istotny przypalkk umożlilV iajqcy dalsze badania naukowe. Zachodnia Białoruś od dawna przyciągała lIIl·ag.,: elnologólV sIVoimi niespotykanymi gdzie indziej ccchami kulturolV~ mi, Niebagatelny jest i tcn f~lkL i/ na jl~j tl:renie dane do swoich prac gromadzili tej miary uC/eni, jak: J, CzekanolVski, W. DYlHlII ski, M. I"ederowski. K, Moszyński. J. Obręhski lub CI .. Pietkielliu. Central mi problematyk.,:. klór;\ lajmuje si.,: Kahzińska. można by zawrzeć II pytaniach: w jaki sposób Polacy mieszkaj;lcy na ler~ lorium I.achodniej Białorusi ukazuj'1 S\\oją odr.,:bność etniuną i ile w tćj spraIV ie z'lIIdzi.,:uaj'l Kościołowi katołickićmu" Jakie to ma znaczenie Jla kultury tego regionu'! W jakim stopniu rozwój kościoła obrząJku łacillskil:go lależał i zakży od elnosu polskiego') Wydaje si.;, i/ lak poslalV jonl: pytania określily (wyznaczyly) sposób doboru maleriału i przes,!dzily o przyj';lej melod/ie analizy kordaeyjnej, Wyrazem tego jest nieuslannl: ()(h\'OIY\\'anie si.,: do wueśniejszych opracolV,\I1, Trzeba przyznać, że stIl icrdzcnia swoje I\\ona Kahzirlska formułujc zaws/.e bani/() ostroinil:, opatruj'lc je wieloma zastrzcżcniami. podkreślaj;!c ich hipOlelyczny charakter. I.akotwiczajl: bardzo precyzyjnie w literaturzc przedmiotu. nadaj,1C im walor wS/.echslronności i d~skusyjności. Po trzcl:ie. ksiqżk.,: można rozpatrywać L pO/.yl:ji socjołogii religii . .lej osi'l jest mi.,:dzy inn~ mi problematyka aklywnośl:i rcligijnl:j mieszka/le\J\\' cl;lI\nl:j Cirod/.ierlszoymy, uyli obsl.aru, któr~ rozdzielal kultur.; LilwinólV, Białorusinów i I'olaków. W IVyniku b,lrd/() sl.l:/eg()łowych analil. I:cl:h \\yłowion)'ch przcz /\ulork.,: na tym obsz.a/7.e. mogła ona dokonać s/eregu ustaki] dotyl:1.<1l:ych prol:esów religijnych i spoleunydl tam zal:hodz'll:ych. N,ISI'lpilo lu holV iem zmasolV'anie wpływów religijnych. klórych wyrainym cl\:kkm hyl \\zrosl autoryletu kleru kościoła r/ymskiego, Pozycja spolel:ZIla ksi.;ży IVynikała z pO/iomu lIyks;takcnia i kultury osobistej, StąJ ich wpl)'w na życic parailan oral. dyscyplinę morałną wicrz'lcych, które to u.ynniki lak bardl.O frapują antropologa kultury, Kalolil:yl.ll) był dla Kresowian Clymś sIVoim. IVyphwaj,!cym z iSloty człowieka. I:zymś aktywizuj,Wyln go do zaŚwiaJl:l.ania o pnmdl.iIVośl:i naucl.ania ksi<;dl.a, Aktywność ich znajdowała odbil:ic IV życiu kośl:iola paraliałnl:go, IV którcg.o ramadl uzyskiwała scnsO\lność dzialania. Katolil:yzm dawał im swoistą pozycj.; wśród miejscowyd) chlopów. Najbardziej znamiennymi symptomami aktywności by/y procesjl:, I,IVlaszua Ilożl:go Cia/a, DuŻl' znal:Zcnic tyl:h lcwnC;lrznyd) obj,m\m rcligijności dostrzegły IlalVcl lokalne lliad/e carskie, które II' 1905 rok u nakazaly dUl:holV nym Kośl:io/a pr,1I\ osialInego \\ Ilialymsloku /.organi/tmanie podobnego pochodu (mimo. Żl: praIVosłalVie Icj rorm~ kullu nic uznaje) celol\o doprowadzai,\c do spotkania tych thl'll prtll:e~ii, a tym samym starć mi.,:dz) uCl.estnikami (,,< iazl:ta Swi;llel:zna"' nr 1308", z 4 lutcgo 1906. s, 4). M(miqc o znaczcniu kleru katolil:kiego nic można pominqć IVplylVów natury makrospokunej, wynikająl:)'ch z wysokiej pozycji cakgo Kościoła rzymskokalolil:kiego oraz paJislwa polskiego z okresu ll1i<;dzywojennl:go. ,~/Ji,.illtS movens pr/.ell1ian społccznYl:h byłi obok ksi.,:i.~ nauc/.yciele oral pr/edstawil:iele pozoslalydl profesji inteligcnckich. Praca ich polegala na pozyskiwaniu IIVolennikó\\. przekazY\\'aniu im wiedzy oraz przełamywaniu nicuzasadnionych oporów c~ II ili/al:~.Inych i etnicznych. Byl~ lO poczynania maj'lce na celu upoIV'szechnienie pracy IV gospodarstlVie roln~ m i domo\\ym, jak i wszclka istotna d/.ialalność dolycz'll:<l spolcuncgo życia lIsi. BudlOno wi.;c I.ar()\\'no aktywność osobistą. jak i grupową. Jcdnakżl: przedmiotem zaintcrl:solV'ania Autorki jl:Sl działalność mająca za zadanic osiągnięcie celÓ\\ ważnych dla micszkaj'lcydl lam Po!ak()\\. lo jest takich, których rcalizacja zapcwni im normalnc i"unkcjol)(manie i rozIVój. Jest IVi":l: w interesil: lej grupy narodowej, aby poszczególnc osoby mogły i umiał~ poslugiwać si.; j.;;.ykiem polskim, odczuwać "i<;ź ell1ol:jonalną z Polską posiadać świadomość historycZl1'! i 1.I\i,van" z ni'l polr/.eb.,: prz)należ.ności do narodu polskiego ora!. mieć możłiwość idenlylikal:ji / polskości,\ la pośrednictlVcm religii. która IV tym przypadku ma pc/nić roi.; sprzęgla lqu'lcego ich z OjClyl.llą S\\ol1odnc praktyki religijne ll1ąj<\ natomiast na celu bezpośrednil: I.aspokojl:nic dudlOWYl:h potr/.eb jednostki jako szczcgólnie istotne dla jej celu eschmologil:ZIIego. Dziś. w warunkach Zal:hodnicj Iliałorusi, zbiorowa postawa Polakó\\ jest organilOlVana przez ksic;ży katolickidl IV Il"i.,:ks/Ości rckrutuj,\cyl:h si.; spośr\ld Polakl"m. co ma Sl\ oje negatyIV ne reperkusje \Iśród który proponuj Białorusinów, c rozumicnic jego Traktują oni Kośl:iół interesów. katolicki jako polski St'ld przyjl,:l:ic: katolicY/lllu ośrodck orazjcgo idcologiezny, demonstnma- �165 ni.: lraktowalll: .il'St pr/u otoClcnil jako pr/.:jścic na strony pobką I'rz.:świ~H.kzenic lo nic ulal\\ ia rć'ali/acii uni\\crsalist) Cln)ch zadali stawian)ch pr/C/. Kllsciól rzymskokatolicki. Podć'jrzc::lIan) onjcsl pr/u. dudhll\nych pralloshl\\n)ch o prozć'lil) I.m. a pr/.ez wlad/.e o wrogość wobec pa(ls11Ia. co Inajdujć' odbicic 1\ stosunku do kleru i \\ierll)ch. Z moich kontakt6w z bi,r1oruskimi 1\ ić'sniaKaIlli (Rados/l,micc, Hućki. I.ahiv)'n) wynika. ić' Kościól Katolicki jest traktowany jako narodo\\\ Kości,\1 polski i I. lcgo powodu przypisuj,! mu nii.SI.e \\artości nii prawosławiu CL) naw.:! bapl)stom. 1llah:go sporo w;ltpliwości 11l0A' budzić wykoL,~yst)'wanie przez księży \\ spr,l\\ach konks).in)ch lrad)cji 1\liW.;lI1)ch I. pobkości'l.choć naleiy podkreślić. że to właśnie Kościói katolicki Im)llil['olak')1I pr/.ć'd stopić'nielll siy z Bialorusinami oraz przć'd sowietyzacją. Wrć's/cic. pr,lcy nHlina nllpatr)wać Ie w/.glydu na jej strony l1lć'todologiczną. Do opracowania rozwali) IIpllllainih' .'\ulorky. pl·ÓCl. literatury. swobodnć' W')wiady tcrenowe IV latach 1992199X. Il) I) to badania pnllladlllnc wśród ['0lak6w zamieszkuj'lcych w obwocl.-:ic Grodno i Milisk ol'az II rć'.jonić' llaralHIII iCl. W pracy II) korzystano 1'\)\\ nici inłilrlllacje /a\\ artc w aktach zgroIlladllln)'ch II archiwach Ilialmusi (co .jesl bardzo cenne). lałować jednak nalei.y. ii. Autorka pOlllin.,:la pras.,: w Cla")w Illi.,:d/l \1 ojennych. Najllainicjs/) III rC/ultalć'1ll badawC/yl11jć'SI dotarcic pr/u Kah/ińsk;1 do grupy Polaków najbard/iej narodo\lo Sil iadolllcj. kt,\ryllli okazal)' si.,: osoby <>0- lub IW-letnie. a lVi~c tych. którzy pallli.,:taj,! lak 1\lanC ..Clas) polskic" i pll\lojcnnc. S;I lo osoby mogące z odpowiedzialnością dokon)\I<ić pon·IIII1'II'1. pr/ć'kill\ w <iĆ lnId) cj.,:. Kolejn'l grupq S,] osoby mlodc ... terminujące" pol,koŚć. kilu') III slal'/) usw iadallliaj'l hICl.110SĆ !. rod<ikami w Polscć'. Wiadomości te dotyczą g/(l\lnić' kn:lln)ch i /najolll)ch Illics/.kająe)ch po drugiej stronic granicy. Odnosi si~ to przede \\S/.~ slkilll do os,'>h. kl,'>rc II latach miyd/) 1I0jcnnych uucstniclył) II' życiu parafii i I\·si. a które b) I) chr/Clonc \1 I) III sam) m kościele. Tu n<ilcży dodać. iż nic wszystkie osoby młode rckrutująCć' si.,: /. ..I'olahl\\·· pr/~.illlują pllllC/.ć'nia rod/.iców o ich polskich korzeniach. Znane mi 'lI przypadki ić'kcc\I<Ii..ć'ni<i przl'ka/u rodzic(l\1 i identytiko\lania si.; z etnoscm białoruskim. wzgłędnie z ll1ić'jsccm urodzcnia. Zetknąlcm siy nawet z kilkollla prlypadkami (Mińsk. Radoszkowice. Kraśnc. ucn\ icc 19')(,) ŚWiadomcgo I.aprzeczania polskiemu i szlacheckiemu pochodzeniu /.jc.dnoc/.csn) ni dć'klanl\\ill1icm arcligijności. Osob) tc poStallę swą uzasadniały otrzymaniem od Sll\lić'ill\\ 1\) kVl<ilccnia. prac) i Illicv.kania. poduas gdy ..Ia polskich czasów szlachecki d/i<idck Iq:il) IllO\\al si.,: I.ak<hlic kilkllllla klasami. obciera 1 krol\ic:: zady i mieszkał w chacic po'iali<t.i'lcć'.i kuchni.,: i jcdn<j i/h,'" (M Ul' 1<)37. Milisk 1')\.)6). Z liczb) inl(lI'Illalorll\l. ktlll'\ ch \1)PO\I iedzi "l cytll\lanc w opracowaniu można wnioskować. Żć' przy polskości har'd/icj oh,laią kohić't~. niż m.;żu)i.ni i to niCl.aić'żni..; od II ieku. Pragnienicm .\utorki jć'SI. iii)) ksiilika. II klórć'j ollla\lia I\yniki badali ..prl)czynila si.,: do lepszego zrozumie- nia problelll,'1I1 pol,kici Illn ić'jSI()ŚCi nan>dowej na Bialorusi. a ściślej tej jej części. która deklarujc w ięi / Kosciolem R/) Il1skokatolickim" (s. II). ['01'.)1)11 n'l ,lnln,1 lllć'imiologiCln'l pracy jest szerllkie wykorzystanie ..narracyjnego wywiadu aUlobiognIliczncgo" (s. 1(,). AUlorka hlCl.) analizę socjologiuną z wiedz'l historyczną. etnograliCIn,!. jy/)kll\"l. ,I na\1 ć'l l'lelllcntami dć'lllograliczn)'mi i psychologicznymi. Na podkreślenie /aslugujć' 1;lkt II id/cnia pCII n)ch zdar/eli I\ystypuj'lc)ch II życiu jednostki dla ukształtowania się ich ident) likacji ć'lniClnć'j (s. 'J). Wars/.awskie pochodzć'nie Autorki pozl\olilo jej zacbować d),tans ullloi.li\1 iając) dokonanie bClstronnej anali/.y. Pragn~ \li podkreślić. i.e przy lekturze ..kościć'ln)ch l\l/ilk,'I\I" pr/l'no:;ilem si.,: do swojć'j wsi i panItii poiożonej \1 bylcj gminie ChocięCI) Cl'. ['r'zei) II alem na nO\1 (l pllUCl.cnia i opowiadania mll\\ i,]cych j<;z) kiclll pol,killl. .. Klo t) jcskś. ('ć'chą /lIią/"lIl)1ll ojca o Illaucniu sobie ciotki kościoła. uCl.'lce mnie pacier!.a i o sąsiadach oraz wierszyka ['olak mal~ ". godn'l I 1'1'/) pOlllniaić'm podkreślenia jcst 1\1ll d)chollllllicZll~m lIrod/~ni,1 okl'l'ślano .. c/Ui)". uchll)ccnic podzialclll la ostatnia spccyfiki na ..S\loich" katcgoria katolicy/mu i "ohc)eh". ..zahużaliskiego" których w miejscu ludzi po \939 roku stymulowała oraz mego ..tutejszych Polak''>\I'' do /acicśn iania II i":/i w e\1 n'llrlctniClnej. do skupienia si~ wokół rei igi i i Kościoła katolickiego. I. (lIK) Ill. pr/ć/ tUlejszych ogólnie zlIanym .. kacapem". nalei.alo jednak współżyć. ah) mól' spokojnić' żyć po lahor/c dokonanym \\' 193<) roku. NicbczpicC/eństwo spotygowalo się pn napad/.ic Nielllc,'lll n'l I.SI~I{. ['olacy stali si.,: ś\liadkami już. nie tajnych. lecI. jawnych 11101'- �166 derstw dokonywanych na białoruskich i żydowskich sqsiadach. Pojawiła si.; konicczność walki zarówno z Nicmcami. jak i rozbitkami Armii C:zemonej. l.jawiły si.,: liczne odd/.ialy bandytów dokonujących porachunków sąsiedzkich. mordujących za 1;lkt bycia Polakiem. Mordowano każdego. kto był bogatszy od bandyty z lasu. Sytuacja ta zmus/ała m.,:żczyzn do ucieczki \\' szeregi Armii Krąiowej. Nadal jednak istniały kościoły. w których mimo nidlczpieczcristwa gromadwno si, do czasu wysicdlenia na nowe obszary przyznane Polsce przcz aliantów. W dalSl.ym ci,\gu punktcm oparcia była religia katolicka. Napływ obcych po 1945 roku i spraw o\\anic przez nich komunistycznych rządów. zwłaszua za czasów Stalina i 8reżniewa. zniwcC/ylo \\s/.elkie przejawy odn,bności. Tkwily one jedynie \\ pami.;ci. lecz nic \\ objawianej tradycji: imieniny /.astąpił dzień urodzin. św. Mikołaja - Dziadck Mróz. a Zmartwychwstałcgo Chr~ qusa - zajqc. Upodobnienie się do bezideowego otoczenia bylo mile widziane przez bialoruskich i rosyjskich s'jsiadó\\. przez obcych urzędnikó\\. Sami !'olacy ną (jak chce StanisłU\\' Ossowski) czuli się rozdarci pomiędzy ojczyzn.,: terytnrialną. i ideologiczną. Rozdarcie to jest tym boleśniejsze. czyli pry\\atże z obiema ojczyznami łączyl ich i ląezy stosunek osohisty. rodzinny. Nie ma potrzcby uzasadniać silnego przywiązania Kresowian do Kościola katolickiego. Mimo to odważę się stwierdzić. iż było ono el'ektcm postawy rac/.ej emocjonalm:j. a nic rozumowcj. wynikającej z wiedzy religijnej (nic mylić ze znajomością katechizmu). Pozytywny stosunek do Kościoła nic zawsze oznaczał akecptowanic wszystkich jego doktryn. Krytycznie więc oceniono jego nietolerancyjność. jak też interpretację podzialu na bicdnych i bogatych. lub pochodzenie \\'szelkiej wladzy od Boga. Fakt ten jest też przykładcm rozminięcia si.; egalitarnych oczekiwań ludzi z nauką plynącą z Pisma Świętego. Ostatni rozdzia!. poś\\ięcony granicy państwowej sprzed 1')3') roku. jak i tej powojennej. zawicra moż.e najbardziej \\ ażkic ustalcnia. Wzbudza on szercg rl'lleksji ogólnicjvej natury. Okazujc się. że podstawowy ohszar badali (Cjrodzieóskic) w ostatnim stukciu zmieniał granice państwowe trzykrotnie. Ludność tego .,jeżdżąccgo·· tercnu zmuszona \\,i.,:c byla aż trzy razy wcryfikować systemy wartości oraz zmieniać sw'1 oricntację polityuną Każda zmiana państwowości powodowała zanikanic dawnego wzoru zachowań i konieczność adapt(mania sit; do nowego ustroju. a po /.akończeniu działań wojennych \\' 1945 roku. do nowego lokalnego społeczeóst\\a. w dużej mierze rządzonego pr/.ez .. xzużych" (obcych). Jednym z interesuj'\l'~Th Autorkt; zagadnieJi są podstawy wyeliminowania polskich tuziemców z ideO\\ego i.yeia nicpodleglej Białorusi. mimo iż .. ustawa o mniejszościach narodowych w Republicc Białoruś gwarantuje czlonkom tych grup prawo do uzyskania od państ\\a pomocy" (s. 180). Na zakończenic pragnę podkreślić. że komentując książ.kę l\\(Iny Kahzirlskicj w sposób ryzykowny dotknąłem w problemy. Zdaję tyłko paru wątków opracowania objętościowo nicwiclkicgo Iccz bogatcgo sobie sprawę. że pominąłem szercg istotnych zagadnicJi z\\Tacających uwagt; na wielc ważnych ljawisk zachodzących .. wśród kościelnych Polak()\\··. I\le uy tylko ..kościdnych"') Mimo to \\ydaje się. że opracowanie jest kolejnym kroki..:m do poznania kultury nasz.ych rodaków. a może i kr..:wnych. po7.0stalych na Kresach. Wymaga! on od i\u\llrki pokonania oha\\ przed przekruucniem granic kulturowych i państwowych. Musiala przccież jako osoba nic związana zc środowiskicm. stanąć na gruncic obcej historii i zmagać si.,: ze sobą ahy zrozumieć problcmy Polaków pozostających od sześćdziesi<;ciu lat pod ohc,\ jurysdykcją. Autorka recenzowanej książki. pod..:jmuj'1c się tego zadania. uzmyslo\\ila nam problcmy rodaków powstale \\ wyniku ich separacji z Ojczyzną. Dostarczyła jednoczcśnie Połakom na Białorusi motywów dalszego tmania przy własncj kulturzc. kulturze .. ukpionej"' z polskiej mowy i religii. Kieruj'1c się rangą olTlówioncj pracy zaopatrzyłbym j<! w imkks geograliuny zwisk. Zamieścilbym również szczególow<\ mapę obwodu Grodno. Przypuszczam. powstały nic z winy Autorki. kcz za prz.yczyną tak zwanych nie umniejszająjcdnak wysokich wartości puhlikacji. trudności obiekty\\nych. i indeks naże braki te Usterki te li 'ojciech 5>odowski �167 /.higni.:\\· Uniw.:rsyl.:lu B.: n .: d y k lo\\' i c Z. POr/reN obcego. .Iagi.:llolbki.:go. Kraków 2000. ss. 215. Od stereotypII do symbolu, Wydawnictwo Praca do\yuy prohkmu rckonstrukcji ohrazu "ohccgo" w polskiej kulturze ludowej przełomu X IX i XX w. Przyjęlc \\ rozprawic rozumicnie obcości zasad/.a się na ustakniach poczynionych \\' duchu lradycji knolllcnologiuncj. Odnosząc się do ta stawianych m. in. przez M. Eliadego, Ci. van dcr I,ccu\\a i R. Olto dotycl.'lcych rozumienia mitu i symbolu, autor dokonal zestawienia tych kalcgorii I klasyunymi (socjologiczno-etnograficznymi) koncepcjami stereotypu etnicznego. Dzięki temu zabiegO\\ i możliwe stało się ,.ukazanie ambiwalencji. wicloznaczności obrazu ohcego. pr/eniesi.:nic slcr.:olypu obcego z płaszczyzny rozważań socjologicznych w dziedzinę ( ... ) antropologii \\yohrażc'-l". I.astosowanie takiego roz\\'iązania zmi.:nia perspektywę ujmowania zjawisk, kt'-lrydl zlożoność anly cypowali już nicktórzy badacze okresu międzywojnia., ale ze względu na dominuj'lc,: wówczas kanony myśknia naukowego wykładane przez nich racje ni.: zostały uznane za /nauqc.: dla rozwoju etnografii i socjologii w Polsce. Z. Benedyktowicz odu.) tuj.: zatem na 110\\0 t.:ksly .I. Ohręhskiego. F. 7.naniccki.:go, G. Ichheisera i J. S. 13ystronia, odnajduj'lc w nich wick myśli c.:nnych pod k,Vcm merytorycznym a jednoczcśnie dopełniających sic: \\'I.ajclllni.:, kU'm:: odpo\\ icdnio zreinterpretowane pozwalają uchwycić pomijane w dotychczaslmej praktyce hada\\c/ ..:j (ClęstO I': wzg1c:du na brak odpowiednich narzędzi poznawczych) asp.:kly zim\ isk mi.:s/.cz'lcych się \\' szeroko pojętym problemie ..wyobrażel1 o obcych". Rozwaianiom tym poświęconaj.:st picl'\\ s/.a spośród trzcch cz<;ści pracy. Rozwini~ci.: podstaw tcordyC/nych omawianych zagadnieli odnajdujemy w części drugiej, \\. której autor pn::cyzuje rO/.umienie pojęć stosowanych przy rekonstrukcji obrazu obcego. Ustala relacje zachodzące między ster.:otyp.:m, mitem i symbolem na poziomic kontekstów, w jakich kategoric Ie zoslaly pien\otni.: \vypraeowanc i określa zakres oraz sposób ich użycia w ramach pro\\adzonych anal iz. Materiał cmpiryezny poddany inl.:rprdacji w cz~ści trzeciej pochodzi głównie ze źródeł etnogratiC/ny.:h \\ poslaci c/.asopism takich. jHk: .. Materialy Antropologiczne, Archeologiczne i Etnograficlll':" .. .I.hiór Wiadomości do Antropologii Kn\jowej", "Lud". Wykorzystano też J)~iel({ lI's::l'stliie Oskara Kolh.:rga oraz monogralie dotycz,\ce kultury duchow~j autorstwa m.in. M. fcJo!'(l\\ ski.:go. C/ .. I'i.:tki.:\\ iCla, S. ()\\'()rakowskiego. Z.: względu na przyjętą opcję teorer) ezną autor siq:,a !'(·l\\'lli.:i po material porównawczy dotyczący kultur picrwotnych, wspierając rozważania takic przykładami CI.:rpany mi I. literatury pi<;knej. W kOlicowyeh \\nioskach pracy podkreśla sic: mistyczny i symboliczny charakter kategorii ..S\\ój-ohcy". \\sk;lIuj;\cjcdnoClcśni.: najej ohrazowość i dynamiczność ujawniającą się w planie \\) rażania spoiccZll.:go. Rozpra\\v /.amyka ..I'oslowic" i z.:stawienic bibliografii. J!({rein Andr~ej Kafar, OD/E PTL ( . II({S do/e i lIiedo/e . .\1·t:lOcjo ..0:0~vl0S", Knlk<'m I <)1)1). ss. 151),24 ROI/IIJlI' \I' PO/SCI'. red. E\\ a Nowicka. Zakład Wydawniczy i!. Na praco; pod rcdakcjit ":. Nowickiej składai" si<; t.:ksty autorów: J. Gorlewskicj, M. Królik, ks. S. Opockiego. K. Wien.:iliskicj i S. Lodziliskiego. które podejmują temat mniejszości etnicznej i przeobrażeli zachodzących okcni.: \\' sytuacji Romów w Polsce. Cdem pracy - I.deliniowanym wc wst~pie autorstwa E. Nowickiej - jest ukazanie prohlemu mniejszości elniczn.:j z perspektywy trzech formułowanych w tekstach opinii - mieszkańców Polski. organi/.acji pO/arz'ldo\\ych i instytucji rządowych. oraz poszukiwanie przyczyn niepokoju i chęci zmiany. jakil' \\ Ibudza .. problem romski" \\ spolecz.:ńst\\ie polskim. Autorka stawia �168 hipoteze; o \\'iclo\\ arst wO\\) m chara"ter/c Poc/,ucia s\\ojskości i ohcości \\ stosunku do mniejs/Ości roms"icj, W "okjnych rozd/ialach. kllll\: r. No\\icka okrcsla jako: ..badawczy. praktyczny i poiilyczno-pra\\llY" poszczególni autor/,y podcjmuj,) probkl11): stosunku spoiL'cznosci Ilicjskici do Romll\\'. postalI instytucji I,ajmuj,\cyeh si, nlllicjszoscią rlllTlsk;\ /c s/uególnl'm uw/gl,dnicnicm probletl1u oSlliaty II ks/taiL'eniu d/ieci !'Omskich oral prohkm sylu,lcji pra\\no-polit) cmej ROl11ów \\' Polscc. C/ęŚĆ tckstÓII lamieszc/Ollych II' prac) została \\yg/os/Olla jako rdcraty \\ czasic sesji .. Ro1110\\ic i prohlem lokalny. regionalny i globalny"·. która odbyła si, I'mluas Dziesi;,tcgo Ogólnopo"kiego Ijazdu Socjologicznego \\ Kalo\\'icach m: IITzcśniu I I)X7 roku, W nie"tórych h:kstach autorsl\l a I:. No\\ ickiej zost;liy \I y"orzystane material) pochodz'lcC z badali tcr..:no\\'ych. przcp!'Owad/unyeh pr/,y \\spółpracy 1..1 (jorle\\sk;, w okr..:sic od 199-l do 1997 rnku na tcrellic Cjorc. Spiv,a i Iksk idu WysP()\\cgo, kchnikami bada\lu)'mi. jakie wykurz) stala autorka \\ lrakcil: badali. by/y obscnvacja uC/cslnicz;,ca oraz \\'Y\\ iad pogl<;biony, Pozostali autorl.) opi..:rali sie; na II'o...:sni..:jszych puhlikacjach P(lllejIllUj;IC) l'h h:mal Rome)\\ w Polsce. autorst\\'a między innymi I .. M!'Oza. A, Mirgi i .I. FicO\I'skicgo . . /I/e/o I?e/igiin().~i· Floreńska. I\.ato\\'icc /m/mm 1/1I /)()grol/lc:acli Studia Ltnologicznc 1999. Ss, 324. "/1///11'011:",,11 i Antropologiczn..: t. 1 eilllc:m'l'!l. 3. Wyda\\ nicl\\'o A.osl"re/;. n:d, Ircna lJnillcrsytetu ()O/le' /'11. Buko\lsk~ŚI'lskicgo. l.wi'vana z róimami totalitarnymi odgórna laicyzacja i atei/acja spokc/.elist\la odniosła mikomc r":l.lIltaty. Natomiast w dobi..: posttotalitarnych przemian nloina obs..:rlVl)\\ać IIT,CI rencsans rcligijności. prl.ci,)'\lancj .iui bardzi..:j świadomie i akt) lIniI' na\\ct \\Srl)(! najbardzicj ś\liatłych warstw spolcczdlst\"L Fakl. ic zagadnicni..: religijności od \\ idJm jcst pr/l'dmiolcm reIlcksji uczon)'ch. polit)'ków i duchmlll)ch. pl7cdmiot..:m I~lsc)'nacji. ak lei kontrO\lcrsji do\\od/i jak \\'ai.nc jest to lagadnil'nie i jak znaCl,'lc,,: \\ kaidym Clasic, I'rocntO\I'anc \\ rcccnl.O\lan)'m tOlllic Slkicc dot:CI,tce religi.jnosci ludO\lcj d()\\()dz" l..:go II sposl)b (0) \\ is!)', WYSil) one II' prl.c\1 aiaj,!cej mierz...: spod pie)l';l etnologó\\. a \\ i,e uClon: ch maj;IC) ch lIajhald/icj bClposrcdIIi konta"t /. rl.ccl.y\\ iSI)'m i)'cicm rÓi,nych spolecznosci i grup kuitllro\I'ych. Badacze ci \1 najwi<;kvym stopniu s'! w swni..: ukajać !'Ol, i InaClcnie trad)'cji rcligijnc,i i 1.1\)'Claje)\\ dla i)cia duchol\ cgo l\spl)ICI..:snych spoleClnosci. ich nicprzcrll'<lI1ą od\\ iCCln<, i) 1\otność. ich pr /cdc wszystkim intcgrac)jll« runkcj, \\' umacnianiu \\'i,zi spo!ccl.nl ch i ceml'nlo\\ aniu tradyc)jn)'ch lIspólnot loblnych. a takil' ich runkcj, ..:t) cmą unUlcniaj;lC<i non n) nHlralnc i oh: czaj(m..: . .lakiesl. powierzchownc S;l "Id)' nicktór) ch atcistycmi..: nasta\\ ion)'ch os(')h. odIHlS/.'lcych sie; negatY\\'llic do religii jako \\T';CI do /ród/a moralnego zla, W róinych krajach i na Illinych kontynentach Idara. np. chrzcścij,lIisb stano\\ i \\'1'I;c/. podsta\\'(l\lc spoil\() \\sp"llnot spolecl.ll)ch. Dostarcza ludziom ulilOsci. optymi/,Illu. pOClucia hopieClcllst\\a "rio oparcie \1 transcendencji zjedn..:j strony i II grupi..: spoieCln..:j /. drugiej. Nicprz) padko\\o jcdcn I. d/.i..:nnikar/)' pisl.,!c o rcligii katoli..:kiej \I Amcrycc nadal S\\Oj":lllll arl)'kul(l\\ i !) tul A.lI/lI/icAle slJOll1'o .'{II/<'/TAt' . .. Modlą si.; razem II/oski..: babcie:. \1 iclnalllski..: matki I. d/iccmi na r,ku. stud":lJl:i. ni..:legalni imigranci. CIarni \Iszystkich sl.Clebli spokCln)'ch I\.OSCil)i Katolicki ,jesl najpralVl!opodohniej 7 najmniej podzicloną na klnsy cz) ras) wspólnotą \I'Yl.llaniO\q Am..:r) ki·· A o lojalności Ilohce ni..:go dccydują nie 1\ Igl.;dy doktrynain..: ani kI': tl~ria intelektualnc. ale pocl.ucic \\ spólnot)' jakie'go on dostarcza. Silt; religii eilr/,eśei.jal·lskicj moralnych. i.e II prowadza PC\IIHl stahilizacj\-, upatruje si.; \\ t\llI. i..: nic relaty\\i/.ujc ona norm II' tym zakresic i poS/.anowanie dbl pCII'n)ch unl- I, W Recs-Mag. A.·olOI1c/'l<' SfJOllro ..1111<'1)'1,1. ..(ja/cl<l WlllllrUa" przcdruk I. .. The Titllcs", .. 7óm:::e. I1r I'):' (127·1). 1 21-22 sierpnia 1993, �169 x Ilcrsalnych. ogólnoludzkich Ilarlości humanislyC/.nych . Niepokój budzi bO\I'iem coraz większy relaty wizlll i pluraliz.m postalI moraln:ch. niczgodnych CI:.;sto z naturalnymi. i jeśli tak można p{miedzicć. ;:dnmyllli Icndencjami organizmu ludzkiego. W tym kontckścic podkrcślanic przcz Kościlii unillers~liności i ponad<:lasowości pewnych norm moralnych nalei.y uznać za ze wszech miar poi.<ldane. Ko.ściól II ciąi. stanowi najpowai.niejszą instytucj.; zdolną wytwarzać prl.cz swoją zasach,: milości hliinic'go doslateC/.nic silne motYI\acjc uczuciowe do przcstrzegania norm moralnych i zapohicg~lnia takim phlg{lIn i.ycia społecznego, jak gwałty. rozbojc. bratobójczc walki. narkot: ki. z.hoC/enia scksualne etc. I.apobiega tei. alienacji 0'.10\1 icka. który w wierzc upatrujc cz.;sto racj.; s\\()jego iSlnic'nia. jest ona dla niego oparciem. iródłem odnowy uczuć rodzinnych. lokalnych. narodll\\ydl. \Iv' pierw·sz.ym szkicu. /I :"/,,;IC:::l'sfla eolska religijność: ludmm . ::achOlmnia. normy obyc::a.iOll'l'. J!l'lIkll'/,i ohr::\'dlJll·l'. Irena Bukowska-Floreriska pr/.)'lacza bogaty material etnograficzny iluslrujilcy zaclwll aIlC po d/iś d/idl limny obrzędol\ości religijnej. głównie na SI'Isku. które ślliadczą o tym. i.e lIciiIi. silna jest tradycyjna. 11)lklorystyczna niejako i obrzędowa religijność tych ludzi - Ilyz.naC/a ()JW rytm ich i.ycia. stapia się nier(l/cl'\\alnie /. rutyną 7.ycia codziennego i pracy. UŚI\ ięea momcnt\ graniC/ne w' i.yciu ludzkim. Tak pojęta n:ligijność jest po prostu częścią kultul·Y. jcdnaki.c sluS/.nic /aullai.a Wladyslaw Jachcr. /?e/ldsje socjologic::ne nad pr::emiafil/liIi re Iigijfl.l"'lIi. len lyp hClrclkksyjnej. odpustolI o-li.llklorystyc/.nej formy religijności zanika, natomiast obscl'\\uje sic wzrost IllI'Ill i.ycia religijnego hardziej świadomych. zdecydowanych i czy nnych· wiara hOli iem nic jesl jui pojmowana jako coś ustanowionego od pokokri. co trzeha bierni.: pr/yjmować. kcz .jcst ona stalc na nOllo zdobywana. wymaga rdkksji i konlrontacji z rl.cClywistościi! spolcc/n~1 (s. :n l. Jednaki.c nawet tradYI.':jncj religi.iności nic moi.na pojmować jedynie jako zwykłego zjawiska lólklorystYClncgo czy kuIIUnl\\ego. lud bowiem \\ aklal.'h modlite\l"l1ych. obrz<;dach i zwyczi~iach r.:ligijnych autenlyc/,nic poS/.ukiwal Boga. by nawiivać z nim kontakt (Zdzislaw Kupisiliski SVD - Hl'ligijllo,{i' IW/fIll'{/ IV o/..resil' \l'iel/..iego posIli II-' 0pocvliskiem - s. 37). Autor opisuje obrzędy zlIiivanc z \Vi.:lkim Post.:m. podkr.:ślaj'lc ich ascdyczno-pokutny charakt.:r. Poprz:cz symbole i rytualy ulowiek ukazywal Ślli~ll s\loich wt:\vnclrznych [Jr/.ei.:ć ..-obrzcdowość stanO\vila manifestacię wlaści"':.i nie/Illic'nnic c/lolI iek(l\\i postawy religijncj. pr/enikająccj j.:go życic. Mimo. Le zw yClajc religijne i ohr:r..<;dy ni<.:hud/iljUi. d/.iś takiego zainl.:resowania jak dawni.:j. to j.:dnak prowad/.onc na s:r..erok~l skalc hadania nad religijnościi! ludll\lą maja swój sens. gdyi. prostym i oC/:: \\isl: ni pril\\dom z~l\\art: III II ni.:j ni.: maina pozwolić zginąć. Podobnie na ascetycznopokutny charakl.:r ohr/cdowośl.'i zwi,vancj z Wi.:lkim POSlem lIskazuje Andrzej pcć. którego relkksj.: pOllsla/y II opmc'iu o Il1asnc badania tcrel1ll\lc II' Stryszowie \I Beskidzie Śląskim, Aulor /.wraca uwag.; na elemcnI: magic/.n.: /.<J\\·arle II lIios.:nnej obrzędolIości (łączącej ludowy kalcndar/ rolniuy /. cyklem I.'llI'/.cścijm\skiego św i<,:towanial. choć trcści magiczne zawarte w tcj obr;:<;dollości /.atracajil swojc piCI'\\olnc funkcje na r/cC/ funkcji ludycznych. Dalszy szkic Grzcgor/i1 Odoja dotyCly .\'II'i('/fIl\'Ullill O<!PIIS/lJ\l'parafialnych \I' I's::c::y,iskim. które są zjawiskiem Zarll\\ no religijny nI. jak i spoice/.nym. I. przedstawionego matcrialu dotyczącego bogatej obrzędo\\"{'ści LW iivancj z poslcm II y nika. i.e odpusl paralialny II Pszczyriskiem jest ważnym wydar:r..cniem rod/inn\11l - dajc lIloi.ność gl<;bokicgo pr/c7.ycia w spólncgo spotkania rodzinn.:go. które odhy wa sic raz. do roku. Slaj,; się znaczilcym czynniki':lIl inlegruj'lc) m. a lakżc czynnikicm kulturotll órC/y m ulalII iaj,\l.'y nI propagow an it: i pr/ckaz tradycyjnych śi<lskich wartości kulturowych 7 pokolenia lli! pokoknit:. a podlr:r..ymy wanic łych wartości ulall1'ia ludziom samoidcnlytikację i pOClucic w lasncj toisamości. Podohni! prohklllaty k.; podejmuje na Górnym ŚhlSku Autorka Dorota podkreśla Śllilala-Trybek jcj rolę onl<l\\iając II' podtrzymywaniu religijność odpustową międ/ypokoleniowej ·,\i.;zi i \Iiczi rod/innej. Nic bO\\iem nic utrwala mocniej więzi rodzinncj niż świadomość "wspólnego pr:r...:i.ywania" (s. X-ł l. N icslet) zw y c/.aj tcn nic jcsl już dziś pO\\s1.echny II rodzinach śląskich rcspondenl.'i \I iclokrotnil.' podkrcślali. i.e c1..;sto ohejr/cnie sc:rialu telewizyjncgo jest preferowane II stosunku do p"'jścia :r..dzit:d,it:1Il , B. (llszclI'ska-1 honil:lak. do Kościola. l)olyCly to nic tylko /(/':1" {III/roPO/OKi;kll//IlrI". lJnillcrs)"lcl Jagidloflski. odpustów. alc również Kraków 1996. s. &9. �170 nićdzićl i innyćh świąt kościelnych. Obr/.l,:do\\ ość kościelna umacnia Ie/. poczucie wspólnoty parafialnej - potwierdza własne mićjsce wićrnych wśród mies/kallcÓ\\ danej miejscowości. /lrchaicne j()rmy kll//II ;11', .\/iko/aja na pogranic::1I ,v/ąSkO-IIIOI'(/\l'skilll omawia Kornelia Lćeh. Św. Mikołaj był historyczną postacią żyjąca na pocz~\tku IV \deku n.e. Był urzc;dnikiem pal1stwO\\ym zarządzającym okręgićm miasta Mira \\ Malej Azji. !'{li.nicj z.oslal hiskupćm \\ tej miejscowości. Znany był z uprawiania filantropii. z wielkićj dohroci i milosierd/ia wzgll(dem ubogich. którym pomaga I materialnić. czy skazal1ców. których hronil przed surowymi wyrokami. Dzień. \\' którym zostal biskupem. upamic;tniony \\il(c zostal zwyuajelll ohdarowywania dzieci prezentami. Dzieci niewi<.:lc \\icdzą o życiu i działalności św. Mikołaja - nicmnicj kojarzy on się im z uosobieniem dobroci i szczodrości. Czas historyczny zmienia sit; \V czas mityczny. Na pograniczu śląsko-morawskim dziCI] św. Mikołaja ohchod/ony jcst hardzo uroczyście. Na pocz<\tku stulecia dzieci \V tym dniu nie miały nawet lekcji \\ Slkole. Autorka opisuje też współczcsną bogatą obrzt;do\\ość wiąŻ<leą siC; z tym dniem - hićgani.: za Mikolajem. ucieczki przed diabłami. <:zy też grzcel.l1e Ol.:zekiwani.: \\ domu na prczcllly. które pr/.yniesie Mikołaj (rodzice ..nerwowo" \\ypatrują św. Mikołaja dominuj,\ raczej h\ Y czajć te świadczą go przez. okno). funkcjc ludyczne. ale tei. \\y Cllll\\'<J\\'C/C o tym. ŻC \\ ohm;dzic (d/ieci zohO\\i'IZane są do grzeczn0ści w tym dniu). Tadeusz Miko/aj Trajdos om,mia rolę PI'::ydl'ró1.1'c!ljiglll' kllllliellrt.l·c;' II' :':)'cill religtjllvlII wsi Górnej Ol'awy. Figury te budowane na znak manil\;staeji katolickiej opcji na Orawie \V XViii wieku pełnią wai.ną rolę w kulturzć miejseo\\cj ludności. organi/uje siC; do nich pielgrzymki. stają się osią niektórych ś\\iąt kości<.:lnych. otoczone S'l specjalny m rodzajem troski i szacunkiem (malowanie. odnawianie etc. l. Choć dziś stracily s\\oią pićnmtn<l I"unkcjt; sakralną. pozosIały trwałym elementem krajobrazu umacniającym poczucie \\spólnoty i to/samośei regionalnej. Ks. prof. Ilenryk Zimoń SVD omawia Religijny 1lyl1lillr wI'/mllndl IT/U(t!ÓH' II /udll A'onKOI/1ba:: pó/noclIl!j Gitany. Podkreśla, żo::opisywane przez niego rytuały religijne ludu Kllllkomha są wyznacznikami jego kullul'll\\ej i religijno::j toi.samości. poz\\'alaj'lna odkrycic systemu teologicznych. kosmologicznych odzwicrciedla i antropologicznych transcendćntn,j i spokun'l pojęć plaszczYlllę i wier/ćl1 rzeay ludó\\ ali·ykal1skich. \\islości. Rytuał więc Autor d/.ieli obserwowane rytuały na: rytuały przejścia (rodzinne. okazjonalne. nieperiodyczncl. rytuały doroczne (kalendarzowe. sezonowe. periodye/.ne) i rytuały kryzysowe (ok,vjonalnc:. nic:periodycznel. Przedmiotcm jego analizy są obrzc;dy dożynko\\e (żniwne). \\ których uczestniczyi w czasie piemSl:yeh s\\oieh badań terenowyc:h (1984-1985). Ry tuał) tc z jednej strony umac:niają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistości" transcendentną. z drugiej określają l.achO\\ania ludzkie integrując grupy linca/owe. rodowc i ponadrodO\\c oraz S,! podstawą ich interakcji. S'\ poza tym nośnikami stanów emocjonalnych. prze/yć oraz oczekiwań jednostek i społeczności. Aulor ukazuje nogaly panto::on duchów i bóstw. które są adresatami modlił\\ i ollar oral chmaktcr odprawianych rytuałów. Część druga recenzowanego lomujest zatytułowana .. Wzory religijności - tradycje regionalnc i lokalne". a ścisly związek praktyk religijnych z instytucjonalnymi mlldelami religijności z.jednej strony. a ogólny mi \\ Il>rami kulturO\\ymi z drugiej. wskazuje Wojciech Ś\\i,\tkic\\icz w swoim szkicu 1V'::0l:1'religtjno,vci 11' górno,v/ąskiej pr01I'il/(ji ko,vcic/I/ej "/I/o/i::o spo/cc::nopr::es/r::enna. Analiz.Q\\ane praktyki lllieli autor na jednorazo\\e i \\ ieloral.Owe. W ich ohn;bie wyodn;bnia praktyki ś\viąteczne i pO\\szednie. prywatne i publiC/ne. indywidualne i zhiorowe. Drugim stosowanym przez niego kryterium analiz.y jest ich rozmieszczcnic w przestrzeni górnośl:lskiej prowincji kościelnej. Zagadnienie to będące glówny m przedmiotcm omawianego szkicu staJlll\\i novum w podcjśeiu do zja\\iska religijności _. autor przyjął dla analizy religijności badanego regionu trzy \\skaźniki: ..dominicanted" (wskaźnik określający stosunek liczhy uczestniczących \\e mszy niedziclnej \\ stosunku do liczby zobowi']/.anych), \\ska/.nik ,.eommunicantes" (wskaźnik wyra/.ający stosunek - jest on często inkrprctowany ficznej ludności zentowane że pewne wyra7.ający przystępujących jako \\skaźnik stosunek liczby do komunii ś\\ ic;tej do liczby obecnych na mszy pobożności ._. oraz \\skai.nik struktury demograchrztów do liczhy pogr/.eh{m \\ danym roku. Pre- mapy stanowi~l piawsze tego typu opracowanie \\ literatur/c polskiej. Wskazują one. własności spo!cczne i \\artości kulturowe sq \V' sposóh \\·zgl.,-dnie tf\V'aly powiązane �171 t' danym Icr> lori 11m. lwor/qc oh~/ar kulturowy o wlaściwych sobic cechach. w klóre wpisana jcst także rL'ligijnośc' (~. 146). Oh,t'ar kil Itunl\\")' oddziałuje na mcntalność społeczną i decyduje o II zorach mi.,:dzypokokniowcgo pr/.ckazu wal1ości. "Religi.iność I'olakll\\ na Ślq~ku byla przysłowiowa" - tak rozpoczyna swój szkic Joanna Świtala-Maslakrt' Olllall iajqc Neligijnt' Il':::orv :::achowlIIl .~/ą:::akóll'poplIlary:::owane w ..Gawędach ,)'tac!w kroi,iciela .. ksi('d:::a},:ll'lIIeIlSa "·Q.lyrcyka. Pr/cdmiotem analizy aulorki jest książka ks. Kicmcnsa Kosyrczyk:i (jam:d\' Stacha "'ropicie/a (1994 - jest to zbiór tekstów, jakie ukazy\\aly si.,: w latach 1945-1973 na lamal.Oh ..(Jośl.Oia Nicdziclne:go"). W artykułach tych są przedstawione /rói.nicll\vanc t(mlly ŚII i.,:towania roku liturgicznego w różnych lokalnych społecznościach śl'lskich. Sq to świ.,:la dorocznc. rod/inne. odpusty. uC/.estnictwo w pie:lgrzymkach, w różnych akcj,t<:h char> lal) w n> ch. a takżc nHHkl II'ychowania dzieci i szacunku dla starszych. Material ten ~tanow'i he:t'ccnnc /.f(·ldlo lIicdz) na temat tradyey.inych zwyczajólv śląskich (także i tych ..na bezlyd/.icli"). II in/cli i pr/.csą(1(m. bogaly mate:rial o życiu spolec/no-ohyczajowym mieszkwidl\v (j('lI'llCgo ŚI~\,kll IIkaz.ujący ich Ivady jak też i cechy godnc naśladowania, Gawędy pc/nią funkcjI,: Ctl czn'l. "I. pr/ck:i/.cm górnośh\,kich \zw. "mądrości życiowych". ukazują też pi~kno gwary ślqskkj i je.i Imanil' na Cillrnym Ślą~ku. Ilalina RII,ek anali/u.ic II:::o/T ::n'ia IW pogranic{fch I!/nicn}'ch i ku/turl!Hych. czyli terenach. gd/.ie: stykaj" ~i.,: i pr/cnikaj,( różne: wzory kulturowe i wartości pochodzącc / różnych srodowi~k narodol\ych i l'ali~lllollych. Chodzi II tym wypadku o pograniczc bialorusko-po:skie, ukrail·l,ko-polskie:. lilcII~ko-polskie. c/.e,ko-polskie. Autorka podkreśla fakt U\\' . .,biwalcncji kulturowe:j" (dllukllltun1\lości). 1\)Tażaj'lccj ~i~ w identylikacji narodowej i ctniczno-kulturowej Polaków l. Hialonbi. lJkrain>. Litw'y czy Czech. Wskazujc lei.. na ożywienie na tych terenach i.ycia rcligijncgo. ktllrc ulcga ideologizacji. przyczyniając ~i.,: do umocnienia wi~zi narodowej. a taki.c utoi.,amiania ~i.,: z okrcślnnymi pocbtawami ,puscizny e:uropcjskiej (,. 176), l 'H:OI'IIll"lIIl'{1l1illhistOlTcIIIJ-"II/tllrowe wspó/cesllej religijno.ki ludności polskiej na Zaolziu omall ia IV koicjnym vkicu Małgorzata Michalska. Cechą lego pogranicza hy! mieszany sklad narodowościowy. wyznaniowy i kla~oIIY. Ahy w pelni zrozumieć 7.achodzące tam procesy, autorka uka/uje hi~tnryc/.ny ro/lll·l.j Śląska Cie:szYliskiego ai. do momentu jego podzialu na cz~ść prt'ynaici.n<l do PnIski i do Ct'cchoslolVacji. Omawia panujące tam stosunki narodowe, wyznaniowc. j":/yk i IiI<.:ralur.,:. 1)0 nie:da\\lla religia odgry"ala tam ważną rolę jako czynnik wyznaczając> Ill.i..samość narod(l.\I'( - d/iś l\oi.;/. narodowa slajc ponad więzią wyznaniową (s. 189). Rolr: kohiet II' l)r:::e"lI:::ie Ir:::oróll' ::vcia religijnego omawia Renata Greń, wskazując ;Hl znaczn" roi.,: kobiet (ktl">rc w koście:le katolickim po/hall ionc są możliwości pełnienia funkcji kaplarl~kich) II tworzcnill ohrazu religijności ludO\\ej. co odzllicrciedla sit; m~jwyraźniej w domowycfl obchodach świąl rcligi.jnych. gdzie sfera ~acrum i prolill1um miesza sit; na każdym kroku. Ce:kbracja tych ślli"t I<.:i.yniemal calkowicie II gestii kobiet. Religijność ludowa charakteryzuje ,i.,: bardt'O cmocjonalnym przeż.yw·aniem t r<.:ści rcligijnych. a .iak wynika z badań psychologicznych. dOlllinacja picm ia~lka cmocjonalncgo nad inklcktualnym jest cechą typowo kobiecą, co sprawia. Ż.C kohiel) II wi.,:kv.ym ~topniu niż męż.cz.yźni są animatorkami życia religijnego. Hubert ('/achow'~ki omall ia Jl'sl'ólcC'.me objawiellia maryjne rC'/igijność ludowa pomięd:::y magiI{ a /e%gil{. Do naillażniej~zych micjsc kultu ohjawień maryjnych nakżą: Olawa (woj. l\Todaw~kic). Ruda «(hlll'ne: ~icrad/kie). Chotyniec (dawne przcmyskic). Wykrot na Kurpiach, Okonin kolo (jrud/.i'ld/a oral' Radomin kolo Golubiu-Dohrzynia. Są to micjsca tlumnic odwicdzane: przC/ piclgr0mów ... do ()konina np. przyjeżdża comie~it;cznie kilka tysięcy pielgrzymów I caki Polski. Kościl'>l nic II) p(l\liada ,it; publicznie na temat objallidl prywatnych. nie:lllniej kapłani odprawiaj,\ tam msze. 1\ izjonerów. którzy ,laj;, ,i.,: autorylelclll cHa tysit;cy pielgrzymów. Kolcjny misteria vkic .Iaro~lawa mt;ki paó,"ie:j Pallia na\\i,vuj,\ce I:ich~taedta, dziejących Niejasny MÓH'ii: o misteriulII do śrcdniowiecznych misteriów się współcześnic jest też status tzw. samych lIIówii: () sobie, przed,tawia pasyjnych rozpowszechnio- nych w Europic II X II II'ie:ku i na trwale "prowadzonych do kulIlIry religijnej dzięki zakonom i..chraC/ym. Mi,tcria takic od gr> wanc najez.,:ściej z oka/ji wi.,:kszych świąt takich, jak Boże Narodz.enie czy Wicikanoc. traktollane: były prze Kościół jako sposób nauczania zasad wiary. Obecnie l1li~tcria odgrywane: S« IV Kahlarii I.ehrz.ydow~kiej, Kalwarii Pacław,kiej i Górce Klasztornej. �172 Odbywają sie,: pod gl1lym nie:b.:m i przc:strzt:ni nawiązująct:j do \\zg<'lrza sZC7eg<'llowo opisuje przebieg takieg.o ich uezC:Slnikom og.romnych prz':lyć osią taki.:go prz.:dstawienia je:st prze:minzanit: kahlarii \\ krol.Olimie. gdzi.: ukrzy/O\\ano .kzusa Chrystusa. Autor misterium oparkgo na tradycji ustnt:j. Misleria doslarQają - stano\\'ią s7czt:góluy rodzaj \\iedzy i poznania dokonują- t:ego się w plaszczyźnie niedyskursywnej i staIHl\\iąeyeh jakie~ "pozaz.iemskie" doznani.:. kst to odnawianie IV czasie stak tych samych \\·ydar/ell. przy ezy III odt\\'arzanie to każdorazowo staje sie,:tw<'lrcz.ym aktem wyobraźni. a ni.: \\iernym odt\\'arzanie:m \\'ydarzeli z. pr/.eSllo~ci. Wanda Musialik w szkicu Od ll'SpÓ/1I0tV/IIodlil)l)' do \1".\prj/1I0Ivd:iil/alliil na przykładzie paralii ~Iąskich wskazuje jak czlonkowic takich \\spólnot n;ligijn)t:h. jak np. Odnowa w Duchu Ś\\iętym. Wspólnota Kiwi Chrystusa. Świet:ki Zakon FranciszkalIski Q.y I.t:gion Maryi (obejnlllj'lce młodzież szkoln'l. stud.:ntów. b.:zrobolnych. t:mer) l<'lw. reneisIÓ\\' i n"żne: grupy zawodo\\'t:) zacz) nają przcchodzić od wspólnoty modlit\\y do ustalania progralllll\l' dzialalno~t:i społecznej i charytatywnej takich. jak pomoc przyszlym matkom i samotnym kohictom. domom samopomocy spolei:Znej dla dzieci (Ryhnik). pomoc osohom uzale/niunym (,,1'0\\ r<'lt z U"). powodzianom. osobom znajdującym sie,: \\ trudnej sytuacji mak-riałne:j ... Charyzmatyc)" ci rozwijają się pod troskliwą opit:ką kaplanó\\. Czcść trlecia recenztJllanego tomu zatytulowana "Religijno~ć a lll/samo~ć spoleczna i kulturOIIa" zal\iera szkice: P,lIda Schmidta. /?eligiil i /():.\·a/ll(J.~l'\I' I'0g/l{dacli /IIies=k(/l;có,,' Podhala: Anny Szyfcr. i'l1ac::ellie o,l:rodkóll' kll//II religijnego d/a IIlr:)'I//(/lIio /o:':,\'o/llo.i·cielnic:llej i lIarodowej (/la pr:yk/aL!:ie Warmii): Iwony KabziJiskiej-Sta\\ar/. ('"chi' \1'S{'{;/c::".I'nej r!!ligijności /lIdno!;ci pO/.I'kiej na Bia/ol'l/si: Urszuli Kaczmarek. ,IIiejsa religii II' :':l"Ci1l Po/akó\I' 11(/W((gr:ech: Ryszarda Vorbricha. (alacv po/sko-lilell'scv. Od kU/ilU)' {)oSIF~/"·l//."\I'n"i do kU/lIII)' prejigllraIywnej: Mieczyslawa Trojana. Charakler narodowy - IU:':SlIIIlO,\'" re/<~/jllo,l:i: /{w:.l'k/ad S:wecji): wreszeic ks . .Józel~l Budniaka . .Iedll(),l:(- /o'lIropy wS{7()/n" d:ied:icll1'() AII/llIro\l'" i religijne. Wszystkie szkice \lskazują na funkcje religijności ludowej (zwlaszcza na pograniczach etnicznych) w podtrzymywaniu toisalllości etniczllej i narodowe:j. I\\ona Kabziliska-Stawarz ukazuje np" i.e dla micszkaliców Kresów Wschodnich II Rz.ecz:pospolitej znajduj'lcych się dziś II' granicach Bialorusi religia stanO\\ ila jedną z pOdSla\\O\\)-ch \\artl)~ci ~ ll1odlit\\a i nabożn.: pie~ni nieodlącznie ttmarzysz:ly pracy i codziennelllu i.yciu rodzin. Dzit:sit;ciolccia ateizacji spO\\"odowaly slopniOl\Y zanik tych zachowali i doprowadzily do zaniku pe\\nych chrz.cścijarlskich zasad \lynikaj'lcych z szacunku \\obcc bliźniego, Nic zdohlllo ludzi nauczyć odpo\liedzialnośei za drugiego człowieka (jest to jedna z przyczyn. dla kt(lrye:h procent ro/wodów w hyłym Związku Radzieckim byl największy \\' świecie). W hylym /wi'Vku Rad/ieckim przygotowywano ludzi do walki. a nic do milo~ci. st<ld hrak poszano\\ania dla lakieh chrzc~eijaJiskieh cnót. jak uczciwość. skromność. prawdomó\\ność. honor etc. Uważa sit; je wręcz za dO\\lld słabości. przeszkadzającej w brutalnej wałce o byt. W dobie postkomuni,;tyeznych przemian podejmuje się działania mające na celu wskrzeszenie dawnej religijności -- wladza zezwala na powrót obrzydoIVo~ci kościelllcj. na organizowanie procesji. bicie w dzwony. sta\lianie krzy/y i kapliczek. na udzial księży \\ cercmoniach pogrz.cbowych etc. Ko~ciól na Bialorusi je:st \\ ięc po dz.iś dzi':li "bastionem polsko~ei". zwi'lzani z Kościolem. lam łącznikiem a \\yzn,l\\ana czasów i pokoleli. inidłcm \\ ię/.i panliian. I.udzie pr/e/ nich \\iarajesl dla nich \\arlo~ci,t rdz.cnną. Taka samajest rola Kościola na \\\:grzech. na co \I'skazuje funkcie,: integrae:ji narodowej Polaków -- przynalei.ność Polacy na W<;grzech u\\aiają zajetlcn z przeja\\ó\\ polsko~ci. są blisko IJrszul,\ Kaczmarek. Ko~ciól pelni do ko~eiola r/)'mskokaIl1Iicki.:g{) Religia pelni li:/ funkcję nad",\a- nia sensu ludzkicmu /yciu. pozwalai'lc lepiej pr/.etrwać trudne C IIII ile. W procesie hudowania jedno~ci Luropypisze ksiądz. JÓI.ef Budniak - nie: można pOlllim\ć ICnomenu religii jako istolih;go delllentu i.ycia społccznl:go. Sama piaszczyzna polityczna i ekonomiC/.na nie jest btm iem IV stanic zapewnić mocnego i tmalego Illlldamentu dla to/.samości jednoez<\ecj si.; Europy. Wartości in,;pirowane Ewangelią równiej i dzisiaj mog'l stanowić \\ażn.: tworzywo duchowc dla zjednoczenia Europy. Chrześci.i'lIbka za,;ada milo~ci i solidarno~ci zastąpi walkę klas propago\\all<\ przcz rei.im)' kOlllunistyczne jako i.n\dlo post.;pu. Katolicka nauka społeczna poz\loli na cz.olo wysu\\ają na zjednoczenie Europy na nowych podsta\\ae:h etycznych. \\sród których sit; takie. \\arto~ci. jak Illiło~ć. braterst\\o. spnll\il:dli\\u~ć. \Vzrastaj'lea rola �173 katolickicj nauki spokunej \\ iąi.e si" bowiem /. nowoodkrYHl prawdą. że fakty społeczne powin- ny być raClcj kkrowane przez d) k" aniżeli ideologię. Jest \O nauka oparta na etyce i personalizmic. tych dwóch prz.csłankach. których brakowało wielkim systemom totalitarnym XX stulecia. Wzajemnc \\ i"z.i pomi"dzy kultur,! curopejską a wiarą chrześcijańską są trwałe i wielostronnic. Luropa kojarz.y si" \\iclu lud/.iom z chrześcij<ł1istwem i bel. niego w istocie Europa nie moglaby okrcślić s\\ojej toisamoś,:i (s. 320). Oczywiście. chrzcścijmlstwa nic można utożsamiać l .xurpoccntryzmcnl·· jcst onc z.dolnc do inkulturacji w odnicsieniu do wszystkich kultur i do tcgo zmicrza. Szkice zcbrane \\ rcccnlOwanym trzceim tomie Studiów Etnologicznych i Antropologicznych ukazują ogromnc bogacl\\o Illrlll życia religijncgo. jakie przetrwały po dziś dzień w kulturze ludt)\\ej różnych rcgionów !'olski i na pograniczach. Ukazanie się tego tomu stanowi nicwątpliwic \\ażnc w)thirzenic nauko\\c - unaocznia nam ważną. a na\\ct wzrastającą rołę religii w życiu duchowym grup ctnicznych i narodów. u także w jednocz<)Cej si.,: Europie. Rolę pozytywną \\brcw podnoszonym nickicdy obawom i obickcjom co do rangi i znaczenia. a nawet kwalifikacji moralnych religii wc wspólClcsnym ś\\iccic (podkrcśla się często negatywną rolo; upolitycznienia rcligii. zwlaS/oa na Bliskim Wschodzie i w krajach muzulmaliskich. gdzie przekształca siO; ona \\ fundamentalil/ny o cechach totalitarnych). Chrzcścijańst\\o okres nietolerancji, fanatyzmu i fundamcnlalizmumajui za soh,! i wydaje siO;być dziś rcligią w najmniejszym stopniu ulegającą tendencjom tolalilarn) nL Przez głoszenie I.asady miłości. braterstwa. sprawiedliwości, uznania godności osoby ludzkicj staje si" rzeclI1ikiem dcmokratycznych przemian. nowego ladu spokczncgo opartego na ctyce i personalizmie. rZ.ccznikiem pokoju w stosunkach pomio;dzy narodami. Bogaty material clllpiryuny zaprczcntowany w rceenzO\\anym tomie stanowi znakomitą ilustracj.,: wielorakich przcjawów religijności współczesnego czlowieka oraz jej roli i znaczenia jako czynnika intcgrae.ii spoicc/.nej i indywidualnej. Barbara Ols:ewska-Dyoni:iak E\\a Was I. k i e w i c z.. f..ollgregacjo Wv:nallia Moj::es:olt'ego na /)olllym Ślqsku na tle polilyki lI'v:llollimrej Polshiej N:ec=nJOspolilej Ludowej 19./5-/968. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocła\\skiego. Wroclaw 1999. ss. 1')2. ił. 14. W pracy autorka przedstaw ia problem wolności wyznawania religii mojżcszowej na tle polilyki wylnanimvcj wladz. Polskiej R/.ecl:ypospolitej Ludowej. podejmując próbę odpowiedzi na pytanie: ...Iaki był lakrcs wolności wymania w Polsce dla wyznawców rt::łigii mojżeszowejT Omówicnic zwi'Vku w yznaniowego Żydów oraz jcgo dzialalności E Waszkiewicz ogranicza do obszaru Dolnego Śhlska. gd/.ie po zakończeniu wojny by lo największc skupisko Żydów polskich. Ramy uasowc prac) w)-znaezaj,\ wydarzenia wul.ne dla spokezności żydowskiej Dolnego S\,\ska. a mianowicic: rok 1945 - powstanic największcj liczebnie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego wc Wroelawiu onu I ')()6 - I.amknio;eie wrocla\\skiej synagogi. W w'yniku przepro\\ adzonych syluucji kongregacji wYll1aniowej badai\. AUlorka w'yróżnia trzy różne okresy kształtowania się na SI:\sku na tic polityki wyznaniowej w Polsce. Zakres swo- hody wymania ksztaltowaly W)darlenia polityczne. pod wpływem których polityki wyznaniowej i stllsunki polsko-iydowskie. Jednak. jak podkreśla ,prz)pj,\Ccj almosrcry polityancj i.yeic religijne kongregacji dolnośląskich nie. zaspokajaj,\c potrzcb) swoich alonk(m. W pracy Autorka opiera si.,: czo;śeiowo oraz pracach i art) kulach S. BronS/.lejna. na pracach doktorskich K. Pudl) i .I. Adclsona. Imieniały się etapy autorka. mimo nieprzebiegało normal- !\. Goldsztcjna i B. Szaynoka które dostarczyły informacji na temat ludności iydowskicj na I)olnym Śh\sku. Natomiast iródlcm pOdsla\Hl\\ ym w ykorzystywanym prze/. autorkę dotychczas nigdz.i,' nic puhlikm\<ule. a Illiano\\ieic: ..zbiór dokumentów w pracy są materialy z lat ł 945-1968 prze- �174 chowywanych w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej (obeena nazwa) we Wrodawiu'·. dokumenty pochodzące z Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie linII. Archiwum Diaspory w Tel Awiwie. które poś\\'ięeone są kongregacjom dolnośh\skim i ich dzialalności. I:. Waszkiewicz wykorzystuje także dokumenty in/iJrlnująee o stosunku wladz partyjnych i administracyinych wobcc kongregacji. jak również informacje czerpane z \\'y\\ iadó\\ przeprowadzonych z najstarsz.ymi członkami Żydowskiej Gminy Wyznaniow'ej wc Wroelawiu. Podjo;ty przez E. Wasl.kiewiez temat. tak określony czasowo i terytorialnie. jest - jak podaje Autorka - pierwsl.ym w literaturze polskiej opracowaniem poświo;conym dzialalności religijnego Związku Wyznaniowego Żydów w Polsce, .11/e1a kosior"k. Elżbieta P r l. y b Y I, dawni<.:Zy ..NOMOS". tv Krakó\\ cienili ,Jntyclzrysta. Idee staroo/Jr::('dl!1l'c611' \1' .\., 'II \1' .• Onllo'prL /aklad Wy- 1999. ss. 182. Praca jest poświo;cona ruchowi staroohrzo;dowców w polowic X V II wicku na licmiach ruskich kijowskich i moskic\\skich, Omawiany okres zamyka siO; \\ lalach 1653-1682. Autorka skupia się przede wszystkim na piśmiennictwic pierwsl.ego pokolenia staroohrzo;dowcó\\. to jest listach. kazaniach. traktatach polemicznych. które mialy na celu przekonanic o slusl.ności stanowiska staroobrzędowców oraz o potrzcbic przywrócenia dawnych lradycji i praktyk . .lest to w pracy materiał wyjściowy do analizy przemian w religii staroobrzo;dowców wywolanych rozlamem Cerkwi prawoslawnej. Autorka opiera się również na rosyjskicj literaturle przedmiOtu podejmującej próby opisu cwolucji idei religijnych u staroohr/.o;do\\c(·l\\. m,in. pracy S. A. Zenkowskiego. przyw'oluje także prace badaczy lachodnicll. IwłaSlcza R.O. Crummcya. Odwołuje ;;ię również do prac takich polskich hadaczy. jak: W. Jakubowski, II. Kowalska, LJ. Wójcicka i R, Lużny. Autorka opierając siO; na wymienionych puhlikacjach opisuje staroohrzo;dowców jako grupę religijną oral podejmuje próbo; analizy istoty tego ruchu r.::!igijncgo, Celem pracy jest uchwycenie sposobu. w jaki siedemnastowieczni staroobm;dowcy, ucz.::S(nicy zmian. interpretowali zaistniałe I,darzenia spowodowane rozłamem \\ Cerkwi i związanym z tym wydarzeniem rozwojem nowych idei religijnych, a w rel.ultacie \\yt\\or/enicm siO; odro;bnej kultury z własną wizją świata. Jest to wi~c próba dotarcia do sposohów rol.umienia sensu tych zdarzell z perspektywy uczestnika oral . .,sposohów przekladania sensll owych zmian na treści doktrynalne i życic społeczne wspólnoty". W swoich badaniach Autorka prl.yjmuje metodę hermeneutyczną, odsyłając do prac P. Ricoeunl. H. G, Gadamera. W. Diltehey'a, Opiera siO; na tekstach i faktach historycznych, omawiając je \V kontekście. w jakim siO; pojawiły. ze szczególnym uwzgl~dnieniem kontekstu religijn.::go. Praca jest poszerzoną wersją dysertacji doktorskiej znawstwa Uniwersytetu Jagicllońskiego w 1998 roku. Autorki obronionej \\ Instytucie oJ)rr~'PlL ,IneIII /':osiorek. Religia i kultura w globali::ującvl11 się s:wieci". red. Marian Zakład Wydawniczy .,NOMOS'·. Kraków 1999. ss. 342. Zbiór związanymi zentowanych zawicra kilkanaście z Sekcją artykułach tckstów Antropologii koncentrują powstałych Społecznej jako Polskiego efekt K.;pn)' współpracy Towarzyst\\a oni uwago; na zagadnieniach Grażyna Woroniecka. mio;dzy Socjologicznego. dot)'cz'lcych Religio- analiz badaczami W premechani· �175 ImÓI\ rl'guiuj'IC)ch procesy tllorzl'nia charakll'rystycl.l1Yl'h dla współczesności liJrm zachowań spokcznych i kullurllll)ch w skr/l' sIeroko rozumianej religii i rdigijności. Kluciem do całośl'i(lIIl'go oduytania pracI mo/e hyć - co sugerują autol7-y .. Wprowadzenia'" do książki - poslujenie si<; katcgori'l gloh,t1i/acji. pallli<;lai'lc lIszelako o lOlvarzysZ<leym jej naddatku znaczeniowym pOll Sial) III II II) niku sllohodnego i wielokonlekstowcgo stosowania lego pojęcia. SocjologOl\ie i elllolod/.y ro/lla/aj'l prohlemy glohalizacyjne odwołując się do kilku podstawowych .sposoh(·lII ujll1()\\ani,\ Ij,1\\ isk ... 1'0 pierws/e. globalizacja oznacza mechanizm «rozciągnięcia» zasit;I2U StosUIlk<"lII spokullyeh pO/.a granice współohccności aktorów życia społecznego w określollym miejscu. ( ... ) 1'0 drugie. modclem prymarnym oddającym naturę procesów glohalizacyjn) ch jest ( ... ) mechalli/.l1l «kompresji»" c/asowo-przestrzennej. powstałcj na skutek zmian lorm komullikOl\ania sic (pr/cchod/.cllia od komunikacji helpośredniej do komunikacji wirtualnej); UUCLOII,! rolę odgryllaj,! tutaj nOI\-(IUl'Sne przekaiJliki inlilrmacji. Po trzecie, istotną jest współlale/ilOŚĆ tego co lokalne I I) III co globalne. ClęSlO bowiem w wymiarze lokalnym mamy do uynil'nia I...adaptOl\aniclll·· gl(lbalnyeh WIOrów zachowarl. co wpływa z kolei np. na tworzenie slIoist)ch liJrln lo:isamości indywidualnej i wspólnotowej. Przeprowadzone analizy mieszczą ,ię II lakn:sic przcdslall ioncl2o lIyżcj rozumienia globalizacji. skupiając uwag<; na odnąjdowaniu lIyra/iSI)ch prl.) kladllll dokonuj'lcych się przeobraJ.dl w stylach życia i motywacji działań podcjmO\\anych prz.el II sp(iłucsnego o.łowieka IV sferze religijności i quasi-rcligijności. Na piemSlą CZ.<;ŚĆpracy składaj'1 si.,: anali/)' ../.l1linzającc do ujawnienia konsekwencji proccSÓII Kullunmych dla bZla!tO\\ania przcstrz.cni społeunej. IV której konstruują się światy prze/) II ane. trakt Oli 'Inc pKO miejsca komunikacji z sacrum"'. Podejmowany jest m. in. temat zamiany doślI iaduc'nia n:li!,'ijncgo KOlllaktu z sacrum na sl\oistą formę magii wirtualnej (W. J. Burszta): mówi sic lak/c o ..no\lc·j duchowości" w kOl1\ckście lCnomcnu New Age (A Jawłowska), rytuałach IIspólczcsnych od prali ianych IV muzeum (1\. Wiecl.orkiewiczl i dyskotcce (M. A. Kafar) oraz ..obceno';ci skI') Sl/CJ"/Im II kulturz.l' globalncj"" (E. TarkOlVsk<l). ('z<;ść druga tr'aktujc o róJ.nych a~pcktach budowania to:isamości (zbiorowcj i jednostkowej) II oparciu o wspólucsnc 1<>nlly doślviadczcnia religijnego (N. Modnicka. M. Smiełowska, M. ŚlęzaK. J. Ilalajko. M. Zimniak). ('1.<;.;(. trzecia pośllięcona jcst I. kolci problemom z.wiązkll\\" zachodzących pomiędzy .,strukturami narodoll ymi (pa,'lsl\l narodow) ch l. II ier/.cniami rei igijn) mi i tożsamościami etnicznymi" . .'\utmami ,lrt) kulólI są: (i. BahiilsKi. I,:. NowiCKa. T. Marciniak i 1\. Szyjcwski. /amykaj'lc,! I.billr ucŚć Uli art'l wypclniają pracc analizujące pozycje adaptacyjne instytucji pr'zyjmuj'IC)ch na sicbil' oho\l i,vck dcliniowania i Kontrolowania .. przejawów religijności". objall iających się II obliCl.u I.mian politycznych i ustrojowych Europy Srodkowowschodniej. ()Ill(')\\ iona jcst m. in. pOI.) cja Kościoła prawosławncgo po rozpadzie ZSRR (I. Borowik): interp\relacji poddano rÓIlIlic/ l.acllO\lania zmierzajqce do utrzymania I.naczqeej pozycji polilyczncj Kościola kalolickicgo II Polscc po przcmianach roku ł989 (P. Załęcki) oral. używania przez Kościół SPCC) liunych środk(')\\ pl'rsmllyjnych (w postaci okrcśloncgo typu audycji radiowych) kicrll\l an) ch ..do ind) lIidualncgo adrc'sala-\\')'znal\"cy" (1\1. Jacyno. A. Szul:iycka). Praca korlu} sic Icstall icnic'm bihliogra1ieznym i notą o autorach. Harcin.4. Kafar, ODIE PTl. ..Luropa Wschodu KOlia. WY/Sla Silo", .!cst to Clasopismo i /achodu" /ar/"dl.ania nr J. Wydawnict\lo Fundacji Humaniora. i Bank()\\'ości. P(vn,1I1 IlJ99. ss. 141 . odpolI iadajqcc b:dego hloKu lIschodniego I Lniq EuwpcjsKq. \lobcc na szereg stanul pailstll pytarl wiąż,jcych środkowo- się I. Wyższa przeohrażeniami i wschodnioeuropejskich Szkoła Ban- IV krajach o integrację �176 Pomysł powolania do życia tego czasopisma zrodził się podczas warsztatów dyskusyjnych na temat Europy Wschodu i Zachodu. zorganizo\\1l1lych w listopadzic I 'J96 roku przcz lłumaniorę (Fundację dla humanistyki). Instytut Filozofii Uniwcrsytctu im. Adama Mickicwicza w Poznaniu. Papieski Wydzial Teologiczny w Poznaniu oraz Wyższą S/kołę l~ankO\vą w Poznaniu. Wiele referatów i odczytów wygloszonyeh podcz<ls tychże warsztatów z.osta/o z.amieszel.Onych w pi.:rwszym numerze pisma. Nim jednak pismo powstało. Ilumaniora lItworzyła Centrum Badań Interdyscyplin<lrnych. które m<l pełnić funkcję organizatora i koordynatora badań nad problemami Europy Wschodu i Zachodu. Czasopismo. które ukazywać si~ ma co najmniej raz II roku. gromadzi materiały zarówno z kolejnych warsztatów dyskusyjnych oraz prolladz(lI1ych w ramach Centrum seminariów. jak również wypowiedzi. które Rada Naukowa uzna za Ilażny glos na lemal Luropy Wschodu i Zachodu. Redaktorem naczelnym numeru trzeciego jest Marian (Jolka. W prleciwielhtwie do numeru pierwszego i drugiego. numer trleci nie ma abstraklim obcojęzycznych. Czasopismo jest podzielone na dziewięć działów tematycznych: ..Europa". ,"Nauka'". ,"Kultury" ... Religic'" ... Media·'. ,.Pogranicza". ,.Ekonomia i Polityka" ... Społeczcństwo'" .. .I·:kologia'". Działy h: tworzą zbiory rozpraw naukowych dotyczących konkretnego zagadnicnia. Każlk z.e studi(m jcst zaopatrzone w przypisy. C>asopismo uL.upełniają recenzje prac naukO\I ych polskich i lagranicznych, Z punktu widzenia nauk etnologicll1ych szczególnie interesuj'lee są działy ..Kultura'" ... Religie'" . ..Pogranicza". W każdym można dostrzec motyw prze110dni. I tak. II dziale ..Kultury'" motywem tym jest wielokulturowość i jej różne aspekty _. poczynaj'lc od rozllażań nad trudnościami zlliązanymi z przedstawienicm rói'.norodności kulturowej ludl.kiego śll'iata II art) kule Mariana (jolki. '(Imimy ró::nokllllllI'OWU.\:ci.poprzez pytanie o pfL.yspieszająC<1 lub hamuj<lc<l fOl~ kultur:w dążeniach do zjednoczenia Europ:- II artykule Grzegorla Dziamskiego. Nola kllllllry IV procesie integracji ellropejskiej. a koi1eząe na analizie konkretnych przykładów wil:lokulturowości w artykułach Marka 7.yromskiego. Balkanyjako pr::vklad lt'ieloklllllll'O\t'O.\:ci I'óhl'ysep Balkw1ski międ::y Wschodem a Zachodem. Katarzyny Szafel'. Wie/okll/lllrOlFOH !Jamhról1' po::nańskich. Od problemu wielokulturowości odchodzą prace Ewy Rewcrs. hOc/I'cjo: pow/(jr::enie, pr::eblldowa, admowa. gdzie przedslawione S<lmodele zdarzeń wspóltllorz,\cych Iradycj.;. JuliusZ<! Tyszki. Teall' IIlic::ny lal 9(). IV Polsce i we Francji - opisująca sylllacj.; tego nurtu teatralnego w kontekście historycznego rozwoju w obu krajach on17. rozprawa Wojciecha Ił ursz.ty. Flll'Opajako kllllllrOlm powolność i s::ybko,\:ć.II, której autor analizuje problem tempa prz.emian kulturowych jakie mają miejsce na koni) neneie europejskim, Dział "Religie". mówiący o curopejskich. a mlaszcz.a polskich rudlach religijnych. otlliera rozprawa Zbigniewa Drozdowicza. :VOll'e rile/I." religijne H' n()\w"Tlnej /e·lIro/Jic.Aulor. kierujący pmcami badawczymi nad nowymi ruchami religijnymi w Polsce. charaktery/Uje tutaj obszar zainteresowań naukowych nad tym zagadnieniem, Opisuje trudności i nieporOZlImienia zwiąlane z badaniem sekt. Proponuje tci określone melody badawcze. Pozosta!c artykuły dotycz,\ konkretnych ruchów religijnych: Slallomir Springer podejmuje temal ,Yml'e I'/lchv religijne H' /)o/sce wYlvod::ące się:: proleslanly::mll. Anul' Joez. ,·/ntropo::olia i IIOH'erllc!n' religijni' \l' Polsce. Marek K wieciel!. Obecnośi: Slaroubr::ędoH'ców IV kllllllr::e polskiej. Dzjat ,.Pogranicz.a" gromadzi głównie prace dotycz'lee Kresów Wschodnich. Poczynając od przedstawienia prac badawClych. jakie powstały po " wojnic śl\iatowej II artykule Marcelcgo Kosmana. WI'cllOdnia granica Polski w badalliach !lIsloryk(jH' osIoIlliego /)(jhl'iec::o. poprzez opis slOsunków polsko-litewskich przez Zbigniewa Lenarczyka .. <")'llIocjapolitl,c:://(/ lIa Ulwie okresll mil~d::J'wojetlllego w oc::ach polskich korespondenlÓw H' kownie 111I1ells::okolelbacl1O i Jer::ego Dra/mika. a kończąc na analizie zaburzeń toisamości narodol\ej II pracy Jakuba Wajera. IVpos::llAiwanill ojc::y::ny Dylemalv !.iIIFinów hislorycllych X/X-.\X w I'r::elln'slml' halli/ski, (J/)/!c I'TI. �177 Laura R i val. lIt/os Quito 1996. ~~. 541. dd Sol, padres del jaguar. Los Huaorani de ayer y hoy, Abya- Yala, Laura Rival jest angielskim antropolo~~em już od ponad dekady prowadzącym badania II Amer) ce i'ołudn ill\\ ej. pr/edc wszystkim IV Ekwadorze . .lej zainteresowania ogniskują się wokół wplywu cdukacji paóstlHlII'cj oraz agcnd przemysłu naftowego na kulturę Indian Waorani oraz studi('lIV porll\\'n<lll'czych nad konceptualizacją natury i społeczeństwa wśród ludów indiańskich Amcryki i'ołudnioll ej. i'rezentowana książka jest hiszpańskojęzyczną wersją doktoratu Autorki pl. Social tmllSlimuatiolls and the impact of/ormal schooling on the Hl/aorani of Ama::olli(1/I LClIllc/or obronionego IV roku 1992 na I,ondon School of Economics. O czym traktują /)::ieci slOllca, rod::ice ja~uara. Waorani wc::oraj i d::iś? .lest to praca o przemianach kultur) W,lof<lIli zhudowana na podstawie badall empirycz.nych przeprowadzonych pr/e/ I.aur.,: Rival w latach 1989-1990 i nicregularnie kontynuowanych, aż do roku opublikowania ksią;'ki. I.ud ten żyje II Amazonii Ekwadorskiej i liczy około 1100 osób (bez grup izo10lvanych. kl('lIy:h liczebność (rudno oszacOlvać). Gwoli wyjaśnienia dodajmy, że w perspektyVIie teoretyezncj SpO!cCZL'listwo Waorani sytuuje się w ramach tzw. kultur pierwotnych, tradycyjnych czy plemicnnych (z pll\\odu Ivlasnych rozstrzygnięć definicyjnych pozostanę przy pierw- ° vym terminic). Inn) mi slowy. !I/jns deI Sol są pozycją traktującą transformacjach kultury picl'\mtnej. choć sama Autorka takicgo pojęcia oraz koncepcji nie używa. Chociaż ksią;ika tlll'lllalnc sklada się z sześciu rozdzialów oraz obszernego wprowadzenia i zakol·lc/.enia. to jednak jcj filktyczna struktura jest dwuczlonowa. Część pierwsza (rozdziały II, III i IV) opowiada o spolcClellstwic Waorani sprzed okrcsu zmian. natomiast część druga (rozd/ial) V. VI i VII) siara si.,: opisać to, co i jak wyłania się ze spotkania kultury pierwotnej /c spoieczclisl IVcm narodowym . .. Wpnl\\adzenie". zgodnie ze swą nazwą. daje ohraz aktualnej sytuacji etnicznej, społecznej, politYClncj i gospodarClcj Waorani oraz rozlicznych uwarunkowań tego stanu rzeczy, m.in. czytelnik mo/c si.,: zapoznać I d/.ialalnością l.etniego Instytutu Lingwistycznego, kompanii nafto\\ych i agend rz,tdO\vych. !najd/iemy tutaj tak/c krótki przegląd niektórych stanowisk teoretycznych poszukuj,tc) ch przyc/yn /miany kulturowej już to w stosunkach gospodarczych, już to we wplyl\ic cdukacji na sPOłcl:Z.Clbllvo i pojedynCl.ych ludzi. Laura Rival odwołuje się nie tylko do koncepcji antropologic/ll)ch (.I. <;oody. P. Dcscola, A.Ch. Taylor) i socjologicznych if'. L\ourdicll. l.. Althlls~cr). ale tabc do pedagogiki radykalnej (I. Illich, P. McLaren). Część nast.;pna. zalytlll11l\:lIla .. Historia. wojna. czyli jak wybierać tych. z którymi chcemy dzielić i.ycic". odnosi si.,: przedc wszystkim do kwestii wojownicz.ości Waorani, a także szkicuje histori.,: kontakt(m spolcczclistwa narodowego z tym ludem. Autorka dochodzi do wniosku, że ustawiczne potyczki i zahójstwa nic są hYIl<\irnnicj wyrazcm naturalnego okrucieństwa mai 0l\allL:go na modi.,: Napoleona Chagnon. lecz mechanizmem klasyfikującym. swoistym sposobem wyznaczania relacji spolcClnych. Swiat dzicli się na nieludzi (coI1ll0ri), obcych (waorani) oraz swoich (l1/I(//1I011i).a ponicwa/ naczclną ideą tej kultury jest niezależność od innych ludzi, dlatego te/ Waorani staraj,t się robić I\szystko. aby zanegować jakąkolwiek wymianę społeczną, w tym i małżcl'lsk'lnic tyłko /. cohllol'i - co oczyl\ isle - alc przcdc wszystkim z waorani. "W tym sensie zabójs(I\O instylllcjonalillljc '''tawiczne napięcie pomiędzy autarkią obecną I.iomach SPOIcCldlstl\a a prz.y/iemną potrzchą wymiany" (s. 104). Nie sposób Ivojowniczości II odcmaniu od pokrcwicJ1stwa. Rozdzial trzcci - .. Mal/elistl\o. organizacja kontaktów społeczna na wszystkich pozatem rozpatrywać handlowych i struktury społecznej. i nowe formy osadnictwa" - nawiązu- jąc do poprzednicj partii ksi'l/ki. szczegółowo opowiada o regułach pokrewieJ1stwa (Waorani operują lerminologi,t typu dral\idyiskicgo) i zawierania aliansów ma/żeńskich, a tym samym stara ~ię Ivyjaśnić ci"gh, dysharmonię pomi.,:dzy więzami wynikającymi z miejsca zamieszkania a IV'ięzami wynikai'lcymi I. urod/cnia. Moim zdaniem dobrze też obrazuje clastyczność systemu pokrcwielistlla II kulturach pierwotnych. którc za pomocą więzi powinowactwa w płynny sposóh dostosO\\ujc si.,: do aktualnej sytuacji spo!ccznej chodzeniolv·cj. z.nany przcde wszystkim z kultur \VSpÓIClesnc prohlemy w) nikaj'lcc zc zgrupolvania i malo przypomina system oparty na więzi po- typu religijncgo. Rival przcdstawia tu także części społcczności Waorani w tzw. Protekto- �178 racie Waorani. Aktualnie w osadach będących na jego obszarzc żyją grupy tego ludu. które przedtem egzystowały osobno. Główny problem bierze si.; stąd. iż w odczuciu Waorani bliskość fizyczna wytwarza bliskość społeczną. w wyniku której ludzie żyjący obok siebie są ze sobą zby1 związani. by zawierać związki malżcllskic. "Ekonomia podziału. czyli jak produkować w p~icdynkt; i konsumować w grupie". stanowiąca część czwartą. zapoznaje nas z produkowaniem (gospodarka z.bieracko-łowiecka. uzupełniana kopieniactwem). rozdzielaniem i konsumowaniem pożywienia. Zasad.; tu rządzącą da si.; streścić nast.;pująco: zdobywać pożywienie należy samodzielnie (zgodnie z idcą niczależności), ale konsumować winno się w grupic. gdyż to właśnie kreuje jej tożsamość. konstruując w dosłowny sposób "to samo ciało" u jej uczestników (s. 249). Właściwie można by zaryzykować stwierdzenie, ze rozdzielanie i obdarowywanie pożywieniem w obrębic grupy zamicszkania (nonicaho) jest najistotniejszym sposobem ustalania i zaznaczania wi.;zi społccznych: ktoś spOl.a danej grupy. tj. nie spokrewniony z nią IVżaden sposób. nie ma co liczyć na poczęstunek. Ekonomia podziału jest zwłaszcza istotna podczas świąt. w czasie których zostają zaI\ieranc alianse małieJiskie pomi.;dz) grupami woorani. Trzy powyższe części. ukazując najżywotniejsze obszary kultury Waorani. tj. \\ojn.;. stosunki pokrewieństwa oraz dzielenie się i konsumowanie pożywienia. daj'l czytelnikowi jej przypuszczalny obraz z okresu sprzed nawiązania stalych kontaktów zc spolcczcllstwcm narodowym. Równocześnie. zdaniem Rival. wiele elementów tradycyjnych wzorów jest w dalszym ciągu obecnych w społeczcństwie Waorani. Stąd też opisywana w następnych czvściach książki transformacja tej kultury jest tylko częściowa. a Autorka duż.o wysiłku wkłada w przedstawienie współegzystcncji starych i nowych elementów. Rozdział .,Skolary/.acja i instytucjonalizacja życia osady" wprowad/.a czytelnika w zagadnienia owej transformacji. uznąjąc jednocześnie szkol y za jej najważniejszą przyC/.yn;;. W oparciu o koncepcję dyscyplinowania ciała Foucaulta i. habillls Bourdieu 01',1/ A/thusserowskie ujęcie szkoly jako ideologiczncgo aparatu państwa. Rival formułuje tutaj klucmwą hipotezę sugerującą. iż szkoła przekształca kulturę Waorani poprzez tworzenie "cywilimwanego" stylu życia. W takim ujęciu to nic program nauczania zmienia Indian. leez czynią to codziennc praktyki szkolne w rodzaju dzialań higienicznych. posiłków organizowanych w szkole. nOSl.cnia strojów szkolnych. sposobu zachowania itp. Dzieje się tak. ponieważ Waorani traktuj" szkolę jako sposób na stanic się "cywilizowanym" i całość realizowanych w niej praktyk (od uczcnia się matematyki do mycia z.;bÓw) przyjmują jako drogę wiodąc,) do tego celu. Warto dodać. ż.c .,byeie cywilizowanym" oznacza dla nich przcde wszystkim odmienny od tradycyjncgo sposób I.dohywania dóbr. który zapewnia realizowanie szkolnego hahilllslI. Ponadto Autorka zauważa. iż skolaryzacja wprowadza nowy podział przestrzeni: na skrę publiczną (hudynki szkolne. pas startowy. boisko futbolowe itp., gdzie nieistotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania) i prywatną (nanicabo. gdzie istotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania). Następna pal1ia książki - "Kształcenie t()rmalne i społeczny podział pracy" - szczegółowo opisuje konsekwencje skolaryzacji wobec tradycyjnej organizacji społcunej. Po pierwsze. poprzez kreowanie nowych kategorii spoleC/.nych takich. jak dziecil'lstwo i rodzicielstwo. szkoła podważa dotychC/:asową ideę niezależności i przeks/.talca rod/.iców w producentów żywności dla dzieci. zaś samc dzieci w konsumentów. Po drugie. poprzez możliwość zarządzania dobrami ..zcwn.;trznymi'· napływającymi do szkoły w rodzaju ubrań czy narzędzi (np. maczety. naczynia metalowe. noże). naucz)'ciele stają się osobami odgrywaj'lcymi istotn,\ rolę w żyeiu ekonomicznym osady. np. dzięki temu są w stanic inicjować nowe dzialania. Po trzecic. pojawiają się nieznane wcześniej zachowania grupowe takie. jak Illwody sporto\Ve. święta s/.kolne czy prace gospodarcze na rzecz szkoły. Po czwarte wreszcie. wykształca siv taki spoleczny podział pracy. który dokładnie odwraca tradycyjne wzory zaehowaó. gdzie najważniejsza hyła konsumpcja (rozdawanie i spożywanie jedzenia w obr.;bie nanicaho). I. kolei nowożytne działania pierwszorzędną wagę przywiązują do produkowania dóbr (rodzicami dziecka Sil ci. którzy przynoszą dla niego pokarm i wykonują prace na rzecz szkoły). Rozdział ostatni. zatytułowany ..Język «ja» i «111)'»:piCŚr'li aWlbetyzacja". lapoznajc nas z dwoma obszarami. Po piemsze z historią. zalożeniami teorclyunymi i praklyunym wdraża- �179 nicm programów allilbdyzacji ludów indiańskich w Ekwadorze. Po drugie. z rołąjaką odgrywa w codziennym i.yciu Waorani pismo oraz recytowane i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magiC/.nym. Okazuje si.;, że pisanie petycji jest dla Indian tą samą drogą zdobywania dóbr, jak owe ..picśni" vy prezentowanie własnej sily. gdyż pismo nic jest traktowane przez Waorani jako abstrakcyjny nośnik informacji. kcl. konkretny i lizyczny środek zapewniający osiągnięcie zamierl.Onego celu. /. kolci mll\vione i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magicznym przekształcaj,\ si.; z niepll\\tarzalnej. osobistej i codziennej praktyki pomagającej zrealizować doraźny cd (np. pomyślne polowanie) w narz,<dzie. za pomocą którego Indianie wyrażają swoje niezadolVolenie z nowych i nic po ich myśli sytuacji społecznych, \vynikających z częściowo osiadłego trybu życia. Pora przejść do krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. Skoncentrujmy się najpierw na zaletach. Otóż w Illoim odcZllciu Hijos dei Sol są całkowicie nowatorską pozycją, jeśli chodzi o sposób ujmowania problemu zmian kulturowych powodowanych przez szkoł.; IV spoleczeństwach pierwotnych. Co prawda zarówno antropologia kulturowa. jak i psychologia mi.;dzykulturowa zajmowaly się tym zagadnieniem przynajmniej od lat 60., ale praca I.aury Rival jest wyjątkowa. Jeśli bowiem tacy badacze, jak Jack Goody czy Michel Cole (żeby wymienić tylko tych najważniejszych). starali się w swoich pracach dogłębnie zanalizować wplyw s/.koly na kultury pierwotne. to ich uwagę pochlaniał wyłącznie aspekt poznawczy tcj transformacji. Tak wi.;c rozpatrywano tutaj. idąc tropem Jeana Piageta i Lwa S. Wygotskicgo. wplyw pisania na myślenie i sposób zorganizowania świadomości. na relacje zwrotne pomięll/y alfabctyzacją i modernizacją. Uzyskiwane wyniki wskazywały, iż sposób, rodzaj i treść wicdzy przeka/.ywanej w kontekście szkolnym diametralnie zmienia nie tylko tradycyjny obra/ świata. ale tak/c strukturę tradycyjnego myślenia. Jednakże badacze skoncentrowani na wymiarze kognitywnym skolaryzacji nawet nie wzmiankowali, że w pewnych typach kultury jej oddziaływanic może przehiegać przede wszystkim w obszarze behawioralnym, i że treści przckazywanc w szkole w ogóle nie są zauważane przez czlonków tychże kultur. Dzieci slońca są pierwszą pracą która za cel swojcj analizy obrala transformację wzorów zachowań, a przez to i organ iI.acji spoleCl.nej. która na nich jest zazwyczaj oparta. Dzięki ni"i wiemy, że szkoła akulturuje nic tylko poprzcz przckat. zawarty w programach nauczania. ale przede wszystkim poprzez zmiany wzorów /.achowal1. które przekształcają relacje społeczne. Dodatkowo. opieraj'lc się nic tylko na swoich badaniach. ale także na takich autorach, jak M. Bloch c/y B. Street. I.aura Rival akcentuje jednostronność kognitywnej opcji badawczej, która pomija wymiar polityczny i społeczny narzędzi poznawczych (np. pisma, matematyki czy też ogólniej rzecz ujmując - stylów myślenia stosujących różncgo rodzaju operacje formalne). Myślenie nic zachodzi w społecznej próżni. a warunki społeczne często determinują sposób użycia mechanizmów kognitywnych. dowodzi Autorka, i ma rację. Na uwagę zasługuje też niebanalne wykorzystani<: do analizy spoleczcrlstwa pozaeuropejskiego koncepcji teoretycznych, zdawałoby się na wskroś przypisanych do kontekstu kultury nowożytnej. w rodzaju habitusu Pierre'a Bourdieu czy myśli Foucaultowskiej. lJ::ieci slońca nic S'\ tei. pozbawione pewnych niedociągnięć. Za nąjważniejszy mankament uznalbym brak szerszej perspeklywy teoretycznej. w ramach której można by rozpatrywać anałiwwane zjawiska - Autorka ogranicza wykorzystanie poszczególnych koncepcji jedynie do wyznaczenia pola hadali empirYCInych. Tymczasem zarówno konstrukcja książki, jak i jej tematyka wyraźnie sugerują. że jej przcdmiolem jesl zmiana kulturowa społeczeństwa Waorani, np. część obrazująca kulturę indiańsk'l w okresie względnej izolacji od społeczeństwa narodowego przeciwstawiona jest części pokazującej jej przeksztalccnia. Pomimo tego na ponad pięciuset stronach nie uświadczymy ani jednej wzmianki mówiącej o tym, czy kultura Waorani jako całość uległa zmianie czy też nie. Czym jest dzisiejsza kultura tego ludu') Czy należy jeszcze do typu kultury pierwotnej czy jest jui. jak~\ś odmianą kultury nowożytnej w rodząju grupy etnicznej? Pytania to ważkie i hardzo na c/asie. gdyż od udzielonych odpowiedzi zależeć może polityczna sytuacja tejże społeczności. Inna jest przecież polityka państwa w stosunku do grup o uksztahowanej świadomości etnicznej. a inna wobec ludów nie zdających sobic sprawy ze swej odrębności i pozostających w zupelnie innym horyzoncic poznawczym. Laura Rival ogranicza się jednak �180 do zaprezentowania .,suchych faktów" zebranych pozytywistyczną metodą sytuuj,jC,j siy w ramach paradygmatu reali::mll etnograf/cnego. jakby to określił James Clif1()rd. Nie została skonstruowana żadna teoria kultury pierwotnej orzekąjąca czym ona jest i jakic są jej wyznaczniki. A nie wiedząc. co konstytuuje taką kultury. tracimy możność precyzyjnego ouekania lilktu zaistnienia jej zmiany. Oczywiście pewne wnioski można wyciągnąć z tekstu. lecz wyłącznie dziyki znąjomości prac innych autorów, np. P. Boyera. Ch. Ilallpike'a czy S. Schwartzmana. DopierD w tej perspektywie zaryzykować można hipotezy. żc tożsamość kulturowa Waorani zasadzała siy przede wszystkim na codziennie realizowanych wzorach zachOWaJ] i to one stanowiły o ich istocie (zachowania tyczące wojny, pokrewieństwa oraz rozdzielania i konsumowania pożywienia). Być Waorani znaczyło zachowywać się jak Waorani. Co siy zatem stanie. je/eli zmianie ulegną sposoby postępowania'! Czy oznaczać to będzie przekształcenie całej kultury'! Oto pytania, na które Hijos dei Sol nie dają odpowiedzi. Możemy tylko podejrzewać. że wraz z zanikiem wzorców zachowań znacznie wzrosną szanse na odejście w ciel] kulturowej odrybności Waorani. Podsumowując. sądzę. że książka Laury Rival jest pozycją obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych problemami zmiany kultury pierwotnej. Także ci. którzy w swoich badaniach zajmują się wpływem i funkcjonowaniem szkoły w społeczeństwach nienowożytnych winni siy z nią zapoznać. Uważam. że jest to pozycja nader wartościowa. szczególnie jeśli chodzi o rozdział piąty i szósty. i wyznacza pewien moment przełomowy w pracach usilującymi odpowiedzieć na pytanie. co się dzieje w momencie spotkania kultury pierwotnej z nowożytną oraz o to. jakie są szanse przetrwania takich kultur w dzisiejszym świecie. Tar::ycjlls::/3l1liński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4b25e0445cc2915e20414efa56bcb.pdf f7ade27d41ae6eb79181ea5e58e87069 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5040 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Czaplicka, Maria Antonina (1886-1921) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4675 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.127-140 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 li. POGLĄDY I OPINIE KU)[>OTY Z KULTURĄ I PYTANIA O AUTENTYZM Jak nie napisać ksiqżki podróżniczej, opowieści przygodowej, grand reportage. sprawozdania z pielgrzymki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etnograficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia. naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwaniu (kobiety. dziwaczności, cierpienia. sztuki, odnowy, autentycznego głosuj? James Clifford Nareszcie doczekaliśmy się polskiego przekładu intrygującej, szeroko komentowanej i przebogatej w rozl iczne inspiracje pracy: chodzi o Jamesa Clifforda Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Artl (Kłopoty z ku/turą. Dwudziestowieczna etnografia. literatura i sztuka2). Książka jest zbiorem esejów z lat) 979-7986 pisanych przez profesora historii świadomości z University ofCalifornia w Santa Cruz. Pierwotnie ukazała się w roku 1988, a zatem wspólnie z Works and Lives Clifforda Geertza" która to niezwykle istotna dla antropologii praca również opublikowana została ostatnio w naszym krajLt Jeżeli jednak fraza Kłopoty z ku/turą raczej dobrze zdaje sprawę z oryginalnych zamierzeń Clifforda, to Dzie/o i życie - jak oddano u nas pierwotny tytuł esejów Geertza - odsyła gdzieś w pełną koturnowej powagi i sztuczności hagiografię, miast nazywać finezyjne i pełne przenikliwości wizje antropologii przedsięwzięciem odautorskim, czego w istocie dotyczą rozważania amerykańskiego badacza. Nadzwyczajna ważność książki Clifforda została zasygnalizowana w Polsce po raz pierwszy przez Zbigniewa Benedyktowicza w artykule napisanym dla pisma "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"s. Skrótowe omówienie podstawowych tematów Proh/emf)\\, ku/tury, jak niezbyt fortunnie przetłumaczono wówczas tytuł pracy, zakOllczył Benedyktowicz zapewnieniem redaktora, iż "do tej 1 lIarvard liniversilv' Press 1988, , Warszawa 2000. r~zd r. Dżurak. J. Iracka, E. Kkkol, M. Krupa, S. Sikora iM. Sznąjderman . .• Works and /.in's. Ihe .·/nlhr0J!0loglsl as AlIthor. Slanford University Press 1988. • /)::1('/0 1 lye/f'. Anlropologjako all/or. prze!. E. Dżurak i S. Sikora, Warszawa 1999. s Z. Iknedyklowicz, .Jollies Clij/ord. Problemy kllllwy. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991. nr I. �128 rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach powrócić". I tak się też stało. Oto już w tym samym numerze warszawskiego kwartalnika, Monika Sznajderman wskazała na kilka wątków romansu etnografii z ruchem surrealistycznym we Francji, czyniąc to na podstawie wybranych ustałeJl i intuicji Clitforda('. Lata następne przyniosły, zamieszczane w tychże samych "Kontekstach", tłumaczenia trzech rozdziałów pracy Kłopoty z kulturq. Były to kolejno: Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury oraz O autorytecie etnograjicznym7. Ostatni z grupy tych tekstów przedrukowywany był jeszcze dwukrotnie: najpierw w wyborze Postmodernizm. Antologia tekstów redagowanym przez Ryszarda Nycza8, później także w (nader interesującym i potrzebnym, chociaż tkwiącym w wydawnictwie przez kilka lat!) zbiorze Amerykmiska antropologia postmodemistyczna pod redakcją Michała Buchowskiego9. Zajmująca nas tutaj książka Clifforda stała się w połowie lat 90. - jeśli zważyć na ilość cytowałl, nawiązal1 jawnych, lecz również tych o charakterze bardziej alegorycznym - jednym z najczęściej przywoływanych przez krąg autorów "Kontekstów" źródeł z zakresu współczesnego pisarstwa antropologicznego. Warto w tym miejscu odnotować i to, że Wojciech 1. Burszta pierwszy bodaj w kraju zaproponował analizę Cliffordowskiego "systemu sztuka-kultura", widząc w nim przede wszystkim oryginalny sposób na śledzenie dyskursów .. k 10 dotyczącyc I1 tego, co postrzega SięJa o autentyczne . Owa dobrze pojęta popularność brała się, w pierwszym rzędzie, z rozległości zagadnień poruszanych przez Clifforda. Oto cztery części jego książki dotyczą naj goręcej dyskutowanych u schyłku XX wieku antropologicznych tematów i rozterek. I tak, Kłopoty z kulturq ogniskują się wokół autorytetu etnografii i jej złożonych wymiarów literackich; zwracają uwagę na wywrotowość tej dziedziny wiedzy, na wpisany w nią rdzeń krytyki kulturow~i; ukazują przejściowość kategorii kultury i sztuki, które zwykło się traktować jako uniwersalne esencje; ilustrują także dzisiejszą walkę społeczellstw niegdyś zdominowanych o własną tożsamość i o uznanie, ich gorączkowe wysiłki tworzenia własnych tradycji oraz potrzebę bycia autentycznymi. Taka perspektywa powoduje, że Kłopoty z kulturą stają się kłopotami antropologii, historii, poezji, literatury, historii sztuki; to z kolei wymaga działania na przecięciu wiciu dziedzin, wielu świadomości i tradycji. Kultura jest dziś bytem, który żyje nie tylko dzięki M. Sznajderman. O etnografic::nym slIrreali::mie. op. cit. W podanej kolejności: ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992. nr 2-3. prze!. M Krupa (w książce pl. O aIltokreac:ji etnograjic::nej): 1993. nr I. prze/. .I. Iracka: 1995. nr 3-4. prze!. J. Iracka i S. Sikora. 8 Kraków 1997. 9 Warszawa 1999. IQ W. 1. Burszla, W obliC=IIIlo'spó/c::esności. Tr::ypr::yk/ad,v./ill1kcjonowania Hyobra::eń kllltllrowych. w: Po:;egnal1ie praradygll1atll:) Etnologia wobec H'sfJó/c::e.\·t/O.~ci. red. W. J. Burszta i J. Damrosz. Warszawa 1994. 6 7 �129 energii światła, ale wzrasta także poprzez ciemność: jest tym, co jawne i głęboko ukryte; to wyłanianie się i obumieranie. Imponujący wachlarz zainteresowań autora pociąga za sobą wiele specyficznych ujęć, nowatorskich zestawień, zaskakujących wniosków - tych drobin subiektywności, którc w rezultacie składają się na obiektywność dzieła. I właśnie ta obiektywna powierzchnia książki Clifforda spotkała się z wcale poważną falą krytyki, wycelov.'aną we wszystkie niemal jej najważniejsze wątki. Zarzucano mu złe rozumienie surrealizmu (Price i .lamin) oraz idei kolekcjonowania (Strathcrn), wytykano patronowanie kobiecej wersji nauki (sic!), mówiono o tym, że jest przykladcm "siekania" poglądów Geeltza (Whitten), krytykowano nawet promowanie przezeli antropologii refleksyjnej i dialogicznej, której zrozumienie jest rzekomo bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe (Gledhill)ll. Niepochlebne oceny K/opotów z ku/turą - zwłaszcza te najbardziej zjadliwedziwią o tyle, że Clifford nie proponuje jakiegoś totalnego programu, który w zamyśle miałby wywrócić na nice nasze pisanie, czytanie, myślenie bądź życie . .lego praca polega raczej na uwydatnianiu pomijanych problemów, na zestawianiu oddzielanych kontekstów, krytycznym oglądzie konkretnego stanu wiedzy i świadomości. To seria eksperymentów, a nie dyrektyw, wnikliwe spojrzenia, nie zaś systematyczne obserwacje. Najbardziej sugestyvvny i jedyny dążący do skOllczoności obraz, jaki Clifford nakreślił, jest obrazem towarzyszącego nam tutaj i teraz świata. "Obec- II S/cr/ej na lemal tej ~ryty~i patrz: .I. Iluntyk. Ch{jard·.I· FlllI1ographica. "Critique of An- thropo!i!Y" I ()()X. vol. I X. nr 4. s .. 140. Ostatnią / Pl"i'.ytoczunyru wyżej opinii powtarzał nawet tej ~Iasy 111)~Iiciel. co Lrnest (;cllner. W swej intelektualnej lilipce Postmodemi=lll. rO::llm i religia, W'ymierl:one.j pr/.ecm zmorom postmodernilmu hiadał o ..ezoterycznośei" i ..niejasnościach" antropologii ..ohi'l~niai'!LTj" ('.'1). ClilTórd miałhy. według niego. d'lżyć do całkowitego wyelimin\mania jasno~ci. ohie~t) \Ii/,mu i \\. n:llIltaeic osi'lgać stan .. histerii subiektywności" wyrażanej ja~,!ś .. matapaplanin,,". \Vs~a/,uj'lc na gł.;hi.; S\\ojcj rozpaczy i niemożno~ei zrozumienia. pyta Gellner: ..Co h)śm) pO\\ iedzieli o kimś. klO jest I.ainleresowany jedynie tym. co Clinard sądzi o lymi. co s<\llzą inni"" (I'osIJllOdl'rlli::lI1. 1'11::1111/ i religia, przel. M. Kowalezuk. Warszawa 1997. ". 57). I'oniewaj py tanic lo ' pomijaj,lC całą jego nicdorzec7llośćodnosi si.; wprost do czylelni~(l\\ lego leblu. pO/llslawi.; je bez odpo\viedli. Ważne .iest tutaj lo. je (jellner. popr/ez \Ispomnianą pracę (napisaną u schyłku życia i akadeIllie~iej kariery). doh!czyl do nicchlubnego grona pseudozlU1\\eów i histerycznych krytyków myślenia postlJ)Oliernistycznego. ~((·)r/.y przcczytawszy (nicuważnie) kilka prac mieszczących się (lub nic) \\ jego nurcie feruj,! o owym myśleniu ostateczne sądy. Gellner narzeka oto na bra~ dekalogu postIllodernistycznego. sam opierając własne wyroki na lekturze niemal wyłącznic jedn",j pracy, a rniano\\ieie /Vriling CIIIIIII"I'. I Której niechlujnie przytacza pewne fragmenty (np. niewłaściwie cza tytuł tekSIU (ieorge'a L. Mareusa - Fthnography ill Ihe Modern World S:vstel1lzamiast nego COIIII'IIII'()/"W)' I'ro/J!I'II/s prace. choćby oma\\i,lIlą bi'lj~.; ol przytapopraw- 1~'lhnog/"aplzy in til(' Modem World S:vstem). Sięgnięcie po inne Clini.mla. dałoby mu do dyspozycji pewien zcstaw skrystalizowa- nych propo/.ycji metOliologicmych i cpislelllologicmych. chociaż o dekalogu rzeczywiście nic miałby co marz) Ć. /.arwly Icgo rod/,aju moż,na mnojyć. CZ) m jest bowiem zaliczenie przczcń terminów ..dialogici'.llośC i ..polili.1I1ia" do poslmockrnislyeZllcgo zgiełku') Czy wskazuje to na nicznajomość \\yTazislcj tradycji lilozotiunej. ~tóra si.; z nimi \\'ją/e (\\ymieńmy tylko nazwiska Gadamera. Baehtina i (jriee'a)" Trudny do przyj.;cia staje się oŚ\licceniowy racjonalizm. ~tóry wyznawal jakoby Gellner. \\ takiej nierzetelnej. tcnckncyjncj i pcinej złcj \\oli poznawczej. postaci. �]30 nie w naszych urbanistycznych archipelagach wszyscy jesteśmy Karaibami .uzmysławia - Być może nikt już nie może powrócić do rodzinnej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie odnaleźć" (s. 190). Życie jest dzisiaj fragmentaryczne, coraz powszechniejszym doświadczeniem staje się "brak korzeni i mobilność" (s. 9). W ow~j wykorzenianej nieustannie i przemieszczanej teraźniejszości dominują procesy zaniku tego, co było, ale także wyłaniania się nowych różnic, na przekór walcowi homogenizacji. Niwecząca niegdysiejsze źródła współczesność sprawia, że wszystko jest w jakiś sposób skażone, nicezyste, nieautentyczne - nawet tak rozpo\vszcchniona okoliczność, że "coraz więcej osób korzysta ze środków masowej komunikacji. samochodów i samolotów" (s. 21). Bardzo wyraziste diagnozy Clifforda wspierane są i kontynuowane przez liczne fragmenty dzisiejszych dyskursów nauk o kulturze: Stephen Bertman ukuwa termin no wist society na oznaczenie społeczellstwa zdominowanego przez "teraz", które zrywa z przeszłością i nie baczy na przyszłe skutki swoich działań 12; Helga Novotny mówi o "rozszerzającej się teraźniejszości" unicestwiającej ciąl1 głość oraz trwanie ; Ulf Hannerz wskazuje na globalną dewaluację wartości tradycji, co określa mianem "slabnięcia kultury"I~. Podobne w duchu wypowiedzi są chlebem powszednim humanistyki: o jego smaku przesądzają zaś gusta poszczególnych autorów. Świat, w którym żyjemy raz jest przerażający i pozbawiony głębi, kiedy indziej znów pełen nadziei, inwencji i witalności. Chłodny stosunek części komentatorów do postawy Clifforda wynika, jak sądzę, z dwu zasadniczych przesłanek (na których wspiera się także - pokrętna jest logika naukowych sympatii - pozytywny jej odbiór). Pierwsza z owych przesłanek jest natury ogólni~jszej: otóż interesujący nas autor powtarza wielokrotnie w swojej pracy (a jest to jedna z najbardziej hapujących opinii), iż praktyki surrealistyczne są stale obecne w akademickiej antropologii. Dwie procedury dają się rozpoznać szczególnie często - a mianowicie "cięcie i integracje" (s. 162). Idzie tutaj o akty przeciwstawne, skontliktowane ze sobą, ale dialektycznie silnie powiązane, wzajemnie zależne. W myśl tej idei, antropolog winien rozdzielać to, co zwykle społecznie spąja się ze sobą, a przykładem mogą być w tym przypadku muzea etnograficzne i artefakty pochodzące z jakiejś egzotycznej kultury. Czy ich jedynym miejscem w przestrzeni Zachodu są etnograficzne sale wystawowe? Dlaczego odmawia si<; tym przedmiotom lrakto- l" S. Bertmail. r~vfJercul/ure. 7hl! Human Cost oIS/Ned. I.ondon 199X. Czarowna moc ..teraz" daje o sobie mać w zaiste zaskakujących kontekstach. Jednym z nich jest ..Twój paszport do snów'·, jak reklamuje si.,: romanse z serii Harlequin. Krytyk literacki Ann Snito\\' pisze o nich między innymi: ..Powieśei te nic m<\ją żadnej labuly w zwykłym tego slolla znaczeniu ( ... ). Nie ma społeczeństwa. tylko otoClenie. (... ) Występujące kohiety egzystują II nieprzerwanym stanic pOlenejalnej seksualności. ( ... ) Nic mają żadnej przeszlości i żadnego konIekslu. Żyją w wiecznym teraz seksualnych odezuC. Za: R. Goldstein. Ra:::gOlyeellie pomogra/ią. prze!. M. Pilarska i Z. Zagajewski. w: Era/yeny impuls. oprac. D. Steinherg. (idańsk 1')')5. s. 1]0. l) H. Novotny. Time. The .Ilodem (/lid Pas/modern Ic:'pl!rienC<'.C<łmhridge 1994. l4 U. Hannerz. ]i-a/ls/la/ional Connec/io/ls. 1.00ulon 1996. �131 wania w kategoriach sztuki, przejawu talentu albo geniuszu, które zasługują na nobilitację i umieszczenie w galerii obok wyrobów "naszych" artystów? Integracje z kolei polegają na wyobraźni zaskakujących zestawień: "znak równości pomi<;dzy delektowaniem się Europejczyków afrykailszczyzną a upodobaniem Afrykanów do tekstyliów, kanistrów, alkoholu i broni palnej" (s. 146147); zachwyt Indianina K wakiutl na widok jarmarku dziwów i samoobsługowych automatów na Times Square porównany z kondycją antropologii skazanej na równie dziwaczne postrzeganie innych społecznych światów (s. 264). Nie wszyscy godzą się na takie gry z rzeczywistością, nie każdy musi dążyć do wstrząśnięcia nią, do postawienia jej nagle przed zwierciadłem skrzywionym inaczej niż zwykle. Skoligacanie aktywności naukowej z działalnością aJ1ystyczną także nie ma wielu zwolenników, mariaż wywrotowego surrealizmu z poważną etnografią postrzegano jako mezalians: metodologii poznania naukowego przypisuje się inne procedury i odmienny status od metod stosowanych przy tworzeniu artystycznych portretów świata. 1 do tego właściwie sprowadza się pierwsza ze wspomnianych przed momentem przesłanek. N ie chcąc pozostawić tego wątku jedynie w takiej sygnalnej postaci, warto może wskazać na to, w jaki sposób surrealistyczne cięcia (czy w nich tkwi źródło "siekania" poglądów Geertza?) i integracje odciskają swoje niezacieralne piętno w samym łonie etnografii. Każde badanie terenowe, choćby było przeprowadzane w paradygmacie rygorystycznie holistycznym, to przecież pochylanie się nad częścią zaledwie. Całość w etnografii zawsze jest reprezentowana przez fragment, zatem cięcie musi być wpisane w samoświadomość antropologa pracującego w terenie. Ta sama okoliczność terminowania w odmiennym kontekście kulturowym pociąga za sobą konieczność integracji, które inaczej nie miałyby racji bytu: badacza i informatorów (najwyraźniej widać to na czarno-białych .,westernowych" fotografiach, gdzie etnograf w jasnym uniformie i kasku stoi na tle cicmncj gromadki tubylców), przedstawiciela świata bibliotek i uniwersytetów z reprezentantami świata bohaterów skatalogowanych w bibliotekach bądź będących tematem wykładów. Okazuje się w rezultacie (i to wcale nie na mocy jakichś wielce skomplikowanych dywagacji), że Cliffordowskie "cięcia i integracje" naprawdę przynależą do antropologii, jakkolwiek surrealizm wydawałby się odległym i problematycznym punktem odniesienia. Umieszczone na wsttrpie motto wskazuje natomiast na drugą z przyczyn nieufnej recepcji oryginalnego spojrzenia decydującego o swoistości Kłopotów = kU/furq. Mówi ono o tych formach tekstów etnograficznych, które są dla Clifforda zdewaluowane, niegodne zaufania i nieautentyczne. Wszystkie postawy przyjmowane ongiś przez antropologów - chłodny przyjaciel, surowy obcy, współczujący ojciec, zainteresowany opiekun, zobowiązany powiernik, handlarz czy słuchacz (s. 86) - niosą za sobą ryzyko ośmieszenia, eksploatacji lub zdolllinowania: siebie bądź innego. Ta odmiana krytycyzlllu sytuuje Clifforda w bezpośredniej bliskości Geertza. a zwłaszcza jego Works und Lives. Przy tej okazji objawia się pewne anegdotyczne pokrewiellstwo. Otóż Geel1z nazwał - ze względu na wyraźne objawy �132 "choroby diariuszowej" i .,zaświadczającego Ja" - antropologów w rodzaju Crapanzano. Dwyera i Rabinowa. "dziećmi Malinowskiego'·IS. Czy sugeruje to. iż Geertz jest bratem tej matk i (matki-Polki ... ), a C Iifford synem tegoż brata? Francuscy surrealiści także dużo miejsca poświęcali zagadnieniom form pisarskich i samego języka. Breton, Eluard, Desnos, Soupault i inni udowadniali, że język nie jest w żadnym razie przezroczysty, że odmawia bycia tylko spojrzeniem, zewnętrznym oglądem rzeczywistości. I chociaż manifestowali swoje przekonania w sposób właściwy gwałtowności, obrazoburstwu i herezji artystycznych awangard, to zdołali bardzo szeroko posiać ziarna zwątpienia. "Czy surrealizm przestał istnieć - pyta tedy Maurice Blanchot -- Sęk w tym, że nie występuje już tam, czy gdzie indziej; on jest wszędzie. To zjawa, olśniewające nawiedzenie. Ze swej strony doczekał się metamorfozy: sam stał się surreali.,16 styczny . Świat przedstawiony przez Clifforda jest zatem światem surrealistycznym. A sam ten ruch - "ponieważ jest równocześnie ruchem natchnionym i ruchem krytycznym, żeni ze sobą wszelkie możliwe punkty widzenia, postulaty, poszukiwania świadome i niejasne ( ... ), poszukuje pewnego typu istnienia, które nie należałoby do porządku rzeczy «danych». gotowych, zastanych,,17 - staje się figurą całej antropologii. a przynajmniej tej w wersji Clitforda. W pewnym momencie proponuje się czytelnikowi pewien rodzaj definicji kultury, która mówi. że jest to "trwała zdolność grup ludzkich do tworzenia rzeczywistej różnicy" (s. 296). Nieco dalej czytamy, iż ,,kultura nie ma żadnych zasadniczych rysów. Ani język, ani religia, ziemia, gospodarka, ani żadna instytucja czy zwyczaj nie [są] niezbędne. Kultura [to] przypadkowa mieszanina elementów" (s. 346-347). Radykalność takiego definiowania jest wyraźna. forma wyliczająca to świadoma antyteza ujęć tradycyjnych, z Tylorowskim na czele. ,.Tworzenie różnicy" pochopnie uznać można za efekt stosowania modnej terminologii (modnej głównie w tzw. gender studies), gdzie wszystko sprowadza się do dawno rozpoznanych procesów wyodrębniania wspólnotowego orbis interior, odmiennego od świata obcych. Surrealistyczne tło wszystkich rozważai1 Clifforda oferuje jednak jeszcze inne rozumienie. Pisał na ten temat Jean-Louis Bedouin: ,,Prawdziwa komunikacja. owocna wymiana, głębokie zrozumienie ( ... ) są bezpośrednio funkcją różnic i odległości ( ... ), funkcją prawa danego nam do uświadomienia i doświadczenia tego. Temu służą różnice i od- 15 C. Geatz, D::ielo i =ycie. op. ci/., s. 128-138. Problemowi ..pisania stała książka. która ukazała się wcześniej niż pral:a Gecrtza. Chodzi ClitTorda i George'a E. Marcusa - a przywoływaną jui. II" związku re: The Poelics and Politics różnej jakości. graphic 16 które pOllstaly Texts". M. Blanchot. nr 10, s. 133. 170p.cil .. s.141. (if I:·thnography. Berkeley jaku rezultat seminariulll kultury"' o redagowaną z Gdlnerem- 1986. Pomieszczono zatylu/o\l1l1lego poświęcona wspólnie zoprzez lJ!riling Culw- niej teksty. bardzo ..The Making ul" Ethno- Refleksje o surreali::l1lie. prze/. K. Rodowska ... I.iteratura IV na Świecie" 1996. �133 dalenia, stanowiące podstawę nieprzeliczalnych form zależności,,18. Istotne jest nie tylko to, aby zostać uznanym za członka rzeczywistej wspólnoty, ale także, aby nasza tożsamość nabrała znamion, poprzez procesy zrozumienia i samoświadomości, autentyzmu, podobn ie jak nasze pasje, identyfikacje i innego rodzaju przynależności, zarówno te ze sfery publicznej, jak i prywatnej. Stwierdzcnie o przypadkowości składowych elementów kultury należy odczytywać w kontekście innych odnoszących się dOll uwag, inaczej jest ono po prostu niezrozumiale. Nic idzie w nim zatem o bliskie surrealistom przekonanie Lautremonta, iż akt połączenia parasola z maszyną do szycia na stole w prosektorium pozwala na nieskrępowanąjuż niczym zabawę w sklejanie rzel9 czy, których i tak nie spaja żaden rzeczywisty porządek . Clifford ustosunkowuje się bowicm tym razem przede wszystkim do "sztywnego" pojęcia kultury właściwego wielu etnografom, do faworyzowania - mającego być może swoje źródło w romantycznej potrzebie egzotyzmu - przez badaczy kultur czystych, "nieskalanych", a lekceważenia tych, które trwają dzięki synkretyzmowi, mieszaniu się, upodobnianiu do innych. Gdy etnograf obwieszcza o śmierci jakiejś kultury, to często nie ma na myśli fizycznego nieistnienia jej depozytariuszy, ale częściej ,.procesy zawłaszczania, kompromisu, podporządkowania, wywrotu, maskowania, wynalazczości" (s. 362), które przerywając historyczną ciągłość, dopisują kolejny rozdział do niekoJlczącej się elegii o "znikających rasach". Przetrwanic we współczesnym świecie "urbanistycznych archipelagów" oznacza bardzo często śmierć, ale zaraz potem późniejszą inkarnację w nowej, zniekształconej, ale aspirującej przecież do autentyczności, formie. Przyswojenie sobie Cliffordowskiej wizji współczesnej kultury i antropologii - nieustannie odradzających się, przyjmujących nowe formy, wytrwale wzrastających - wymaga pewncgo typu wrażliwości, dostrzeżenia za abstrakcyjną miejscami metaforyką własnych losów i losów innych; może także przeczucia tego, co zawarte jest w następnej chwili. Taki sposób postrzegania jest bowiem, jak się wydaje, istotnym elementem jego refleksyjnej logiki. W artykule z 1989 roku Clifford tłumaczył własną etymologię (po Heideggerze to nic nowego) terminu "teoria". Otóż greckie słowo theorein stosowano dla nazwania człowieka, który był wysyłany przez własne polis do innego miasta, aby być tam bezpośrednim świadkiem religijnej ceremonii. Drugie znaczenie, szersze i bardziej otwarte, wskazywało ogólnie na praktykę podróży i obserwacji. Teoretyzowanie więc może być postrzegane jako produkt przemiesz- Za: .J. Dąbkolvska-l.ydrOll. A:lIllllrolll'ńrc::a rola SlIrreali:mll. Poznań 1999. s. 126. Rówlloczl:snl: pojalVil:llil: sit; Ila szczególnego rodzaju stole tych dwu niezwykłych przedmiotów - klórl: tei czasami I:horuj'l i trzeba je naprawić - musi skłaniać do rozstania się z pozorem niclllaściwości 1\' il:h połączeniu. trzeba tylko r a z kro i Ć tl: przedmioty i rozkroić. zanalizOI\ać ich stosunek" (C. Lćvi-Strauss. Spujr:enie:: oddali. prze!. W. Grajewski, L. Kolankiewicz, \1. Kolankil:wiu . .I. Kord)s. Warszawa 1993. s. 396). 010 Lćvi-Strauss antyl:ypuje surrealistyczne spojrzenil: Clifforda. Czy on o tym wil:''! IS 19 •• �]34 czenia, figura drogi na zewnątrz20. Skonfrontowanie teorii z innym od macierzystego kontekstem, takim, który stawia jej opór, nie poddaje się i zmusza do przełamania wewnętrznych reguł, to obecnie punkt zerowy theorein. Tym samym, teoria staje się nieodrodną częścią świata-w-podróży. Teoria - ten bardzo szczególny rodzaj tożsamości - wikła się w przestrzeń podróżowania, przemieszczania, zmiany miejsca. Interesujące jest to, że niecała dekada wystarczyła Cliffordowi do uczynienia wielkiego kroku od świata modernizmu, literatury, sztuki i etnografii (choć w postkolonialnej formie), do świata schyłku stulecia, do przejścia od "kłopotów z kulturą" do kultury widzianej przez pryzmat jednego wielkiego zdarzenia, a mianowicie: podróży. Wokół tego metaforycznie ujętego, niemniej jednak globalnego, zdarzenia ogniskują się wszystkie rozważania pomieszczone w opublikowanym w 1997 roku Routes: Travel and Tram'lation in the Late T\,ł-'entiethCentur/I. Dodać wypada koniecznie, iż podróż nie jawi się tam wyłącznie jako peregrynacja intelektualna, jakieś pielgrzymowanie skryby po stronicach kolejnych tomików kultur, ale wiąże się ona z istnieniem granic, płci, klas, zawiera w sobie akty deportacji, procesy wykorzenienia, zjawiska diaspory. We wspomnianej książce Clifford dopracowuje idee zapoczątkowane właśnie w Klopotach z kulturq, gdzie napisał, że: "Etnografia ljest] równocześnie formą zamieszkiwania i podróży, w świecie, w którym te dwa doświadczenia coraz mniej różnią się od siebie" (s. 16). W świecie, dodajmy jeszcze, w którym dominuje synkretyzm, parodystyczna inwencja, surrealistyczny kolaż, gdzie autentyzm jest doraźny, konstruowany, niejednoznaczny. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj kategoria autentyzmu. Clifford wspomina o niej, jak starałem się pokazać, często i chętnie, a ostatnia część książki zatytułowana Tożsamość w Mashpee jest w istocie właśnie jej poświęcona. Składają się naIl obrazki z procesu, jaki odbył się przed amerykallskim sądem: chodziło o udowodnienie, czy kilkusetosobowa grupa mieszkańców Mashpee może zostać uznana przez prawo za autentyczne indiallskie plemię. A w rezultacie, czy należy oddać jej 16 tysięcy akrów ziemi stanowiących trzy czwarte obszaru tegoż miasta. Trwający długie 41 dni proces - zeznania świadków, pytania obrorlcÓW i oskarżycieli, przesłuchania specjalnie powołanych biegłych - zmieniły się w kOI1cU w rywalizację między LIstną formą wiedzy (wspomnienia świadków, subiektywna praktyka badarl terenowych) a pisaną (oficjalne archiwa), w konflikt między antropologią (nieudokumentowane opinie i wielość definicji) 20 1. Clifford, Notes on Travel and TheOly w: li-aveling Theories, li-aveling Theorists. eds. 1. Clifford, V. Dhareshwar, Santa Cruz 1989. s. 177. Nie od rzeczy. jak sądzę, będzie przytoczenie przy tej okazji słów Jeana Pierre'a Vernanta: "Związek pomiędzy powstaniem miasta a narodzinami filozofii jest tak wyraźny. że nie możemy pominąć poszukiwania źródeł racjonalnego myślenia w charakterystycznych dla greckiej polis strukturach" (za: H. I'aetzold. Architektura i urbanistyka. w: Pisanie miasta - eytanie miasta. red. A. leidkr-.Ianiszewska. Poznań ł997, s. 195). Początki teorii rezydują. zgodnie z intuicjami CI ifforda, w antycznych polis. 21 Harvard University Press. �135 a historią (niezachwiany autorytet źródeł), w spór między wieloznacznością, a dosło\'.'llOścią. Ostatecznie, argumenty ustne, obserwacyjne, doświadczalne poniosły klęskę w konfrontacji z literą dokumentów pisanych: okazało się, że od roku 1790 micszkaJlcy Mashpee, owszem, objawiali się jako plemię, ale przeważały okresy nicjasności, wykorzenienia, cięć i integracji. Sąd federalny stwierdził zatem, iż są nicautentyczni. W jednej z piosenek zielonogórski zespół Raz Dwa Trzy śpiewa: "Jestem Polakiem, mam na to papier"; film wyświetlany przy okazj i wystawy sztuki tubylczej w National Museum of American Indian w Nowym Jorku pokazuje długą kłótnię dwóch kobiet spierających się o to, czy są Indiankami. Odwoływanie się do tradycji, języka, noszonych ozdób, nie wystarcza. W końcu, jedna z nich sięga po argument niepodważalny: "Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamości!" Ośrcdek Badania Opinii Publicznej podjął ostatnio, po dziesięcioletniej przerwie, temat spolecznych kryteriów polskości. Z przedstawionych rezultatów wynika. iż za najważniejsze z owych kryteriów uznano "Poczucie, że się jest Polakiem"; na drugim miejscu wymieniano znajorność języka polskiego; trzecim niezbędnym warunkiem uznania czyjejś polskości jest "posiadanie obywatelstwa polskiego"n. Czyżby więc autentyzm współczesnej kultury był jedynie rezultatem praktyki urzędników i dyskursów władzy? AlIlhel/liko.\', z greckiego, oznacza zgodność z rzeczywistością bądź prawdziwość przeżycia artystycznego wyrażoną w dziele sztuki. Autentyk to oryginał, dokument lub dzieło. które nie jest ani kopią, ani falsyfikatem czy naśladownictwem; przymiotnik "autentyczny" z kolei odsyła do prawdziwości i nie· .' '1. wątp II\\OSCIAutentyzm widziany poprzez pryzmat takiej modelowej definicji staje się dobrem pożądanym nie tylko przez rozmaite wspólnoty, grupy, osoby, ale także przez ideologie czy towary. Surrealistyczny duch współczesności doprowadził jednak do sytuacj i, w której idealne kategorie ulegają zaburzeniom i refiguracjom. Zaburzenia te nąjwcześniej dały znać o sobie w elitarnym świecie sztuki. Walter Benjamin wskazywał, że dziełu nieodmiennie konieczna jest aura, pewien stan niepowtarzalnej wyjątkowości i autentyczności - jej znaczenie osłabło wszelako radykalnie w obliczu masowych reprodukcji. Emancypacyjna wartość przybliżenia dzieł sztuki wielu odbiorcom w różnych miejscach oznacza w istocie upadek autonomii dzieła. Ta droga demokratyzacji dokonań artystów, \\edle Bel~iamina, utowarowiła sztukę"", zrównała jej salony z salonami fabryk samochodów czy kreatorów mody. Zagadnieniem nie dającym się w tym kontekście zbagatelizować jest autentyzm towarów, ich swoista "aura". Posiadanie określonych przedmiotów staje się bowiem nic tylko sugerowaniem własnego prestiżu, ale także dowodem ee E. Skolnicka-lIlasic\\iu .. Rola państH'a wohec integracji europejskiej. w: Integracja pejs~a. /l11p/i~acie d/a {'olski. rcd . .I. Czaputowicz. Kraków 1999. S. 111-112. ,; SIOll'J1ik ,,'vra'::ólI' ohn'C!/. Warszawa 1991. s. 85, e. W, Iknia~in. ,Iniol lii\'!orii L\'(~ie, s.::kice,fi'agmen(v. wyhór i oprac, H. Orlowski, Pomań euro- 1996, �136 na konkretną przynależność. Dlaczego, zapytajmy, piłkarski klub Bayern Monachium sprzedaje w Hamburgu więcej koszulek ze swoją nazwą niż udaje się to dwu lokalnym zespołom, HSV i St. -Pauli, razem wziętym? Czyżby fascynacja image'em zajmowała miejsce poczucia lokalnej wspólnoty? Częste podkreślanie przez badaczy tego, że tożsamości są obecnie bardzo elastyczne, w ciągłym momencie stawania się, kreowane i wyobrażane, może prowadzić do wniosku o ich utowarowieniu. Tożsamość byłaby zatem jednym z towarów globalnej konsumpcji symbolicznej, a autcntyzm rodzajem metki na tym towarze, jego gwarancji. Tak rozumiany, autentyzm ma charakter multilokalny: oto etykietę Made in Germany zastępuje się hasłami Made in Mercedes albo Made in Ford, odwołując się do image'u i "aury" towaru raczej, niż do tradycyjnej siatki granic P3l1stwowych. BMW produkowany jest w Stanach Zjednoczonych, Siemens ma swoje montownie w Anglii, Bosch w Walii, buty Nike klei się w Indonezji, wyposażenie domu Ikea w południowej Azji, a Toyota więcej produkuje za granicą niż w rodzimej Japonii. Są to, oczywiście, efekty chłodnej kalkulacji zysków i strat2', czy nie nakżałoby jednak dopatrywać się w tych procesach także ekspansji autentyzmu oderwanego już od lokalności i uczestniczącego w globalnym systemie popytu i podaży na przynależność? Autentyzm stał się elementem tych zjawisk kulturowych, którym cały czas odmawia się bycia rzeczywistymi rezultatami świadomcj i wartościowej działalności. Przykładem sztandarowym jest tutaj, rzecz jasna, popkultura. Autentyzm ma być w jej przypadku rzekomo, przewrotny i obnażający. Demaskatorsko pisał Leo Lowenthal: ,Xultura popularna ma własne autentyczne cechy: standaryzację, stereotypowość, kłami iwość ,,2(,. Wypow iedzianc już niemal przed półwieczem słowa straciły na aktualności i przckształciły się dziś w swoją antytczę. To kultura popularna jest obecnie rzecznikiem i propagatorem muzyki z wyraźnymi korzeniami etnicznymi, ze znakiem kulturowego autentyzmu; to w jej ramach realizują swoje projekty nie tylko latynoscy mucho w rodzaju Enrique Iglesiasa czy Rickiego Martina, ale także leciwi muzycy kub3l1scy z Buena Vista Social Club, orkiestra weselno-pogrzebowa Gorana I3regovica czy lubelska Orkiestra pod wezwaniem św. Mikołaja, reanimująca pieśni Hucułów i Bojków, melodie z Podlasia i Zakarpacia. Popkultura doceniła autentyzm muzycznych trady~ii. przywracąjąc wiele z nich do życia w kulturze, która jest wielkim spotkaniem ludzi-w-podróży. Autentyzm - to inwencja. Choćby o tak żywiołowym charakterze, jaki cechuje ruch New Age. Właściwy mu ekspresjonizm przywraca wagę wartościom wolności, samorealizacji, autentyzmu. Niezwykle istotne i popularne w nurcie 2' Patrz np. H.-I'. Martin i II. Schumann, byl, przel. M. ?ybur<!. Wroelaw I (N9. 26 L. I.owenthal. !lisloriCLiI I'erspeclives r/rls in America. cds. B. Rosenberg. I'lIlapka glohalblcji 0/ D. M. While. Poplllul' Gknoec CIIIIIII'('. .. ·Jtak I/{/ demokracji: i dobroII: Mass ClIlllIr(': 1957. s. 109. nU! Popll/ur �137 New Age elementy tradycj i celtyckLch traktuje się nade wszystko ,Jako jakość, a nie kwestię historycznego czy geograficznego faktu"27. Poza procesami wytwarzania tradycji i autentyzmu, mamy do czynienia także z wytwarzaniem oryginalnych obrazów. Czy można bowiem zarzucić fałsz wizerunkowi ,.świętego mędrca" z długą brodą, którego fotografuje się na tle tybetallskiej świątyni? Cóż z tego, że jest to jego etatowe zajęcie i sposób zarobkowania - każdy ,.święty mędrzec" w tym miejscu wygląda tak samo. Podobnie daje! się traktować informacje o inscenizowaniu niektórych zdjęć z niedawnej wojny na Ba/kanach. Kanonada za pieniądze dziennikarzy jest tak samo autentycznie śmiercionośna, co i wystrzelona na rozkaz dowódców. Moralna naganność postępowania reporterów działających w ekstremalnych warunkach (co gwarantuje także ekstremalnie sensacyjne doniesienie) koresponduje z uwagami na temat autentyzmu, jakie poczyniła Kirsten Hastrup. Powiada ona, że autentyczność jest 'uwikłana i łączy się z trzema zjawiskami wyraźnie zaznaczającymi swoją obecność w życiu współczesnych społeczellstw. Są to kolejno: ideologia indywidualizmu, rozpad wspólnej etyki oraz 28 domina~Ja rozumu instrumentalnego nad innymi formami racjonalności . Przyznanie racji tym stwierdzeniom, które pokrywają się z wcześniejszymi spostrzeżeniami, powoduje, że autentyzm postrzegać należy jako kategorię niezmiernie istotni! przy rozpatrywaniu bardzo różnych krajobrazów kulturowych: od polityki i sztuki. poprzez ekonomię, kulturę popularną, aż do moralności. Przy czym, bardzo ostrożnie wypada odnosić się do przytoczonej wyżej słownikowej definicji autentyzlllu. Jego kulturowe oblicze bliższe jest bowiem naśladownictwu raczej niż niepowtarzalności, wytwarzaniu rzeczywistości, niż adekwatnemu zdawaniu sprawy z tego, czym ona jest. Ekonomiczny globalizm, utowarowienie sztuki, etos muzyki folkowej, ruch New Age - to zjawiska, które poświadcz<uą o tym. że autentyzm jest fikcją kultury, geniuszem naśladownictwa, mas'Jwą aurą image ·u. Kultura powtarza (znowu!) zuchwały gest Marcela Duchampa. który umieszczając w galerii zwykły pisuar, kazał dopatrywać się \V nilll war10ści estetycznych. Arbitralność tej decyzji, wycięcie pewnych e/ementów i połączenie ich w nowym kontekście, stawia nas w nagłej sytuacji oceny i wyboru: czy autentyczna jest moja płytoteka, mój księgozbiór, moja wiedza, marzenia, cele. wartości, a wreszcie i całe moje życie? Jedno wszak wydaje się być pewne: tych kilka refleksji nasuwiUących się przy lekturze KlojJo/ów :::kullurq Clifforda przesądza o autentyczności jego spojrzenia. Ilu antropologów może się tym dzisiiU pochwalić? Waldemar Kuligowski ~7 Za: i\. I:. Kubiak. () IIOIlO\1'oc::esno.ki New Age ret::jes::ce. w: Religia i kultura IV globali::ującym sil,' .vwiecie. red. M. Kemrny. G. Woronieeka. Kraków 1999. s. 72. 2S K. H'L'i1ror... , p({.\"sII~eto Anthropology. Betwf'en ł:,perif'nce and Theory. London 1995. s. 5-6. �138 KILKA UWAG bo ARTYKUŁU: J. URRY, MARlA ANTONINA CZAPLlCKA. ŻYCIE I PRACA W WIELKiEJ BRYTANII I NA SYBERII, "LUD" T. 82, 1998. D. N. COLLINS, Artykuł ten ma wyjątkową wagę naukową ponieważ bardzo dobrze zostały w nim wyzyskane zarówno archiwalia, jak i dotychczasowa literatura przedmiotu. Ponieważ sam przez długie lata zajmowałem się historią polskich badań na Syberii, jestem w stanie bardzo wysoko ocenić tę pracę. N iemniej jednak wydaje mi się, że należałoby autorom postawić jeszcze kilka pytall dla uzupełnienia obrazu: I. Chyba autorom była znana, skoro korzystali 7 dokumentów, dokładna data, to jest dziell i miesiąc urodzenia M. Czaplickiej; 2. Autorzy porównują i przeciwstawiają M. Czaplicką i 13. Malinowskiego, bo jakże, akurat w tym samym 1910 roku przybywa do Londynu dwoje Polaków, którzy na pewno się znali (ślady tego są w Malinowskiego Diary in the Strict Sense ofthe Term, London 1967, s. 59, w którym Maria Antonina występuje jako Tośka), ale wydaje się, trafniej byłoby spojrzeć z trochę innego punktu widzenia. Jak wynika z artykułu, musiała wówczas istnieć mała grupa osób, z których prawie wszyscy zrobili kariery naukowe, a którzy pomiędzy sobąjuż wówczas dobrze się znali. Myślę przede wszystkim o (por. s. 69 artykułu) Barbarze Freire-Marreco (później Mrs. Aitken, a nie Aitkin!). Przecież to ta sama osoba, którą B. Malinowski wspomina na pierwszym. miejscu we wstępie do Życia seksualnego dzikich (Warszawa 1957, s. XXV). Szkoda też, że autorzy nie zacytowali dokładnie nekrologu napisanego przez B. FreireMarreco. A kolejnym ich kolegą mógł być Alfred Reginald Brown (RadcliffeBrown), który przecież w roku akademickim 1909-1910 występuje jako lecturer w LSE (zob. A. Kuper). W latach 1910-1912 Brown wyjeżdża na badania i potem wraca do Londynu; 3. Nawiązując do s. 61, na temat studiów warszawskich. Jej wykładowcami byli m.in. Aniela Szycówna (1869-1921), psycholog i pedagog, Stefan Kalinowski (1873-1946), fizyk oraz najbardziej fascynujący Wacław Nałkowski (1851-1911), geograf, notabene ojciec pisarki Zofii Nałkowskiej, który też wywarł największy wpływ, i u którego należy szukać powiązałl geograficznoetnograficznych ; 4. W sprawach dotyczących współpracy (s. 63), autorzy powołują się na samą Czaplicką, która nie zawsze podawała imiona (zob. Czaplicka, 1914a, s. XIV): Mr. Maksimoff - mnie się wydaje, że należy się domyślać A. N. Maksimova (1872-1941), publikującego już mniej więcej od 190 I roku, późniejszego profesora w Moskwie (1919-1930), później wyrzuconego, który znany był z bardzo obszernej kartoteki bibliograficznej; 5. Szkoda wielka, że autorzy, którzy napisali: "Odważnie analizowała sprawy płci ... " (s. 63), nawet nie zająknęli się o książce, którą zamordowała postwiktoriaóska cenzura. Myślę o pracy Shamanism and Sex, ed. by M. A. Czaplicka, Oxford 1914, Clarendon (cytowana w ,.Annual Review of Anthropo- �139 logy" vol. 16, 1987. s. 90), przecież tam jest jedyna znana mi wzmianka w literaturze przedmiotu. Miny'y dwie wojny światowe i drukowane katalogi bibliotek milczą. Wi«c co się stało z tą książką? Wątpię, ażeby została udostępniona szerszej publiczności; 6. Na s. 68-69 przyczyny śmierci M. A. Czaplickiej. Szkoda wielka, że autorzy nie napisali o tym, co dla nich było zrozumiałe, że w Anglii nadal, jeszcze po II wojnic światowc:i. obowiązywała zasada więzienia za długi. Przecież w Polsce mówiono głośno, że Zofia Kossak została wykupiona przez PAX, a S. Cat-Mackiewicz ucicld do Polski, ażeby nie iść do więzienia. A to była chyba przyczyna najważnicjsza śmierci, tym bardziej, że Czaplicka nie dostała przedłużenia kontraktu w Bristolu. Sami autorzy bardzo trafnie zaznaczyli jednak, że w Polsce też miałaby trudności ze znalezieniem pracy. Wiadomo, że w roku 1919 objechała prawie cah, Polskę; 7. Dotyczy H. Halla, szkoda, że autorzy nie podali nawet roku jego urodzenia, zadawalając się jedynie rokiem śmierci - 1944. Poza tym przydałoby się trochę więcej wiadomości o nim, niezrozumiałe dla mnie jest to, że autorzy nie zacytowali nawet jego relacji z. ekspedycji syberyjskiej (zob. Hall H. U., Tlie Siberian 1:~'(fJedifi(}n,"The MUSCliill Journal" vol. VII, 1916, s. 27-45, il. 27). Oczywiście, wszystkie wymienione przez autorów przyczyny mogły załamać i duż0 silniejszego czlowieka niż delikatną kobietę. Podsumowując, autorom należy się głęboka wdzięczność za już dokonaną pracę i prośba o ciąg dalszy. Najbardziej cieszy zapowiadana edycja dzieł wszystkich M. A. Czaplickiej. Witold Armon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4adb8172971550a9cd3f6966861b7664.pdf 916f0ef35dddee1f47d70f05b693944f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource przestrzeń społeczno-kulturowa przestrzeń - waloryzacja antropologia miasta - waloryzacja prrzestrzeni Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4674 Title A name given to the resource Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta / LUD 2000 t.84 Przykład Sławkowa Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.115-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 (jRI.EGORZ (1)0.1 Uniwersykt ŚląsKi Filia w Cieszynie WALORYZACJA CENTRALNEJ PRZESTRZENI PRZYKLAD SŁA WKOWA MAŁEGO MIASTA. MieszkaJlcy miasta przypisują poszczególnym fragmentom otaczającej ich przestrzeni określone znaczenie i sens. Nieustanne doświadczanie, przeżywanie - a co za tym idzie - wartościowanie przestrzeni miejskiej prowadzi do powstania w ludzkiej świadomości trwa/ego obrazu miasta zawierającego liczne odniesienia symboliczne'. Wyjątkowe miejsce zajmuje w tym obrazie centrum będące "najbardziej rozległym, zróżnicowanym i skomplikowanym obszarem kulturowym, jaki wytworzyło społeczeJlstwo miejskie,,2. Centrum jest esencją miejskości, najpełniejszym jej wyrazem3. "Myśl o mieście - stwierdza Tadeusz Sławek - zakładać musi refleksję o pewnej centralizacji, punkcie, wokół którego skupiają się poszczególne elementy/ściany kryształu miasta a którego pozbawiona jest przestrzeJl nie będąca miastem,,4. Istnienie centrum sprawia, że miejska przestrzeJl jest czytelna i wyrazista, a znajdujący się w niej człowiek nie czuje się zagubiony. "Dopóki wiem, gdzie jest centrum - powiada przywoływany już Tadeusz Sławek - dopóty nie mogę się zgubić, bowiem nawet jeżeli chwilowo zapędziłem się w bezładny rejon podrzędnych uliczek przedmieść w których czuję się nieswojo, zawsze mogę odnaleźć się w "centrum", w którym panuje porządek prawa i światła,,5. Człowiek zawsze obawiał się przestrzeni bezładnej, z której nie wyłaniała się żadna struktura. Stąd też poszukiwanie trwałego punktu odniesienia umożliwiającego uporządkowanie i oswojenie amorficznej przestrzeni. Zdaniem Mircea Eliadego "odkrycie, bądź projekcja stałego punktu - centrum - równoważne jest stworzeniu świata"!'. W eseju poświęconym kategoriom przestrzennym I Z. Pióro. /c'k%~ia spo/ec::na nauka o struktllrach i ::achowaniach pr::estrzennych. w: Pr::eslr::etli spo/<'Cf!ńSlll'O.i' hm/ań ekologii spo/ec::nej. rcd. Z. Pióro. Warszawa 1982. s. 127-129. 2 A. Wall is. /n/órmmja i gwar. () miejskim c<'ntrum. Warszawa 1979. s. 18. J A. Wallis zwracal uwag;;. że ccntrum jest obszarem charakterystycznym dla wszelkich miast. tak współczesnych. jaK i historycznych: ..Centrum miasta pod rozmaitymi nazwami. takimi jak agora. forum. ryncK. plac Katcdralny. główna arteria miasta - jest od czasów biblijnych jego cz.;ścią podstawową. Nic znamy przYKładu ani jednego miasta pozbawionego ośrodka centralnego. Co wiycej. miasto bel centrum najwyraźniej nigdy nie było do pomyślenia. a czym świadczą traktaty tcoretyków budowy miast i projekty miast idealnych". A. Wallis, Miasto i przestrzeń, Warszawa 1977. s. 20R. 4 T. Sławek. Akro·A'ekro//'olis: Wvobra:':enia miejskiej pr::eslr::eni. w: Pisanie miasta, czytanie miasla. red. A. Z.:idlcr-Janiszcwska. Poznań 1997. s. 11. 'Tal1l:':e. s. 16-17. M. Eliade .. ~wiat. miasto. dom ... Znak" 1991. nr 12. s. 15. Ó �116 znakomity religioznawca podkreślał, że każda ludzka siedziba - dom, Wles, miasto ma w różnych kontekstach kulturowych wymiar sakralny, a w jej strukturze, o wyraźnie wyodrębnionym obszarze centralnym, przejawia się symbolika kosmiczna: "prawdziwy świat" znajduje się zawsze ,.pośrodku", w "centrum", gdyż tarn właśnie dokonuje się przeskok między poziomami, łączność .między trzema sferami kosmicznymi,,7, Bohdan .lałowiecki zalicza kategorię centrum do podstawowych archetypów, za pomocą których waloryzowana jest rzeczywistość przestrzenna. Według tego uczonego jest to trwaly i uniwersalny element kultury, głęboko zakodowany w ludzkiej psychice i doświadczeniu, przyjmowany bezrefleksyjnie na poziomie podświadomośct W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska była wzorcem uporządkowanej i funkcjonalQej przestrzeni. Wyróżniała się w niej zwarta, racjonalnie rozplanowana strefa centralna. Usytuowane w niej budowle i miejsca posiadały rangę miejskich symboli o religijnym lub nadnaturalnym charakterze. Wyróżniary się "świątynia i zamek lub ratusz, które najczęściej stary naprzeciw siebie lub obok siebie, a wokół nich lub między nimi była przestrzeń wolna i zabudowana, stanowiąca rynek. Tak zaplanowane centrum było punktem odniesienia. Było osią miasta. Tu krzyżowały się sfery ziemskie i niebieskie, ludzkie i boskie, sacrum i profanum. Centrum organizowa10 życic miasta. Bylo ośrodkiem intensywnej działalności religijnej. społecznej. administracyjnej, artystycznej, handlowej,,9. Centrum utożsamiane z rynkiem decydowało więc o wizerunku i charakterze miasta, ujawniało ekonomiczną. polityczną i kulturalną pozycję jego mieszkallców. Wskutek postępujących procesów urbanizacyjnych dawna klarowność miejskiej przestrzeni uległa zamazaniu. Współczesne miasta odznaczają się raczej chaosem kompozycyjnym niż przejrzystym uporządkowaniem elementów. Historycznie uksztahowane centrum utraciło swe kulturowe i symboliczne znaczenie. stając się najczęściej peryferyjnym fragmentem miasta. Funkcje centrum przejęło tak zwane śródmieście bliżej nieokreślony obszar o umownych granicach, skupiający system skrzyżowall i przelotowych arterii umożliwiających szybki przepływ ludzi i pojazdów. W wielkich aglomeracjach poszczególne dzielnice mają swoje centra, co jeszcze bardziej komplikuje strukturę miasta. Badania socjologiczne wskazują, że taka rzeczywistość przestrzenna wywołuje u mieszkańców dużych miast zróżnicowane wizje kształtu i wielkości centrum. Jego obraz, pozbawiony określonych atrybutów, identyfikowany jest najczęściej z miejscami, w których koncentruje się zazwyczaj duża liczba przemieszczających się ludzi 10. Miasto bez wyraźnego punktu odniesienia przestaje być odbierane jako całość przestrzenno-kulturowa i w świadomości mieszkallców rozpada się na luźne fragmenty. Amorficzny obraz miasta o zredukowanej przestrzeni symbolicznej M. Eliade. Sacrum. mit. historie:. Wybór esejów. Warszawa 1970. s. 77. H. Jalowiecki. Pr=estr=efljako pamięĆ' ... Studia SocjologiC/.nc" 19X5. nr 2. s. 135-13 7. 9 L. Dyczcwski. Ku/lura po/sIw lF proces i!! pr=!!lI1ian. Lublin 1995. s. 239. 10 Por. !\. Bartoszek. L. A. Gruszczyński. M. S. SzczcpaJiski .. \litisto i lIIies=ko/'lil' It' spo/ec/'lej świadomości. Katowic=ani!! o Kotowicach. Katowiec 1997. s. 59-60. 7 8 �117 wpływa niekorzystnie na rcl<:cje między człowiekiem a przestrzenią, zmieniając w rezultacie charakter więzi międzyludzkich realizujących się na tym obszarzell. Swoistym fenomenem są mate miasta, w których po dzień dzisiejszy zachował się przejrzysty. harmonijny ład przestrzenny a wraz z nim zespół tradycyjnych symboli życie miejskiego. W tych - rzec można - historycznych układach urbanistycznych obszar ccntralny związany jest nieodmiennie z rynkiem. Jego ukształtowanie, architektura. zwłaszcza zachowane pomniki przeszłości, infrastruktura instytucjonalna decydują o specyfice i osobowości całego miasta. Rynek jest obszarem, na którym przebiegają najważniejsze procesy życia społeczności mCllomiasteczkowej. To właśnie tam mieszkaócy wchodzą ze sobą systematycznie w bczpośrednie styczności osobiste, zaspokajają swoje podstawowe potrzeby. uczestniczą w ważnych wydarzeniach społecznych, kulturalnych. religijnych. Przestrzell rynku, ze wszech miar odrębna od pozostałych części miejskiej przestrzeni. stanowi zwarte materialne ramy, w których, \v sposób szczególnie intensywny, funkcjonuje lokalna społeczność. Dla tej ostatniej jest to więc świat życia codziennego toczącego się w rzeczywistości przestrzennej, która .,jest jednym z elementów tworzących spektakl, to ona bo\viem tworzy zręby dekoracji i do niej, do jej cech odwołują się aktorzy w trakcie interakcji"I:>. Przedstav\ione powyżej - skrótowo siłą rzeczy - relacje zachodzące między ludźmi i zorganizowaną przestrzenią, miejskiego centrum mają być wstępem do zaprezentowania empirycznego materiału pozyskanego w trakcie badań etnograficznych w Slawkowicl'. Wychodząc z założenia, iż to dopiero społeczne rozumienie i ocena nadaje przestrzeni znaczenie i sensl~, badania te będą próbą spojrzenia na centrum Stawkowa oczami małej społeczności miejskiej. Podejście takie jest zgodnc z zasadą ustaloną przez Floriana Znanieckiego, który pisal: "Badacz kultury Illusi brać przestrzell ze współczynnikiem humanistycznym. tj. tak. jak jest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada"15. Przedmiotem naszych zainteresowaJl była percepcja i waloryzacja centralnej przestrzeni ma/ego miasta - sposób jej odczuwania, interpretowania, oznaczania. II R. Dyoni/iak. K. Illanicka. !I. Kamirlskil..I. Nikolajew. I.. Pucek. Spolec::eJ1s/wo IV procesit! :miall. ;/(1/)".1" soc/ologii og,illlej. Krak(l\I - Szczecin - Zielona Góra 1997. s. 98-99. 12 1. Wódz .. ~i)()lec:Il{{ rola I'ces/celli - wproll'ad:enie do ro:wa:':aJ1socjologic::nych nad pr:eslr:ellią. II: I'r:eslr:e'; :lIacąca. SI lidia socjologicne. red . .I. Wódz. Katowice 1989. s. 20. l' BaJania terenom: II Slawkoll'ie proll'adlOnc s<\ od 1997 roku IV ramach obozów naukoIlych studcntów etnologii /. Filii Uniwersytetu SI'lskiego \I' Cieszynie. pod kierunkicm autora. Podięto je II cdu opracll\lania nlllllogralii problcmowej tcgo miasta. Przyjęto. że bądz.ie to studium /. pogranic/.a I:!no!ogii i socjologii na tClllat: ..Tożsamość kulturOlva społeczności lokalncj malc!!o miasta". l:r B . .lałolI iccki. ;/Illlcellie /JCeslr:elli ... Studia Socjologic/ne" 1991. nr 1-2. s. 51-67. I' ł'. I.naniedi. Socjologiclle {JodslUlrv ekologii lud:kiej ... Ruch Prawniczy. Ekonomiczny i Socjoiogiuny" 193X. z. I. s. 90. �118 Sławków leży w odległości około 45 kilometrów na północny zachód od Krakowa, na styku województw małopolskiego i śląskiego, nad Białą Przemszą. Jest to małe miasteczko, liczące w 1998 roku 6780 mieszkal1ców, a jego powierzchnia w obecnych granicach wynosi 3660 ha. Bogate i burzliwe dzieje tego starego, bo już w XłII wieku wzmiankowanego miasta, zadecydowały niewątpliwie o wykształceniu się w nim specyficznego klimatu i kolorytu, zarówno w wyglądzie zewnętrznym jak i w strukturze społeczno-zawodowej. Kultura Sławkowa, będąca odbiciem pogranicza między kulturą regionalną ziemi krakowskiej i śląskiej, odznacza się dużym stopniem tradycyjności, co jest charakterystyczne dla niewielkich społeczności małomiasteczkowych 16. Szereg dawnych zwyczajów i obyczajów wykazuje tu jeszcze żywotność, a niektóre formy tycia społecznego i wzory zachowall kulturowych wywodzą 7 się wprost z tradycyjnej kultury chłopskie/ . Sławków posiada dobrze zachowany układ przestrzenny, charakterystyczny dla miast średniowiecznych. Główny korpus miasteczka składa się z typowego, kwadratowego rynku z ulicami wybiegającymi pod kątem prostym z jego naroży. Pośrodku rynku znajduje się ratusz i remiza straży pożarnej, w narożniku pomiędzy Rynkiem Głównym a Małym zwraca uwagę okazała drewniana karczma z XVłII wieku z łamanym dachem, krytym gontem i podcieniami na murowanych kolumnach. Kościół parafialny zlokalizowany jest nieco poniżej rynku u wylotu ulicy Kościelnej. Sławkowski rynek jest funkcjonalny dla miasta, gdyż mieści Urząd Miasta, sklepy, restauracje, bar, w którym odbywają się dyskoteki, aptekę, niektóre punkty usługowe, Muzeum Regionalne. Mieszkająca w Sławkowie poetka Wanda Malinowska w wierszu "Przyjedź do nas" tak kreśli obraz swego miasta: "W naszym małym miasteczku tak jak w dużym, jest wszystko. Wśród wysokich topoli, otoczony grubym murem, stoi kościół z dzwonnicą. Styl gotycki z XłII wieku pod wezwaniem Podwyższenia i Świętego Mikołaja. ( ...) W środku rynku dumnie stoi Ratusz z wieżą i zegarem oraz historią okryta karczma, studnia - kryte gontami. Świętego Krzyża /6 /\. Szyfer, Badania e/nograjlcne II" spolecno.'ieiaeh IOhalmdl l11alveh l11ias/,w: Spolecności lokalnI! i ich pr~l!l11iaI/Y.Olsztyn 1980. s. 214-217. 17 Zob.: G. Oooj. Z\lyc:aje i obr~ędy dorocne ". 5i/mrhOll'il!. hadveje i 11'.lpólcesność. w: Slawków .. \Jol/ogra/la m/asla. n:o. r. Kiryk. Urząd Miasta Shl\\kowa (w oruku). �119 Przemierzając wolnym krokiem uliczki Sławkowa, czujesz wiatr historii i przyszłości, która buduje to miasteczko od nowa. Płynie rzeczka Biała Przemsza. W ieczoram i panuje cisza i spokój, tylko na wierzchotkach drzew ptaki prowadzą swoje kłótnie i świergoty. Przyjedź do nas, · . k ,,18 zo bacz to nasze ma ł e, spo k'oJne mlastecz 'o , Specytikę starej zabudowy Sławkowa, w której przeważają domy parterowe, częściowo drewniane, wpisane w regularną siatkę ulic, dobrze oddaje opis Sławkowianina Franciszka Piotra Kołpanowicza. autora niepublikowanej, pozostającej w maszynopisie. historii miasta: ,,Zachodnia i południowo-zachodnia część miasta, rozłożona tuż pod szq:ytem wzniesienia, posiada ulice proste i dosyć szerokie, natomiast przeciwległa jego połowa stanowi istną plątaninę uliczek krętych, krzywych, tak zwanych "kaczych" o silnym spadku terenowym. Okazowym tego przykładem jest ulica Zamkowa, wąski przesmyk nie nadający sit; do ruchu kołowego, wysoce charakterystyczny dła urbanistycznych zalożell grodu. ł to właśnie rozplanowanie pierwotnej zabudowy nadaje Sławkowowi cechę zabytkową, podkreśloną dodatkowo w zachowanych do dzisiaj dawnych nazwach ulic (Browarna, Gołębia, Kabania, Krakowska, Krzywda, Kwartowska, Młyilska, Podwalnia, Siewierska, Staropocztowa, Świętojailska, Walnia, Wikle, Zamkowa, Zatylna - obecnie Zakościelna i Zawalnia). ( ... ) Pierwotna zabudowa miasta w okresie piastowskim była w przeważającej części drewniana. ( ... ) Dopiero w czasach późniejszych jęły pojawiać się domy murowane, szczególnie w rynku i w przyległych doil ulicach. W zabudowie nie przestrzegano jednak linii prostych i nie pozostawiano wolnego miejsca na chodniki. Ta dowolność zabudowy sprawiła, że w wielu miejscach nawet jezdnie są zawężone, co obecnie bardzo utrudnia nowoczesną regulację ulic. Małe. przeważnie jednorodzinne domki, poprzegradzane ogródkami, nadają całemu miastu charakterystyczną cechę"lq. Rozmowy i swobodne wywiady jednoznacznie wskazują na istniejący w świadomości mieszkallców Stawkowa podział przestrzeni miasta na różne fragmenty, głównie jednak na część centralną oraz pozostałą. Centrum powszechnie jest utożsamiane z głównym placem miejskim - rynkiem, choć, i trzeba to wyraźnie zaznaczyć, niektórzy rozciągają obszar centrum również na ulice przylegle lub okalające rynek. Jak powiedział jeden z rozmówców "to jest rzecz oczywista w Sławkowie, że centrum zawsze był rynek i ten rynek IS l" W. Malinowska. /'I"::I/"d:: do IWS. II: ,\jlllWhowi" ma/ml·'lIl1\' s/OJicell1.... Slawków. b.r.w .. s. \O. F. P. Kolpam)11 iu. :1,'1l/\1"h(i1l'. /J::ieje millS/{[ i ::iemi s!l;\I'koll"skiej. Slawków 1971. s. 124· 126 (mas/,ynopisl. n kwsk iego. Lgl.cl1lplar/. / którcgo korl.ystałem. jcst własnością Pana Antoniego Mich- �120 taką rolę właściwie spełnia. Poza tym, poza otoczeniem rynku nie ma już żadnego zagęszczenia zabudowy, więc ta centralna cZ<tŚć miasta to jest jednak rynek z tymi uliczkami". Zasięg tak rozumianego centrum jest niekiedy precyzyjnie oznaczony, bowiem informatorzy zakreślają granice, które w ich wyobrażeniu oddzielają centrum od nie-centrum. Ilustruje to fragment najbardziej charakterystycznej wypowiedzi: "No, centrum Slawkowa, no to jcst rynek, i to już od pięciuset lat czy ileś to jest. To centrum to jest do ulicy Olkuskiej, tutaj ta ulica co leci to jest centrum, Wikle, Wał to jest centrum, no i z drugiej strony rynku Podwalnia, Zawalnia, o, to są właśnie dzielnice centrum wszystko. To znaczy na ulicy Wał kiedyś były wały obronne miasta, no bo to z tego powstała nazwa ulicy Wał, a wały były raczej w formie kola, w formie no tak nie dosłownie, ale w formie ko~a były. Wszystko to. co \V obrębie dawnych \Va~ów jest, to jest centrum, a wszystko co poza tym, no to nic, czyli peryferie by to by~, no, może nie tak jeszcze całkiem peryferie, alc to już jest poza centrum. A takie dzielnice poza centrum to są inne już, nie wiem jakby je można nazwać". Zwróćmy uwagę, że arbitralnie ustalona granica dwóch jakościowo różnych przestrzeni realnie nie występuje. Granicą są w tym wypadku istni~iące lub też nieistniejące elementy struktury miasta, które w wyniku subiektywnego wyboru człowieka zostały za nią uznane. Jak dowodzi Grażyna Ewa Karpii1ska do jej wykreowania "Wystarczy sama świadomość ludzka oraz pamięć zbiorowa przechowująca obraz granicy',20. Jednak nieodmiennie w przekonaniu zdecydowanej większości badanych zwarta struktura architektoniczna otaczająca rynek jest wizualną granicą przestrzeni centralnej .- co świadczy a podobnym stanie świadomości. Rynek zajmuje ważne miejsce w świadomości SIawkowian jako "naturalna" gwarancja idealnego, uporządkowanego obrazu miasta. W relacjach podkreśla się, że jest to zasadnicza jego część. ogniskująca całość życia miejskiego. "Rynek - mówią informatorzy - to centralny punkt, w którym wszystko się zbiega. nic nie zastąpi takiego placu w mieście"; "Rynek jest środkiem miasta, to tu jest całe skupisko imprez i różnych obchodów"; ,.Jest on w m ieście bardzo potrzebny, bo to jest przecież główny i najważniejszy punkt": "Rynek jest potrzebny. żeby społeczei1stwo miało się gdzie skupić. Na przykład w takich Katowicach rynek to jest skrzyżowanie tramwajowe i miasto jest chyba uboższe przez to, że rynku normalnego nie ma"; "Sławków to miasto, bo ma rynek, a w każdym mieście powinien przecież rynek być"; "Jak jest rynek to się człowiek czuje bardziej światowo, niż gdyby tak mieszkać na jakichś peryferiach bez rynku". Podobne wypowiedzi nie należą do rzadkości, a w wielu z nich łatwo można dostrzec przekonanie o swoistej wyższości cywilizacyjnej Sławkowa wobec pobliskich miejscowości i miast, które nie mają tradycyjnego rynku o wielofunkcyjnym charakterze. W odczuciu Stawkowian ich rynek, bądąc widocznym 20 G. E. Karpióska. Moje miejsce H' .~)l'iecie. w: Wobec kllIIIllT. ..ł.óc!zkic Studia Etnogralicznc" l. 35. 19%. s. 76. I'roh/emy amropologa . �121 dowodem dawnej świetności miasta, nobilituje mieszkańców jako "obywateli miejskich". Niech za przykład posłuży jedna z wypowiedzi: "Tak jak pamiętam od dziecka to zawszc było tu takie poczucie, że Sławków to jest miasto, w odróżnieniu od okolicznych wiosek okalających Sławków, czyli Bukowna, Podlipia, Krzykawy, Krzykawki, Strzemieszyc i tak dalej. I nawet ci ludzie okoliczni mówili: idę do miasta, a dużo ludzi przychodziło. Pamiętam jak ludzie ze Strzemieszyc (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej - G. O.) boso chodzili do miasta na rynek sławKowski na jarmark. Rynek to był nasz wyróżnik. I dlatego uważaliśmy się za mieszczan i przez okolicznych ludzi też byliśmy tak odbierani. Chociaż to było miasteczko rolnicze, ludzie na co dzier'l pracowali w polu i nie różnili się od okolicznych mieszkaJlców wiosek. Ale mieli tę świadomość miasta". W niewielkich społecznościach małomiasteczkowych, zwłaszcza tych, które swym charakterem bardziej zbliżone są do lokalnych środowisk wiejskich niż wielkomiejskich, rynek, jako ważny wyznacznik "miejskości", ma istotny wpływ na kształtowanie się świadomości bycia mieszkańcem miasta. Sławkowianie, poprzez określenie swego stosunku do przestrzeni rynku, określają nie tylko samych siebic, lecz na bazie opozycj i rynek - "miejskość", brak rynku .,niemiejskość" kreują własny wizerunek w stosunku do innych. Jak już wspomniano znajduje to niekicdy odzwierciedlenie w poczuciu grupowej wyższości i odrębności wobec mieszkańców miejscowości, których układ urbanistyczny i sposób zorganizowania przestrzeni nie wskazują na historyczne tradycje miejskie. Jedna ze starszych mieszkanek Sławkowa, mówiąc z dumą o historii i architekturze swego miasta, kOllCZąC swój wywód, z wyraźną ironią dodała: ,.Ci naokoło tu to byli rolnicy, chlopi, jak przyszły żniwa to tylko na naszym rynku było slychać jak klepią kosy. To był jeden wielki stuk, a teraz zmieniło się, już nie ma chłopów tylko pallstwo wszystko". łnna rozmówczyni, komentując fakt włączenia w roku J 977 Sław kowa w obszar administracyjny Dąbrowy Gómiczej, co spowodowało utratę praw miejskich na okres 7 lat, stwierdziła, że stało się tak, bo ,.przecie w tej Dąbrowie rynku nie mieli to musieli sobie Sławków zabrać", Nadmienić należy, iż Dąbrowa Górnicza do rangi miasta została podniesiona dopiero w 1916 roku, pozostając do tego czasu osadą przemysłową - co wielu badanych Sławkowian nie omieszkało zaznaczyć. Niemal wszyscy indagowani mieszkańcy Sławkowa wyrażali się z nieukrywaną dumą a swoim rynku, podkreślając jego specyficzne walory architektoniczne, zabytkowy charakter oraz oryginalny układ przestrzenny porównywany przez niektórych z rozplanowaniem rynku krakowskiego. Przeważnie wysoko oceniano też estetykę i czystość na centralnym placu miejskim, przy jednoczesnym dość częstym negatywnym waloryzowaniu okalających go uliczek, głównie ze względu na opłakany stan techniczny niektórych budynków i dziurawą nawierzchnię dróg. Być może właśnie dlatego ulice te w większości przypadków nie były zaliczane do miejskiego centrum. W powszechnym przekonaniu zespół urbanistyczny rynku, jako najbardziej wyróżniający się w przestrzeni miasta, uznawany jest za atut i wizytówkę �122 Sławkowa, godną zaprezentowania osobom przyjezdnym. Przecież ,.wiadomo. że trzeba pokazywać to, co jest na rynku, bo to jest taki jakby front miasta. Jak do pana ktoś przyjdzie to też chyba chce się pan pokazać z jak najlepszej strony i ja też uważam, że, jakby na to nie patrzeć. zawsze będę chciał pokazać to swoje gniazdko, no wie pan, trochę tak z lepszej strony". łstnieją zasadnicze związki pomiędzy zachowaniami społecznymi a rodzajem i kształtem przestrzeni, w której te zachowania zachodzą21. Specyficzna forma zorganizowanej zabudowy, jaką jest centralny plac miejski, wyraźnie stymuluje formy styczności międzyludzkich, określone praktyki. normy i wzory społeczne. Rynek to obszar wspólny wszystkim mieszkallcom miasta. W sposób najbardziej intensywny dochodzi tam do systematycznych. bezpośrednich kontaktów osobistych, które w innych częściach miasta byłyby niemożliwe, bądź prawie niem07liwe. Znaczna część mieszkaóców przebywających codziennie w przestrzeni rynku zna się przynajmniej z widzenia - anonimowość zachować jest raczej trudno. Dość łatwo też rozpoznać obcych - przyjezdnych z innych miejscowości, na przykład "tych ze wsi przyjeżdżających tu na zakupy". Ponieważ przestrzeń centralna pełni funkcję ośrodka handlowego, naj częstszą przyczyną przebywania w niej są właśnie zakupy, i to nierzadko zakupy codzienne. Jest to także obszar, w którym się pracuje i załatwia formalności urzędowe. Obok ściśle użytkowego charakteru. rynek zyskał stosunkowo wysoki walor w oczach mieszkallców Sławkowa jako miejsce spotkałl, spacerów, sie· dzącego wypoczynku a nawet rozrywki. "Jest to miejsce spotkaJl wielu, wielu ludzi, tych, którzy po prostu nie mają co robić i siedzą na ławkach, i tych którzy spotykają się przy okazji zakupów. załatwiania różnych spraw. Tam następuje zawsze jakieś większe zgromadzenie ludzi, no i różne imprezy lam się odbywają"; "szczególnie ci emeryci, renciści, młodzież na rynku się spotykają z różnych powodów. no i tam wymieniają poglądy, dyskutują, rozmawiają". Niektórzy, zwłaszcza najstarsi, dla których rynek przestał być już światem życia codziennego, traktują go jako przestrzell odświętną. IIustracją takiej postawy może być następujący ti'agment wypowiedzi: "Ja tam jut mało bywam, main tu zajęcia koło domu. Jedynie w niedzielę siedzę tam na tych ławkach i marnuję czas". Jedną z zasadniczych cech małomiasteczkowych społeczności lokalnych jest bezpośredni charakter kontaktów międzyludzkich, które sprzyjają dość wysokiemu poziomowi kontroli społecznej i mogą wplywać unifikująco na indywidualne zachowania, Widać to dość wyraźnie w przestrzeni centrum, gdzie obowiązuje pewna skonwencjonalizowana gra społeczna. Chyba najdobitniej powiedziała sil; na ten temat jedna z rozmówczyJl: ,.Jak się jest już na rynku. to już nie wypada coś przy ubraniu poprawiać, tak wyraźnie oczywiście, albo udawać, że nie widzi się kogoś. Trzeba stanąć, pogadać. niekiedy nawet przysiąść na ławce, jak jest coś więcej do obgadania. No i wie pan, że tu się wszystko widzi i wszystkich, jak kto ubrany, jak wygląda. Ja bym powiedziała. że tu ""y- 21.1. Wódz. op.ci/ .. s. 9-23. �123 trzeba się tak bardziej oticjalnie zachowywać, nie tak jak na ulicy przed domem albo w podwórzu", Badani silnie podkreślają, że pobyt w strefie centrum wiąże się z wyjątkowo mocno odczuwaną presją lokalnej opinii społecznej. Brak prywatności i świadomość bycia obserwowanym stwarza charakterystyczny klimat, który świetnie oddaje dosadny limeryk zatytutowany "Sławkowski Rynek": "Tu wszystko się dzieje publ iczn ie, z niczym nie skryjesz się, synku, tu nawet psy się kochają O) wprost przed Ratuszem na Rynku"--. Codzienne obcowanie z krajobrazem centrum sprawia, iż obszar ten jest odczuwany jako dobrze znany, dający poczucie "swojskości" i "bycia u siebie". W dużej mierze jest on uważany przez mieszkallców za strefę zapewniającą fizyczne i psychiczne bezpieczeństwo. Jak mówią ,jest tam więcej ludzi, palą się światła, jest bardziej przestronnie". Miejsca odczuwane jako niebezpieczne umieszczane są poza przestrzenią centrum. Jest to południowo-wschodni rejon miasta - trójkąt wyznaczony od rynku po osiedle bloków przy ulicy PCK i rzekę Przemszę. Rozmówcy wskazują, że to ,.labirynt wąskich, opustoszałych, niedoświetlonych uliczek o nierównej powierzchni gdzie można się czuć niepewnie". Jako niebezpieczne traktowane są także okolice stacji kolejowej, ..bo leżą na odludziu". Z przeprowadzonych rozmów i obserwacji wynika, że rozchodzące się od rynku uliczki, pełne zaułków i ciemnych zakamarków, mogą powodować, zwłaszcza po zmierzchu, niepokój, a nawet uczucie zagrożenia. W strefic tej bowiem występuję miejsca, w których skupiają się "ludzie z marginesu" pijący alkohol i zachowujący się niekiedy agresywnie. Nieokreślony lęk zmusza częstokroć przechodn ia do przyspieszen ia kroku. W przestrzeni centralnej można już poczuć się pewnie. Obaw nie wzbudza tu nawet zjawisko swoistego "zawłaszczania" pewnego fragmentu przestrzeni rynku przez grupki mężczyzn jawnie spożywających tanie wina. "A czego się mam bać - mówi starsza kobieta - wszyscy Illnie tu znają, dziell dobry mówią, nawet ci co tu nalawkach pod ratuszcm od rana siedzą z winem". Widok pijących w samym centrum miasta spotyka się jednak z ostrą krytyką mieszkańców. Ich zdaniem a jest to powszechna opinia - jest niedopuszczaJne, aby rynek, a więc wizytówka miasteczka, był sceną zjawisk społecznej patologii. Sławkowianie obawiają się, że Illoże to doprowadzić do powstania negatywnego obrazu miasta i jego III ieszkaI1ców. Rynek to przestrzell, z którą kojarzone są bardzo osobiste doznania i uczucia. W dużej części są one związane z przeżyciami z okresu młodości, które do dziś wyzwalają w ludziach nostalgiczne wzruszenie. Jak żaden inny fragment przestrzeni miejskiej, obszar ccntralny posiada szczególną intensywność znaczeli, dając poczucie zadolllowienia, a w rezultacie identyfikacji z miastem i jego przestrzenią. Wskazują na to liczne wypowiedzi: "Najczęściej chodzę :: K, Pol<;pa. S/(/\I'AOInA' Url/"/.:. IV: ,'''/awkowie ma/owal/y .... s. 44, �124 na spacer w stronę rynku, wtedy przypominam sobie lata młodości"; "Tutaj pod tymi lipami umawiałam się z moim nieżyjącym już mężem"; "to stąd właśnie wyruszaliśmy całą paczką nad Przemszę, żeby się zabawić"; ,.Kiedyś po spacerze na rynku, wszyscy spotykali się w karczmie, teraz tak już nie ma"; "Boże drogi, jak tak idę po tym rynku, to tak nieraz sobie myślę: tego już nie ma, tamtego już nie ma, ile tych ludzi już poumierah Boże święty ... "; "Zawsze jak tu przyjeżdżam, a jestem na rynku, to moja młodość mi się zawsze przypomina, te pierwsze randki ... i w ogóle". Sławkowianie wyodrębniają w przestrzeni rynku obiekty, które uznają za symbole miasta jako całości. Wyjaśniają, że obiekty te są łatwo w przestrzeni rynku dostrzegalne i na tyle specyficzne, iż najbardziej kojarzą się ze Sławkowem. Powszechnie wskazuje się starą karczmę zwaną "Pierwochą", ponadto odrestaurowaną drewnianą studnię oraz ratusz. Wymienia się też - choć stosunkowo rzadko - budynek Muzeum Regionalnego, a także siedzibę Towarzystwa Miłośników Sławkowa. Osiemnastowieczna karczma ma dla społeczności tego miasteczka znaczenie wyjątkowe, jako najbardziej charakterystyczny, wręcz reprezentacyjny element rynku. W potocznej świadomości karczma uznawana jest za "reklamówkę" i "główny zabytek" Sławkowa. Jej wizerunek bardzo często pojawia się na widokówkach, drukach okolicznościowych, plakietkach, różnych obwieszczeniach i reklamach informujących o lokalnych wydarzeniach społecznych i kulturalnych. Potwierdza to znaną tezę, że "Ważność poszczególnych obiektów określa częstotliwość, z jaką ukazują się na fotografiach. W ten sposób powstaje piramida popularności wybranych elementów centrum, co wywiera znaczny wpływ na jego obraz w społecznej świadomości,,2.'. Jak wskazują wypowiedzi, niespotykany kształt i okazały wygląd sprawiają, że budynek karczmy skupia na sobie uwagę przybyszów i jest jednoznacznie kojarzony ze Sławkowem. Rozmówcy eksponowali walory estetyczne i unikatową architekturę starej karczmy, wskazywali na jej symboliczną wartość historyczną. W ich przekonaniu obiekt ten, poprzez ścisły związek z lokalną przeszłością, przywołuje obraz dawnej świetności i prestiżu miasta, mówi o jego historycznym znaczeniu. W opinii pewnej części badanych, stara karczma uchodzi za ważny, a według niektórych nawet najważniejszy, element lokalnego dziedzictwa kulturowego jako unikatowy przykład "sławkowskiego stylu architektonicznego", który jest tu uważany za symbol odrębności, oryginalności i wysokiego poziomu rodzimej kultury. N ierzadko sądy motywujące szczególne znaczenie nadawane sławkowskiej karczmie wynikały z osobistych przemyśler'l popartych znajomością lokalnej historii i kultury. Przeważały jednak dość stereotypowe opinie będące niejako wtórną interpretacją poglądów i hipotetycznych ustaleń miłośników i znawców miejscowych tradycji. Niejednokrotnie argumentem uzasadniającym sąd było powoływanie się na ich bezpośrednie wypowiedzi bądź teksty zamieszczane w lokalnym periodyku. Zacytujmy tutaj choć krótkie frag21 A. Wallis. In/órmacja i gwar .... s. 103-104. �125 men ty artykułów, które ukazywały się w "Kurierze Sławkowskim". W jednym z nich czytamy: "Zwiedząjąc nasze miasteczko widzimy na pierwszym planie okazałą budowlę w rodzinnym stylu - niewątpliwie naj piękniejszą z do dziś zachowanych karczem (podkl". moje - G. O.) - karczmę sławkowską z XVIlI wieku,,24. Inny autor pisze: "z naszej karczmy nie bez powodu zwanej "Pierwochą" (czyli pierwszą) brali wzór budowniczowie wznoszonych szeregu innych tego typu obiektów w Polsce ( ... ). Bo dzieła architektonicznego w drewnie, godnego naszej "Pierrochy", póki co nie znajdzie Europa nigdzie ( ... ). Nawet u Witkiewicza ( ... ) Styl Zakopiański, sprawia wrażenie "zlepiellca", zbudowanego również z form o naszym rodowodzie sławkowskim". W innym miejscu ten sam autor pisze: "Tę samą wysokość co i zabudowa ulic, posiadała kolumnada rynku i karczma "Pierwocha", a projektujący ją posiadał wiedzę wywodzącą się z odległych tradycji budowniczych greckich świątyń,,25. Niebagatelny wpływ na kreowanie w potocznej świadomości Sławkowian obrazowo metaforycznego wizerunku karczmy ma niewątpliwie twórczość rodzimych literatów-amatorów. Autorzy piszący o karczmie, afirmując symboliczną rangę, starają się dać malownicze i sentymentalne opisy jej wyglądu. Akcentuje się również lokalizację budynku - w przestrzeni centralnej, .,na pierwszym planie miasteczka" (określenie pochodzi z wcześniej cytowanego tekstu), co wydatnie podnosi rangę obiektu i dodaje mu splendoru. (Podobną postawę można zresztą dostrzec w wielu wywiadach przeprowadzonych w Sławkowie). Zacytujmy fragment wiersza: "Sławkowska austeria. Które pokolenie patrzy na te podcienia, dach łamany, polski? O znaczeniu jej świadczy samo położenie w centrum miasta (podkl". moje - G. O.), przy trakcie krakowsko-bytomskim. ( ... ) Wtedy to w osiemnastym wieku zbudowano fundamenty, a potem ściany i dach stromy ... Każdy, kto zwiedził miasto, zna tę karczmę, zwaną austerią - tę perłę sławkowskiej korony,,26. W wielu utworach motyw karczmy pojawia się w formie zmitologizowanej, gdzie wiedza historyczna miesza się z legendą i anegdotyczną powiastką wszak wyobraźnia poetycka nie cofa się przed subiektywizmem i nie dba o dokładność. Marcin Czerwillski pisze, że legendowe opowieści związane z obiektami architektonicznymi (najczęściej zabytkowymi) wiążą miasto z historią, przydając mu dziejowej chwały, powagi zasług i określając jego indywidualność. Wpływają też pozytywnie na integrację mieszkańców, zwłaszcza H H. Hauzer. Po::najmy ::abvtki nas::ego miastec::ka. Karc::ma :: XVIII wieku, "Kurier kowskf' 199~nr34. 15 K. Szumem .. ·Irchileklura s/mvkowskim chlebem pisana. Karczma -., Pierwochq" ..Kurier Slawkowski'" 1994. nr 34. 16 A. Miehnicwski. S/mvkowska austeria. w: S/awkowie malowany ...• s. 24. Slaw::wana, �126 w małych miejscowościach. "Odgrywają one rolę w nieco tajemniczym procesie, który nazywamy identyfikacjąjednostki z grupą, przejściem odja do my,,27. Sławkowskiej karczmie poświęciłem nieco więcej uwagi nie tylko dlatego, że stanowi wyróżniający się, uznawany za szczególny element centrum, ale przede wszystkim dlatego, że związana jest z szeregiem znaczell kulturowych i symbolicznych, których nie posiada żaden inny obiekt w przestrzeni miasta. Jak się okazuje, utrwaliły się one głęboko w świadomości Sławkowian, a więź łącząca lokalną społeczność z symbolicznym obrazem karczmy jest ważnym czynnikiem wywołującym w mieszkallcach poczucie emocjonalnej łączności ze swoim miastem. Przedstawiony materiał empiryczny wydaje się potwierdzać wcześniejsze, bardziej ogólne ustalenia o charakterze teoretycznym. Tak więc centralna przestrzeń miasta swym znaczeniem wykracza poza odniesienia czysto funkcjonalne. Rynek - tradycyjny moduł w strukturze małego miasta, jest wspólną wartością przestrzenną, z którą mieszkaJ'lcy kojarzą swoje pojęcie miejskości. Jest to obszar silnie naładowany treściami symbolicznymi, z którym identyfikacja kształtuje i utrwala poczucie tożsamości z całym miastem, jego kulturą i historią. Celem opracowania było ukazanie tylko wybranych procesów społecznych i kulturowych związanych z przestrzennym funkcjonowaniem lokalnej społeczności małomiasteczkowej. Problematyka ta ~ wciąż mało rozpoznana - wymaga dalszych intensywnych badat'l empirycznych i uściślell teoretycznych. Winna też stać się przedmiotem zainteresowat'l różnych dziedzin wiedzy, wśród których szczególną rolę może odegrać etnologia. Grzegorz Odoj VALORISATION Of TIlE CENTRAL SPACE IN A SMALL TOWN AS EXEMPLIfiED BY SLAWKÓW (Summary) The article aims to present selected social and cultural procc,se, connected with the spatial functioning of the local community of a small town. The author has analysed Stawków. a town with 7,000 inhabitants. 45 km north-west ofCracow. Slawków is an e:\amplc ofa small town with a clear and harmonious spatial order that contains a set of traditional symbols of municipal life. The author's intention was to look at Slawków with the eye, of it, inhabitant:;. The author describes the division ofthe town's space. as perceived by the inhabitallls. The focus is on the market square in the town's centre. which symbolises the "urban" character. shapes the image of the town as well as the social-spatial behaviours. In this place meunings arc purticularly intense: they help one feel like at home and, eventually, idcnti(y with Ihe town. The buildings found in the market square. with distinct architecture and function (particularly the old inn. wooden well, town hall) are believed to be the symbols ofthe town treated as a wholc. 27 M. Czenvillski. Życie po miejsku, Warszawa 1974. s. 182. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca2bbd404f51349eaafabb26a83f38.pdf 19bf3cf9af9c4d45ad8e927535ab7d89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource etnografia- dokumentacja ikonograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1389 Title A name given to the resource Dokumentacja ikonograficzna w etnografii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S II. T U D l R A, O Z P R A W Y Lud, t. 60, 1976 GRZEGORZ SKALSKI DOKUMENTACJA IKONOGRAFICZNA W ETNOGRAFII I Badania kultury ludowej wymagają korzystania z wielu rodzajów źródeł, spośród których najważniejszą rolę odgrywają materiały zgromadzone podczas badań terenowych. Są to według Kopczyńskiej-Jaworskiej tzw. źródła tworzone przez badacza 1. Oczywiście, że te źródła informacji etnograficznej mogą służyć do rekonstrukcji kultury ludowej w bardzo ograniczonym przedziale czasowym - zasadniczo od 2 połowy XIX w. do czasów współczesnych. Do badań nad wcześniejszymi okresami rozwoju kultury ludowej źródła tego typu są nieprzydatne. Badacze odwołują się więc do źródeł zastanych, informujących drogą pośrednią o przeszłości. Przede wszystkim korzystają ze źródeł pisanych gromadzonych najczęściej w archiwach i w bibliotekach. Wykorzystują również źródła zbierane przez muzea. Stosunkowo najmniejszą uwagę przywiązują do źródeł typu przedstawieniowego, zwanych źródłami ikonograficznymi, wykorzystując je przeważnie do ilustrowania prac naukowych. Takie postępowanie spowodowało, że badania nad źródłami ikonograficznymi zostały oddalone na dalszy plan. Sytuację pogłębiał fakt, że część etnografów wątpiła w prawdziwość informacji przekazywanych przez te źródła 2. Jednak pomimo szeregu pozytywnych głosów, zwracających uwagę na niewykorzystany dotąd materiał źródłowy i, nielicznych co prawda, prac naukowych opartych na źródłach ikonograficznych, sprawa wykorzystania tych źródeł nie została do dziś w pełni rozwiązana. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być między innymi fakt, że etnografowie nie są przygotowani do prowadzenia badań źródłowych. Program nauki obejmuje bowiem metodykę badań terenowych, a o postępowaniu wobec 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Metodyka Warszawa 1971. 2 J. Sto Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa 6- Lud. tom LX etnograficznych polskiego, Lwów badań terenowych, 1926, s. 71. �82 GRZEGORZ SKALSKI źródeł zastanych, zwłaszcza ikonograficznych, nic mówi się prawie w ogóle. Innym powodem jest brak na gruncie etnografii opracow2:'1 teoretyczno-metodologicznych wykładających zagadnienia interpreta(.~i obrazów źródeł ikonograficznych. O tym, że badania nad źródłami ikonograficznymi winny być prowadzone i że są potrzebne, świadczyć mogą prace Seweryna, w których autor, wykorzystując głównie materiał ikon:)graficzny, dochodzi do ciekawych rezultatów, np. do odtworzenia poiskiego ubioru chłopskiego w okresie od polowy XV do polowy XVII W.' Tenże autor, w innej pracy, poruszył problem wykorzystania źródeł iE'> nograficznych w pracy muzealnej, postulując większe niż dotychczas zastosowanie ich przy organizowaniu wystaw w muzeach etnograficznych 4. Seweryn wreszcie, przeprowadzając krytykę szeregu prac \\'ykorzystujących materiały ikonograficzne, dowodzi o braku istnie1':ia w polskiej etnografii określonej metody postępowania wobec tego rodzaju źródeł 5. Wydaje się więc słuszne, aby źródła ikonograficzne stanov,ihprzedmiot badawczy osobnej specjalizacji etnograficznej, wykorzystuj:;cej odpowiednio dostosowaną metodę ikonograficzną zapożyczoną z historii sztuki i historii. Głównym celem takich badań byłobyorzeczeni.· stopnia przydatności źródeł ikonograficznych dla poznania rzeczywistości etnografi.cznej, a po ich analizie, dostarczenie nauce materiałów faktograficznych. Takie zadania należałoby postawić przed i k o n o g r a;- i '1 e t n o g r a f i c z n ą. Jednakże ich realizacja jest uwarunkowana odpowiednio przygotowaną do badań bazą materiałowo-źródłową. I wJaśn',e temu zagadnieniu pragniemy poświęcić miejsce. II Na wstępie wypada wYJasmc podstawowe pojęcie ikonografii etnograficznej, bezpośrednio związane z jej przedmiotem badań, tj. źrórlb ikonograficzne. Od innych typów źródeł różni się ono przede wszystKim sposobem przekazywania informacji, tj. obrazem (w szerokim tego sIO\','? znaczeniu), w którym tkwią zasadnicze wartości źródła ikonograficznego: 1) obraz jest materialnym nośnikiem informacji: powoduje to łatwGEc w jego utrwalaniu, kopiowaniu i powj~laniu, stosując zwłaszcza wspOłczesne środki techniczne; T. Seweryn, Ubiór chłopski UJ Polsce (1450-1650), ,.Rccznik lVluzcum E:r.8graficznego \[ K~-ai,~)wie" lr66, t. 1, s. 6-74. 4 T. Seweryn, j;.;onog;·aficzna dokumentacja historuczna IJ; mnz('(lci: rer/fJU::ll]Jch. "Kwartalnik Muzealny" 194,), R. 2, z. 2, s, 91-07. ó T. Seweryn, MetOda ikonogTaji,c;:.na UJ ctno(jl'ofii jJolskiej, "L:Jdzkic Sludii' Etnograficzne" 1967, t. 9, s. 45. .j �f)()::III;:~':il:"C)a ikonograficzna w etnografii, 2) Cbr<F jnIormL:~e O rz':;'zy\;;istości, W mniejszym lub większym stopniu zniek~:ztalcc;nej prze,; E:uLra (nadawcę); 3) rzeczywistość utnvalana przez obraz należy w przeważającej mierze do tak zwanej kultury materialnej; w mniejszym stopniu obraz przekazuje infcrmacje dotyczące społecznej i duchowej strony kultury; 4-) obraz utrwalając rzeczywistość przekazuje równocześnie związki funkcjonalne zachodzące między elementami tej rzeczyvvistości; 5) obraz może przekazywać informacje w sferze ponadjęzykO\vej dzięki na ogół jednakowemu doświadczeniu praktycznemu, jakie posiadają nadawca i odbiorca obrazu; odbiór obrazu może być pełniejszy w wypadku znajomości przez odbiorcę źródeł pisanych i tradycji uzupełniających wiedzę zdobytą przez doświadczenie praktyc:we, Tak więc, za źródło ikonograficzne do określonego tematu należy uważać każde przedstawienie plastyczne, które będąc przedmiotem krytyki źródłowej i analizy iJ?:onograficznej dostarczy informacji na żądany temat Dla bliższego oznaczenia jego wartości informacyjnej na potrzeby etnografii stosować można termin: źródło ikonograficzne o tematyce etnograficznej, Wspomniane wyżej obrazy, czyli przedstawienia plastyczne, mogą być realizowane w różnych technikach plastycznych, \\Tedług których najczęściej przeprowadza się zasadniczą klasyfikację źródeł ikonograficznych 6, Są to więc: malarstwo, rzeźba, grafika, rysunek artystyczny i techniczny, tkanina artystyczna, fotografia i film, Zródła ikonograficzne nie muszą mieć wartości artystycznych, lecz z drugiej strony "v·; pojęciu źródła ikonograficznego, co w olbrzymiej części wiąże si~ z produkcją w jakimś stopniu artystyczną, mieścić się będzie zarówno produkt tak zwanej sztuki oficjalnej, jak i amatorskiej czy ludowej" 7, Charakteryzując miejsce źródeł ikonograficznych wśród innych źródeł etnograficznych trzeba stwierdzić, że w wypadku źródeł tworzonych przez bada('za źródła ikonograficznego (rysunek, fotografia, film) są w większości materiałem pomocniczym, dokumentującym dane zjawiska, Wśród źródeł zastanych źródła ikonograficzne o tematyce etnograficznej zajrnuj<] równorzędne miejsce z innymi źródłami, są ich uzupełnieniem. tak jak one uzupełniają źródła ikonograficzne, li PCI', B, .Jcwsiewicki, Próba zasygnaiizon;ania badaniach etnopraficznych, "Etnografia wir.ska, Żnjdlll pisane i ikonograficzne ti' 7tCj, ,;. [w:j Studia 142-1:18: L i konsumpcji, 'l, Próua 1, s, 49-64. ; B, Jcwsicwicki, S)<:<l, Meiodyka, z dziejów go.<:podarstwa Zródla Turnau. klasyfikacji, Próba .., s, 10:5, Polska'· do histo;-ii wicJ'iidego, ikonograficzne "Kwartalnik zasygnalizowania, roli źródła ikonografic::nego 1 %-±, " 8, " 25' -2:'3: Z. F'):;rolnictwa Polski średniowieczW2rszawa clo nou:ożytniej Historii Kultury .., s, 252, Por, 1960, historii t 3, z, l, produkcji Materialnej" B, Kop~zyńska-Jawor- 1966. �84 GRZEGORZ SKALSKI III Rozważania na temat dokumentacji należą do zespołu zagadnień związanych z teorią informacji naukowej, która badając formy i metody działalności naukowo-informacyjnej w różnych naukach podaje zasadnicze treści procesu naukowo-informacyjnego: 1) gromadzenie dokumentów naukowych, 2) analityczno-syntetyczne opracowanie informacji dokumentacyjnej, 3) przechowywanie i wyszukiwanie informacji, 4) reprodukowanie i rozpowszechnianie materiałów informacyjnych 8. Dla nauk społecznych, które od niedawna zainteresowane są tymi zagadnieniami na szerszą skalę, zostały określone podstawowe funkcje służby informatorskiej. Przedstawiają się one następująco: 1) zestawienie materiałów w sposób użyteczny dla odbiorców - co może oznaczać: a) gromadzenie i systematyzowanie dokumentów oryginalnych (ewentualnie wtórnych) oraz ich rozpowszechnianie w formie odpowiadającej potrzebom potencjalnych odbiorców lub też grupowanie rozproszonych często dokumentów w jeden użyteczny zbiór; b) opracowywanie bibliografii, 2) klasyfikowanie i indeksowanie, 3) przechowywanie dokumentów 9. Odnośnie do ikonografii etnograficznej powyższe zagadnienia nie były przedmiotem opracowań. Niemniej jednak wydaje się, że słusznym będzie przejęcie na jeJ potrzeby dotychczasowych doświadczeń teorii informacji naukowej w naukach tak społecznych, jak i ścisłych. Bo przecież cele i zakres działalności informacyjnej są wspólne dla wszystkich nauk. Podstawowym terminem z zakresu teorii informacji naukowej jest dokument, mający wiele definicji, które różnie go charakteryzują. Dla celów niniejszego opracowania wydaje się, że najbardziej operatywnym będzie stwierdzenie, iż dokument jest to utrwalona treść myślowa 10. Obejmuje ona wszelkie postacie podłoża, czyli materiału fizycznego, A. I. Michajłow, A. I. CzerD-y, R. S. Gilarewski, Podstawy informacji naukoWarszawa 1968, s. 13. 9 P. R. Lewis, The Present Range of Dokumentation. Services in the Socia! Sciences. "Aslib Proceedings" 1'966, nr 2, cyt. za: J. Szwalbc, Niektóre zagadnienia informacji w zakresie nauk społecznych. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1969, R. 14, nr 1, s. 10-15. 10 M. Dembowska, Próba klasyfikacji pojęciowej dokumentów w dokumentacji i informacji naukowej. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1966, R. 11, nr 2, s. 2. 8 wej, �Dokumentacja ikonografiezna w 85 etnografii w którym została zapisana, oraz wszelkie formy zapisu, czyli sposobu wyrażania treści myślowej. Dokonując podziału dokumentów ze względu na sposób zapisu treści można wyróżnić następujące typy: 1) dokumenty graficzne, zawierające tekst wyrażony systemami znaków liter, cyfr, nut, itp. 2) dokumenty oglądowe, w których treść myślowa przedstawiona jest za pomocą obrazu, 3) dokumenty słuchowe, zawierające utrwalony tekst słowny lub muzyczny, odbierany za pomocą słuchu 11. Porównując określenie terminu "dokument oglądowy" z definicją "żródła ikonograficznego" można dojść do przekonania o jednoznaczności tych terminów. Dokumentacja, jako pochodny termin od słowa dokument, różnie jest interpretowana. Międzynarodowa Federacja Dokumentacji (FID) stosuje określenie "dokumentacja" na: gromadzenie, przechowywanie, klasyfikację, selekcję, rozpowszechnianie i wykorzystywanie wszelkich rodzajów informacji 12. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa dokumentację jako "zespół czynności polegający na gromadzeniu, opracowywaniu i rozpowszechnianiu dokumentów na potrzeby określonej gałęzi nauki", i której głównym zadaniem "jest selekcja i analiza treściowa dokumentów oraz ich kwalifikacja z punktu widzenia przydatności do określonego celu". Ostatnio obok terminu "dokumentacja" .używa się równie nie ostro zdefiniowanego terminu "informacja" lub "informacja naukowa". Potocznie mówi się o informacji w znaczeniu wiadomości. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa informację naukową jako "zespół czynności polegajćlcych na opracowywaniu i rozpowszechnianiu danych z zakresu określonej dziedziny nauki, mających na celu ustalenie aktualnego stanu wiedzy". Dyskusję budzi również określenie wzajemnego stosunku między terminami "dokumentacja" i "informacja" 13. W zasadzie używa się tych wyrażeń równolegle i w podobnym znaczeniu, choć termin "informacja" stopniowo zajmuje miejsce terminu "dokumentacja". Można również rozważać zakres pojęcia "dokumentacja" w powiązaniu z procesem informowania, na który składa się: gromadzenie informacji (jako wiadomości), przetwarzanie informacji i rozpowszechnianie informacji. Wtedy informacja jako działalność informacyjna obejmuje wszystkie etapy procesu informowania. Etap środkowy - opracowanie informacji na podstawie źródeł, gromadzonych w pierwszym etapie procesu, odpowiednio do ich przeznaczenia - stanowi działalność dokumentacyjną 14. P,-óba klasYfikacji ..., s. 3. 11 M. Dembowska, 12 W. Piróg, 1:1 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 10-18. 14 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 15-16. Zagadnienie informacji i dokumentacji s. 9. naukowej, Warszawa 1972, �GRZEGORZ SKALSIG Z powyższego wynika, że dadzą się wyróżnić zasadnicze dwa znaczenia terminu "dokumentacja": dokumentacja! (szersza) i dokumentacja2 (\vęższa). Takie rozumienie dokumentacji odnieść można również do ikonografii. Wówczas dokumentacja t ikonograficzna obejmować będzie czynności związane z gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, klasyfikacją, selekcją, rozpowszechnianiem źródeł ikonograficznych (dokumentów) na potrzeby nauki - etnogrufii. Natomiast dokumentacjat ikonograficzna lub lepiej: dokumentowanie źródeł ikonograficznych, dotyczy opracowania informacyjnego źródła (dokumentu). IV Aby odpowiednio przygotować bazę materiałowo-żródłową dla badań ikonografii etnograficznej należy rozwiązać zagadnienie dokumentacji ikonograficznej (zarówno tej pojętej wąsko, jak i szeroko) w aspekcie praktycznym, użytkowym. Przede wszystkim wymaga opracowania etap dokumentowania źródeł ikonograficznych 15. Dokumentowanie źródeł ikonograficznych, czyli opracowanie informacyjne polega na takim jego przedstawieniu, aby odpowiadało określonym potrzebom badawczym. W tym przypadku chodzi o wydobycie ze źródła wszelkich naj istotniej szych informacji przydatnych w późniejszych badaniach naukowych - etnograficznych. Potrzeby te warunkują formy opracowania źródła. I tak, zasadniczymi rodzajami dokumentowania są: opis informacyjny i dokumentacyjny, analiza dokumentacyjna, fotografia, wypis źródłowy oraz klasyfikacja. Jako pierwszy rodzaj dokumentowania, opis informacyjny źródła ikonograficznego ma na celu przede wszystkim poinformowanie o istnieniu źródła i jego charakterze. Podaje się w nim najważniejsze dane dotyczące tytulatury oraz formy zewnętrznej i treści dokumentu, co ma pozwolić na jego identyfikację i odszukanie wśród innych dokumentów. Uzupełnieniem są wiadomości co do pierwotności, publikowania i własności dokumentu. Zasadniczymi elementami opisu informacyjnego są: tytuł i autor dokumentu, materiał i technika wykonania dokumentu. data jego wykonania, dane o pierwotności lub wtórności dokumentu!6 13 Tę część artykułu opracowano na podstawie pracy A. L Michajłowa, A. L Cze,nego i R. S. Gilarewskiego, Podstawy informacji naukowej, Warszawa 1968, ss. 390. 16 Określenie pierwotności dokumentu sprowadza się do stwierdzenia, czy dany dokument nie jest dokumentem wtórnym, czyli reprodukcją. Dokument wtórny jest bowiem sporządzany z dckumentu pienvotnego i odzwierciedla jego treść. n często i formę, w sposób pełny i niezmieniony. Do dokumentów wlórnych zalicza się mikrofilm oraz foto- lub kserokopię dokumentu. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 8'1 o;:::z charakterystyka treści dokumentu 17. Opis informacyjny stosuje się p:·zy wypelnianiu ankiet dokumer.tacyjnych oraz kart informacyjnych dckumentów (por. s. 9:3). z których tworzy się kartotekę informacyjną o źródłach ikonograficznych. Ten rodzaj opisu stosować można w publikr.\·;anych przeglądach informacyjnych źróieł ikonograficznych o tem:::tty";;; etnograficZl'.ej. Następnym rodzajem dokumentowania źródeł ikonograficznych jest !);~';~ dokumentacyjny. Podaje się w nim rozszerzone dane o formie i treści dckumentu. Od opisu informacyjnego różni się przede wszystkim formą c~Grakterystyki treści zwanej opisem treści. W tym opisie charakteryzuje sir; treść dokumentu w formie zwięzłego tekstu, zawierającego niewielką L-zbę slów, pisanego językiem prostym i jasnym. Podaje się w nim naz'.'·y i określenia gwarowe. Opis treści powinien umożliwiać identyfikację dokumentu bez potrzeby odwoływania się do identyfikacji według innych elementów opisu dokumentacyjnego. Opis dokumentacyjny stosuje się pro:y wypełnianiu ankiet dokumentacyjnych, kart dokumentacyjnych ź,'ć>dła oraz in wentarza źródeł ikonograficznych, a także w przeglądach dokumentacyjnych źródel ikonograficznych (por. s. 93). Analiza dokumentacyjna, będąca opracowaniem o charakterze naukow~/m, jest przedstawieniem rezultatów przeprowadzonej krytyki źródłow€'j i metedy ikonograficznej treści dokumentu. Zasadniczym celem tej "natizy jest stwierdzenie, czy dany dokument może być wykorzystywany \v badaniach etnograficznych. W stosunku do poprzedniego rodzaju do-o kumentowania, opisu dokumentacyjnego, różni się większą precyzją opisu treści i jego objętością, jak i ~rprowadzeniem opisu wartcściującego. W analizie dokumentacyjnej trzeba wykazać wszystkie źródła pisane wykorzystane w badaniach . . Fotografia dokumentu jest elementem uzupełniającym opisy dokumentu. Potwierdza ona istnienie dokumentu, wiernie przekazując jego obraz. Fotografię stosuje się w celu zilustrowania opisu, bądź dla częśc~o\Vego jego zastąpienia; wykorzystuje się ją na kartach dokumentac~'.jnych. Dodatkowym źródłem informacji o treści dokumentu są zgodne z treśdokumentu fragmenty literatury, z których sporządza się wypisy. \\: przypadku dokumentów publikowanych wypisy powinny pochodzić z tych samych pozycji co dokumenty. Natomiast dla innych dokumentów \';:'bicra się fragmenty literatury, tak aby zgadzały się one pod względem 17 Charakterystyka treści zawiera określenia jedno- lub kilkuwyrazowe charakteryzujące treść dokumentu pod kątem zawartości informacji etnograficznej Graz danych o pochodzeniu terytorialnym przedstawionych tematów etnograficzn~'ch. Określenia te powinny być związane z ogólną klasyfikacją dokumentów ze \nględu na id1 treści etnograficzne. �88 GRZEGORZ SKALSKI tematyki, czasu i mIeJsca z treścią dokumentów. Wypisy źródłowe są materiałem uzupełniającym, dołączanym do kart dokumentacyjnych źródeł ikonograficznych. Ostatnim rodzajem opracowania informacyjnego źródła ikonograficz nego jest klasyfikacja informacji uzyskanych w wyniku przeprowadzonych badań nad źródłem. Wiąże się to bezpośrednio z problemem wyszukiwania ze zbioru dokumentów jednego (lub grupy) dokumentu zawierającego potrzebną informację. Zasadniczo istnieją trzy systemy informacyjno-wyszukiwawcze 18 (dalej: SIW) oparte na następujących typach języków informacyjno-wyszukiwawczych 19 (dalej: JIW): 1) języki typu klasyfikacji biblioteczno-bibliograficznej (np. klasyfikacja dziesiętna Deveya, UKD, klasyfikacje fasetowe), 2) języki typu "słownikowego", przy wykorzystaniu których zasadnicza treść znaczeniowa dokumentów jest wyrażona znormalizowanymi nagłówkami przedmiotowymi (hasłami), uszeregowanymi w porządku alfabetycznym, 3) języki typu deskryptorowego oparte na znakowaniu kojarzenio wym. Wspólnym celem tych systemów jest takie wyszukiwanie informacji, aby bez potrzeby czytania tekstów dokumentów wybierać ze zbioru informacji takie dokumenty, które odpowiadają na pytanie informacyjne. W tym celu każdy dokument zaopatruje się w charakterystykę wyszukiwawczą, którą tworzy zasadnicza treść znaczeniowa dokumentu wyrażona terminami JIW. Poprzez porównanie instrukcji wyszukiwawczej, która jest zapytaniem informacyjnym sformułowanym w terminach JIW, z charakterystykami wyszukiwawczymi dokumentów w całym zbiorze wyodrębni się taki zbiór dokumentów, który zawierać będzie informacje zawarte w instrukcji wyszukiwawczej. Mając na uwadze charakter informacji uzyskanych w toku analizy źródeł ikonograficznych oraz potrzeby odbiorców tych informacji wydaje się, że najlepszym JIW dla szybkiego i wieloaspektowego wyszukiwaJ 18 Przez system informacyjno-wyszukiwawczy w jego postaci abstrakcyjr.ej należy rozumieć całokształt sformalizowanego języka informacyjno-wyszukiwawczego, zasady przekładu z języka żywego na język sformalizowany (i odwrotnie) oraz kryteria znaczeniowe odpowiednika między charakterystyką wyszukiwawczą cokumentu a instrukcją wyszukiwawczą. Pojęciem abstrakcyjnego SIW nie obejmuje się środków technicznej jego realizacji - kartotek katalogowych, kart perforowanych różnych typów, maszyn analitycznych, specjalnych urządzeń itp. 19 Język informacyjno-wyszukiwawczy jest to sformalizowany system semantyczny przeznaczony do wyrażenia treści znaczeniowej dokumentów i pytań informacyjnych w celu wyszukiwania w masywie dokumentów (zbiorze) takich, które odpowiadają na postawione pytanie. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 89 nia dokumentów jest język typu deskryptorowego 20. Zapewni on także łatwe przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji. Przyjęcie tego JIW wymagać będzie wypracowania tezaurusa dotyczącego formy i treści źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej 21. Omówione powyżej zagadnienia dotyczące dokumentowania źródeł ikonograficznych nie wyczerpują w całości tematu; przeciwnie, mogą stanowić zalążek dla dalszych szczegółowszych opracowań. v Chcąc mówlC o organizowaniu w jakiejkolwiek formie dokumentacji ikonograficznej (pojmowanej szeroko) trzeba najpierw zdać sobie sprawę z jej obecnej sytuacji. Gdy spojrzeć na nią od strony procesu naukowo-informacyjnego można stwierdzić, że tylko jego pierwsza część jest realizowana zadowalająco, tj. gromadzenie dokumentów naukowych, czyli źródeł ikonograficznych. Źródła o charakterze artystycznym znajdują się przede wszystkim w zbiorach większych muzeów zarówno artystycznych, jak i zbierających sztukę ludową oraz u osób prywatnych. Dotarcie do nich wymaga szczegółowej kwerendy wykraczającej często poza zakresy katalogów i kartotek sporządzanych w muzeach. Podobnymi kwerendami trzeba objąć archiwa i biblioteki, w których można znaleźć źródła przeważnie o charakterze powtarzalnym. Jeśli chodzi o fotografie, to gromadzone są one przeważnie w archiwach fotograficznych tych placówek naukowych, które prowadzą badania etnograficzne - są to przede wszystkim muzea, ośrodki uniwersyteckie oraz instytuty. Bogate zbiory fotografii i reprodukcji posiada Instytut Sztuki PAN w Warszawie, a zwłaszcza Pracownia Plastyki Ludowej IS PAN w Krakowie, ponadto pracownia dokumentacji Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Informacje o źródłach ikonograficznych można uzyskać również w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. Wiele źródeł w postaci fotografii jest w posiadaniu osób prywatnych, najczęściej samych etnografów. Filmy natomiast gromadzą archiwa poszczególnych wytwórni oraz Cen20 W języku typu deskryptorowego wyraża się treść znaczeniową dokumentu pytania informacyjnego za pomocą odpowiedniego spisu lub zestawu tzw. słów kluczowych, będących wyrażeniami najbardziej charakterystycznymi dla treści dokumentu i zapytania. Celem wyeliminowania homonimii i synonimii słów kluczowych wybiera się z nich jeden termin i zaleca do indeksowania - termin ten zwie się deskryptor. Pełny zestaw deskryptorów z podanym znaczeniem oraz łącznie z deskryptorami o szerszym i węższym znaczeniu i synonimami stanowi tezaurus. 21 Dużą pomoc może okazać opracowywany przez redakcję "Demos" tezaurus dotyczący etnograficznej zawartości wY<1,awnictw. j �90 GRZEGORZ SKALSKJ tralne Archiwum Filmowe w Warszawie. Prócz tych wyzeJ wymienionych instytucji, źródła ikon~graficzne mogące zainteresować etnografa S,) l'O"ł:proszone po wielu placówkach, często nie zwicFanych z zagadnieniami etnograficznymi . .Tuż z tej bardzo pobieżnej charakterystyki widać, że interesujące nas źródła są w posiadaniu wielu właścicieli, często nie zwi'łZanych z etnografią - nie mających więc żadnych interesów w informowaniu o swoich zbiorach pod kątem potrzeb etnografa. Gdy dodamy do tego poważne braki w procesie informowania w obrębie samej etnografii, skuteczni:: utr-udniające badania naukowe, dojdziemy łatwo do przekonania o potrzebie podjęcia działań zmierzających do wzrostu efektywności wykcrzystywania źródeł ikonograficznych w badaniach etnograficznych. Nawiasem mówiąc, dotyczy to także pozostałych typów źródeł etrograficznych, specyfiką bowiem etnografii jest to, że przyjmuje za punkt wyjścia do rozważań naukowych kontakt ze źródłem. Rozpatry'v';anie powyżej określonego celu należy zacząć od przyjęcia założenia, że wzrost efektywności wykorzystywania źródeł ikonograficznych nie zależy od stopnia rozproszenia źródeł, lecz od stopnia posiadania informacji o źródłach oraz od nakładu czasu poświęconego na wyszukanie źródeł. Założenie to warunkuje formy rozwiązania problemu. Widać tu przynajmniej dwie drogi: pośrednią i bezpośrednią. Pierwsza polega na stworzeniu systemu informacji o źródłach ikonograficznych o tematyce etnograficznej. Zawierałby on dane a właścicielach źródeł, czyli o miejscach przechowywania źródeł, mógłby wi<.;:c udzielać odpowiedzi na pytanie, gdzie znajdują się źródła ikonograficzne na temat, np. budownictwa ludowego w Wielkopolsce. Druga droga, bezpośrednia, polega na utworzeniu ośrodków, których celem byłoby zbieranie dokumentacji o źródłach ikonograficznych. Wówczas badacz uzyskiwałby wszystkie potrzebne dane bez konieczności docierania do faktycznych właścicieli źródeł. Cechą wspólną obu dróg jest istnienie przekaźnika pomiędzy badaczem a zbiorami źródeł w postaci służby informacyjnej. Różny jest tylko jego zakres informowania. A najważniejsze, że oba warianty nie eliminują się, a przeciwnie, wariant pierwszy może być etapem wstępnym przy wdrażaniu drugiego. Przyjmując taką koncepcję wypada zastanowić się nad formą jej realizacji. Sądzimy, że służba informacyjna gromadząca informacje o źródłach i ich dokumentację winna być organizowana na zasadzie sieci ośrodków rozrzuconych po całym kraju mających ściśle określone rejony działalności i powinna rozwinąć się w oparciu o istniejące już instytucje. Mamy tu na myśli muzea etnograficzne o charakterze muzeów okręgowych. Przemawiają za tym również inne względy. Przede wszystkim muzea będą największymi odbiorcami informacji gromadzonych w ośrcdkach, co wy- �Dol;:umenlacja ikonograficzna w 91 etnografii ni1(a z ich charakteru i potrzeb. \V badaniach prowadzonych przez muzealników ważnym elementem poznawczym są źródła porównawcze, !:~óre mogą uzupełnić informacje uzyskane z analizy znajdujących się \\. zbiorach Gbiektów muzealnych. Takimi źródłami są niewątpliwie źródła ikonograficzne. Z kolei dokumentowanie źródeł ikonograficznych, bĘdąc zasadniczym etapem dokumentacji ikonograficznej, wymaga od ':sób nim się zajmujących pewnego przygotowania i umiejętności. Daje te) muzeum, w którym działalność dokumentacyjna stanowi jedną z jego !v)dstawowych funkcji. VI Własciwa organizacja bazy materiałowo-źródłowej na potrzeby ikonografii etnograficznej wymaga, jak to wyżej wykazano, powstania szeregu ośrodków zajmujących się dokumentacją ikonograficzną. Chcielibyśmy \vięc w tym miejscu przedstawić Ośrodek Dokumentacji Ikonograficznej Et:lOgrafii Wielkopolski organizowany przy Muzeum Etnograficznym, Oddziale Muzeum Narodowego, w Poznaniu pierwszy tego rodzaju ośrodek w Polsce 22. Zasadniczym celem Ośrodka jest prowadzenie działalności związanej z dokumentacją źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej, jej gromadzenie, opracowywanie i rozpowszechnianie. W ramach tej działalności Ośrodek przeprowadza badania nad zebranym materiałem, dokonując jego krytyki i selekcji. Opracowywanie naukowe tych materiałów ma na celu dostarczenie wiarogodnych informacji dotyczących badanej przez etnografię rzeczywistości. Ośrodek ma stać się placówką udostępniającą źródła ikonograficzne w postaci dokumentów pochodnych dla badań naukowych, jak i dla celów popularyzatorskich. Dlatego ważnym zadaniem Ośrodka będzie publikowanie dokumentacji źródeł ikonograficznych w formie przeglądów informacyjnych, dokumentacyjnych i opracowań naukowych. Ośrodek nie zamierza gromadzić źródeł w postaci oryginałów, natomiast będzie prowadził działalność zmierzającą do przekazywania "odkr:v,tych" źródeł do tych instytucji, które specjalizują się w zbieraniu typologiczni e podobnych obiektów; np. obrazy czy rzeźby o charakterze artystycznym, posiadające wartość dla etnografii, kierowane będą do odpowiednich muzeów gromadzących takie obiekty. Wyjątek stanowić będą fotografie zebrane w czasie penetracji terenowych, a także inne źródb - w tym grafika - które wcielane będą do zbiorów Ośrodka. 22 Przewiduje 19;5/1976. się, że Ośrodek rozpocznie swą działalność na przełomie lat �92 GRZEGORZ SKALSKI Oprócz działalności związanej z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych Ośrodek ma za zadanie dokumentowanie kultury ludowej Wielkopolski w formie fotografii, tworzyć więc będzie nowe źródła ikonograficzne. W przyszłości Ośrodek powinien zastosować w tej działalności dokumentacyjnej rejestrację filmową. Ośrodek, ze względu na swój charakter regionalny, obejmować będzie swoimi badaniami te źródła ikonograficzne, które związane są tematycznie z terenem Wielkopolski pojmowanej historycznie. Jednakże poszukiwania prowadzić będzie na całym obszarze Polski, sięgając w razie potrzeby poza jej granice. W stosunku do źródeł ikonograficznych, co do których pochodzenie jest wątpliwe bądź trudne do ustalenia, będą one dokumentowane i poddawane szczegółowym badaniom. W wypadku źró:leł dotyczących innych regionów Polski, a występujących tylko w zbiorach różnych instytucji na terenie Wielkopolski (np. w archiwach, muzeach), Ośrodek będzie w miarę możliwości prowadził ich wykaz w formie kartoteki informacyjnej. Natomiast badania te nie będą obejmować pozycji wydawniczych. Chodzi bowiem o to, aby mieć pełne rozeznanie jakie materiały znajdują się na terenie Wielkopolski, a w razie powstania innych Ośrodków regionalnych przekazać im te dane. Ułatwi to znacznie poszukiwania, unikając zbędnego i czasochłonnego dublowania badar. przez inne Ośrodki. Z kolei Ośrodek Wielkopolski oczekiwać będzie podobnego działania ze strony pozostałych, tak że zasięg działalności może ograniczyć się do Wielkopolski. Zakres czasowy źródeł ikonograficznych podlegających dokumentacji jest w zasadzie nieograniczony, z tym, źe w pierwszych latach działalności główny nacisk położony będzie na źródła pochodzące sprzed 1920 roku. W stosunku do pozostałych źródeł prowadzić się będzie rejestrację w formie kartoteki informacyjnej, gromadząc również w miarę możliwości ich reprodukcje. Zakres tematyczny źródeł ikonograficznych interesujących Ośrodek dotyczy przede wszystkim tych dziedzin kultury ludowej, które reprezentowane są w zbiorach Muzeum. Głównie są to: plastyka ludowa ze zdobnictwem, ubiór i tkaniny, rzemiosło, rolnictwo i inne formy gospodarki, także wyposażenie wnętrz izb chłopskich. Zebranie materiałów ikonograficznych do tych tematów będzie zadaniem pierwszorzędnym Ośrodka. Niemniej jednak dla uzyskania możliwie pełnego obrazu kultury ludowej trzeba objąć badaniem pozostałe jej przejawy, jak obrzędowość, zagadnienia kultury społecznej, czy też budownictwo z osadnictwem. Celem zabezpieczenia sprawnej realizacji nakreślonych wyżej zadań oraz w związku z różnorodnością form działalności Ośrodka konieczne jest przeprowadzenie podziału organizacyjnego z wyznaczeniem szczegółowych zakresów i form działalności wyodrębnionych jednostek. Podst::i< �Dokumentacja ikonograficzna w etnog1'ajii 93 wowy podział działalności merytorycznej Ośrodka przedstawia się następująco: Pracownia Dokumentacji Naukowej, Pracownia Fotograficzna i Archiwum. Pracownia Dokumentacji Naukowej zabezpiecza podstawową działalność Ośrodka, tj. poszukiwania, inwentaryzację i opracowywanie źródeł ikonograficznych, a także prowadzi działalność informacyjną. Poszukiwania źródeł ikonograficznych muszą być organizowane systematycznie i dokładnie. Uchroni to przed powracaniem do tych samych materiałów. Badania powinny być prowadzone według z góry ustalonego programu, na który składają się pola badawcze uszeregowane w pewnej kolejności. Polami badawczymi mogą być zbiory źródeł instytucji, osób prywatnych, a także źródła zawarte w publikacji. Dla ułatwienia i ujednolicenia zapisów, w większości prowadzonych poza Ośrodkiem, istnieje potrzeba zastosowania ankiety dokumentacyjnej 23. Ankieta dokumentacyjna jest wykorzystywana przy inwentaryzacji źródła i wypełnianiu karty dokumentacyjnej. Po jej wykorzystaniu przechowuje się ją w Archiwum. Ankieta dokumentacyjna jest niezbędnym łącznikiem pomiędzy etapem poszukiwań a etapami inwentaryzacji i opracowywania źródeł ikonograficznych, a w razie zagubienia karty dokumentacyjnej stanowi cenne źródło dla jej rekonstrukcji. Na tym etapie badań dokonuje się również wypisów źródłowych dotyczących tematyki źródeł ikonograficznych zamieszczonych w publikacjach i przeznaczonych do inwentaryzowania oraz zleca się Pracowni Fotograficznej wykonanie reprodukcji źródła ikonograficznego. Inwentaryzacja. Źródło ikonograficzne, które odpowiada stawianym mu wymaganiom musi być zainwentaryzowane w specjalnie do tego celu przeznaczonej księdze. Polega to na wypełnieniu wszystkich elementów opisu zawartych w inwentarzu 24 i oznakowaniu kolejnym numerem. W ten sposób źródło otrzymuje swój stały symbol liczbowy (adres), mający zastosowanie w systemie wyszukiwania źródła z całego zbioru. Opracowywanie źródeł ikonograficznych. Jest to najbardziej czasochłonny etap pracy dokumentacyjnej. Wymaga on w pierwszym rzędzie wypełnienia karty dokumentacyjnej (ryc. 1 i 2) na podstawie ankiety dokumentacyjnej i zaopatrzenia jej w reprodukcję fotograficzną źródła oraz w wypisy źródłowe. Następnie dokonuje się krytyki źródłowej oraz prze23 Ankieta dokumentacyjna jest niejako pierwszą redakcją (brudnopisem) karty dokumentacyjnej zawierającą te same pytania. Najważniejsze z nich to: nazwa pola badawczego, tytuł dokumentu, opis treści, charakterystyka treści, dotyczy terenu, dokument pierwotny, dokumen.t wtórny. Ankieta ma format A4. N Inwentarz ma następujące rubryki: numer inwentarzowy, rodzaj dokumentu, treść dokumentu w tym: tytuł, opis dotyczy terenu; następnie d Cjkument pierwotny - materiał i technika wykonania, autor i data wykonania, właściciel, publikacja oraz dokument wtórny z podziałem jak dokument pierwotny. �94 GRZEGORZ Nazwa Ośrodka DOKUlIilENT Material Rodzaj dokumentu SKALSKI Tytuł nr inw. dok. PIERWOTNY technika Wymiary Autor i clata wykonania Aut-or i data !)lIIJlik:lcjn Opis: DOKUMENT Material WTORNY i technika \óVyn1iary \\,ykonanin \Vłasciciel Publikacja Opis: CHARAKTERYSTYKA Ryc. 1. Karta DOKUMENTU dokumentacyjna źródła ikonograficznego. Strona przednia �Dokumentacja ikonograficzna !J,l w etnograf;'; I--------~·,=~~,~--------------Rodzaj dolcU'Jllcntu Tytuł Nr in\v. dok. OPIS TRESeI: Obiekt Autor Oat.H wykonania Material TeehniJ<n __________ J \\-ykor.nniu Właściciel DOTYCZY TERENU i \VOjC\\"lldzt\\'o powiat GmIna i Miej SCO\~lOŚĆ Inn<' okreslenia Kartę Ryc. 2. Karta dokumentacyjna wypełni! źródła ikonograficznego. dnia Strona wewnętrzna �96 GRZEGORZ SKALSKI prowadza się analizę ikonograficzną treści źródła. Rezultaty tych badań zapisuje się na przeznaczonych do tego kartach dołączanych do kart dokumentacyjnych. Tak więc podstawowym dokumentem pochodnym w działalności Ośrodka jest karta dokumentacyjna. Dalszym etapem opracowywania źródeł ikonograficznych są opracowania syntetyczne. Działalność informacyjna obejmuje w swym zakresie prowadzenie wszelkiego rodzaju kartotek związanych z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych, których celem jest udzielenie informacji na postawione przez użytkowników zapytanie. W części IV, omawiając klasyfikację stwierdziliśmy, że podstawowy SIW dotyczyć będzie treści i formy źródeł ikonograficznych i powinien być oparty na JIW typu deskryptorowego. W pierwszym okresie działalności Ośrodka, środkiem realizacji tego systemu będą karty Uniterm (ryc. 3). W przyszłości natomiast konieczne będzie przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji, stosując maszyny analityczne pracujące na maszynowych kartach perforowanych. Oprócz tego będą założone kartoteki pomocnicze: kartoteka informacyjna źródeł ikonograficznych dotyczących Wielkopolski, a powstałych po 1920 r., kartoteka informacyjna obejmująca źródła ikonograficzne nie związane z terenem Wielkopolski oraz kartoteka zawierająca wykaz przebadanych pól badawczych. Do działalności informacyjnej należeć również będzie przygotowywanie i wydawanie przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych 25, a także prowadzenie współpracy z różnymi instytucjami, zwłaszcza etnograficznymi, w Wielkopolsce i w kraju oraz z podobnymi regionalnymi Ośrodkami Dokumentacji Ikonograficznej Etnografii. Pracownia Fotograficzna wykonuje reprodukcje źródeł ikonograficznych oraz fotografie dokumentacyjne zlecane przez Pracownię Dokumentacji Naukowej oraz dokonuje obróbki fotochemicznej tych materiałów. Z czasem Pracownia powinna otrzymać kserograf, który mógłby być wykorzystywany m. in. do wykonywania przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych oraz do kopiowania źródeł ikonograficznych. Archiwum. Ze względu na różnorodny materiał gromadzony w Archiwum, dzieli się ono na: Archiwum Fotograficzne, Archiwum Źródeł Ikonograficznych oraz Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych. Archiwum Fotograficzne przechowuje cały materiał fotograficzny będący wynikiem działalności Ośrodka. Prowadzi inwentarz negatywów, 25 Przegląd informacyjny jest to wydana w formie publikacji kartoteka informacyjna, zawierająca podstawowe dane o źródłach ikonograficznych. Celem przeglądu informacyjnego jest dostarczenie środowisku naukowemu wskazówek ułatwiających poszukiwanie źródeł ikonograficznych. Podobnie jest z przeglądami dokumentacyjnymi, mającymi bardziej rozwiniętą formę opisu źródeł z dołączonymi fotografiami dokumentów. �Dokumentacja o 2 3 ikonograficzna 4 5 w 97 etnografii 6 7 8 9 Ryc. 3. Karta Uniterm. W nagłówku karty wpisuje się hasło-deskryptor. W rubrykach pionowych, oznaczonych liczbami 0-9, zapisuje się szyfry adresowe (numery) dokumentów, do których charakterystyk wyszukiwawczych wchodzi deskryptor wymieniony w haśle. Ostatnia liczba szyfru adresowego (jednostka) musi zgadzać się z liczbą rubryki. Konieczne jest, aby w ramach poszczególnych rubryk liczby ułożone były rosnąco ku dołowi karty. Unitermy prowadzi się dla wszystkich deskryptorów JIW i szereguje się je w porządku alfabetycznym deskryptorów. Prowadzenie takiej kartoteki w oparciu o tezaurus daje duże możliwości w krzyżowaniu kilku aspektów zagadnienia w obrębie jednego zespołu kart. Proces wyszukiwania informacji z takiego zbioru kart polega na (1) wyszukaniu w tezaurusie deskryptorów odpowiadających pytaniu informacyjnemu, np. jakie istnieją przekazy graficzne męskiego stroju weselnego z okolic Szamotuł pochodzące z w. XIX.; (2) sformułowaniu instrukcji wyszukiwawczej złożonej z deskryptorów: "męski strój weselny", "Szamotuły-gmina", "XIX w.", "grafika"; (3) wyszukaniu w kartotece kart opatrzonych tymi deskryptorami; (4) porównanie zapisanych na nich liczb w kolumnach pionowych i (5) wynotowaniu wspólnych liczb występujących na wszystkich czterech kartach. Liczby te są szyframi adresowymi (numerami) dokumentów, zawierających w swoich charakterystykach wyszukiwawczych szukane deskryptory i mogących udzielić odpowiedzi na postawione pytanie przeźroczy i filmów, kartotekę pomocniczą oraz wglądówki. Archiwum Źródeł Ikonograficznych przechowuje gromadzone przez Ośrodek źródła ikonograficzne, prowadzi ich inwentarz. Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych przechowuje wykorzystane już ankiety zgodnie z układem inwentarza. 7 -- Lud, tom LX �98 GRZEGORZ Tak przedstawioną (rys. 4): ŹRODLO --.--_. organizację Ośrodka można wyobrazić graficznie IKONOGRAFICZNE ~t ~.----- ANKIETA DOKUMENTACYJNA .. ----. SKALSKI t--·----' -\ _. ~. _ I,--'-' ___ ! KSIĘGA INWENTARYZACYJNA I -·---t------ 1-=__ 'l - - PHACOWNIA FOT~?~AF.r.C.Z1'lAI I __ • I nega-' tyw ! '.... : AI~_~.:"~Wu.."::.. 1 D,O_K_U_:_:_:_::_:_C_Y,_JN------;A I<----·--p-O-Z-yt~~v. I i KATALOG NAUKOWY Ryc. I t j-'KARTOTEKI I L~MOCNICZE I 4. Schemat organizacji Ośrodka Dokumentacji Wielkopolski w Poznaniu Ikonograficznej Etnografii Na zakończenie należy stwierdzić, że poruszone wyżej problemy z zakresu teorii dokumentacji naukowej winny być opracowane na gruncie etnografii w odniesieniu do całej bazy źródłowej oraz bibliografii. Działalność taka mogłaby doprowadzić do ujednolicenia dokumentacji etnograficznej w całej Polsce i utworzenia szeregu ośrodków naukowo-informacyjnych, dostarczających nauce wiarogodnych źródeł. G RZEGORZ SKALSKI ICONOGRAPHIC DOCUMENTATION IN ETHNOGRAPHY (Su m m ar y) Iconographic sources are cosidered to be of gre:lt importance in general, a:1d for ethnographic-historical studies in particular. Even though highly estimated. iconographic investigations have not been developed so far on a larger scale. With this disadvantage for ethnographists it seems to be reasonable that the iconographic sources relating to ethnographic matter be considered as an investigation subject for a separate branch of etnography which should be called "ethnographic iconography". The idea is to provide authentic and reliable data. \Vhen intending to carry out large-scale investigations of that type it is worthwile to solve the question of preparing the source-material base. This is the main topic discussed by the author of this paper. (Special attention is being attached to two problems. These are: (1) the development of documentation methods, and (2) the creation of a suitable information system. �Dol:1l1llcntacja ikonograficzna u; etnografii The proposed documentation method consists in collecting all data possible that might be useful for further ethnographical research. The main elements of the documentation of iconographic sources are as follows: informative and documentary description, documentary analysis, photography, source excerpt and classi:ication. The suggested information system is intended either for u transmision of data indicating where the iconogra.phic source-material is being kept or f Gr the collecting of data obtained during the documentation procedure on both the subject matter and the form of the iconographic source. The author proposes to establish Gl nation-wide network of iconographic documentation centres based on the district ethnographic museums. The lirst centre of that kind, named Iconographic Documentation Centre for Ethnography of Great Poland, will be established at the Ethnographic Museum, Department of the National Museum of Poznań. The main tasks of the proposed Centre are to perform activities concerned with ihe documentation of iconographic sources from the field of ethnography, consisting in data collecting, data processing and data transmission. The main divi~ions of the future Centre are as follows: Laboratory of Scientific Documentation (that cares for the fundamental activity of the Centre), Photographi;: Laboratery, and Record Office. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2957425fe3c7343fe4973b6e7af824d.pdf abb3b978e0a15383d65fda233ad97f84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1380 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.347-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 59, 1975 ANDRZEJ WALIGÓRSKI (1908-1974) W dniu 8 sierpnia 1974 r. zmarł w Krakowie prof. dr Andrzej Waligórski. Urodzony 12 grudnia 1908 r. w Krakowie, w środowisku inteligenckim, uczęszczał do tamtejszego Państwowego III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie złożył egzamin dojrzałości w roku 1926. Studiował języki nowożytne, językoznawstwo ogólne i filozofię ścisłą na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskując w roku 1931 stopień magistra filozofii. Przez pierwsze trzy lata pobytu na uniwersytecie musiał pracować zarobkowo w jednej z księgarń krakowskich, gdyż skutkiem śmierci ojca, w domu zaistniały trudne warunki materialne. Po odbyciu jednorocznej służby wojskowej w latach 1931/32 uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd za granicę celem kontynuowania studiów naukowych. Studia te - głównie w zakresie nauk społecznych i etnologicznych - prowadził pod kierunkiem prof. Bronisława Malinowskiego na Uniwersytecie Londyńskim, uzyskując tamże stopień' doktora w roku 1938. Tam właśnie, w sławnej podówczas London School of Economics, zetknął się po raz pierwszy z antropologią społeczną, a studia pod kierunkiem jednego z czołowych przedstawicieli ówczesnych nauk społecznych, Bronisława Malinowskiego, ukształtowały dalszą jego sylwetkę naukową oraz wycisnęły na jego osobowości niezatarte do końca życia piętno. Do końca też swoich dni pozostał wiernym uczniem Malinowskiego i jego kierunku. Po powrocie do kraju objął stanowisko pracownika naukowego w Państwowym Instytucie Kultury Wsi w Warszawie, którego dyrektorem był prof. dr Józef Chałasiński. Równocześnie prowadził wykłady z zakresu zagadnień społecznych i kulturalnych wsi na Naukowym Wyższym Kursie Spółdzielczym przy ówczesnym Wydziale Rolnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, dojeżdżając na zajęcia do Krakowa. Krótkotrwały okres działalności naukowo-dydaktycznej przerwał wybuch wojny światowej. W roku 1939 walczył w kampanii wrześniowej w lasach Zamojszczyzny, w batalionie uformowanym przez majora Cichockiego, dowodząc I Kompanią. Po ucieczce z obozu jeńców w Pińczowie i krótkim pobycie w Krakowie przekroczył granicę węgierską. Z Węgier udał się do Paryża, by wstąpić do armii gen. Sikorskiego. Następnie został zwolniony rozkazem Min. Spraw Wojskowych z czynnej służby wojskowej i odkomenderowany do pracy naukowo-politycznej na terenie Anglii, w Królewskim Instytucie dla Spraw Międzynarodowych w Londynie. W Anglii uczestniczył w licznych zespołach naukowych, zajmujących się opracowywaniem problematyki stosunków międzynarodowych oraz stosunków społecznych i gospodarczych Europy okresu wojennego i - perspektywicznie - powojennego. W związku z tym przygotował dla Instytutu obszerne, bo liczące około 300 stron maszyno- �:U8 In memoriam pisu opracowanie sytuacji gospodarczej wsi polskiej oraz dziejów społecznych i politycznych chłopów w Polsce. Wygłosił również kilkadziesiąt odczytów w różnych ośrodkach na terenie Anglii i Szkocji w grupach studiów, w zakładach pracy, a także w lokalach oddziałów Labour Party. Ta akcja odczytowa nieraz znajdowała oddżwięk na łamach prasy brytyjskiej. Celem odczytów było wykazywanie walki narodu polskiego z okupantem hitlerowskim oraz tendencji demokratycznych i postępowych, jakie narastały w Polsce w oparciu o ruchy robotnicze i chłopskie. glównie w okresie międzywojennym. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do pracy naukowo-badawczej. Wykorzystał sposobność wyjazdu do Afryki Wschodniej z ramienia Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie w latach 1946/48 przeprowadzał badania terenowe wśród nilockiego plemienia Luo. W roku 1948 ukończył swe badania z zakresu antropologii społecznej na terenie zachodniej Kenii i powrócił do Europy. Pomimo możności otrzym<lLJia pracy na Uniwersytecie Londyńskim zdecydował się na powrót do Polski wraz z zebranymi w Afryce bogatymi materiałami naukowymi. W pażdzierniku 1948 r. objął stanowisko adiunkta przy Katedrze Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, pozostającej pod kierownictwem prof. dra Kazimierza Dobrowolskiego. Na stanowisku tym prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku etnografii, jak też i dla słuchaczy ówczesnego trzyletniego Studium Nauk Społecznych oraz Sekcji Dziennikarskiej UJ. W roku 1955 zostaje mianowany docentem z równoczesnym przydziałem do Katedry Etnografii Ogólnej na Wydziale Filozoficznym UJ. W roku 1962 powołany został Zakład Etnografii i Socjologii Ludów Afrykańskich pod jego kierownictwem. Niezależnie od pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie prowadził w latach 1962/63 wykłady dla kierunku etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, a póżniej także i dla słuchaczy Studium Afrykanistycznego UW. W lutym 1963 odwiedził wraz z ekipą uczonych polskich moskiewski Instytut Narodów Afryki celem zapoznania się z pracami afrykanistów radzieckich i dokonania wymiany doświadczeń. Był członkiem Komisji Socjologicznej i Komisji Orientalistycznej oddziału Krakowskiego PAN, oraz członkiem Rady Naukowej Pracowni Zagadnień Społecznych i Kulturalnych Afryki Współczesnej PAN w Warszawie. Uprawiał antropologię społeczną, stając na styku etnografii i socjologii. Jest autorem szeregu rozpraw naukowych, w których wykorzystał swe bogate materiały, zebrane w Afryce. Najobszerniejszą ich część zawarł w wydanym w roku 1969 nakładem Uniwersytetu Warszawskiego podręczniku Spoleczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949. Nie dane mu było już ukończyć przed śmiercią wielkiego. przygotowywanego do druku studium poświęconego pierwotnej rodzinie afrykańskiej. Natomiast zdołał w roku 1973 nakładem PWN wydać swe najważniejsze dzieło, nad którym od lat pracował, Antropologicznq koncepcję człowieka. Jest to najobszerniejszy w języku polskim wykład antropologicznej teorii kultury. Widząc zainteresowanie, z jakim została przyjęta ta publikacja, autor postanowił przygotować do druku jej kontynuację i tej pracy poświęcił się głównie. Niestety i te przygotowania przerwała śmierć. Poczynając od roku 1969, w którym otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, rozszerza swą działalność, podejmując współpracę z nowopowstałym przy Akademii Rolniczej w Krakowie Instytutem Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, zostając następnie członkiem Rady Naukowej Instytutu. Po reorganizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1 pażdziernika 1973 zostaje kierownikiem Zakładu Kultury i Oświaty Instytutu Socjologii UJ. W tym samym �319 In memoriam roku wstaje odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Mimo ,okresowo pogarszającego się stanu zdrowia, rozwija obok działalności naukowo-badawczej również żywą działalność pedagogiczną. Prowadzi zajęcia dydaktyczne, pod jego kierunkiem pisane są prace doktorskie. Interesuje się rozwojem młodej kadry naukowej, służy swoimi doświadczeniami, udostępnia swoje materiały. Sprawa rozwoju krakowskiego środowiska etnograficznego znajduje się w centrum jego uwagi. Dzięki jego staraniom grupa etnografów krakowskich doprowadza do reaktywowania Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, której zostaje przewodniczącym. Jako przewodniczący dąży do uczynienia z Komisji forum naukowego dla środowiska zarówno Krakowa jak i Śląska. Wychodzi poza formalne ramy uczelni i instytucji wszędzie tam, gdzie widzi praktyczny interes nauki polskiej, interes społeczny. Podkreśla konieczność integracji faktycznej badań, podejmowanych przez różne ośrodki. Stara się uwypuklać konieczność włączenia badań z zakresu antropologii społecznej w nurt życia społecznego i gospodarczego Polski współczesnej. W czasach, w których dawni uczniowie i następcy Bronisława Malinowskiego na Zachodzie skłonni są niejednokrotnie zapominać o jego wkladzie w naukę światową, lub ten wkład celowo umniejszać, prof. Wali górski zabiega o uczczenie tego wielkiego uczonego pochodzenia polskiego tablicą pamiątkową, o wydanie jego wszystkich dzieł w Polsce. Już w roku 1967 pod jego redakcją i z jego posłowiem ukazało się w Polsce nakładem PWN jedno z podstawowych dzieł Malinowskiego, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, które tak wielką rolę odegrało w kształtowaniu się metod badawczych, Pragnąc przerzucić pomost między chwilą obecną a epoką naukową swego mistrza. starał się w swych pracach wyszukać wszystko to co wspólne i oryginalne w funkcjonalizmie Malinowskiego i marksistowskiej teorii socjologicznej. Zmarł nagle po krótkiej, gwałtownej chorobie, pozostawiając po sobie niedokończone prace. Gdyby nie cechująca go zawsze skrupulatność, głęboka uczciwość autorska, nakazująca wielokrotne przeredagowywanie i uzupełnianie każdej rozprav.;y, każdego studium. zapewne jego dorobek pozycji wydrukowanych byłby jeszcze obfitszy. Zmarł u progu dalszych sukces()\y naukowych. Leszek Dzięgiel LUDWIK DUBIEL (J910-1974) W dniu 15 kwietnia 1974 r. zmarł nagle wieloletni członek Oddziału Śląskiego PTL * dr Ludwik Dubiel, dyrektor naczelny Okręgowego Muzeum Górnośląskiego \V Bytomiu, ceniony etnograf, pracownik naukowy Muzeum i Pałacu Młodzieży \\' Katowicach, zasłużony popularyzator kultury ludowej, pedagog, patriota i działacz społeczny. Skromny i pracowity, koleżeński, chętnie przekazywał swe doś\\'iadczenie innym, ~łużył radą i merytoryczną pomocą młodszym kolegom i współpracownikom . • ("zlonek członek PTL w latach Z~ rząd u Głównego PTL. 1950-1974, prezes Oddzialu Śląskiego PTL w latach 1961-1964, �350 In memoriam Urodzony 21 sierpnia 1910 r. w Dąbrowie Narodowej pow. Chrzanów w rodzinie robotniczej, średnie wykształcenie zdobywa w niełatwych warunkach, pracując w miesiącach wakacyjnych w hucie szkła i cementowni w Szczakowej. W 1929 r. kończy Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Mysłowicach, a następnie pracuje jako nauczyciel na Polesiu (1929-1930) i kierownik szkoły podstawowej w Krakowskiem (1930-1942). Już w tym czasie interesuje się kulturą ludową, prowadzi penetracje terenowe, pisze prace monograficzne, z których dwie publikuje będąc wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskier.Q.. i uczestnikiem prac naukowo-badawczych Seminarium Socjologicznego i Etnograficznego tegoż Uniwersytetu. Wówczas "... dał się poznać jako student głęboko nauce oddany, który mimo pracy zawodowej w charakterze nauczyciela szkoły podstawowej potrafił pogodzić obowiązki zawodowe ze studiami..." (z opinii prof. dra K. Dobrowolskiego, 1955). Dalsza praca naukowa i zawodowa, a taiae społeczna oraz trudne warunki w jakich nieraz przyszło mu rozwijać swe zamiłowania realizując efekty żmudnej pracy badawczej, są potwierdzeniem tej oceny. W 1939 r. uczestniczy w kampanii wrześniowej. W czasie wojny bierze udział w akcjach bojowych ruchu oporu oraz uczestniczy w tajnym nauczaniu. Od 1945 r. - jako podinspektor szkolny i społeczny kierownik Muzeum w Raciborzu (1945-1947) - ratuje tamtejsze zbiory muzealne przed zniszczeniem. W tym też czasie podejmuje działalność polityczną w szeregach PPS, póżniej PZPR, gdzie w ostatnim trzydziestoleciu pełni funkcje kierownicze. Prowadzi jednocześnie prace badawcze i publikacyjne, popularnonaukowe. Jedne służą odbudowie szkolnictwa na Górnym Śląsku (opracowuje pierwsze polskie podręczniki do nauki języka polskiego), inne stanowią dokumentację i popularyzację dziejów Ziemi Raciborskiej. Kontynuując pracę pedagogiczną jako inspektor szkolny w Tarnowskich Górach (1949-1951) i wizytator szkół w województwie katowickim (1951-1953) kończy studia wyższe w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, uzyskując w 1951 r. stopień magistra z zakresu etnografii z etnologią na podstawie pracy Wnętrze domu chlopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950, napisanej pod kierunkiem prof. dra K. Dobrowolskiego. Od 1953 r. podejm\.lje na stałe pracę w muzealnictwie śląskim, kolejno - jako kustosz w Muzeum w Gliwicach, kierownik działu etnografii w Okręgowym Muzeum Górnośląskim w Bytomiu (1954-1955), dyrektor Muzeum w Gliwicach (1955·1973). We wrześniu 1973 r. zostaje mianowany naczelnym dyrektorem Okręgowego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Pracując w Gliwicach przyczynia się do ilościowego wzrostu muzeów na terenie miasta i powiatu poprzez utworzenie oddziałów Muzeum w Gliwicach: Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Gliwicach i Muzeum w Toszku. Inicjuje też budowę Muzeum Sztuki Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach. Przyczynia się do ilościowego i jakościowego wzrostu zbiorów, form realizowanych wystawy, rozwoju działalności naukowo-oświatowej wymienionych placówek. Był też organizatorem i redaktorem naczelnym wydawnictwa ciągłego tegoż Muzeum - "Zeszytów Gliwickich". Prócz satysfakcji z owocnej, wieloletniej pracy, zdobywa liczne odznaczenia i wyróżnienia; jest odznaczony Medalem X-lecia Polski Ludowej, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką XXV-lecia Gliwic, Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, a w 1972 r. zostaje laureatem Dorocznej Nagrody Wojewódzkiej za działalność w dziedzinie nauki, kultury i sztuki. Przez cały czas prowadzi intensywną pracę naukowo-badawczą i publikacyjną· �351 In memoriam Dr Ludwik Dubiel (trzeci od prawej) w czasie otwarcia wystaw, w Rybniku. 16 luty 1974 po remoncie Muzeum Wśród kierunków zainteresowań badawczych na pierwszym planie wymienić trzeba urządzenie wnętrza mieszkalnego i budownictwo ludowe. W zakresie tym prowadził badania terenowe w latach 1953-1957 i 1960-1965 w powiatach: pszczyńskim, tyskim, bielskim, cieszyńskim, raciborskim i gliwickim, a także na Opolszczyźnie. Znalazło to oddźwięk w pracach publikowanych, jak: wspomniane już Wnętrze domu chŁopskiego w rych; Zdobnictwo skrzyń Beskidzie ...; Wnętrze ludowych na domu Slqsku chlopskiego Cieszyitskim w SioŁkowicach i Górnym; Sta- Ludowe malowane na Górnym Slqsku i in. W latach 1956 i 1961-1965 kierował inwentaryzacją wstępną i szczegółową budownictwa drewnianego w województwie katowickim do skansenu śląskiego, co również znalazło odbicie w publikacjach. W tychże latach prowadził badania nad hodowlą pszczół na Śląsku, od tradycji bartniczych, poprzez dawną i współczesną gospodarkę pasieczną. W tym wypadku materiał - prócz opublikowania - został uwieńczony większym opracowaniem, mianowicie pracą doktorską pod kierunkiem prof. dra A. Nasza pt. Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX wieku i uzyskaniem tytułu doktora nauk humanistycznych w Uniwersytecie Wroclaws'dm w 1965 r. skrzynie �In memoriam Z innych tematów badawczych i publikacyjnych podejmował przyczynki i opra'cownia z zakresu sztuki ludowej, rzemiosł (rzeżba, garncarstwo, mielerze i "kurzocy"), rolnictwa, tradycyjnej kultury miasteczek. W zakresie kultury społecznej interesował się głównie sytuacją dzieci i młodzieży w rodzinie śląskiej. Prace badawcze nad tą problematyką realizowąl w latach 1967-1968 i zamknął szeregiem przyczynków oraz książką wydaną w 1973 r. przez Sląski Instytut Naukowy w Katowicach pl. Dzieci i młodzież wsi śląskiej. Przemiany w tradycjach wychowawczych rodziny i środowiska. Ujął tu zarówno własne obserwacje, jak i syntezę materiałową opublikowanej dotąd na ten temat wiedzy. Praca ta wiąże się z pedagogicznym przygotowaniem autora, jego wieloletnią dwutorową praktyką zawodową i społeczną etnogra.fa, muzeologa i pedagoga utrzymującego kontakt z młedzieżą w związku z pracą w Pałacu Młodzieży. Szereg opracowań poświęci! problemom muzealnictwa. Blisko 69 pozycji poświęcił popularyzacji tradycyjnej kultury ludowej lub treści wychowania patriotycznego młodzieży. Wydał je w formie artykułów prasowych o charakterze metodologicznym, dotyczących głównie wychowania pozaszkolnego młodzieży, drukowanych m. in. w "Biuletynie Pedagogicznym"_ Na początku 1974 r. zostaje powołany w poczet członków Komisji Etnograficznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Była to godna reprezentacja sląskiej etnografii w tej Instytucji. W osobie dra Ludwika Dubiela muzealnictwo śląskie ponioslo poważną stratę. Irena BIBLIOGR,\YIA PRAC LUDW1KA Bukowska-Floreńska DUBIEL,\ • 1929 Monografia wsi Moczul, (w maszynopisie). Stalin 1937 Dąbrowa 1!);J9 Wola Narodowa w powiecie Kraków 1939. Filipowska lopolskiej, 1936 Wnętrze domów Ludowa" na Sląsku ludowych Kraków chrzanowskim, chrzanowskim. chlopskich 1956, z. 2. Zdobnictwo skrzyń 1957 Józef w powiecie na w Śląsku 1937. Materialy latach do dziejów 1860-1950. Cieszyńskim i kultury "Kwartalnik Grjynym. wsi ma- Opolski" "Polska Sztuka 1956, nr 4-5. Lampa - pioni.er etnografii pol.skiej na Sląsku. ,.Kwnrtalnik Opolski" 1957. z. 3, s. 23-48. Wnętrze teriały domu chłopskiego Etnograficzne", w Beskidzie t. 10, Wrocław Slqskim w latach no(l-IIl.JO .. ,Prace i Ma- 1957, z. 2, s. 7-7'2. 1958 Bartnictwo i pszczelarstwo na Sląsku. '" Wykaz zav.;iera tylko ważniejsze wych publikacji popularnonaukowych, jo ostDtnich tygodni życia L. Oubiela. "Zaranie Śląskie" opracowania. ~ie ukazujących s'ię w 1958, z. 3, s. -12-62. zC1\\--iern sporej Iiezby wntośeinprasie i czasopismach orl 1947 r. �353 memoriam In etnograficzne na Górnym Slqsku w latach 194.5-1957. "Biuletny Śląskiego Instytutu NaukO\vego w Katowicach". Seria: Życie naukowe i kulturalne, nr 3, Katowice 1958. Cieszyliska ceramika ludowa. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4. Realia etnograficzne w pracach Norberta Bończyka, "Kwartalnik Opolski" 1958, z. 'L s. 3~54. Wnętrze dom1< chlopskiego w Siolkowicach Starych. "Etnografia Polska" 1958, t. 1, Badania i'. 214-220. 1959 Józef Brych-cy, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3. w powiecie gliwickim. "Zaranie Śląskie" 1959, z. 1. Rzeźbiarz luuowy Tradycyjna zagroda 1961-· Badania monograficzne w :,1uzeum gliwickiego Gliwickie materiały s. 62--78. Muzeum w latach pow. Gliwice. [w:] Gliwice 1961, s. 52-66. z XVIII wieku. "Zaranie etnograficzne Gliwicach tD kiego Sierakowicach 1945-1960, [w:] 15-lecie 1905-1960. 15-lecie Śląskie" działalności działalności z. 1, 1961, Muzeum gliwic- Gliwice 1961, s. 7-32. 1945-1960. 1962 Zbiory w województwie katowickim ..Biuletyn Śląskiego Instytutu muzealne Naukowego oraz ich wyzyskanie w Katowicach" w pracy szkól. nr 31, Katowice 1962. 1963 Dzia/alność i'. IHuzeum w Gliwicuch w 1961 "Zeszyty roku. Gliwickie" t. l, 1963, 129--135. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w Bytomiu. Muzea w XIX i XX wieku. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego :oria, z. 1, Bytom 1963, s. 177-189. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w latach na Górnym w Bytomiu". "Roczniki 1927-1957. Sląsku Seria: HisEtnografii Sląskiej" (Wrocław) 1963, t. 2. Ludowe skrzynie malowane Slqsku. "Prace i Materiały na Górnym Slqsku w XIX na Górnym Etnograficzne", t. 23, Wrocław 1·963, s. 171-243. Sytuacja dzieci i młodzieży Sztuka wiejskiej "Zeszyty Gliwickie" dzywojennym. ludowa na Górnym Slqsku. w. i w okresie mię- Wyd. 1, Gliwice 1963; 1963, t. 1, s. 45-64. Katalog wystawy stałej. wSd. 2, Gliwice 1969. 1964 Działalność 162. Wójtowa .'Wuzeum gliwickiego Wieś - dzielnica w 1962 roku. miasta rokiem .. ,Zeszyty Gliwickie" Gliwic. "Zeszyty Gliwickie" Niektóre procesy 1964, t. 2, s. 157- integracyjne przed 1945 1964, t. 2, s. 7-27. 1965 Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX w., Gliwice 1965. (Praca doktorska w maszynopisie). D::iałalnośri 201. NiektÓ're Muzeum problemy 1965, t. 3, 5. gliwickiego w 1963 roku. wspóŁczesnego rolnictwa "Zeszyty Gliwickie" w Gliwickiem. 1965, t. 3, s. 197- "Zeszyty Gliwickie" 89--104. 1966 Dzialainość Muzeum 5. l 65-17{). :::3 - Lud, t. 59 gliwickiego w latach 1964-1965. "Zeszyty Gliwickie" 1966, 1.1, �354 In memoriam Książka protokolarna Związku Pszczelarzy na Łabędy "Zeszyty i okolicę. Gliwickie" 1966, t. 4, s. 157-163. Niektóre problemy tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1967 Działalność Muzeum kultury miasteczek na Górnym Sląsku w XIX w 1966, t. 4, s. 47-76. w 1966 roku. gliwickiego "Zeszyty Gliwickie" 1967, 5, s, 183- t. 186. Niektóre reliktowe formy "Zeszyty Gliwickie" Wnętrzne w mieszkalne Muzeum i ich społeczne ludowej na Górnym Muzeum i materiały. Działalność kulturze domu chłopskiego "Rocznik fia, z. 2, Bytom 1967. 1968 dia śląskiej znaczenie 1967, t. 5, s. 51-68. w 1967 roku. gliwickiego Sląsku Górnośląskiego i XX wieku. w XIX w Bytomiu". "Zeszyty Gliwickie" Seria: Stu- Etnogra- 1968, t. 6, s. 224- 248. Hodowla pszczół na Górnym Muzealny" Mielerze (Kraków) i "kurzocy" Sląsku w perspektywie "Opolski Rocznik historycznej. 1968, t. 3, s. 213-271. nad Kłodnicą, Bierawką "Zeszyty i Rudą. Gliwickie" 1968. t. 6, s. 25-40. Muzeum "Kwartalnik w Gliwicach. Historii Kultury Materialnej" 1968, nr 2, s. 427- 430. Niektóre problemy pracy muzeów w środowisku górnośląskim. 1968 "Zeszyty "Zeszyty Gliwickie" 1968, t. 6, s. 181-1098. 1969 Działalność Muzeum s. 267-274. Tradycyjne wzorll wieku. gliwickiego w wychowawcze "Zeszyty Gliwickie" w roku. rodzinie wiejskiej Gliwickie" na Górn/lm 1969, t. /. Sląsku w XIX 1969, t. 7, s. 103-128. 1970 Działalność Muzeum gliwickiego 1969 w roku. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8, s. 207-216. Młodzież wiejska na Sląsku na nowych drogach. s. 7-32. 1971 i współczesne budownictwo szytów Gliwickich", Gliwice 1971. Zabytkowe chłopskie na wsi gliwickiej. "Biblioteka Ze- 1972 Działalność Muzeum gliwickiego w latach 1970-1971. "Zeszyty Gliwickie" 1972, t. 9, s. 255-266. Zarys gospodarki folwarcznej szyty Gliwickie" Zarys historii w Gliwickiem na przełomie XIX i XX wieku. ,.Ze- 1972, t. 9, s. 111-128. Fabryki Drutów i Wyrobów z Drutu w Gliwicach (18.52-1972), Gliwice 1972 (maszynopis). 1973 Bibliografia zawartości "Zeszytów Gliwickich" t. 1-10 (1963-1973). "Zeszyty Gliwic- kie" 1973, t. lO, s. 247-254. Działalność Muzeum gliwickiego w 1972 roku. "Zeszyty Gliwickie" 1973. t. lO, s. 231-241. Działalność i powiatu kulturalna Gliwic (maszynopis). i powiatu w latach 1945-1973. [w:] Monografia Gliwic �n. Dzieci i młodzież i środowiska, wsi Slqskiej. Katowice 1973. i współczesna Tradyc'lljna kultura 365 memoriam Przemiany ludowa. w tradycjach wychowawczych [w:] Monografia Gliwic: rodziny i powiatu (ma- szynopis). Wiedza, i folklor pszczelarski w tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1973, t. 10, s. 43-66. magia Sląsku. hodowli pszczół na Górnym 1974 Rozwój ludoznawstwa szyty Gliwickie" na Górnym 1974, t. Slqsku od końca XVIII wieku do 1939 roku. "Ze- 11. Zestawiła Irena Bukowska-Floreńska JAROSLAV KRAMARIK (1923-1974) Dnia 1 marca 1974 r. zmarł nagle czołowy reprezentant etnografii czesko-słowackiej, dr Jarosław Kramarzyk, kandydat nauk historycznych. Urodził się 27 czerwca 1923 r. w Domażlicach, gdzie jego ojciec był profesorem gimnazjalnym filologii klasycznej. Już w latach nauki w gimnazjum J. Kramarzyk przejawiał duże zainteresowanie historią, językami i sztuką. Po maturze (1942) do końca okupacji hitlerowskiej pracował jako urzędnik i robotnik. Po wyzwoleniu w 1945 r. zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie promował się w r. 1948. Po promocji podjął pracę asystenta etnografii na tymże Uniwersytecie; do r. 1952 był sekretarzem Katedry Etnografii. W r. 1952 powierzono mu kierownictwo gabinetu etnografii Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Gabinet ten przekształcił się w 1954 r. w Instytut Etnografii i Folklorystyki. Jego pierwszym kierownikiem był Jarosław Kramarzyk; pracownikiem naukowym tego Instytutu był aż do śmierci. Znaczenie Jarosława Kramarzyka jako czeskiego patrioty i naukowca polega przede wszystkim na tym, że życie swoje i pracę poświęcił całkowicie potrzebom narodu czeskiego i jego kultury w okresie budowania socjalizmu. Osobiste cele· i ambicje łączył zawsze z interesami społeczeństwa. Tym tłumaczy się szeroki zakres jego naukowych zainteresowań, którymi objął różnorodną problematykę etnografii, folklorystyki i pokrewnych dyscyplin naukowych, mianowicie dziejów gospodarczych i kultury, archeologii, językoznawstwa i historii sztuki. Już w stosunkowo młodych latach stał się ogólnie uznanym autorytetem w swojej dziedzinie. Powojenny rozwój społeczeństwa czechosłowackiego postawił przed etnografią wiele pilnych problemów, które trzeba było szybko rozwiązać. Jarosław Kramarzykj podchodził do! każdego problemu w sposób odpowiedzialny i na poziomie fachowym. Tym przewyższał swoich współpracowników naukowych. Z tego powodu jednak cierpiał, gdyż nie miał czasu koncentrować się na węższych problemach i pisać dzieła większych rozmiarów. Swoją naukową drogę w etnografii rozpoczął badaniem kultury duchowej ludu w okolicach Chodska. Pierwszym wynikiem z tego zakresu była monografia o zwyczajach i zabobonach w okresie ciąży, narodzin i okresu popołogowego, którą ogłosił w 1948 r. jako rozprawę doktorską. W pierwszych latach budowy socjalizmu �356 In memoriam ukierunkował się na badanie historii etnografii czeskiej; w tej to historii szukał wzorów dla współczesności. Z tego zakresu zasługuje na uwagę jego praca o znaczeniu działalności Bożeny Nemcowej dla czeskiego ludoznawstwa. Do historii tej nauki wracał także w latach późniejszych, przy czym każdą okazję wykorzystywał dla ukazania nowych postulatów metodologicznych, którymi posuwał naprzód czeską etnografię i folklorystykę. Już w połowie lat 50-tych rozpoczął badania niektórych zjawisk folklorystycznych, zwłaszcza opowieści antyfeudalnych, w swym rodzinnym regionie - Chodsku. Serię studiów z tego zakresu zamknął monografią książkową o Kozinowie i Lomikarowie w chodskiej tradycji ludowej (praca wyszła w wydawnictwie Akademii \V r. 197ą). O jego szerszych zainteresowaniach w zakresie folklorystyki świadczą pozostałe po nim materiały. Ze studium zjawisk folkloru związane były ściśle badania obyczajów i zabobonów ludu, odnoszących się przede wszystkim do prac rolnych; artykuły z tego zakresu publikował zwłaszcza w latach sześćdziesiątych. Główny wkład naukowy Jarosława Kramarzyka leży w etnografii agrarnej, Przy badaniu etnograficznym narzędzi i technik rolniczych wychodził przede wszystkim z materiałów ze swego rodzinnego Chodska, po czym przechodził stopniowo na teren całych Czech. Był pierwszym etnografem czeskim, który w badaniach rolnictwa łączył badania terenowe z systematycznym studium zasobów w muzeach, zwłaszcza archiwów. W dziesiątkach swoich studiów i przyczynków dawał nie tylko należytą analizę materiału etnograficznego, ale dzięki sprawnemu stosowaniu metody historyzmu w badaniach etnograficznych wiązał swe analizy z naukowymi uogólnieniami i poglądami syntetyzującymi, które stanowią istotny wkład nie tylko w czechosłowacką, ale i w słowiańską etnografię agrarną. Główny temat jego prac z tego zakresu stanowią narzędzia orne i technika orki, urządzenia i sposoby pracy przy sprzęcie zboża oraz formy zaprzęgu zwierząt. Większość prac z tej problematyki wyszła w językach obcych, czy to w Czechosłowacji, czy za granicą. W związku z tym trzeba dodać, że rozwój rolnictwa w Czechach badał w kontekście środkowoeuropejskim, a zwłaszcza słowiańskim. Na tym to odcinku badawczym stał się najbardziej znany w słowiańskiej etnografii. Oprócz dawnych form rolnictwa badał także inne problemy kultury materialnej, zwłaszcza budownictwo, ludowe meblarstwo, przemysł domowy i rzemiosło. Jarosław Kramarzyk reprezentował kierunek historyczny w etnografii. Czeską kulturę ludową badał w ścisłym związku z gospodarczym i społecznym rozwojem kraju. Dane o dawniejszych okresach rozwoju uzyskiwał - jak wspomniano w intensywnych badaniach archiwalnych i muzealnych, o czym należycie informował w czasopiśmie "Cesky Lid" i w innych periodykach. O metodycznych wynikach swej pracy w muzeach i archiwach informował chętnie swych współpracowników. Każde nowe rozpoznanie dawało mu przeżycie radości. W ostatnich latach swego życia Jarosław Kramarzyk poświęcił się systematycznemu studiowaniu problematyki etnokartograficznej. Każda z jego publikowanych prac z tego ukierunkowania, każde jego wystąpienie w komisjach atlasowych, wnosiło teoretyczny i metodologiczny wkład. Uświadamiał sobie dobrze nie tylko pozytywy metody kartograficznej w etnografii, ale także i niebezpieczeństwa, które wnosi ta metoda dla nauki i dla narodu uprawiana rękami dyletantów. Stąd też tak uważnie śledził rozwój etnokartografii w krajach europejskich, aby móc jej pozytywne osiągnięcia zastosować do potrzeb etnografii czechosłowackiej. W tej dziedzinie pozostała po J. Kramarzyku w etnografii czechosłowackiej niezapełniona luka. Wśród pracowników naukowych, głównie młodszych, uwidacznia się krytycyzm, a zwłaszcza samokrytycyzm. Jarosław Kramarzyk był wielce krytyczny zarówno �357 In memoriam w swojej pracy, jak też w stosunku do prac innych. Tę cechę dojrzałego naukowca mógł wykazać zwłaszcza jako redaktor naukowy. Od czasu wejścia w etnografię pracował bowiem przede wszystkim jako członek Rady Redakcyjnej "Ceskeho Lidu", a w pewnym okresie jako redaktor naczelny tego najbardziej znanego czechosłowackiego organu etnograficznego. Poza tym uczestniczył w radach redakcyjnych licznych czasopism i wydawnictw etnograficznych nie tylko w Czechach i na Słowacji, ale także zagranicą. Można podkreślić szczególnie jego członkostwo w Radzie Redakcyjnej organu etnografów słowiańskich "Ethnologia Slavica" oraz organu etnografów europejskich "Ethnologia Europaea". W tej to dziedzinie ujawnił się jako życzliwy współpracownik, który swymi krytycznymi uwagami pomagał autorom w osiąganiu należytego poziomu naukowego. Swoje bogate doświadczenia z badań naukowych przekazywał chętnie młodszym, czy to w formie konsultacji i naukowego szkolenia narybku w swoim mIeJscu pracy, czy też w działalności pedagogicznej na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. U współpracowników i studentów miał wzięcie jako człowiek dobry, udzielający chętnie pomocy. Zwięzła charakterystyka dzieła życiowego Jarosława Kramarzyka byłaby niepełna bez wzmianki o jego zasługach naukowo-organizacyjnych. Od chwili wejścia do nauki nie było w etnografii czechosłowackiej żadnej ważniejszej akcji bez aktywnego udziału Jarosława Kramarzyka. Gdy nie mógł wystąpić na konferencji, poruszał dany problem w druku. Czy to gdy chodziło o przedsięwzięcia z zakresu dziejów nauki, czy badań kultury materialnej, czy też o akcje w muzeologii etnograficznej, etnokartografii, w etnograficznym badaniu współczesności lub w etnografii słowiańskiej - wszędzie "chciał być przy tym" nie jako bierny obserwator, ale jako znawca problemu, którego zdanie zawsze miało znaczenie. Dlatego otrzymywał liczne funkcje w radach naukowych, w radach redakcyjnych, w specjalistycznych komisjach (nie tylko etnograficznych, ale i interdyscyplinarnych) oraz \\' towarzystwach naukowych krajowych i zagranicznych. Wiodące funkcje pełnił zwłaszcza na swym stanowisku w Czechosłowackiej Akademii Nauk, w redakcji "Ceskeho Lidu" i w Czechosłowackim Towarzystwie Etnograficznym. W naukowych organizacjach międzynarodowych znany był przede wszystkim jako aktywny członek \V "Ethnologia Slavica", "Ethnologia Europaea", w Komisji dla Etnograficznego Atlasu Europy i w innych instytucjach o charakterze agrarno-etnograficznym i muzeologicznym. Funkcje naukowo-organizacyjne bardzo go wyczerpywały; stąd też w ostatnich latach usiłował znależć równowagę między "uprawianiem a organizowaniem nauki", względnie poświęcać się w większym stopniu indywidualnym studiom naukowym. W końcu jednak nigdy nie odmawiał pomocy organizacyjnej, gdy był o nią proszony. W osobie Jarosława Kramarzyka odszedł dobry człowiek, uświadomiony patriota czeski, wybijający się naukowiec i pedagog, przekonany komunista. Z jego odejściem zamknął się jeden rozdział w powojennej historii czeskiej etnografii. Zostało jego dzieło, z którego może się uczyć młodsza generacja, jak łączyć naukę ze służbą dla narodu i dla ludzkiego postępu. Tłum. Józef HUTszta Jan Podolak (Bratysława) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24136d08b1d2615635011c63595fd00.pdf 55eaf884668898efdb6a8ce168340130 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1381 Title A name given to the resource Varia- indeksy- spisy treści / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.359-392 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. v A R I A Lud, t. 59, 1975 NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI ATLASY POLSKIEGO NABYTKI ZAGRANICZNE TOWARZY.STWA LUDOZNAWCZEGO Z,\ ROK 1974 (BEZ CZASOPISM) ETNOGRAFICZNE, BIBLIOGRAFIE I IM. J. CZEKANOWSKlEGO WYDAWNICTWA ENCYKLOPEDYCZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Lieferung 5, mapy 49-60, Marburg 1973. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. VI za 1971, Sofia 1973, s. 335; vol. VII za 1972, Sofia 1974, s. 38J. CONTRIBUTIONS to a Bibliography of Australia and the South Sea Islands. Compiled by WilIem C. H. Robert, Amsterdam, vol. I 1969, s. 275; vol. II 1968, s. 227; vol. III - 1970, s. 401; vol. IV - 1972, s. 382. INTERNATIONAL BIBLIOGRAPHY of Social and Cultural Anthropology, London-Chicago, vol. XVI za 1970, 1972, s. 290; vol. XlVII za 1971, 1973, s. 345; vol. XVIII za 1972, 1974, 363. METHODEN der Anthropologie, Anthropo-geographie, Volkerkunde und Religionswissenschaft. [w:] Enzyklopiidie der Geisteswissenschaftlichen Arbeitsmethoden t. 9, Munchen 1973, s. 417. RAPPORTS de la litterature roumaine avec les litteratures europeennes et NordAmericaines. Esąuisse bibliographique, Bucuresti 1973, s. 97. SERBSKA BIBLIOGRAFIJA. Sorbische Bibliographie 1966-1970. Red. Isolde Gardos. Spisy Instituta za serbski ludospyt t. 44, Budyśin 1972, s. 340. THE WORLD of Learning 1973-74. Vol. I, II. London 1973, s. 1958. OGOLNE ACTES du Premier Congres International d'Ethnologie Europeenne. Paris 24 au 28 aout 1971, Paris 1973, s. 246. BREWSTER PAUL G., The Incest Theme in Folksong. F F Communications No. 212, Helsin ki 1972, s. 36. HIRTENNOMADEN und Viehztichter, Leipzig 1973, s. 60. KALENDARNYJE obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Jevropy. XIX - nacalo XX v. Zimnije prazdniki, Moskva 1973, s. 349. KJELLSTRbM ROLF, Eskimo Marriage. An account of traditional Eskimo courtship and marriage, Lund 1973, s. 267. �360 Varia LEHRBUCH der VOlkerkunde. 4 poprawione wydanie pod red. Hermanna Trirr:borna, Stuttgart 1971, s. 478. L'HOMME, hier et aujourd'hui recueil d'etudes en hommage it Andr::- Lcro: -Gou:-han, Paris 1973, s. 794. MARSCHALL WOLFGANG, Transpazifische Kulturbe7.iehungen. Studien lU ihre: Geschichte. Munchen 1972, s. 292. MISUREC ZDENf:K. Ph Dr. Emanuel Balilś. Zivot a dilo. Nc'irodopis!1ct kniź:li'~e t. 4, Praha 1970, s. 54. MUSEES, imagination et education, Paris 1973, s. 162. NOMADISMUS aIs Entwicklungsproblem. Bohumer Symposion 14-15 JuL 1967. Bechum 1969, s. 187. OUTLINE of Cultural Materials. -1 wyd., New Haven 1961. s. 164. RELATII romano-bulgare de-a lungul veacurilor (sec. XII-XIX). Studii \·oi. (Bulgarisch-Rumanische Verbindungen und Beziehungen im Laufe der Jahrhundertc (12.-19. Jh.», Bucuresti 1971, s. 431. TRADICE lidove kultury v zivote. Socialistickc SpoleCnosti. Oprac \'aclav Florec Miroslav Krej~i. Brno 1974, s. 152. ETNOGRAFIA SLOWLAŃSKA HEROLDOV 1\. rVA, Zivot a kultura ceskych exulantl'\ kniznice, t. 5, Praha 1971, s. 226. KRAMARIK J AROSLA V. Kozina a Lomikar v chodske z 18. stole lidove li. tradici. K(irodt)p~:-:::;; Praha 1972 s. 195. ROZVITOK i vzajcmovidnośennia zanriv slovianskogo folkloru. Red. V .. -\ .. Juzve:1ko Kii\' 1973. SCHEUFLER VLADIMIR, SOLC VACLAV. Voroplavba 11<1 .iihocc~k.Ych ;Clcich Opera Ethnologica t. 5, Praha 1970, s. 137. śRAMKOVA MARTA. Katalog ceskych lidovych balad - n'. Rodinna tcmatika NarodopisD<1 kniznicc t. 1, Praha 1970, s. 2~7. ŚT'ASTNA JARMILA, Zmeny ve zpusobu zivota tkalc!1 na Nachod,;ku \. proce"" industrializace (se zretelam krodinnemu zivotu). Narodopisl1ci kniźnice t. 2. Pl'aha ;970, s. 169. STUDIE o Tesinku. Przygotował Andelin Grobelny. Cesk~' Teśin i972. " 391). VUKANOVIC TATOMIR. Narodne tuzbalice (Folklorna gradja ,.:abrana ,: S:',p poreklom iz Crne Gore na Kosovu i Kosanici), Vranje 1972, ';. 22-1. VARSIK BRANISLA V. Osidlenie Kosiekej kotliny t. II. Bratislav;j 19,3. " :)93 Europa ARBETE OCH REDSKAP. Materiell folkkultur pa svensk landsbydg fore indust;ialismen. Red. Nils-Arvid Bringeus, Lund 1973, s, 408. BELICER V. N., Narodnaja odiezda Mordwy. Trudy In~tituta Etnogra,'i: 'o,. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. 101, Moskva 1973, s. 214. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN-, Le Berger dan~ la Francc' ue,: ':iil3.ge,.:_ �3tH Varia Bergers communs a Saint- Veran en Queyras (Hautes-Alpes) et a Norn1ee en Champagne (Marne), Paris 1970, s. 290. BURFORD ALISON, Craftsmen in Greek and Roman Society, London 1972, s. 256. MARASPINI A. L., The Study of an italian village, Paris 1968, s. 270. RABOTA etnograficeskogo Muzeja s korrespondentami i skalami, Tallin 1973, s. 65. RIGAS Vestures un Kugniecibas Muzejs 1773-1973, Riga 1973, s. 284. TASSONI GIOVANNI, Arti e Tradizioni Popolari, Bellinzona 1973, s. 565. VOLKOVA N. G., Etniceskij sostav naselenija severnogo Kavkaza v XVIII - nacale XX veka, Moskva 1974, s. 273. Az j a ETNICESKI.TE processy v stranach jugo-vostocnoj Azii, Moskva 1974, s. 318. KUMEKOV B. E., Gosudarstvo Kimakov IX-XI vv. po arabskim istocnikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. SENIGOVA T. N., Srednevekovyj Taraz, Ałma-Ata 1972, s. 216. SOCIALNOJE i nacionalnoje. Opyt etnosociologiceskich issledovanij po materia lam Tatarskoj ASSR, Moskva 1973, s. 330. VASILIEVSKIJ R. S., Drevnie kultury tichookeanskogo severa, Novosibirsk 1973, s. 267. VDOVIN I. S., Ocerki etni~eskoj istorii Korjakov, Leningrad 1973, s. 301. WILLENBERG URSULA, Interethnisch-okonomische Beziehungen in Siid-Viet-Nam. Ihre Bedeutung fUr den Ethnogeneseprozess. Veroffentlichungen des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig - t. 24, Berlin 1972, s. 170. ZELL ROSEMARIE, Entwicklungsformen del' Territorialgemeinschaft in Vietnam im 19.120. Jahrhundert. Abhandlungen und Berichte des Sfaatlichen Museums fUr Volkerkunde Dresden t. 32, Berlin 1973, s. 216. Afryka ANDERSSON EFRAIM, Contribution a l'Ethnographie des Kuta II. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 38, Uppsala 1974, s. 212. CAUNCILLE A., Les Chaanba (Leur nomadisme). Evolution de la tribu durant l'administration francaise, Paris 1968. s. 317. GARSSE YVAN VAN, Ethnological and Anthropological Literature on the three Southern Sudan Provinces: Upper Nile. Bahr el Ghazal, Equatoria. Acta Ethnologiea et Linguistica nr 29, Wien 1972, s. 88. ISTORIA, soeiologija, kultura narodov Afriki. Stati polskich ucenych, Moskva 1974, s. 430. OSNOVNYJE problemy afrikanistiki. Etnografija, istorija, filologija. K 70-letiju clena-korrespondenta AN SSSR D. A. Olderogge, Moskva 1973, s. 445. SAFHOLM PER, The River-Lake Nilotes. Politics of an African tribal group. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Soeiologica Upsaliensia nr 8, Uppsala 1973, s. 215. Ameryka APACHEAN Culture Historyand E. Opler. Anthropological Papers Arizona 1971, s. 168. Ethnology. Editors: Ol the University Keith H. Basso and Morris of Arizona -- nr 21. Tucson. �362 Varia KUBLER GEORGE, The Art and Architecture of Ancient America. The Mexican Maya and Andean Peoples, Bradford 1962, s. 396. WILLIAMSON ROBERT G., Eskimo Underground. Socio-Cultural Change in the Canadian Central Arctic. Occasional Papers t. 2, Uppsala 1974, s. 196. WINDWARD ROAD, Contributions to the Anthropology of St. Vincent. Edited by Thomas M. Fraser, Jr. Department of Anthropology University of Massachusetts _. Research Reports nr 12. Amherst 1973, s. 164. Australiai Oceania KULTURA narodov Avstralii i Okeanii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 30, Leningrad 1974, s. 249. MUNN NANCY D., Walbiri Iconography. Graphic Representation and Cultural Symbolism in a Central Australian Society, Ithaca and London 1973, s. 234. ROBERT WILLEM C. H., The Dutch Explorations of Australia, 1605-1756., Amsterdam 1973, s. 197. WARD RUSSEL, The Australian Legend, Melbourne 1966, s. 283. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka �INDEKS OSOBOWY Abbasov I. 1. 254 Acheson James M. 89 Adrianova-Peretc Varvara 254 Akimenko F. 254 Alexandru Teberiu 207 Amiot M. 271 Andjelić Magdalena 206 Andrzejowski Z. 144 Anikin V. P. 208 Antler Ellen 89 Antonijević Dragoslav 206 Apathyova-Rusnakova Zora 251 Aqulla J. C. 310 Arciszewski Krzysztof 311 Arctowski Henryk 312 Ardener S. A. 276 Arens W. 276 Artiuch Lidia 253 Artus H. M. 266 Aruntionow S. 90 Asad Talal 273 Askin-Edgar S. 264 Augustynowicz Tomasz 157-166 Avgustin C. 257 Avksent'eva V. V. 256 Azadowski M. A. 225 Azbe1ev S. N. 207, 208 Babicz Józef 313, 314 Balint S. 261 Bandić D. 298 Bandtkie J. S. 99 Barabas J. 64-65, 241 Barag L. G. 209 Barczewski W. 133, 134 Barjaktarowić Mirko 254, 304 Bartelska A. 180 Bartholomeides Ladislav 101 Bartmiński J. 215 Bartosz Adam 182-185 Bas Angelos 257 Basler Dżjuro 204 Bauche U. 195 Baudouin de Courtenay J. 243 Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa C. 28 Baumer 1. 173, 195, 261 Bausinger H. 194 Bazielich Barbara 189-193 Bayr K. 261 Bąk Stanisław 105, 223 Bednarik Rudolf 295-297 Bednarski Jacek 270-273 Beidelman 264 Beitl K. 195 Belaj V. 245, 304 Belin-Milleron J. 272 Bcłza Igor 337 Benes B. 187, 251, 304 Benko J. 183 Bentzien U. 248 Bernhardt R. F. 259 Bertkav K. A. 207 Bielawski August 99 Bieńkowski W. 170, 2H Biernacka Maria 174, 340 Bilova Parla 250 Biłodid 1. K. 254 Black Jacob 275 Blaszczyk Stanisław 238, 290, 302, 340 Block H. J. 308, 309 Bodiroga Milan 206 Bodrogi T. 82 228-232, 234, 23;')·- �364 Bogatyriew P. G. 246 Bogliir Lajos 260, 264 Bogucka Aleksandra 340 Bohdanowicz Karol 201, 311 Boi'>Sac P. 271 Bojcuk Andrij 254 Bondarcik V. K. 288 Boratav P. N. 269 Borisenko V. K. 255 Bosniak N. 159 Botik J. 252 Bottger Walter 258 Bourdier Franck 81 Bratanić Branimir 81 Braun R. 194 Bredetzky Samuel 101 Brencz Andrzej 249-250, 257 Breton Ivan 89 Brewster P. G. 263 Brigge L. Cabot 81 Bringeus N. A. 242 Briton Gerald 90 Brodziński K. 94, 99 Bromley Julian V. 82, 167-169, 250, 252, 254, 259, 303 Brykczyński P. 310 Brzostowski S1. 234 Budivs'kij Petro O. 254, 255 Budzan A. F. 255 Budzyński W. 148 Bukowska-Floreńska Irena 349-355 Bułat Tamara 254 Bunjatov T. 254 Burlasova S. 251 Burszta Józef 5-21, 38, 47, 167-169, 182, 216, 225-227, 313 180- 251, 280, 290-291, 292, 293, 297, 298, 301, 302, 303, 336-338, 339, 340, 341, 342 Buttner Bystroń Thea 260 Jan St. lO, 13, 218 Campa Soler R. 262 Carmichael Elisabeth 89 Carrasco Hermoza J. R. 262 Caltarinussi Bernardo 90 Cerović E. 300 Chappel T. J. H. 274 Charpenti~r Karol Jan 227 Charraud A. 271 Charuzin A. 243 Chętnik A. 234 Chiva I. 270 Chlanta I. V. 256 Chlebana Milan 295-297 Chodźko J. 224 Chotek Karel 296 Christenson Rith 85, 217 Cichocki Hieronim 338 Ciecierski Faustyn 199 Cieplik T. 223 Cieśla M. 214 Cimermanis S. 258 Ciołek G. 105 Ciołowicz L. 175 Ciszewski S. 7 Ciupak Edward 239 Clare Donald 90 Cmela Bronisław 232-233 Cochrane Glynn 273 Comarmond P. de 2(H Comisel Emilia 205 Coutts Peter J. F. 90 Cox H. 241 Crawley 190 Cuisenier Jean 80, 89, 242, 270. 297. 299 Cukier Bronislaw 341 Czaplicka Maria Antonina 201. :311 Czaplowicz 99, 101 Czarnowski S. 10 Czasznicka Zofia 287 Czechowicz J. 215 Czekanowski Aleksander 200, 202. 31l. Czekanowski Jan 9, 12, 28, 29. 47, 50. 61J. 68, 242, 311 Czelakowski 98 Czerski Jan 201, 311, 313 Czubala D. 213 Caplovic J. 243 Ceboksarov N. N. 257 Celakovsky F. L. 243 Cerednikova M. P. 209 Cerpuchova K. M. 255 Cibirov L. 254 Cistov K. V. 251, 254, 288 Cobanu Jon 254 Cubelić T. 206 Curić Hajrudin 204 �365 Dalton William G. 276 Dancenko V. B. 255 Danglova O. 252 Daniljuk A. 254 Das Veena 275 Daun E. 242 David Kenneth 276 Davis V. 243 Benedykt 201, 311-313, 335 Dygacz Adolf 148, 223 Dynowski W. 241, 290 Dzierżykray-Rogalski Tadeusz Dzięgiel Leszek 344, 347-349 76 J. 274, 275 Dąbrowska Grażyna 341 Dej O. J. 255, 256 Dekowska Bronisława 287 Delawarde R. P. 272 Delcroix G. 271 Delfendahl B. 273 Delimat T. 242 Deneke B. 195 Denhoff-Czarnocki Wacław 148 Dias J. A. 241 Dinekow Petr 202 Dinguirard J. C. 268 Dirks Robert 274 Dittmann A. 308 Djacenko Mikoła 253 Dobrowol ska A. 67, 171 Dobrowolski Kazimierz 10, 12, 42, 341 Dobrovsky J. 243 Dobrowski 98, 99 Dobrzycki Jerzy 230 Dołęga Chodakowski Z. 255 Domeyko Ignacy 311, 312 Dopudja Jelena 205 Dorson Richard 91 Dorywalska E. 186 Douglas William 81 Draskić M. 299, 304 Drager Lothar 260 Drljaca Dusan 297-300 Drobiżeva L. M. 252, 301 Drozd J. 223 Drozd M. 302 Drzewiecki Stefan 312 Dubiel Ludwik 287, 349-355 Dubrowski Piotr 99 Dudziak Wojciech 93-103 Dukov L. 301 Dużek S. 251 Durr J. 95 Dutting 262 Dvoh'lk Dvorsky Dybowski K. 245 Eisner Jan 52 Ek S. D. 195 Ellen Roy F. 274 Emmrich B. 302 Erben J. 98, 243 Erixon S. 242 170. Fabijanić R. 299 Fabre D. 268 Fabregat C. E. 241 Fabri Jan Ernest 266 Falkowski J. 49 Faris James 89 Farzalijev Ch. A. 254 Fel Edit 180 Feuillet R. A. 271 Fiedler W. 302 Fielhauer H. P. 261 Filova B. 250 Firth Raymond 274 Fischer Adam 28 Fischer Hans 263, 264 Fojtik K. 245 Fontmichel H. de 271 Forge Anthony 274 Forschers Camoes 309 Francev V. A. 98 Frankowska M. 282, 290, 291, 310 Frankowski Eugeniusz 9 Friedl John 81 Friedlander Marianne 260 Fritzhand M. 291 Froehlicher R. 272 Frolec V. 186, 245 Fuerst R. 262 Furdyna Józef 105-130 Fi.ilop J ozef 293 Gaignebet U. 268 Gajek Józef 12, 29, 38, 47 Gajkowa Olga 47 Gallner Ernst 276 331- �366 Galon R. 141 Galvao E. 262 Gałecki R. 174 Gałęski B. 81, 174 Ganckaja O. A. 288, 303 Ganter T. 195 Gardawski Aleksander 52, 53 Gardoś I. 248, 302 Gartney A. P. Mc 90 Gaśparikova V. 187, 245, 251 Gavazzi Milovan 81, 288 Gavriluk Natalia 254, 256 Gawęcki Marek 257-261 Gaworski Henryk 341 Gencev S. 303 Giese Wilhelm 266 Giller Agaton 93 Gimbutas Maria 56 Gjerdi T. J. 247 Glick Thomas F. 81 Glickman Maurice 275 Gliński A. J. 214 Gluziński Józef 214 Gładysz M. 66-67, 186, 303 Gładyszowa M. 186 Głowacki Juliusz 341 Głowacki Tadeusz 338 Godeffroy J. C. 197 Godelier M. 82 Godlewski Wiktor 313 Golcz Bożena 341 Gomm Roger 273 Goncarova A. V. 209 Gordijcuk M. M. 256 Gormly Mary 84 Gorobec Vasil 254 Gourlay K. A. 274 Gólski Andrzej 234, 235 Górski R. 212 Gobel Peter 258 Grabowski 237 Graefe I. B. 261 Grąbczewski Bronisław 311 Greverus I. M. 172, 195, 265 Grica S. J. 256 Gricaj Michajło 254 Grimm Hans 258 Grimshaw Polly 84 Gross G. 302 Groves Colin 274 Grunenberg A. 141 Gruzman Z. 255 Griinn H. 172 Grygier T. 141 Guilcher J. M. 269, 271 Guhr Giinther 259 Gunda Bela 186 Gurvic Ilja S. 259 Gusev E. V. 256, 288 Haas Marylin 85 Habel Frantiśek 98 Haditsch J. G. 261 Hadiimanov Vasil 207 Hadiinikolov Veselin 300, 303 Hadiisalilović Jasna 204 Haid H. 261 Hajduk Janina 218-220 Halaga O. R. 251 Halban L. 29 Hallpike C. R. 276 Halpern J. i B. 299 Handelman Don 276 Hanssen B. 247 Hartmann T. 264 Hartwig Werner 258, 259 Hatanaka S. 275 Heider Eleanor Rosch 274 Heikel 190 Heilfurth G. 172, 242 Hellebrant H. 242 Henderson Jeanne 84 Hensel Witold 49-61, 291 Hermanns M. 264 Hernas Czesław 37, 147, 225 Heroldova Iva 250 Herzog Jiirgen 260 Hierowski Z. 99 Hławiczka K. 213 Hochenegg H. 261 Hofer Tamas 82, 180, 195 Holy D. 187, 250, 252 Holly Jan 98 Holtker Georg 258 Honko L. 246 Horak Jm 288 Horalek Karel 244 Horkheimer H. 310 Horodelski Antoni 311-312 Horvathova E. 252 �3G7 Hosko J. G. 186 Hrovatin Radoslav 207 Humeniuk A. 1. 256 Hupka S. 105 Hvarner H. 247 Hynkova H. 250 Ibarra-Grasso D. E. 262 Icke-Schwalbe Lidia 259 Ilg K. 172, 261 Ilić Zarko 204 Iskra Valentina 253 Ivanickij Anatol 25:3 Ivanov Perekop 253 Ivanov V. F. 255 Ivanovski A. A. 163 Jacher-Tyszkowa A. 282 Jackowski Aleksander 340 Jackson Anthony 90 Jaczewski Leonard 2U1 Jager E. J. 264 Jakubikova K. 184 Jankuhn Herbert 55 Januszkiewicz Adolf 200 Januszkiewicz Bolesław 173-175, 187, 246-247, 185- 250-253 Jaruga Barbara 342-346 Jasiewicz Zbigniew 187-189, 290, 291 Jasiński J. 141 Jastrzębski Sergiusz 201 Jaworska B. p. Kopczyńska-Jaworska Jaworska Elżbieta 218-220 Jaworska Zofia 341 Jażdżewski Konrad 52, 64 Jech J. 251 Jeggle U. 265, 266 Jerova-Heroldova Olga 250 Jerabek R. 301, 303 Jei'abkova J. 187 Jeżowicz Józef 225-22. John E. 304 Johnson Twig 90 Joisten Ch. 268 Jostowa W. 234 Jovanović M. 299 Judenko K. 47 Jungmann 98 Juriewicz Leszek 341 B. Kackan V. A. 256 Kadłubiec Karol Daniel 213, 215, 225-227 Kajmaković R. 298 Kalesny Frantisek 243 Kalina Antoni 26, 27 Kalinczak Jan 99 Kamieński - Dłużyk Adam 199 Kandert Joseph 81 Kani H. 273 Kantar J. 186 Kapel'gorodska N. M. 256 Kapełuś Helena 212, 214, 218 Kaplan J. O. 276 Karaś Mieczysław 171, 243 Karbusicky V. 265 Karbarz Zbigniew 338 Karczmarczuk Roman 199-20Z Karłowicz J. 7 Kaszewski Konrad 341 Kaufhold H. H. 242 Kehoe Tom 89 Kelembetova V. J. 255, 256 Kempel's A. J. Bernet 241 Kicko T. K. 253, 256 Kirdan B. P. 256 Kirejev A. N. 255 Kirilova S. K. 254 Kisban E. 302 Kisielewska A. 213 Kizja Łuka 254 Khera Sigrid 81 Klarnerówna Z. 98 Klawe Janina 287 Klenk E. 242 Klimek S. 242 Klimova-Rychnova Dagmar 187. 2H. 245, 250, 251 Klimowicz-Osmańczyk J. 310 Klonowski F. 141, 234 Klusen E. 266 Kłak T. 212, 215 Kłoskowska A. 291 KneZević Nikola 204 Kobyłecki Józef 200 Kocergan Julija 254 Kohutnicki Bogdan 76, 344 Kojić B. 297 Kokare Elza 254 Kolberg Oskar 7, 37, 96, 1H, 225, 243, 312, 336, 338-340 214. 22-i, �368 Kolbuszewski J. 100 Kolesnickaja J. M. 208 Kaleva T. A. 245, 303 Kollar J. 98-100 Kolos L. E. 255 Kolsrud K. 246 Kołodziejska Barbara 228-232 Koma J. 184 Komorowska T. 214 Komorovsky Jan 244-246, 303 Kon Feliks 201, 313 Konastin Kalju 254 Kondrat'er V. S. 256 Kopczyńska-Jaworska B. 47, 75, 76, 78, 83-87, 186, 279-287, 290-293, 302, 303 Kopeć Józef 199 Kopernicki Izydor 213 Koren H. 172 Korff G. 195 Korogodskij Roman 254 Korytko E. 243 K6sa L. 304 Kosmina T. V. 256 Kosova M. 251, 252 Kossinna Gustaf 54 Kostic C. 299 Kostrzewski J6zef 53, 56 Kotlarczyk Stefan 338 Kotula F. 105 Kovacevicova S. 186, 187, 246 Kozl~v V. 1. 252 Kramer D. 195 Kowalewski J. 234 Kowalewski J6zef Szczepan 200, 311 Kowalewski Stanisław 338 Kowalewski Z. M. 79, 311 Kowalska-Lewicka Anna 95, 186 Konig Wolfgang 259 Kostlin K. 195 Kwaśniewicz W. 122 Kwaśniewski Krzysztof 169-171, 174, 291 Krader Lawrance 76 Krajewska H. 230 Kramai'ik Jaroslav 245, 355-357 R'ramer D. 265, 266 Kramer K. S. 265 Kravec O. M. 255 Krekoten Volodimir 254 Kremensek S. 298, 301, 303 Kretzenbacher L. 261 Kriss-Rettenbeck L. 266 Kriss Rudolf 261 Krizanivs'kij Boris 253 Kronenberg L. 152 Kronenfeld David B. 274 Kr6likowska E. 302 Krusche Rolf 260 Krzywicki L. 7, la, 196 Krzyżaniak B. 211, 212 Krzyżanowski Julian 37, 217-219, :38, 210, 212, 223, 224, 288, 341 Krzyżanowski W. 170 Kuba L. 243 Kubary Jan Stanisław 196-198, 311 Kube S. 302 Kubiak Hieronim 239 Kubitscheck Hans-Dieter 259 Kucharski Andrzej 98, 99 Kuczyński Antoni 199, 312-314, 334-336 Kunczyńska-Iracka Anna 79, 341 Kum L. 302 Kula M. 311 Kuper Hilda 277 Kurek Jan 239-241 Kusielewicz Eugeniusz 280 Kusznier P. 63, 64 Kusniruk J. L 256 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 170, 250, 289-291, 47, 75-83, 302, 341 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kutscher G. 310 Kuven'ova O. F. 256 Labuda Gerard 55, 58, 63 Lacombe R. 272 Lacroix J. 268 Lagace Robert O. 85 Landberg L. C. W. 90 Lancelot F. 271 Lange Kristin 258, 259 Langer J. 252 Lapteva L. P. 245 Laufer Carl 258 Laurent D. 272 Lavell Cherry 84 Lazarev A. 1. 210 Leach Edmund 175-179, 275 Lech .J. 282 Ledoux Genevieve 90 �~e GoH J. 270 Lehman W. P. 81 Lehmann Walter 309 :',ehr-Spławiński T. 99 Lepage Andre 90 l.epucki H. 105 ,_e<er Paul 81, 242 Leśnodorski B. 141 Lescak M. 251 Levi, Henry T. 271 ~evi-Strauss Claude 175-179 Levy F. 272 Licholat A. V. 254 ~idtke V. L. 195 Lieber Michael D. 274 l.iedtke Wolfgang 260 l.igE;za J. 212, 21:;. 220. 221, 223 Lig~'za Lidia 211 Linde B. S. 98 Linette Bogusław 2]2, 267-270, 339 Lini:, Aleksandar 2117 ~jnton R. 72 Lirnicenko V. A. 2:;6 l_isenko Mikołaj 254 Lissa Z. 146 Listopadov O. M. 256 ~~.1apuszkin 1. 1. 5(1 l.omax Alan 79 Lompa Józef 146, 218, 224. 225 l.oux F. 272 l.ovrenćević Zvonko 207 Loza:"-Podlogarova H. 302 Ló:gren Orwar 90 Lónnqvist Bo 189-193 Lubicz-Chojecki Karol 199 Lutovac :\'1. 298 Lu;z G. 265. 266 Lepkowski .J. 94 Łęga W. 235 Lo\':;niańsl,j Henryk 52, 55. :Vlacaberidzc Varlam 254 MachaJev Stani,lav 254 Macierewicz A. 31 () Maddox Dcrryl :VI. 90 :Madńarsky Ałojz 101 Majchrzak .Tózef 345 ~',I::1KaI'u\'i(' G-orazd 257 :\Takarovic :VIarija 257, 300 :A - 'Lud, t. 39 58 Makuch Edmund 341 MakuIski Jan Krzysztof 76, 174, 289 Malancuk V. A 255, 303 Malicki Longin 235-238 Maliczewski A 175 Malinowski Bronisław 198, 274, 275, 311, 312, 247 Malinowsk,i Lucjan 218 Malii'ika Andrij 254 Mammudi Mohamed 89 Mańkowska Anna 239 Marcinkowa Janina 222 Mardek Helmut 260 Marinov W. 186, 195 Markiewicz W. 290, 291 l\1:arkov G. E. 259 Markova E. 252 l',1arkus M. 250 Martin Kent O. 90 Martuszewski E. 141 Maszewski Tadeusz 200 Matejko K. L 256 Maxia C. 272 Mc Knight David 276 Mc Neil W. H. 80 Mead Margaret 76, 79, 92 Medenica Radoslav 206 Mednansky Alojz 98 Meier 301 Melnicuk A F. 254, 255 Metsk F. 249 Michalak J. 251 Michel C. 272 Mieder W. 261 Milićević Josip 204 Millerowa Elżbieta 211-213, 221-222 Minarik J. 253 Mironov Vadim 253 Mitrofanova V. V. 210 Mjartan Jan 252 Mladenović O. 299 Mojkowski Stanisław 341 Moldoveanu-Nestor E. 205 Mongajt A L. 57 Morauta Louise 274 Moravcova Miriam 250 Mosc'v D. R. 266 Moser-Rath E. 266 Mostny G. 242 Moszyński Kazimierz 8-9, 12, 28, 29. 31. �370 50, 66, 68, 105, 162 Motzer M. 193 Mroczek L. 152 Mruśkovic S. 186, 250 Muller Jean-Claude 274 Musiat S. 301 Mustafajev A. 254 Muzicenko S. M. 255 Mydlarski J. 29 Nagy G. 264 Najden O. S. 255 Nalepa Jerzy 55, 5.9 Nametak Alija 206 Nasz A. 47, 66, 68 Natanson-Lesk<i J. 68 Naumenko G. P. 256 Nazarev5'kij G. P. 256 Nazinjan A. 254 Nazar Ante 206 NeCitajlo Vitalij 254 Nedeljković Duśan 206 Nedo Paweł 216, 304 Nekrylova A. F. 209 Nemec Thomas F. 81 Nemeskeri Janos 81 Neshein Asbjorn 81 Neufeld D. 94, 100 Newcomer Peter J. 273 Nicourt J. 272 Niederer A. 241 Nikolaeva T. O. 255 Nikolić D. 300 Nitsche P. 55 Novak Anka 257 Novak Vilko 243 Novaković Stojan 207 Nowicka E. 311 Nowotny Paweł 248, 301, 304 Nyrkowski Stanisław 223, 224 Obradović Milica 205 Obrębski Józef 10 Ochociński S. 175 Ochrimenko P. P. 255 Ohnuki-Tierney E. 276 Okęcka-Bromkowa M. 213 Olejnik J. 184 Olędzki J. 79 Olszewicz Bolesław 2.9 Olszewicz W. 98 Ondrusz J. 223 Organdzijewa Cvetana 200;Orlov A. V. 256, 303 Orynżyna Janina 341 Osljak L F. 256 Ostaśenko-Belej A. L 256 Pacholski M. 174 Pala K. 252 Palacky .98 Palikruśeva G. 245 Palkovic Juraj n8 Palm H. 302 Paluch Adam 196-198 Palvanijazova D. 254 Pamment Margaret 275 Panofsky Hans 83 Panov M. 298 Paproth H. J. 258 Paradowska Maria 175-179. 310-311 Paragacevskij 160 Pastner S. 273 Paszkowski Lech 196 Pawełczyńska Anna 239 Pawlak D. 213 Pawłowska Jadwiga 131-142 Pazjak Michaiło 25:>' Pelto P. J. 81 Penkala Danuta 273-277 Perlag Michajło 254 Perśic A. L 257 Peśeva R. 301 Petera Janina 344 Peters Charles R. 273 Peterson N. 273 Petrascheck-Heim 190 Petrjakova F. S. 256 Petrova-Averkeva Julia 26u Pę~ierska-Piotrowska R. 98 Piaskovs'kij I. B. 257 Pidgoreckij Boris 255 Pieczkowski J. 173 Piekarski Edmund 201 Piekarski Edward 311, 313 Pierce B. E. '%l7 Pietkiewicz Kazimierz 76. 341 Pietraszek E. 171, 302 Piggott Stuart 57 Pilchowa J. 234 �371 Piłsudski Bronisław 160, 201, 313 Pimenova Alevtina 253 Piotrowska J. 234 Piotrowski Marcin 320-325 Pióro Z. 175 Piśutova 1. 251 Pittioni R. 172, 261 Pivtoradni Vasil 254 Piwocki Ksawery 288, 341 Piwowar'>ki Władysław 239-240 Plath H. 266 Plazikowsky-Brauner H. 263 Plickova E. 250, 252 Plisec'ki M. M. 256 Podgórecki A. 170 Podolak Jan 182-183, 186, 241, 244, 303, 355-357 Polak Benedykt 199 Polivka J. 243 Pollak-Eltz A. 262 Pollakówna M. 133 Poniatowski Stanislaw 9, 28, 201 Ponomariov A. P. 255, 256 Pop Mihai 80 Posem-Zielińska M. 311 Posern-Zieliński Aleksander 262-265, 311, 345 Pragłowski J. 174 Pranda Adam 251, 252, 280, 293, 301 Prattis J. 1. 275 Pravdjuk O. A. 254, 256 Prazak U. 186 Pretzell L. 265, 306 Prichod'ko Mikoła 254 Prilipko J. P. 255 Pudolka F. 223 Pylkkane Ritta 190 Radovanović Milijana 207, 298, 302 Rakić R. D. 245, 298 Rammov H. 262 Raphael F. 272 Raskin D. I. 210 Raupp J. 249 Rehman Antoni 311 Reim Helmut 260 Reinfuss Roman 66, 95, 105, 120, 171, 236, 341 Reynold,> Barrie 88 Reynolds Vernon 276 Richard P. 272 Richert G. 308 Riester J. 264 Rihtman Cvjetko 204, 205 Ristovski Blaże 206, 302, 303 Riviere G. H. 269, 271 Rodnick Dav,id 81 Rogoziński K. 174 Rogoziński Stefan 311, 312 Rohrich V. 133 Rokoszewski Kazimierz 341 Rose F. G. 260 Rosiński Stefan 234, 338 Rouch Jean 87 Roy NiLima 89 Rudolph E. 266 Rudy Z. 265 Rybak Henryk 341 Rybakow B. A. 56 Rybicki A. 234 Sabater P. J·orge 274 Sachse F. 223 Samojlovic V. P. 245 Sarmeli M. 241 Satke Antonina 225, 250 Savuskina N. I. 208 Scharfe M. 265 Schenda R. 266 Schenk A. 193-194, 195 Schinkel Hans-Georg 258 Schleicher August 50 Schlesier E. 263 Schlenther Ursula 260 Schmauch H. 133 Schmeltz J. D. E. 196 Schmidt Leopold 50, 171-172, 261 Schneeweis E. 242 Schober Dr. 230 Schober M. 249 Schone B. 302 Schuller L. 261 Schwidetzky I. 263 Schwindt 190 Segalen M. 271 Sellnow Irmgard 260 Sertić Mira 206 Severini 98 Seweryn T. 29 Shapiro Warren 276 �372 Sharma Ursula 276 Sielicki Franciszek 143--155 Siemiradzk~ Józef 311 Sienicki Ludwik 199 Siergiej ew D. 90 Sieroszewski Wacław 201, 311, 313 Sievers K. D. 261 Sikorsk·i Nikolaj M. 337 Simiczijew Kole 202-207 Simić Ljuba 204 Simonides Dorota 212, 216-217, 220, 221, 223, 282, 341 Singer Allice 275 Sireli us 190 Sirovatka O. 187 Siuts H. 195 Sivacenko M. E. 253, 254, 255 Skalnikova O. 245 Skalski Grzegorz 233--235 Skłodowska-Antonowicz Kalina 76, 79, 91-92 Skovoroda G. S. 254, 255 Skrukwa Agata 213, 214, 22·3-225 Slijepeević Milos A. 206 Słabczyński Tadeusz 157-166 Słabczyński W. 196 Słomka J. 105 Smirnov J. L 208 Snliesariew G. P. 187-189 Sobczyńska Krystyna 222 Sobieska Jadwiga 341 Sobisiak Walerian 171-173, 193-196, 249, 261-262, 265-267, 248- Steenberg Axel 81, 182 Stein Lothar 259 Stelmach Michajło 254 Stern Lilo 276 Sternberg L. 160 Stęszewski Jan 341 Stingl Heinz 258 Stoiński 224 Stojancević V. 298, 299 Stojkova S. 302 Stolle W. 193 Stopa Roman 76, 79 Stober Horst 260 Strasburger Edward 312 Strzelecki Paweł Edmund 311. :l12 Suboczowa M. 223 Suess Edward 201 Suliteanu Ghizela 205 Sulitka Andrej 251, 280, 292-294 Surowiec Zygmunt 337 Svensson S. 242 Sverbejev N. 159 Szafarzyk J. P. zob. Safarik .J. P. Szatkowski R. 223 Szczepański Jan 170, 289, 291 SzeIenyi L 174 Szemiński J. 311 Szetela-Zauchowa Teresa 232 Szirmay Anton 101 Sztur 98, 99 SzuI B. 147 Szymański Adam 201 306-310 Soen D. 264 Sokolewicz Z. 291 Sokor ski W. 149 Sokołowowie B. i J. 225 Soltysiak Marian 341 Soriano M. 267 Soroka T. 1. 256 Spahni J. Ch. 264 Spasova A. 250 Spinner J. 262 Sreznevski 1. 243 Stalmach Paweł 99 Stanjukovic T. V. 254 Stano P. 251 Starzyński Juliusz 291, 341 Staszczak Zofia 47, 63-74. 241-246 Staszic S. 93 SIufarski Marian 338 Świątkowski H. 234 Świerc P. 213 Świerczyńska D. 215 Świrko S. 151 Safarik J. P. 98-100, Sarkany 301 Scerbak V. A. 256 Sevelev Arnold 253 Smorgun Petro 253 Śpak M,ikoła 254 Śperk E. 159 Sramkowa M. 252 śumada N. S. 256 Sumskij Mikoła 254 Śurova Nina 254 2-i3, 245 �373 Śvehlak S. 251 Tablic 98 Tacina J. 215, 223 Tagtmyi Z. 82 Takacs L. 302 Talko-Hryncewicz Julian 201 Tarko Medard 207-210, 213, 214, 222-223, 243--244, 253-257, 279, 289, 303--304, 338342 Tassoni G. 242 Taszycki Witold 57 Taube Erika 258 Tax Sol 76 Tedre Julo 253 Tejchma Józef 341 Teliński Franciszek 341 Teneze M. L. 267, 270 Tentori Tullio 80 Teply K. 261 Terenteva L. N. 79, 288, 302, 303 Thierry S. 273 Timm Klaus 259 Tiesler Frank 258 TiScenko Viktor 254 Tłoczek J. 105 Todorov D. 301 Tokarev S. A. 83, 242 Tomczyk-Błaszkiewiczowa D. 215 Tomov G. 301 Treide Ditrich 259 Treimer K. 56 Tremaud H. 269 Trufanov L P. 256 Tubaja R. 234 Tuccaro A. 271 Tudorovskaja J. A. 209 Tumangelov B. 301 Tymieniecki Kazimierz 52 Tyszka A. 174 Udziela Seweryn 26 Uhle M. 310 Urbancova V. 99, 250, 252 Urośević Atanasije 297 Uśak J. 184 Uziembło Wanda 341 Vaclavik Antonin 296 Vagin V. L 164 Vakarelski Christo 186, 245, 302, 303 Valaśkova-Śurkalova N. 184 Vaila Z. 55 Vai'eka J. 187, 265 Vasilenko V. K. 256 Vasović M. 300 Vedernikova N. M. 209 Veleva M. 302 Verkalec' M. M. 256 Vigarani Lia 304-306 Vilkuna A. 247 Virville M. de 272 Vlahović B. 298 Vlahović Peter 243, 297, 301 Vlasova Z. L 210 Vrazinovski T. 302, 304 Wacek Sz. 214 Wagner Roy 264, 275 Wakarelski Ch. zob. Vakarelski Ch. Wald S. 133 Walendowska B. 311 Waligórski Andrzej 13, 287, 291, 347-349 Wallner E. M. 195 Wasylewski S. 223, 224 Weber-Kellermann Ingeborg 193-19 .• Weiss R. 68 Weinhold R. 302 Wepsiec Jan 85 Wick P. 302 Wieczerzak J. 234 . Wiegelmann G. 194, 266 W,ieruszewska-Adamczyk M. 290 Wieseman U. 262 Wierzbicki Z. T. 81, 173 Więckowski Tadeusz 289, 341 Willis R. G. 274 Wilson Jane 85 Winogradska L. 223 Witaszewski Mikołaj 201 Wolski Krzysztof 227-228 Wołkow A. 214 Woźniak Andrzej 345 Wrocławski K. 215 Wróblewski T. 66, 67 Wrzeszcz Stefan 338 Wrzosek Mieczysław 338 Wyka K. 211 Wyllie R. W. 275 Wypych K. 196 �374 Yoder D. 195 zabannova T. M. 255 Zagórna-Tężycka Barbara 341 Zakrzewska Teresa 314-320, 325, 334 Zap Karol 99 Zawiliński Roman 218 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 23-48, 189, 279, 280, 289, 290, 291, 340 Zecević Slobodan 207, 243, 299 Zempljć-Golobova S. 302 Zemła Gustaw 341 Zender M. 241 Zielenin D. 163 Zielnica Krzysztof 345 Zientara-Malewska M. 141 Zinic Volodimir 82, 253, 254 Znamierowska-Priifferowa Maria 76, 79, 88-90, 92, 234, 279, 282 Zsigmond G. 304 Żak Jan 50 Żechowski Z. A. 174 Zatko R. 96 Zdanko T. A. 259 Zivkov T. 251, 302 �INDEKS RZECZOWY adaptacja społeczno-kulturowa 137-138 - społeczności afro-karaibskiej 274 akulturacja niemieck.ich emigrantów 195 anegdota uczniowska 250 anegdoty łużyckie 217 - dolnośląskie 221 antropologia kulturalna 265 - społeczna 273 architektury wiejskiej estetyka 269 autorytety wiejskie 174 w społecznościach indiańskich 310, 311 badania inwentaryzacyjno-dokumentacyjne 40-41 - współczesnych przemian w kulturze ludowej 250, 297-300 bajki 214 - ludowe 210, 216, 244 - - magiczne 209, 217, 221 - - śląskie 218 - - zwierzęce 217, 221 ballada bretońska 272 - rumuńska 205 ballady maszynowe opracowanie 252 baśnie cudowne 272 - łużyckie 216 bednarstwo 184 bibliografia slawistyczna 303 brona styryjska 172 budownictwo ludowe 105-130, 184, 186, 245, 252, 256, 265, 296 - - środkowej Europy 251 - - ukraińskie 245, 254 - miejskie 125 - monumentalne olmeckie 310 budulec: kamień 257 ceramika aztecka 308 - peruwiańska 310 - słowacka 250 - ukraińska 255 - z południowej W,ielkopolski chałupy kurne 109, 115-116 chleb wigilijny 250 czarownictwo 260, 261, 275 307 demonologia 188 dokumentacja polskiej kultury ludowej 11-12 - zapisu pieśni przy pomocy maszyny liczącej 252 dom klubowy 308 - przysłupowy 72 druciarze 95 dudy 207 egzogamia 275 endogamia 82, 168, 276 enklawa i diaspora 252 enklawy słowackie w Jugosławii 251 etniczne procesy 245 - - w ZSRR 251 - terytorium 63, 101 etniczny obszar francuski 270 etnogeneza słowian 49-59 etnografia: def,inicje i przedmiot badań 6, 17-18, 39, 168, 172, 252, 263, 265-267, 290 emigracji 194 - polska 5-48, 289 - radziecka 257 - religii 261 - rosyjska 254 - w Azerbajdżanie 254 �376 etnografia \\- Chorwacji 245 - w Osetynii 254 - w Szwecji 242 etnograf,iczna dokumentacja i informacja 83-87 etnograficzne muzea berlińskie 306-308 - pogranicza 63-73 - rubieże 66, 68 - wydawnictwa polskie 15-16, 36-38 - wystawy 325-335 etnograficzny atlas słowacki 246 - atlas polski 254 etnografii kierunki badawcze 6-12, 24-25, 38-42, 256 etnokulturowe procesy 247, 248, 250 etnos, etnicos 167-168 etnosocjalny organizm 168 folklor 91-92. 250-251, 256. 257 - bałkański 215 - bułgarski 202 - dziecięcy 269 - górniczy 215 - literacki 267 - polski 211-216 - słowacki 251 folklorystyczna sekcja PTL 282 folklorystyka bułgarska 202-203. 256 - armeńska 254 - baszkirska 255 - gruzińska 254 - łotewska 254 - mołdawska 254 - polska 211-215 - ukraińska 256 folkloryzm 211, 256 film etnograficzny 283 ga rncarskie rzemiosło 229-231 garncarstwo ludowe 231-232, 237 gawędziarstwo ludowe 215, 225-226 gęśle 205 gonciarstwo 184 gospodarka górska 186 - rolno-hodowlana 183 - trójpolowa 181 gospodarowanie tradycyjne wsi węgierskiej 181 gospodarstwa wielorodzinne w Rumunii 82 gra dziecięca 264 haft ludowy 252 hafty ludowe Zakarpacia 254 harpuny 90 higiena ludowa 272 hodowla jedwabnika 305 - kóz 186 humor słowacki 245 ikonografia 271 inicjacja 245, 274 instytucja wodzostwa 260 - - u Araukanów 311 instytucje wioskowe 184 instytut ibero-amerykański 308-310 in tegracja mniejszości narodowycl-: 19'5 kartografowan,ie zjawisk kultury lud,,wej 246, 254. 256 kazirodztwo 275 kobzy macedońskie 207 kongres etnograficzny w Trewirze 19'i konserwacja obiektów etnograficznYc'h 271 kolonizacja wołoska 186. 243 kołodziejstwo 18'! koszykarstwo 18ł kowalstwo 258 kult cargo 274 -- niedżwiedzia 161. 258 - przodków 263 - religijny 27:3 - rzeki 188 - św. Jana ewangelisty 261 kultura 266 - ludowa 6. 289 - łużycka 52-54 - materialna 242 - narodowa 289, 303-304 - odpustowa 173 - pasterska 344 kulturo\ve obszary 246 legendy alpejskie 268 - słowackie 96 literatura kramarska 223-225 - ludowa Kambodży 273 łodzie 308 �371 magia 253 magiczne zabiegi 264 magiczny obrzęd 262 majolika kosowska 256 malarstwo ludowe 300 małżeństwo 275 - rytualne 274 maski 308 matriarchat 162 meble ludowe 296, 307 - malowane 257 medycyna ludowa 185, 261, 266, 272, 274, 296, 299 metoda historyczno-etnograficzna 298 - kartograficzna 247 - retrogresywna 23 - socjologiczno-etnograficzna 298 metody ilościowe w etnografii 241 IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów 255 Międzynarodowy Kongres Etnologii Europejskiej 253 IX Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych Etnograficznych w Chicago 75-92 migracja 195 mitologia wg Levi-Straussa 178 muzea etnograficzne 88-89, 265, 306308 - skansenowskie polskie 233-235 muzealnictwo etnograficzne 25, 282, 289 - skansenowskie 186 muzeum ludowej architektury w Martine 250 muzyka ludowa 187, 213, 249 muzyczne instrumenly ludowe 204, 20S, 207, 253 narkotyki: haszysz i opium 227-228 narrator ludowy 214, 215 narzędzia 181-182 - orackie 248, 250, 253 - przemysłu domowego 307 - rolnicze 304-305 - żniwne 252 obrzędy pogrzebowe 161, 16-+, 188 - urodzinowe 272 - weselne 244, 245 obuwie z wełny 252 odzież Giliaków 160 - ludności Naddnieprza 255 ofiary zakładzinowe 263 ogień 274 opowiadania ludowe 209, 226, 244, 266, 268 - - współczesne 212, 151 opowieść wspomnieniowa 219 orka 264 osadnictwo Zamagurza 183 paremiografia ukraińska 255 peyotyzm 274 pieśni epickie 205-206 - kolędowe 212, 213 - ludowe 204, 251 - - bułgarskie 203, 245 - - macedońskie 206-207, - - polskie 345 - - słowackie 96-97, 100 - - Słowian wschodnich 255 - - ukraińskie 253 - - węgierskie 206 - nowiniarskie 224 - wędrownych kramarzy 224 - wojskowe 143-155 pismo hieroglificzne 262 plastyka Oceanii 258 plecionkarstwo na Kociewiu 237 pochówki 161, 188, 273 podania ludowe 187, 208, 209, - - demonologiczne 250 - - historyczno-lokalne 221 - o Turkach 251 - wierzeniowe 221 pokrewieństwo 276 pOkrewieństwa terminologia 262 pomoc wzajemna 264 pożywienie ludowe 184, 249, 266, 274, 276 prawo zwyczajowe 273, 275 proza ludowa 250 - - łużycka 216-217 - - rosyjska 207-210 - - śląska 218-222 przebierańcy rumuńscy 194 przemiany społeczno-kulturowe wsi 131141, 194-195, 250 przesądy 187 przysłowia 215, 261, 30Q �378 przysłowia rosyjskie 210 przY5łowie etnkzne 215 rachuba czasu 276 religia 265 religijne przeżytki w Słowacji 296 religijność wiejska 239-240 rękodzieło ludowe Kociewia 235-238 rodzina 299, 345 .:...... kaukaska 265 - patriarchalna 204-205 - słowacka 251 - wielka na Węgrzech 241 rodzinna struktura 298 rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej 344 - - w Beludżystanie 273 rolnicze kółka 174 rozplanowanie wnętrza chałupy lasowiackiej 106-130 rzemiosło ludowe 184 rybackie jazy 258 - osady 89-90 rzeźbiarze ludowi 232-233, 251, 274 sanie Italmenów 336 siew 264 skansen pod Bolonią 304 - w Akwitanii 271 słownik biograficzny etnologów europejskich 281 - wierzeń ludowych polskich 282 społeczna organizacja nomadów azjatyckich 259 społeczne ruchy indiańskie 345 społeczności lokalne 173-175 - wiejskie 241, 276 spółki wodne na Bali 258 stolarstwo tradycyjne Norwegii 247 strój i moda 190, 261 - ludowy 184, 307 - - serbski 299 - - słoweński 257 - - śląski 223 - - Polaków na Podolu 255 - - ukraiński 253 - rytualny 277 strukturalizm 177-179, 256 szamanizm 188, 264 sztuka afrykańska 264 sztuka ludowa 171, 187, 257, 266,289,296, 307, 340 - - brazylijska 309 - - Kociewia 235-238 - - słowacka 252 - - karakałpacka 254 - - estońska 254 - - Serbołużyczan 248 święto buddyjskie 258 świątynie 188 śpiewacy ludowi 205, 206 tańce ludowe 204, 205, 256, 269, 271 - - cieszyńskie 213 - - 5erbskie 300 - - słowackie 251 - - śląskie 215, 223 tarcze z Nowej Gwinei 258 teoria etnograficznych badań współczesności 245 teorie na temat pierwotnych siedzib Prasłowian 51 tkackie deseczki 307 tkactwo ludowe 184, 300, 305, 307 totemizm 273, 344 transport rzeczny 252 tradycja 246 twórczość ludowa 204, 211-213, 248 ubiór i nakrycia głowy 256 - wiejski 190-193 ugrupowania lokalne 276 urbanistyczne ośrodki Mezoameryki 310 ustrój społeczny Czukczów 163 wąż w prozie ludowej Słowian 245 wiedza ludowa 185 wierzenia Ajnów 162 - Czukczów 164 - Giliaków 161, - mieszkańców Chorezmu 188-189 - Szejenów 264 - związane z matką i dzieckiem 258 wojna prymitywna 276 wozy 305 wódz plemienny 260 wróżby i przepowiednie 185 wyobrażenia ludowe o księżycu 252 wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej 305-306 �379 winiarstwo w Słowacji wyrób win 305 - dzwonów 272 243 zagroda 245 zamawiania i zaklęcia 210 zbieracko-łowieckie plemię 264 zbieractwo 249 zbiór chmielu 257 zwyczaj herodów 193 - wigilijny 172 - żniwiarski 243-244 zwyczaje 261, 298 - doroczne 172, 185, 223, 251 - łowieckie Gilijaków 160 - rodzinne 184, 299 - związane z zawarciem małżeństwa 161, 164 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 260, 264, 277 Afryka Wschodnia 258, 344, 348 Dinka 273, 275 Egipt 207, 259 Egipcjanie 206 Etiopia 263 Ewe, Iud 345 Ghana 275, 260 Gwinea 260 Kaguru, lud 264 Kamerun 276, 312 Kenia 273 Libia 276 Nigeria 82, 263, 274 Nuerowie 273, 275 Tanzania 260, 264, 274, 276 Uganda ,260, 274 Ameryka Ameryka Południowa 262, 309, 345 Ameryka Północna 195, 260, 308 Ameryka prekolumbijska 282, 310-311 Alaska 90 Algonkinowie 260 Andy 260. Araukanie 311 Argentyna 310 Aztekowie 308, 310 Bahia, stan Brazylii 308 Boliwia 264 Brazylia 263, 264 Chile 312 Gujana Holenderska 277 Indianie 78 Indianie Bororo 264 Indianie brazylijscy 262 Indianie Galibi 272 Irokezi 262 Kalifornia 9U Kanada 90 Majowie 262 Meksyk 276 Nowa Funlandia 90 Peru 258, 262, 264, 310 Quebec 90 Stany Zjednoczone 89 Szejenowie 264 Szoszoni 274 Wenezuela 260 Azja Azja 259, 274 Azja Południowa 308 Azja Środkowa 187-189, 259, 312 Afganistan 227-228 Ajnowie 158, 161, 162, 276 Aleuci 90 Azerbajdżan 254, 255 Bali 258 Beludżystan 273 Bujracka SSR 258 Chorezm 187-189 Czukcze 158, 163, 164 Czuwańcy 158, 163, 164 Giliacy 159--161 Indie 259, 273, 276 Itelmeni 336 Jakuci 158, 163 Jukagirzy 158, 163, 164 Kambodża 273 Kazachowie 259 Kurylskie, Wyspy 90 Luristan - zach. Iran 275 �381 Łamuci 163 Naga, lud indyjski 258 Omocy 158, 163 Oroczoni 158 Sachalin 159 Seram, 274 Sumatra 308 Syberia 157-165, 199--202, 312-314, 336 Swat, stan w Pakistanie Szejenowie 264 Tunguzi 158, J 63-164 Turcja 82 Tuwińcy 258 273 AustraliR i Oceania Australia 261, 273, 276, 312, 344 Dani, lud papuaski 274 Ebon, wyspy 197 Maorysi 90 Melanezja 308 Mikronezja 308 Nowa Brytania 258 Nowa Gwinea 258, 262, 263, 274, 275 Oceania 258 Pacyfiku wyspy 196 Palau, wyspa 308 Polinezja 308 Samoa arch. 197 Viti Levu 197 Ziemia Arnhema 276 Europa Europa 67, 79, 80, 234, 263 Europa Środkowa 195, 251 Albania 344 Aromuni 344 Atany - wieś węgierska 180 Austria 261 Banat 195 Bałto-słowianie 52, 54 Baltowie 58 Berlin Zachodni 306 Besarabia 195 Bojkowie 254 Bolonia 304 Bretania 272 Brytyjskie Wyspy Dziewicze 275 Bułgaria 202, 245, 256, 258 Chorwacja 245 334- Czechosłowacja 72 Dania 261 Estonia 253 Finlandia 82, 190-193, 241, 267-272 Hercegowina 299 Hiszpania 241, 309 Holandia 241 Huculszczyzna 256 Ilirowie 56 Indoeuropejczycy 50-51 Jugosławia 204-207, 243, 251, 254 Karpaty 252, 280 Kaukaz 265 Langwedocja 269 Liptów 252 Łużyce 72, 216-217 Macedonia 245, 298 Morawy 245 Naddnieprze Środkowe 255 Nicea 271, Niemcy wschodnie 248 Norwegia 247 Osetynia 254 Podole 254, 255, 256 Portugalia 241, 272, 309 Prasłowianie 51, 53, 54, 56, 59 Prowansja 269 Puszta 264 Repul;Jlika Federalna Niemiec 241, 266 Ruda wy Czeskie 172 Rumuni 205 Rumunia 82 Rusnacy 182 Sarakaczanie 82 Sardynia 273 Scania 247 Semberia (płn. Bośnia) 298 Serbia 297-300 Serbowie 243 Serbołużyczanie 248-249 Słowacja 93-102, 187, 241, 243, 250-252, 296 Słowenia 243, 257, 298, 300 Słowianie 49-61, 243 Slowianie wschodni 255, 256 Słowiańszczyzna 56 Spisz Płn. 251 Szeged 174 Szwajcaria 68 Szwecja 242, 247 �382 Tornedalen (Szwecja) 247 Ukraina Słobodzka 253 Ukraińcy 254, 255 Węgry 72, 101, 241, 261 Wenetowie, Wenedowie 53, 58 Włochy 92 Wojwodina (Serbia) 245 Zakarpacie 254 Zamagurze (region Spisza) 182-183 Związek Radziecki 207, 251, 252 Żydzi alzaccy 272 Polska Polska 49, 66, 71, 72, 124-125, 234-235, 239-241 Beskid Śląski 186 Beskid Żywiecki 186 Bieszczady 174 Brąswałd 131-142 Kaszuby 280 Karpaty 185-187 Kociewie 235-238 Konin, powiat 174 Lasowiacy 105-130 Limanowa 174 Małopolska 72 Mazowsze 345 Mazury 224 Podkarpacie 171, 243 Pomorze 72 Puszcza Sandomierska 105-130 Rzeszowskie 72, 232 Spisz 186 Śląsk 217, 218-220, 243, 245, 250 Śląsk Cieszyński 213, 226--227 Śląsk Dolny 72, 230, 307,345 Śląsk Górny 221, 222-223, 307 Śląsk Opolski 72 Warmia 131-133 Warmia i Mazury 72, 307 Wielkopolska 307 Zielonogórskie 72, 228-232 Ziemia Lubuska 229 Ziemia Lubuska i Koszalińska 212 �SPIS ILUSTRACJI 1. Honorowa przewodnicząca IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Margaret Mead. Fot. M. Sowilski 77 2. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego. Tablice rysunkowe I-VIII 106-113 3. Brzóza Królewska, dom zbudowany około 1870 r. Fot. J. Furdyna 121 4. Siedlanka, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, dom zbudowany około 1915 r. Fot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 126 7. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nowy z 1963 r. Fot. J. Furdyna 128 8. Moment podpisania umowy o współpracy PTL i SNS, Bratysława. 292 9. Z wystawy "Dzieł wszystkich" O. Kolberga w Moskwie 337 10. Dr Ludwik Dubiel w czasie otwarcia wystaw, po remoncie Muzeum w Rybniku, 16 luty 1974 r. Foto: Archiwum Muzeum w Rybniku 351 SPIS MAP 1. Nasilenie ilościowe występowania dycjami słowiańskimi elementów kultury związanych z tra70 �ILLUSTRATIONS 1. Honorary Chairman of the IX International Congress of Anthropological and Ethnographic Sciences, Margaret Mead. Phot. B. Sowiiski . 77 2. Examples of the development of residential household forms. Drawing tables I-VIII 106-113 :3. Brzóza Królewska (King's Brzóza), a house built about 1870. Photo .T. Furdyna . 121 ·t Siedlanka. a house built about 1910. Phot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, a house built about 1915. Phot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów (town), a house built about 1910. Photo R. Reinfuss 126 7. Łętownia, and old house built about 1925 and a rew one built in 1963. Phot. .T. Furdyna 128 8. Signing the agreement of cooperation between the Polish Ethnographic Society and the Slovac Ethnographic Society in Bratislava . 292 9. A riew of the exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow. 337 10. Dr Ludwik Dubiel at the opening of exhibitions after the repairs of the Museum in Rybnik, February 16, 1974. Photo 11,.IuseumArchives in Rybnik 351 LIST OF MAPS 1. Quantitative nected with intensification of the Slavonic traditions occurence of cultural clement con70 �Spis I. W XXX-LECIE treści POLSKI LUDOWEJ J ó z e f B u r s z t a, Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju 5 23 II. STUDIA, ROZPRAWY W i t o l d H e n s e 1, Z rozważań nad dawnymi siedzibami związki z Polską) Z o f i a S t a s z c z a k, Etnograficzne przesłanki wyznaczania nicznych (Na przykładzie polsko-niemieckiego pogranicza III. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, Słowian. (Ich 49 pogranicz etkulturowego) MATERIAŁY Ann a K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Br on isława Kop czy ń s k a -J a w o r s k a, M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, K a l in a S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z, Wyniki prac niektórych Komisji IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (sierpień-wrzesień 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, Obraz słowackiej grupy etnicznej w dziewiętnastowiecznej świadomości polskiej. Źródła i schemat pojmowania J ó z e f F u r d y n a, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze. J a d w i g a - P a w ł o w s k a, Warmińska wieś Brąswałd w powiecie olsztyńskim . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Piosenki ludowe splewane przez Kościuszkowców. (W trzydziestolecie powstania Pierwszej Dywizji L WP) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii . IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 59 75 93 105 131 143 157 I CZASOPISM J. V. Bromley, Etnos i etnografia, 1973 (Józef Burszta) . Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii, ofiarowane K. Dobrowolskiemu, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) . 2.3 - 63 167 169 171 �386 Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Praca zbiorowa pod red. Z. T. Wierzbickiego, 1973 (Boleslaw J anuszkiewicz) . Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tamas Hofer, Bauerliche Denkweisc in Wirtscha/l und Haushalt. Eine ethnographischc Untersuchung tiber das ungarische Dod AUIIlY, 1972. Gedlte der Atanycr Bauern, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Praca zbiorowa pod red. J. PodoLlka, 1972 (Adam Bartosz) . L'udova kultura v Karpatoch, 1972 (Bolesław Januszkiewic?) G. P. Snesarev, Pod niebom Chorezma. Etnografićeskijc occrki, J!Yi:J (%I;i(;nie w Jasiewicz) . Zerowa) (Dorota Simonides) (Me dard Tarko) Burszta) 193 1!l-l H16 199 2112 20-1 207 21:1 218 221 223 225 C. J. Charpentier, The of Haschish 1973 (Krzysztof Wolski) Kołodziejska, Blaszczyk) 1973 (Bronislaw and Opium in Afghanistan. ,.Anthropos", . Rzemiosło 227 garncarskie w Zielonogórskiem, 1973 228 emela) Współcześni rzeżbiarze ludowi woj. r/.l'szowskiego, . 232 Muzea skansenowskie w Polsce, 1971 (Grzegorz Skalski) . Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, 1973 (Stanislaw B/.aszczyk) Władysław Piwowarski, Religijność wiejska w warunkach urbaniz?cjL Kurek) (SW- . Szetela-Zauchowa, Ethnologia Ethnologia J8H 222 . Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX i XX w.). Wyb'H' i oprac. S. Nyrkowski, wstęp J. Krzyżanowski, 1973 (.11gata Skrukwa) . Karol Daniel Kadłubiec, Gawędziarz cieszyński Józe[ Jeżowicz, 1973 (Józef (Jan 185 216 . Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego. Wybór, wstc;p i opracowanie ELi.biety Jaworskiej, 1973 (Janina Hajduk) . Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska. Zebrali i opracowali D. Simonides i J. Ligęza, 1973 (Elżbieta Millerowa) . J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzC;'dy Górnego SJąska, J :1";:3 nislaw ISO J82 211 Ludowość dawn iej i dziś. Studia folklorystyczne, Inn (J<:lżlrida 1\1Ule' 1'0 IVU). Baśnie łużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył posłowiem Paweł Nedo, I ~'''2 Teresa 17.1 187 Bo Lonnqvist, Dri:ikt och mode i ett landsbygdssamhalle 1870--1920. Dress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Da.zielich) . A. Schenk, L Weber-Kellermann przy współpracy M. Motzer, W. Stolle, Jntertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar!: cirs rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Walerian Sullisiak) . Lech Paszkowski, John Stanislav Kuhary - naturalist and ethnographer of the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, 1972 (Roman Kal'c;:m(L1"('.~lll,:) . Petr Dinckov, B'lgarski folklor, cz. l, 1972 (Kole Simic,,-ijew) Rad XV KongrC'sa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije. u .!ajcu J2-1(i septembra J968 g., 1971 (Kole Simic2ijew) . Russkij Folklor, t. 13, 1972 (Medard Torko) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, 1972 (Elżbieta Mi/- Barbara 173 . Europaea, 1973 (ZOfia Slavica, 1972 (Medard 233 235 1972 239 Staszczak) 241 Tarko) 243 . �387 Ethnologia Slavica, HJ73 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Bolesław J(Ln11Szkiewic?) Letopis, 1972 (Walerian Sobisiak) . Cesky Lid, 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky N{lrodopis, 1972, 1973 (Bolesław Januszkiewicz) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf, 1972 (Andrzej Brencz) Jahrbuch des Museums £lir Volkerkunde zu Leipzig, 1970 (Mal'ek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Mal'ek Gawęcki) bsterreichische Zeitschrift Wr Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift fur Ethnologie, t. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zielil'tski) . Zeitschrift fur Ethnologie, t. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, t. 67, 1971; t. 68, 1972; t. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) 244 246 248 249 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, t. 18, 1970 (Bogusław Ethnologic Franc;aise, t. l, 1971 (Jacek Bednarski) L'Ethnographie, t. 66, 1972 (Jacek Bednarski) Man, t. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, t. 8, 1973 (Danuta Penkala) Linette) 267 270 272 273 275 V. KRONIKA Sprawozdanie z dzialalllości Zarządu Głównego PTL za okres od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (Bronislawa Jaworska) XLIX Walne Zgromadzenie PTL i Sesja naukowa w Vlarszawie Vi dniach 20-22 września 1971 r. (1Vledard Tarko) Sckcja Etnografii Komitetu Na\Jk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk (Józef 292 295 297 Drljaca) Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na temat problemów socjalistycznego bytu i kultury. Burgas-Primorsko, 1974 (J. B.) XI Konferencja Plenarna rcdakcji kwartalnika "Demos", Poznań-Błażejewko, (Stanislaw 287 290 Durs.zta) Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (Andrej SuWka) . Jubilcusz Profesora Rudolfa Bednarika (Milan Chlebana) Badania etnograficzne współczesnych przemian w serbskiej kulturze ludowej. Sympozjum w Instytucie Etnograficznym SANU, Belgrad 1974 (Duiian 1974 279 Blaszczyk) . IV Sympozjum "Ethnologia Slavica", Poznań-Błażej ewko, 1974 (J. B.) . II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich, Poznań-Błażej ewko, 1974 (Medard Tarko) . IVluzeum skansenowskie pod Bolonią (Lia Vigarani) . Zbiory etnograficzne w muzeach Berlina Zachodniego (WaleTian Sobisiak) Ibero-amerykański Instytut w Berlinie Zachodnim (Walerian Sobisiak) . V Etnograficzne Scminarium Amerykanistyczne w Poznaniu, 1974 (Maria Paradowska) Historia ctnografii na znaczkach pocztowych (Antoni Horodelski) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. I Konferencja naukowa, 1973 (Antoni KuczY/Lski) . 300 302 303 303 304 306 308 310 311 312 �388 Konferencje, zjazdy i inne spotkania Zakrzewska) Festiwale etnografów w 1973 r. (Teresa 31ł folklorystyczne, trowski) z udziałem . "dni", konkursy i jarmarki, 1972-1973 (Marcin Pio- . Etnograficzne wystawy czasowe, 1973 (Teresa Zakrzewska) . Etnografia Syberii polskie badania w XIX w. Wystawa etnograficzna, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Wystawa "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Moskwie (Józef Burszta) Otwarcie Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze (Medard Tarko) . Ustanowienie ogólnopolskich Nagród im. Oskara Kolberga (Medard Tarko) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1973 r. (Barbara Jaruga) 1975 - Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków (M.T.) 320 325 334 336 338 339 342 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Ludwik Jaroslav Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Kramafik (Jan Podolak) 347 349 355 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Indeks tomu 59 (Jadwiga Indeks osobowy IndeksI1zeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- ~9 n~k~ i map Gerlach-Klodnicka) 363 375 380 383 384 �Contents I. ON THE THIRTIETH ANNIVERSARY OF PEOPLE'S POLAND J ó z e f B u r s z t a, Polish ethnography. Achievements _. organization prospects . K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, The Polish Ethnological ciety. Achievements, activities, development prospects . II. STUDIES 5 So- AND DISSERTATIONS W i t o l d H e n s e l, Some considerations on old habitations of the Slavs. (Their connections with Poland) . Z a f i a S t a s z c z a k, Ethnographic preneąuisites [or marl<ing out ethnical borderlands (An example taken from the Polish-German (cultural borderland). . III. PAPERS, 23 DISCUSSIONS, 49 63 MATERIALS Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Bronisława Kopczyńska-Jaw o r s k a, Mar ia Z n a m i e r a w s k a - P r li f f e r a w a, Kalina S kła d o w s k a - A n t a n o w i c z, Results of works of some commissions of the IX International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Chicago, USA (August-September 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, An image of the Slovac ethnical group in Polish consciousness of the 19th century. Sources and a diagram of understanding J ó z e f F u r d y n a, A plan of the residential household of the Lesowiaks from the nyiddle of 19th century to the present day J a d w i g a P a w ł o w s k a, The village of Brąswałd the Warmia region in the county of Olsztyn . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Folk songs sung by the Kościuszko soldiers. (On the thirtieth anniversary of the rise of the First Division of the Polish People's Army) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) and his ethnographical works on Siberia . IV. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLICATIONS 75 93 105 131 143 157 AND MAGAZINES J. V. Bromley, Ethnos and ethnography, 1973 (Józef Burszta) . Studies an sociology, ethnography and history dedicated to K. Dobrowolski, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) 167 169 171 �3HO Activization and development of local communities. Collective worl,. Edi[or Z. T. Wierzbicki, 1973 (Boleslaw Januszkiewicz) Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tomas Hofer, Bauerliche Denkwise in Wirtschaft und Baushalt. Eine ethnographische Untersuchung liber das ungarische Dort Atany, 1972. Gerate der Atanyer Bauem, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Collective work. Editor J. Podolak, 1972 (Adam Bartosz) L'udova kultura v Karpatach (Folk culture in the Carpathians), 1972 (Huleslaw Januszkiewicz) G. P. Snesarev, (Zbigniew rowa) the sky of Chorezm. Ethnographical studies, Jasiewicz) 187 . Simonides) MiUerou.;a) . K. Sobczyńska, 199 202 204 207 213 218 Songs, dances and riles of the Upper Silesia, Tarko) 222 singers (19 and 20th centurics). Scleclion introduction by .T. Krzyianowski. 19n Skrukwa). Daniel Kadłubiec, (Józef 22:) Józe[ Jeżowicz, story-teller o[ [he Cieszyn region, Burszta) J. C. Charpentier, The use of Haschish and Opium in I\iganislan. pas", 1973 (Krzysztof Wolski) . Barbara Kołodziejska, Potter's craLt in the Zielona Glll'U Di~triet, nislaw 196 216 carnival. Songs ol tramp edition by S. Nyrkowski, 1973 194 22! 1973 (Medard (Agata 193 Nedo, 1972 MiUerowa) Marcinkowa, Karol 189 211 in the past and today. Folkloristic studies, j[J7:J (Elżbieta legends. Selected, edited and with an epilogue by Pawd (Dorota Tramp's and 180 182 1973 Silesian fairy-tales from the collection of L. Malinowski. Sclection, introduction and edition by Elżbieta Jaworska, 1973 (.Janina Hajdu/<j Story follows story. 300 legends, fairy-tales and anecdotes from the Upper Silesia Collected and edited by D. Simonides and J. Lig<;za, 1973 (P;,~.2/)ieta J. 175 185 Under Bo Lonngvist, Drakt och mode i ett landsbygdssamhalle uno- 1921J. Oress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Bazielich) A. Schenk, L Weber-Kellermann in collaboration with M. Motzer, W. Stolle, Intertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar J"des rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Waler'ian Sobisiak) Lech Paszkowski, John Stanislav Kubary - naturalist and ethnographer oJ" the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Siberian tracks, 1972 (Roman Karc.zmarczuk) Petr Dinekow, Bulgarian folklore, Part I, 1972 (Kale Simiczijew) Rad XV Kongressa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije, u Jajcu 12-16 Septembra 1968. (Congress of the Jugoslavian Folkloristic Society, 12-16 Sept. 1968). (Kale Simiczijew) Russkij Folkłor (Rusian Folklore), V. 13, 1972 (Medard Tarko) Some problems of folk creativeness. Folkloristic studics, 1972 (l~liiJielc! MilleFolklore Lusatian 173 225 ,,1\nlilro227 : n,:3 (.':i'ta- Blaszczyk) Teresa Szetela-Zauchowa, Con temporary foik sculptors of Rzeszów voivodeship, 1973 (Bronislaw ernela) Skansen museums in Poland, 1971 (GTzegooz Skaloki) Longin Malicki, Folk art in the Kociew region, 1973 (Stanis/fl.w Hlas:::nyk) 223 232 233 23;) �391 Władysław Piwowarski, Village tegion devotion under the circumstances of urbanization, 1973 (Jan Ku'rek) . Ethnologia Europaea, 1973 (Zofia Staszczak) Ethnologia Slavica, 1972 (Medard Tarko) . Ethnologia Slavica, 1973 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Boles/aw .1anus.zkieU'ic.c) Letopis, 1972 (WaleTian Sobisiak) . Cesky Lid (Czech People), 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky Ncirodopis, 1972, 1973 (Boleslaw Januszkiewiez) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) . Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnogral' (Slavonic Ethnographer), 1972 (AndTzej Bre7lez) Jahrbuch des Museums fUr Volkerunde zu Leipzig, 1970 (Marek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Marek Gawęclci) Osterreichische Zeitschrift fi.il' Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) ZeitschriIt fUr Ethnologic, vol. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zieli71ski) . Zeitschrift fiir Ethnologie, vol. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, vol. 67, 1971; vol. 68, 1972, vol. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) . 239 241 243 2H 24f5 2ł8 2-19 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, vol. 18, 1970 (Boguslaw Ethnologic Franl;aise, vol. I, 1971 . L'Ethnographie, vol. 66, 1972 (Jacek Bednarski) ;Vlan, vol. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, vol. 8, 1973 (Damita Penkala) Unel.Le) 267 270 272 273 275 V. CHRONICLE An account of the activities of the Main Board of the Polish Ethnographic Society for the period from June 30, 1973 to September 15, 1974 (Bronislawa JawoTska) . 279 XLIX General Congress of the Polish Ethnographic Society and a scientific session in Warsaw on 20-22 September 1974 (Medard Tarko) Ethnography Section of the Sociological Science Committee of the Polish Academy or Sciences (Józef Bu,rszta) . Signing the agreamcnt of cooperation between the Slovac Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (AndH?j Sulitka) . Jubilee of Professor Rudolf Bednarik (Milan Chlebana) Ethnographic studies on modern changes in Serbian folk culture. Symposium in the Ethnographic Institute SANU, Belgrade 1974 (Dusan Drljaca) . First international symposium on the problems of socialist living and culture, Burgas-Primorsko, 1974 (J. 8.). XI Plenary conference of the editorial committee of the "Demos" quarterly, Poznań-Blażejewsko, 1974 (Stanislaw Blaszczyk) . IV Symposium or the "Ethnologia Slavica" journal, Poznań-Blażejewko, 1974 (J. B.) 28'; 290 292 295 297 300 302 303 II International conference (Medard . Tarko). of Slavic ethnographs, Poznań-Błażej ewko, 1974 The Skansen museum ncar Bolonia (Lia Vigarani) Ethnographic, collections in the museums of West Berlin (Walerion Sobisiak) Iberian-American Institute in West Berlin (Walerian Sobisiak) . 303 304 306 308 �3H2 Vth Ethnographic Seminar on America in Poznań, 1974 (Maria Pllradowska) The history of ethnography on postal stamps (Antoni Horodelski) . The history of Polish-Rusian contacts in the field of ethnography. bt Scientific Conference, 1973 (Antoni Kuczyi!ski) Conferences, congresses and other meetings of ethnographers in 1973 (Teresa Zakrzewska) . Folkloristic festivals, ethnographic "days", competitions and fairs. 1972-1973 (Marcin Piotrowski) . Periodic ethnographic exhibitions, 1973 (Teresa Zakrzewska) Ethnography of Siberia - Polish studies in 19th century. Ethnographic exhibition, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow (Józef Bul'szta) 311 312 31-l 320 325 334 336 Inauguration of Oscar Kolberg Museum in Przysucha (Mcdard Tarko) The establishing of the Polish National Oskar Kolberg Prizes (Medard Tarko) M. A. theses and Ph. D, theses in the field of ethnography in 1973 (Barbara International 338 339 342 Jaruga) 1975 - 310 Year of Monuments Protection (M.T.) 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Ludwik Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Jaroslav Kramarik (Jan Podoltik) . 347 349 355 VII. VARIA (MISCELLANEOUS) The most important foreign publications acquired by the Library lish Ethnological Society (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) . Index of volume 59 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Personal index. Content index Ethnogeographical List of illustrations Ilustrations of the Po359 363 index and maps 375 380 383 384 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW. UL. SZEWSKA 50/51. TEL. 446-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400J0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, uJ. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawia~ w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36, teJ. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO T. J~/~9?S. TOWARZYS'E.: w latach 1895-1975 --------------- LUD (1895-1975) Tomy I-LIX PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1934-1975) (1947-1975) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1975) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 ezęść II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zes,zyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1975) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1975) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1975) Roczników 15 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1975) Tomy I-XVII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA wyszło: Reedycja - KOLBERGA 36 tomów. Edycja - (1961-1975) 22 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc713e1b5a3bcb55250852601515d7.pdf 6a025ac70ddfa6605d4330ffca0708e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource stroje ludowe Podhale - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4279 Title A name given to the resource Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO „Góral, mieszkający w t a k ozdobnej chacie, mając nia się stroju. wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby halańskim, na łalnością sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a bez przesady p o ­ wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały — od kapelusza do k i e r p c ó w " . Słowa wicza p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a około 1905 г., c h o c i a ż j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j jak zresztą cała kultura Witkie­ bardzo patetyczne, ludowa Podhala, cieszy się s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e ­ ligencji polskiej. ścią w y o b r a z i ć guni, Każdy prawie Polak sobie p o s t a ć G ó r a l a kierpcach, kapeluszu, z cyjny lat podhalański, i niezmienny, w portkach, ciupażką temat mniej długą więcej ewolucję. Jest r z e c z ą niczych p r z e o b r a ż e ń , żeń jakim gospodarczych, społecznej funkcji kultury kultury ogólnonarodowej trady­ kilkudziesięciu danymi na — jego oczywistą, że wobec zasad­ społecznych, podhalańskiej — musiała We tak py specjalnych nej w okazjach, strój dycyjnego ubioru podhalańskiej, wyglądu wobec zmienić się zewnętrznego. szeregu dodatnich Podhalu i w zjawisk, Warto z tego znacz­ stanu jej przemian, ujemnych współcześnie. jest współczesnego kierunków podhalańską, Górali nych jest fakt, i inteligentów Podhalanach" towskich tara, zasadniczą cechą, jaka że jest z całej dziejących względu się zająć wymienia Obrochty, kulturę ona w s p ó l n y m Mówiąc się z a r ó w n o jak Pawlikowskich; Bartusia wyróżnia Polski. nazwiska Wojciecha np. „sław­ ród Krzep­ Szymona Roja czy Szymanowskiego, Mariusza i podhalańska ponad ścisłym znaczeniu i miejska; chłopi stron ludową. Jest poczuwają Spisz, Kliszczaków, jej Górali Zagórzan, Pienińskich Podhalan; Wit­ j u ż od słowa tylko strój, z Podhalem: portek, Nie o jej sile, o wy­ pod­ np. stroju kurtki na 4. S t y l noszone wojskowych sterczące na czubku szanymi z kożuszki zapinane bucówy, buty 5. E l e m e n t y nie-Podhalan związków drużyn Podhalańskiej pasterską. dla panującej niektórych lów nie związanych powyższy chyba najogólniejszych stroju Jedną A l e owo „wejście G ó ­ Portki i to tylko np. ze zdobniczych strojem. jest schematyczny, konieczne dla zjawiskach, dokonanie zorientowania składających utrzymywa- się go się na podhalańskiego. jest strój zmiana przyczyn żywotności jego funkcji stroju socjologicznej. był U B R A N I E M , współczesny z a ś jest KOSTIUMEM. podhalańskie jedynie przez starych niektórych wsiach, używane chłopów, są jeszcze n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a przyczyn o pod­ czy p a r z e n i c y , d o ce­ zanikającą. z ważniejszych przez masowe z klamrami skiej" jedną Brygady używane mody, rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l ­ jest przez n p . kapelusze strój elementów np. spinki z najważniejszych w używane podhalańskim, spinek, p a s k ó w podhalańskiego, jest czapki tzw. itp. j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez 7. A d a p t a c j a jednak brązowe zamanifestowania podhalańskiego powodu cech. jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter­ minowane gospodarką plecaków harcerskich, paradny i kobiety Podział bla­ podhalańskiego stroju z noszenie k i e r p c ó w stroju filcu, WP i in. 6. E l e m e n t y nie-Podhalan podha­ plakietkami błyskawiczny, Podhalem z regionalizmem „góralskich" j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h Surowce, z j a k i c h noszo­ zielonego lub tp.; krótkie noszenie stroju przede w s z s y t k i m strojem do w i e l k i e j mężczyzn, austriackiej młodzieży lub zdobione na zamek poza Tradycyjny ze armii narciarskiego dermy strzelbą „foki", stro­ należy starych co d z i e ń z głowy, szarotką, rodziny s i ę rzecz się na kapeulsze podhalańskim. ma on z tradycji, przez bluzach spodnie k r o j u ubierania np. podhalańskiego Podobnie ciupagi, spotykane lańskiej: jej ż y ­ wotności. Wyrósł i kapelusza, jako strój socjologię To stanowi portek współczesnego, współczesnego, w kul­ tradycyjnego stroju ne l a t e m i t p . Ochotnickich, Kamienickich. tra­ najbardziej na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w podhalańskiej. elementów elementów h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p . wielu świadomości on jakoby wiejska, z przy zespołów, kontynuacją zarówno szczególnie ty­ używany występach jest niektórych 3. E l e m e n t y sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób turze przy i Górali i następujące najczęściej „stro­ z nią się na tereny sąsiadujące tereny b y to współczesnych odświętny, mężczyzn jak i artyści elementy, Ta­ Klimka tego jednocześnie z Podhala, Niektóre rozprzestrzeniają Orawę, ona w s i ę do z w i ą z k ó w czy r o b o t n i c y Polski. kulturą — można wyróżnić nazywany np. jednocześnie noszenie łącznie Zaruskiego czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a stu l a t nie jest pieśni korali lub tp. dziełem o Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a kiewicza, Karola występami zespołach się ten jest b e z p o ś r e d n i ą 2. U ż y w a n i e stroju kul­ odbiciem się n i m bliżej. Pierwszą, z archaiczny. całokształcie także podhalańskiego mierze odzwierciedleniem tury na stroju zain­ a raczej to strój z okresu monarchii; stan z ubierania można Jest społecznej cji Aktualny stroju, podhalański, góralskim". halański, zmiany zakopiańskiego", amatorskich stylu Podhala 1. K o s t i u m jem wzorowane się przyczyną w dzia­ zjawisk: funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk­ stała — pod­ z inteligentów, w stroju wiązać turystyki. współczesnym nazwać mieszkańców przeszedł uległo Podhale — przeobra­ kulturowych, zmiany stu gdy dysponujemy dokładnymi scenach na na należy z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W Tatr. okresie t y c h Podhalan „stylu sympatią i tańca, z potrzebami łatwo­ w białych w świadomości — to znaczy od c z a s ó w , z nieodłączną w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y Strój potrafi i ornamentów męskim, propagatorów teresowaniem nie s ą podhalański, Ale rozwój szczególnie Warto przy tendencję okazji zauważyć, że portki jako �E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3 W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e �u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e dycjach czy turystycznych i letniskowych, Bukowina Tatrzańska, spodarczo z p r z e m y s ł e m Nowe Bystre). związanych z We i we turystyką (Dzianisz, równiny (np. na wsi chyba podhalańskiej Odrowąż, przyczyną jest chęć go­ Ciche, nowotarskiej nie Pieniążkowice, W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie Najistotniejszą tra­ Kościelisko wsiach związanych turystycznym wsiach wsiach o jak zanikł. żywotności zaznaczenia stroju „góralsko- ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą t r a d y c j ą . Z tego pewne dzień powodu halańscy w noszą strój cały s;zon, przez Bieszczadach. Z na co dzień podhalańscy, co także poza pasterze np. elementy Andrzej stroju powodu wybitni Opacian Kubin Międzyczerwiennego skich i g a w ę d z i a r z ; lutnik, snycerz, Andrzej Skupień — wytwórca Wojciech twórcy z „Florek" dzwonków Blaszak metaloplastyk, ze np. Ratu„Król" paster­ z Chochołowa rzeźbiarz, Stołowego — wicz, że — funkcje stroju nauczycielka straciła podhalańskiego, zjawiskiem sporo nie Domu z Bukowiny energii, Ludowego Bukowianie się do nie aby ze sądzili, pokazania na dziś dla każdego niedawnym. Michalina Tatrzańskiej przekonać dwudziestych) miejscowych górali, by swoimi że scenie (w końcu wystąpili strojami folklor Cwiże- wspomina, i się sce­ tańcami. podhalański i obawiali lat na nadaje ośmieszenia. B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z żą dozą prawdopodobieństwa zmiana funkcji stroju swego rodzaju noszą ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka z pod­ Podhalem, tego p r a w d o p o d o b n i e niektóre jak na za­ Te oczywiste, są można du­ przypuszczać, podhalańskiego była dla że wielu rewolucją. S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a także dla tylnych. skich, zaznaczenia Mam tu na sprzedawców kawicami i „góralskości" myśli na serkami celach m. in. dorożkarzy targu, w w handlarzy Krakowie, się merkan­ zakopiań­ kierpcami, Warszawie i rę­ innych m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po Zakopanem muzykant; góral kozie. poeta, to ż e b r a k . S t r ó j ga­ w pełnym stroju ma spiskim, grający s k ł o n i ć do na hojniejszych Jest datków. wędziarz i recytator. Inną nia do przyczyną odświętności kościoła, na noszenia chwili. wesela, Z stroju chrzciny np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e bory. Przy paradnych jest tego p o w o d u czy i kapeluszy członkowie Ochotniczej z Bukowiny Tatrzańskiej, Kościeliska stroje okazje, jak szkolnego, wy­ używają Straży i innych portek Pożarnej jasna w i ą ż ą się ze sobą i nie sposób ich halański, w rzecz mechanicznie często restauracji Kirach. (cuchy kach, w Dla i „Jędruś" kapelusza) Kuźnicach kantylnych XX pokracznie w ma celów uliczni i na mówiąc, swoją zdeformowany, Zakopanem podobnych Nawiasem wsi. O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " ) rozdzielić. P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j zaznacze­ nosi się inne roku wystąpieniach chęć „napytać" „Harnaś" części fotografowie na w stroju Krupów­ Gubałówce. noszenie długą klienta. W stroju tradycję. w. przewodnicy tatrzańscy łatwiej czy używają pod­ kelnerów w Już celach na mer­ początku s p r a w i a l i sobie s t r ó j , okresie by międzywojennym �władze Zakopanego wykonywania Aktualnie żądały swego obowiązek od zawodu zawodowych w noszenia stroju mają stroju. flisacy pie­ nińscy, pracujący przy Te niejszą nym. zasadnicze przyczyną z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż ­ zmian w jego w y g l ą d z i e zewnętrz­ W okresie portkach ich tradycyjnym i cusze b y ł y wcale. Na spływie fiakrów kompletnym hafty Dunajcem. (do poł. X I X w.) albo bardzo m a ł e , mogli pozwolić hafty sobie t y l k o gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m cie) w y s t ę p o w a ł y tylko w niektórych kopanem. Obecna f o r m a cej z lat na albo nie było bogaci schema­ wsiach, np. w Za­ parzenicy pochodzi mniej wię­ d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż bu­ dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą — mło­ dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e p o w s z e c h n i e za prastary się parzenic nie starszego t y p u jest noszą haft. Proces jeszcze w czy J ó z e f pełni zakończony. jeszcze n i e k t ó r z y G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k np. górale znany działacz z Haft Gronia, spółdziel­ Kamiński. Podobny był schemat przemian innych męskiego. Paradne kierpce z obcasami, części stroju nabijane ozdo­ b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y nalezione" się na były są rozpowszechniania w dobre latach dopiero o wiele węższe dwudziestych, po wojnie. a „wy­ rozpowszechniły Opaski XIX-wieczne i o wiele skromniej zdobione, niż w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę z kowiny haftem Tatrzańskiej. Męskie koszule z białym w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą Marię czesną Herchoć z Cichego są p o w o j e n n ą , innowacją. Żaden stary gazda nie w takiej koszuli w niedzielę przed z Białki prawie Bu­ czy współ­ pokazałby się kościołem. I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e . 7 Strój kobiecy zupełnie nie, wszystkim do bardzo j a s k r a w y m cekinami wzorami. przez przeładowane wzory podobną „farbanice" jednobarwnymi przede są przeszedł XIX-wieczne tle, wyszyte Materiał na ma ustaloną łem, że zem — to nie na materiał gląd, że jest kiedy Pewien najmniej połowa uszyta jest z m a t e r i a ł u Faktem jest, powszechne, nie że a produkuje tyczy na nie i skóry, i innych jest wyraził po­ podhalańskich przestępstwa. na w To — ra­ że są ma słysza­ innym znów drogą spinki haftów, podeszwy do k i e r p c ó w USA, spódnic miejscu. blachy noszą wełen­ razy informator s i ę go do w indziej tego włóczki srebrnymi kobiety „tybetkowe" na malinowym, i Kilka uzyskanego spódnice Chochołowa, „tybetka", cienka materiału mosiężnej kolorowej Starsze wyrabiana japoński. co z Na złotymi proweniencję. Słowacji; ręcz­ młode. spódnice, tzw. „tybetka" że są dziewięćsiłów. Zanikły wykonywane Krzysiak możliwości. gorsety o wiele rzadziej niż ka, Gorsety, Annę granic ewolucję. z drukowanymi Podhalu sklepach ani samo z r e s z t ą do­ ozdoby gumy kierpców, „mikro" reglamentowanych na ma­ teriałów. Spódnice Do roku miejskiej. skich podhalańskie 1970 W skracały 1970 „mini". Nie r. Nieodzowną biecego 6 są częścią i przechodzą zwężały widziałem umiem w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój także się na kilka powiedzieć, czy ewolucję. wzór mody spódnic góral­ moda „maxi" podhalański. podhalańskiego pończochy-nylony, latem zaś kostiumu ko­ — ela- białe �8 Ewolucja stroju m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P < ^ * « typu. 9 10 ^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^ �styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m Targu. Na wygląd podhalańskiego torów zewnętrzny ma zespołów różnego rodzaju znaczny pieśni i współczesnego wpływ tańca, „mecenasów" i „ludowe". Cepelii, ze w z g l ę d ó w działalność instruk­ konsultantów Cepelii, sztuki ludowej. mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i towne" K r a w c y i hafciarki, Aktualny ną halanie ny mają, tradycyjnego także na Wpływa lice, na to się rodzinnych miastach. rzeczoznawców, jakich „twórcy czynników. Zakopane Przyjezdni ubierają się t u Stanowią śladowania. Prawdopodobnie Podhalanie nie noszą inaczej długich stało płaszczy, lecz dobie­ sportowe aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach gazdy: tych portki; przez gazdo, kto do z n a j o m e g o wam szył te p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y ! Rzadko uświadamiamy sobie, k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y manie jaką nej go na dłuższą metę jest ż y w o t n o ś ć działalność tej podstawowej stroju, pochodzącego e p o k i gospodarczej mimo że ta nie do p o m y ś l e n i a przeobrażeń, sprzeczności, z zupełnie i n ­ faktu, dowej". środowiska, „twórcy woduje, że konsultacja zbędna nych wytwórcy, przedmiotów masowej. także rolę wnętrzna Na ludowego" strony Podhalu splatają kostium" d w i e jego się ściśle po­ jest kopie współczesnej „sceniczny stroju ludowego. Te i wewnętrzna, czy p l a s t y k a wykonywać potrzeb ten od wiejskiego odbiorcy etnografa usiłującemu dla jak nie­ daw­ na­ że krótkie, trzymają się pięćdziesią­ z kapturem wkładane ortalionowe na zamek latach aktualnie jest halan, szczególnie narciarskich, pumpach czapek Zakopiańczyków. W odznak, jest zarówno z mło­ pomponem, „marusarzówkami", Zresztą butach przybyszów narciarskich charakterystyczną taternickich. rodzaju mody Podhalan, pięćdziesiątych „bucówami". niach różnego przez podkreślanie swej cechą Pod­ stroju Chodzi się w turystycznych na dobrym jest tonie i m większych, spod­ wibramie, noszenie t y m lepiej. Na co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y . Wyraźną reminiscencją funkcji Zakopanego jako kultury o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie spełnia na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach wpusz­ czanych jeszcze funkcje, ze kurtki sportowej masowo starych, w „sportowości" sztuki „lu­ ze dych, zwanych a że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j kontroli noszenie utrzymywanie się uległo Podhalanie skafandry — Naśladownictwem także Podhale ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u Odrywanie obecnie i kulturowej, ciągu stałej głowę, jakim w brak nosili brezentowe do błyskawiczny. jest utrzy­ kurtki-wiatrówki. tra­ się przyczyną, świad­ Maria, oko­ swych oni pewien wzór to kolorów — Jezus i niż w r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m kiem, gdy pewna pani powiedziała Pod­ co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l ­ szereg finansowych podporządkowują gdy tzw. jedy­ stroju. Niewątpliwie to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej dycji. widok, schema­ styl ubierania się. dla Na postronnym ob­ niepotrzebnym k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k kontynuacją ar­ „gus­ rozdzielanie ich b y ł o b y tyzmem. pracujący robi duże wrażenie ludowi" zapytują Cała na cuchach b y ł y w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji. serwatorze kostiumu sztuczne sobą ze­ — można w buty-pionierki spotkać starszych I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o . lub przez kalosze. mężczyzn, mężczyzn Często noszących przez Paradne ubiory starych kobiet. �П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a okrągły rok spodnie narciarskie z czarnego sukna brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w pięćdziesiątych, skie spodnie są odzieżą z elastiku, póki nie zostały w y p a r t e przez z elastiku. Te spodnie roboczą. ale Młodzież tylko zimą, narciar­ narciarskie nosi spodnie traktując fa­ latach z sukna narciarskie je jako odzież z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien­ n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz­ l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e . Kobiety, a szczególnie młode dziewczęta, noszą kol­ czyki. „elegancką". Warto Ciekawym skowych czarne na wanym na odzież Innym Typowe i ta jest tego się Skalnym jednego od na sprzed jest Można na powiedzieć, elementem mimo, czy że Łącku nie tamtejsze podhalańskich. rodziny, że Do nie ple­ plecak nakryciem niewiele na przynajmniej szarotki, g ł o w ę Moda kobieca m i a n o w i c i e jest modne Przypinano były do „tyrolski" jelenia, strzelbę wykazuje te dermy. W kapelusze nich naśladownictwem cechy, mody ka­ końcu o parę ozdoby z liśćmi same mło­ nu­ blaszane, dębu co i in. męska, turystycznej młode jest na dziewczęta Pod­ złotych było w do­ się takie k o r o n y na zdrowe zę­ estetycznych. z zaliczyć modne przedziałkiem na Podhalu pośrodku głowy); uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k Rozprzestrzenianie siednie grupy i należą powszechna sześćdziesiątych można (gładko, są mały jest czarnej lub zakłada stroju także złożonym głównie pokolenia, małe. Do zjawiska głowy, sukna za często zaobserwowałem mające i średniego sześćdziesiątych Bardzo miejscowościach, warunki że przez b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u . jest współczesnego wyjątków dodać, zakładania k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h pasków plecaka. męskim jeszcze moda by, jedynie dla c e l ó w co d z i e ń ubrania z zielonego a wojny zdobienie noszenie pelusz jak I halu uczesanie dzieży merów noszą wzoro­ zanikający. typu Podhalu Żywcu Podhalu Typowym lat wyraźnie W innych, także górskich Rabce, zwyczaju, różnią charakter woj­ mężczyźni o kroju austriackich ma chlebaków. Podhalanina. w Starsi mundurów mundurów. charakterystycznym np. kurtki z j a w i s k i e m tego od wpływ Podhalan. mundurach Moda guzikami caków z j a w i s k i e m jest lub granatowe światowej. sześćdziesiąte. z etnograficzne jest wieloaspektowym. zaskakujące. Piekielnika styczny, się stroju p o d h a l a ń s k i e g o na Na Orawie, pożycza portki zagadnieniem Czasem tego pewien góral działacz Podhalan i się w nie m ł o d y m ludziom stości. Czyni przekonaniu, że p o r t k i od to w pradawna były noszone przez dowodem polskości Orawie pewna Gdy na już jesteśmy zaznaczyć tradycyjnie Góra tej część narodowościowe; można, że regionali- każe ubierać różnych uroczy­ podhalańskie Piekielniczan i że są w s i (jak w i a d o m o , na ludności ma północnej słowackie poczucie t y m tle z d a r z a j ą się antagonizmy). przy sprawach narodowościowych, strój mieszkańcy i Głodówka przy okazji są­ bardzo przyczyny przykład wybitny od młode. na (Sucha typu dwóch Hora, podhalańskiego orawskich Hladovka), wsi: noszą Sucha położonych �z cieńszej i d e t n e , ale gorzej za t o wyprawionej skóry, mniejsze, tan­ droższe. i s y m p t o m a t y c z n y m jest pro­ dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w Zjawiskiem koń­ cu pro­ lat ciekawym sześćdziesiątych dukcji spinek — Spinki ich n y c h ; s ą one Podhalan (np. noszone spinki ręcznie typy: przez P o d h a l a n kontynuacją kostiumu spinek męskiego. zamiast przez GOPR). Spinki i będące aktualnej następujące i stroju, Są dla z wykonywane ręcznie przez nie-Podhalan, także część noszone zaznaczenia GOPR-owców, „góral- nabitą odznaką nabywane są np. w latach także ostatnich modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c kupo­ w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na nie w mieszkaniu problematyką i robione t a ś m o w o zakłady — Spinki także nowe motywy, łeb kozicy, dwa w poza np. jelenia nie-Podhalan. Spinki, terenie C z e c h o s ł o w a c j i . bre zespoły pujące w na We folklorystyczne, wsiach tych popularne różnego rodzaju festiwalach Czechosłowacji. Spotkałem i często waka, niemile zdziwionego, że górale folklorystycznych nie Polacy filmów przysłali film Co najmniej skiego w Na dla elementy wykorzystywane są w Współcześnie zaś wśród miejskiej. wytwórczych kierpce, Cepelii wykonywane Grywałdzie czy dawane są na renie całej wzmiankę: „bardzo renesans m o d y paradnych swego w Ich na projektantem Dziurny, z opasków. rażą się w Dało to przeładowaniem dużym są Różnią przez się one tradycyjnej. ozdób, na za­ się są za­ i przez męskie, „Przekolac", fajki, tego są ostro już dawno powodu łańcu­ znacznie. galanterii broszki i przez pamiątek drewniane czy w i ę k s z y m podhalańskich i spoza i metalo­ stopniu na­ sprzedawane w wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych. Wyrabiane stare", i Z są także „zgrzebne" mi Poznania, o ozdobne, spinki pewnością konkretnych w innych stylizowane przez zajmujących o tym choćby Warszawy takich także „pra­ plastyków. z produkcją miastach przedmioty — świadczy na artystów plastykach się i zaczerpnięto Torby funkcjonalne, Niestety, Stefan utalentowany rezultat. produkcja Motyw zumiałego spinki, dla przedmiotów Krupówkach tów w nuje symbolu każdego, spinek. wyrabia się częstość ich kształcie się te wy­ na w spinka Sobczakówce w Spółdzielnia symbolu do Prywatny nadnaturalnej reklamą sklep wśród blachy. Wyko­ przezna­ kilkumetrowa, pracowni kowalskiej Zakopanem produkuje Zakopanem. „Zawrat" w modne Podhalan. * Jest rzeczą godną ubolewania, że Podhale, będące o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co naj­ m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i swe­ go s t r o j u . frag­ Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie nie matu cieszyły wielu spraw skończyła żonej problematyki, torby na lamp-kinkie- wielkości, ścianie. Wielka, jest zro­ produkowania sprzedaży spinek, z miedziowanej spinki czone d o p o w i e s z e n i a n a kuta asumpt „spinkopodobnych". specjalizuje się t a k ż e ręcznie góralszczyzny, dał one Cepelii. jest torbach dobry są ich Wyrabiane się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć Ubiór Podhalan z byłoby zakresu jej kultury kluczem do te­ zrozumienia podhalańskiej, niezwykle powtarzalnego charakteru. Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13. 10 wyłącznie Z są jak s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e spółdzielnię pomysłowy bardzo te­ wytwórczości z wykonawców tłoczeń powodzeniem. sprze­ na „góralskich". tamtejszą bardzo Motyw Np. Krościenku, rodzin, współczesnej sztuce po­ Krościenku. torby damskie. Nie m a j ą i jednym człowiek nazywane kierpców przez spinek tu Gie­ została zręcznie wykorzystana wytwórców do noszone stroju, czyszczenia skrócił Wykonywane wiązujące wy­ zakła­ handlu ulicznym te przykładem pierwowzoru i Rdzawce, kierpcami". są s k ó r z a n e Krościenku plastycznie. w przez wiele Kierpce sadniczo od są Zakopanem targowicach i w „pańskimi Ciekawym wiele jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h . masowo wytwórców podhalańskiej w spinki pa­ się stępowania. się Tylmanowej Polski. Już m i e s z k a ń c ó w miast. Spora Znaczna część p r o d u k c j i M o d a na Wiadomo podhalań­ d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m dów — chłopsku". obserwuje „przekolaca" prywatnych bez funkcję. we, plastykowe w mniejszym Spowodo­ stroju do Podhala. Dubli­ Słowacy modzie n a t r a f i a m y na roby podhalańskie w do najpo­ sklepach Pojawiają przez k o b i e t y . festi­ jurorów. lat p a ń p r z e b i e r a s i ę po szek swą masowo, typy stroju, noszą 1968 n a danego k r a j u " . stu przełęczy Sło­ podhalańscy Podhalu, konsternację od wisiorek pierwotną f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e ­ zentowały folklor „typowy w a ł o to z r o z u m i a ł ą wystę­ zakończony pry­ Zakopanem. itp. dawniej stracił folklorystycznych telewizyjnych o f i l m o Suchej G ó r z e . Oba do­ się z opinią pewnego s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u wal istnieją w prywatnych wymienione obecnie noszone t a k ż e na się starego g ó r a l a , s y l w e t k a r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y . ZWW Podhalem. głowa ostatnio np. wykonywane sprzedawane miątkarskich, Te ścia­ zajmującego s z t a n c ą przez osoby wytwórcze, odlewane, pularniejsze, wontu, historyka podhalańską. — Spinki watne pewnego w tradycyj­ n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą współczesnego skości" można wykonywane świadomości przez „parzenicami". W wyróżnić oryginalnego jej zło­ i nie­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a670c4ac41241a5e17c2a113993102cd.pdf f32ddb07f7f8716dcf61f90cbe268f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4278 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text US polskui SZtllKct шика lu i dowa S7TNKI N A U K . ROK X X V I . 1 9 7 2 . NR 1 5 ' ; �T R E Ś Ć Antoni Kroh Aktualny stan stroju Aleksander Jackowski F i l m , czyli o p o w i e ś ć najprawdziwsza . Norbert Lippóczy Wędrówki po pohalańskiego Węgrzech w w y c h o b r a z ó w na szkle . . Gier, rzeźbiarz . . . . . . poszukiwaniu . . ludowy . z . 3 . 11 ludo­ . . Rybnej 27 •Jerzy C z a j k o w s k i Michał . . 33 Bożena Kural Najstarsze m a l o w a n e skrzynie p o d h a l a ń s k i e . . 47 Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopkarze k r a k o w s c y a k o n k u r s y szopek . . . 57 MATERIAŁY Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — votum metalowe z Parczewa . . KRONIKA SUMMARY 60 OF ARTICLES 63 РЕЗЮМЕ Na @4 o k ł a d c e : Niebo, akwarela, collage, 129 X 84 cm, Wyk. Dorota Z a w o j a , p o w . S u c h a B e s k i d z k a . O b r a z n a z y w a n y t a k ż e „ S ą d O s t a t e c z n y " , co w 59 komentarzu namalowałam, do to filmu było prostuje Niebo, a w sposób ludzie następujący: uznali to za Sąd „Pierwszy Ostateczny bampart, autorka obraz, ale który to było Niebo". Fot. Stefan Deptuszewski. Na s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k ó w . Fot. Jan Świderski. Lajkonik, w y s . 56 c m , 1971 r . W y k . Z d z i s ł a w Dudzik, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d8d7339c41a1d52263a947aefc6205.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4277 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.251-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f629fd3e2863d68d67a1845162e4980.pdf 3096927368ff4296e0f4e85e9161573c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4603 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4276 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.245-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I IV - VI Imprezy folklorystyczne i regionalne Kwiecień I V •— w pawilonie Cepelii w K a ­ towicach o d b y ł się w okresie przed­ ś w i ą t e c z n y m tradycyjny pokaz zdobie­ nia kroszonek i porcelany u ż y t k o w e j , w k t ó r y m uczestniczyły kroszonkarki z pow. opolskiego: Anna Mateja z Kolanowic, Ł u c j a Mazur z Dębskiej K u ź n i i Maria R u d z i k z Osowca. M a j 3— 13 V — w Starogardzie odby­ w a ł y się D n i Kociewia organizowane przez W y d z i a ł K u l t u r y P P R N i Z D K „ P o l f a " . Tegoroczna impreza m i a ł a charakter p r z e g l ą d u zespołów regio­ nalnych a z a k o ń c z o n a została Jar­ m a r k i e m Folklorystycznym, na k t ó ­ r y m a r t y ś c i ludowi sprzedawali swe wyroby. * 4— 6 V — w B a b i m o ś c i e t r w a ł y D n i Folkloru Ziomi Babimojskiej, zorganizowane z inicjatywy Towa­ rzystwa Miłośników Ziemi Babimoj­ skiej. W czasie imprezy otwarta zo­ s t a ł a nowa ekspozycja w Izbie Pa­ m i ą t e k Regionalnych oraz wystawa poplenerowa prac p l a s t y k ó w ama­ torów. O d b y ł się też przegląd zespołów ludowych. * 13 V — w Ł ą c k u odbyło się tra­ dycyjne Święto K w i t n ą c y c h S a d ó w , w czasie k t ó r e g o zaprezentowano regionalne widowisko z u d z i a ł e m Ze­ społu Pieśni i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " oraz zorganizowano kiermasz pa­ m i ą t e k regionalnych i w y r o b ó w garn­ carskich. * 17 V — w K w i d z y n i u rozpoczęły się D n i Ziemi K w i d z y ń s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano dorobek k u l ­ t u r a l n y tego terenu. M . i n . o d b y ł się I V Festiwal Pieśni i T a ń c a Dolnego Powiśla oraz całodzienny J a r m a r k Twórczości Ludowej. 20 V — w Łodzi, z i n i c j a t y w y Wydziału Kultury P D R N Bałuty i redakcji „ E x p r e s s u Ilustrowanego" o d b y ł się festyn p n . „ S t a r e i N o w e " . W programie, wśród licznych imprez zorganizowano przogląd twórczości ludowej. * 26 V — o d b y ł się tradycyjny Jar­ m a r k Opatowski. I m p r e z ę zainauguro­ K A 1973 wano sejmikiem k u l t u r a l n y m , po k t ó ­ r y m o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów artystycznych i pokazy sztuki ludo­ wej. * 27 V — w skansenie w Bierko­ wicach, w ramach D n i K u l t u r y Opol­ szczyzny o d b y ł się Opolski Jarmark Sztuki Ludowej i pokaz folkloru. W y s t ę p o w a ł y m . i n . : kapela F i l ó w z D a ń c a , Zespół Pieśni i T a ń c a „Bierawianio", zaprezentowano „Topienie Marzanny", w wykonaniu grup ob­ rzędowych z pow. krapkowickiego oraz „Chodzenie z g a i k i e m " i „ W o ­ dzenie n i e d ź w i e d z i a " . Zespół opolski Zofii Czech w y s t ą p i ł z inscenizacją wesela śląskiego. Równocześnie od­ b y w a ł się kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, na k t ó r y m a r t y ś c i ludowi demonstrowali swe umiejętności. • markowych pieców t o w a r z y s z y ł y w y ­ s t ę p y ludowych zespołów artystycz­ nych, odbywały się kiermasze w y r o b ó w ludowych. * 1— 1 0 V I — o d b y ł y się D n i Fol­ k l o r u B i a ł o s t o c c z y z n y , organizowane przez Białostockie Towarzystwo K u l ­ t u r y . W programie o d b y ł y się w y ­ s t ę p y kapel ludowych. * 2— 3 V I — o d b y w a ł się w Ostrołęco w i e l k i Festyn Folklorystyczny Mazowsza, K u r p i ó w i Podlasia, orga­ nizowany przez P W R N i Pow. K o ­ m i t e t K u l t u r y i Sztuki, a w t y m roku z w i ą z a n y z obchodami 600-lecia Ostrołęki. W ś r ó d licznych imprez o d b y ł y się spotkania z poetami ludo­ w y m i , w y s t ę p y zespołów pieśni i t a ń c a oraz g a w ę d z i a r z y , a t a k ż e wystawa prac m ł o d y c h t w ó r c ó w ludowych. * 27 V — na Placu Defilad w War­ szawie o d b y ł a się wzorem ub. r o k u wielka „Cepeliada", organizowana przez C P L i A i redakcję „ E x p r e s s u Wieczornego". Impreza zaczęła się b a r w n y m korowodem zespołów regio­ nalnych, poczem koncert na rogach i trombitach obwieścił otwarcie fe­ stynu. Na estradach w y s t ę p o w a ł y ludowe zespoły pieśni i t a ń c a : „ H a l ­ n y " z Zakopanego, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „ K o n i a k ó w " z Beskidu Śl. „ K a m i o n ­ k a " z Łysej G ó r y . O d b y ł się pokaz kolekcji „ M o d y D a m s k i e j " i „ J e r ­ seyu", p r e z e n t u j ą c y c h modele oparte na motywach ludowych. N a rozległym placu czynne b y ł y stoiska z wyrobami ludowymi z 17 regionów. Artyści ludowi prezentowali swoje umiejętności — tkaczki, garn­ carze, malarki, pisankarki, hafciarki, demonstrowano w y r ó b z ciasta, zo s k ó r y , kowale w y k o n y w a l i artystyczne przedmioty w autentycznej k u ź n i . Impreza, j a k w roku u b i e g ł y m zgromadziła t ł u m y W a r s z a w i a k ó w . 28 V — 3 VT — o d b y w a ł y się D n i Sandomierza, w czasie k t ó r y c h zorga­ nizowano m . i n . wystawy i kiermasze sztuki ludowej Kielecczyzny. Czerwiec 1—3 V I — w ramach V Łódzkiej Wiosny Artystycznej o d b y ł się pokaz folkloru Ziemi Ł ó d z k i e j , w k t ó r y m oprócz w y s t ę p ó w zespołów i kapel ludowych główną a t r a k c j ą b y ł zorga­ nizowany przez Cepelię kiormasz sztu­ k i ludowej. * 3 V I — w Nowej Słupi, wśród wielotysięcznych t ł u m ó w t u r y s t ó w za­ inaugurowano doroczne „ D y m a r k i -73". Tradycyjnemu rozpaleniu dy- 2—10 V I — w Ciechocinku od­ b y ł się I I Festiwal F o l k l o r u K u j a w p n . „ W i o s n a pod T ę ż n i a m i " , organi­ zowany przez P M R N , Towarzystwo Przyjaciół Ciechocinka, Branżowy Ośrodek Lecznictwa Uzdrowiskowego. I m p r e z ę zainaugurowano otwarciem wystawy p n . „Współczesna rzeźba ludowca w o j . bydgoskiego", przygoto­ w a n ą przez p r a c o w n i k ó w naukowych Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u . W czasie Festiwalu o d b y w a ł y się prelekcje poświęcone współczesnej pol­ skiej sztuce ludowej, a g ł ó w n y m p u n k t e m programu b y ł y w y s t ę p y zespołów regionalnych z p o w i a t ó w : włocławskiego, inowrocławskiego, ale­ ksandrowskiego i radziejowskiego. N a zakończenie Festiwalu, 9, 10 V I — zorganizowano kiermasz sztuki ludowej, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi oferowali swo wyroby i prezen­ towali swe umiejętności. * 6—10 V I — w ramach D n i Żywca o d b y ł y się D n i Polskie V I Między­ narodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizatorami b y l i : W y ­ dział K u l t u r y i P W R N w Krakowie, Wydział Oświaty i K u l t u r y w Żywcu oraz M D K . Spośród 16 góralskich zespołów folklorystycznych j u r y za­ kwalifikowało 6 najlepszych: „ G r o n i e " z Żywca, „ D o l i n a Dunajca" z Nowego Sącza, Zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, Zespół i m . Skupienia F l o r k a z Białego Dunajca, Zespół „ L i m i a n o w i a n i o " z Limanowej i „Maś n i a k ó w " z Zakopanego oraz 6 kapel góralskich. Zespoły oceniano w 3 grupach: autentycznych, artystycznie opraco­ wanych i stylizowanych, biorąc pod u w a g ę zarówno m u z y k ę , śpiow i t a ń c e j a k kostium. Fostiwal poprzedzał Jarmark Ży­ wiecki, na k t ó r y m sprzodawano ży­ wieckie wyroby ludowe. 245 �* 16— 17 V I — w W ł o c ł a w k u , z okazji 25-lecia „ G a z e t y K u j a w s k i e j " o d b y ł się wielki fostyn ludowy, w cza­ sie którego przeprowadzono konkurs tradycyjnego sypania wzorów pia­ skiem, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie wzięły udział 32 twór­ czynie ludowe z pow. włocławskiego, z których nagrodę I otrzymały: E . Adamska ze Świątkowie, Z. Szmajda z Gajówki, W . W ł o d a r z e w s k a i M . Zołnowska ze Świątkowie, oraz m ł o d a t w ó r c z y n i B . Adamska ze Świątkowie. Nagr. I I — M . Szew­ czyk ze ŚmiIowie, nagr. U l - - S. J a s i ń s k a , K . Gierkowska i G. Kasprzak z Żarowa. Ponadto 16 artystek dostało wyróżnienia. * 17— 24 V I — w B y t o w i o t r w a ł J a r m a r k Folklorystyczny będący pre­ z e n t a c j ą zespołów folklorystycznych, t w ó r c ó w ludowych i pamiątkarzy z regionu koszalińskiego i województw sąsiednich. W czasie trwania imprezy o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu Piośni i T a ń c a „ K a s z u b y " z K a r t u z , przegląd zespołów ludowych z w o j . bydgo­ skiego, widowisko sobótkowe w ple­ nerze oraz kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. * 22—24 V I — o d b y w a ł y się D n i Ziemi Wadowickioj. W bogatym pro­ gramie imprezy w y s t ą p i ł y zespoły regionalne, odbył się kiermasz wy­ r o b ó w ludowych i plenerowa wystawa plastyków' a m a t o r ó w . * 22—24 V I — o d b y ł się V I I Ogól­ nopolski Festiwal Folklorystyczny w P ł o c k u , organizowany przez P M R N i M D K . T y m razem na dorocznej imprezie prezentowane b y ł y zespoły widowiskowe z całego kraju, k t ó r y c h program oparty był na autentycznych wzorach ludowych własnego regionu. W d n i u I •— o d b y ł się Koncert Mazo­ wiecki, w d n i u I I — w y s t ą p i ł y zespoły folklorystyczne ZZCh., w dniu I I I — najlepsze zespoły z kraju oraz zespół jugosłowiański. Niezależnie od tego p r z e g l ą d u o d b y w a ł y się koncerty ka­ pel ludowych, spotkania z poetami l u d o w y m i , kiermasz sztuki ludowej i pokaz mody, na k t ó r y m zademon­ strowano kolekcję G r a ż y n y Hase o p a r t ą na wzorach ludowych. Od­ b y ł y się też wystawy kowalstwa artystycznego i plecionkarstwa oraz pokaz połączony ze s p r z e d a ż ą , pod hasłom „Sztuka, Ludowa we współ­ czesnym mieszkaniu". P a ł u k a c h " , w czasie której zaprezen­ towano regionalne zespoły ludowe oraz — na wystawach — sztukę i rę­ kodzieło ludowe. * 29 V I - 1 V I I — odbywał się V I I Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych w Kazimierzu nad Wisłą. Udział wzięło ponad 30 zespołów i wielu solistów z r ó ż n y c h stron kraju. Z okazji festiwalu zorganizowano w miejscowym muzeum w y s t a w ę sztu­ k i ludowej i rękodzieła artystycznego. Festiwal zakończył się koncertem l a u r e a t ó w . Nagrody o t r z y m a l i : W ka­ tegorii kapel — - nagr. I — kapela re­ gionalna z Zakrzewa, pow. wols z t y ń s k i , nagr. I I — kapela dudziarzy wielkopolskich z Poznania, nagr. I I I — Zespół Pieśni i T a ń c a przy Międzyzakł. Klubie M P G K w Rzeszo­ wie. N a g r o d ę specjalną Polskiego Radia — Zespół Pieśni i Tańca „ E c h o s t r u n " z Bogumiłowic, w o j . kra­ kowskie. W kategorii solistów — woka­ listów — nagr. I o t r z y m a ł a Walentyna P a k u ł a z Opola Lub., nagr I I — Joan­ na Rachowska z Ł u b c z y c y , pow. tomaszowsko-lubolski, nagr. I I I — Zofia Skupień z Zakopanego. W kate­ gorii solistów-instrumentalistów, nagr. I o t r z y m a ł Józef Broda, z Koniakowa, nagr. I I i I I I — soliści zespołu i m . Sa­ b a ł y z Zakopanego: W ł a d y s ł a w Obrochta i Florian Walkosz. Wystawy i Konkursy Kwiecień I V — w Węgorzewie otwarta zo­ s t a ł a doroczna wystawa sztuki ludo­ wej zorganizowana, przez P D K . Poka­ zano 320 prac 80-ciu t w ó r c ó w z terenu olsztyńskiego, m . i n . rzeźbiarza Alek­ sandra Słomi oskiego. * IV — w szczecińskim Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich otwarto w y s t a w ę kaszubskiej sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano prace ok. 50-ciu t w ó r c ó w ludowych z Wejherowa i powiatu. W ś r ó d e k s p o n a t ó w szczególne za­ interesowanie w z b u d z i ł haft ka­ szubski, rzeźba i malarstwo na szkle. 8 I V — w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto w y s t a w ę wyrobów wielkanocnych — pisanek, palm, w y r o b ó w ze słomy i pieczywa świątecznego dolnośląskich t w ó r c ó w ludowych. Pokazano pisanki k o n t y ­ n u u j ą c e tradycyjne formy z Suwal­ szczyzny, Lubelskiego, Polesia, Rze­ szowskiego i Huculszczyzny oraz pa­ l m y wileńskie. Po zakończeniu w y ­ stawy odbył się kiermasz. * 10 I V — w Zakopanem o d b y ł a się inauguracja obchodów jubileuszu 25-lecia Zakopiańskich Warsztatów Wzorcowych P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego. I c h dorobek — znany już w świecie — pokazano na wysta­ wie prezentującej t k a n i n y , hafty, w y ­ roby ze s k ó r y i drewna. Przed otwar­ ciem wystawy odbyła się konferencja prasowa, na k t ó r e j prezes Z W W Mieczysław Cieciora zapoznał zebra­ nych z h i s t o r i ą zakopiańskiej placówki a w dniu n a s t ę p n y m odbyło się sympozjum naukowe pod przewod­ nictwem prof, dr Reinfussa na temat roli Z W W w m i n i o n y m 25-leciu na Podhalu. Z okazji jubileuszu odznaki Za­ służonego działacza K u l t u r y otrzy­ m a l i : Maria Bujakowa, K r y s t y n a Szczepanowska, Mieczysław Cieciora, Edward K u c h t a , Maria B a c z y ń s k a , Tadeusz Bukowski. 16 I V — w Lysem, pow. Kolno r o z s t r z y g n i ę t y został doroczny kon­ kurs na, wyroby związano z świętami Wielkanocy - palmy, pisanki, gaiki, sikawki dyngusowe i t p . Konkurs zorganizowało Muzeum w Ł o m ż y . Nagrody ufundowali: M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Ł o m ż y i Kolnie, Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska w Ł y s e m oraz P D K w K o l ­ nie. Na konkurs n a d e s ł a n o 70 pisanek, 6 gaików oraz 4 k o g u t k i . Nagr. I o t r z y m a ł y : Marianna Szablak, Ł y s e , pow. Kolno, Jadwiga Szmigiel, Se­ rafin, pow. Kolno, Teresa Parciak, Serafin, pow. Kolno, Czesława K o ­ nopka, K a d z i d ł o , pow. Ostrołęka, Helena Banach, Pupkowizna, pow. Kolno. Za rzeźby nagr. I o t r z y m a ł Stanisław Pawelczyk z W y k u . Wzo­ rem lat wcześniejszych ciekawsze praco zostały zakupione do zbiorów m u z e ó w etnograficznych. * V I — w Markowicach o d b y ł o się ludowo Święto Pieśni i Melodii, zorga­ nizowane przez Pow. K o m i t e t K u l t u r y i Sztuki oraz P D K w Biłgoraju. W imprezie uczestniczyło 12 zespołów amatorskich wokalnych i instrumen­ t a l n y c h w repertuarze ludowym i m ł o ­ d z i e ż o w y m . Równocześnie o d b y w a ł a się. giełda miniaturek garncarskich z Bidaczowa. * V I — w Szubinie o d b y ł a się tra­ dycyjna impreza pn. „ W i o s n a na 246 П. 1. Konkurs na palmy w Ł y s e m , pow. Kolno. �161V — w P D K w Garwolinie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa p n . „Twórczość Ludowa Po­ łudniowego Mazowsza", zorganizo­ wana przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N i P D K w Garwolinie. 19 I V — w Muzeum N a r o d o w y m w Szczecinie otwarta została pokon­ kursowa wystawa pisanek wielkanoc­ nych z terenu w o j e w ó d z t w a . Nagr. I i n a g r o d ę specjalną ZO. Zw. Zaw. P r a c o w n i k ó w Rolnych o t r z y m a ł a Olga Szenejko ze Szczecina. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i 10 wyróżnioń. I V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na s z t u k ę l u d o w ą pow. brzeziń­ skiego. U d z i a ł brało 54 a u t o r ó w z 25 miejscowości, nadsyłając łącznie 773 prac. Najliczniej nadesłano w y ­ cinanki, k w i a t y z b i b u ł y , korony z mchu oraz p a j ą k i . Maj 7 V — w Muzeum Ziemi Rawskiej w Łodzi, z okazji t r w a j ą c y c h D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy otwarta została wystawa rzeźb ludowego arty­ sty, Mieczysława Zeglińskiego •/. kol. Rylsk Duży. 12 V — w N o w y m Targu roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs Współ­ czesnej Twórczości Ludowej Podhala, Spiszą, Orawy i Pienin, zorganizowany przez Referat K u l t u r y P P R N , D o m K u l t u r y , Cepelię i Muzeum Regionalno w N o w y m Targu. Komisarzem konkursu b y ł mgr A n t o n i K r o h , konsultantem — prof, dr R o m a n Rcinfuss. W konkursie wzięło udział 214 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 1200 prac. J u r y p r z y z n a ł o 66 n a g r ó d , w t y m : nagr. I otrzymali: S t a n i s ł a w B u d z y ń s k i z B u k o w i n y Tatrz. i Szcze­ pan Szczepaniak ze Szczawnicy za tradycyjne stroje męskie zdobione haftem. K a t a r z y n a Gruszka z Dzianisza za t k a n i n ę , Andrzej K u b i n -Opacian z R a t u ł o w a i W ł a d y s ł a w S t o p k a - K r ó l z Czerwiennego za w y ­ roby z metalu, Jan Michniak z Dzianisza za o z d o b n ą uprzęż, Mieczysław Rams z Zakopanego za mieszek i opaski bacowskie, A d a m K u c h t a z B u k o w i n y T a t r z . za dudy, Fran­ ciszek Dzirny z G r y w a ł d a - K ą t ó w za wyroby ze s k ó r y i metalu oraz Andrzej Konopacki z Zakopanego za rzeźbę. Ponadto przyznano 23 nagrody I I , 33 nagrody I I I i wyróżnienia. Nagrody specjalne za populary­ zację sztuki ludowej na swoim terenie otrzymali: Ludwik Młynarczyk z Lip­ nicy Wielkiej oraz Andrzej Gombos z Jurgowa. 21 V I — otwarta została w N o ­ w y m Targu wystawa pokonkursowa, z której najciekawsze eksponaty po­ kazano potem w lipcu na ogólno­ polskiej wystawie współczesnej sztuki ludowej w Krakowie. 14 V — w Kazimierzy Wielkiej rozstrzygnięty został konkurs p n . „Współczesna Sztuka Ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł wzięło 12 t w ó r ­ ców z Kazimierzy Wielkioj i powiatu, zgłaszając 130 prac z zakresu: rzeźby, malarstwa, metaloplastyki, wycinanki, w y r o b ó w ze słomy i haftu. Nagrody o t r z y m a l i : Bolesław Krygier z Bejsc, Eugenia Sowa z Kazimierzy W . Janina Waśkiewicz z Kazimierzy W . , Mieczysław Wójcik z Przemykowa, i Janusz Bienias z Kazimierzy W . * 29 I V — 1 6 V — na Z a m k u w Sztu­ mie czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a ludowa w o j . g d a ń s k i e g o " , na k t ó r e j pokazano rzeźby, wycinanki, ple­ cionki i hafty. * V — w W ę g r o w i e rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez Zrzeszenie Twórców Ludo­ wych, Cepelię i W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie. Na konkurs wpłynęło 200 prac, wśród k t ó r y c h d o m i n o w a ł a rzeźba. N a g r o d ę spec­ j a l n ą o t r z y m a ł Kazhniorz Makowski z Wierzbna, nagr. I — Honorata K o ­ walczyk ze Stoku Ruskiego, pow. Siedlce. Stanisław Kosiorek z Pierz­ chał, pow. Węgrów oraz Albina i Bolesław Ufnal z Żarnówki, pow. Węgrów. * 19 V — w Jędrzejowie rozstrzyg­ nięto konkurs pn. „Współczesna sztulia ludowa Kiolecczyzny", w k t ó r y m uczestniczyło 9 twórców, n a d s y ł a j ą c 195 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : Marian Porada z Sędziszowa za rzeźbę, nagr. I I — H a l i n a Blicharska z J ę d r z e j o w a za k w i a t y , palmy i pisanki. * 22 V — w Sandomierzu roz­ strzygnięty został konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielec­ czyzny", w k t ó r y m udział wzięło 10 twórców z 6 miejscowości n a d s y ł a j ą c w sumie 76 prac. * V — w Straszowie czynna b y ł a wystawa prac twórców ludowych pow. Staszowskiego, na k t ó r e j prezen­ towano plon konkursu pn. „Współ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł w konkursie; brało 10 a r t y s t ó w z 10 miejscowości n a d s y ł a j ą c łącznie 103 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Józef Franusiak z K o n i o m ł o t ó w i W ł a d y s ł a w Czapla z J a b ł o n i cy, k t ó r y c h prace zakwalifikowano na w y s t a w ę woje­ wódzką. V — w Tokarni i Myślenicach otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę bu­ k i e t ó w i pająków, zorganizowaną przez P D K . Referat K u l t u r y P P R N w Myślenicach, W y d z i a ł Kultury P W R N i Sp. Zrzeszenia P L i A w K r a ­ kowie. W konkursie uczestniczyły 23 go­ spodynie wiejskie z B o g d a n ó w k i , Krzyszkowic, L i p n i k a , P o r ę b y , Sieprawia. Skomielnej Czarnej i Tokarni, J u r y p r z y z n a ł o nagrody w kwocie 7 000 zł. Nagr. I o t r z y m a ł y : Eleonora Jurczak i Zofia Kluska z Tokarni, nagr. I I — Maria Maj erek z Tokarni i Maria Urbaniak z L i p n i k a , nagr. I I I — Anna K l u s k a i Maria K ą d z i o r z Tokarni oraz M a ł g o r z a t a Romaniak ze Skomielnej Czarnej. * 29 V — w Kielcach odbył się I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Ama­ torskiej, zorganizowany przez W y ­ dział K u l t u r y P P R N i W D K w K i e l ­ cach. W konkursie uczestniczyło 40 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c w sumie ponad 600 prac. 21 V — w Ł ę c z y c y w D o m u K u l ­ t u r y otwarta została wystawa pn. „ Ł ę c z y c k a r z e ź b a ludowa", na której zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l ­ t u r y P W R N w Łodzi, P P R N w Ł ę ­ czycy, łódzką rozgłośnię Polskiego Radia, redakcję tygodnika „ Z i e m i a Ł ę c z y c k a " oraz Muzeum w Łęczycy. N a konkurs n a d e s ł a n o 150 prac. Nagrody specjalne M K i S o t r z y m a l i : Ignacy K a m i ń s k i z Oraczowa i Bole­ sław Grabski z Leśmierza. P o z o s t a ł e — Filomena Robakowska z W i t o n i , Sta­ n i s ł a w Walczyk ze Szłap, S t a n i s ł a w Pawlak z Kozub, S t a n i s ł a w Szymczak z K a r k o t , W a c ł a w Czerwiński ze Świnic, W i k t o r Rysio ze Świnic i S t a n i s ł a w K o p k a z Dzierzbiętowa. Ponadto przyznano 7 w y r ó ż n i e ń . * 22 V — w Opatowie rozstrzyggnięto konkurs p n . „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 60 t w ó r c ó w z 35 miejscowości n a d s y ł a j ą c 580 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : I z y d o r Lipiec z G a r b a c z a - S k a ł y za rzeźbę, Teodora Szewczyk z Groehocic za t k a n i n y , Zofia W o d y ń s k a z Piotrowa za pa­ j ą k i , Zofia Sobczyk / Groehocic za p a j ą k i . Ponadto przyznano w y ­ różnienia. P r z e g l ą d twórczości p l a s t y k ó w ama­ t o r ó w w Kielcach: I I . 2. rzeźba Bogu­ sława Porzucka. 247 �* 29 V — w Radomiu rozstrzyggnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 25 t w ó r c ó w nad­ syłając prace z zakresu: rzeźby, kowalstwa, pisanki i zdobnictwa. Nagr. I o t r z y m a l i : Kazimierz Mar­ kiewicz, kowal z Wierzchowiny, pow. Radom, Franciszek Góraka, kowal z Wólki Lesiowskiej, pow. Radom, W ł a d y s ł a w Gruszczyński z Radomia. 7 V I — w P ł o c k u rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo ludowe woj. warszawskiego. U d z i a ł wzięło 56 arty­ stów z 19 p o w i a t ó w n a d s y ł a j ą c ogółem 192 prace. Konkurs o r g a n i z o w a ł y : W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie i Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . Nagr. I o t r z y m a l i : Piotr Suszczewicz z Zawidza Kościelnego, W ł a d y s ł a w Robak z Zalesia, A d a m K o p e ć z Mijakowa. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. * * 29 V — w Białobrzegach roz­ s t r z y g n i ę t o konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział b r a ł o 12 t w ó r c ó w ludo­ w y c h n a d s y ł a j ą c prace z zakresu: rzeźby, tkactwa, pisanki, kowalstwa i zabawki. Nagr. I nie przyznano. Nagr. I I o t r z y m a ł a Marianna No­ wicka z Białobrzegów za t k a n i n ę i S t a n i s ł a w Markiewicz za zabawki. * 31 V —- w Zalipiu został roz s t r z y g n i ę t y X konkurs na malowanie chat zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Krakowie. W kon­ kursie uczestniczyło 27 malarek oraz młodzież szkolna. Nagr. I o t r z y m a ł y m . i n . Felicja Curyłowa, Honorata Parka, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria W o j t y t o , Bronisława Bodnek. Czerwiec 6 V I —- w Muzeum Etnograficz­ n y m w Toruniu otwarta została wystawa pn. „ D a w n a polska tkanina ludowa". Zgromadzono na niej tka­ n i n y i fragmenty strojów z 16 mu­ zeów prezentując podstawowe rodzaje technik tkackich. A u t o r a m i wystawy b y l i : kustosz Halina Mikułowska i mgr Aleksander Błachowski. A u t o r e m ekspozycji —• art. piast. Olga Piotrowicz. Z okazji wystawy wydano folder. * V I — w Muzeum Regionalnym WH> Wrześni czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych tego regionu, k t ó ­ rzy zaprezentowali t u rzeźby w drew­ nie, k o r z e n i o p l a s t y k ę i s z t u k ę u ż y t ­ kową. * 6 V I — w ramach D n i Bielska- Białej otwarta została wystawa, na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu na rzeźbę ludową pod hasłem „ P r z e ­ szłość i Teraźniejszość" przez Dział Etnografii miejscowego muzeum. Konkurs ogłoszony był nie t y l k o dla woj. katowickiego ale obejmował swym zasięgiem również przyległo powiaty w o j . opolskiego i krakow­ skiego. N a d e s ł a n o 880 prac 105 a u t o r ó w , z tego 270 zakwalifikowano na wy­ s t a w ę . Nagr. I o t r z y m a l i : Anna F i c o ń z Wieprza, pow. Żywiec i Ignacy P a p i ó r e k z Górnik, pow. T a r n o g r ó d . Nagr. I I — W ł a d y s ł a w Sikora z Czę­ stochowy, Władysław Migacz z Koźla, J ó z e f H u l k a z Łękowca, pow. Żywiec, i Stefan Miechówka z Ustronia, pow. Cieszyn. Ponadto przyznano С n a g r ó d I I i 11 wyróżnień. 248 8 V I — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarta została wystawa pn. „Współczesna twórczość ludowa Wiel­ kopolski" zorganizowana przez W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Poznaniu, Dom Chłopa w Warszawie oraz Muzea w Kaliszu, Koninie i Losznie. Na otwarcie p r z y b y l i : członek Biura Politycznego Jan Szydlak, I se­ kretarz K W PZPR w Poznaniu Jerzy Zasada, przewodniczący P W R N w Po­ znaniu Tadeusz Grabski oraz kierow­ nik W y d z i a ł u Nauki i K u l t u r y К С Romuald Jeżewski. Otwarcia wystawy dokonał T. Grabski, k t ó r y w swym przemówieniu wskazał inspirującą rolę współczesnej twórczości ludowej i jej tradycji w rozwoju kultury Wielkopolski. Tradycje te, na wystawie obrazowała część historyczna, p r e z e n t u j ą c a zbiór p i ę k n y c h starych haftów. Współczesną twórczość ludową reprezentowały rzeźby w drewnie Macieja Cwierzyka i Zdzisława Staszaka oraz wyroby ceramiczne Izydora Czajczyńskiego. 9 V I — w Olsztynie, w ramach Olsztyńskich D n i Folkloru organizo­ wanych już po raz trzeci otwarta została wystawa wojewódzka sztuki ludowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu ogłoszonego przez M K i S , W D K , C P L i A i Muzeum Etnograficzne w Warszawie, oraz Spółdzielnię „ A r t Region". W kon­ kursie uczestniczyło blisko 400 twór­ ców, k t ó r z y nadesłali w sumio 2 500 prac. Z tego 572 wybrano na w y s t a w ę . Nagrodę specjalną otrzymał Aleksander Siemiński, pow. W ę g o ­ rzewo za świątki. N a g r o d ę M K i S przyznano Annio P i l m a n i Mariannie Kowalewskiej z „ T k a n i n y " w Miko­ łajkach. Nagr. I o t r z y m a ł a tkaczka Paulina Slobik i rzeźbiarz Piotr Woroniec. * V I — w Muzeum w Żywcu i z jego inicjatywy, przy współpracy z W y ­ działem K u l t u r y P R N zorganizowany został konkurs na ludowe k w i a t y i ozdoby bibułkowe regionu. Celem konkursu b y ł o zarówno ożywienie tej dziedziny twórczości j a k zaintereso­ wanie n i ą handlu. W konkursie uczest­ niczyły znane artystki ludowe z Cisca, Sopotni, Puszczy Wielkiej R y c h w a ł d u i Międzybrodzia. J u r y przyznało na­ grody. Nagr. I Katarzynie M o t y k a i M a r i i Madejczyk z Cisca, Magdalenie Gruszka i Annie Pindel oraz Annie K u p c z y k z Sopotni. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i wyróżnienia. Prace konkursowe zaprezentowano na otwartej w czerwcu wystawie. 9 V I — w Muzeum Narodowym w Szczecinie otwarto w y s t a w ę pn. „ T k a n i n y i hafty ludowe Pomorza Zachodniego". Z okazji wystawy wy­ dano folder z tekstem M a r i i Pinińskiej poświęcony tej dziedzinie sztuki na Pomorzu. * 12 V I — w Wieluniu rozstrzy­ gnięto konkurs twórczości ludowej przygotowanj' przez Muzeum Ziemi Wieluńskiej » zorganizowany przy współpracy R B S CPLiA i W y d z i a ł ó w K u l t u r y w Wieluniu, Wieruszowie i Pajęcznie. Nagrody otrzymali: w dziedzinie tkactwa — Weronika Dworaczyk z D y m k u , pow. W i e l u ń , Stanisława Wawrzyniak z Okalewa, pow. Wieluń, Stanisława Dwornik z Nioturzyna, pow. Wieluń, Józefa K r u k z L i p n i k a pow. Pajęczno. W dziedzinie haftu — Antonina Fronia z Galewic, pow. Wieruszów. W dziedzinie kowalstwa — Stanisław Kraw czyk z Wierzbia, pow. Wioluń, Tadeusz Brozyna z Biedaszek, pow. Wieruszów. Wdziedzinie rzeźby —Jan Szynczewski z W r ó b l e w a , pow. Wieluń i A d a m Kolski z Wielunia. Za ozdo­ by z papieru — Helena Stochnialek z Praszki, pow. Wioluń. T W k r ó t c e po rozstrzygnięciu kon­ kursu otwarto w y s t a w ę prac. * 12, 13 V I — w Warszawie roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na malo­ w a n k ę l u d o w ą z woj. warszawskiego i lubełskiogo zorganizowany przez Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w War­ szawie oraz W y d z i a ł K u l t u r y P W R N . Ogółem wpłynęło 434 prace. N a g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a Weronika Ratyna z Tomaszowa L u b . za zestaw obrazów olejnych na płótnie. Nagr. I otrzy­ m a l i : Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu i J u l i a n Bajkiowicz z L u b ­ lina. Nagr. I I — P a w e ł Krzak, Wanda Tyszko, Maria Grabowska, Genowefa Zatryb, Wiesława W y r ą b e k , Danuta Śniadała. * 15 V I — w Biłgoraju rozstrzy­ g n i ę t y został konkurs na „ d ł u b a n k i " drewniane w o j . lubelskiego i rzeszow­ skiego, zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Lublinie i Zrzesze­ nie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c ó w Ludo­ wych CPLiA. * 18 V I — w Tomaszowie Maz. roz­ strzygnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j " , zorga­ nizowany z okazji 30-lecia P R L dla terenu pow. Rawa Mazowiecka i To­ maszów Maz. przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Łodzi oraz Muzeum w To­ maszowie. W konkursie uczestniczyło 161 twórców. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , Muzeum Ziemi Rawskioj, M u ­ zeum w Tomaszowie, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y w Rawie i Tomaszowie, W y d z i a ł K u l t u r y w Łodzi i Cepelia. Nagr. I o t r z y m a l i : Antonina Dziedzic z Żądłowic, Rozalia Koska z Ł ę k u , Maria Przybytek z Królowej W o l i , K a t a ­ rzyna Osiecka z Liciężnej. Ponadto przyznano nagrody I I i I I I oraz wyróżnienia. �18 V I — w ramach D n i Folkloru w Poznaniu otwarto w y s t a w ę pn. „Wielkopolska sztuka ludowa", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , Cepelię i Muzeum Narodowe. W konkursie uczestniczyło 78 a u t o r ó w n a d s y ł a j ą c 380 prac, z czego 222 prace 35 twórców zostały zakwalifikowane na w y s t a w ę . W ś r ó d e k s p o n a t ó w d o m i n o w a ł y rzeźby, po­ kazano też koronki, hafty, wyroby ze s ł o m y i instrumenty muzyczne. Nagr. I za haft snutkowy otrzy­ m a j : Helena Bernasowska z Jaro­ cina, K r y s t y n a G a ł c z y ń s k a z W i t a szyc, pow. Jarocin, Helena Grygiel z Goliny, pow. Jarocin. Za haft na t i u l u — S t a n i s ł a w a Chuda z K r o b i , pow. G o s t y ń , Pelagia Glapińska z Czeszewa, pow. Września, Cecylia R y ­ b i ń s k a z Pawłowic, pow. Leszno. Za rzeźbę I nagrody: H e n r y k Sommerfeld z W r z e ś n i , Ignacy Śtrzeszyński z Bugaja, pow. Września. Za malar­ stwo — nagr. I I — Wanda Sternel-Hepner z Leszna. Za p t a k i drewniane nagr. I — J ó z e f Wojciechoweki z Morakowa, pow. Wągrowiec. Za fajans malowany nagr. I I — Helena Majew­ ska z K o ł a . Za instrumenty muzyczne nagr. I — S t a n i s ł a w Grocholski z Po­ znania i I I E d w a r d H i r t z Chrośnicy. Za wyroby ze s ł o m y — wyróżnienie — Monika Maćkowiak z B u ł a k o w a , pow. Krotoszyn. Za wycinanki, p a j ą k i i p i ­ sanki o t r z y m a ł y w y r ó ż n i e n i a : Zuzan­ na Ł u k a s z e w s k a z Brudzynia, pow. Turek, B r o n i s ł a w a P r z y b y ł a z Plewni, pow. Kalisz, J u l i a Choszowska z Dam a s ł ó w k a , pow. Wągrowiec. W y d a n o ilustrowany katalog (bez t y ­ t u ł u ! ) z w s t ę p e m St. Błaszczyka. 19 V I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w o j . szczecińskiego", zorganizowany przez Cepelię, W y d z i a ł K u l t u r y PWRN w Szczecinie oraz W D K . W konkursie uczestniczyło 34 t w ó r c ó w ludowych ze Szczecina i województwa, nadsy­ łając w sumie 239 prac. N a g r o d ę specjalną (5 000 zł) o t r z y m a ł Marian Kozera za c a ł o k s z t a ł t twórczości rzeź­ biarskiej, nagr. I (po 3 000 zł) Sta­ nisław Ciszek z Pyrzyc, J ó z e f B a r y ł o z Ż a b o w a , E d w a r d K o ł a c z ze Szczeci­ na. Nagr. I I (po 2 000 zł) — St. Szulc z K o b y l a n k i , J . Strzelczyk z K u n o w a , H . K o c y k z Widuchowej, Z. Pietruska z I ń s k a , E . Pajewski ze Szczecina. Ponadto przyznano 3 nagrody I I I oraz 15 w y r ó ż n i e ń . Najlepsze prace b ę d ą eksponowane na centralnej wy­ stawie pokonkursowej w sierpniu. * 20 V I — w Domu Marynarza w Szczecinie o t w a r t a została V I I Doroczna Wystawa Ludzi Morza. Zgromadzono na niej 216 e k s p o n a t ó w wykonanych przez 60 marynarzy polskich s t a t k ó w handlowych i r y ­ backich. N a d e s ł a n o prace z zakresu: r z e ź b y , malarstwa, grafiki, rysunku, p a m i ą t k a r s t w a , metaloplastyki, mo­ delarstwa, fotografiki i f i l m u . * 21 V I — w Rabce rozstrzygnięto konkurs p n . „Współczesne ludowe i amatorskie malarstwo na szkle", zorganizowany przez Muzeum i m . W . Orkana w Rabce oraz Spółdzielnię Zrzoszenio „ M i l e n i u m " w Krakowie. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , P W R N , C P L i A . Nagr. I , w kategorii twórców ludowych otrzymali: W ł a d y s ł a w Wal­ czak z Zakopanego, J a k u b Królczyk z Kluszowiec, Stanisława Walczakowa z Zakopanego. W kategorii p l a s t y k ó w a m a t o r ó w : Ewelina P ę k s o w a z Zako­ panego, L u d w i k Gołąb z Nowego Targu, Franciszek Palka z Nowego Sącza. * 22 V I — za Z a m k u w Szydłowcu otwarta została wystawa p n . „ W s p ó ł ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano prace 426 twórców ludowych z tego terenu. Wystawa jest efektem k o n k u r s ó w , przeprowadzonych w 11 powiatach: Pińczów, Kazimierza Wiolka, Busko, Staszów, J ę d r z e j ó w , Sandomierz, Opa­ t ó w , Białobrzegi, Radom, Lipsko, Zwoleń. Organizatorami konkursu by­ ły: Wydział Kultury P W R N w Kiel­ cach, Powiatowe R N , muzea w K i e l ­ cach, Radomiu i Sandomierzu oraz CPLiA. W przygotowaniu — katalog wystawy pokonkursowej. * V I — w sali muzeum w N o w y m Sączu czynna b y ł a wystawa prezontuj ą c a dorobek X I Konkursu A m a t o r ó w P l a s t y k ó w Ziemi Sądeckiej, zorgani­ zowanego przez P D K i TPSP w No­ w y m Sączu. J u r y d o k o n a ł o przeglądu 447 prac 52 a u t o r ó w , zakwalifikowało 102 prace 25 twórców na w y s t a w ę oraz przyznało nagrody i wyróżnienia. N a wystawie rzeźbę reprezentowali: Nikodem Bołoz z Ł o m n i c y , Józef Citak z K r y n i c y , E d w a r d Grucela z Piwnicznej, J ó z e f Kuczaj z K ą c l o wej, Marian K a r o l Leja z Ł u k o w i c y , Andrzej Głód, Wojciech Oleksy i Mie­ czysław Piwko z Paszyna, Jan Niewola i Józef Sikorski z Muszyny oraz J a n W o j tarowi cz z Kąclowej, a drobne formy ceramiczne — Kunegunda J e ż o w s k a ze Złockiego. Grefikę i malarstwo prezentowali: Kazimierz Dagman, Joanna Elster, Matylda Kalinowska, Maria Niewiakowska, Wojciech Pazucha, Stanisław Śmiałek, S t a n i s ł a w a Węgierska, A n n a W i d e ł i Maria W n ę k z Nowego Sącza oraz A d a m Gąsiorek z Binczarowej, Anto­ nina Juszczak z Zawady, Ignacy Kasprzyk z Barcic i Jan Kuczaj z Garbonia. * V I — w Kielcach, w K l u b i e Sto­ warzyszenia „ P a x " otwarta została wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej p r e z e n t u j ą c a dorobek kon­ kursu zorganizowanego przoz „ P a x " . J u r y pod przewodnictwem art. piast. Jana Zamojskiego przyznało nagrody i wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby nagr. I o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ czyński z Radomia, nagr. I I — Zyg­ m u n t P u r c h a ł a z Kossowa, nagr. I I I — Aleksander Kucharski z Nowej Słupi. W ś r ó d w y r ó ż n i o n y c h znaleźli s i ę : J ózef P i ł a t (syn) zKawczyna i A d a m Zogadło z K r z y ż k i . W dziedzinie ceramiki nagr. I otrzymali: Stefan Kwapisz z R ę d o c i n a i Stefan Sowiński z C h a ł u p e k , nagr. I I — K r y s t y n a M o ł d a w a z R ę d o c i n a i Stanisław S e w e r y ń s k i z O d r o w ą ż a . W dziedzinie I I . 3, 4. Konkurs na l u d o w ą s z t u k ę s a k r a l n ą . R z e ź b y : Stanisław Seweryń­ ski ; Frasobliwy, Marian Brzeziński; Wypędzenie z Raju. kowalstwa artystycznego nagr I — Franciszek G ó r k a z D ą b r o w y , nagr. I I — Kazimierz Markiewicz z Wierz­ chowin. W dziedzinie malarstwa nagr. I — J ó z e f Franusiak z K o n i o m ł o t , nagr. I I — Maria Wiśnios z Bugaja. W y r ó ż n i e n i e dla m ł o d y c h t w ó r c ó w otrzymali: Leszek Celuch ze Stara­ chowic, A d a m L i t w i n z Cieśli, Bogdan Porzucek z Lesicy, E d w a r d Janowski z Jerzynowa i Jerzy Trafisz z Kielc. Polska sztuka ludowa za granicą Kwiecień I V — w Asnaos (Dania) otwarto w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej, w ę ­ drującą po D a n i i z inicjatywy amba­ sady P R L w Kopenhadze. Na nie­ wielkiej ekspozycji pokazano: wy- 249 �cinanki, lalki ludowe, c e r a m i k ę , stroje ludowe. W y s t a w ę obejrzało (wg do­ niesień duńskiej prasy) 80 % ludności miasta, a już n a s t ę p n e g o dnia po otwarciu wszystkie prace przezna­ czone na sprzedaż zostały wykupione. * 2 I V — w dzielnicy Lutten-Klein, w Rostocku otwarta została wystawa szczecińskiej sztuki ludowej i amator­ skiej, oraz odbyło się spotkanie dysku­ syjne polskiej ekipy z g r u p ą niemiec­ kich p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . V I — w Tomplinio ( N R D ) czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej Podhala zorganizowana przez Muzeum Ta­ t r z a ń s k i e . Zaprezentowano: malarstwo na szkle, rzeźbę, stroje góralskie, fotogramy W ł a d y s ł a w a Wernera oraz bogaty zestaw koronek i h a f t ó w uczennic Technikum Tkactwa A r t y ­ stycznego. I V — w Jarocinie o d b y ł y się powiatowe eliminacje konkursu na najlepsze w powiecie K o ł o G o s p o d y ń wiejskich. Uczestniczki w y k a z y w a ł y się m . i n . u m i e j ę t n o ś c i a m i gotowania i nakrywania do stołu wedle ludowych tradycji, a w ogólnej punktacji liczy ł y się t a k ż e noty za strój ludowy . Na okolicznościowej wystawie poka­ zano cały dorobek artystyczny K G W . I miejsce zdobyło K o ł o G o s p o d y ń Wiejskich z Goliny, o k t ó r e g o sukcesie z d e c y d o w a ł y piękne hafty, stroje i za­ stawy. I I . 5, 6. Wincenty Krajewski i jego „ K o p e r n i k " (fragm.) V — z okazji Dnia Działacza K u l t u r y o d z n a k ę Zasłużonego Dzia­ łacza K u l t u r y wręczono w Sierpcu rzeźbiarzowi ludowemu Wincentemu Krajewskiemu. * 1—14 V I — w stanicy wodnej P T T K w Znamierowicach k. Nowego Sącza o d b y w a ł się plener dla t w ó r c ó w ludowych z woj. krakowskiego zorga­ nizowany przez Z a r z ą d W o j . ZSMW w Krakowie. Celem pleneru jest roz­ wijanie twórczości ludowej, stanowi on też formę pomocy stypendialnej dla a r t y s t ó w . N a zakończenie pleneru otwarta została wystawa p o w s t a ł y c h tam prac. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz Fot. Jan Świderski E R R A T A W przekładzie art. Richarda Jefabka „ W i e l k o p o l s k a czy M o r a w y " (zamieszczonym w numerze 1/1973 naszego pisma) znalazły się błędy, k t ó r e — przepraszając gorąco A u t o r a — Redakcja c h c i a ł a b y w t y m miejscu p o p r a w i ć , s. 33 za przypisem brak cudzysłowu. s. 34 trzeci akapit. Udowodniony i bezsporny jest fakt istnienia związku m i ę d z y drzeworytami z Moraw (rodziny Maślików) a drzeworytem z M a t k ą B o s k ą na feretronie, a nie j a k p o d a ł t ł u m a c z „ m o r a w s k i e j t r a d y c j i " tego drzeworytu. N a tejże stronie przed przypisem 15. Jest r. 1889. Powinno b y ć — 1899. s. 35 lewa szpalta, wiersz 14. A u t o r o w i chodzi o „ K r a v a f s k o " , region etnograficzny w okolicach Nowego Jiczina. s. 35 prawa szpalta, wiersz 12. Winno b y ć „ p a r a f i a n i e " , a nie „ k s i ę ż a " . T a m ż e — wiersz 18: H o s t y ń znajduje się na Morawach, jest więc na Ziemiach czeskich, a nie w Czechach. T a m ż e —• wiersz 23: „ P a ń s t w o lukovskie" •—• chodzi oczywiście o p a t r i m o n i u m . T a m ż e — wiersz 28. Powinno b y ć w liczbie mnogiej —- m i a n o w a ł kaznodziejów, którzy...". s. 30 Ostatnie zdanie na lewej szpalcie winno b r z m i e ć : „ O b r a z M B Turskiej, k t ó r y Błaszczyk reprodukuje pod nr 12 i przypisuje jego autorstwo — słusznie czy niesłusznie —• Klijewskiemu, sam świadczy o t y m , że jego t w ó r c a nie mógł b y ć w y k o n a w c ą Przenoszenia Panny Marii, grafiki o wiele bardziej dojrzalej". s. 37 lewa szpalta, wiersz 24. Dawniejsza wersja stoi wyżej nie pod względem techniki —• jak p r z e t ł u m a c z o n o —• lecz opisowości. 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5a88310df0019eb303d050a5174158.pdf 4f211f48957b3d36309b5d1102b68e22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:256 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.701-744 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u M z E A MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ETHNOGRAPHIC L INTRODUCTION MUSEUM COLLECTIONS AND GENERAL CHARACTERISTICS IN POLAND OF MUSEUMS The aim of the present article*) is to give an introduction to ethnographic museum directing in Poland as well as to give a general characteristic of the museums. The paper contains a short summary of information on the ethnographic museums existing, nowadays, in Poland, and on ethnographic sections in various multisectional museums, in small collections found in various museums of a regional type and finally in museums situated in the open. Ethographic museum collections in Poland suffered an enormous disaster during the Second World War. The Central Ethnographic Museum in Warsaw had been burnt, many coLlections were carried off, stolen, plundered or destroyed. After the war an action has been taken to resume the museum directing, to protect the extant collections, and to organize field research work the main purpose of the latter being gathering and protection of relics the state of which is in danger. In the area of the reconquered northern and weste,rn provinces a further development of museums already existing and creation of new ones has been carried out. The period between 1946 and 1963 marked an intensive development of the museum directing in Poland especially in the line of interior organization of the museums and of the spreading of their activity. Poland possesses in Warsaw the biggest Museum of Folk Culture and Art organised after the war and having the character of a central museum - a continuation of the pre-war Ethnographic Museum. Warsaw State Ethnological. Museum and the Museum of Folk Culture and Art in Poznań (a department of the National Museum in Poznań) are directly sugordinate to the Ministry of Culture and Art in Warsaw . • This article has been written on the initiative of the polish Ethnographic society in concordance with the Direction of the Museums and Relic Protection, Ministry of Culture and Art on the basis of questionnaires, ample correspondence and personal 'field interviews carried out and closed at the end of 1963. - �702 703 The total number of independent ethnographic museums in Poland amounts to 3 (in Warsaw, Cracow and Toruń). There is an Archaeologic and Ethnographic Museum (in Łódź). The Museum in Łowicz is a Department of the National Museum in Warsaw. The Ethnographic seum in Wrocław . Museum in Wrocław is a Section of the Silesian 1\1u- .There ~re 10 ethnographic sections of District Museums in province capItals ,(BIałystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Koszalin, Lublin, Olsztyn, Opole, Rzeszow, Szczecin, Zielona Góra). The number of regional museums possessing ethnographic collections and being subordinate to National Councils or to social institutions is 90. The t~tal amount of ethnographic museums, ethnographic departments a~d sectIOns as well as social posts having ethnographic collections together wIth mu.seums in the open amounted in Poland at the beginning of 1964 to 110 wIth a total number of 177.196 relic exhibits*) 1. MUSEUMS (EXCEPT MUSEUMS other Social institutions. Dissipated ethnographic collections are also found in various art-and artistic handicraft sections of National Museums a,nd Regional Museums, as well as in other ones, e. g. in museums of Techniq'ue and Textile Industry, in Museum of Musical Instruments in Poznań, in mining museums, in catholic diocesan museums and in private hands. IN THE OPEN). Te following collections have in this country an all-Poland range: Warsaw State. Ethnological Museum the Ethnographic Museum in Cravow, the ArcheologlC and Ethnographic Museum in Łódź as well as the Ethnographic M~zeum (Department of the National Museum) in Poznań. The Ethnograp.hlc Museum in Toruń has a northern-Polish range and, in the domain of fIshery a nation-wide range. T~e s~rvice. areas of the remaining museums embrace major or minor regIOns mhablted by particular ethnic groups. E~r?pean non·Polish collecions with a considerable material of Slav exhlglts are found in the Warsaw State Ethnological Museum and in the Ethnographic Museum in Cracow. Extra European collections are in the follorwing museums: the Museum of Fol~ Culture and Art in Warsaw and in Poznań, the Ethnographic Museum m Cracow, the Regional Museum in Pabianice (province of Łódź) and the Museum of Western Pomerania in Szczecin; the Museum in Bochnia (prov~nce of Cracow) has besides a collection of artistic handicraft. There IS also a small number of ethnographic collections in care cf lyce~ms, schools and various institutions such as the Polish Society for TourIsm, Central Office of Folk Industry and Folk Art Houses of Culture and • the total number of ethnographic relic exhibits in Poland amounted in 1955 to 112.000 (See Bibliography: M. Znamicrowska Priifferowa. Museums and ethnograpric 'l~ctlOns In Poland), whereas in 1958 their total was 115.000 (See BibliographY: ~•. Gładysz. The sCIentIfIc actlvlty of the museums after the war). . 2. MUSEUMS LOCATED IN THE OPEN There are at the present time in Poland 13 museums of the skansen type, located in the open. Apart from that, a fair number of such museums is in the stage of organization and of premilinary preparatory work. They arise not only on the initiative of ethnographic museum centres but also at the suggestion and the aid of Keepers of Monuments in Province Capitals. In the town of Sanok, province of Rzeszów, there is a Museum of Folk Architecture exclusively devoted to this problem. A fairly big space is occupied by sets of buildings arranged for the exposition in the Museum in Nowogród, District of Łomźa, province of Białystok, in the museum of Olsztynek, District of Ostróda, province of Olsztyn and in the Museum of Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ, province of Cracow. There are in Poland besides museums located in the open, in form of several buildings, farms or huts provided with authentic furniture originating from the same farm or purcn'ased in the nearest vicinity. With the category of sui generis museums in the open are also ranked regional museums, the so called Creative Dwelling Chambers inhabited by their owners and in which art and artistic handicraft is demonstrated, e. g. the Kurpian Creative Dwelling Chamber in Tatary near Kadzidło, District of Ostrołęka, province of Białystok in which the visitors are shown the manufacturing of cutouts and decoration of interiors, or the Beskid Creative Dwelling Chamber in Istebna, District of Cieszyn, province of Katowice, where folk musical instruments are exhibited, as well as the Łowicz Creative Dwelling Chamber in Złaków Borowy, District of ł,owicz, province of Łódź, where manufacturing of paper cutouts is demonstrated and also making of paper flowers, straw spiders and ornamented Easter eggs, together with the strewing of sand samples, etc. Active places: Province museums organized Province Province of Gdańsk: of Katowice: Province of Kielce: of Białystok: in the open are, in Poland, 1. Nowogród. District ings). 2. Wdzydze, District 3. Istebna, District of Chamber). 4. Bieliny, District of in the following of Łomża (a set of 7 buildof Kościerzyna (two huts) . Cieszyn (the Beskid Creative Kielce (one hut) �704 705 Province of Koszalin: Province of Kraków: Province Province of Kraków: of Kraków: Province Province of Łódź: of Łódź: Province Province of Olsztyn: of Rzeszów: Province of Warszawa: 5. Kluki, District of Słupsk (the Slovinian farm, a set of 5 buildings and household effects). 6. Kraków-\"'ola Justowska (small church, inn, actual presbitery and granary under the ca!.'e of the parochial office). 7. Zakopane, (a hut called "Tea"). 8. Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ (set of 12 buildings and household effects). 9. Łowicz, (set of 3 buildings). 10. Złaków Borowy (The Łowicz Creative Chamber), 11. Olsztynek (set of 13 buildings). 12. Sanok-Olchowce (Museum of Folk ArchItecture, set of 13 buildings). 13. Tatary, District of Ostrolęka (Kurpian Creative Dwelling). .. -----.~"' ~ Map 1. Museums of the Skansen Type. Furthermore, many museums in the open are in the organization stage, other museums of this kind are being planned. In some areas it has be~n decided to keep intact whole parts of hamlets as a sort of folk architecture reservation (e. g. village of Kościeliska District of Nowy Targ, Province of Kraków). In addition to that a great quantity of relic wooden churches, campaniles and huts in the country are under the protection of province monuments Keepers. Some churches still serve as places of religious worship. There also exists in Poland social monuments preservation provided for by law; either a natural person or a legal person, or else a collective of persons, as well as an institution may be the warden. This law does much to further the interest in folk-culture relics of the society at large. II. AIMS, PROBLEMS AND ACTIVITY OF MUSEUMS. Museums and ethnographic sections in Poland are centres of scientific research work and serve for social instructive purposes. They carry into effect their aims and accomplish their plans by means of field research and stationary investigations, the result of which is the gathering of collections, their documentation and scientific or scientific and popular publications in form of major or minor monographs, articles, inventories, catalogues, pamphlets, bulletins, communiques, etc. The Parliament Act of 15 February 1962 concerning the safeguarding of achievements of culture, particularly museums, not onIy provides a legal basis for the preservation of monuments. By asserting both the scientific Cind social value of monuments of culture, as well as by stressing the responsibility of State and society to preserve them, the Act just mentioned impels our society to hold them in due respect. The Act purports that, besides their didactic-educational activity, museums conduct scientific investigation, bring out the results of their research, and may rightly strive for recognition as institutions for scientific research. The general tendency of the Polish museum directing is to link the activity of museums with the life of the people, with the medium of a respective region and with its social aud cultural requirements, to engage the museums in a struggle for progress and to let them expand humanitarian ideas both on a national and world scale. In connection with this, the museums try to expand the range of their activities, they gather comparative material and aim to establish closer contacts and collaboration with other countries. The slogan launched by the Board of Museums and Protection of Monuments, Ministry of Culture and Art, voiced in this way: "Museums are universities of culture" demands adequate efforts. 45 �706 707 Map. 2 Museums and Ethnographic Collection.> in Poland. �709 708 The within ritual of the creist; craft. policy of the museums and of the ethnographic sections is to embrace, the limits of their possibilities, the whole of the folk material, spiand social culture, the stress being laid on the question of protection folk culture relics and of taking good care of the contemporary folk special importance is attached to the preservation of artistic handi- The question of linking the traditions of folk culture and handicraft with modern life is also given consideration. The social and instructive activity comprizes an organization of permanent and temporary exhibitions as well as ambulant ones for the circulation in the country and in foreign lands. The purpose of those exhibitions is either to characterize the culture and art of a particular region or to illustrate some chosen problems. At the same time the aim of the museums is to stress by means of such expositions the development processes and the dynamics of social and cultural changes seen against a historical background. Side by side with their own expositions the museums demonstrate circulated expositions from other cities of Poland and from abroad. When speaking of exposition one must emphasize the contribution of creative work carried out by coworkers practising plastic arts and photography. To the instructive activity of the museums belong numerous lectures and talks with demonstrations delivered in one's own museum, in other cities and in the country, matinees and evening shows specially devoted to youth and children, consultations and various kinds of courses, questionnaires, press, radio and television communiques, ethnographic accounts, demonstration of own films, competitions, etc. The ethnographic museums serve as a kind of laboratories for the university chairs. In the museum halls and especially in the demonstration stores lectures, seminars, classes and museum practice training are being held for students of university, schools, teachers, instruktors, specialists and for special chosen groups of youth, etc. In connection with the above mentioned considerations some museums are setting up archives on a more or less planned basis: they gather manuscript material concerning material culture, oral folklore, music and dance folklore as well as iconographic collections. The Ethnographic Museum in Toruń has, for example, a section devoted to researches in· the domain of folk dance as well as to the the training in the making of notation by mear.s of the kinetographic method (this museum has also a Dance Group giving, among others, performances and intending in the future to make a demonstration in the scheduled Ethnographic Park of a skansen type. A Song and Dance Group attached to the Ethnographic Park of Orawa exists also in Zubrzyca Górna). Independent ethnographic museums have their own conservation laboratories, whereas ethnographic sections are attended by a common laboratory of the respective museum. Small regional museums usually benefit by the help of other museums in a casual way. The maintenance of the ethnographic collections still suffering from considerable shortcomings, efforts are being made to remove them. The Museum ethnographic section libraries fall short of foreign museum literature. The museums have also iconographic collections but not all of the ethnographic sections are provided with their own photographic laboratories. The ethnographic museums and the ethnographic sections collaborate in the field of science with the university ethnography chairs in Cracow, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warsaw and Wrocław, with the centres of the Institute for Material Culture History of the Polish Academy of Sciences, with the Chair of Architecture and Village Planning in Gdańsk, with the Chair of Polish Architecture History, with the Chair of Architecture and Village Planning and the Chair of Country Architecture in Cracow, with the Chair of Architecture and Village Planning in Warsaw, with the Chair of Country Architecture in Wrocław, with the Plastic Arts, Architecture and Decorative Arts Research Institution in Cracow and with the Folklore Music Research Institution of the State Institute of Art, with the Province Offices for the Maintenance of Ancient Monuments, with the Polish Ethnographic Society and with other scientific societies. In the domain of social instructive works the Museums collaborate with the Culture Departments of the Province, District, Town and Community National Councils, with the School Inspector-General Offices, with the Polish Ethnographic Society with the Polish Teachers Association with the Polish Radio with the Polish Society for Tourism, with Musical Societies and with other institutions. III. SURVEY OF MUSEUMS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS The survey system of the ethnographic museums, ethnographic sections and other centres having museum collections is as follows: 1. The information on museums is classed according to administrative units- Provinces, the total number of these being 17; they embrace all Poland. 2. The provinces are scheduled in alphabetic order. The first number in a Province is always given to the biggest Central, District or autonomic museum' the next museums are listed in the alphabetic order of towns. Museu~s in the open are given at the end of the survey of the respective Province, exception being such museums which are located close to the basic museum building. They are quoted together with the basic museum. �711 710 In the survey text of the various museums in the column of Museums in the open there are mentioned all kinds of monumental buildings or sets of buildings which are destined to be transferred into Ethnographic Parks of a skansen type or to be left in place as an inception of future museums of this sort. Museums in the open which are in an organization stage have been also quoted. But as they are not yet active and officially opened they were not included in the total number of such museums. Attention must be given to the fact that various museums having ethno~ graphic collections are in stage of organization, of transferring their collections to other centres and of trying to augment considerably their collections, thus there is a possibility that some inexactitudes may occur in the quoting of their exhibits; it even may happen that some museum centre just springing up or even already existing will be involuntarily omitted in the register and on the map. The quantity of exhibits mentioned in the register concerns only ethnographic collections actual up to the end of 1964 . • • and 1 scientific worker. The collecting of exhibits began in 1945. The Museum was founded in 1949. Total amount of exhibits: 2360 (among others amber manufactured exhibits). The Museum carries out research work and collects folklore material. publications: Regional catalogues in preparation. Museum in Suwałki (Ethnographic Collections) Address: Suwałki, ul. Kościuszki 81, phone 280. Range of activity: the Suwałki Land. Staff: Zygmunt Filipowicz M.A. Manager and 1 assisting cational worker. The Museum was • Museums in Poland are closed on Mondays. informa:tion in foreign languages it is desirable in advance asking for entry hours. 1. Province Museum in Łomża (Ethnographic Section) Address: Łomża, Sadowa 10, phone 9-37. Range of activity: North-Eastern Mazovia, the Kurpian Virgin Forest and the ancient Łomża Virgin Forest. Staff: Janina Chętnikowa, managing director, docent dr Adam Chętnik founded Museum carries out research publication: catalogues. Because of the necessity of to telephone to the museum in 1958. Total number scientific-edu- of exhibits: 54 The work. Museum in the open in Nowogród Address: Nowogród, District of Łomża Range of activity: The Łomża Land (Kurpian architecture and apiculture). The Managing Body is the Museum in Łomża. The collecting was recommenced after the war in 1949. The Museum was reopened in 1963. The quantity of relic buildings: 7 (one hut dating from the XVIIIth-XIXth century, one granary dating from the XVII1th century, one windmill, one treadmill, two fulleries and one ancient gate). Total number of exhibits: 592 (an entire equipment of a hut and a granary about 150 exhibits, utensils for beekeeping and forest apiculture: 81 exhibits). Furthermore, a whole equipment of a windmill, tools, ~or amber treatment and for the manufacturing of musical instruments, lmplement of Białystok Museum in Białystok (Ethnographic Section) Address: Białystok, Rynek Kościuszki, Ratusz, phone 29-04, 29-93. Range of activity: Province of Białystok Director: Zofia Sokołowska M. A. Manager of the Ethnographic Section: Joanna Maciejewska M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1949. Total number of exhibits: 1727. The richest collections: weaving and ceramics. The Museum carries out research work. Publications: "Rocznik Białostocki" and catalogues of exhibitions. for wax candles manufacturing. 2. Province Museum of Forest and Natural Science of the Białowieża National Park (Ethnographic Collections) Address: Białowieża, pow. Hajnówka, phone Białowieża 24. Range: the Virgin Forest of Białov,;ieża Manager: Engineer Czesław Okołów. M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1920. 'Total number of exhibits: 83 (Białowieża forest apiculture). Publications: catalogues. of Bydgoszcz Ethnographic Museum in Toruń Former Ethnographic Section of the Municipal Museum Address: Toruń, Wały Sikorskiego 19, phone 50-91 and 36-49. Range: Northern Poland, Fishing: the whole of Poland. Comparative material from other countries. Director: Prof. Dr Maria Znamierowska-PrUfferowa. The total number of scientific wor!{ers is 11. '.lo.- �712 713 Collecting began in 1946. The Autonomous Ethnographic Museum dates from 1959. Total number of exhibits: 8044 (out of it about 200 pre-war exhibits). The richest collection: fisheryand the whole complex of the Kujawy folk culture. The museum is carrying out scientific research \vork and collects manuscripts, folklore, especially in the field of folk dance. The Museum has a Dance group called Oskar Kolberg's Dance Group. Iconographic archives. Publications: monographs, (in organization seum). pamphlets The collecting of ethnographic exhibits commenced in 1946. The Museum existed before the war. Total number of exhibits: 908. The richest collections are: garments, furniture, household utensils and folk art exhibits. The Museum is carryng out scientific research work and collects folklore material. Publications: Section catalogues. The Żnin Museum (Ethnographic Collections) - Polish Society for Tourism Address: Znin, Plac Wolności, Baszta Ratuszowa, phone 310 and 199. Range of activity: the historical Pałuki Protectors: Elżbieta Żurawska and Czesław Kawczyński. The collecting commenced in 1960. The Museum was founded in 1963. Number of exhibits: 150. The richest collections are: the Paluki dress, the equipment of the interior of a hut, decorative art, embroidery, folk sculpture, weaving, kermis spice cakes. and communiques. Museum in the open at Toruń stage, the basic institution being the Ethnographic Mu- Regional Museum (Ethnographic Collections) Address: Chojnice, Brama Człuchowska, phone 319 Range of activity: District of Chojnice Manager: Jan Rydzkowski The collecting commenced reactivated in 1960. Number before 1939. After of exhibits: 213. the war the Museum was Museum in the open in Pułkowo Wielkie Address: Pułkowo Wielkie, District Wąbrzeźno, (the museum nization stage) Museum in Grudziądz (Ethnographic Section) Address: Grudziądz, ul. Wodna 3/5, phone 31-39 Range of activity: The Land of Grudziądz and the vicinity Manager: Jerzy Feldman Manager of the Ethnographic Section: Józef Błachnio The collecting commenced in 1883. The Museum was founded in 1885. Number of exhibits: 811. The richest collections: treatment of flax, agriculture, fishing. The Museum is carrying out scientific research work. 3. Province of Mogilno and vicinities). Museum chamber in Kcynia Address: Kcynia, pow. Szubin, lVIiejska Rada Narodowa, Rynek 7. Range of activity: Pałuki (District of Szubin, Znin and vicinities). Patroness: Klara Prillowa Collecting was commenced about 1957. Quantity of exhibits: about of Gdańsk Museum of Pomerania in Gdańsk (Ethnographic Section) Address: Gdańsk, Rzeźnicka 25, phone 31-40-31 Range of activity: the Kashubians with the Slovinians, the inhabitants of the Tuchola Forest called Kociewiacy and Borowiacy, the inhabitants of the Lower Vistula (called Dolni Powiślanie) and of the Żuławy bay (called Żuławianie as well as Warmia - Mazury and Jamno groups for the purpose of comparison. Director: Dr Jan Chranicki. Manager and Custodian of Ethnographic Section: Dr. Longin Malicki. Total number of scientific workers 4 (one of them being docent). Collecting was initiated in 1958. The Museum was reactivated in 1946. Quantity of exhibits: 2.200. The richest collections concern: fishing, agriculture, ceramics, wickerwork, weaving, cabinetmaking and folk art. The Museum is carrying scientific research work and collects folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: folders Museum in the open in Oliwa, near Gdańsk (a windmill has already been erected as a beginning of a skansen type museum). Publications: Museum guidebook and catalogues. Private Collection in Głucha Puszcza Address: Głucha Puszcza, pow. Mogilno Range of activity: Pałuki Land (part of district Owner: Stanisław Pijanowski Quantity of relics: 100 is in orga- 400. Museum of the Kujawy Land in Włocławek (Ethnographic Section) Address: Włocławek, ul. Słowackiego la, phone 36-25 Range of activity: the Kujawy Land Manager: H. Królikowska, assistant-ethnographer: Zenobia WitczakPietrzykowska M.A. Kashubian Museum in Kartuzy (Ethnographic Section). Address: Kartuzy, ul. Kościerska 1, phone 78. Range of activity: Southern part of the Kashubian Land \ �714 715 Manager: Adjunct Franciszek Treder Collecting was initiated in 1932. The Museum was founded in 1947. Total amount of exhibits: 842. The richest collections concern: fishing, agriculture: ho~sehold utensils, plastic art, ceramics, articles made of horn, masks, musIcal Instruments; rarity - Kashubian brocade and pictures painted on glass. Publications: catalogue. Museum in Kwidzyn (Ethnographic 4. Province Upper Silesia Museum (Ethnographic Section) in Bytom Address: Bytom, Plac Thaelmana 2, phone 42-53 Range of activity: Upper Silesia Director: Docent Józef Ligęza Manager of the Ethnographic Section: Dr. Barbara Bazielich and scientific wOTker. The collecting began in 1937. The Museum was founded in 1927. The total number of exhibits: 7.583 The richest collection is: folk art. The Museum does scientific investigations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Museum yearbook, catalogues of exhibitions, communiqli'~s. Silesian Museum in the open (in organization stage). The Museum of the Upper Silesian Village of a skansen type is going to be organized in the grounds of the Province Park of Culture and Rest in Chorzów by care of the Upper Silesian Museum in Bytom and of the Province Custodian of Ancient Monuments. In an area of 72 hectares 72 constructions of ancient wooden architecture will be exhibited. Address: Katowice, Jagiellońska 25. Section) Address: Kwidzyn, ul. Katedralna l, phone 689 Range of activity: Lower Vistula Land Staff: Adjunct Alfons Lemański, man'ager; l assistant in the ethnographic section, one educational officer. Collecting began in 1925; in the same year the Museum was founded. It was reactivated in 1950. Amount of exhibits: about 550. The richest collections concern: fishing and agriculture, folk furniture, wickerwork artioles, ceramics, forms for textile printing, forms for gingerbread making. Rare exhibits: adorned distaffs. The Museum is cołlecting folklore material. Collections apart from museums in the Province of Gdańsk Address: Hel, District of Puck, National Town Council. Hel, pow. Puck. MRN Ancient, previously Protestant church. fishing of the Hel Peninsula" Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: about 120. Permanent exhibition Museum "Deep-sea Museum which is destined to be the in the open in Wdzydze Address: Wdzydze, District nian Museum in Gdańsk). of Kościerzyna Range of activity: Southern part the villages in the neighbourhood). (Departament of the Kashubian Land of the Pomera(Wdzydze and of the huts: (Ethnographic Section) Museum in Chorzów (Ethnographic Section) Address: Chorzów, ul. Powstal1ców 25, phone 401-14 Range of activity: Chorzów and its environs. Manager: Custodian Janusz Modrzyński M.A. Collecting had been started in 1925; the Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 1655. The richest collection: folk medicine. The museum is carrying out research work and collects folklore material. Collecting of the exhibits was commenced in 1906 and finished in 1958. Quantity of exhibits: 2 huts. Completely fitted out, an apiaryand a fishing boat. Quantity of exhibits in the interior Publications: folder. in Bielsko-Biała Address: Bielsko-Biała, ul. Wzgórze 16a, phone 53-53 Range of activity: city of Bielsko-Biała, District Bielsko and partiy district of Cieszyn, Oświęcim, Zywiec and Pszczyna. Manager of the Museum: Stanisław Oczko, M. A. Manager of the Ethnographic Section: Bernadetta Dubrawska-Turno M. A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1895; in the same year the museum was founded. It was reactiv~ted after the war in 1948. Number of exhibits: 722. The richest collections: guild and folk weaving. Wilamowice and Cieszyn folk-dress, garments of the Silesian mountaineers, works of modern painters and sculptors, lace making. The museum is carrying out scientific researches an collects folklore material. Publications: catalogue of the exhibition. Address: Starogard Gdański, Powiatowy Dom Kultury. The Dish-iet Culture House) Depository which is destined to be the beginning of the future museum Address: Sztum. Zamek (Castle). Depository beginniing of the future museum. of Katowice 175 .~ �716 717 Publications: catalogue Museum in the open (see Bytom and Katowice) Museum in Cieszyn (Ethnographic Section) Address: Cieszyn, ul. Tadeusza Regera 6, phone 15-77 Range of activity: Cieszyn Silesia Manager: Ludwik Brożek, and one scientific worker. Collecing of exhibits was started in 1901. The Museum about the beginning of the XIX th century. dates back to Number of exhibits: 2677. The richest collectiOn is the Silesian folk dress and its decoration. The Museum does research work and collects folklore material. Museum in Częstochowa Address: Częstochowa, 44-24, 17-92 and 59-35. (Ethnographic Plac im. dr. Władysława Section) Biegańskiego 45, phone Range of activity: CzęstOChowa and the following Districts: Częstochowa, Kłobuck, Pajęczno, Radomsko, Myszków, Zawiercie and Włoszczów. Manager of the Museum: Włodzimierz Blaszczyk M. A. Manager of the Ethnographic Section: Barbara Wolska M.A. Mgr. Piotr Owczarski (ethnographer) Collecting of ethnographic exhibit!': was started in 1959. The Museum was founded in 1909. Quantity of exhibits: 579. The richest collections are: agricultural and household tools. The Museum material. Publications: is carrying Museum out scientific Yearbook, investigations and collects folklore Częstochowa. Museum in Gliwice (Ethnographic Section) Address: Gliwice, ul. Dolnych Wałów 8a, phone 49-16 Range of activity: Upper Silesia Manager: phers. Dr Ludwik Dubiel; one scientific worker; both are ethnogra- The collecting began after the war in 1946. The Museum was founded in 1905. Number of exhibits: 2460. The richest collection is the Silesian folk art. The Museum is carrying out research work. ,Publications: "Zeszyty Gliwickie" a Gliwice Bulletin and a catalogue of the exhibition (in press). Museum in the open (in organization stage). Museum in PSzczyna Address: Pszczyna, Zamek Range of activity: District of Pszczyna Manager: mgr. Ignacy Płażek Collecting of exhibits began in 1956 Quantity of relics: 16 (peasant art) l\Iuseum in organization stage in Rybnik (Ethnographic Collections). Address: Rybnik, Rynek 17, phone 923 Range of activity: District of Rybnik and of Wodzisław. ::\Ianager: Ryszard Wenglorz Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1958. Amount of exhibits: 126 (the Museum has mining relics). The ::\luseum is collecting folklore material (folk music). Museum in Tarnowskie Góry (Ethnographic Collections) Address: Tarnowskie Góry Rynek l, tel. 26-07 Range of activity: The land of Tarnowskie Góry Manager' Janusz Modrzyński, custodian. collectin~ commenced in 1957. The Museum was founded in 1957/58. Number of exhibits: 298 (The Museum has mining relics). The Museum is carrying out research work. l\Iuseum in Zabrze Address: Zabrze, Plac Krakowski 9 Range of activity: Zabrze and the nearest vicinity Director: Fulczyk Franciszek, M.A. Head of the Ethnographic Section: Irena Bukowska M.A. Museum was opened after the war in 1945 Quantity of exhibits: 300 (costumes and customs, peasant art) The Museum is carrying out scientific researches. Museum in the open The Beskid Creative Chamber Address: Istebna, District of Cieszyn, house Nr. 163 Jana Kawuloka, phone Katowice CPLiA 396-48. Patl'0nage: The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft (CPLiA) Katowice and the Silesian Museum in Bytom. Range of activity: the village of Istebna. The manager of the Chamber is Jan Kawulok. The beginning of exhibits collecting took place in 1961. The Ch~mber is active since 1962. Quantity of exhibits: about 65 pieces. To the nchest collections belongs: the equipment of a mountaineer's hut. Musical instruments (demonstration). Museum in the open in Katowice In the Kościuszko Park there are: a small church and a wooden ~ampanile dating from 1510 transferred from Syrynia, District of Rybmk and a granary dating back' to the XVIIIth century. from Gołkowice, ~istrict of Wodzisław, a wooden church from Miku1czyce near Zabrze datmg from �718 719 1530 and a wooden fulling press; the above exhibits are destined for the Museum of Upper Silesian Village of a skansen type in Chorzów (See also Bytom and Chorzów). 5. Province Museum of Kielce T~e Świętokrzyskie Museum (Ethnographic Section) Address: Kielce, Plac Partyzantów 3/5 phone 67-64, Ethnographic phone 43-91 Range of activity: Province of Kielce Director: Alojzy Oborny M. A. Manager of the Ethnographic Section: assistant. Barbara Erber M.A. Aleksandra Dobrowolska Section M .A. and Collecting of the exhibits began in 1945; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 1326. The richest collection is: folk garments. ?h~ Museum is collecting folk songs. Archives of iconography. PublIcatIons: Yearbook of the Świętokrzyskie Museum. Museum in Radom (Ethnographic Section) Address: Radom, ul. M. Nowotki 12, phone 78-77 Range of activity: City and District of Radom Manager: Anna Apanowicz M.A. Mglr Stefan Rosiński (ethnographer). .The Mus~um was founded in 1923. Collecting of ethnographic exhibIts began in 1958. Quantity of exhibits: 279. The Museum is carrying out research work. Museum in Sandomierz (Ethnographic Address: Sandomierz, Rynek lO, phone 986 Range of activity: Former Province of Sandomierz. Manager: Kamila Załuska M. A. The Museum was founded is 1956. Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: 113 Section) of ethnographic Museum in the open at Bieliny Address: Bieliny, pow. Kielce. Ethnographic Centre skie Museum in Kielce. exhibits of the Świętokrzy- Active since 1957. Exhibits: a hut dating back from the XVIIth and interior of a hut dating from the XIXth century. 6. Province Director: Marian Sikora, M.A. assistant Maria Pocałujko-Kubielas Number of exhibits: 370. The richest collections are folk household and weaving. of Koszalin Museum in Koszalin (Ethnographic Collection) Address: Koszalin, ul. Czerwonej Armii 53, phone 37-30 Range of activity: Province of Koszalin century in Darłowo (Ethnographic M.A. effects Section) Address: Darłowo, District of Sławno, Zamkowa 4, phone 151 Range of activity: District of Sławno and a part of the seaside territory of the Koszalin and Słupsk Districts Manager: Hieronim Fiodorow and 2 scientific-educational officers. The collection of exhibits dates from 1923. The Museum was opened after the war in 1945. Total number of exnibits: 286. The richest collection are: household effects, ceramics, equipment of the weaving chamber. Publications: folder Museum of Middle Pomerania in Słupsk (Ethnographic Section) Address: Słupsk, Zamek KSIąŻąt Pomorskich, ul. Dominikańska 6. Range of activity: Province of Koszalin. Director: Janusz Przewoźny, M. A, assistant of Ethnographie Section: Hugona Ostrowska M. A. Collecting of exhibits began about 1920. The Museum was foun,ded in 1924. Total number of exhibits: 563. The richest collection of exhibits concerns the material culture of the Slovinians. Museum in Złotów (Ethnographic Section) Address: Złotów, Plac Zamkowy 5, phone 376. Range of activity: District of Złotów Manager: Bogumiła Traczyk M. A. with one scientific worker. The collecting commenced in 1962. The Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 332. The richest collection is: weaving (tools and textiles). The Museum is carrying out field research work. Museum in the open at Kluki (Slovinian farm) Address: Kluki, District of Słupsk, Province of Koszalin, phone Smołdzino 38. a branch of the Museum in Słupsk. Range of activity: the Land of the Slovinians Collecting of exhibits was started in 1959. The farm was opened to VISItors in 1963. Quantity of buildings: 5. Total number of exhibits 344. The richest of exhibits concern the material culture of the Slovinians. Publications: Guidebook. Museum in the open Jamno, District Koszalin (in organization). Museum in the open Stara Święta, District Złotów (in organization) �720 721 7. Province of Kraków Ethnographic Museum in Kraków Address: Kraków, Plac Wolnica 1, phone 571-53 Range of activity: the whole Poland and the Slav countries; furthermore, exhibits from Africa, Java, New Guinea and separate objects from other countries. Director: Prof. dr. Tadeusz Seweryn. There are 13 scientific workers in the Nluseum, one of them being a docent. Collecting of exhibits began in 1905 and in the same year the Museum was founded. The total number of exhibits amounts to 28671 (J5,950 Polish exhibits, 10011 exhibits from other European countries and 2539 from nonEuropean countries). The richest coJJection is folk art of the Province of Cracow. The Museum is carrying out research work and coJJects manu-' scripts, folklore and other materials. The inventory of the iconographic archives counts about 20.000 items. Publications: Works and Materials of the Ethnographic Museum in Cracow (a new publication in press) catalogues, guidebooks. National Museum in Kraków Address: AI. 3 Maja, Kraków. Main building and other buildings. Changeable expositions and storehouses with ethnographic exhibits: Kraków, Smoleńsk 9. Range of activity: All- Poland and world-wide range. Director: Dr. Andrzej Banach. Custodian of the Art Industry Section: Dr. B. Daszyńska. Custodian of the Weaving Section: Dr. Maria Rychlewsku. Custodian of the Ceramics: Dr. J. Taszycka. Collecting of exhibits began in 1879. Quantity of ethnographic exhibits: over 2000. The richest collections are: ceramics from Poland and from other Slav countires; ceramics from Kamerun, Peru and Bolivia, Tissues from Slav countries and Hungary. The Museum is carrying out research work. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow, monographs, catalogues, etc. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow. Museum in the open in Kraków Address: Kraków - Wola Justowska. The Museum contains a small church, a presbytery and granary under the care of the parish Office Number of ancient buildings: 3. Director: docent, dr. Jerzy Dobrzycki. The collecting of exhibits was commenced in 1899; the foundation of the Museum took place in the same year. Number of ethnographic exhibits: 47. Cracow creches and puppet hobbyhorses called lajkoniki. The richest ethnographic collection concerns the historyand culture of the City of Cracow in the domain of folk customs; Jewish folklore. The Museum cal'· ries out scientific investigations and collects folklore material. Publications: Kronika miasta Krakowa (HCronicle of the City of Cracow") and catalogues. Museum in Bochnia (Ethnographic Section). Address: Bochnia, Rynek 18, phone 495. Range of activity: District of Bochnia and the territory of Little Poland. Director: Prof. Stanisław Fischer, and 2 coworkers. (ethnographer wanted) Collecting of exhibits began about 1897. The Museum was founded in 1957. Quantity of exhibits: about 603. The richest collection is: folk art (painting and sculpture). The Museum has also a coUection of artistic handicraft from non- European Countries: 384 exhibits. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: Museum guidebook to be brought out soon. Regional Museum 0f the PTTK (Polish Society for Tourism). Muszyna. (Ethnographic Collection). Address: Muszyna, pow. N::-wy Targ, ul. Kity 16. Range of activity: City of Muszyna with vicinity. Social Custodian: Karol Rojna Collecting began in 1943. The Museu~ was founded in 1958. Number of exhibits: 39. The richest collection is folk aj:t. The Museum collects folklore material. Museum in Nowy Sącz (Ethnographic Section) Address: Nowy Sącz, ul. Lwowska 3, phone 83-67 Range of activity: the territory of Ziemia Sądecka. Manager: Zbigniew Borowski, and 1 scientific and educatioT1~1 coworker (ethnographer wanted). Collecting of exhibits began in 1909. The Museum was founded in t938 and reopened after the war in 1946. Total number of exhibits 695, The Museum is gathering folklore material. The Historical Museum in Kraków (Ethnographic Collections) Address: Kraków, Pl. SW. Ducha 5, phone 544-98 Range of activity: City of Cracow. Address: Attached Range of Manager: 46 Museum in Nowy Targ (Ethhnographic Collection). Nowy Targ, ul. Szaflarska 1, phone 334. to PTTK (Polish Society for Tourism) "Gorce" activity: The area of Nowy Targ and of the vicinity. Czesław Pajerski, Custodian �722 723 Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded is 1962. Quantity of exhibits: about 150. The richest collections concern the culture of the ancient guilds and old-time house interiors. The Museum is collecting folklore material. Publications: catalogues to be published shortly. Władysław Orkan's Museum in Rabka (Ethnographic Museum) Address: Rabka, ul. Krakowska 36, phone 12-32. Range of activity: District of Limanowa, northern part of the Nowy Targ District, southern part of the Myślenice District, eastern part of the Sucha District. Manageress: Maria Lechowska-Bujakowa M.A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1928. The Museum was founded in 1936. Number of exhibits: 1279. The richest collection is the folk art. Thc= Museum is carrying out research work and collects materials concerning shepherd folklore. Publications: Museum guidebook. Museum in Tarnów (Ethnographic Section) Address: Tarnów, ul. Kniewskiego 24, phone 194 Range of activity: Districts: Tarnów, Dąbrowa-Tarnów, Brzesko, Dębno. Manageress: Paulina Chrzanowska M.A. and 1 assisting coworker. (ethnographer wanted). Collecting of ethnographic exhibits began in 1957. The number of exhibits: about 100. The richest collections are paintings from Zalipie and toys from Dąbrowa, Tarnów District. Museum of the Cracow Salt Mines in Wieliczka (in organization stage) Address: Wieliczka, pow. Kraków, Park Kingi, skrytka pocztowa 20, phone 227. Range of activity: salt mines in Wieliczka and Bochnia, Carpathian submontane salt territories and other salt mines, both unactive and exploited. Director: Alfons Długosz. Total number of scientific worekrs 8. (ethnographers wanted). Collecting of exhibits was commenced in 1950. Number of exhibits 380 ancient tools and mining fittings; about 60 exhibits - sculptures carved in salt and in wood. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: "Studia i Materiały z Historii Górnictwa Solnego" (Studies and Materials on the Salt Mining History), catalogues, guidebooks, folders and albums (in preparation). (Attached to the Museum as its component part are 10 sets of ancient wooden machines and mining gear dating from the XVIth up to the XIXth century). The Tatra Mountains T. Cha lubiński Museum in Zakopane (Ethnographic Section) ul. Krupówki 10, phone 30-05. The Tatra Lower Highlands (Podhale), Spisz and Address: Zakopane, Range of activity: Orawa. Director of the Museum: Prof. Juliusz Zborowski (died June 1965) with his staff composed of 6 scientific workers, one of them docent. Collecting of exhibits was commenced in 1889. The Museum was founded in 1888. The "Tea" Department was opened in 1910. Total amount of exhibits: 5801. The richest collections concern shepherding, decorative art and pictures painted on glass. The Museum carries out scientific invest;gations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: guide books and a folder. Museum in the open Address: Zakopane, Tea, Bulwar Słowackiego 39. A hut fully equipped, dating from the XVUIth century. Patroness: Janina Szymańska Museum in Zywiec (Ethnographic Section) Address: Żywiec, ul. Kościuszki 5, phone 21-24. Range of activity: the Land of Żywiec. Manager: Jan Studnicki, and 1 ethnographer. Collecting of exhibits was begun in 1925. The Museum was founded in 1936. Total number of exhibits: 736. The Museum is carrying out research work and collects folklore materials. Museum in the open The Orawa Ethnographic Park in Zubrzyca Górna Address: Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ, Dwór Moniaków. Range of activity: 12 villages of the Polish Orawa Górna (Upper Orawa). Manageress: Wanda Jostowa M. A. Custodian of the Tatra Museum in Zakopane. Collecting of exhibits was commenced in 1955; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: the Moniaków manor, farm buildings, the inn from Podwik and other objects; the total amount of buildings and household fittings is 12; inner equipment of the houses counting 363 exhibits. A Song and Dance group is attached to the Museum. Publications: guidebook to the Museum. �724 725 Museum in the open Zakopane. Harenda. Ancient church dating from the XVIIIth century transferred from Zakrzów. District Wadowice Divine service is held there). Quanitity of ethnographis exhibits: 806. The richest weaving in the northern part of the Lublin Provrince. Museum 8. Province of Lublin Museum in Lublin (Ethnographic Section) Address: Lublin, Zamek, phone 25-53, 89-77, 89-79. Range of activity: Province of Lublin and the adjacent territories (Provinces of Warszawa, Kielce, Białystok and Rzeszów). Director: J. Iskrzycka M. A. Manager of the Ethnographic Section: Janusz Optołowicz M.A. The total number of scientific workers and educational officers is 20 (3 of them in the Ethnographic Section). Collecting of exhibits was started in 1901. The Museum was opened in 1906. Quantity of exhibits 9060. The richest collection is the folk art (ceramics, weaving, ornamented Easter eggs, paper cutouts, sculpture and treatment of wood) The Museum is carrying out scientific research and collects folklore and other materials. The iconographic archives contain about 4000 items. Publications: Studia i Materiały Lubelskie (Lublin Studies and Mate~ials). Catalogues. Museum in the open (in organization stage). Museum in Chełm (Ethnographic Section) Address: Chełm, ul. Lubelska 55 Range of activity: District of Chełm. Manager: Kazimierz Janczykowski The Museum was opened in 1919, the Ethnographic Section in 1935. Quantity of exhibits: 786. The Museum in Krasnystaw (Ethnographic Section) Address: Krasnystaw, ul. Nicznickiego 3. Range of activity: District of Krasnystaw. Manager: Zygmunt Tokarzewski Collecting of exhibits was commenced in 1930. The Museum was opened in 1958. Number of exhibits: 358. Publications: folder. Museum in Łuków (Ethnographic Section - in organization) Address: - the Museum has not got any premises of its own. Range of activity: northern part of the Lublin Province Manager: Longin Kowalczyk ethnographer Opening planned: 1964 Address: Zamość, Range of activity: mcść and Biłgoraj) Manageress: in Zamość ul. Ormiańska southern (Ethnographic 26, phone collection is the Section) 24-83. part of the Lublin Province (Districts of Za- Maria L.orentz M. A. Collecting of exhibits was commenced in 1925. The Museum was founded in 1937 and the Ethnographic Section also in the same year. Quantity of exhibits: 985. The richest collections concern the treatment of flax and clay, food preparation. Museum in the open (in organization 9. Province stage) of Łódź Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź Address: Łódź, Pl. Wolności 14, phone 279-08, 348-90, 322-97, 339-13 Range of activity: the whole Poland. Director of the Museum: Prof. dr. K. JaŻdŻewski. Manager of the Ethnographic Collective: J. P. Dekowski M.A. custodian, assistants are 8 scientrric workers and 2 scientificeducational officers. Collecting of the exhibits was commenced in the period between the two World Wars but the main part of collecting work was carried out in 1955-196:1. The Museum was founded in 1931 (up to 1956 it was an Autonomous Ethnographic Museum) The total amount of exhibits reaches 11.202. The most important collections are: folk art and folk clothing. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript materials. Folklore Archives. Publications: "Prace i Materiały Muzeum Archeołogicznego i Etr.ograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna" ("Works and Materials of the Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź, ("Ethnographic series"), guidebooks to exhibitions, catalogues. Museum Address: Range in Łęczyca Łęczyca, Zamek, of activity: Head of the Museum District phone 603, 24-09 of Łęczyca and Poddębice and of the Ethnographic Section: Jadwiga Gradzin Collecting of exhibits began in 1957. Quantity of relics (peasant art): The Museum is carrying out scientific researches. Folklore Archive 920. �727 726 Museum in Łowicz (Department of the National Museum in Warsaw Ethnographic Section) Address: Łowicz, Rynek Kościuszki 4, phone 928. Range of activity: the former Principality of Łowicz. Manager: Henryk Świątkowski, M.A. and one scientific-educational coworker. Collecting of exhibits was commenced in 1952; the Museum was opened in the same year. Quantity of exhibits: 3500. The richerst collection is composed of garments and paper cutouts. The Museum is carrying out research work. Publications: catalogues of the exhibitions. Museum in the open in Łowicz attached to the Museum of Łowicz. Quantity of ancient buildings: 3 (a hut, a stable and a storeroom dating from the XVlIIth century. Two peasant farms dating from the XVIIIth and XIXth century are going to be transferred in the future). Regional Museum in Pabianice (Ethnographic Section) Address: Pabianice, Pl. Obrońców Stalingradu 1, phone 25-02. Range of activity: Districts of Łask, Łódź, Bełchatów. Manageress: Maria Kepler M. A. and one scientific worker (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1962. Quantity of ethnographic exhibits: 203, (34 from Poland and 169 from Africa). The Museum is carl')'!ing out research work. Publications: catalogues. Museum in Piotrków Trybunalski (Ethnographic Section) Address: Piotrków Trybunalski, Plac Zamkowy 4, phone 24_53. Range of activity: District of Piotrków Trybunalski, and partly Districts of Bełchatów and Brzeziny and other territories of Poland. The post of the manager is vacant; 1 scientific-educational worker. Collecting of exhibits began in 1910; the Museum was founded about 1918 and the Ethnographic Section in 1956. Quantity of exhibits: 488. The richest collections are: the folk garments of the Piotrków region, ceramics (Opoczno, Iłża). Publications: guidebook to the museum and catalogue. Museum of Rawa Land in Rawa Address: Rawa Mazowiecka, Baszta Zamkowa Range of activity: Rawa District. Head of the Museum: Józef Prociow Collecting of exhibits began in 1960. Museum was opened in 1963. Quantity of exhibits: 165. The richest collection: weaving, costumes, papercutouts, painted eggs, paper decorations. Museum in Sieradz (Ethnographic Section) Address: Sieradz, ul. Dominikańsh:a 2, phone 639. Range of activity: District of Sieradz and Łask and partly Wieluń and Radomsko. Manageress: Zofia Neymanowa M. A. and Districts of scientific-educational 2 workers. Collecting of ethnographic exhibits was commenced and the ethnographic section organized in 1950. The Museum was founded in 1937. Quantity of exhibits: 1206. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: Studies Regional Museum and Materials to the history of the Sieradz of the PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Land. in Sulcjów Address: Sulejów na Podklasztorzu, phone 58. Range of activity: Sulejów and its nearest vicinity. Custodian: Zacheusz Misiurski (social worker). Collecting of exhibits was commenced in 1954. The Museum was founded in 1950. Total number of ethnographic exhibits: 24.4. The Museum is collecting folklore material. Museum in Tomaszów Mazowiecki (Ethnographic Section) Address: Tomaszów Mazowiecki, ul. Armii Ludowej 15, phone 748. Range of activity: Districts: Opoczno, Rawa Mazowiecka, Brzeziny and a part of the Piotrków District. Manager: Józef Jastrzębski M. A. and custodian, 1 adjunct (both are ethnographers) and 1 educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1927. Total number of exhibits: 2175. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript folklore materials. Museum in the open in the Park surrounding Museum The Łowicz Creative the Palace (in organization). in the open Chamber in Złaków Borowy Address: Złakaw Borowy, pow. Łowicz, dom Justyna Grzegary. Patronate: The Folish Union or Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft. (CPLiA) phone 853. Range of activity: Złaków Borowy and a part of the Łowicz District. The Chamber was opened 1962. Quantity of exhibits: about 250 items (interior of a hut). Demonstration of all kind of work e. g. handicraft, folk art etc. �729 728 10. Province Range of ativity: Mazuria, Warmia, and part of the Vistula Banks. Manager: Józef Wieczerzak M.A. and 1 scientific worker. The Museum was founded in Królewiec in 1909 and transferred to Olsztynek in 1938. The Museum was built up after the War. Quantity of ancient buildings: 13. Quantity of movables: 157. The most important collectio~s are: wooden architecture and equipment of the interiors. The Museum IS carrying out scientific research ..,\Tork. of Olsztyn The Mazurian Museum in Olsztyn (Ethnographic Section). Address: Olsztyn, ul. Zamkowa 2, phone 24-74. Range of activity: Warmia, Mazuria, aBnks of Lower Vistula. Director of the Museum: Hieronim Skurpski. Ethnographic Section: Dr. Franciszek Klonowski, manager; 11 scientificeducational workers (1 in the Ethnographic Section). Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945 and the Museum founded in the same year. The total amount of the ethnographic exhibits is 1405 items (including a pre-war collection). The main collection is folk art (including tissues and artistic tiles). The Museum is carrying out research work and collects manuscript folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Rocznik Olsztyński (Yearbook of Olsztyn), catalogues. Museum in Kętrzyn (Ethnographic 11. Province Museum of the Opole Silesia in Opole (Ethnographic Section) Address: Opole, Mały Rynek 7, phone 28-73, 46-11. Range of activity: Province of Opole Director: Ignacy Kuźniewski Manageress of the Ethnographic Section: Helena Jakubowska, M. A. Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945; the ~IUseum was founded in 1900. Total number of exhibits: 2208. The most Important part of the collection concerns the folk art and folk dress (a sma~l part of the garments was gathered before the war). T~e Museum IS carrying out scientific- investigations and, collects manuscnpt folklore and Collections) Address: Kętrzyn, ul. Powstańc6w Warszawy 1, phone 282. Range of activity: environs of Kętrzyn. Manageress: Zofia Licharewa, custodian. Collecting of exhibits was commenced before 1944/45. The Museum opened in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 42. was other materials. Iconographic Archives. publications: The Opole Museum Yearbook Museum of Lubawa Land in Nowe Miasto Lubawskie Address: Nowe Miasto Lubawskie, ul. 19 stycznia 12 Range of activity: the neighbourhood of Grunwald. Administration head: Maria N owińska Collecting of exhibits began in 1957; the Museum was opened in 1959 Quantity of exhibits: 89 The Mazurian Museum in Szczytno (Ethnographic Catalogues to exhibitions. Museum in the open: Birkowice, Museum Address: in the open Olsztynek, in Olsztynek (Section of the Olsztyn) pow. Ostróda, phone Olsztynek Section) Mazurian Museum District ("Opalski Rocznik Muzealny"). . ., of Opole (m orgamzatlOn). in Brzeg (Ethnographic Section) Address: Brzeg, Plac Zamkowy 1, phone 12-57 Range of activity: District of Brzeg. Manager: Jan Przała M. A. • Collecting of exhibits was commenced in 1901. The Museum was rounded in 1910. Quantity Address: Szczytno, Plac Juranda, phone 437 Range of activity: District of Szczytno, Mrągowo, Pisz, Nidzica and part of the Biskupiec Warmiński District. Manager: Jan Jałoszyński Collecting of exhibits was commenced about 1910. The Museum was opened in 1928. Quantity of exhibits: 588. Publications: a catalogue The Museum is planning to equip the interior of a l\'Iazurian hut with household effects for demonstration purposes in Szczytno. Museum of Opole of ethnographic Jan Dzierżon exhibits: Museum 283. in Kluczbork Address: Kluczbork, ul. 15 Grudnia 12, phone 707 Range of activity: territory of the Opole Silesia. . Manager: Roman Pastwiński, M.A. and one scientific-educatIOnal Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded Quantity of exhibits: about 50 (apiculture). Museum in Nysa (Ethnografic Section) Address: Nysa, ul. Marcinkawskiego l, phone 30-83. Range of activity: District of Nysa. Manager: Tadeusz Chruścicki, M. A. in 164. - :varkel'. m 1957. �730 731 Collecting of exhibits was commenced in 1945. The museum was founded in the same year. Number of exhibits: 350 (prewar collection). Publications: catalogues. Museum in Oleśno Śląskie, Department of the Museum of the Opole Silesia (Ethnographic Section) Address: Oleś no Śląskie, ul. Pieloka 18, telephone 398. Range of activity: District of Oleś n o Śląskie. Manager: Konrad Hanisch, M. A; one ethnographer. Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded in 1960. Quantity of ethnographic exihibits: 93. The richest collection: interior of a peasant hut completely set up. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Racibórz (Ethnographic Section) Address: Racibórz, ul. Chopina 12, telephone: 901, 28-41 Range of activity: Districts of Racibórz, Głubczyce, Koźle and Prudnik. Manager: Janusz Kozłowski, M. A., and two coworkers, one of them being an ethnographer and the other a scientific-educational officer. The Museum was opened in 1927 and reopened after the war in 1948. Total number of ethnographic exhibits: 668 (part of them being a pre-war collection of garments). The Museum is carrying ant research work. 12. Province Ethnographic of Poznań in Poznań. (Department of the National Museum in Poznań) Address: Poznań, Grobla 25, for correspondence: Aleje Marcinkawskiego 9, telephones: 13-04, 21-04, 612-01 (extention 341). Range of activity: al Poland with prevalence of exhibits from Great Poland and the Ziemia Lubuska territory, non-European cOllections from Mexico, Africa, New Guinea. Manager: dr Stanisław Błaszczyk, and three scientific workers. Collecting of exhibits was commenced in 1910. The ethnographic museum collections were initiated in 1911; the Museum was reopened in 1949. The tc'tal number of exhibits amounts to 4312, the Polish ones making 3196 and the non-European 1116 items. The principal collection: folk garments. The Museum is carrying out research work and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Address: of the National Museum guidebook and folders. Museum in Kalisz (Ethnographic Ul. Kościuszki 12, telephone: 36-62. Museum in Konin attached to PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Konin, ul. Słowackiego 8, private phones: 599 and 760. Range of activity: the District of Konin in its historical boundaries. Manager: Social Custodian Zygmunt Pęcherski. Collecting of exhibits was commenced in 1956 and the Museum was foun~ed in the same year. Quantity of ethnographic exhibits: 28. The Museum IS collecting folklore materials. Museum of the Krotoszyn Section) called "Museum Land (Ethnographic Section) Range of activity: District of Krotoszyn. " . Managers: address Krotoszyn, ul. Koźmińska 36: LudWIk KaczynskI. Collecting of the Museum exhibits began in 1958. The Museum. was founded in 1957. Number of ethnographic exhibits: 99. The Museum IS collectIng folklore materials. Museum Museum Publicatior:s: a periodical Studies" ("Studia Muzealne"), Range of activity: the former territory of the Kalisz Land. Manager: Bogumił Kunicki, M. A Collecting of exhibits after the war began in 1957. The Museum was founded in 1907. Number of ethnographic exhibits: about 250. ~he most important collections are: agricultural tools, tools for flax workmg, garments and folk art. in Leszno (Ethnographic section) Address: Leszno, Plac D-ra Metziga 17, phone 474. . Range of activity: Leszno, Wolsztyn, Kościan, Gostyń, Krotoszyn, RaWICZ, Wschowa. Manager: Stanisław Chmielewski M. A (ethnographer) _ Number of exhibits: 872. The principal collection is: Folk castume ana especially head-gear collection. The Museum is carrying out research work. Publications: folder (in the making). Regional Museum in Pyzdry (Ethnographic Collections) Address: Pyzdry, powiat Września, Plac Wolności 17, phone Prez. MRN nr 3. Range of activity: the town of Pyzdry and its vicinity. Manager: Kazimierz Kraska. . Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded m 1957. Quantity of exhibits: 15. The Museum is located in an arcaded house of the XVlIIth century. Museum of the Sulmierzyce Land. Attached to the F. S. Klonowicz' Society Land. (Ethnographic Collections) of Lovers of the Sulmierzyce �732 733 Address: Sulmierzyce, powiat Council nr 18. Range of activity: Manager: Leon Piątek. Krotoszyn, phone of the National Sulmierzyce and its vicinity. Town Collecting of exhibits was commenced in 1956. The Museum was founded in 1957. Quantity of ethnographic exhibits: 238. Museum of the Szamotuły Land (Ethnographic Section) Address: Szamotuły, Baszta Halszki, phone 601, extention 47. Range of activity: District of Szamotuły. Manager: Janusz Łopata M. A. and one ethnographer. Coll.ecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1957. ~u.anbty of ethnographic exhibits: 185. The Museum is carrying out scienbflc researches. Publications: catalogues. 13. Province Museum Address: Rzeszów, ul. Ran~e of a.ctivi ty: the of t~e mhabltants called DIrector: dr Franciszek !he. ~thnographic sCIentIfIc workers. of Rzeszów in Rzeszów (Ethnographic Section) 3 Maja 19, phone 39-78 and 44-17. whole Province and especially 3 regions: the regions Rzeszowiacy, Lasowiacyand Podgórzanie. Błoński. Section: Docent Dr Franciszek Kotula managEr a"d two .. Collecting of exhibits began and continued in ten years (between the. t:vo World Wars.). The Museum was founded in 1935. Quantity of eX~lblts: 7399. The most important collections are: folk garments embroiderIes, sculptures and pictures, ritual objects, household effects' and agricultural. tools. The Museum is carrying out research work and collects manus?rIp~ folklore and other materials. Iconographic Archives. Pub:lcatlOns: Papers of the Museum in Rzeszów and Annals of the Museum m Rzeszów ("WYdawnictwo Muzeum w Rzeszowie", "Roczniki Muzeum w Rzeszowie") (in the making). Regional Museum in Biecz (Ethnographic Address: Biecz, powiat Gorlice, ul. Kromera. Range of activity: the city of Biecz and its region. Manager: Tadeusz Sławski, M. A. Collections) ThLe~Museum .was founded in 1953. Quantity of ethnographic exhibits: aeou, :10. The rrchest collection concerns the handicraft and the spiritual culture of the middle class. The Regional Museum of the PTTK in Gorlice (POlish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Gorlice, ul. Wąska 11, phone 25. Range of activity: District of Gorlice, the Lower Beskid (Beskid Niski). Manager: Alfred Wacławski Collecting of exhibits began in 1918. The Museum was founded in 1958. Quantity of exhibits: 225. The most important collection concerns sculpture, garments and petroleum industry. The Museum is collecting folklore materials. Publications: catalogues. Museum in Jarosław (Ethnographic Section) Address: Jarosław, Rynek 4, phone 779 Range of activity: District of Jarosław and the villages in the neighbouhood. Manager and custodian: Dr. Kazimierz Gottfried, one scientific worker. Collecting of exhibits began in 1921. The Museum was founded in 1925. Number of exhibits: 117. The most important collection concerns the middle class ethnography. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Krosno (Ethnographic collections) Address: Krosno nad Wisłokiem, ul. Nowotki 16, phone 63-76, 65-71. Range of activity: District of Krosno Manager: Józef Janowski M. A. Colrecting of exhibits began in 1954; the Museum was founded in the same year. Number of ethnographic exhibits: 96. The richest collections: garments and folk art; petroleum industry. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: cataloguQs. Museum in Przemyśl (Ethnographic Section) Address: Przemyśl, Plac Czackiego 3, phone 23-35. Range of activity: District of Przemyśl, Jarosław and Lubaczów; some parts of the exhibits comes from the adjacent territories: the area of the Rzeszów Province, the land of the Bojki and of the Huzuls, Pokucie, Podolia and Volhynia. The director of the Museum is Antoni Kunysz M. A. and one scientific worker, Mgr Stefan Lew, ethnographer. Collecting of exhibits began at the end of the XIXth century. The M~seum was founded in 1909. The total number of exhibits is 1360. The mam collections are: fishing, beekeeping. agriculture, folk costumes, ornamented Easter eggs. The Museum is carrying out research work. �734 Address: 735 Museum in Sanok (Ethnographic Sanok, ul. Zamkowa 3, phone 708. Range of activity: District of the Krosno District. Collections) of Sanok, Lesko, Brzozów, Ustrzyki, and a part Manager: Stefan Stefański; three scientific-educational officers. Collecting of exhibits began in 1934; the Museum was founded in the same year. Total amount of ethnographic exhibits: 845. The main collection concerns material culture and garments. Museum in the open in Sanok The Museum of Folk Architecture in Sanok. Ethnographic Park borderline of the city of Sanok and the Olchowce village. Address of the Direction and Administration of the Museum: ul. Traugutta 3, phone 24-93. Address of the Exhibition phone Sanok 24-01. Center: Park Etnograficzny Dębica, District ciety. of Łańcut. of Ropczyce. The ethnographic Regional Sanok, Lubaczów, Tourism. Director: Aleksander Rybicki, custodian of the Museum. Four Scientific workers, three of them being ethnographers. . Collecting of exhibits was commenced in 1958; the Museum was founded In the same year. Exhibits transferred: an Orthodox church dating from the XVIIth cen_ tury with a small campanile and a charnel house; 2 peasant huts. Relics stored up: Orthodox church dating from the XVIIth century, small wooden chapel dating from the XIXth century, oil mill and the hut of an oil miller, granary dating from the XVIIIth century, 2 huts of Bojki peasants and a country house. The Museum is carrying out scientific investigations and collects script folklore and other materials. Iconographic archives. District Kolbuszowa, District of Kolbuszowa. Nature and Culture Relics Lovers. w Olchoweach of mobile exhibits: Białobrzegi, in a school. on the ' Range of activity: southern part of the Rzeszów Province _ of Ustrzyki Dolne, ~esko, Jasło, Gorlice, Strzyżów, Brzozów, a part of the District of P:-zemysl (terr~tories inhabited by Bojki, Łemki, Dolinianie and Podgórzame) and the hIghland area of the Nowy Sącz District (Province of Cracow) inhabited by the Łemki. Total number of relic buildings: 13. The number The richest collection: equipment of interiors. Bartne, District of Gorlice (Ukrainian Social - Cultural Society). Collections of the Łemki culture exhibited in a wooden orthodox church dating from the XVIIIth century. Collections of Łemki stonework exhibits in a stone granary dating from the XIXth cen tury and other ethnographic collections in the village of Bielanka. 1678. manu- Museum stations: Haczów, District of Brzozów - wooden church dating from the XVth century; Ułucz, District of Brzozów - wooden orthodox church dating from 1510; Blizno, District of Brzozów planned ethnographic re~ervation with relics dating from the XVth and XVIth century Furthemore, there are other ethnographic collections and reli~~ of folk architecture in the Province of Rzeszów which serve as museum buildings: they are situated in the following localities: Collections of various institutions: District of Lubaczów. Łańcut, District of Łańcut. (Collections of Dr. Władysław Przeworsk, Ropczyce, Society. District Museum Social Museum. Balicki). of Przeworsk. are located of the Social Cultural Goslar's Museum collections Museum of the Polish So- of the Society Polish Society Ethnographic of for Society Social Museum. District of Ropczyce. MUSeUlTIof the Regional Social-Cultural Strzyż ów, District of Strzyżów. Museum Liceum-SchooI. Szymbark, Presidium a Museum) District connected with of Gorlice. of the District National Council (ancient manor changed into Private ethnographic collections are also found in the following localities: Jasło (folk art icons). Pruchnik, District of Jarosław. Sanok (the Huzul folk art, especially ceramics, Rumanian ceramics-about 60 exhibits). Ustianowa Dolna, District Ustrzyki Dolne (household effects and tools- about 70 exhibits) Wyszatyce, District of Przemyśl. 14. Pr.ovince of Szczecin Museum of Western Pomerania, Maritime Section (Ethnographic Hall) Address: Szczecin, Wały Chrobrego 3, phone 422-56 Range of activity: Province of Szczecin Director of the Mmeum: Władysław Filipowiak M. A. Custodian of the Maritime Section: Dr. Wiktor Fenrych; One scientific worker. Collecting of the exhibits began in 1947. The Maritime Museum was founded in 1945. The Museum of the Western Pomerania was founded in 1950. Total number of exhibits: 1390 out of which 1100 are Polish and over 200 come from West Africa (some part of the Polish exhibits was collected �737 736 before the war). The richest collection: water transport an.d fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: West Pomerania Materials ("Materiały Zachodnio-Pomorskie"); catalogues. 15. Province Warsaw State of Warsaw Ethnographic Museum Address: Warszawa, ul. Szeroki Dunaj 5, phone 31-16-13. Range of activity: all Poland, and the culture of primitive peoples of the world. Director: Prof. dr. Ksawery Piwocki Assistant Director: Dr Kazimierz Pietkiewicz; total number of scientific workers 16, scientific- educational officers 2; two of the scientific workers are docents. Collecting of exhibits began in 1947; the Museum was founded in the same year. The total number of exhibits is 37.660, the Polish ones being 26.260, The rest i. e. 11.400 are exotic exhibits. The most important collection: folk artistic culture. The Museum is carrying out scientific investigations and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Publications: "Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie" (Ethnographic Papers of the Museum of Culture and Art in Warsaw), catalogues of exhibitions. Museum in Płock (Ethnographic Section) Address: Płock, ul. Narutowicza 2, telephone 25-93, 28-31. Range of activity: the Płock l\Iazovia. Manager: Marian Sołtysiak M. A, 3 scientific workers, one of them being an ethnographer. Collecting of exhibits began in 1912; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 564. The richest collection concerns: sculpture, painted chests, paper-cutouts, fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: "Kultura Ludowa Regionu Płockiego" (Folk Culture of the Płock Region in preparation). Museum in the open in Tatary The Kurpian Creative Chamber Address: Tatary pod Kadzidłem, pow. Ostrołęka, dom Czesławy Konopkówny. Patronage. The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft Kadzidło. The Chamber is run by Czesława Konopkówna, a famous expert in paper cutouts. Quantity of exhibits: about 50 including cutouts, chandeliers, ritual pastry. 16. Province of Wrocław Demonstration of cutouts making and of the decoration of interr'ors. Ethnographic Museum in Wrocław (Department of the Silesian Museum in Wrocław) Address: Wrocław, ul. Kazimierza Wielkiego 33, phone 345-24. Range of activity: Lower Silesia, Opole Silesia and Upper Silesia. Manager and Keeper: Dr Leszek Itmann - three scientific workers. Director of Silesian Museum: Mgr. Maria Starzewska. Collecting of exhibits began after World War II, in 1947. The Museum was founded in 1954. Total number of exhibits: 3035. The iconographic archives have aoout 10,000 items. (partly pre-war collections). The most important collections are: folk plastic art, cabinetmaking and blacksmithery. The Museum is carrying out research work and collects manuscripts, folklore and other materials. publications: "Roczniki Ethnografii Śląskiej," "Zeszyty Etnograficzne" (Annals of Silesian Ethnography, Ethnographic Papers), catalogues. Regional Museum in Chojnów (Ethnographic Collections) Address: Chojnów, pow. Złotoryja, Zamek Piastowski, Plac Zamkowy 3, phone 163. Range of activity: District of Złotoryja. Manager: Adam Kogut. Collecting of exhibits was commenced in 1959; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 103. The main collection is composed of furniture tools for flax working, gingerbread baking tins, pictures on glass, bonnets. Museum in Jawor Address: Jawor, ul. Armii Radzieckiej 18, phone 107. Range of activity: The Sudety submontane region and partly Lower Si- lesia. Manager: Włodzimierz Musiał. Collecting of exhibits was commenced before the war. After the war the Museum was opened in 1945. Quantity of ethnographic exhibits: 127 (partly pre-war collections). The richest collection: folk garments. Regional Address: Range of Manager: them being Collecting 1914. Total Museum (Ethnographic Section) Jelenia Góra, Matejki 28, phone 34-65. activity: the hollow of Jelenia Góra and Lower Silesia. Zbisław Michniewicz M. A, and two scientific workers one of an ethnographer. of exhibits was initiated in 1912. The Museum was founded in number of exhibits: 1300 items (partly pre-war collections). The �738 739 main collection concerns: glass painting seum is carrying out research work. Museum and folk cabinetmaking. in the open: a copy of a Lusatian hut from Karpacz, The Mu- in 1960. Num'cer of exhibits: 397 (including also pre-war Museum is carrying out scientific researches. Publications: catalogue of a temporal exhibition. dated 1914. Museum in Kamienna Góra (Ethnographic Collections) Address: Kamienna Góra, Plac Wolności 24, phone 275. Range of activity: District of Kamienna Góra, partly District and Jelenia Góra. Manager: Stanisław Sabak. A guidebook to the permanent exhibition of Jawor to appear shortly. Museum in Wałbrzych (Ethnographic Collection) Address: Wałbrzych, ul. 19o Maja 9, phone 48-45. Range of activity: Wałbrzych and its vicinity. Manager: Eufrozyn Sagan. Coll~cting was commenced in 1908. The Museum was opened in 1911. Quantity of eth~ographic exhibits: about 679. (Some of them belong to the pre-war collection). The Museum has mining relics. Publications: A guidebook to the Museum. Museum in Ziębice (Ethnographic Collections) Ziębice, powiat Ząbkowice Śląskie, ul. Przemysłowa Address: 378. Range: District of Ziębice Śląskie. Manager: Wacław Brejter M. A. Collecting of exhibits founded in 1931. after the 10, phone t. ł 1 I ! war began in 1950. The Quantity of relics: 477 (some of them were collected The richest collection: artistic handicraft. Museum was before the war). Museum in the open (a church where Divine Service is held). Address: Karpacz-Bierutowice, District of Karpacz, Province of Wrocław (The little protestant church called Wang dating from the XVIIth century was transported from Norway some 100 years ago). 17. Province of Zielona Góra. Central Museum in Zielona Góra (Ethnographic Section) Address: Zielona Góra, Al. Niepodległości 15, phone 11-47. Range of activity: Province of Zielona Góra. Director: Klemens Felchnerowski M. A. Manager of he Ethnographic Section: Barbara Kołodziejska M. A. Collecting of exhibits began after the war. The Museum was reopened The Museum in Gorzów Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Gorzów Wielkopolski, ul. Warszawska 35, phone 28-43. Range of activity: the City and the District of Gorzów, District of Strzelce Krajeńskie, and a part of the Sulęcin and Rzepin Districts. Manager: Henryk Przybylski Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quantity cf exhibits: 60 (including pre-war ones). The most important collection: gingerbread baking tins. C?l~ecting of exhibits was commenced in the XVIIIth century. Number of e~hlbltS: abou~ 69~ (part of them belonging to the pre-war collection). The rIchest collection IS weaving. Publication: collections). Museum in Międzyrzecz Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Międzyrzecz Wielkopolski, Podzamcze 1/3 phone 567. Range of activity: Dristricts of Międzyrzecz and Świebodzin and a part of the Sulęcin and Sulech6w Districts. Manager: Alfons Kowalski, and one scientific-educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quanity of exhibits: 536 (some part of them was collected before the war). Museum in Nowa Sól (Ethnographic Section). Address: Nowa S6l, ul. Świerczewskiego 26, phone 640. Range of activity: Districts: Nowa Sól, Szprotawa, Głog6w, Żary and Żagań. Manager: Aleksander Fudalej, and one scientificeducational officer Collecting of exhibits was commenced in 1946. The Museum was reopened after the war in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 223 (some part of them was collected before the war). Regional Souvenir Chamber in Babimost (The Society for Culture Ziemia Lubuska Territory) Address: Babimost, powiat Sulech6w, Dom Kultury. Range of activity: District of Babimost. Manager: Edward Rabiega M. A. Opened since 1963. Quąntity of ethnographic exhibits: 4.0. The collection: agricultural tools and folk garments. IV. BIBLIOGRAPHY OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC DIRECTING (CHOSEN WORKS AND ARTICLES) of the richest lVIUSEUM A n t a n i e w i c z W., The Problem of the regionaL museum system in PoMuseum memorandumbook 1947, part 8, pages 341-347. (Typy i sie¢ muzeów w PoJsce). land. �740 741 A n t o n i e w i c z W., The Problem of the regional museum system in Poland. Polish non-school education. Warsaw 1933 and 1924. (Zagadnienie sieci muzeów regionalnych w Polsce. Polska Oświata Pozaszkolna). C i o ł e k G., Problem of folk architecture preservation. Protection of Monuments H. V. nr. 4, Warszawa 1952. (Zagadnienie ochrony budownictwa ludowego, Ochrona Zabytków). na wolnym powietrzu. Lud Tom XLII). M o s z y ń s k i K., seums, their (Etnografia dania). Muzeum Ethnography Pomorskie in the aims and tasks. Regional w muzeach regionalnych, w Gdańsku, Regional Library. Muzea Oddział Museums, Wdzydze. Regional Volume I, Warszawa regionalne ich cele Mu- 1928. i za- C z e c h o w i c z o waN., On the History of Skansen in Poland. "Museum Directing" Nr. 6, 1957, page 10-28. (Z dziejów Skansenu w Polsce. "Muzealnictwo"). Museum E s t r e i c h e r K., Cultural Losses in Poland London 1944. pages XVII, 497. (Straty kultury Polskiej). F r a n k o w s k a M., Regional Ethnographic museums in Poland. "Lud", volume XXXVI, Wrocław 1946, pages 341-347 (Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce). P a z d u r J., Problem of protection and conservation of relics of technique. Protection of Monuments, Xth annual, nr. 2, Warsaw 1957. (H. Pazdur. Ochrona zabytków R X, nr 2, Warszawa 1957). G ł a d y s z. Scientific activity of the ethnographic museum centres after the war. Polish Ethnography, Polish Academy of Sciences, Wrocław 1959, pages 109-138. (Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnografia polska II. G ł a d y s z M., Upper Cultural ryzacją ukowy, Works on inventory making of the folk architecture in Silesian Scientific Institute, Bulletin. Series: Scientific and Life, nr 2, Katowice 1958, pages 16, tables 3 (Prace nad inwentabudownictwa ludowego na Górnym Śląsku. Śląski Instytut NaBiuletyn, Seria: (Zycie Naukowe i Kulturalne). Silesia. J o s t o w a W., The Ethnographic Park in Zubrzyca Górna, Orawa territory. The Fo'1k, Volume XLIV, Wrocław 1959, pages 479-:-480. (Park Ethnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Lud. Tom XLIV). K lon o w s k i F., The Ethnographic Park in Olsztynek. Olsztyn 1958. (Park etnograficzny w Olsztynku). K u n z L., Ethnographic tries, Brno 1958, Pages tel-und osteuropiiischen Museums 139-174 Staaten). of the Central and East European (Die ethnographischen Museen der Coun- mit- K u n z L., Investigations on the Polish Ethnographic Museums, The Czech folk, pages 150-156. (Zkusenosti a poznatky z polsky musei ethnografickych, "Cesky Lid". 1957, N. 4. L e c h J., Inventory making of folk architecture in the territory oJ the Province of Łódź. Łódź Ethnographic Studies, Volume IV. Łódź 1962. (Inwentaryzacja budownictwa ludowego na tere:lie Województwa łódzkiego. Łódzkie Studia Etnograficzne). Lorentz S., Museums and Collections in Poland. 1945-1955. Polonia Publishing House Warsaw, 1956. M a l i c k i L., Museum in the open. The Pomeranian Museum in Gdańsk. Department in Wdzydze. "Lud". Volume XLII. Wrocław 1956. (MU7:eum Directory. Collective work. Publication of the Museums Association in Poland, Cracow 1947. (Muzealnictwo. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Związku Muzeów w Polsce. Kraków 1947). P i e ń k o w s k a H., The farm of the Moniak family in Zubrzyca Górna. Protection of Monuments, 1955. (Zagroda Sołtysów Moniaków w Zubrzycy Górnej. Ochrona Zabytków, 1955). P i e t k i e w i c z K., The State of the museums and ethnographic collections in Poland. "Lud" XXXVI, Lublin 1946, pages 389-396 and "Lud" Cracow 1947, pages 409-412. (Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce). P i w o c k i K., Museums in the open. BuUetin (Muzea pod gOiJm niebem. Biuletyn Historii S e w e l' y n T., Among ruins page 5 and others (Na gruzach of the History Sztuki. 1957). of Art 1957. "Museum quarterly". Yearbook 1; "Kwartalnik Muzealny RI, 1948). 1948, Seweryn T., Folk Art. War losses in polish oollections in the Domain of artistic handicraft; volume 2, Warsaw 1953, pages 9-89, tables 1-49 (Sztuka ludowa. Straty wojenne zbiorów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego). S kur p s k i H., A Skansen Museum in Olsztynek, "Lud" Volume XXXVII, Cracow 1947, pages 412-415. (Muzeum Skansenowskie w Olsztynku). S ub ocz graphic Scientific Śląskim Instytut o waM., Works on the Silesian Skansen. Works and EthnoMaterials. Polish Ethnographic Society. Edited by the Silesian Institute. Katowice-Cieszyn 1957, pages nO-123. (Prace nad Skansenem. Prace i Materiały Etnograficzne P T L. Wyd. Śląski Naukowy, Katowice--Cieszyn 1957). T ł o c z e k L, The problem of ethnographic parks in Poland. Protection of Monuments, R X, nr 2, Warsaw 1957. (Zagadnienie parków etnograficznych w Polsce. Ochrona Zabytków R X, nr. 2 Warszawa 1957. Specification of wooden architecture elaborated by the Chair of Architecture and Village Planning. Annual reports. (Wykazy inwentaryzacji budownictwa drewnianego. Katedra Architektury i Planowania wsi. Sprawozdanie roczne). Z aw ist ow icz-A d am sk a K., An Ethnographic Park-Museum in �743 742 Łódź Ethnographic Studies. Volume I., Łódź 1959, page 7-19. (Park Etnograficzny - Muzeum pod otwartym niebem. Łódzkie Studia Etnograficzne, Tom I., Łódź 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Museums and ethnographic Sections in Poland, "Lud" Volume XLIV, Wrocław 1959, page 351-390. (Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. Tom XLIV, Wrocław, 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Protection of folk culture relics. Field guidebook, Toruń 1947. (Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik terenowy. Toruń 1947). Centralny Instytut Kultury. Current continuous museum publications of the Board of Museums and Monuments Protection. Ministry of Culture and Art. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa, Krakowskie Przedmieście, 15/17. 1. Information Bulletin (Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwo Kultury i Sztuki) A bimonthly edition. 2. Library of Museum Directory and Protection of Monuments (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków). 3. Museum Directing (Muzealnictwo). 4. Protection of Monuments (Ochrona Zabytków) A quarterly edition). Furthermore, permanent museum publications have been quoted in the surveys of particular museums (Białystok, Częstochowa, Gliwice, Grudziądz, Katowice, Kielce, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław). the open. . CURRENT CONTINUOUS .•. .•. ETHNOGRAPHIC PUBLICATIONS. Institute of Material Culture History. Polish Academy of Sciences. Instytut Historii Kultury Materialnej. Polska Akademia Nauk. Warszawa, Nowy Sw,iat 72, Pałac Staszica. 1. Library of the Polish Ethnography (Biblioteka Etnografii Polskiej). 2. Polish Ethnography (Etnografia Polska). 3. Polish Ethnographic Atlas (polski Atlas Etnograficzny). 4. Works of The Ethnographic Section. Institute of the Material Culture History. Polish Academy of Sciences (Prace Działu Etnografii IHKM, PAN). Polish Ethnographic Society (polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, ul. Nankera 4) 1. People LUD (Rocznik PTL) Dział III Muzea. 2. Ethnographic Archives (Archiwum Etnograficzne). 3. Atlas of the Polish Folk Costumes (Atlas Polskich Strojów Ludowych). (Biblioteka Popularna). (Literatura Ludowa). Bimonthly edition. Address of the editor's office: Warszawa, Nowy Swiat 72. 6. Ethnologic Works (Prace Etnologiczne). 7. Ethnographic Works and Materials (Prace i Materiały Etnograficzne). 8. Oskar Kolberg's Complete Works (Dzieła wszystkie Oskara Kolberga). Reedition containing the Polish verbal and musical folklore of the XIXth and of the beginning of the XXth century. Up to now 38 volumes have been published. The total number of volumes planned is 65. Editor's 4. Popular Library 5. Folk Literature office: Poznań, ul. Kantaka 2. 9. Łódź Ethnographic Stadi.es (Łódzkie Institute Studia Etnograficzne). of Art Polish Academy of Sciences (Instytu Sztuki PAN), Warszawa, Długa 26/28 ar Warszawa, Srebrna 12 "Ruch") 1. Polish Folk Art (polska Sztuka Ludowa) a bimonthly edition. 2. Bulletin of History of Art, A quarterly edition. 3. Monographs concerning the folk art. In adition to the publications mentioned above, dispersed ethnographic articles can be found in University Editions issued in parts (Zeszyty Uniwersyteckie) and publi"hed by the universities of Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa and Wrocław. A delay in publishing of this pamphlet,caused an unvoluntary omissio:1 of some newly organised or reorganised museums (e.g. in Borzestawo, provo of Gdańsk, distr. Kartuzy - (a museum in the open, one hut), in Sosnowiec, provo Katowice - (the Mining Museum of the Professional Unions), in Szreniawa, near poznań - (Agricultural Museum) etc., some inaccuracy in the quantity of given relics and names of new museum workers etc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30bd9861be3a15c9b3357eaf420c3a4.pdf 3b61480f55cb4cb7cbb18eb0ae631e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:259 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U·D ORGAN ORGANE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOlVl LI ZA ROK 1966 CZ. I WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196, �LUD TOM LI CZĘŚĆ [ �u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE Z A ł. O Ż O l D'ETIINOLOGIE Y W ROK U 1895 ('HZEZ ANTONIEGO KALINF; OG6LNEGO ZBIORU TOM LI ZA ROK 1966 Cz. I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE 1967 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, IJ. W. ANTONIEWICZ I, J. GAJEK, CZEKANOWSKI A. L. GODLEWSKI M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ~ ..~..-l. ~ (. t...·~ .M ~1Ś' \' .•.ti ..••••..• ~··· ,L '. ",1 ~. 1 'VI 4.,) 11") V I"'.') REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, Nakład Oddano LUDOZNAWCZE WROCŁAW, 1200 egz. Ark. wyd, 26,2, druk. 22. Papiel' do składania 12 X 1966 r. Druk ukończono Zam. 297'66 - D-12. WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA. - WROCŁAW NANKERA 1967 4 ilustr. kI. III. 70 g, 70xlCO. w lipcu 196, r. Cena zł 4'} WROCŁA\V. UL. LELEWELA 2?- �Spis rzeczy L Rozprawy O l g a G a j k o w a, Historia Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-lecia (Summary) . J a n M a n u g i e w i c z, Etnografia w Warszawskich Towarzystwach Naukowych i ich zastępnikach . W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności (Summary) T a d e u s z W rób l e w s k i, Rozwój zainteresowań ludoznawczych w Wielkopolsce (Summary) W. K. B a n d a r c z y k, Bielaruskaja etnografija u pracach polskich dasledczykow XIX L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dołęga-Chodakowskij (Adam Czarnockij) i jewo nasledije . K o n r a d W YP Y c h, Jan Stanislaw Kubary. W 70-tą rocznicę zgonu (Summary, Zusammenfassung) II. ETNOGRAFIA styna Kar POLSKA, z. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków 83 93 123 165 181 polskie w Kancjonale Mazurskim. "KomuOlsztyn 1963, nr 3 (81) s. 333-374 (Anto- Wozaczyńska) O. P o lon e c, Slovanske valasky fok os e a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Od boru w Martine. Wyd. Osveta n.p. Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż al o v, Va1asi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, 1963 (Kazimierz S~qski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage wr Landesgeschichte. Wydal Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. Dybowskij, Osnovnyje etapy źizni i dejatelnosti, Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . ~-\.L. C e k a n o w s kij, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o jego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, z. l Jasiewicz) 70 1963 (Kry- Czerniewska) (Zbigniew 61 S p r a w o z d a n ia i r e c e n z j e o l H l a w i c z k a, Melodie nikaty Mazursko-Warmińskie", nina 7 185 187 188 191 193 195 197 �6 CISLENNOSTT' I RASSELENIE NARODOV MIRA. Moskwa 1962; S. J. Bruk (red.) Atłas narodov mira. Moskwa 1964 (Zygmunt KŁodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, nr 6 i 12 (Krzysztof Zielnica) C a l' l e t o n S. C o o n, The origin of races. New York 1962 (Wanda Stęślicka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. Paris 1964, r. II, nr 1 (Wanda Stęślicka) 201 203 206 T h e A n t h r o p o log y o f F r a n z B o a s. The American Anthropologist, vol. 61, No.5, 1959 (Tadeusz Milewski) G e o l' g P e t e l' M u l' d o c k, Africa. Its Peoples and Their Culture Histor.v. London 1959 (Krystyna Swierczyńska) JAHRBUCH DES MUSEUMS FaR VbLKERKUNDE ZU LEIPZIG. T. XX, Berlin 1964 i t. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Przegląd ważniejszych wydarzeń zagranicznych w zakresie folkloru tanecznego w roku 1963 (Roderyk Lange) . III. K l' XL Walnego Zgromadzenia, IV. B i b l i o g G a w i n, Bibliografia 211 212 215 Przemyśl l' etnografii 1965 (piotr 219 222 226 228 230 233 234 242 243 244 Kaleciak) 247 251 1959-1960 257 Kaleciak) Wyciąg z Protokołu 207 o n ik a Prof. dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. dr Tadeusz Milewski (WŁadysŁaw Kuraszkiewicz) Prof. dr Karol Koranyi - wspomnienie pośmiertne (Jerzy Pogonowski) Prof. dr Gerard Ciołek (Józef Gajck) . Prof. dr Stefan Nosek (Jan KowaLczyk) . Tadeusz Zygler (Rod eryk Lange) . Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. G.l Obrady S.I.E.E. (Tomasz Skarżyński) . Sprawozdanie z I Ogólnopolskiego Seminarium Afrykanistycznego w Krakowie (Tadeusz Milewski) . Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne w Poznaniu (Zbigniew Jasiewicz) Wyciąg z protokołu XXXIX Walnego Zgromadzenia, Wrocław 1964 (Piotr B ol esl a w 198 a f ia polskiej za lata V. Różne Spis ilustracji Spis treści w jęz~'ku angielskim. :H7 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60adcf5505553a952357b5ec69fc2a1f.pdf 2ce996dc909c867636933c24be28b67f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3552 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y POWSTANIE, O R G A N I Z A C J A 1 CHARAKTER PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA Państwowy Ludowej Instytut powstał w zarządzenia Ministra w Ministerstwa Kultury Potrzeba równo i naszej' jak też z jaką ktu go ków wśród sztuki tego do choTeologów czy warun istot­ związku badacza muzykologów, z specjalistów, świata z t y c h rodzai badaczy: wzajemnie cen­ powstawała innych jeden — tylko ona literatury, dowej listy od tej strony jest sztuki l u ­ łalność Państwowego Sztuki Ludowej i Nie jest rodzaju dziełem Ministerstwo przecież nowej tworzy sztuki sztuki mogą specja­ się tylko w s p o m a g a ć , n i g d y zaś zastę­ Badania badań twórczo p r z y p a d k u , że powołało i podstawy tego do życia Sztuki. Ono dla polskiej. Do rozwoju niego należy t r o s k a o ochronę zabytków oraz k i e r o w ­ nictwo nymi. kim nie i piecza n a d szkołami a r t y s t y c z ­ O n o więc lukę pozwala stwu w robku odczuło przede poprzednio dotąd brak jaką niewątpliwie Instytut oraz oprzeć artystycznego gdyż rzy wszyst­ zaznaczoną, która się M i n i s t e r ­ jego p r a c y n a całokształcie do­ jest była Narodu, sztuki sztuka mas, ludowa. Badania Sztuki Ludowej jednostkę Kultury wystawy, i jej wykłady, przy Sztuki. wiedzy szerzenie daniem: naszego znajomości samodzielną terstwie obydwu dzia­ zorganizowanie Kultury jest tworzenie Prace Instytutu artystycznej instytucję sztuki etnografa i ma ści l u d o w e j . sztuce nią. tego systematycznych całokształtem wiedzy o odpowiada­ j a k rozpiętości przez prowadzenie nad przejawów wogóle, na tle ogólnej w pun­ wszystkim history­ zjawiska oraz dla niemal nie i wyjaśnienie traktujących jako — i charakteru sztuki ludo­ wej, to praca przede sztuki, za­ może oczach określenia i bytowała. Poznanie ków Dokonać co o sztuce l u d o ­ których nych walorów zjawiska. wynikała naszych etnografowie materiałem tego zachowania w potrzeb nym Sztuki, Urzędowym l u d o w e j , dotąd z i skutkiem pisali znaczeniu f o r m o w a n i u się n o ­ nieznanej. To b o w i e m wej zarówno ogólnonarodowej ginącej z dziedziny sztuki i w skali jącej i S z t u k i N r 1. konieczności widzenia badanej w kultury i LUDOWEJ mocy sztuka ludowa sztuki potomności odrębnej Kultury utworzenia z roli, Sztilki 194G n a Dzienniku w i n n a odegrać wej Badania roku ogłoszonego SZTUKI Celem o sztuce przez two­ Minis­ wydawnictwa, kursy i t p . , zaś planowanie, inicjowanie, t nizowanie, jego ludowej przeprowadzanie i za­ orga­ wspoma­ p o w a ć . I n n e b o w i e m są w o b y d w u d y s c y ­ g a n i e badań d o t y c z ą c y c h s z t u k i ludowej plinach we a punkty wyjścia, inne kryteria s y s t e m a t y k i i wartościowania, i n n a nież m e t o d a pracy, a nawet w rów­ t y c h sa­ wszystkich budownictwie, rzeźbie, m u z y c e , rzędzie, w a n i a n a u k o w e g o . Stąd w c h w i l i o b e c n e ] szemu teatrowi. ki istniejącej dotąd z p o w o d u b r a k u b a ­ dań n a d sztuką l u d o w ą p r z e z 60 fachowców W więc malarstwie, tańcu, l i t e r a t u r z e i o b ­ odpowiadającym ramach zamierza przejawach, zdobnictwie, m y c h p r z e d m i o t a c h i n n a treść z a i n t e r e s o ­ w y ł o n i ł a się k o n i e c z n o ś ć w y p e ł n i e n i a l u ­ jej swej poniekąd działalności na­ Instytut być również o p i e k u n e m i cen­ tralą a r c h i w a l n ą d l a w s z y s t k i c h p r a c , d o - �t y c z ą c y c h s z t u k i l u d o w e j z której korzy­ Politechniki stać m o g l i b y z a r ó w n o b a d a c z e i n d y w i d u ­ 0 a l n i j a k też o r g a n i z a c j e przez działające w t e j badawcze Instytutu dokonywa­ ne będą z a r ó w n o p r z e z p e r s o n e l własny I n s t y t u t u , j a k też o s o b y a n g a ż o w a n e , n i e wchodzące w ników. Poza dziane są głównie stały z e s p ó ł j e g o Centralą przy muzeach, czy sieć starał przewi­ pomocnicze, szkołach instytucjach arty­ pokrewnych, informatorów-koresponden- tów, d o t w o r z e n i a stytut pracow­ Instytutu jego 'placówki stycznych a nadto której pozyskać b ę d z i e się I n ­ zarówno z a c j e społeczne, działające też nauczycielstwo, itp. Do w y k o n y w a n i a tworzone cze, w będą na wsi, więc oparciu ganizacja o Instytut. Instytutu zespoły zadań oparta jest Adolf or­ po­ kierownictwem się w następu­ Krzyżanow­ dr. 3) rozto­ zdobni­ Krakowie) Romana 4) tańca p o d k i e r o w n i c t w e m pod Reinfussa, nacz. Zyg- l e r a T a d e u s z a o r a z 5) m a l a r s t w a i r z e ź b y pod kierownictwem skiego. W cja d r . Józefa Grabow­ o r g a n i z a c j i jest j e s z c z e 6) s e k ­ b u d o w n i c t w a , n i e posiadająca kierownika pracy i działająca w ścisłej z Zakładem A r c h i t e k t u r y LINSTITUT NATIONAL DE ludowej oraz bibliotekę Władysława Kolago) wreszcie fotograficzną. zacyjnym kowej go Ostatnim będzie Ministra jako cej Sztuki, Instytutu Nau­ doradcze­ i opiniu­ czuwają­ n a d linią j e g o p r a c y i r o z w o j u . Dotychczasowe tutu prace prowadzone niepełny w i organi­ Rady organu Kultury jącej działalność pracownię etapem utworzenie Instytutu, (mgr. stan dziedzinie ctwa i badawcze były, zé organizacyjny, rzeźby, O na wyłącznie malarstwa, budownictwa. Insty­ względu ?dobni- przebiegu ich przyszłym po­ Chybiński, sztuki zamieszczo­ 1) l i t e r a t u r y i obrzędu, p o d (mieszczącej d o l s k a ) , A r c h i w u m m a t e r i a ł ó w d o badań roku pod kierownictwem mgr. Maria­ prof. jeszcze dalej n a S o b i e s k i e g o , n a d którą o p i e k ę czył Instytut ne s k i e g o , 2) m u z y k i ( m i e s z c z ą c e j się w Po­ ctwa lat Sekcji 1 r e z u l t a t a c h informują na powstały posiada Obok badaw­ Wewnętrzna k i e r o w n i c t w e m prof. Juliana znaniu) Sosnowskiego. oparciu szereg chociaż badawcze i organa Dotychczas jące Sekcje: specjalnych samoistnie, na sekcje mocnicze. duchowieństwo odrębne działające dziale prof. w przez Sekcję w y d a w n i c z ą ( m g r . B a r b a r a S u c h o ­ organi­ , , W i c i " , „Samopomoc Chłopska" i i n n e — jak Warszawskiej, gromadzone badawczych dziedzinie. Prace zbiory dotąd współ­ Polskiej sprawozdania. wszystkie rzej sekcje zakrojoną W podejmą znacznie działalność na całej P o l s k i , p r z y u ż y c i u n o w e g o sprzętu pomocniczego lokomocji ży szkół Młodzież oraz własnych środków i w o p a r c i u o pracę artystycznych ta będzie i młodzie­ akademickich. mogła tą d r o g ą t y l k o z e t k n ą ć się b e z p o ś r e d n i o w ze sztuką l u d o w ą , l e c z r ó w n i e ż nie terenie uzyskać środki m a t e r i a l n e n a d a l s z e s t u d i a . W miarę zdobywania i opracowań wzrastać będzie popularyzatorska wana w roku Instytutu, bieżącym mater.ałów działalność zapoczątko­ kilkoma wykła­ dami na uniwersytetach ludowych, sach nauczycielskich łecznych, oraz celniejszych wydania i działaczy przygotowaniem dzieł r z e ź b y l u d o w e j , pocztówek, głównie dla kur­ spo­ ^djęć celem przeznaczonych zagranicy. S E C H E R C H E S SUR L'ART P O P U L A I R E (SA C R E A T I O N , S O N NISATION sze­ terenie ORGA­ E T S O N CARACTÉRE) Cet Institut a été crśe en 1946 auprés du Ministěre de la culture et des beaux arts. C e s t une'unitě i n dipendante, dependant directement du Ministre. И posséde les sections suivantes de recherches: I. Sculpture et Peinture, 2. Ornamentation, 3. Littérature et coutumes populaires (ceremonies popu­ l a t e s ) , 4. Musique, 5. Dance, 6. Construction. Sou but est de (aire connaitre et de répandre l'art populaire Polonais, sa tache, l'élude et la defi­ nition de cet art. ы �j BADANIA I .1 W ZDOBNICTWA K R A K O W S K I M , NA Mimo, że dowego w w zagadnieniem Krakowskim czasach Kolberga zdobnictwa Udzieli, w literaturze etnograficznej z tych stron a nawet prac zdobnictwa się z tej luki. było mimo, że posiadamy działy sztuki Szczególnie fakt, jak że i i ludowej zawierały przykro zdobnictwo pod Krakow­ względem rzeczowym nierównomiernie, dawał co topo­ opracowane musiało 1 figurka). Koszta nia ilustracji wadzonych W badań zakresie tychczas go i sąsiedniej teriałami, Badania Sztuki Badania roku Romanowi prowadzone objęły Warszawie kierownictwo drowi te w od początkowo kute na wozach. koniec materiałów, tkactwa, pow oraz W związku z p r z e p r o w a d z o n y m i r działów nowotarskim, wyżej zbie­ obejmujące w y m i e n i o n y c h również n a o d z i e ż y męskiej. D o dzenia zaangażowano badań ozdo­ terenowe by haftowane Akademii szej Szkoły czy etnologii rących Sztuk Sztuk U. J . Z udział w Pięknych, pośród pracy okuciach wozów. na i do kowalskie bieżnej analizy się o d r ę b n y m i podstawie sze­ bio­ wyelimi­ cechami jest na badanym rozwijającym W że razy, przynosząc sporo podejmo­ kilkanaście wartościowego teriału. O g ó ł e m p r z e p r a c o w a n e ma­ zostało w t e ­ skrzynie malowane nim dwudziestoleciu, bogato wozów, innymi od n a których w y b i t a data 1947, o r a z przedwojennych jak i Z do zarówno interpretacją funduszów dyspozycji dawczego badania zebrano 206 skrzyń utrwalo­ oparciu przez i w wykonanych barwnie skich nin wykonanych innych 2.350 Ponad kopii p a r z e n i c i 37 p r ó b e k pasiastych. N a czonych 62 tuszem. w prac to zebrano nowych wyżej jeszcze zdobionych 46 góral­ wełnianych marginesie wykonano przedmiotów i ry­ rysunkach, tka­ wyli­ 3 rysunki (2 części meblowego. muzea Wałbrzychu. skrzyń i W mu­ Uniwersytetu się narazie ciągu do ludowego 8 dni ro­ dotychczas kosztem Jaworzu, Choinie w wyniku 16 s z t u k kilku prowadzone zakresu W ba­ również otrzymano i n n y c h mebli, kopie łącznie 42 i l u s t r a c j a c h a k w a r e l o w y c h . Dużą na Etnologii z Instytut zostały ograniczały opracowano, 10.720.— barw Ośrodka ludowego w materiałów zdobnictwa i n n y c h mebli w 25 obrazach b a r w n y c h wozów formy doborem udzielonych o Zakład zbierania 4 407 jes!, m i ę ­ nowe Krakowskiego przeprowadzone Wrocławskiego, n y c h w 3 2 9 o b r a z a c h a k w a r e l o w y c h , 15 s z t u k sunkach, ostat­ formy. zdobnictwa zł poszukiwań w ornamentowane h a f t ó w n a s p o d n i a c h góralskich, różniące się miejscowości. przeprowadzonych wciąż z b i o r a c h I n s t y t u t u znalazły się i l u s t r a c j e boczych wyniku i się działem s z t u k i p l a s t y c z n e j . przedstawiające r e n i e 133 d n i , w c z a s i e których z b a d a n o 154 W ludowe żywym w po i pól- zdobnictwo obszarze p r ó b o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy terenowe żywiecki, osiągnięciem b y ł o j e d n a ­ stwierdzenie, z e a c h D o l n e g o Śląska. P r a c e te, wyprawy wy­ następujące kowalskich: Najdonioślejszym kowoż Wyż­ słucha­ wyrobów po­ zebranych n o w a ł się z c z a s e m k i l k u o s o b o w y zespół w y ­ wali kwitnie przejawiające Na materiałów obszarze dziś nocno-krakowski. dzy 18 osób terenowej kwitło się okucia prowa­ i Góral­ badaniami p i e r w s z y , że n a zdobnictwo ozdo­ studentów Plastycznych Małopolski prócz regu wyższych u c z e l n i w K r a k o w i e , a w szcze­ gólności poraz bogate 1946 ozdobnego prace na w i l a m o w i c k i , m a k o w s k i , nadwiślański rozpoczęto wstępne pograniczu czy powie­ oraz dotyczących na naj­ mora- różniają r o k u bieżącym, p o d sezonu badawczego, ranie w W i Białej, w zespoły zagadnienia, udało (typ do grudnia 2 duże. badań Reinfussowi. a mianowicie: ludowe meblarstwo by ma­ Instytut systematycznych których zostało nowymi Państwowy Ludowej przeprowadzania rzone krakowskie­ Góralszczyzny przystąpił terenowych, ludu jak okolicy Łoch. o zdobnictwie są meblowego szczyźnie. odbić dotychczasowe kwocie przepro­ Krakowa kaszowski) w zakresu. uzupełnić w nowych, nieznanych do­ okolicach i Śląska, się rezultaty terenowych wykona­ t y p ó w skrzyń i i o z a r ó w n o bliższych wieki i zdobnictw i się w y s z u k a ć k i l k a stwierdzono Chcąc Naukowe mapa. badań zamykają zł. przebada­ i l u s l i u j e załączona przeprowadzonych 200.216.— ŚLĄSKU Rozmieszczenie miejscowości się z k o l e i n a p r a c a c h s y n t e t y c z n y c h z t e g o wiadomości I; 1 nych pewne dziedziny zarówno graficznym bardzo stroju już materiałów fragmentaryczne odczuwać skiego sporo publikowanych omawiających dosyć poważne lu­ się l u d o w e g o w sposób s y n t e t y c z n y , wiadomości były GÓRALSZCZYŹNIE I D O L N Y M zajmowano i LUDOWEGO usługę Dolnym sekcję w Śląsku czasie organizacji oddał, o p r a c o w a n y etnograficzną Oddziału znajdujących się przez Wrocławskie­ g o I n s t y t u t u Śląskiego, w y k a z z b i o r ó w graficznych badań w etno­ muzeach dolnośląskich. Mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa �'KIELCE WŁOSZCZOWA CHĘCINY CZĘSTOCHOW, JEDRZLJÓW PIŃCZÓW MIECHOM OLKUSZ KATOWICF CHRZANÓW WADOWICE f — 4 BADANIA ZDOBNICTWA Я В - skrzynie S / L U D O W E G O ***** inne wozy ' skrzynie * wozy przedmioty "¿30 zdobione ыЫп. tkaniny pasiaste с / JBBf / I parzenice SPIS MIEJSCOWOŚCI D O M A P Y pt. „ B A D A N I A Z D O B N I C T W A Wilamowice 2 Bestwinka 3 Hecznarowice 4 Kę­ ty 5 Pisarzowice 6 Międzyrzecze 7 Halcnów В Leszczyny 9 K a m i e n i c a 10 M i k u s z o w i c e 11 B y s tra/Slaska 12 W i l k o w i c e 13 Hucisko/Sl. 14 Łody­ gowice 15 Meszna 16 Szczyrk 17 Stary Żywiec 18 Pietrzykowice 19 Podlesie 20 Zablocie 21 R a ­ dziechowy 22 Wieprz 23 Bystra/Żywiec 24 K a ­ mesznica 25 Rajcza 26 Sól 27 R y c e r k a Górna 28 Ujsoły 29 G l i n k a 30 Gilowice 31 Jeleśnia 32 Hucisko 33 K o s z a i d w a 34 L a c h o w i c e 35 Biała LUDOWEGO 36 Bystra/Jordanów 37 Sidzina 38 Stróża 39 W i ę cierza 40 Krzczonów 41 Lubień 42 T o k a r n i a 43 Obidowa 44 K l i k u s z o w a 45 C z a r n y D u n a j e c 46 Łopuszna 47 Szlembark 48 Dębno 49 N o w a Biała 50 M a n i o w y 51 Krośnica 52 Grywałd 53 Z a ­ kopane 54 Brzozówka 55 Sułoszowa 56 J e r z m a ­ nowice 57 C i a n o w i c e 58 W i d o m a 59 Polekarcice 60 Zagórzyce 81 Michałowice 62 C z a j o w i c e 63 Racławice p. O l k u s z 64 Paczułtowice 85 Żbik 66 C z a t k o w i c e 67 Kleszczów 88 Burów 69 B a - 63 �'.ice 70 T o n i c 71 Z i c i o n k i 72 B i i i l c o ?3 /dz/eshiw i c e 74 W i ę c i a w i c e 75 Pleszów 70 W ę g r z c c 77 A l e k s a n d r o w i c e 78 S z c z y g l i c e 79 C l i o l c i z y n BO M o r a w i c a 81 Mników 82 R y b n a 83 Czulówek 84 Kaszów 85 L i s z k i 86 N o w a W i e ś Szlachec­ ka 87 Raczim 88 T y n i e c 89 S a m b o r e k 90 Ska­ w i n a 91 W i e l k i e D r o g i 92 Marcyporęba 93 K a c z y n a 94 ż y d ó w 95 W a w r z e ń c z y c e 96 Łaźnia 97 G r o b l a 98 N i e d a r y 99 Krzyżanowice 100 C i k o w i c e 101 Siedlec 102 Dąbrowica 103 Kurów 104 Buczyna 105 C h r o s l o w a 106 Wionięć 107 U s z e w 108 L i p n i c a Górna 109 L i p n i c o M u r o ­ w a n a 110 L i p n i c a D o l n a 111 Łakta Górna 112 k z e - TRACE BADAWCZE S E K C J I M A L A R S T W A I R Z E Ź B Y P. I . B. S. L. W p i e r w s z y m r o k u i s t n i e n i a I n s t y t u t u sek­ cja Badania m a l a r s t w a i rzeźby prowadziła b a d a n i a o k o l i c y K r o s n a i N o w e g o Sącza. W e w r z e ś n i u 194G r. w y p r a w a p r a c o w n i ­ ków s e k c j i rzeźby i m a l a r s t w a w powiat krośnieński miała na celu wyodrębnienie t y p o w y c h rzeźb, t w o r z ą c y c h p e w n e grupy, a szczególnie z a r y s o w y wującą się „szkolę krośnieńską" i z b a d a n i e i c h zasięgu. F o t o g r a ­ f o w a n o i o p i s y w a n o o b i e k t y w y r ó ż n i a j ą c e się zarówno cechami s t y l o w y m i j a k i poziomem a r t y s t y c z n y m . Z r o b i o n o j e d n a k również k i l ­ k a i n n y c h zdjęć d o celów porównawczych. S f o t o g r a f o w a n e z o s t a i / także o b r a z y z n a j d o ­ w a n e p r z y o k a z j i b a d a n i a rzeźby. W e w s i W i e t r z n o w kościele znaleziono nieznany do­ tąd d r z e w o r y t l u d o w y z w y o b r a ż e n i e m C h r y ­ stusa n a krzyżu, który z a k u p i o n o d o k o l e k c j i eksponatów p r z e z n a c z o n y c h n a w y ą t a w y za­ graniczne. W y m i e n i o n e obiekty sfotografo­ wano w następujących w s i a c h : Suchodół, Głowienka, Miejsce Piastowe, D u k l a , Zboiskn, W i e t r z n o , Łazy, W r o c a n k a , Szczepańcowa, Zręcin, Żarnowiec, S w i e r z o w a , Białobizegi, Odrzykoń, Bratkówna, Wojkówna, Łączki Jagiellońskie, W o j a s z o w i c e i miasto Kros­ n o . R a z e m s f o t o g r a f o w a n o i o p i s a n o 45 o b i e k ­ tów. W y p r a w a w okolice Ostrowca kieleckiego miała n a c e l u s f o t o g r a f o w a n i e i o p i s a n i e j e d ­ nej z najcelniejszych rzeźb l u d o w y c h — Chrystusa Frasobliwego znajdującego się w s t a r y m r o t u n d o w y m kościele w Grzegorzewicach. N i e mniej ciekawą od samej rzeźby jest k a p l i c z k a w y k u t a w k a m i e n i u , w y s o k o ś c i o k o ł o 50 c m z w n ę k ą n a f i g u r ę , stojąca u podnóża g ó r y , w której znajdowała się rzeźba przed zabraniem do kościoła. W drodze do Grzegorzewie sfotografowano i o p i s a n o w e w s i J ę d r z e j o w i c e interesującą figurę Chrystusa Frasobliwego wykonaną z c e r a m i k i , być może dzieło Kosiarskiego, zaś w e w s i S t i u p i c a c h — f i g u r ę z k a m i e n i a z w y k u t y m C h r y s t u s e m n a krzyżu. Następne b a d a n i a p r o w a d z o n e w paździer­ n i k u p r z e s z ł y n a t e r e n N o w e g o Sącza, o b f i ­ tujący w r z e ź b y w n i e m n i e j s z y m s t o p n i u niż krośnieńskie. Z rzeźb zupełnie n i e s p o t y k a ­ nych w okolicach Krosna, a charakterystycz­ nych nie t y l k o dla Nowosądeczyzny ale dla 6 4 (|(!(inn 11.1 Wojaków,) 114 Złola 115 Ruda Karnel a l n a 116 Kąty 117 Sechna 118 Strzeszyce 119 Las­ k o w a 120 U j a n o w i c e i21 Z b i k o w i c e 122 Łoso­ sina D o l n a 123 B i l s k o 124 K o b y l c z y n a 125 Zmiąca 126 M o r d a r k a 127 J a w o r z n a 128 Rojówka 129 Chełmiec 130 N a w o j o w a 131 Sucha Struga 132 Łomnica 133 Brzękowice 134 T o p o r o w i c e 135 Przeszyce 136 Ciągowice 137 Irządze 138 So­ k o l n i k i 139 Hucisko/Częstochowa 140 S t a r o n o l c 141 Podlesie 142 Psary 143 B i z o z o w a 144 Sece­ m i n 145 K o n i e c p o l 146 Przyrów 147 Chrząstów 148 Międzylesie 149 Łysiny 150 Kuźnica 151 Czec h o w i c c 152 B o r z y k o w a 153 Włoszczowa. w o j . k r a k o w s k i e g o należy C h r y s t u s upada­ jąc p o d krzyżem i Chrystus przy słu­ pie. J e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h z n a l e z i o n y c h obiektów była „Pieta" w e w s i Świniarsko. Poza rzeźbami sfotografowano i opisano k i l k a o b r a z ó w o l e j n y c h m a l o w a n y c h n a płót­ nie o o r n a m e n t a c h właściwych Sądeczyźnie F o t o g r a f o w a n o w y b r a n e o b i e k t y w następują­ c y c h wsiach: W i s k o w a , Chochorowice, Brzez n a - L i t a c z , B r z e ź n a o s i e d l e S t r z y g a n i e c , Dłu­ gołęki, Swierkla, Mokra Wieś, Olszanka, Wolicn, Czarny Potok, Łącko, Zabrzeż, Szczeiesz, G o s t w i c a , Podegrodzie, Barcenki, Stadło, Świniarsko. Ogółem zrobiono 42 zdjęcia i o p i s y . W miesiącach l i s t o p a d z i e i g r u d n i u b a d a ­ no m a l a r s t w o l u d o w e na szkle w muzeach: w Z a k o p a n e m , Rabce, S a n o k u , S a n d o m i e r z u , K r a k o w i e , Żywcu, Cieszynie i w zbiorach p r y w a t n y c h w T a r n o w i e , Krośnie i N o w y m Sączu, p r z y czym również fotografowano znajdujące siei w muzeach Wybitniejsze o b i e k t y rzeźby l u d o w e j . W 1947 r. w s t y c z n i u , l u t y m i m a r c u k o n ­ t y n u o w a n o rozpoczęte prace badawcze malar­ stwa na szkle w muzeach w B y t o m i u , G l i w i ­ cach, O p o l u , R a c i b o r z u i Jeleniej-Górze. Przej­ r z a n o p o n a d d w a tysiące obrazów, z t e g o sfo­ t o g r a f o w a n o o k o l o 3C0. We wrześniu w wyprawie terenowej w o k o l i c e Jasła, K r o s n a i R z e s z o w a b a d a n o w d a l s z y m ciągu zasięg g r u p , w y o d r ę b n i o ­ n y c h w r o k u ubiegłam. Z n a l e z i o n o w odle­ głych orl siebie w s i a c h te same t y p y rzeźb „szkoły krośnieńskiej". D o k o n a n o zdjęć foto­ graficznych w następujących miejscowoś­ c i a c h p o w . j a s i e l s k i e g o , krośnieńskiego i rze­ s z o w s k i e g o : Sobniów, W o l i c a , G l i n n i c z e k , Roz­ t o k i , T a r n o w i e c , W r o c a n k a , przysiółek Brze­ zina, Gąsowska, Czeluśnica, Sporne-Korczyna, Odrzykoń, Krosna, K o r c z y n a (w której z n a l e z i o n o t e n s a m t y p rzeźb Sw. J a n a i M Boskiej co we w s i Żarnowiec), — Zyznów. Godowo, Glinnik Charczewski i Glinnik Z a b o r o w s k i . S f o t o g r a f o w a n o r a z e m 48 o b i e k tów. W kapliczce nad Wisłokiem znalezio­ n o jedną z n a j b a r d z i e j interesujących rzeźb stylu ludowego, mianowicie Chrystusa Fra­ sobliwego, którego jedno zdjęcie zostało zamieszczone na okładce. В. В �•.'ОС. PAÑSTWOWY I N ST Y T U T B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9217b31ecdc308b926ee6691445637d2.pdf 3b6352f7e96ef914fdddcfeb9358886b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3714 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.190-191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A N D A B O R U D Z K A : „ M A L O W A N E D O M Y " . Instytut Wudatimiczu „Nasza Księgarnia", D r u k a r n i a N a r o d o u a ш Кгакоиле, 1954. Nakład 30 000 egz Nie zem znam podobnej odpychająca, a zara­ reprodukowania a jednocześnie dyle­ która książki. Zachwycająca, mistrzowska, t a n c k a , rzecz w y s o k i e j k l a s y , a p r z y t y m poniżej p o ­ wypadła m i s t e r n y c h ażurów w tiulu i koronek, książce bez n a j m n i e j s z y c h przesu­ nięć, c z y s t o i dokładnie, choć s y n c h r o n i z a c j a ^ a raczej z i o m u . K a r t y t e j książki t o łąka, pełna r o d z i m y c h k w i a ­ syntopizacja tów o dorodnej skarbnicy sztuki l u ­ w a . W j e d n o b a r w n y c h w y c i n a n k a c h użyto k o l o r ó w n i e d o w e j w y d o b y t o w i e l e klejnotów i rozrzucono je h o j n i e m i e s z a n y c h , d l a t e g o k o l o r i c h j e s t z a w s z e c z y s t y . Słabą po w s z y s t k i c h zaś stroną krasie. Z bogatej stronicach. r y s u n k u n a d w ó c h w a l c a c h n i e była barwnej szaty „Malowanych łat­ domów" jest n i e j e d n o l i t a k o l o r y s t y k a o d b i t e k całego nakładu, co w y ­ Z w y c i ę s t w o o f f s e t u n i k a z trudności natężenia f a r b y w c a ł y m nakładzie. J e s t n a c z y m o k o zatrzymać. A z a m i e s z c z o n e w k s i ą ż ­ M a g a z y n ce b a r w n e i l u s t r a c j e są l e g i t y m a c j ą t e c h n i c z n y c h i a r ­ tystycznych Narodowej osiągnięć mistrzów offsetu w Drukarni w K r a k o w i e . M o ż e m y bez u c h y b i e n i a k s i ą ż ­ kę tę położyć n a stole, g d z i e z a p r e z e n t o w a n o w e współczesne dzieła I popiso­ offsetowe. Tą dobrze wyraziła opanowaną Drukarnia l u d o w e j dzieci techniką Narodowa druku pośredniego malowanki z Powiśla D ą b r o w s k i e g o , m a l o w a n y w k w i a t y d o m i stajnię, a n a ­ t o w ł a ś n i e j e s t dodatnią stroną „ M a l o w a n y c h d o ­ m ó w " . Dokładność zaś i w y t w o r n o ś ć . s z t u k i dla kolorystycznych w e t psią budę kwiecistą, a w s z y s t k o koronki koniakowskie i bobowskie, niuansów osiągnięto p r z e d e w s z y s t k i m w r e p r o d u k c j a c h skie, tkanin oszczypków, p i s a n k i r z e s z o w s k i e i białostockie, ludowych. Szmaciak kielecki z Wierzchowisk ( s t r . 63), s z m a c i a k m a z u r s k i z W i e l h o r s k a w p o w . m r ą gowskim ( s t r . 65), t k a n i n y dziuszka białostocka opoczyńskie ( s t r . 74), r a - ( s t r . 73), p a s i a k i ł o w i c k i e , czyńskie, p i o t r k o w s k i e , k i e l e c k i e , m a z o w i e c k i e ( s t r . 76 i 77) — t o r e p r o d u k c j e , k t ó r e piowskie kuwają i oczy n i e t y l k o s m a k o s z ó w s z t u k i grafia w obecnym stanie r o z w o j u technicznego przy­ foto­ nie m o ­ a częś­ c i o w o w p o z y t y w a c h u s u w a się z k l i s z z b y t e c z n e t o n y b a r w n e , p o p r a w i a błędy, podkreśla z b y t słabe t o n y o r a z i c h r y s u n e k . T e n właśnie zabieg t e c h n i c z n y , wany po mistrzowsku przez Narodowej, zadecydował reprodukcji offsetowej. sto zawodnej o wyrazie W miejsce sek — i t y m s p o s o b e m przy pomocy przez stosowanie kolorystycznym w i c k i , obraz na szkle m a l o w a n y nakładania m a ­ zaś k o l o r y s t y c z n e szmaciaku n p . żółcieni, d w ó c h c z e r w i e n i , t u również ceramika z Medyni Głogowskiej. cz3'ńskich, r a w s k i c h , ł o w i c k i c h i k u r p i o w s k i c h , o d h a f ­ t ó w l u b e l s k i c h , opoczyńskich, pułtuskich, k a s z u b s k i c h , w i e l k o p o l s k i c h , k u j a w s k i c h i podhalańskich. Wspania­ le wystąpiły t u t a j s z m a c i a k i k i e l e c k i e i m a z u r s k i e i w ogóle tkactwo: sokolska tkanina dwuosnowowa, pstrucha wielkopolska, b u r o n k a kurpiowska,' radziuszka białostocka, pasiak łowicki, tkaniny opoczyńskie i piotrkowskie, kieleckie, k u r p i o w s k i e i wielkopolskie. To wszystko zebrano zmagazynowano w w jednej sposób książeczce d l a d z i e c i , encyklopedyczny i rozse- g r e g o w a n o , ale j a k ? U k ł a d g r a f i c z n y uzyskano i czarnej I oto w k r a c z a m y się t e j p r a c y , n i e wszędzie metodę pracy, wzruszoną efekt wystarczy sama stosowania w y n i k a z samego c h a r a k t e r u szczęśliwe zmuszeni zasadę pomysły. jesteśmy graficznego Analizując przypomnieć układu książki: s k o m p o n o w a ć każdą stronę z osobna, się z ł o ż y " , czego bo w t e d y chce l e w i c a . obejmować p o w i n n y prawica Ramy n i e będzie układu strony b i j a n i u n i e bezpośrednio — z f o r m y d r u k a r s k i e j , l e c z z charakterem graficznym pośrednio — z g u m y . S k u t k i e m t e g o k o l o r y w t o j e s t n p . n a s t r . 6 1 , umieścić p i ę k n i e w wychodzą w d r u k u mało i n t e n s y w n e i wymagają zasi­ lenia k o l o r a m i dodatkowymi. „Malowanych domów" czterema b a r w a m i z dwie na rozwarciu, a potem parzenice n i c h daje P r z e w a ż n i e j e d n a k posługiwano się w i l u s t r o w a n i u zastosowa­ n i e m f a r b k r a j o w y c h . G o d n a u z n a n i a j e s t też precyzja ich nie­ nie „jak załamanego Takich więcej. tegoż w prostokącie kształcie, przeciwawgę w postaci fragmentu przykładów roślinnej jest obie układu całości. N i e w y s t a r c z y , j a k geometryczne się o b o k związek wie­ graficznego z zasady przede w s z y s t k i m o f f s e t u , j a k o d r u k u pośredniego, p o l e g a j ą c e g o n a o d ­ offsecie Czasznicka k a ż e D u c h B o ż y " , w t y m przeświadczeniu, że „całość działa, ilośfii k o l o r ó w mieli nadto i n f o r m a c j i , że konieczność doboru i H e n r y k Gaczyński, którzy podjęli d w ó c h błękitów, n a słońce w i ­ problematykę zarówno Zofia użyto — i osiągnięto tą skalą w materiału, j a k i układu g r a f i c z n e g o . dać w 190 boli­ Z a r o i ł o się o d w y c i n a n e k i n a l e p i a n e k s a n n i c k i c h , o p o - b r u j e s u b t e l n y m i t o n a m i , j a k oryginał. T u t a j n a l e ż y d o ­ większej Kozłowską. Jest z Wierzchowisk t a k i , że t o o f f s e t o w e d z i w o w y s t a w i o n e formie p r z e z chłopca z M a - m o w s k a , s i e r a d z k a , iłżecka, k a s z u b s k a , l u b e l s k a z P a ­ czę­ sześciu, a n a w e t s i e d m i u k o l o r ó w . W pięknym szarej Drukarni niezmiernie usprawniono i udo­ s k o n a l o n o pracę. B o g a c t w o barwy zastopo­ żmudnej, a do malo­ p r a c y ręcznej r e t u s z e r a z a s t o s o w a n o t u ­ taj retusz mechaniczny osobliwie pracowników formę w a n e p t a s z k i ż y w i e c k i e , „ k o z y prostyńskie", pająk ł o ­ włowa i Łążka, a rzeszowska że oddać bezbłędnie w s z y s t k i c h w y c i ą g ó w k o l o r o w y c h — przeto, j a k w i a d o m o , retuszem w negatywach, i lenę R o j fotografią filmów kolorowych. 2e jednak czerpak kur­ Miąższ t k a n i n o r a z i c h strukturę w y d o b y t o p r z y p o ­ z zastosowaniem łyżnik, niowów n a P o d h a l u , a d r u g i przez jego mistrzynię H e ­ ludowej. stosunek tonów b a r w n y c h uzyskano podhalański, opo­ m o c y f o t o g r a f i i o b i e k t ó w naświetlonych z b o k u , a w z a ­ jemny zydel z Zalipia. Także koszyki k u r p i o w ­ w jeśli dla hakowato malowanki. „Malowanych domach" �gęste stło­ czenie Gdzie próbek t k a n i n n a dwóch s t r o n i c a c h oraz indziej zbyt ciasne rozmieszczenie jednym daje zakwestionowałbym się koronek w zbyt mało zbyt tle, skutkiem „powietrza", Zresztą a u t o r k a z d a j e czego innym się t o rozumieć, b o p i s z e „ A w s z y s t k o , co t u w a m m ó w i ę , n i e w i e l e znaczy, bo tkaninę, j a k o b r a z , j a k rzeźbę, nie jest cić n a s t r o n i c y ( n p . s t r . 59). szczęśliwie wykonane zostały akwarelowe S z k o d a t y l k o , że d o t e g o w n i o s k u doszła a u t o r k a d o ­ p i e r o w t e d y , g d y skończyła s w o j e długie o p i s y i k o l o r z e , a n a o g ó ł przeżółcone, za c o n i e w i e m , czy odpowiedzialność p o n o s i m a l a r z , c z y drukarnia. W a d l i w y j e s t też s t o s u n e k a u t o r ó w układu ki. „Malowanych Potraktowano domów" ją jako specjalnie materiał l u b trudności kładaniec i z t e g o całkiem wycinanek i pisanek tkaniny dwuosnowowej Z względów obsługującymi graficz­ wycinan­ zapychania i n crudo wyci­ niepożądany prze­ ( s t r . 27), tych wycinanki ( s t r . 71), w y c i n a n k i i m a l o ­ w a n k i ściennej ( s t r . 78) i t p . nie zgadzamy Instytut Wydawniczy dzieci dyskretną harmonią p o s ł u g i w a n i a l u d o w ą j a k o n i a Zaczęliśmy strony „ — Nie, nie zgadzam omawianie „Malowanych i estetycznej, że technikę r e p r o d u k c j i o r a z układ barwnych uważamy za fundamentalną żeczek d l a d z i e c i . R e a l n e ka domów" dopiero wtedy, racjonalności które do niego wartość ksią­ któremu książ­ się n a t o , kazać m i czytać wiersze!" — m y też się n i e z g a d z a m y . „Nasza K s i ę ­ Propagowanie pięk­ w rzeczywiś­ tej książeczce się. D z i e c i szukają w zwie­ rząt, a w ogóle a k c j i , d l a t e g o w z r o k i c h s p ł y w a z w y ­ k w i n t n y c h w kształcie w y c i n a n e k i o r n a m e n t ó w geo­ metrycznych — k u koszykarzowi, ogrodnikowi, garn­ c a r z o w i , d r w a l o w i , prządce, p a s t e r c e i t d . Z a dużo w i ę c ślizgują obrazków, po się, poszukując których strawy oczy jemu dziecka ze­ właściwej. Książeczka dorośli, w i ę c e j tym właśnie „Puppenhuizen", koniakowskich l u b bobowskich. w jest do rozkoszowania okna ją l u ­ I na Przypominają których kochali pokojów, „ P u p p e n h u i z e n " stały n a c o ­ pokoju, w dziwiać l i l i p u c i e a d a m a s z k o w e którym dzieci Dziecko się w y k w i n t n ą har­ ramikę nych, z Delft, towaroznaw­ z rozróżniania gatunków już d a w n o płótna. G d y b y było inaczej, sprzedawano b y próbki w płócien l u b ogóle t k a n i n , j a k o z a b a w k i d l a d z i e c i . trzeba wychowania. wrażliwości przejść Wszakże kolorystycznej i m i n i a t u r o w y c h ludzi, inne karzełkowe jedynie W rodziców — za d r o g i e pieniądze, r z e k o m o i domkach klas u p r z y w i ­ lejowanych. ale w tych zakupowanych burżuazji przez d l a dzieci, istocie d l a siebie — odzwierciedlał obłuda stroj­ drogocenne się k u p i e c k i e j bez w z g l ę d u egoizm na to, w j a k i m k r a j u gromadziła b o g a c t w a . D o m y l a l e k b o w i e m były upodobaną zabawką naówczas także w Niem­ czech i F r a n c j i , a w w . X V I I I r ó w n i e ż w A n g l i i i W ł o ­ Między domami" tymi i domami nie ma wiele drugie więcej jakby lalek a „Malowanymi a n a l o g i i , a l e łączy bawiły starszych, przewidując j e t o , że niż dzieci. zainteresowanie s t a r s z y c h , umieściło n a końcu książeczki s p i s p o s z c z e ­ Szkoda Świadczą eksponatów zaopatrzonych j a k dotychczas, w w t y l k o , że spis t e n aż p s t r z y się o n e o co frasobliwym najmniej stosunku do metryki książkach od błędów. lekkomyślnym ludowego — dla dzieci artysty i nie­ i jego dzieła. P r z y t o c z ę w a ż n i e j s z e o m y ł k i . N a t o , a b y odczuć s z l a c h e t n e zestroję b a r w samodziałów, lub kurdybanowe obi­ d z i w y , które były m o n o p o l e m nie spotykana. t y c h , k t ó r e studiują sprzęty, uperuczonych, c i — z s t w o — n i e mają ż a d n e g o z a d o w o l e n i a przez j e g o ścian, b y p o ­ c i a ścian, l i l i p u c i e o b r a z y h o l e n d e r s k i c h m i s t r z ó w , c e ­ gólnych kształcenie w d o m k u l u b do w y j m o w a n i a rzecz r a c z e j , estetycznego gabinety, środku s p e c j a l n e g o pasiaków, i t o jeszcze p o d a n y c h w w y c i n k a c h . D z i e ­ drogę czyli sprzętów i l u d z i . T a k i e monią k o l o r ó w szmaciaków, r a d z i u s z e k , d y w a n ó w l u b chłopskich nieporozumienie. ły t o m i n i a t u r y d o m ó w , a w n i c h m i n i a t u r y Wydawnictwo, rych idzie. Kupują niż d l a d z i e c i . się b o g a c i k u p c y z U t r e c h t u , H a g i c z y H a a r l e m u . B y ­ ronczarek w d o m y " się n a m h o l e n d e r s k i e d o m y d l a l a l e k z w . X V I I , t z w . jedne sklepach C P L i A „M a l o w a n e d l a siebie, polega się k o r o n k a m i , a n i n i e p o d z i w i a m i s t e r n e j r o b o t y k o - wyjątkiem i „Malowane d o m y " dzie szech. Poza t y m należy z a u w a ż y ć , że d z i e c k o a n i n i e b a w i niezdolne stajemy n i e m o g ł y b a w i ć się s a m e . T u t a j p a n i l u b p a n d o m u o b r a z k a c h p r z e d e w s z y s t k i m człowieka, szukają tutaj tej sprawie kole pomieszczonymi Larwnościami. A l e n i e ł u d ź m y dano W po stronie dziecka. w p r o w a d z a l i gości i zachęcali i c h d o p o z i e r a n i a tę książeczkę? się radziuszek. środków, i że c e l t e n częściowo osiągnął, g d y ż d z i e c i interesują i służyć, ma na s z t u k i l u d o w e j wśród dzieci. N i e ulega wątpliwości, cie szmaciaków aprobatę wiodą. wydając Księgar­ uszczęśliwianie społeczną Co m i a ł n a c e l u I n s t y t u t W y d a w n i c z y garnia", ilustracji p r a w a b y t u posiada gdy otrzyma celu, od co b y n a j m n i e j n i e „Nasza żeby o s z m a c i a k a c h s z t u k ą w y c h o w a ­ e s t e t y c z n e g o technicznej oznacza, się ś r o d k i e m tkanin. pedagogami, T o t e ż g d y n a s t r . 63 d z i e c k o p r o t e s t u j e : P u p p e n h u i z e n P r o b l e m się z n i a " , a n i też z autorką, g d y c h o d z i o niedopowiedze­ układu zapełniono n a n k a m i . Powstał do do d z i u r , s k u t k i e m czego w s z y s t k i e l u k i , nia łatwo tłumaczyć." plansze f i g u r e k g l i n i a n y c h , n i e z d e c y d o w a n y c h w b r y l e nego doprawdy po p r o s t u o b c i n a się narożniki, g d y n i e mogą się z m i e ś ­ Niezbyt na s t r 74: niektó­ S t r . 84: Z o f i a Wiechno długą a nie w Łowiczu; gdyby życka, a n i e P y r z y c a ; rzeczywiście kowie, a nie w mieszka wydmuszki robi w Wierznowicach, Franciszka Elżbieta Ż a c z e k m i e s z k a w Łowiczu; Pawłów leży w PrzyZła- powiecie m o g ł o zaczynać się o d końca, n i e p r z e d s t a w i a ł o b y ż a d ­ Chełm, a n i e K r a ś n i k ; J a n W i e r z b i c k i m i e s z k a w B a r ­ nego p r o b l e m u wychowawczego. czewie, a n i e w Tymczasem, wiado­ m o , d z i e c i n i e uraczą się T y c j a n e m , M a n e t e m l u b R e ­ noirem. Sieradzu. S t r . 85: H e l e n a a nie w Kadzidle, Fąk mieszka zaś R o z a l i a we wsi Skrodzka Czarnotrzew, w Swidwi- 191 �borku; a María nie w Kołaczyńska mieszka Ł o w i c z u . Chustkę we wsi reprodukowaną ítetki, na stro­ n i e 60 w y k o n a ł a M a r i a P i s z c z e k , a n i e P i s z c z a k . nież p a r z e n i c e góralskie wykonał Rów­ J a n Jędrol, a nie Jędral, i Stanisław F a t l a , a n i e W a t l a . Str. Ni< zem tanci ziorr. tów 86: K a r o l i n a ( p o w i a t Szczytno), Bębenek mieszka Wycinankę kurpiowską stronie 79 w y k o n a ł a Maria kurpiowską w Wielbarku (powiat Mrą­ reprodukowaną Bałdyga a n i e M a r i a Bałon z K a d z i d ł a , ze wsi tak jak i ze s t r o n y 88 w y k o n a ł a Jak po \ To Jť ce t tyst wszystko, tycznia się nam w napisanym darzony o czym na Wach, wy przez Wandę G d y b y nieboszczyk we I moi niu tka (stí dzi CZ} : pic kuI się t a k i m z gwiazdami K o r o n k i Jest t a k , cieplej domów", było n a w i e t r z e Albo taki wiersze m u pod nim..." „ K i l o m e t r y i r z e k i , i szosy, w ą s k i e łany p s z e n i c y s i a k a . A n a l o g i ę tę wyjaśnić d z i e c k u n i e t r u d n o . t o p a s e k n i e b i e s k i , szosa t o p a s e k s z a r y , łan to Chwilowo tego zarówno wiadał m i z n a j o m y tów z synhendrion konsulen- Wydawniczego „Nasza fachowych Księgarnia" etnografów. Dla­ żółty, a kilometr? Jakiego zapomniałem, transatlantyckiej: pisarz swoje „Jechaliśmy, zobaczyłem n a h o r y z o n c i e jechaliśmy, było cie, t a k było d a w n i e j , b o dziś w i e s z a się k a l o s z e i śnie­ wierszach nie-wierszach gowce. m ó w i ą c j ę z y k i e m a u t o r k i , t r u d n o doszukać się p o e z j i , Od autorki dowiadujemy się, że „Górale w to był równik." — i Zdaje podobnie. W o m i się, że z tych rymach rzetelnego ( s t r . 40), a u w a g a t a j e s t o t y l e interesująca, że, j a k w i a d o m o , n a Mazow­ dla o p i s u , czy też r e a l i z m u c e l u , k t ó r e m u przykładu, a b y stwierdzić, że to c h y b a wyrabiają i w Wielkopolsce papierowej używa się lub bakelitu. A sprzętów ze w Beskidzie tymże szkła, „Na Śląsku, w Koniakowie, Jaworzynie, D o pajęczyny pr: naukowe, Jeżeli sieć pajęczą ci< n i g d y w d z i e j a c h n i e o r a n o sochą, jeśli pług w ba polsce z n a n y b y ł już w w . X I I I . znajdziesz bo n a w e t d r e w n i a n ą sochę, dotychczas sądziliśmy, że na oraczo­ Podhalu Mało­ k t ó r e N; k o r o n k i . D o czego — w lesie ujrzeć Podobne z a b a w k a c h , n i e są urodziła się n a k o r o n c z a r k ę z a b a w k a m i w a m się zdarzy, Małgosia, bo n a Śląsku każda Ślązaczka o d święta czółko z k o ­ odstępstwo o d p r a w d y c e c h u j e autorkę n a ­ wet wtedy, gdy dzieciom opowiada o zabawkach: „ A p i ­ r o n k i nosi. L i s t k i , gałązki, k o r z o n k i splatają se w kołnierzykach, m a n k i e t a c h , 1 koronka? Małgosia sanka? C z y t o n i e j e s t ładna z a b a w k a ? " — N i e , w c a ­ v jest podobna w i e d z c i e , że j e s t t o ś w i e t n e dzieło k o r o n k a r z a . le n i e , b o j a j k a n i e służą d o z a b a w y . D o z a b a w e k ř Istebnej — pająka! ta к nie dla s a m a o n i c i i o szydełko p r o s i , O w¡ 0 mają wiersz dzieci pisano: w i t w a r d e j z i e m i — macochę". J e s t t o w a ż n e o d k r y c i e v nie-rymach, o n e służyć. W y s t a r c z y przeczytać k t ó r y k o l w i e k mają" r e j szopie b i siejszy sprzęty z d r z e w a tymi arealistycznych B e s k i d z i e Śląskim, n a s k a l n y m P o d h a l u p o dzień d z i ­ gr; d nagle kilometrami ( s t r . 80). O c z y w i ś ­ że tí aż może? się u powały... k i e r p c e — t o są w s i e t a k i e górskie, p o d n i e b n e b; opo­ by 1 n a P o d h a l u o d k r y ć można jeszcze i n n e c u d a : „ W s t a ­ ni raz r ó ż o w y pasek... Co t o być masy pi Oí kilometr? że wrażenia z podróży z ; st jest Rzeka pszenicy t e g o a u t o r k a pisze, że w k u r p i o w s k i e j i z b i e d l a o z d o ­ wiesza A koloru ale pamiętam, jer st. ( s i r . 64). i p r o s a . . . " ( s t r . 65). szu re stylis­ M a t o b y ć a n a l o g i a układu b a r w w n a t u r z e d o p a ­ poetyckiej me icl nie wierszyk: wiedzy weny zaba­ nie-różami d o t e g o dodać należy s p o r o niezręczności dziłby, że u n a s k a ż d y c z ł o w i e k j e s t n i e t y l k o l e k a ­ Instytutu izby, Małgosi l a ­ i różami ale niewy- autorka, j a k i tego a u t o r k a „..siebie także p a s i a k i e m osłonił, uplas­ Stańczyk wstał z g r o b u , s t w i e r ­ się bez p o m o c y pająkiem, w" nie-różach". w y s u w a stół n a środek nie-gwiazdami r z e m , ale i e t n o g r a f e m — p o p r o s t u z u r o d z e n i a . D l a ­ obywa go\ bawi on braku pająkiem tycznych w rodzaju: oraz pedagogicznego u z d o l n i e n i a . kę dziecko z niedostatecznej 0 o p i s y w a n y m przedmiocie, Nai powyżej, „Malowanych Borudzką. z trzech przyczyn: z pod powała. Waśkie- e t n o g r a f i ą powiedziano tekście b y c kłopot n i e , a b y j e j się n a przyszłość odechciało t a k i e j wycinankę Julianna z może łek, a p o t e m p r z y c h o d z i tatuś i spuszcza A N i e p o r o z u m i e n i a większy nie mówi, ale j a w i e m : wicz, a n i e Daszkiewicz. dow jeszcze n a s t o l e s t a w i a stołek, a p o t e m w c h o d z i n a t e n s t o ­ a nie w Wielhorsku gowo). Á „ g w i a z d a c h — n i e - g w i a z d a c h i różach — licza a u t o r k a również weselne szyszki, którymi za­ obsy­ się ze sobą w k o r o n k a c h , połyskiliwych serwetkach. p u j e się młodą parę, o r a z d y n g u s o w y w ó z e k z k o g u t ­ Macie t u siatki, k i e m . Ż e zaś z w ó z k i e m t a k i m w ś w i e r k o w e gałązki, ezyńskiem, chodzili Rawskiem, dawniej Sieradzkiem, Opo- Skierniewickiem i dorośli parobcy, przeto świeczki, szyszeczki, Łowickiem koła, g w i a z d y , mowa W s z y s t k i e śląskie k o r o n k i są śliczne." ( s t r . 13—14). jest różyczki, śnieżyczki. t u c h y b a o z a b a w c e n i e t y l e d l a d z i e c i , i l e d l a rosłych Koronki drągali. N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że w P o l s c e j e s t dosyć wam A muszę potem czytamy: dzbanuszek „Z z jajka szek". D l a c z e g o w y d m u s z e k , kolei — teraz pokazać łowicki wydmu­ a nie wydmuszka? Otóż d l a t e g o w y d m u s z e k , że go „ n i e w o l n o ruszać, m ó g ł b y się stłuc a l b o z w i a t r e m polecieć, j a k p u s z e k " . A więc w w i e r s z y k a c h d l a d z i e c i w o l n o zmieniać r o d z a j rze­ c z o w n i k ó w , jeśli t e g o r y m w y m a g a ? być kłopot z małą czy jajko może 292 Małgosią, latać gdy Poza t y m może zapyta: Mamusiu, po p o w i e t r z u , jak puszek? ratów t a k , ale w i e r s z y k n i e ! z prawdziwego z rozkoszą p o d j ę l i b y wanych zdarzenia, którzy się n a p i s a n i a t e k s t u lite­ niezawodnie do „Malo­ domów". N i e s t e t y , t a k i e z a m ó w i e n i e » s p o ł e c z n e n i e dotarło d o nich. Zadecydowali o t y m l u d z i e p o n u r z y l u b zepsza- l i , l u d z i e , którzy a l b o z a p o m n i e l i o s w y m dzieciństwie, a l b o się d o d z i e c k a n i g d y n i e zbliżyli. Tadeusz Seweryn �C z a s o p i s m a P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i są d o n a b y c i a w w i ę k s z y c h k i o s k a c h P . P . K . „ R u c h " o r a z w księgarniach n a u k o w y c h „ D o m u K s i ą ż k i " . Z e w z g l ę d u n a n i s k i e nakłady w s k a z a n e j e s t z a m a w i a n i e c z a s o p i s m P.I.S. w p r e ­ n u m e r a c i e P . K . O . , k o n t o P . P . K . „ R u c h " n r 1-110-14000. N a b l a n k i e c i e P . K . O . należy podać tytuł i n u m e r y a b o n o w a n e g o czasopisma. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c88b775fd13d4c8beebd2af2cc4092.pdf b14b28348692476740412ff5f0c422f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Janos, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3710 Title A name given to the resource Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.162-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. JÓZEF JANOS, 1. Józef Janos przy RZEŹBIARZ pracy. LUDOWY ANNA R z e ź b a l u d o w a n a P o d h a l u należy d z i s i a j n i e m a l d o przeszłości. J a k k o l w i e k s p o t y k a m y okazy w kościołach jeszcze liczne i k a p l i c z k a c h , zwłaszcza padłych w s i a c h , d o k ą d nie dotarli jej po za­ kolekcjonerzy l u ­ utrzymującymi się Z DĘBNA KOWALSKA wyłącznie z LEWICKA kawałka posiadanej z i e m i . D z i e c i ń s t w o i młodość J a n o s a m i n ę ł y podobnie j a k u w s z y s t k i c h chłopców jego w s i . najpierw gęsi n a kamieńcach n a d r z e c z n y c h ; Pasał g d y nieco wyrósł, dowości, t o p r z e c i e ż p r a w i e w s z y s t k i e o n e są dziełem pasał — w r a z z g r o m a d ą i n n y c h d z i e c i — k r o w y n a d n i e ż y j ą c y c h już rzeźbiarzy. T y l k o w y j ą t k o w o Białką zdarza i w t o r f i a s t y m „borze" na granicy w s i . Jego się, b y mieszkańcy w s i u m i e l i coś p o w i e d z i e ć o t w ó r ­ ówczesne życie toczyło się w g r a n i c a c h Dębna i k i l k u cach świątków pobliskich wsi, a j e d y n y k o n t a k t z szerszym i czasie i c h p o w s t a n i a . część t e j n i e w i e d z y wości sztuki złożyć można ludowej, niemniej Niewątpliwie na k a r b przy doskonałej mięci o d a w n y c h w i e j s k i c h g a r n c a r z a c h , fajek, rzyć, f a r b i a r z a c h czy by tworzyli t a k zupełnie w Rzadkością wyrosłego zasięgu stała ze piwowarach się już swego — zapomniano pamięci trudno uwie­ rzeźbiarzy, I taką w ł a ś n i e rzadkością jest oózef w -.v r o k u Janos urodził 1895Rodzice się artysty artysty nie nego i t w o r z ą c e g o d l a własnej społeczności szkolo­ wiejskiej. Janos. Dębnie, na Podhalu, jego b y l i b i e d n y m i chłopami, P o r a z p i e r w s z y poznałam J a n o s a w r o k u 1945. P ó ź n i e j , w r . 1951, w czasie g r u p o w y c h badań e t n o g r a ­ f i c z n y c h p r o w a d z o n y c h w Dębnie, spędziliśmy w j e g o d o m u d w a pełne d n i . R o z m o w y toczyły się w y ł ą c z n i e 1 162 dawały c z w a r t k o w e jarmarki w Nowym służbą w o j s k o w ą w czasie p i e r w s z e j Janos n i e opuszczał nigdy wojny wsi rodzinnej. d o p i e r o dotarł p o r a z p i e r w s z y światem T a r g u . Poza światowej, Niedawno do T a t r , odległych od jeśli pokolenia. wiejskiego środowiska, pa­ wytwórcach dziś żyjącego postać anonimo­ n a t e m a t życia i p r a c y naszego g o s p o d a r z a . Z t o w a ­ rzyszką moją, m g r Ireną Nizińską, n o t o w a ł y ś m y w ó w ­ czas słowo po słowie każdą ciekawszą w y p o w i e d ź . M g r W i e s ł a w T o m a s z k i e w i c z , należący d o naszej g r u ­ p y b a d a w c z e j , dokonał zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h n i e m a l w s z y s t k i c h rzeźb J a n o s o w y c h — i t y c h , które p r z e ­ c h o w u j e w izbach i p o k a z u j e odwiedzającym, i d a w ­ n i e j s z y c h , u k r y t y c h n a s t r y c h u chałupy. P r z e l o t n i e o d w i e d z a ł a m p o t e m J a n o s a w l a t a c h 1952 i 1953, w r e s z c i e w s t y c z n i u 1954 r o k u o d b y ł a m z n i m znów w i e l o g o d z i n n ą r o z m o w ę , poświęconą t y m r a z e m j e g o twórczości z w i ą z a n e j z k o n k u r s e m p a m i ą t k a r ­ s t w a podhalańskiego (grudzień 1953). �Dębna z a l e d w i e o 20 k m , których s z c z y t y , z o k i e n chałupy, W zawsze podniecały o k r e s i e dzieciństwa jego widoczne Janos nie wykazywał ze co by miało z lego fantazję. Samotność chęci do rzeźbienia. Z a p y t a n y o t o , o d p o w i a d a : „Nożem sie własny ta strugało, kiek ale wreszcie nie co. Swiontków bacem, był mały, zawse sie cosi nie umialek, strugało, — nie dopiro — stolarki robił kół d o i kołodziejstwa. Szczególnie to dużo zupełna pochwały swoboda, — c h o c i e k sie jaką finansowa czyli „gości" dawały dzięki „panów z miasta", Janosa. w ś r ó d k t ó r y c h było w i e l u p l a s t y k ó w , zabyt­ k o w e g o kościoła. P o n i e w a ż wieść, że w e w s i j e s t ktoś. drugą obok kościoła i d o n i c h , J a n o s stał się atrakcją zwiedzających Dębno. l a c h rozciągających się p o z a o s t a t n i m i z a b u d o w a n i a m i N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że ł a t w y z b y t d l a s w y c h w s i . Z d a l a o d d o m ó w stała t a m s a m o t n a k a p l i c z k a i z d r e w n i a n y m posążkiem ś w i ę t e j K i n g i , w y s t r u g a n y m d l a j e g o twórczości, ale m i a ł y i złe s t r o n y . przez i dawnego anonimowego po r a z p i e r w s z y z drzewa w rzeźbiarza. Tu życiu J a n o s zapragnął właśnie wystrugać postać ludzką. N i e w i e d z i a ł jeszcze, j a k t o mu rencie, tłumnie p r z y b y w a l i d o Dębna d l a z w i e d z e n i a k t o s t r u g a świątki, dotarła wozów. J a k o dorosły już chłopiec pasał J a n o s k o n i e n a p o ­ sie broł sto!" d o m , niezależność O w i „goście", dorastał, poduczył się — patrząc, j a k i n n i robili i być, tok ale w s z y s t k o t o sprzyjało twórczości rzeźbiarskiej późni." Gdy z tego namyncył, pochwały „niíasíoioych pochlebstwa stały panów" wytworzyły w się skromnym dzieł podnietą Zachwy.y rzeźbiarzu wiejskim przekonanie o posiadaniu ogromnego talen­ t u , o c z y m już dziś, bez w ł a ś c i w e g o g ó r a l o m umiaru t r z e b a robić, n i e b y ł p e w n y , c z y u d a m u się z a m i e r z o n y i t a k t u , stale i z p r z e k o n a n i e m opowiada. Liczne r a d y świątek, w i ę c w t a j e m n i c y p r z e d wsią — „kiek d a w a n e d o r y w c z o przez plastyków, p o k a z y w a n e pas, tok mode se poziroł tyn świentom Nadspodziewanie robił". dobrze. na Był zdziwiony własne siły i c o r a z i na Kingę postać ś w i ę t e j próbował tyn wypadła i u r a d o w a n y , zaczął częściej konie ufać we „domku" (jak nazywa kapliczkę) wytworzyły na malorz" zamęt w pojęciach książ­ estetycz­ n y c h J a n o s a , kazały m u szukać n o w y c h dróg, n i e z a w ­ szczęśliw y c h . Twórczość zawieszonym s w e j chałupie. Z o b a c z y ł ją t a m kiedyś „ja/cisi i wzory sze rzeźbić. Ś w i ę t ą K i n g ę , p i e r w s z e s w o j e dzieło, umieścił J a n o s w ki Janosa przechodzi szereg k o l e j n y c h s t a ­ diów. U j e j jioczątków j e s t o n jeszcze s i l n i e z w i ą z a n y z t r a d y c y j n y m i w z o r a m i zarówno w dziedzinie p l a s t y ­ ki, jak i m e b l a r s t w a . Powstają wówczas niewątpliwie tąd w i s i w i z b i e , w r a m a c h własnego w y r o b u J a n o s a . n i k i i l i s t w y , które częściowo rozdał sąsiadom za r ó ż ­ Ze spokojnego życia wyrwała rzeźbiarza pierwsza na s t a r y c h w z o r a c h rzeźbione, i odkupił, dając w z a m i a n b a r w n y o l e o d r u k , k t ó r y d o ­ o p a r t e , półki, ne przysługi i świadczenia, częściowo p r z y b i ł d o ściany w o j n a światowa. Wrócił z n i e j j a k o i n w a l i d a z o d m r o ­ swej żonymi sprzęty j e g o w y r o b u , które z n a j d o w a ł y stopami. Przeżycia wojenne nie zostawiły izby, głębszego śladu w j e g o p a m i ę c i — p o w r ó c i ł d o d o m u innych rodzicielskiego niestety — i zwykłych gospodarskich zajęć. D o p ó k i j e d n a k J a n o s g a z d o w a ł w s p ó l n i e z rodziną, n i e m i a ł a n i czasu, a n i w a r u n k ó w , a b y o d d a w a ć się łyż­ gdzie gazdów dotąd wiszą dębniańskich, kolekcjonerzy sczerniałe. się w wszystkie Ozdobne domach wykupili — s z t u k i l u d o w e j . Z tego też czasu p o c h o d z i większość rzeźbionych „ d o m k ó w " , k t ó ­ re wykonał d l a s t a r y c h świątków, „zamieszkujących" u l u b i o n e m u k u n s z t o w i . P o śmierci r o d z i c ó w żył z r a z u d o t y c h c z a s spróchniałe k a p l i c z k i , i d l a n o w y c h , w ł a s ­ wspólnie nej „nie z braćmi, lidzką ale że robota w gospodarstwie roboty. „Domki" t e można znaleźć n a drzewach go i p o m a g a ć n i e chciał, a rentą i n w a ­ cieszyła" dzielić się z d o m o w n i k a m i też n i e zamierzał, b r a c i a d o r a d z i l i m u , b y przeniósł się n a własne g o s p o ­ d a r s t w o , g d y ż d a r m o z j a d a w d o m u t r z y m a ć n i e będą. W r . 1931 postawił s o b i e J a n o s , z pieniędzy nych z inwalidzkiej renty, d o m naprzeciw chalupy i t a m s a m o t n i e zamieszkał. Z uciuła­ Т • , 4 ojcowskiej chwilą t -у '- „„í unie­ zależnienia się o d r o d z i n y rozpoczął w ł a s n e życie, c a ł ­ k o w i c i e o d m i e n n e o d r e s z t y m i e s z k a ń c ó w Dębna. Z a ­ przestał zupełnie z a j m o w a n i a się g o s p o d a r s t w e m z w y ­ jątkiem h o d o w l i pszczół, zaniechał stosunków towa­ r z y s k i c h z sąsiadami, a cały czas poświęcił p r a c y r z e ź ­ b i a r s k i e j . N i e założył też własnej j e s t czymś Zerwanie r o d z i n y , co n a w s i wyjątkowym. z braćmi i t r y b życia, j a k i zaczął p r o w a d z i ć , w y r z u c i ł y go od tej c h w i l i n i e j a k o poza nawias społeczności w i e j s k i e j , stał się kimś o b c y m w s w o i m środowisku i s t a n t e n t r w a d o d n i a d z i s i e j s z e g o . Rok w 1931 stał się więc j e g o życiu i o d t e j d a t y momentem dopiero przełomowym możemy mówić o r o z w o j u twórczości a r t y s t y c z n e j J a n o s a . P o s ł u c h a j ­ m y , co m ó w i s a m o t y c h c z a s a c h : „Jo jak sie tu dowoł, jony to mi do roboty piniondzek jo w domu, mioł sie wzion ludzie sie przykrzyło. émiali, chodzić, świontki robić nie (rzeźbić) día uozrywki. tok odbu- przyzwycamusioł, (z r e n t y i n w a l i d z k i e j ) , t o nic bił — bo t o m i z a r a z s i o . W n e t mnie pirwi a tuk nicego za inwalida to robić ze mnie Byłek kupować. nie patrzył, Choć sie inok ro­ t y s goście zacyni Jakek jus do widzioł, Ryc. 2. Józef Janos. Sąd Piłata. Rysunek. 163 �Ryc. 3. Józef Janos. Wit Stwosz. Płaskorzeźba w drzewie. 27 X 56,5 cm. 1953 r. Ryc. 4. Józef Janos. Matejko. Płaskorzeźba w drzewie. 33 X 73,5 cm. 1953 r. przydrożnych, słupach stojących wśród pól i n a ścia­ bieństwa, m o t y w y n a c h d o m ó w . W początkach s w e j r y c h sprzętów, z k t ó r y c h a n i j e d e n też J a n o s sprzęty d o s t a r e g o klęczniki, puszkę na ofiary, twórczości kościółka wykonał w Dębnie — l a t a r n i e , świeczniki i t d . Dziś J a n o s z pogardą o d n o s i się d o m e b l a r s t w a , t r a k ­ nie chce wspominać Postacie przeszłości. Podczas g d y się sąsied­ j e g o z t y c h czasów są m a s y w n e , ciężkie p o t r a k t o w a n y c h d r a p e r i a c h l u b nagie, j a k n p . A d a m i E w a , św. S e b a s t i a n . n i a dotyczące czasów d a w n i e j s z y c h martwych. udaje, sta­ n i c h — sam o t y m j e d n a k nic nie mówi. rzeźby zgoła ze młodości musiały istnieć t u t a j l u b w e w s i a c h o współczesnej twórczości m ó w i chętnie i dużo, p y t a ­ lub również nie zachował stojące bez r u c h u , o d z i a n e w s z a t y o k o n w e n c j o n a l n i e N i e potrafię p o w i e d z i e ć , c z y J a n o s n i e pamięta, czy też przejął już w Dębnie, a l e k t ó r e za j e g o dzieciństwa i w c z e s n e j tując tę gałąź s z t u k i j a k o niegodną n a t c h n i o n e g o a r ­ t y s t y , za j a k i e g o się uważa. zdobnicze zbywa że i c h n i e słyszał. N i e ogólnikami otrzymałam Ale ludowej już po — paru W brak przeciwieństwie do i m w y r a z u , robią latach Janos przerzuca dawnej wrażenie się n a więc o d p o w i e d z i n a p y t a n i a , skąd brał w z o r y d o p r z e d ­ płaskorzeźbę. N a p y t a n i e , d l a c z e g o zupełnie zaniechał miotów więk­ r z e ź b y p e ł n e j , o d p o w i a d a , że rzeźbienie n a desce j e s t zdobnictwa bardziej ekonomiczne. Z jednego kloca drzewa, z któ­ przemysłu artystycznego, szość m o t y w ó w j e s t t y p o w a podhalańskiego, i g d z i e znajdował rzeźb n a których dla dawnego wzory pełnych. P i e r w s z e j e g o p r a c e , postacie ludzkie, wiernie trzymają pierwszych przedstawiające się tradycyjnych rego d a w n i e j p o w s t a w a ł a j e d n a postać, dziś r o b i i c h k i l k a — a p r z e c i e ż d r z e w o l i p o w e , w k t ó r y m się rzeźbi, jest drogie i t r u d n o dostępne. Płaskorzeźba wymaga f o r m , są n a p e w n o n a ś l a d o w n i c t w e m w i d z i a n y c h w k a ­ także m n i e j p r a c y niż rzeźba pełna i ł a t w i e j ją pliczkach chować, z a j m u j e m n i e j m i e j s c a . „Płaskorzeźba 164 świątków. Wedle wszelkiego prawdopodo­ je prze­ tań- �т R y c . 5. Józef Janos. Kościuszko. Ryc. 6. Józef Janos. Mickiewicz. so, a goście i tak kupiom i telo samo Płaskorzeźba w drzewie. 27—33 X 68,5 cm. 1953 r. Płaskorzeźba w drzewie. 30 X 64,5 c m . 1953 r. zapłacom" — Zdania wymykające mowy zdradzają zręcznie micznej. się r z e ź b i a r z o w i w t r a k c i e zamiłowanie u k r y t e wśród Nie ulega do ujęć argumentów dla mnie roz­ malarskich, natury wątpliwości, ekono­ że gdyby umiał posługiwać się p ę d z l e m z tą samą w p r a w ą , dłutkiem.j^do p o s t a c i , stanowiła płaska p o w i e r z c h n i a . 1951 r . J a n o s mówi Janos. którego wprawił się jeszcze w co czasie j a k s a m się „odkrył", W ciągu l a t a wyraził, niecko- wato wygląd wgłębionym owalu, postaci l u d z k i e j podanej t a k że mają one n a półmisku. Jesienią 1951 г., k i e d y go o d w i e d z i ł a m , t w i e r d z i ł , że s a m dokonał t e g o odkrycia, j a k k o l w i e k miskowate owale dziwnie pominają różne „ g ł o w y g ó r a l a " i t y m p o d o b n e p r a c s t o l a r s k i c h ) , i g d y b y n a P o d h a l u istniała t r a d y c j a ności s p r z e d a w a n e w k r a m a c h z w y r o b a m i ludowa artystycznego w Szczawnicy i Zakopanem. wypowiadania się w m a l a r s t w i e , J a n o s stałby się w y ł ą c z n i e l u b p r z y n a j m n i e j malarzem, a n i e t y l k o r z e ź b i a r z e m — i stąd j e g o z a ­ m i ł o w a n i e d o płaskorzeźby. J e d y n i e go, b y rzeźbił, t r a d y c j a , która tradycja dziś jeszcze r y s o w a ć t y l k o w niedzielę, b o „to wstyd w zwykły Do dzień, trza zagadnienia wróćmy ubocznie jednak pracować, tego do samej Płaskorzeźby Janosa każe m u tak sie bawić jeszcze dalej, rzeźby. przy­ okrop­ ludowymi Co więcej, Janos dumny był ze s w e g o n o w a t o r s t w a . T ł u m a c z y ł n a m : „To mi sie tak womodne." dawać jakoś inacy przedstawio, I d o d a ł : „ Z tyk rzeźb zodny, bo to takie kie piękne, szczęście, p o k r ó t k i m czasie J a n o s wisi w jego to takie to mi sie nie fee nowomodne." zawse no­ przeNa zarzucił n o w ą m a ­ nierę i dziś już t y l k o j e d n a t e g o r o d z a j u rzeźbić". przejdziemy wykonane n y c h deskach, p r z y czym zmusiła nową formę. R z e ź b y s w e zaczął t e r a z umieszczać w płaskorzeźba izbie. W o s t a t n i c h miesiącach J a n o s w r ó c i ł d o r z e ź b y p e ł ­ były n a prostokąt­ tło, cofnięte w s t o s u n k u d o nej. Mimo licznych w т. 1951 w y ł ą c z n e argumentów, oddanie jakimi motywował się płaskorzeźbie, znaj- 165 �postacie. J e d y n y wyjątek stanowiły „Stacje" wykonane na z a m ó w i e n i e d o j e d n e g o z k o ś c i o ł ó w i p o t e m d w u ­ k r o t n i e jeszcze p r z e z n i e g o powtórzone. T e r a z j e d n a k zupełnie s a m u r z u t n i e zabrał się d o w y k o n a n i a płaskorzeźby Posiada przedstawiającej wieczerzy" d a V i n c i , t w i e r d z i j e d n a k , że m u się o n a nie podoba. P r a w d o p o d o b n i e i dużej wieczerzę". w p r a w d z i e r e p r o d u k c j ę „Ostatniej Leonarda mie „Ostatnią z bogactwem w swej szczegółów jest skończonej for­ d l a niego zbyt t r u d n a d o o d t w o r z e n i a . Z a w z ó r obrał s o b i e n a t o m i a s t starą prymitywną płaskorzeźbę, reprodukowaną w „ P r z e k r o j u " (z 3 l u t e g o 1948 г.), pochodzącą z M u z e u m Diecezjalnego w Tarnowie. J a n o s n a ogół n i e l u b i r z e ź b y l u d o w e j , w y r a ź n i e ją l e k c e w a ż y , i f a k t , że w t y m w y p a d k u w ł a ś n i e d o n i e j sięgnął, ś w i a d c z y o pewnej obawie, z jaką przystę­ p o w a ł d o n o w e g o dzieła. P o d ś w i a d o m i e szukał p i e r w o ­ w z o r u , k t ó r y b y m ó g ł bez p r z e t w a r z a n i a skopiować, b y t y m s p o s o b e m uniknąć w y s i ł k u r o z m i e s z c z e n i a po­ s t a c i , a p r z e d e w s z y s t k i m trudności z w i ą z a n y c h z p e r s ­ pektywą. P r ó b a udała się. J a n o s j e s t z s i e b i e z a d o w o l o n y o d w a ż n i e p r z e m y ś l i w a n a d nową, z n a c z n i e pracą. W j e d n e j grafię rzeźby dującej a z p o s i a d a n y c h książek - znalazł f o t o ­ kamiennej z pracowni się w kościele Ś w . S e b a l d a przedstawiającej birom robić i już trudniejszą sond „Sąd Stwosza, w ostateczny". znaj­ Norymberdze, „Jesce s:e za- — m ó w i . P r a c ę już n a w e t ostatecny" rozpoczął. N a desce dużych r o z m i a r ó w nakreślił w p o ­ ziomie dwie ł u k o w a t e l i n i e , przecięte pionową, dzie­ lącą całą płaszczyznę n a p o ł o w y . W d o l n e j części w i d ­ n i e j e koło — będzie t o k u l a z i e m s k a , n a której oprze s t o p y c e n t r a l n a postać B o g a . Ł u k i zaś zamkną w s o ­ bie dwanaście postaci rozłożonych symetrycznie, sześć z k a ż d e j s t r o n y o s i p i o n o w e j . Już n a w e t i c h g ł ó w i r a m i o n zostały n a s z k i c o w a n e . po zarysy Tu dopiero w i d z i m y , j a k J a n o s r a d z i s o b i e z konstrukcją zbioro­ wej sceny. Eksperymentowanie i dążenie d o d o s k o n a l e n i a w i ­ d z i m y r ó w n i e ż w sposobie p r a c . R z e ź b y pełne b y ł y zrobioną kom" wykończenia g o t o w y c h jedynie ze s t a r e g o gładzone noża. T o samo już „skrobacodnosi się do p i e r w s z y c h płaskorzeźb. Z czasem, p o w y k o ń c z e n i u , J a n o s zaczął zapuszczać powierzchnię pokostem, żółtawozłotą zwykle, co zapytany praktycznymi Ryc. 7. Józef Janos. Janosik. Płaskorzeźba 32 X 76,5 c m . 1953 r. w drzewie. czyniło ją o p o w ó d , tłumaczy — bo się surowe, jakby względami powierzchnia nie pokostowane n i e wykończone z a w s z e jeszcze z n a j d z i e w lśniącą. J a k go zapokostowana m n i e j się b r u d z i , b o d r z e w o płaskorzeźby i — wydaje a zresztą on s w e j rzeźbie coś d o p o p r a ­ w i e n i a ; choćby i r o k leżała, g d y ją z o b a c z y , m u s i t o duję o b e c n i e rzeźb w j e g o p r a c o w n i k i l k a zupełnie pełnych. W y c i ą g a pokazuje mówiąc: płaskorzeźby, to rzeźbienie kie telek „Jus roki je n a środek mi je sie het robił. izby, z dumą uprzykrzyły J u s mi na desce. T o tak ładnie nowych sie sie tu te to j e s p e i n a r s e i b a . " „ K i e l o piknę t e f i g u r k i . ' " rzeć. N a o s t a t n i k o n k u r s dał jednak rzeźby, b o j a k t w i e r d z i , „ t o lepi pasuje". również szereg r o z p o c z ę t y c h rzeźb same — obej­ płasko­ W domu ma płaskich. W o s t a t n i c h n i e m a l t y g o d n i a c h 1953 r o k u J a n o s d o ­ konał w i e l k i e j próby, która m o ż e s t a n i e się nowym o k r e s e m j e g o twórczości — rozpoczął p r a c ę n a d w i e l ­ k i m i k o m p o z y c j a m i . D o t ą d w s z y s t k i e j e g o rzeźby, z a ­ r ó w n o pełne, j a k i płaskie, przedstawiały 166 owo pojedyncze poprawić, a j a k zapokostuje, rzeźba jest już całkiem g o t o w a i n i e można j e j tykać, m a więc z nią spokój cniło przedstawia, d o d a j e odstępując n a k i l k a k r o k ó w , b y j e l e p i e j i i nie wraca do niej. Już w t e d y , g d y większość rzeźb p o k r y w a ł p o k o s t e m , spróbował innego e f e k t u — m i a n o w i c i e o p a l a n i a d r z e ­ w a . G d z i e się t e g o nauczył, n i e p o t r a f i l u b n i e c h c e powiedzieć. T e c h n i k ę tę s z y b k o j e d n a k zarzucił i dziś pozostała m u już t y l k o j e d n a płaskorzeźba o o p a l o n e j powierzchni. sie daje, wzion O swych na próbę, próbach mówi: ale to nie pasuje. ze to starodawne, wy­ ale to ani sie ta gościom nie podobało i n i e k u p o w a l i , a n i sie mnie L u d w i k Stasiak: Polska K r a k ó w 1912. 2 „Opaiou?ać-ek To sie tak plastyka nie podobo." średniowieczna. �Ryc. Ostatnio jedną 8. Józef Janos. Kopernik. Płaskorzeźba z płaskorzeźb, przedstawiającą b r a k a o k u l a c h , którą zgłosił n a k o n k u r s s t w a , zapuścił d l a p r ó b y karboliną, co dało efekt i tego n i e zamierza kolorystyczny. Ale że­ pamiątkar­ ciekawy konty­ nuować. szuka które by wszędzie, powstało „z głowy". Pomysłów g d z i e m u się t y l k o n a d a r z y s p o t k a n i a czegoś, co uważa za piękne. „Jak uwidzem, Czasem to se to zmirzom ( r y s o w a n i a ) , a jak nie ocami nadaje i biere sie, to okazja cosi takie sie do go nie wraca 1953 r. do d o m u z jakimś widzianym zapomnieć: „ J a k j u s n a r y s o w a n e , t o j u s n i тот chu, na ze zabocem. Mozę go zrobiem. rysunek i jus siedzieć Siedzi wiem, kiele jak śtyry easy, stra­ i pienć ale roków, ino poźrem robić." P e ł n ą dłonią c z e r p i e J a n o s p o m y s ł y z p o k a ź n e g o już w tej c h w i l i własnego dysponuje, to zdobytych czasopism, roboty robiem." Janos 100 cm. o b r a z e m w głowie i zaraz p o p o w r o c i e r y s u j e , b y nie zacym J a n o s n i e m a l n i e p o t r a f i pokazać wśród s w y c h dzieł żadnego, 66 X w drzewie. księgozbioru. L i t e r a t u r a , zbieranina przeróżnych, kalendarzy, jaką przypadkowo rycin, katalogów f i r m sprzedających d e w o c j o n a l i a , książek. N a j c e n n i e j ­ s z y m d l a n i e g o d z i e ł e m są „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h " . Stąd 3 N p . św. K i n g a , płaskorzeźba wisząca w j e g o i z b i e , j e s t kopią z p o l i c h r o m i i kościelnej w S z c z a w n i c y (jak sam m ó w i ) . Z o b a c z y ł t a m n a ścianie św. K i n g ę t a k piękną, że z a r a z pobiegł do s k l e p u po p a p i e r i ołówek prostu malowidło przekalkował ze ściany b i e r z e p o m y s ł y d o większości s w y c h rzeźb r e l i g i j n y c h . „Jedyn i po na papier. cłowiek mioł i pofolił mi sie — tok jom kupii. „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h z d o d a t k i e m rozmyślań, m o d ł ó w r y c i n " . W a r s z a w a — W i m p e r k ( C z e c h y ) 1910. 3 i 167 �E j , to lo mnie ny lo ta ksionska to jes skarb — skarb okrop­ n i c z n e tło, a P i ł a t o w i Dziś najczęściej sięga d o d w u dzieł: „ R o c z n i k a K r a ­ zawsze o której m o w a dzieło t r a k t u j e Posiada wyżej. również liczne zeszyty „Polskiej S z t u k i L u ­ którą zresztą traktuje lekceważąco. 0 n i e j : „Jo z tego nie bierem nie mi przysyłajom, kupowoł, Jedynie ale „Żywoty wzorów, świętych" tego to Mówi byk nigdy тот." i katalogi z dewocjo­ n a l i a m i k u p u j e , resztę „ncmieśli goście z miasta", lub zebrał u sąsiadów w p o s t a c i luźnych k a r t e k z r e p r o ­ dukcjami nych obrazów czasopism: i rzeźb pochodzącymi „Przekroju", z „Gromady", przeróż­ „Przyja­ ciółki" i t d . prze­ róbka n i e w i e l e m a w s p ó l n e g o z o r y g i n a ł e m . J a n o s n i e k o w s k i e g o " , t. X i „Polskiej p l a s t y k i średniowiecznej", dowej", dodał koronę. P o s t a c i e t e p o ­ n a d t o zupełnie p r z e t w o r z y ł , t a k dalece, że j e g o mnie." więc k o p i u j e , częściej spotkane j a k o p u n k t wyjścia gdzieś obce d o własnej p o z y c j i , zaś p o s t a c i e n i e m a l z zasady kom­ noszą c h a r a k t e r w s p ó l n y w s z y s t k i m J a n o s o w y m t w o r o m i bez w z g l ę d u na t o , z j a k i c h , w j a k i m s t y l u i o j a k i m charakterze p i e r w o w z o r ó w w z i ę ł y początek, w s z y s t k i e są d o siebie w pewnym sensie podobne. G o t o w e już r y s u n k i a l b o wędrują czekają swej Ostatnio do s k r z y n i , gdzie k o l e i , a l b o użyte zostają Janos coraz częściej od razu. obywa się b e z s z k i ­ ców i r y s u j e w p r o s t n a desce. R y s u n e k z p a p i e r u o d b i j a p r z e z k a l k ę n a desce l i ­ Nawiązując do podniet a r t y s t y c z n y c h , j a k i e Janos powej. Potem widoczny już k o n t u r poprawia jeszcze c z e r p i e ze s p o t y k a n y c h o r y g i n a l n y c h dzieł m a l a r s k i c h o ł ó w k i e m , d o r y s o w u j e w m i a r ę p o t r z e b y jakieś szcze­ 1 r e p r o d u k c j i m a l o w i d e ł i rzeźb, p r z e ś l e d ź m y z k o l e i góły proces p o w s t a w a n i a dzieła. Pierwsze s t a d i u m tworzenia — to rysunek k o n t u r o ­ wy, wykonany Nie z a w s z e j e s t o n kopią, j a k n p . św. K i n g a , Janos przenosi ołówkiem na papier i wreszcie przystępuje do rzeźbienia. P r a c u j e n i e z w y k l e p r y m i t y w n y m i narzędziami, s p o ­ na papierze rysunek, pakunkowym. widziany noży. Najpierw rzeźbi postacie, wyrównuje końcu d o p i e r o t w a r z e , które uważa za n a j t r u d n i e j s z e . dajmy G o t o w ą płaskorzeźbę w y g ł a d z a „skrobackom", „Stacje". rzecz j e s t Zazwyczaj p r a c u j e J a n o s n a d k i l k o m a dziełami r ó w ­ nocześnie, przerzucając powstawania g i e j . G o t o w e już n a pozór r z e ź b y w i e l e barwne reprodukcje-pierwowzory, na i c h p o d s t a w i e n a papierze rysunki i wreszcie małe, wykonane gotowe już po czym gotowa. N a n i c h obserwować możemy wszystkie kolejne stadia rzeźby. L e ż ą b o w i e m p r z e d n a m i tło, n a często n a t o w książce, o d p o w i e d n i o go powiększając i p r z e ­ twarzając. B a r d z o c h a r a k t e r y s t y c z n e są j e g o r z ą d z o n y m i p r z e z s i e b i e s a m e g o , p r z e w a ż n i e ze s t a r y c h się o d j e d n e ] r o b o t y do jeszcze dru­ razy p o p r a w i a , uzupełnia, gładzi. Rozmowa toczy się n a t e m a t t e c h n i k i jego pracy płaskorzeźby. W e ź m y d l a p r z y k ł a d u „ S t a c j ę " p r z e d s t a ­ i w z w i ą z k u z t y m p a d a p y t a n i e , czy J a n o s n i e miał wiającą n i g d y u c z n i a . „Tutok „ S ą d P i ł a t a " . J a n o s z r e d u k o w a ł t u ilość p o ­ s t a c i , co m i a ł o m u ułatwić pracę, uprościł a r c h i t e k t o ­ powiada — a jo kcieliby mówię: ucyć — od­ do Zakopanego, tam sie chłopcy idźcie Ryc. 9. Józef Janos. Złożenie do Grobu. Płaskorzeźba w drzewie. 37 X 51 cm. Kościół w Rzepienniku rzeszowski). 1953 r. Ryc. 10. Józef Janos. Tajemnica różańca. Płaskorzeźba w drzewie. 38,5 X Kościóf w Rzepienniku (pow. rzeszowski). 1953 r . 168 (pow. 54 c m . �jes — I ze w z b u r z e n i e m : „Coby skoła rzeźbiarsko." ktokolwiek podrobil, okrzyku jesce dodaje ucem, to broń już ni mom Tematyka prac mié pernika, jednej z najbardziej u d a n y c h j e g o rzeźb k o n ­ Po t y m szczerym kursowych. Na jej odwrocie wypisany konfidencjonalnie: nijakik som, t o jakbyk minie Boze!" narzendzi, „Jo sie jo jesce w som ter­ Wyszedł rów, j e d y n y c h rzeźbiarskich Janosa on z dawnych do niedawna świątkarskich dostępnych m u w ó w c z a s m i własnej w s i , n i e m i a ł a n i o d w a g i , lizmu. Ale wystarczyła jedna Na wystawę sztuki ludowej zamówiono u niego podnieta rzeźbiarza postać tradycja­ ani nawet w y ł a m y w a ć się z pęt b y pchnąć z a i n t e r e s o w a n i a we­ tradycjona­ z zewnątrz, na nowe podhalańskiej Janosika. wzo­ dzieł s z t u k i , na k t ó r y c h m ó g ł się w z o r o w a ć . S k r ę p o w a n y wnętrznej p o t r z e b y w tory. r . 1951 Janos natych­ m i a s t podjął n o w ą t e m a t y k ę i dziś już k i l k u „Jano­ s i k ó w " p i e s z y c h , k o n n y c h i tańczących z a l u d n i a białą izbę, w której który podaję ortografii, a dalej w formie przechowuje najnowsze i najbardziej Koperniku gdzieś Koperniku sie u czyi ty wielki w Jakiej Poleto śkole Jak jeś ty zmos two J e pracze Koperniku drzieś wysoko tu tu tej naświecie Mikołaju na podkoł takie ludzi nie Potrafi na u drzie rzeźb o tematyce świeckiej powstała kto cie tego twoja była łeś Wysoko Patrzą Pew tu na u czyi głowa sząm nie śty Koperniku miał gdrzie i kto śtyry ta oczy kuźnia ze om nabrał te go żazu Nie two was halańskiego (grudzień 1953). T y m r a z e m J a n o s dał k o ­ Pew sie józ lekcję ani Mamy postaci t u więc z naszej historii Kopernika, Wita i historii Stwosza, Kościuszkę, M a t e j k ę . P r ó c z n i c h dał n a kilka innych rzeźb jeszcze r a z J a n o s i k a , f i l o z o f a — żebraka o kulach, m gdrzie nie śla du mie cie Prowadził czoś w tak dobze [Wi drzial turyj tyś poszed cy wrow S t a r a m się d o w i e d z i e ć , co w i e J a n o s o o d t w o r z o n y c h takgo je za chrto Koronacja M. R y c . 12. Józef Kościół B. Płaskorzeźba Janos. Chrystus w Rzepienniku pał wał kości obracił Jeś józ stego ci sie tamok świa ta mok nieprzykrzy ine życie odpowiec mi nato [Koniec * Koperniku, Koperniku, gdzieś uczył, się w ty voielki jakiej szkole poeto, tak przez s i e b i e p o s t a c i a c h . R o z m o w ę z a c z y n a m y o d K o ­ Ryc. 11. Józef Janos. r z e s z o w s k i ) . 1953 r , swoj Kle ma E f r y n a , św. J e r z e g o n a i in. takie Mondra sząm wybitnych ke [studne tu spo czy koniu tu czerpał źródła boko Ponad nig drzieś i gdrzie konkurs bardzo [rozum grupa Mickiewicza, tak [glym w związku z o s t a t n i m k o n k u r s e m pamiątkarstwa p o d ­ kultury. ołówkiem autentycznej poprawnej: u d a n e dzieła. Nowa jest z zachowaniem ucyl?" kogo była n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n a . N i e t r u d n o to w y t ł u ­ maczyć. „wiersz", bardzo [głęboko? w drzewie. 38,5 X 54 cm. Kościół w Rzepienniku w świątyni. Płaskorzeźba w drzewie 38,5 X (pow. rzeszowski). 1953 r. 54 (pow. cm. 169 �Ryc. 13. Józef Jakeś Janos. Konny się ty wzniósł Twoje prace wysoko tutaj tu na świecie, Koperniku Mikołaju, gdzieś Janosik. napotkał nikt gdzieś takie 1951 r. ponad ludzi? tu nie czerpał źródła, Ryc. potrafi! są takie cię Twoja tego tu głowa pewnieś ty nauczył była miał mądra, cztery Nie wiem, 10 l a t zaczął „ t e r m i n " w Norymberdze, dziełem coś tak ta kuźnia, w której tego żaru, (żeś) tak go się już w proch dobrze tyś swój kości klepał, zahartował? i gdzie tu spo- obrócił, ani już z tego świata, tam ma. jest inne [życie Czy ci się tam nie przykrzy? Odpowiedz [na wiełka czytując „czy stoi, stuka toto a świat zbadać" swój w i e r s z ci sie tamok bez jego dowiedział ze świat stoi, Janos dodaje: 170 Stamtąd ze słońce dzie myśleli, n i m , że Reprodukcje się w roboty sie obraca, a słońce „Zaśnięcie odpowiec nie przyksy? bo jego robote, co papir ;o W i t S t w o s z . J a n o s warsztacie jest Ołtarz z ale Ołtarza kieby tak umioł tego 0 nim — Mariackiego. się gładkością o b l i c z a M a r i i , j e j wiersze w rzeźbie Wita Stwos pisoł — ale un kupa wirsyl — t o b y dopiro był potrafił pisem, do wirsyki — a j o тот bidny n a pociechę S t w o s z o w i : bo worce rzeźby go — — „Ej, ta nie Skoda, ze było!" — „Ale jo ta usanować." przedstawiającej Stwosza wziął J a n o s ze s w e j „ P o l s k i e j p l a s t y k i ś r e d n i o w i e c z n e j " . N a s. 159 z n a j d u j e się f o t o g r a f i a Stwosz. F r a g m e n t Janos odczytał rzeźby: widocznie rzeźby p o d p i s a n a : Sędzia i m ó w i : „Mój na to" ku sie patrzy Wita Stwos ku ludziom" t y l k o początek taki „Wit niesprawiedliwy". 1 uważa ją za p o r t r e t S t w o s z a . W s k a z u j e су mu cte- w znajdują Kolowcy za t o S t w o s z przecież n i e pisał w i e r s z y ! dodaje była mając Mariacki. b i e n i e m o j e g o k u n s z c i e , napisał d w a długie czym to. że rzeźbiarskim włosami, układem szat. O d z y w a się z p e ł n y m u w i e l ­ wincy tys musiało rzeźbie trzymo rzeźbiarzem, Boskiej" Ogląda ją i z a c h w y c a słowa: mi wielkim jego Matki po — mówi z uznaniem. O d ­ un ta то jakom rzeźbiar- niektórych rzeźb W i t a S t w o s z a mi gazecie To że Kieby a pinoi l u ­ sie obraca. był pisoł. Kopernik o K o p e r n i k u — ostatnie nie przykrzy? „Cy w się, że rynce j e g o książkach. M a też f o t o g r a f i ę Pomysł o nim". „zbadał o nie J a n o s p o ż y c z y ł ze szkoły książką, g d z i e czytał o K o ­ cylali D r u g a w y b i t n i e u d a n a postać — Koniec. p e r n i k u — a p o z a t y m sąsiedzi „coś tam 1951 r. n a jego o n i m . W i e , że s a m m u n i e d o r ó w n u j e śladu [nie Poszedłeś a w drugi wysoko, patrzyłeś [czywasz, pewnieś tyn świat, wie oczy, są twoje mirzoł prowadził? cię gdzie gdzie śnimi i [rozum że on nabrał co K o p e r n i k czerpałeś)? [widział. Koperniku, pytanie, (z których kto w drzewie. t a k robić — j a k o i m i e ciesy Na moje ka." Płaskorzeźba pergaminowy." [studnie Kto syć, co umioł Janos. t r z y m a w rękach — d o w i a d u j ę się: „...Narzyndzia, naukę? gdzie 14. Józef jako objaśnienia n a ilustrację i tyn, — bo m a twarz ino mój zwróconą widzowi. Na wiersz: odwrocie płaskorzeźby Janos wypisał krótki �Wito Stwoszu patrzys po świat rakach nik słynny na ci mas nie dziwnie krzyże odejmie. Bo Janos wyrzeźbił na m a n k i e t a c h Stwosza Zapytany, przecie ludzi trza jakoś oznacyć, — i tak mi wpadło kawak krzyże. d l a c z e g o t a k zrobił, o d p o w i a d a : coby sie do głowy „Takiego różnił krzyże od inyk mu po ryn- wyrobić." I n n e p o s t a c i e są już m n i e j c i e k a w e . O M i c k i e w i c z u w i e J a n o s t y l k o t y l e , że b y ł poetą. P o d o b i z n ę j e g o o d ­ robił z f o t o g r a f i i p o m n i k a M i c k i e w i c z a w Warszawie, jaką znalazł w t y g o d n i k u „ G r o m a d a " (z 29.1.1950). „O Kościusku dzioł. Somek jego tyzek wiedzioł, na to przysed, pomniki, to wiem, na ksionskak cóbyk go go rzeźbił. ze to musi wi- Widzem być jakisi zasłużony cłowiek." O M a t e j c e m ó w i : „ M a t e j k o —• g d z i e s i k e k gro na ksionsce. Nie bocem, kiek go nadyboł. widziol To był ma- lorz." C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p o s t a c i e , o k t ó r y c h dużo w i e i do których p r z e j a w i a e m o c j o n a l n y stosunek, w y ­ rzeźbił ze z n a c z n i e pernika i Kościuszki większym Stwosza. wyczuciem — N a t o m i a s t rzeźby jak Ko­ Mickiewicza, i Matejki, prawie m u nie znanych i zu­ pełnie obojętnych, są słabe, bez życia. Teraz Janos wyrzeźbić w myśli n a d n o w y m i p r o j e k t a m i . Chce drzewie pas b a c o w s k i . Sądzi, że t o p o ­ w i n n o być b a r d z o Chciałby Był w roku „Таток wyrzeźbić Kostkę Napierskiego. 1951 n a uroczystościach w o Kostce pami trzymoł. dzem go. Kiebyk jakosi Ryc. piękne. również slysoł, Nie wiem ino ze un ze ślakty ino, jak widzioł, Czorsztynie. był, a z go zrobić, jakim 15. Józef Janos. Madonna. Płaskorzeźba w drzewie. 39 X 77 c m . 1938 r. chło­ bo nie był, tobyk wi­ go jus ukombinował." Bardzo ciekawy jest stosunek Janosa do własnych rzeźb. P o s i a d a o n w ś r ó d n i c h w y r a ź n e s y m p a t i e , r z e ź ­ b y , które uważa za szczególnie piękne i d o szczególnie się p r z y w i ą z a ł . T a k i c h n i e chce trzyma je w białej izbie których sprzedać, i często ogląda. Niektóre z n i c h r o b i w k i l k u e g z e m p l a r z a c h . Jeśli, znęcony s o ­ witą zapłatą, s p r z e d a któreś z u l u b i o n y c h dzieł, t a k i n t e n s y w n i e tęskni za n i m , że n i e r z a d k o d e c y d u j e się na p o n o w n e w y r z e ź b i e n i e t e j s a m e j r z e c z y , b y j e d n a k mieć ją z n ó w b l i s k o s i e b i e (co p r z y c h o d z i m u łatwo, gdyż p r z e c h o w u j e p i e r w o w z o r y r y s u n k o w e ) — t a k było ze św. K i n g ą ze Szczawnicy i ze „Stacjami", które w t e j c h w i l i r o b i już p o r a z t r z e c i . J e s t rzeczą charakterystyczną, że rzeźby J a n o s a z n a ­ leźć można w k a p l i c z k a c h i u n i e g o w d o m u . A n i j e d ­ n a z n i c h n i e znalazła się w i z b i e któregoś z k a ń c ó w Dębna. J e s t t o t y m c i e k a w s z e , miesz­ że j a k k o l w i e k z początku wieś odnosiła się d o n i e g o z l e k c e w a ż e n i e m , dziś, g d y w i d z ą j e g o popularność wśród cych turystów, a przede przybywają­ w s z y s t k i m pieniądze, które b i e r z e za s w e p r a c e , zaczynają z u z n a n i e m patrzeć n a j e g o twórczość. Z a m a w i a j ą u n i e g o „domki"-kapliczki, świątki, rzeźbione k r z y ż e n a c m e n t a r z , sprzęty d o k o ś ­ cioła, jednakże n i e chcą mieć T ł u m a c z y l i m i , że „ t o nie pasuje w kościele abo w kapličce u siebie trzymać jego toto rzeźb. w to hej, ale nie w izbie; chałupie". Z j a w i s k o t o n i e j e s t w y j ą t k o w e . Dotąd n a c a ł y m P o d ­ halu n i e spotkałam świątka trzymanego M ó g ł o n stać w k a p l i c z c e z a w i e s z o n e j w domu. n a zewnętrznej ścianie chałupy, a l e n i g d y w e w n ą t r z i z b y — w izbie Ryc. 16. Józef Janos. Św. Hieronim. w drzewie. 24 X 58 c m . Kościół w (pow. rzeszowski). Płaskorzeźba Rzepienniku 171 �„Casamek ni móg to pisanie. A ino zaconek, dzień przysel, spać a jo abo jesce ogarniały go „pokusy" na czytania dodaje: co to bede belstwo mnie z wierszy Kiedy trzeba go ulegnie papier za nos" („bo pisem pomysł w i e r s z a go pote ros nie „Jakby na papierze napisol — w pomału go tyn ogień. zdajem To tak ros i zdajem, to pisanie, — — jo To som mi „ J o som sobie dowierzujem korzyść Wszystkie z tego wiem, to mi jako to letko idzie chwile zwątpienia. — m ó w i — cy to bę­ pisania." swe wiersze — a jest i c h chyba setka — przechowuje obok jak dongiem Podobnie jednak, j a k w twór­ jak pociong." jaka to sie wybucho nie idzie, i t u m a Janos dzie drugi rzeźby to samo czości p l a s t y c z n e j , nie napisol l i s t p i s e m , jednym i jest — i dodaje: idzie? razie nie jest?" wirsyk jako — tam­ to ja by go jus to tak przychodzi; o m u do g ł o w y , O s a m y m t w o r z e n i u m ó w i J a n o s : „Do tak dja­ tłumaczy przeciwnym jo zgubił, — сети ej po i myśleć wpadnie utrwalić, trakcie — i ołówek i jus ni mogem zapomnieniu. (w na mnie biere co r y c h l e j abo gdy m ó w i o t y m : „Gdy wtedy sie do roboty tym"). przysto — jus i pokusy „cose przychodzi wodzem tak i pisem Pisał też w t e d y , pisoł." djabelstwo robił?"), zajmujem to mi — z w ą t p i e n i a w wartość w ł a s ­ n y c h rzeźb. W j e d n y m przychodzi co ine, to jus pisem z górą J a n o s w k u f e r k u w białej izbie, i n n y c h s k a r b ó w — r u l o n ó w rysunków, p o k o s t u , oleju lnianego, „glaspapieru" i i n . Po tej dygresji wróćmy z kolei przypatrzmy Ryc. 17. Józef Janos. Chrystus. Wys. 45 cm. Rozpiętość stycznej Rzeźba w drzewie. ramion 31 cm. jednak do plastyki i tu się, j a k p r o c e s twórczości przedstawia się z p u n k t u widzenia arty­ przeżyć twórcy. J a n o s l u b i swą pracę. „ T o jus je praca nijso, ni mo przyjemnijsy i takie sklepotve rzecy. rzecy Som rzeźbiom, najprzyjem- tacy, ale mie co kasetki to jes zero." A l e n i e t y l k o ją l u b i — t r a k t u j e ją j a k o posłannictwo, trzyma się rzadko i t o zawsze f a b r y c z n e j Dla tylko uzyskania niezbędne jest obrazy, ostatnio pełnego obrazu przedstawienie zaś i f i g u r k i , ale produkcji. w osobowości jeszcze Janosa jednej gałęzi j e g o twórczości, a m i a n o w i c i e twórczości l i t e r a c k i e j — bo J a n o s t w o r z y Zaczął pisać poezje. dopiero r. 1947. N a wielkich, po­ pokry­ t y c h tłustymi p l a m a m i , n a k a w a ł k a c h k a r t o n u , pudeł wypisane tekturowych — wielkimi literami autor nazywa. Tematyka odczytujemy „wiersze", wierz­ mozolnie j a k je sam i c h j e s t dosyć b o g a t a . Wiele daje pełny J a k k o l w i e k d l a w s z y s t k i c h n i e m a l s w o i c h pomysłów daję interpretację praktyczną — b o „drogie", opłaca się", bo „ t o więcej nie pozostawiające czasu każe m u przekładać n i e j a k o świat s w y c h doznań n a j ę z y k c o ­ dziennej praktyczności, a w y ś m i e w a n e p r z e z o t o c z e n i e z a m i ł o w a n i e d o n i e znajdującego sowania czy praktycznego zajęcia tłumaczy j e g o opłacalnością. jednakże posłuchać pewnych jego bądź u t r w a l o n e zostały w n i e u d o l n y c h , a l e budzą w wierszem czy śpiew ptaków a u t o r z e . Są w i e r s z e o T a t r a c h , o J a n o s i k u , spisana legenda o powstaniu Dębnie, ale większość w i e r s z o w a n y c h kościółka w utworów obra­ ca się w o k ó ł z a g a d n i e n i a n a j b a r d z i e j d l a J a n o s a pasjo­ nującego sowanym — jego „artyzmu". słowem, gdzieś T y m uniwersalnie zasłyszanym, a nie a w ogóle w s z y s t k o , „wierszach". m u się w Przytoczę co się ze sztuką i t a l e n t e m wiąże. tutaj Jo sie bardzo casem mocni rzezbiarke — wiedzieli." nie tu jesce wiem, jako to worn piórem, pedzieć, Wola tempego moja jest goronca, pali sie jakby plomie[niem. Jo by chciol przejść przez tyn artyzm [dać, skryty jest przed i i ma­ Gdy bylo wtedy przychodzi biere na mnie papier ludźmi — j o by djabelstwo i ołówek i mój umysł jest zajenty, go nigdy tu odkryć. pokusy, i djabelstwo [dzem cobyście Tyn wybi- wydostać, [ c h c i o l go zeby z i m o w e i pisze n i e r a z aż d o r a n a . jeden [umysłu. ze te P o pióro, a ściślej p o o ł ó w e k — sięga o n w długie w i e c z o r y 172 sie tak widzi, piecentujem szczerych całości zem jest myncem, T w ó r c z o ś ć lileracką t r a k t u j e J a n o s j a k o dopełnienie jom w rozmowy, z najbardziej t y p o w y c h o „artyzmie": który twórczości r z e ź b i a r s k i e j : „Mi trakcie róż­ n y c h k o n t e k s t a c h oznacza u niego raz t a l e n t , raz s z t u ­ kę, wyrywają sto­ bardzo d l a n i e g o zrozumiałym, określa pojęcie, które w jego bądź zasto­ Wystar­ wypowiedzi, jakie las, r z e k a „nie i ciężkie życie chłopskie, na sentymenty, które roku, bo w istocie jest o n kupują", z n i c h mówi o przyrodzie, o nastrojach i refleksjach, różne p o r y wyraz wierszach. p r a w d z i w y m artystą. T w a r d e w strzępionych a r k u s z a c h p a p i e r u p a k u n k o w e g o , chach s w ó j o b o w i ą z e k i c e l życia, c z e m u on woza nos. tu nie [próżnuje, �pracuje Jo on jakby tu pisem, motor, te usługi jo sie myncem, tu oddaje. a nie kcem na [cie Šwientyk ludzi djabeł kusił, świe- próżnować. a mnie by tys po- [darował? Na mnie djabeł robi sidła i on sie tu na mnie [wścieka, ze jo świontki Lud tu wyrabiam na świecie kiedy figurki kolo O artyzmie! i satanowi ublizom. a djabeł dopiro co [powi, mi zazdrości, dróg tak ładnie o artyzmie! tyś jest robiem? tutej taki [tempy! trudno ciebie tutej pojone i wprowadzić cie do [pracy. Ty, artyimie, wejdź do głowy, tu do mojej, [sprawie żebym wszystko tu potrafił i wyrobił cuda [z Kiedy ku mnie djabeł przydzie w Bożej, drzewa. i zacyna mie tu [kusić, wtedy bierem papier i pisem słowa boskie kusa Ty artyimie, mój ty bracie, jo i zaroz cie kocham ser­ cem co byś kcioł, to bym ci wszystko matki, doł, żebyś [ino (W trakcie czytania dodaje: po­ zniknie. „nawet mie naucył. te chałupę — po c z y m z o b a w ą w głosie: — to ino tak we figlak dom... —• a p o z a s t a n o w i e n i u : — ale to troche cobyk i chałupę Ty o tobie se ty mie do mnie prowadzis świat ulubił mało tu kces towa- jak po i nauki sceblak, mi udzielas, jakby tutej po [grabinie, ci za to Najchętniej sem w dnie Adam i Ewa. drzewie. Płaskorzeźba J a k k o l w i e k J a n o s j e s t najgłębiej p r z e k o n a n y o s w o ­ wi, i ze mnom sie tu uśmichas mie serdecne Janos. w prawda, [rzysyć. Ty 18. Józef doł.") artyzmie, tylkoś Ryc. ga­ dzienki! p r a c u j e Janos w letnie wychodzi i m w i e l k i m t a l e n c i e i n i e t y l k o z dziecinną w o k u j e , t o j e d n a k m i e w a c h w i l e z w ą t p i e ń . „Jo myślem lem, — cy to warte ze warte, rozum ciszy W i spokoju. Cza­ ze s w y m a case, rzeźbach. I d o d a j e : 4 „warsztatem" radością słucha p o c h w a ł s w y c h dzieł, a l e w r ę c z p o c h w a ł y p r o ­ co, cy nie warte? ze nie warte" „Jo przekopyrtuje case z trakcie rozmowy jak Case tak se to myś- — mówi o swoich zgupiany, bo mi sie tego." pada z naszej strony pytanie, czy J a n o s myśli czasem o t y m , że p e w n e g o d n i a j e g o p r z e d d o m , n a słońce, a l e r o b i t o r z a d k o i niechętnie, „ a r t y z m " m o ż e go opuścić, że już n i e p o t r a f i t a k r z e ź ­ bo bić j a k t e r a z ? wieś jest gęsto a „ l e p i sie robi, trzyć kie skradłi; idzie ftej robota." nikogo ludzi zawsze — bo tak nima jus cłowiek jest Na co ino rozprosony, nako zygar seleści w wtedy robi. Mom telo „Kozdy zocente, i drugie niej, w t o k u rozmowy, to robiem." wyrywa twórczej, bo „jak ( z m a r t w i e n i e ) , t o j u s amen тот dobrze dzień mi m u się sie se jedno jed­ odłozem, A l e w chwilę póź­ m u się z d a n i e , jakom po rzeźbieniu, „Nie wiem, ny. Ino byk Po Rzeźbiarz chwili jakbyk zył byk sie zapar nie set, z ludziami Na razie jednak milknie, wyraźnie milczenia mówi bez tego, w izbie z byłbyk skonster­ przejęciem: het zgupia­ i tak byk siedział. Nika byk nie gadoł, ino byk tak twórczość Janosa nie które do śturbacyjom bo mi nerwy skocom". o d d a j e się o n u m i ł o w a n e j „rzeźbiarce". w twórczości nie pasją Dużą podnietą wartości j e g o dzieł są d l a niego k o n k u r s y i w y s t a w y , w których bierze udział, z a i n t e r e s o w a n i e się n i m M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i (z dumą p o k a z u j e otrzymane stamtąd l i s t y ) i w r e s z ­ cie z a k u p j e g o p r a c p r z e z i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e . U z y s ­ kana tą drogą większą pewność swobodę w siebie pozwala szukaniu nowych Janosowi na dróg, t y m r a ­ z e m ( j a k t e m a t y k a świecka c z y duże k o m p o z y c j e loosobowe) * Wiersz dyktował m i Janos. Pisałam fonetycznie, a n i e k o n s e k w e n c j e g w a r o w e w y n i k a j ą z tego, że J a ­ nos m i e s z a j ę z y k l i t e r a c k i z g w a r ą 'podhalańską i n a ­ w e t t e s a m e w y r a z y za k a ż d y m r a z e m w y m a w i a i n a ­ czej, zwłaszcza w w i e r s z a c h , r z a d z i e j w m o w i e p o ­ tocznej. i afirmacją zył." tylko słabnie, ale w p r o s t p r z e c i w n i e , z c o r a z większą świadczy, że j e d n a k n i e z a w s z e j e s t d y s p o n o w a n y pracy nowany. nawet izbie". p y t a n i e , czy z a w s z e j e d n a k o w o mi sie nudzi, dłu­ G d y dużo rzeźbi, s t a j e się u c z u l o n y pracuje, Janos odpowiada: jak pa­ pore na w s z e l k i e odgłosy, że „case to jus ni mogem słuchać, dużo, trza — j u s i tak mi chłopcy to tu, to tam tek nie zabudowana, wie­ szczęśliwych. Fotografie wykonali: Stefan Deptuszewski — ryc. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, U, 12, 15, 16, 17, 19. Wiesław Tomaszkiewicz — r y c . 2, 13, 14, 18. CAF-Wcmer — ryc. 1. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdfe6e2baaf215f3b9f1f45e908412d.pdf 1721be22bef491a52e1294ac30f56204 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3967 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne konserwacja zabytków Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3713 Title A name given to the resource Przyczynek do badań etnograficznych i konserwacji zabytków kultury ludowej na Pomorzu Zachodnim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYCZYNEK D O BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH I KONSERWACJI KULTURY LUDOWEJ NA POMORZU ZACHODNIM ZABYTKÓW Л D Л Ai P o m o r z e Z a c h o d n i e należy d o t y c h obszarów P o l ­ s k i , n a k t ó r y c h d o d z i s i a j z a c h o w a ł o się już n i e w i e l e zabytków k u l t u r y l u d o w e j . Napływająca od Z a c h o d u i s i l n i e j działająca p r z e z dłuższy czas k o s m o p o l i t y c z ­ n a k u l t u r a o r a z o s t a t n i a w o j n a zniszczyły s p o r o c e n ­ n y c h pamiątek, k t ó r e p o w s t a ł y i r o z w i n ę ł y się n a podłożu t r a d y c y j n e j m i e j s c o w e j k u l t u r y p o l s k i e j . N a t e r e n a c h n i e w i e l k i e j d a w n e j Z i e m i Śliwińskiej, zajmującej część p o w i a t u g r y f i c k i e g o , dotykającej m o ­ r z a , s t o s u n k o w o jeszcze s i l n i e zachowała się m i e j s c o w a k u l t u r a l u d o w a , w y r a ż a j ą c a s'»j w b u d o w n i c t w i e , k t ó r e p r z e t r w a ł o d o czasów d z i s i e j s z y c h . N a w i ą z a n i a t y c h z a ­ b y t k ó w w y d a j ą się b a r d z o s t a r e . W czasie badań t e r e ­ n o w y c h w l i p c u i s i e r p n i u 1953 r . ludność m i e j s c o w a i n f o r m o w a ł a m n i e , że p o d c z a s k o p a n i a t o r f u tuż p r z y S l i w i n i e B a ł t y c k i m n a t r a f i o n o n a szczątki pokaźnej w i e l k o ś c i b e l . P o z a t y m s p o r a d y c z n i e w y k o p u j e się różne p r z e d m i o t y d r e w n i a n e , r o g o w e i żelazne. Z a c h o ­ w a n e s t a r e d o m y m i e s z k a l n e w y k a z u j ą — t a k w kształ­ cie z e w n ę t r z n y m , j a k i w r o z p l a n o w a n i u — w i e l e c e c h wspólnych z p o d o b n y m i b u d y n k a m i i n n y c h dziel­ n i c P o l s k i . Spośród b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h zasłu­ gują n a u w a g ę stodoły, a" w n i c h s p e c j a l n i e — b r a m y i f u r t k i b o c z n e , znajdujące się p o - p r a w e j s t r o n i e o d b r a m y g ł ó w n e j , patrząc o d s t r o n y u l i c y . F u r t k i t e i b r a m y w s t a r y c h stodołach ciągną się w z d ł u ż u l i c y , tworząc w z n o b s e r w o w a a y c h wypadkach w Sliwinie Ryc. 1 i 2. Wejścia przy bramach do stodół. Fotografował CLAP A Bałtyckim i R e w a l u j a k b y w j a z d y na w i e l k i e p o d ­ wórza. N a p r z e c i w t y c h f u r t e k , z w i ą z a n y c h z b r a m a m i , stoją d o m y m i e s z k a l n e . Z t y c h też w z g l ę d ó w f u r t k i są z a p e w n e w y k o n a n e o z d o b n i e ( r y c . 1, 2). H a r m o n i j ­ nie powycinane o t w o r y w deskach sosnowych oraz k u n s z t o w n e , s y m e t r y c z n e połączenie słupów d ę b o w y c h już z d a l e k a zwracają u w a g ę . W obserwowanych w y p a d k a c h f u r t k i , j a k i b r a m y stodół n i e spełniają już d a w n e j f u n k c j i . Ż y c i e c z ł o n k ó w spółdzielni p r o ­ d u k c y j n e j w S l i w i n i e oraz n o w e f o r m y g o s p o d a r k i w R e w a l u , j a k i e przynieśli t u o s a d n i c y z i n n y c h z i e m P o l s k i , w y d e p t a ł y n o w e ścieżki, n o w e d r o g i , c h a r a k t e ­ r y s t y c z n e d l a n a s z y c h czasów. W z w i ą z k u w ł a ś n i e z t y m i z m i a n a m i , które w s z y b k i m r o z w o j u n a s z e g o ż y ­ c i a dyktują n a m w i e l e s p r a w d o r o z w i ą z a n i a , n i e p o ­ w i n n i ś m y zapomnieć o t y c h n i e l i c z n y c h z a b y t k a c h , które t u , n a d m o r z e m , po z a m a r c i u języka polskiego z a c h o w a ł y się w f o r m i e m a t e r i a l n y c h p r z e j a w ó w k u l ­ t u r o w y c h , b u d y n k ó w , narzędzi i n a z w , n i e r z a d k o mało n a m z n a n y c h i n i e d o c e n i a n y c h , a będących przedłu­ żeniem naszego odwiecznego b y t o w a n i a . Z a k o n s e r w o w a n i e więc i otoczenie stałą opieką c e n n i e j s z y c h z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j p o w i n n o być dla nas nie t y l k o n a k a z e m , ale i zarazem s p r a w d z i a ­ n e m głębokości naszej k u l t u r y . P o w o ł a n e d o t y c h p r a c c z y n n i k i p o w i n n y się j a k n a j s z y b c i e j t y m z a g a d n i e ­ n i e m zająć, g d y ż w k r ó t c e może być już za późno. Sliwin Adam Bałtycki i Rewal (pow. gryficki). Glapa. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7b859a91543301dc256d49bc7f0739b.pdf d2d42c410b7ffe1dd78bc6c9bb39244a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia sztuka ludowa Święta Krew z Walldürn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4388 Title A name given to the resource Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.27-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Snieżyńska-Stolot Ewa P R Z E D S T A W I E N I E Ś W I Ę T E J KRWI Z W A L L D Ü R N ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e czały się j e d y n i e w sztuce l u ­ Są t o : d r z e w o r y t ograni­ ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o ­ niektórych tematów . 1 musi problemów: w p i e r w s z y m niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i weniencji, w zbiorach w Wiedniu, Legenda nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e (Odenwald) potrzeba g r u n t o w n e g o a wych pozycjach co p o w i n n o ludowej pod doprowadzić wzorowanej odnoszących ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j sztuki do po­ n a podstawo­ się d o i k o n o g r a f i i specyficznej nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X . Obecnie jedynie sztuce 2 przypuszczać, że t e m a t y k a była u w a r u n k o w a n a produkcją w przez p i e l g r z y m ó w , można propago­ które te centra, czasem najczęściej zna­ ludowej dewocjonaliów wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e , chodziły się d a l e k o p o z a chrze­ Ikonografii roz­ przenoszone rozpowszechniane przez Austriackiego oraz o wersja ortu wino, ceni w szkołach artystycznych malarze i kształ­ rzeźbiarze, a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e typy ikonograficzne. Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m przez sztukę ludową nowych tematy wino wylało typów gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e spostrzeżeń w y d a j e sporadycznych . 3 Można tem, że dziewiętnastowieczni dotych­ się, że kształtowanie t y ­ pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j padków malarze, rzeźbiarze tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y dewocjonaliów, a więc wzorników traktowany był przez wieczu, j a k o obraz rycin podobnie jak w dość W i e r n i e . przejętego typu była n a t o m i a s t o d m i e n n a , gustu Wiejskiego stycznym odbiorcy, tworzącego była pere- w 1589 r . wizerunek się n a korporał Ukrzyżowanego Otto. K i e d y się i konsekrował przemienione tworząc otoczony w krew cudowny obraz: jedenastoma twa­ w y o b r a ż e n i a n a Chuście św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r ­ p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m ­ to wyjęto korporał wydarzenie i posłano zostało uznane do za 1 Rzymu, cudowne, a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y odpust d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . obecnej kultu korporał w Walldürn umieszczony w był i jest do chwili siedemnastowiecznym П. 1. Święta Brucknera. Krew z Walldürn, drzeworyt, 1589 г., wg fak­ Formalna chociaż DVRENSIS PEREGRINA- T l O N í s O K T V 1.1 PKOCIltlSSV. z dru­ średnio­ przejmowano dalej 5 dziele Pierwowzór kazywano do oraz 4 nich, w Waltdurensis wydanym et progressu, wieku X V I , jest zdobiących kamieniarskich . święty, który zawarta Walldürn i ka­ ikonograficzne ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e kowanych 6 się w pod koniec D e sacrae kamiennej proszowickim . należy d o p r z y ­ t o wytłumaczyć mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h , z rozmaitych Etnograficznego ikonograficznych w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e ­ czasowych się tej legendy pro­ zachowany figurze wydarzył r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi Obiektem kształtowania na w powiecie jaki k i e l i c h przewrócił gdzie opisane kościelnej, Ślą­ W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d ­ nicę. W t e d y sztuki Muzeum prawiał mszę ksiądz H e n r y k cujący oficjalnej cudzie opata Jodocusa Hoffiusa: grinationis podpisem, płaskorzeźba uformowała obszerna handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a ­ dla potrzeb polskim z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e rozpowszech­ przebadania opatrzony rzę­ ludowej, 1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j ikonogra­ ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e rozprawy, wyko­ temu problemowi dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w wstania obszernej Kostryckiego nany w Płazowie w do o m ó w i e n i a t y m właśnie kątem, Macieja wyczer­ Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i więc nasuwać s i ę w i e l e dowej. w sposób i prze­ interpretacja dostosowana ideałem bez wątpienia arty­ eklektyczna forma w y m i e n i o n y c h wzorów. Obok zagadnienia ikonograficznych w wątków mach o p r a c o w y w a n i a grupy zabytków, sztuki l u d o w e j we, które ikonograficznych i sztuce l u d o w e j poszczególnych zabytków, podjąć próby typów należy także, w r a ­ czy też u s t a l e n i a n a i l e dzieło z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści mogły być u w a r u n k o w a n e ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o którego d z i e ł a t e b y ł y ideo­ świadomością społeczeństwa, d l a przeznaczone. N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y ­ kanym na Świętej Krwi (palla terenie polskiej sztuki ludowej, z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k corporalis) z z którego w y p ł y w a przewróconym tematem korporału k i e l i c h e m u dołu, w i n o , tworząc obraz złożony z po­ staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y ­ stusa. Temat Świętej k r W i z Walldürn znany jest j a k d o ­ tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w sztuki l u ­ 27 �0 7Í. 2. Odmiany relikwiarzu, nocnym typu u s t a w i o n y m ma ołtarzu ramieniu Przedstawienie transeptu Świętej Krwi Św. ikonograficznego Krwi kościoła w Sw. z Walldürn, pół­ Jerzego'. t a k j a k zo­ stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią cudow­ nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k kich w śladów, ale zrodziło się oparciu o tekst legendy. za p i e r w s z y wanej (il. już 1) . koniec Wolfgang wszel­ wieku Bruckner Jodoeusa tutaj Hoffiusa korporał z uważa podtrzymywany rego wypływa wino przemienione w i d z i m y Ukrzyżowanego tych ramionach Chrystusa nych w tymi i lekko otacza krew. ugiętych kolanach. jego porządku: r a m i o n a m i Ukrzyżowanego, twarzy cztery któ­ Pośrodku (bez k r z y ż a ) o s z e r o k o jedenaście następującym w kielich, rozwar­ Wizerunek rozmieszczo­ ponad dwie, jedna rozwar­ pod dru­ c z e n i u występują po bokach Ukrzyżowanego na wysokości j e g o b i o d e r . ściele miedzioryt w z Ш 28 r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j Sw. Jerzego w Walldürn z Krwi w l a t 1622—1626 przeciwieństwie do d r z e w o r y t u Począwszy które wy­ Chrystusa . W oparciu 9 z Walldürn artyście przede należy możliwości wszystkim Niemiec wśród do rozwi­ roz­ dewocjona­ ludowej. od końca X V I w. Walldürn stało się m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e urzą­ dzane Nasi­ lenie wego w przez przypada związku z diecezji Walldürn na okres jako ruchu punktem rozwoju XVIII. Wizerunki trzydziestoletniej, Walldürn lnianych modlitwy runki jest względnie i wśród Świętej Krwi 1. ćwierć Walldürn dla pielgrzy­ dewocyjnych sięgają­ drzeworytnicza malowanych według jed­ j e d w a b i u czy też d r u k o w a ­ ręczniczkach także w z przeznaczonych obrazków nego szablonu n a papierze, Spotykane była Krwi c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką nych pielgrzymko­ kontrreformacyjnego. Świętej więc wśród do W a l l d ü r n würZburskiej. miejsca po wojnie z narastaniem Szczytowym wieku katolików popularności ko­ za­ krwi, i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e się liów i w sztuce oraz dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a г., g d z i e , w strugi Krwi n i e daje 1 miedziorytniczą, K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i jest alabastrowy Świętej prostych i obserwujemy są widzimy dopiero twarze Przedstawienie bardzo mujących umieszczone Walldürn. nograficzny świętej K r w i z Walldürn. gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o ­ twarze о 0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o ­ n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j (od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e z Hoffiusa, nięcia w ł a s n e j z przewrócony u 0 z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń­ powszechniło (od jest rastają 1589 strony widoczny wartego Krwi cyto­ roku p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j widza) Świętej XVI tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w książeczce Przedstawiono 8 pod 0 ^ zwanych Bluttüchleine. u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami litografii. Znane na metalowych są również wize­ m e d a l i o n a c h i me- �П. 3. Święta Krew z Walldürn, miedzioryt, 1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr., mal. na szkle, Waksmund, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. dalionikach, Kraków. które trzydziestoletniej, k t ó r e noszono w 11.4. Święta pojawiły na się sztandarach Krew w handlu l u b na czasie p i e l g r z y m e k cych do Walldürn, w tzw. Blutbildstócken, końcu z Walldürn, po wojnie chorągwiach, i procesji zdążają­ na k a m i e n n y c h figurach rozrzuconych wokół Walldürn, p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l ­ g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a występowały ponadto na licznych Świętej obrazkach n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa zniszczeniu lecia w w latach osiemdziesiątych c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła Wymienione powyżej ne i s p r z e d a w a n e miejscowościach na terenie iNiemiec, A u g s b u r g , a także w i w Czechach (Praga, Igława) Austrii n M i m o prostej, wręcz n a w e t c j i przedstawień kilka odmian między Świętej K r w i typu a były 1 0 produkowa­ przede jak: Würzburg, Bamberg, (Linz, schematycznej z Walldürn kompozy­ dostrzegamy które różnią postaci Ukrzyżowanego, wszystkim Mona­ Einsiedeln) . ikonograficznego, sobą ułożeniem kielicha, stu­ Jerzego . n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg, chium, jednak ubiegłego Sw. 'dewocjonalia Krwi wotyw­ rozmieszczeniem się pozycją twarzy Chrystusa. Biorąc pod uwagę pozycję kielicha oraz rozmiesz­ czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y wyróż­ nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w ­ s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a na t y m , 29 �I L 5. M. Kostrycki, Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, 1831 г., Płazów, wł. Biblio­ teka Jagiellońska. II. 6. Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, ok. 1800 г., Urfahr, wg Brucknera. że w pierwszym pują jednocześnie przypadku nad i twarze pod Chrystusa ramionami nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e z n i c h przypadają poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o odmianach k i e l i c h umieszczony w pięciu i ósmej tylko pierwszych jest po p r a w e j dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w s t e j , siódmej wystę­ Ukrzyżowa­ (od w i ­ o d m i a n i e szó­ k i e l i c h występuje po jego lewej stronie. W tej odmianie Krwi pierwszej typu ikonograficznego z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i umieszczone są c z t e r y w y o b r a ż e n i a jego t w a r z y , z p r a ­ wej zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą trzy, a z lewej rze, ułożone wspomnianym u tak jak na Świę­ Ukrzyżowanego cztery twa­ drzeworycie Hoffiusa. W odmianie drugiej nego w i d z i m y umieszczono miennym tylko po ponad ramionami trzy twarze, cztery z a obu jego układzie; z p r a w e j — Ukrzyżowa­ pozostałe stron, twarze osiem ale w od­ t e ułożone są w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y ­ stusa ukośną l i n i ę , iz l e w e j :zaś p r z y p a d a j ą po dwie t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach. W trzeciej ponad z odmian omawianego r a m i o n a m i Ukrzyżowanego do dwóch. Po twarze j e s t pięć w prawej Chrystusa w twarzy zredukowana po dwie d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z jego s t r o n i e występują lewej twarzy, przy rzędzie t y p u liczba została czym zewnętrznym, a trzy z dwie w nich przypadają rzędzie wewnętrz­ nym, Odmiana czwarta charakteryzuje się umieszczeniem p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e ­ go t w a r z y , zestawionych po trzy rzędach. Po s t r o n i e l e w e j pięć i ułożone są po- d w i e rzędach, a piąta p r z y p a d a W w dwóch w między d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w dwie twarze jedna przypada w między jest dwóch także tylko pionowych rzędami u o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j dach i pionowych Chrystusa twarzy szczytu. Chrystusa w i ­ dwóch p o z i o m y c h układzie pionowym, z rzę­ których rzędami, a d r u g a poniżej rzędu dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e identyczny, jedynie rzędu brak twarzy przypadającej poniżej dol­ nego. Odmiana szósta, j a k i d w i e wymienionych ułożeniem Ukrzyżowanego. Po jego twarzy zestawionych w czym następne, różnią się od kielicha prawej po lewej stronie t r z y z n i c h tworzą rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd Ukrzyżowanego w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w rzędach w pięć d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y wewnętrzny. Po stronie lewej wych stronie widzimy nierównych odstępach przedsta­ dwóch piono­ pomiędzy nimi. W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy­ pada pięć twarzy tworzących d w a w e r t y k a l n i e ułożone rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h a wewnętrzny z dwóch. Po stronie lewej zaś twarzy, przedsta­ w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h w n o w y c h rzędach w porządku: cztery następującym d w ó c h r ó w n i e ż pio­ r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie twa­ wewnętrz­ nym. W ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u Świętej K r w i kach Ukrzyżowanego ale układ twarzy Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej, odznacza się większą rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j wet ikonograficznego z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo­ przypuścić, że odmiana ósma s w o b o d ą , -two­ wieńca. Można na­ wyłoniła się z po­ p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a ­ rzy (licząc o d dołu) w rzędzie zewnętrznym po s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z twarzy (licząc wnętrznym Odmiana w 30 od dołu), -po l e w e j Niemczech pierwsza w XVII zmianę p o z y c j i przypadającej stronie jest w prawej drugiej rzędzie 'ze­ Ukrzyżowanego. najstarsza i w. na wspomnianej pojawiła już się rycinie �w dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje czech p o c z ą w s z y w Niem­ od w i e k u X V I I , a przykładem j e j relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej Krwi jest w ko­ ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a zna­ 1 2 na j e s t d o t ą d t y l k o z jednego miedziorytu powstałego przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który zachował isię w zbiorach Muezum Etnograficznego w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m , a na rewersie umieszczony jest tekst nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e skiego. Krwi Wprowadzenie z Walldürn wśród austriackich rycin omawiany miedzioryt kowanych w Austrii błędy językowe, uniemoż­ wspomnianego tekstu pol­ przedstawieniem Pelikana, o tej należy który tematyce, do Świętej pojawia się sugeruje, że dewocjonaliów d l a polskiego produ­ odbiorcy . Odmiana 1 3 c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I i występuje t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e wane w rów­ wątpienia ponad rysunku modlitwy powstał bez na m e ­ i sprzeda­ Walldürn. Pozostałe c z t e r y odmiany więtnastowiecznych znane zabytków są głównie z spotykanych na dzie­ terenie A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w Pol­ sce . 14 O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Świętej Krwi z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle zna­ l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u na o b r a z k u z Rogoźnika 15 w ( i l . 7), o r y s u n k u i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek importem z Południowych Czech, ozdobnym obramieniu, dzia­ ją także malowanym t e n j e s t bez wątpienia n a co w s k a z u j e równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i rału w X I X w. mieli . Odnajdujemy umieszczenie zbliżonym za­ korpo­ do arkady w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą tulipanowymi k w i a t a m i , przypadającymi oraz II. 7. Święta Krew pow. Nowy Targ, z Walldürn, mal. na lustrze, Rogoźnik, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. n a osiach f i ­ larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a kładów początku p u , j a k i napis n a płazowskim szkła. XIX Jako w. wzorów czego w i d o m y m widłami malarze używali znakiem niemieckie zgrupowani oni grafiki były napisy, które Można 18 więc pod również malo­ występują „Gnadenbild- przypuszczać, w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a hut niemieckiej, 'umieszczane w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o : -zü-Waldchúrn" . wokół że dów ortograficznych, Są t o o b r a z k i m a l o w a n e ( i l . 8), W i t ó w lustrze. Obrazek wowzoru wprowadzeniem krzyża, n a k t ó r y m mańskiego z nie znanej zawieszony na Orawie w jest C h r y s t u s . O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l ­ dürn znana jest w Polsce z s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o Przykłady występowania drzeworytu Macieja Ko­ w P ł a z o w i e w r o k u 1831 tej odmiany spotykamy także w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o ­ dlitwę do Świętej 1800 r . p r z e z (il. 6 ) 1 S Krwi Johanna . Wymienione 'powyżej z Walldürn, Hendía dwie w wydaną Urfahr błędem Linzu o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a ­ byłoby do w s p o m n i a n e g o Kostryckiego kompozycji, sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł pośrednio n a m i e d z i o r y c i e bowiem około koło ryciny, t a k j a k wspomniane zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j z Urfahr. W się bez­ przeciwieństwie miedziorytu — na rycinie podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d ­ to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu­ żył się p r z y p u s z c z a l n i e zapewne j e d n y m dla polskich równo obrazkiem dewocyjnym, z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t zeum Etnograficznego strii jakimś powtórzenie z Mu­ w Krakowie, wykonywano odbiorców. przez Przemawia Kostryckiego Podhala za znanej w Au­ tym z za­ przy- Nie znamy się jednak, larzy z spod że z okolic ręki pliwie że i wykonania Nowego jednego związki i aureoli. Odmiana znana dewocyjnego konanego w oraz P i e k i e l n i k u ( i l . 11). tych obrazów, co zbiorach techniką obrazek przypuszczalnie wskazują w niewąt­ układzie sposobie m a l o w a n i a ósma p r z e d s t a w i e n i a jest wydaje produkcji ma­ z nich — widoczne twarzy, Białka Szy­ wyszły na re­ zna­ w s i podhalańskiej, Targu. Trzy malarza, Leśnica, przykład Witowa stylowe typie z Walldürn one n a szkle, z k o l e k c j i Stefana ( i l . 10) i w stanowią Białki Chrystusa, bliżej Jabłonce miejsca Leśnicy, we wsiach: ( i l . 9) i o b r a z e k pier­ w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o t e n sposób, się ze sobą, tworząc — t a k O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j prezentowana. lezione n a terenie na w ty­ pełen błę­ się odczytać całość. z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e ­ obrazkom 'omawianego drzeworycie, j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą ren Podhala czeskim siódmej 'rozmieszczany poszczególne l i t e r y ziewają poja­ Świętej K r w i austriackich odmiany ciała włosów Świętej jeszcze z n i e w i e l k i e g o B i b l i o t e k i Jagiellońskiej, podkoloirowanego Krwi obrazka drzeworytu, wy­ opa­ trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b S. M i s s a Valterie" ( i l . 12). Według tradycji, drzeworyt t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r ­ ma przemawia ludowego za t y m , że j e s t t o dzieło w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j Drogę Krwi dowej miejscowego, a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e , jaką odmiana ósma że rycinie. przedstawienia świętej z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u ­ wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y zachowany ficznego w w zbiorach Austriackiego Wiedniu ( i l . 13), k t ó r y o l e j n o n a płótnie, Muzeum opatrzony Etnogra­ jest na- 31 �stępującym stał w Mszy napisem: mieście Św.; „Krótkie Walternie jednemu opisanie w dzień księdzu cudu, Bożego pobożnemu Bóg m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e , podnosić Ciało i K r e w Wtem się k i e l i c h Pana wywrócił wizerunek (signum) Wszech­ gdy miał Chrystusa. ukrzyżowany od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j ten p o dziś dzień, ż e Jezus a zwiną g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h Co j e s t już tak j a k t u widzicie jest na Corporate się stało z H o s t y i S: się przy prawdziwy naszego Jezusa i który Ciała Rzymskiej (si­ Koronach. obrazu nie wiemy ani znajduje nic o miejscu zbiorach wiedeńskich, a przypuszczać, zapewne w jakimś ośrodku a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y że miejskim, rzemieślnik, renie ale Galicji, austriackich 20 o Walldürn. w ny na obrazku dewocyjnym, Należałoby więc przypuszczać, wykonany zapewne w latach Krakowie dziewięćdziesiątych odmiany pierwszej ( i l . 14, 15). W p r a w d z i e typu K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e opis o m a w i a n e g o cudu, nie 32 który się zdarzył stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a nie Świętej Krwi w nie, a w natrafiono j a k dotąd na z i obrazu wie­ Śląska, jest na krzyżu. Walldürn wśród Jabłonki mującemu Krwi temat motyw sporadycz­ grupie z brakiem walldürnskiej, w wspomniany o jedynie Pojawienie Świętej j a k się w y d a j e , Przedstawie­ wzbogacone orawskich przedstawieniach on Świętej jest kamy i t a k i e , które obrazków się krzyża Walldürn należy znajomości szcze­ związku z c z y m podej­ malarzowi trudno było du na b r a k matu pewne zmniejszenia craz nadania formy Niemczech znajomości skiej w p r o w a d z o n o pod Krwi się z Walldürn zawrzeć szczegółów w legendy w przedstawieniach spoty­ ramach zmiany, ograniczające l u b zwiększenia strugom liczby krwi wyobrażenia D r z e w a Zmianę występowania dukowane liczby do waHdum- omawianego się na ogół te­ do twarzy Chrystusa wypływającym z kielicha gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e że j e d n a k zaznaczyć, Świętej n i e dadzą w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę­ opis przykłady od Górnego P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w j a k podpis Waldryngu w zarówno z krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c się o d s ł ó w : „ K r ó t k i dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o 19 należy umieszczony c u d u , który podobnie obrazem wiedeńskim zaczyna Etnogra­ ikonograficznego bowiem drzeworytu Wśród wizerunków dewocyj- Muzeum wzorów krzyża. obrazek ostatnio przekształceniem istniały Potwierdził to znaleziony będących których p r o d u k o w a n y c h n a te­ pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez walldürnsklej. ficznego w w że czym typu ostatnio legendy Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością do za pod malowidłami tekst wymieniona n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a , gółów legendy umieszczony znanej P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po­ watną. T w ó r c a prawdopodobniej wiedeński, odróżnieniu tłumaczyć, przemawia więc ze omawianego . deńskiego, j a k i znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y ­ naj­ może Wall­ W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż­ w się wyprowadzić siódmej z Śląskiem. O d ­ do obrazków d e w o c y j i n y c h , obraz małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z wiedeńskiego wzorował Być kopię s t a n o w i podhalańskich obrazu wyraźnie odmiany Krwi i Górnym g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o prze­ się Austrii Śląska n a w i ą z y w a ł a i zaboru austriac­ Świętej południową Ikonograficznego. obrazków obraz t e n pochodzi z terenów dawnego Powstał ta terenie Ponieważ j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby kiego. daje na opatrzony jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu. się o n w tego przedstawienia miana nice: w powstania ósmej Polską aprobowane. T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " . Niestety, odmiany dürn p o z a zbliża się do Jessego . twarzy siedmiu, 22 C h r y s t u s a , które obserwujemy na zostały zre­ płaskorzeźbie �s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e głów­ nie n a obszarze nato­ miast — Polski Południowej, sporadycznie na Górnym Śląsku. D o t a r ł o n do P o l s k i n i e bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c ­ kimi p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi testancką, i ale za przez pośrednictwem Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas napotykamy tylko w Ponadto sach wcześniejszych, oficjalnej łowie się t e m a t u Ś w i ę t e j jako miejsca cudownego, Św. Jerzego Michała kościół Św. Krwi wzrostem zacho­ otrzymał Wniebowzięcia po­ proboszcza W r o k u 1864 od papieża odwiedzających o k r e s i e Bożego Narodzenia, Świąt, z Wall­ znaczenia co nastąpiło w Retzbacka. Jerzego I X odpust dla pielgrzymów porał w w., okre­ wizerunki takie X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego bowiem nych że wyjaśnić kościoła Piusa mimo z XIX tego t e m a t u w X I X w . można Walldürn sztuce koś­ Niemczech. Rozpowszechnieniie dürn w ujęcia t e g o t e m a t u są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w w a ł y się w pro­ Austrii sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a ­ tomiast na jego występowanie w cielnej. ludność katolickiej kor­ Wielkanocy, Zielo­ Boskiej, Święta Matki Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m też r o k u obchodzono uroczyście w pielgrzymek do cudownego pozwalają n a m uściślić Wallddürn 400-lecie korporału - . Powyższe f a k t y a datowanie wymienionych s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o cza zazwyczaj wątpliwie 10 tej Krwi w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e ­ z 1831 r . d r z e w o r y t u opatrzonego datą, w s z y s t k i e giem M a t k i Boskiej w w i c k i m , pochodzącą w i e n i a Św. K r w i figurę przydrożną Makocicach w powiecie z Walldürn n a „fasadzie", b o k i Chrystusa figury pokazują­ cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S . Przedstawienie Świętej rzeźbie k a m i e n n e j bliższej okolicy Krwi s p o t y k a się w na terenie Niemiec, Walldürn ludowej głównie w (Hainstadt, Świę­ z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . , l a t a c h siedemdziesiątych i osiem- proszoprzedsta­ 2 3 wyobrażające Kostryckiego, z posą­ z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k zdobią płaskorzeźby Macieja inne przedstawienia z Walldürn powstały a n a w e t być m o ż e w zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną pol­ nastrę­ naj­ Kulsheim, B u - II. 8. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, kościół św. Szymona i Judy, Białka, pow. Nowy Targ. II. 9. Święta Krew z Walldürn, mal, na szkle, Witów, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 10. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Jabłonka, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. II. 11. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Piekielnik, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. ii chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y drogach, którymi zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y to n a ogół kolumny zwieńczone płaskorzeźbą z wyobrażeniem cu­ downego korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e wo­ lut, a w do najstarszych Walldürn w przy 1728 r . o r a z należy Blutbildstock Amorbacher w pobliżu Strasse Hainstadt w stojący wystawiony roku 1744 ( i l . 17) . 24 Figura nego makocicka z funkcją, stocken. Walldürn nych sławnych nie jaką miała oczywiście spełniały należało tylko w bowiem najbliższej nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h pielgrzymów spoza zawędrował do wa 2 ( i . Wiadomo, cudow­ i w odróż­ pątniczych, j a k dzisiejszy przyby­ za nas temat pośrednictwem f u n d o w a l i mieszkańcy w s i , a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j tylko z imienia, miejsc Interesujący 2 5 zapewne wzorów graficznych. Figurę ny wspól­ Blutbild- i Węgier, nie notowano t a m Niemiec . Makocic do okolicy ośrodków chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń wają p i e l g r z y m k i z C z e c h nic niemieckie t r a d y c j i , m i a ł być, z n a ­ kamieniarz Franciszek że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i z Maszko- się druko­ w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b po p r z e p r o w a d z e n i u tylko pewnych przydrożnych, n a g r o b k ó w wane nam b y ł y n a ogół w na wskazanie zmian formy i ołtarzy. W z o r n i k i t e Niemczech drogi, jaką i A u s t r i i , co temat Świętej z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i Reasumując 27 figur wyda­ pozwała Krwi kamiennej . nasze rozważania, d o c h o d z i m y do w n i o ­ 33 �dziesiątych tego stulecia. Omawiany temat P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o na cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy nalezionych z od­ p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e ma- k o c i c k i e j z r o k u 1911. Zatrzymajmy zawartych w się jeszcze n a d sprawą treści przedstawieniu Splamiony winem Świętej Krwi ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony jest k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y w B o ż e g o Ciała bywa i jakie ustaliło z Walldürn. się w w w procesji monstrancji Świętej K r w i z sztuce na koś­ jako relikwia czasie na równi z umieszczonym Sanctissimum. Z przedstawieniem dürn, ideowych korporał, p r z e c h o w y w a n y Czy terenie dziesięciole­ Wall­ przełomie XVI X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o ono całe t o b o g a c t w o treści b y ł o z n a n e jak i odbiorcom wspomnianych B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala jaśnić tego p r o b l e m u . N a wienie Świętej zerunkami Krwi cierpiącego z bezkrwawą t e n został Franciszka z Maszkowa, m a k o c i c k a , czy też proboszcza, został mechanicznie Wydaje się, że Chrystusa. przekonanie o jego prawdziwej prawiania mszy. był obrazowym, więc względnie Wizerunek obecności w Świętej a nie j a k ilustracyjnym Krwi dotąd Walldürn symbolicznym wyobrażeniem k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech chwili od­ z sakramentu r y c i n y , na któ­ dziełem czy — co j e s t n a j b a r d z i e j przeniesiony niarskich? którego przez z wi­ uzupeł­ figura miejscowego prawdopodobne — z wzorników dla odbiorcy walldürnski n i e odgrywał jedną program kamieniarza była był i n s p i r o w a n y przez r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e ofiary przedsta­ jest Czy j e d n a k wprowadzony Chrystusa. bezkrwawej z Makocic zestawione ofiarą m s z y . świadomie utwierdzać więc Polski? pełni w y ­ nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią­ zanych mszy a w Chrystusa, stanowiącymi korporał świętej, figurze z Walldürn w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało t a k twórcom, dzieł n a t e r e n i e kamie­ z polskiej jakiejś z odmian wyobrażenia N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m jęcia tematu Świętej Krwi z wisi szczególnej Walldürn prze­ przez polską sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p . propagowanie nów omawianego względnie t e m a t u przez któryś duchowieństwo świeckie. W z zako­ Walldürn r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s ­ Boga Ojca wskazuje, kować, niach W cudowny korporał kulcie ludowym tronką że n a w s p o m n i a n y c h Święta nieszczęśliwych się do n i e j o p o m o c pełnił r o l ę i Krew przedstawie­ postaci z Walldürn opiekunką chorych. Chrystusa. była pa­ Zwracano szczególnie w c h o r o b a c h k r w i , cho­ w taką z prośbą o d z i e c k o Krwi wym 29 inwentarzem domo­ . temu Świętej powinien klasztorze 34 Krwi był 3 0 odegrać mogło zależeć . Ponieważ był i jest kapucynom jednak, że krakowskim kapucynów we wspom­ temat Świętej zupełnie z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y 12 13 na omawiany klasztor przeprowadzone wykazały II. 12. Święta Krew z Walldürn, drzeworyt, Górny Śląsk, wł. Bibl. Jagiellońska, z Walldürn, olej, płótno, wł. Osterreichische Museum für Volkskunde, Wiedeń. dürn, obrazek dewocyjny, awers i rewers, wł. Muz. Etnogr., Kraków. VERUM MIRACULUM SUB S.MÍSSA VALTKRTE zakonowi Krakowie. Poszukiwania nianym nad właśnie t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc rolę r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt, i opiekę że rozbudzeniu k u l t u Kraków. II. 14, 15. II. 13. Święta nie t e m a t był Święta Krew z Krew Wall­ �15 14 popularyzowany terenach przez proboszczów, któregoś gdyż w z pracujących takim wypadku f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m Krwi w z Walldürn. Należałoby przypadku więc i n n y c h tematów, przyjąć, natra­ Świętej że t a k j a k przedstawienie K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e ludowej na t y c h Świętej do polskiej sztuki za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w docierających t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l ­ ską sztukę l u d o w ą skakujący, Świętej Krwi prymitywną zów wręcz rolę mógł odegrać charakter z W a l l d ü r n , który wyobraźnię i grafik, odbiorców, niepoślednią magiczny twórców j a k i niemniej dla których za­ przedstawienia oddziałał zarówno wymienionych prymitywnych na obra­ wiejskich były o n e przeznaczone. PRZYPISY M . W a l i c k i , O nową interpretację pojęcia Chrystusa Frasobliwego, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2, s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w pol­ skiej sztuce ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4, s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Popu­ lates á Varsovie, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 — 87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia ludo­ wych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z , Źródia ikonograficzne przedstawień Oka Opatrzności, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126. - K . Künstle, Ikonographie der christlichen Kunst, B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie de 1'art chrétien, t . I — I I I , P a r i s 1955. J . Białostocki, Tradycje i przekształcenia ikono­ graficzne, „ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 . P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e Matki B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska, op. c i t . , s. 34). K . P i w o c k i , Podnieta i realizacja [ w : ] Sztuka i Hi­ storia. Księga pamiątkowa ku czci prof. M. Walickiego, W a r s z a w a 1966, s. 217. J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158. 1 3 4 5 D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a ­ giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r ­ n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993; o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o ­ w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s ­ m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w . 9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r ­ w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k na s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222. Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche zum heiligen Blut in Wall­ dürn, Augsburg (1929), „Deutsche Kunstführer", B d . X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte Europas, M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige Blut [ w : ] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. I I , r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s , Walldürner Wallfahrt in sechs Jahrhunderten, b . m . 1952, s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung des Heiligen Blutes in Walldürn, A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e c k , Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, München 1963, s. 73. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30. 6 7 8 35 �9 T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32. 1 0 T a m ż e , s. 48, 70—80. 1 1 T a m ż e , s. 74—77. 1 8 1 9 T a m ż e , s. 22. Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o ­ w i e , N r i n w . 22103; obrazki dewocyjne z podpisami i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m ­ berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a ­ r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę ­ tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego, l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e (Peintures sous verte XVI —XIX — J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i , M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków, N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3. 1 2 1 3 1 4 е е 1 5 1 6 malerei L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die ( P r a g a 1957), s. 10, 14. Hinterglas- M . Sokołowski. Drzeworytnictwo u nas, „ S p r a w o ­ z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " , t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły katalog 1 7 Fot.: Krystyna Gorazdowska — il. 7, 9; Jacek Swiderski — il. 8, 10; rys. Maria Czarnecka. II. 16. Święta gura kamienna, 36 Krew z Walldürn, 1744 r. w pobliżu wystawy dawnych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Z. Łazarskiego, W a r s z a w a 1921, s. 37. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33. O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst legendy. Pragnę wyrazić głęboką wdzięczność mgr A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a ­ n y obrazek. Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u ­ k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r ­ n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz. Bednarskiego. Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie­ m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a ­ r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około 1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8). L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś ­ c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 108). T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u ­ k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50. T a m ż e , s. 138. T e k a N r 28, o p . c i t . E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamie­ niarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3, s. 134. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50. Kubiena —• il. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3, 4, 11, 14, 15; Ewa płaskorzeźba na figurze kamiennej, Heinstadt, Odenwald, wg Brucknera. Snieżyńska-Stolot 1911 г., Makocice, pow. — Proszowice. il. II. 16; Jan 17. Fi- �